विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2944 2717929 2685774 2026-10-08T05:17:41Z ~2026-53815-71 188268 /* बाह्य दुवे */ Tamil Nadu Tourism Website 2026 2717929 wikitext text/x-wiki '''पर्यटनशास्त्र''' (Tourism) :-पर्यटन ही [[संज्ञा]] प्रवास (Tour) या शब्दाशी संबंधित आहे आणि प्रवास (Tour) हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'Tornos' या शब्दापासून आलेला आहे. Tornos शब्दाचा मूळ अर्थ '[[वर्तुळ]]' किंवा 'वर्तुळाकार' असा आहे. याच शब्दापासून पुढे 'वर्तुळाकार प्रवास' किंवा पॅकेज टूर्स हा शब्द रुढ झाला. एका व्यक्तीने किंवा व्यक्ती समूहाने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मनोरंजनासाठी, अभ्यासासाठी, कामासाठी केलेला प्रवास म्हणजे पर्यटन होय. [[मनोरंजन]], फुरसत किंवा कामासाठी केलेला प्रवास म्हणजेच पर्यटन. जागतिक पर्यटन संस्था (World Tourism Organization) ही 'जे लोक प्रवास करून आपल्या परिसराबाहेरील जागी जाऊन सलग १ वर्षापेक्षा कमी काळ मनोरंजन, काम वा इतर कारणांसाठी रहातात ते' अशी पर्यटकांची व्याख्या करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf |title=पर्यटन खर्चाच्या आकडेवारीचे संग्रहण |access-date=2013-11-02 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922120940/http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf |url-status=dead }}</ref> पर्यटन हे फुरसतीचा वेळ घालविण्याचे एक साधन म्हणून जगभरात अतिशय लोकप्रिय झाले आहे. २००० च्या शतकाच्या अखेरीस आलेल्या जागतिक मंदीने व H1N1 फ्लूच्या साथीने २००८ च्या मध्यापासून ते २००९ च्या अखेरपर्यंत रोडावलेल्या पर्यटनाला परत बरे दिवस आले असून २०१२ मध्ये जागतिक पर्यटकांच्या संख्येने १०० कोटीचा पल्ला इतिहासात पहिल्यांदा ओलांडला. आंतरदेशीय पर्यटन उत्पन्न (आंतरदेशीय देणे जमाखात्यातले पर्यटनावरचे उपखाते) २०११त १.०३ लाख कोटी अमेरिकन [[डॉलर]] (७४ हजार कोटी युरो) इतके वाढले. ते २०१० च्या तुलनेत ३.८% अधिक होते. २०१२त [[चीन]] जगातील पर्यटनावर सर्वात जास्त खर्च करणारा देश बनला आणि त्याने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व [[जर्मनी]] यांना त्याबाबतीत मागे टाकले. [[चीन]] व उदयोन्मुख राष्ट्रे ([[रशिया]] व [[ब्राझील]] ठळकपणे) ह्यांचा पर्यटनावरचा खर्च गेल्या दशकात लक्षणीय वाढला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world |title=चीन - जगातली पर्यटनासाठी प्रथम क्रमांकाची बाजारपेठ |access-date=2013-11-02 |archive-date=2013-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408071943/http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world |url-status=dead }}</ref> ==शब्देतिहास== ==[[इतिहास]]== अतिप्राचीन काळापासून प्रवास ही मनुष्यप्राण्याची सहज प्रवृत्ती आहे. प्राचीन काळातील प्रवासाच्या पद्धती व संकल्पना या आजच्या काळातील प्रवास पद्धती व संकल्पना यापेक्षा वेगळया आहेत. प्राचीन काळी प्रवासाचा उद्देश नवीन प्रदेशचा शोध घेणे, व्यापार करणे व धार्मिक स्थळांना भेट देणे हा होता. हे प्रवासी व व्यापारी विविध भूप्रदेश, देश व राज्यातून प्रवास करत असत. त्यामुळे विविध राज्यांच्या राजधान्या, शहरे, बंदरे, बाजारपेठांची केंद्रे, व्यापारी मार्ग यांचा त्यांच्याषी संबंध येत असे. हा प्रवास व व्यापार यांतून विविध मानवी समूह, संस्कृती यांची परस्पर ओळख झाली. अनेक गोष्टीची देवाण घेवाण झाली. एकमेकांच्या समाजजीवनाचे आकलन झाले. प्रवास व पर्यटनाच्या वाढीसाठी या बाबी अनुकूल ठरल्या. मध्ययुगात व्यापाऱ्यांच्या प्रवासाच्या पद्धतीत बदल झाले. आनंद मिळविण्यासाठी, मनोरंजनासाठी प्रवास ही संकल्पना प्रथम युरोपातील रोमन लोकांनी रूजवली. रोमन साम्राज्याच्या काळात तेथील लोक इजिप्तमधील पिरॅमिड्स, ग्रीसमधील अथेन्स व स्मार्टा या नगरांची भव्य नगररचना, तेथील देव देवतांची मंदिरे, मूर्ती, तेथील क्रीडांगणे पाहण्यासाठी जात. पुढे युरोपमधील पुनरूज्जीवनामुळे जगभरातील वसाहतींचा व साम्राज्याचा विस्तार, औद्योगिक क्रांती व यातून युरोपमध्ये सुरू झालेला संपत्तीचा ओघ यांमुळे तेथे पर्यटनही श्रीमंतांची मक्तेदारी न राहता मध्यम वर्गसुद्धा पर्यटनात सहभागी झाला. त्यात धर्मप्रसारक, विद्वान, लेखक, कवी व व्यापारी यांचा समावेश होता. युरोपियन पर्यटकांनी आधुनिक पर्यटनाचा पाया घातला. ===महापर्यटन (Grand Tour)=== ===फुरसतीच्या पर्यटनाचा उदय=== पर्यटन म्हणजे दैनंदिन प्रवासाव्यतिरिक्त किंवा कामाव्यतिरिक्त केलेला प्रवास. कामातून सुट्टी मिळाली की त्यानुसार [[आनंद]], मौज करीत निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी केलेले नियोजनबद्ध पर्यटन म्हणजे फुरसतीचे पर्यटन होय. ===समुद्री पर्यटन=== माणसाला सागरी सफरींची पूर्वी पासून आवड होती, अगदीच पोहण्यापासून ते व्यापरापर्यंतच्या सर्व गोष्टी या सागरामुळे शक्य झाल्या. समुद्र किनारे, बंदरे, सागर सफरी या मुळे समुद्री पर्यटनाचा विकास झाला, टायटॅनिक जहाजामधे जगातील पहिली सागर सफर निघाली, आत्ता आधुनिक काळात छोट्या छोट्या बोटींद्वारे तसेच मोठ्या मोठ्या जहाजांद्वरे देखील समुद्राचे विराट सौंदर्य पहावयास मिळते. तसेच समुद्राच्या गर्भाबद्दल देखील माणसाचे पूर्वीपासून आकर्षण राहिले आहे. त्यातील विविध जीवसृष्टी, जलचर, शैवाल, वनस्पती या पाहण्यासाठी समुद्र पर्यटन वाढवले गेले आहे, शिवाय वॉटरप्रुफ टेक्निक्सचा वापर करून पाण्यात देखील घरे बांधली जात आहेत, त्यात राहण्याचा निराळा आनंद माणूस उपभोगत आहे. ===आधुनिक पर्यटन=== उद्देश : १. [[पर्यावरण]] जतन २. पुरातन वस्तूंची हानी न करणे ===[[हिवाळा|हिवाळी]] पर्यटन=== भारतीय पर्यटनाचा इतिहास हा हजारो वर्षो जुना आहे. हजारो वर्षापासून भारतीय उपखंडात लोक तीर्थक्षेत्रIन्ना भेट देण्याकरीता एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरत आलेत. भारतीय ग्रंथात सुद्धा याचे पुरावे भेटतात ज्यात, पंढरीची वारी, कुंभमेळा यांचे संदर्भ वाचण्यास मिळतात. तसेच इंग्रजांनी जेव्हा भारतावर राज्य केले तेंव्हा त्यांचा दोन राजधानी असत, हिवाळी राजधानी आणि उन्हाळी राजधानी. इंग्रज उन्हाळ्यात महाबळेश्वरला, शिमला, कश्मीर, उटी, म्हेसूर अशा ठिकाणी राहाण पसंत करत. इंग्रज हे राज्यकर्ते होते आणि त्यांचाकडे कामासाठी किवां निगराणी साठी भारतातील काही राजे महाराजे किवा अधिकारी होते, ज्यांना कामानिम्मित इंग्रजांचा माघे त्या त्या ठिकाणी जावे लागे. भारताला स्वातंत्र्य मिळाले इंग्रज हा देश सोडून गेले पण त्यांचा मागे येथील श्रीमंत घराणे आणि राजे महाराजे यांना मात्र अशा फिरण्याची चटक लागली आणि स्वतंत्र भारतात फिरण्याची वेगवेगळे प्रदेश बघण्याची इच्छा तर प्रत्येक सामान्य माणसाला होती ती या लोकांना बघून उदयास आली आणि अशा प्रकारे आधुनिक भारता मध्ये हिवाळी पर्यटन उदयास आले. ===धार्मिक पर्यटन=== माणसाची श्रद्धा भक्तिभाव देखील पर्यटनास कारणीभूत ठरतो, शिवाय प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचा धर्म, स्वतःची संस्कृती प्रिय असते. त्यामुळे सांस्कृतिक-धार्मिक पर्यटनाचा विकास होतो, भारतासारख्या राष्ट्रामध्ये धार्मिक पर्यटन हे अधिक प्रमाणात असलेले दिसते, भारतात २ लाखाच्या वर मंदिरे, ३ लाख मशिदी, १०,७०१ चर्च हे अस्तित्वात असलेले दिसतात, शिवाय इतर धर्माशी निगडित, हजारो ठिकाणे असलेली दिसतात, ज्यातून लक्षावधी यात्रा, उरूस, मिरवणुका निघत असलेल्या कळतील, शिवाय विविध धर्मामध्ये असलेल्या विविध प्रथांमुळे देखील लक्षावधी वस्तूंची विक्री होत असलेली दिसून येते, ज्यामुळे साधारण लोकांना रोजगाराची संधी निर्माण झालेली दिसते. कित्येक भागातून तीर्थयात्रा करायला लोक निघतात, कित्येक लोक उरूस-जत्रा करतात, चार धाम यात्रा असते, शिवाय सणासुदीच्या दिवशी लोकांची अशा स्थळांवर जास्त रेलचेल होते, ज्यातून परिवहनाला देखील चालना मिळते, लोकांचे भ्रमंती करून मनोरंजन होते शिवाय समाधान देखील मिळते, म्हणून धार्मिक पर्यटन देखील पर्यटन विकासात महत्वाचे योगदान देत असलेले दिसून येते. ==हल्लीचे बदल== ===जोपासनाशील पर्यटन=== ===पर्यावरण पर्यटन=== ===आम आदमी पर्यटन=== ===मंदीतले पर्यटन=== ===आरोग्य पर्यटन=== आरोग्य पर्यटनात पर्यटक आल्हाददायक स्वच्छ हवामानात आपल्या प्रकृतीत सुधारणा करण्यासाठी अथवा आहे तशीच ठेवण्याचा प्रयत्‍न करतो. पूर्वी यालाच हवापालट असे म्हणत. [[लोकमान्य टिळक]] अशाच कारणासाठी [[सिंहगड|सिंहगडावर]] जाऊन रहात. प्रदूषणमुक्त व आल्हाददायक [[वातावरण]] व जोडीला निसर्गसौंदर्य असल्यास आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो, म्हणूनच स्थानिक पर्यटनात पर्यटक जवळच्या शांत [[निसर्ग]] संपन्न व सौंदर्याने नटलेल्या परिसरात हवापालटासाठी जातात. अशा पर्यटनात पर्यटक एका आठवड्यापासून ते तीन महिन्यापर्यंत वास्तव्य करतात. उदा. [[महाबळेश्वर]], [[माथेरान]], [[चिखलदरा]], [[वाई]], [[पाचगणी]], इत्यादी गावी जाऊन राहणे. ===शैक्षणिक पर्यटन=== शैक्षणिक पर्यटन म्हणजे अभ्यासाच्या दृष्टीने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी केलेला प्रवास होय. यामध्ये शैक्षणिक सहली,शैक्षणिक परिषद किंवा संशोधनासाठी देशामध्ये किंवा देशाबाहेर केलेला प्रवास यांचा समावेश होतो. विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने या पर्यटनाला जास्त महत्त्व आहे कारण क्षेत्र अभ्यास केल्यामुळे वेगवेगळ्या संकल्पना समजण्यास मदत होते. ===इतर पर्यटन प्रकार=== एकल पर्यटन ही संकल्पना पश्चिमात्य देशात लोकप्रिय आहे. एकट्याने थोडक्या साहित्यानिशी पर्यटनाला बाहेर पडणे,पर्यटनाचे नियोजन करून अथवा न करता लवचिक धोरणानुसार ठिकठिकाणी पर्यटन करणे. ही प्रमुख संकल्पना या मागे असते. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरी किंवा व्यवसाय करण्या आधी काही काळाचा विश्राम घेऊन तरुण-तरुणी एकट्याने पर्यटनासाठी बाहेर पडतात. यामध्ये अनेक भले-बुरे अनुभव येतात व जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन विस्तृत होतो. भारतातही हल्ली या प्रकारचे पर्यटन करणाऱ्यांची संख्या वाढू लागली आहे. ==जागतिक पर्यटन== ===आंतरदेशीय पर्यटनाची संख्या=== ===येणाऱ्या आंतरदेशीय पर्यटकांच्या संख्येवरून देशांचे क्रमांकन=== ===जागतिक पर्यटन उत्पन्न=== ===जागतिक पर्यटन खर्च === ==वाढ== ===क्रीडा पर्यटन=== ===नव्या [[दिशा]]=== ==हे सुद्धा पहा== #[[प्रवीण कारखानीस]] -साहसी पर्यटन.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,२४ मे २०२६</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==पुढील वाचन== ==बाह्य दुवे== Tamil Nadu [https://www.tamilnadutourism.com/ Tourism] Website 2026 [[वर्ग:पर्यटन|*]] 9o0se1qqveipqctws9mvflpe2n3mh6r 2717939 2717929 2026-10-08T06:29:19Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-53815-71|~2026-53815-71]] ([[User talk:~2026-53815-71|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:नरेश सावे|नरेश सावे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2685774 wikitext text/x-wiki '''पर्यटनशास्त्र''' (Tourism) :-पर्यटन ही [[संज्ञा]] प्रवास (Tour) या शब्दाशी संबंधित आहे आणि प्रवास (Tour) हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'Tornos' या शब्दापासून आलेला आहे. Tornos शब्दाचा मूळ अर्थ '[[वर्तुळ]]' किंवा 'वर्तुळाकार' असा आहे. याच शब्दापासून पुढे 'वर्तुळाकार प्रवास' किंवा पॅकेज टूर्स हा शब्द रुढ झाला. एका व्यक्तीने किंवा व्यक्ती समूहाने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मनोरंजनासाठी, अभ्यासासाठी, कामासाठी केलेला प्रवास म्हणजे पर्यटन होय. [[मनोरंजन]], फुरसत किंवा कामासाठी केलेला प्रवास म्हणजेच पर्यटन. जागतिक पर्यटन संस्था (World Tourism Organization) ही 'जे लोक प्रवास करून आपल्या परिसराबाहेरील जागी जाऊन सलग १ वर्षापेक्षा कमी काळ मनोरंजन, काम वा इतर कारणांसाठी रहातात ते' अशी पर्यटकांची व्याख्या करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf |title=पर्यटन खर्चाच्या आकडेवारीचे संग्रहण |access-date=2013-11-02 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922120940/http://pub.unwto.org/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1034/1034-1.pdf |url-status=dead }}</ref> पर्यटन हे फुरसतीचा वेळ घालविण्याचे एक साधन म्हणून जगभरात अतिशय लोकप्रिय झाले आहे. २००० च्या शतकाच्या अखेरीस आलेल्या जागतिक मंदीने व H1N1 फ्लूच्या साथीने २००८ च्या मध्यापासून ते २००९ च्या अखेरपर्यंत रोडावलेल्या पर्यटनाला परत बरे दिवस आले असून २०१२ मध्ये जागतिक पर्यटकांच्या संख्येने १०० कोटीचा पल्ला इतिहासात पहिल्यांदा ओलांडला. आंतरदेशीय पर्यटन उत्पन्न (आंतरदेशीय देणे जमाखात्यातले पर्यटनावरचे उपखाते) २०११त १.०३ लाख कोटी अमेरिकन [[डॉलर]] (७४ हजार कोटी युरो) इतके वाढले. ते २०१० च्या तुलनेत ३.८% अधिक होते. २०१२त [[चीन]] जगातील पर्यटनावर सर्वात जास्त खर्च करणारा देश बनला आणि त्याने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व [[जर्मनी]] यांना त्याबाबतीत मागे टाकले. [[चीन]] व उदयोन्मुख राष्ट्रे ([[रशिया]] व [[ब्राझील]] ठळकपणे) ह्यांचा पर्यटनावरचा खर्च गेल्या दशकात लक्षणीय वाढला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world |title=चीन - जगातली पर्यटनासाठी प्रथम क्रमांकाची बाजारपेठ |access-date=2013-11-02 |archive-date=2013-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408071943/http://media.unwto.org/en/press-release/2013-04-04/china-new-number-one-tourism-source-market-world |url-status=dead }}</ref> ==शब्देतिहास== ==[[इतिहास]]== अतिप्राचीन काळापासून प्रवास ही मनुष्यप्राण्याची सहज प्रवृत्ती आहे. प्राचीन काळातील प्रवासाच्या पद्धती व संकल्पना या आजच्या काळातील प्रवास पद्धती व संकल्पना यापेक्षा वेगळया आहेत. प्राचीन काळी प्रवासाचा उद्देश नवीन प्रदेशचा शोध घेणे, व्यापार करणे व धार्मिक स्थळांना भेट देणे हा होता. हे प्रवासी व व्यापारी विविध भूप्रदेश, देश व राज्यातून प्रवास करत असत. त्यामुळे विविध राज्यांच्या राजधान्या, शहरे, बंदरे, बाजारपेठांची केंद्रे, व्यापारी मार्ग यांचा त्यांच्याषी संबंध येत असे. हा प्रवास व व्यापार यांतून विविध मानवी समूह, संस्कृती यांची परस्पर ओळख झाली. अनेक गोष्टीची देवाण घेवाण झाली. एकमेकांच्या समाजजीवनाचे आकलन झाले. प्रवास व पर्यटनाच्या वाढीसाठी या बाबी अनुकूल ठरल्या. मध्ययुगात व्यापाऱ्यांच्या प्रवासाच्या पद्धतीत बदल झाले. आनंद मिळविण्यासाठी, मनोरंजनासाठी प्रवास ही संकल्पना प्रथम युरोपातील रोमन लोकांनी रूजवली. रोमन साम्राज्याच्या काळात तेथील लोक इजिप्तमधील पिरॅमिड्स, ग्रीसमधील अथेन्स व स्मार्टा या नगरांची भव्य नगररचना, तेथील देव देवतांची मंदिरे, मूर्ती, तेथील क्रीडांगणे पाहण्यासाठी जात. पुढे युरोपमधील पुनरूज्जीवनामुळे जगभरातील वसाहतींचा व साम्राज्याचा विस्तार, औद्योगिक क्रांती व यातून युरोपमध्ये सुरू झालेला संपत्तीचा ओघ यांमुळे तेथे पर्यटनही श्रीमंतांची मक्तेदारी न राहता मध्यम वर्गसुद्धा पर्यटनात सहभागी झाला. त्यात धर्मप्रसारक, विद्वान, लेखक, कवी व व्यापारी यांचा समावेश होता. युरोपियन पर्यटकांनी आधुनिक पर्यटनाचा पाया घातला. ===महापर्यटन (Grand Tour)=== ===फुरसतीच्या पर्यटनाचा उदय=== पर्यटन म्हणजे दैनंदिन प्रवासाव्यतिरिक्त किंवा कामाव्यतिरिक्त केलेला प्रवास. कामातून सुट्टी मिळाली की त्यानुसार [[आनंद]], मौज करीत निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी केलेले नियोजनबद्ध पर्यटन म्हणजे फुरसतीचे पर्यटन होय. ===समुद्री पर्यटन=== माणसाला सागरी सफरींची पूर्वी पासून आवड होती, अगदीच पोहण्यापासून ते व्यापरापर्यंतच्या सर्व गोष्टी या सागरामुळे शक्य झाल्या. समुद्र किनारे, बंदरे, सागर सफरी या मुळे समुद्री पर्यटनाचा विकास झाला, टायटॅनिक जहाजामधे जगातील पहिली सागर सफर निघाली, आत्ता आधुनिक काळात छोट्या छोट्या बोटींद्वारे तसेच मोठ्या मोठ्या जहाजांद्वरे देखील समुद्राचे विराट सौंदर्य पहावयास मिळते. तसेच समुद्राच्या गर्भाबद्दल देखील माणसाचे पूर्वीपासून आकर्षण राहिले आहे. त्यातील विविध जीवसृष्टी, जलचर, शैवाल, वनस्पती या पाहण्यासाठी समुद्र पर्यटन वाढवले गेले आहे, शिवाय वॉटरप्रुफ टेक्निक्सचा वापर करून पाण्यात देखील घरे बांधली जात आहेत, त्यात राहण्याचा निराळा आनंद माणूस उपभोगत आहे. ===आधुनिक पर्यटन=== उद्देश : १. [[पर्यावरण]] जतन २. पुरातन वस्तूंची हानी न करणे ===[[हिवाळा|हिवाळी]] पर्यटन=== भारतीय पर्यटनाचा इतिहास हा हजारो वर्षो जुना आहे. हजारो वर्षापासून भारतीय उपखंडात लोक तीर्थक्षेत्रIन्ना भेट देण्याकरीता एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरत आलेत. भारतीय ग्रंथात सुद्धा याचे पुरावे भेटतात ज्यात, पंढरीची वारी, कुंभमेळा यांचे संदर्भ वाचण्यास मिळतात. तसेच इंग्रजांनी जेव्हा भारतावर राज्य केले तेंव्हा त्यांचा दोन राजधानी असत, हिवाळी राजधानी आणि उन्हाळी राजधानी. इंग्रज उन्हाळ्यात महाबळेश्वरला, शिमला, कश्मीर, उटी, म्हेसूर अशा ठिकाणी राहाण पसंत करत. इंग्रज हे राज्यकर्ते होते आणि त्यांचाकडे कामासाठी किवां निगराणी साठी भारतातील काही राजे महाराजे किवा अधिकारी होते, ज्यांना कामानिम्मित इंग्रजांचा माघे त्या त्या ठिकाणी जावे लागे. भारताला स्वातंत्र्य मिळाले इंग्रज हा देश सोडून गेले पण त्यांचा मागे येथील श्रीमंत घराणे आणि राजे महाराजे यांना मात्र अशा फिरण्याची चटक लागली आणि स्वतंत्र भारतात फिरण्याची वेगवेगळे प्रदेश बघण्याची इच्छा तर प्रत्येक सामान्य माणसाला होती ती या लोकांना बघून उदयास आली आणि अशा प्रकारे आधुनिक भारता मध्ये हिवाळी पर्यटन उदयास आले. ===धार्मिक पर्यटन=== माणसाची श्रद्धा भक्तिभाव देखील पर्यटनास कारणीभूत ठरतो, शिवाय प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचा धर्म, स्वतःची संस्कृती प्रिय असते. त्यामुळे सांस्कृतिक-धार्मिक पर्यटनाचा विकास होतो, भारतासारख्या राष्ट्रामध्ये धार्मिक पर्यटन हे अधिक प्रमाणात असलेले दिसते, भारतात २ लाखाच्या वर मंदिरे, ३ लाख मशिदी, १०,७०१ चर्च हे अस्तित्वात असलेले दिसतात, शिवाय इतर धर्माशी निगडित, हजारो ठिकाणे असलेली दिसतात, ज्यातून लक्षावधी यात्रा, उरूस, मिरवणुका निघत असलेल्या कळतील, शिवाय विविध धर्मामध्ये असलेल्या विविध प्रथांमुळे देखील लक्षावधी वस्तूंची विक्री होत असलेली दिसून येते, ज्यामुळे साधारण लोकांना रोजगाराची संधी निर्माण झालेली दिसते. कित्येक भागातून तीर्थयात्रा करायला लोक निघतात, कित्येक लोक उरूस-जत्रा करतात, चार धाम यात्रा असते, शिवाय सणासुदीच्या दिवशी लोकांची अशा स्थळांवर जास्त रेलचेल होते, ज्यातून परिवहनाला देखील चालना मिळते, लोकांचे भ्रमंती करून मनोरंजन होते शिवाय समाधान देखील मिळते, म्हणून धार्मिक पर्यटन देखील पर्यटन विकासात महत्वाचे योगदान देत असलेले दिसून येते. ==हल्लीचे बदल== ===जोपासनाशील पर्यटन=== ===पर्यावरण पर्यटन=== ===आम आदमी पर्यटन=== ===मंदीतले पर्यटन=== ===आरोग्य पर्यटन=== आरोग्य पर्यटनात पर्यटक आल्हाददायक स्वच्छ हवामानात आपल्या प्रकृतीत सुधारणा करण्यासाठी अथवा आहे तशीच ठेवण्याचा प्रयत्‍न करतो. पूर्वी यालाच हवापालट असे म्हणत. [[लोकमान्य टिळक]] अशाच कारणासाठी [[सिंहगड|सिंहगडावर]] जाऊन रहात. प्रदूषणमुक्त व आल्हाददायक [[वातावरण]] व जोडीला निसर्गसौंदर्य असल्यास आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो, म्हणूनच स्थानिक पर्यटनात पर्यटक जवळच्या शांत [[निसर्ग]] संपन्न व सौंदर्याने नटलेल्या परिसरात हवापालटासाठी जातात. अशा पर्यटनात पर्यटक एका आठवड्यापासून ते तीन महिन्यापर्यंत वास्तव्य करतात. उदा. [[महाबळेश्वर]], [[माथेरान]], [[चिखलदरा]], [[वाई]], [[पाचगणी]], इत्यादी गावी जाऊन राहणे. ===शैक्षणिक पर्यटन=== शैक्षणिक पर्यटन म्हणजे अभ्यासाच्या दृष्टीने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी केलेला प्रवास होय. यामध्ये शैक्षणिक सहली,शैक्षणिक परिषद किंवा संशोधनासाठी देशामध्ये किंवा देशाबाहेर केलेला प्रवास यांचा समावेश होतो. विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने या पर्यटनाला जास्त महत्त्व आहे कारण क्षेत्र अभ्यास केल्यामुळे वेगवेगळ्या संकल्पना समजण्यास मदत होते. ===इतर पर्यटन प्रकार=== एकल पर्यटन ही संकल्पना पश्चिमात्य देशात लोकप्रिय आहे. एकट्याने थोडक्या साहित्यानिशी पर्यटनाला बाहेर पडणे,पर्यटनाचे नियोजन करून अथवा न करता लवचिक धोरणानुसार ठिकठिकाणी पर्यटन करणे. ही प्रमुख संकल्पना या मागे असते. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरी किंवा व्यवसाय करण्या आधी काही काळाचा विश्राम घेऊन तरुण-तरुणी एकट्याने पर्यटनासाठी बाहेर पडतात. यामध्ये अनेक भले-बुरे अनुभव येतात व जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन विस्तृत होतो. भारतातही हल्ली या प्रकारचे पर्यटन करणाऱ्यांची संख्या वाढू लागली आहे. ==जागतिक पर्यटन== ===आंतरदेशीय पर्यटनाची संख्या=== ===येणाऱ्या आंतरदेशीय पर्यटकांच्या संख्येवरून देशांचे क्रमांकन=== ===जागतिक पर्यटन उत्पन्न=== ===जागतिक पर्यटन खर्च === ==वाढ== ===क्रीडा पर्यटन=== ===नव्या [[दिशा]]=== ==हे सुद्धा पहा== #[[प्रवीण कारखानीस]] -साहसी पर्यटन.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,२४ मे २०२६</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==पुढील वाचन== ==बाह्य दुवे== [[वर्ग:पर्यटन|*]] 6if5n3v4imndphd2a8ix2cfnt0ifaag 0 3113 2717902 2475095 2026-10-08T02:54:12Z ~2026-54052-30 188263 2717902 wikitext text/x-wiki '''ऊर्टचा मेघ''' हा एक धूमकेतूंचा विरळ मेघ असून त्याच्या अस्तित्वाबद्दल शास्त्रज्ञांमध्ये जबरदस्त संभ्रम आहे. सूर्यापासून तो ५०,००० खगोलीय एकक किंवा १ प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे असे मानतात. [[मित्रतारा|मित्र ताऱ्याच्या]] तो चारपट जवळ आहे. जॅन हेडील ऊर्ट या डच खगोलशास्त्रज्ञाला अनेक धूमकेतूंच्या अभ्यासानंतर समजले की अनेक धूमकेतूंच्या कक्षा फारच लंबगोलाकृती आहेत. आपल्या कक्षेच्या सीमेजवळून ते सूर्याला फेरी मारून ते परत आपल्या कक्षेकडे जातात. साधारणपणे बहुतेक धूमकेतूंची कक्षा ही पृथ्वी-सूर्य यांच्या अंतरापेक्षा साधारण एक लाख खगोलीय एकक एवढी मोठी आहे. तसेच धूमकेतूंची सूर्यमालेमध्ये येणाची दिशा ठराविक नसून ते कोणत्याही मार्गाने सूर्यमालेमध्ये प्रवेश करतात. यावरून ऊर्ट या शास्त्रज्ञाने असा अंदाज वर्तविला की सूर्यमालेपासून साधारण ५००० ते १,००,००० खगोलीय एकक एवढ्या अंतरामध्ये बर्फ आणि धुळीचे गोळे असलेला प्रचंड ढग सूर्यमालेभोवती विखुरलेला असावा. मंगळ आणि गुरू या ग्रहांच्या दरम्यान असलेल्या लघुग्रहांच्या तसेच नेपच्यून ग्रहाच्या पुढे असलेल्या क्यूपर बेल्ट सारख्या लघुग्रहांच्या पट्ट्याप्रमाणे या ऊर्टच्या मेघाची कक्षा गोलाकार पसरट प्रतलाची नसून हा मेघ सूर्यमालेभोवती सर्व बाजूंनी व्यापलेला आहे. काही वेळेस अंतर्गत हालचालीमुळे तर काही वेळेस गुरुत्वाकर्षणामुळे ह्या बर्फाने व धुळीने व्यापलेल्या मेघातील मोठे गोळे सूर्यमालेमध्ये खेचले जातात. सुरुवातीला हे फक्त बर्फाचे आणि धुळीचे गोळे असतात परंतु जसजसे सूर्याजवळ येऊ लागतात तसतसे सूर्याच्या ऊर्जेमुळे त्यातील बर्फ आणि वायू वितळून मोकळे होतात व त्या गोळ्यांमागे शेपटी तयार होते. आणि त्यांस आपण धूमकेतू म्हणतो. शास्त्रज्ञांच्या मते ह्या ऊर्ट मेघातील सर्व गोळ्यांचे एकूण वस्तुमान पृथ्वीच्या वस्तुमानाच्या जास्तीतजास्त ४० पट तर कमीतकमी १० पट असावे. [[चित्र:Kuiper belt oort cloud.svg|इवलेसे|upright=1.3|ऊर्टचा मेघ]] {{खगोल शास्त्रावरील अपूर्ण लेख}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:ऊर्टचा मेघ| ]] [[वर्ग:सूर्यमाला]] mf1pls8ad4pbmx5w2umfghlfnqedp24 0 3898 2717923 2714915 2026-10-08T04:17:57Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717923 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = भारत-चीन युद्ध | या युद्धाचा भाग = [[शीत युद्ध]] | दिनांक = २० ऑक्टोबर - २१ नोव्हेंबर, इ.स. १९६२ | स्थान = [[अक्साई चिन]] व [[अरुणाचल प्रदेश]] | परिणती = चीनचा लष्करी विजय, व नंतर माघार | पक्ष१ = {{ध्वजचिन्ह|India}} भारत | पक्ष२ = {{ध्वजचिन्ह|China}} चीन | सेनापती१ = [[ब्रिजमोहन कौल]]<br>[[व्ही.के. कृष्णमेनन]]<br>[[प्राणनाथ थापर]]<br>[[जनरल शंकरराव थोरात]] | सेनापती२ = [[झॅंग गुओहुवा]]<br>[[माओ त्झ-तोंग]]<br>[[लिउ बोचेंग]]<br>[[लिन बिआओ]] | सैन्यबळ१ = १०,००० ते १२,००० | सैन्यबळ२ = ८०,००० | बळी१ = १,३८३ म्रुत्यूमुखी<br>१,०४७ जखमी<br>१,६९६ बेपत्ता<br>३,९६८ पकडले गेले | बळी२ = ७२२ म्रुत्यूमुखी<br>१,६९७ जखमी }} [[File:Aksai Chin Sino-Indian border map.svg|thumb|नकाशामध्ये अक्साई चिन प्रदेशातील सीमा आणि मकर्टनी-मॅकडोनाल्ड लाइन, परराष्ट्र कार्यालयाची लाइन तसेच चीन-भारतीय युद्धाच्या वेळी त्यांनी व्यापलेल्या क्षेत्राच्या चिनी सैन्याच्या प्रगतीविषयीचे भारतीय आणि चिनी दावे दर्शविले आहेत.]] '''भारत-चीन युद्ध''' हे [[इ.स. १९६२]] साली [[भारत]] व [[चीनचे जनता-प्रजासत्ताक|चीन]] या देशांदरम्यान झालेले युद्ध होते. यात चीनने भारताचा मोठा प्रदेश गिळंकृत केला व नंतर त्यातील काही भागातून माघार घेतली. = स्थान = हे युद्ध भारत चीन सीमावाद म्हणूनही ओळखले जाते. वादग्रस्त हिमालय हे या युद्धाचे मुख्य कारण मानले जाते,https://hritsgeneral.blogspot.com/2020/07/1962.html भारत आणि चीन ब्रह्मदेश दरम्यान हिमालय आणि मग पश्चिम पाकिस्तानात होता खालील जे नेपाळ, सिक्कीम (नंतर भारतीय संरक्षित), आणि भूतान, तीन टप्प्यांमध्ये ही मध्ये sectioned, एक लांब सीमा शेअर केला आहे. वादग्रस्त क्षेत्रांमध्ये अनेक सीमेवरील खोटे. त्याच्या पश्चिम ओवरनंतर अक्साई चिन प्रदेश, क्षेत्र स्वित्झर्लंड आकार, Xinjiang तिबेट (चीन 1965 मध्ये स्वायत्त प्रदेश म्हणून घोषित करण्यात आली आहे) चीनी स्वायत्त प्रदेश दरम्यान बसलेला आहे, आहे. पूर्व सीमा, ब्रह्मदेश आणि भूतान दरम्यान, अरुणाचल प्रदेश (आधीच्या North East Frontier Agency) या भारतीय राज्यात समावेश आहे. या प्रदेशाच्या दोन्ही 1962 संघर्ष चीन करून पादाक्रांत होते. सर्वात लढणे उच्च उंचीवर घडली. अक्साई चिन प्रदेश मीठ फ्लॅट समुद्र सपाटीपासून सुमारे 5000 मीटर वाळवंट आहे, आणि अरुणाचल प्रदेश 7000 मीटर पेक्षा जास्त शिखरे अनेक डोंगराळ आहे. चीनी लष्कर क्षेत्रांमध्ये सर्वाधिक ridges एक ताब्यात होते. उच्च समुद्रसपाटीपासूनची उंची आणि अतिशीत शती, logistical आणि कल्याण अडचणी निर्माण होऊ लागल्या. समान संघर्ष (जसे की पहिले महायुद्ध इटालियन मोहीम म्हणून) असह्य अटी चीनचे सैन्य घालू लागले. {{विस्तार}} तत्पूर्वी 1959 मध्ये चीनच्या गैरव्यवहारामुळे तिबेटचे धर्मगुरू दलाई लामा यांनी तिबेटमधून पलायन केले आणि तिबेटची स्थिती अत्यंत वाईट झाली. आंतरराष्ट्रीय पंच मंडळाने दलाई लामा यांच्या विरुद्ध कठोर आणि क्रूर व्यवहार केल्याबद्दल चीनवर ठपका ठेवला. भारत सरकारने दलाई लामाला आश्रय दिला पण 'हद्दपार सरकार' बनवण्यास संमती दिली नाही.दलाई लामाला भारताने दिलेल्या आश्रयाला चिनी अधिकाऱ्यांनी अक्षेप घेतला. एवढेच नव्हे तर लडाखमधील 'कोंगका' खिंडीजवळ आपल्या फौजा आणल्या. त्यावेळी काही भारतीय शिपाई मारले गेले. भारताने चीनला निषेधाचा खलिता पाठविला पण त्यावर समाधानकारक उत्तर आले नाही. भारतातील बुद्धिवाद्यांनी त्यावर नेहरूंना ठोस कृती करण्याचा सल्ला दिला पण नेहरूंना संघर्षाची तीव्रता कमी करून चीनबरोबर मैत्रीपूर्ण संबंध कायम राखण्याचा मार्ग प्रशस्त वाटत होता. ऑक्टोबर 1962 मध्ये चीनने नेफामधील पूर्वेकडील प्रदेशावर आक्रमण केले आणि अनेक भारतीय ठाणी जिंकून घेतले. त्यामुळे आशियाचे नेतृत्व करण्याचे व जागतिक कीर्ती मिळवण्याचे नेहरूंचे स्वप्न धुळीस मिळाले. जबरदस्त धक्का बसलेल्या भारतीय लष्करी अधिकाऱ्यांनी तिथून माघार घेतली आणि चिनी सैनिकांना एक प्रकारे भारताचे दरवाजे उघडून दिले. त्यामुळे उत्साहित होऊन 20 ऑक्‍टोबरला चिनी लष्कराने पश्चिमेकडे आघाडी उघडून 13 भारतीय ठाणे (गलवान खोऱ्यामधील) काबीज केली व चीशुल धावपट्टीला धोका निर्माण केला. भारतातील सर्वसाधारण जनतेचा अभिप्राय असा होता की भारतीय लष्कराने माघार घेऊन चीनला आसाम बळकवण्याचा मार्ग मोकळा करून दिला.9 नोव्हेंबरला नेहरूंनी अमेरिकन अध्यक्ष जॉन केनेडीला दोन पत्रे पाठवून भारत-चीन सीमेवरील तणावाची कल्पना दिली आणि लष्करी मदत पाठवण्याची विनंती केली. नेहरूंनी मदतीसाठी इंग्लंडला ही लिहिले. त्यामुळे पाश्चिमात्य गटांशी संभाव्य संघर्ष टाळण्यासाठी एकतर्फी चीन भारत सीमेवरील व आत शिरलेले आपले सैन्य मागे घेण्याची घोषणा केली. चीन आक्रमण होऊन 40 वर्षे झालीत तरी अजूनही चीन व भारताच्या लांबलचक सीमेचे निर्धारण झाले नाही. {{भारत-चीन संबंध|state=collapsed}} [[वर्ग:भारत सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:चीनचे जनता-प्रजासत्ताक सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:इ.स. १९६२]] [[वर्ग:भारत-चीन युद्धे]] [[वर्ग:१९६२ मधील भारत]] lxnwymozoqtviu1zjrb7srfd25r0lfc 0 8454 2717888 2231553 2026-10-07T20:25:11Z अभय नातू 206 माहिती 2717888 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पूर्व इम्फाल जिल्हा''' [[भारत]]ातील [[मणिपुर]] राज्यातील १६ [[मणिपूरचे जिल्हे|जिल्ह्यांपैकी]] एक जिल्हा आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार, [[इम्फाल पश्चिम जिल्हा|इम्फाल पश्चिम]] जिल्ह्यानंतर हा राज्यातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा होता.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book - Imphal East |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/848/download/36260/DH_2011_1407_PART_A_DCHB_IMPHAL_EAST.pdf |website=[[भारतीय जनगणना]] |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India |access-date=2026-10-07 |url-status=live}}</ref> २०१६ मध्ये, राज्याच्या पश्चिम सीमेवर असलेला [[जिरीबाम उपविभाग]] या जिल्ह्यापासून वेगळा करून स्वतंत्र [[जिरीबाम जिल्हा]] म्हणून घोषित करण्यात आला.<ref name="Telegraph 2016">{{cite news |last=Thokchom |first=Khelen |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/more-districts-in-manipur/cid/1403137 |title=More districts in Manipur |newspaper=The Telegraph (Kolkata) |date=2016-12-09 |access-date=2026-10-07 |url-status=live}}</ref> याचे प्रशासकीय केंद्र [[पोरोम्पाट]] येथे आहे. [[मणिपुरी भाषा]] तथा [[मैतेई भाषा|मैतेई भाषेची]] ''इम्फाल बोली'' ही प्रमाण बोलीभाषा या भागात वापरली जाते.<ref name=":Springer_Imphal_dialect">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=SUp3EAAAQBAJ&pg=PA698 |title=Advanced Machine Intelligence and Signal Processing |last=Gupta |first=Deepak |last2=Sambyo |first2=Koj |last3=Prasad |first3=Mukesh |last4=Agarwal |first4=Sonali |date=2022-06-25 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-19-0840-8 |page=698 |language=en}}</ref><ref name=":Grammar of Meithei">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=noCHVvu0P8oC&pg=PA11 |title=A Grammar of Meithei |last=Chelliah |first=Shobhana Lakshmi |date=2011-07-22 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080111-8 |pages=11, 22, 502 |language=en}}</ref><ref name=":Sino-Tibetan_Languages">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=PDglDwAAQBAJ&pg=PA338 |title=The Sino-Tibetan Languages |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |date=2016-12-08 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-315-39949-2 |pages=338–349 |language=en}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मणिपूर - जिल्हे}} [[वर्ग:पूर्व इंफाळ जिल्हा| ]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] ayv1hbx70a6ha6x8688idimirkmaipx 0 11481 2717940 2517833 2026-10-08T06:29:25Z Ankush Bobade 13909 2717940 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Vinod Kambli at Mumbai Marathon 2007 (7) (cropped).jpg|इवलेसे]] '''विनोद गणपत कांबळी'''. {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू माहिती | flag = Flag of India.svg | nationality = भारतn | देश= भारत | देश_इंग्लिश_नाव =India| देश abbrev = IND | नाव = विनोद कांबळी | image = Cricket_no_pic.png | फलंदाजीची पद्धत = Left-hand bat | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने ऑफ-ब्रेक | balls = true | सामने१ = १७ | धावा१ = १०८४ | फलंदाजीची सरासरी१ = ५४.२० | शतके/अर्धशतके१ = ४/३ | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २२७ | चेंडू१ = - | बळी१ = - | गोलंदाजीची सरासरी१ = - | ५ बळी१ = - | १० बळी१ = - | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = - | झेल/यष्टीचीत१ = ७/- | सामने२ = १०४ | धावा२ = २४७७ | फलंदाजीची सरासरी२ = ३२.५९ | शतके/अर्धशतके२ = २/१४ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = १०६ | चेंडू२ = ४ | बळी२ = १ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ७.०० | ५ बळी२ = - | १० बळी२ = - | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = १/७ | झेल/यष्टीचीत२ = १५/- | दिनांक= ४ फेब्रुवारी | वर्ष = २००६ | source = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/30009.html}} '''विनोद गणपत कांबळी''' (जन्म: १८ जानेवारी १९७२) हे भारताचे माजी आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]]पटू आहेत. ते डावखुरे मधल्या फळीतील फलंदाज म्हणून [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारताकडून]] खेळले. तसेच त्यांनी [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] आणि दक्षिण आफ्रिकेतील [[बोलंड क्रिकेट संघ|बोलंड]] या संघांचे प्रतिनिधित्व केले.<ref name="espn">{{cite web |title=Vinod Kambli |url=https://www.espncricinfo.com/player/vinod-kambli-30009 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref name="purandare">{{cite book |last=Purandare |first=Kunal |title=Vinod Kambli: The Lost Hero |publisher=Har-Anand Publications}}</ref><ref name="rediff">{{cite web |last=Magotra |first=Ashish |title=Kambli to play in South Africa |url=https://www.rediff.com/cricket/2005/aug/10kambli.htm |publisher=Rediff.com |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> आपल्या वाढदिवशी [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यात शतक झळकावणारे कांबळी हे पहिले क्रिकेटपटू ठरले.<ref name="birthday">{{cite web |title=Birthday bullies, ODI oldies and poultry-laden Tests |url=https://www.espncricinfo.com/story/birthday-bullies-odi-oldies-and-poultry-laden-tests-221746 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> [[२००० आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००० आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवणाऱ्या भारतीय संघात त्यांचा समावेश होता. {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९२}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}} {{५०च्या वर कसोटी सामन्यांची सरासरी असलेले भारतीय फलंदाज}} [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू|कांबळी, विनोद]] [[वर्ग:भारताचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारताचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] ntfv16m7cacaugf8m95ex02rb9r8pno 0 13850 2717900 2507769 2026-10-08T02:31:12Z ~2026-54022-96 188262 /* */ 2717900 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - २०२६) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) === चित्रपट {{संदर्भ हवा}}=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="10%" | क्रमांक ! width="10%" | वर्ष (इ.स.) ! width="30%" | चित्रपट ! width="05%" | भाषा ! width="20%" | पात्राचे नाव ! width="25%" | अधिक माहिती |- | || १९८६ || अंकुश || || || |- | || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || || || |- | || १९९२ || अंगार || || || |- | || १९९६ || अग्निसाक्षी || || || |- | || १९८७ || अंधा युद्ध || || || |- | || २००५ || अपहरण || || तबरेज आलम|| |- | || २००५ || अब तक छप्पन || || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || |- | || || अभय || |||| |- | || १९८७ || अवाम || || || |- | || २००३ || ऑंच || || || |- | || १९८४ || आज की आवाज || || || |- | || २००९ || इट्स माय लाइफ || || || |- | || १९९९ || कोहराम : द एक्सप्लोजन || || || |- | || १९९४ || क्रांतिवीर || || || |- | || १९९६ || खामोशी : द म्यूझिकल || || || |- | || २००० || गैंग || || || |- | || १९७८ || गमन || || वासू || |- | || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || || || |- | || १९९७ || गु़लाम-ए-मुस्तफ़ा || || || |- | || २००६ || टैक्सी नम्बर ९२११ || || || |- | || २००३ || डरना मना है || || || |- | || २००० || तरकीब || || || |- | || १९९२ || तिरंगा || शिवाजीराव वागळे | || || |- | || १९८८ || त्रिशाग्नी || || || |- | || १९९० || थोडसा रूमानी हो जाएॅं || || || |- | || ||द अटॅक ऑफ २६/११ || || || |- | || १९८६ || दहलीज़ || || || |- | || १९९० || दिशा || || || |- | || १९९१ || दीक्षा || || || |- | || २०११ || देऊळ ||मराठी|| || |- | || २०१५ || नटसम्राट ||मराठी|| || |- | || २००५ || पक पक पकाक ||मराठी|| || |- | || १९८९ || परिंदा || || || सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता, फिल्मफेर पुरस्कार |- | || २०१४ ||डॉ. प्रकाश बाबा आमटे||मराठी|| || |- | || १९८७ || प्रतिघात || || || |- | || १९९१ || प्रहार : द फायनल अटॅक || || || |- | || २००५ || ब्लफ़ मास्टर || || || |- | || || भालू || || || |- | || २००३ || भूत || || || |- | || १९८७ || मोहरे || || || |- | || १९९७ || यशवंत || ||यशवंत || |- | || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन् अ वे || || || |- | || || राजनीति || || || |- | || १९९२ || राजू बन गया जंटलमन || || || |- | || १९९८ || वजूद || || || |- | || २००२ || वध || || || |- | || २००७ || वेलकम || || || |- | || || वेलकम बॅक || || || |- | || २००२ || शक्ति : द पॉवर || || || |- | || || शेला || || || |- | || १९८८ || सलाम बॉम्बे || || || |- | || १९८८ || सागर संगम || || || |- | || १९८७ || सूत्रधार || || || |- | || २००७ || हॅटट्रिक || || || |- | || १९९५ || हम दोनों || || || |- | || १९९९ || हुतूतू || || || |- | || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || || || |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हयात भारतीय व्यक्ती]] epiqmdypqtifoqee7seq39l0usp8g60 2717901 2717900 2026-10-08T02:33:00Z अभय नातू 206 removed [[Category:हयात भारतीय व्यक्ती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717901 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - २०२६) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) === चित्रपट {{संदर्भ हवा}}=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="10%" | क्रमांक ! width="10%" | वर्ष (इ.स.) ! width="30%" | चित्रपट ! width="05%" | भाषा ! width="20%" | पात्राचे नाव ! width="25%" | अधिक माहिती |- | || १९८६ || अंकुश || || || |- | || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || || || |- | || १९९२ || अंगार || || || |- | || १९९६ || अग्निसाक्षी || || || |- | || १९८७ || अंधा युद्ध || || || |- | || २००५ || अपहरण || || तबरेज आलम|| |- | || २००५ || अब तक छप्पन || || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || |- | || || अभय || |||| |- | || १९८७ || अवाम || || || |- | || २००३ || ऑंच || || || |- | || १९८४ || आज की आवाज || || || |- | || २००९ || इट्स माय लाइफ || || || |- | || १९९९ || कोहराम : द एक्सप्लोजन || || || |- | || १९९४ || क्रांतिवीर || || || |- | || १९९६ || खामोशी : द म्यूझिकल || || || |- | || २००० || गैंग || || || |- | || १९७८ || गमन || || वासू || |- | || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || || || |- | || १९९७ || गु़लाम-ए-मुस्तफ़ा || || || |- | || २००६ || टैक्सी नम्बर ९२११ || || || |- | || २००३ || डरना मना है || || || |- | || २००० || तरकीब || || || |- | || १९९२ || तिरंगा || शिवाजीराव वागळे | || || |- | || १९८८ || त्रिशाग्नी || || || |- | || १९९० || थोडसा रूमानी हो जाएॅं || || || |- | || ||द अटॅक ऑफ २६/११ || || || |- | || १९८६ || दहलीज़ || || || |- | || १९९० || दिशा || || || |- | || १९९१ || दीक्षा || || || |- | || २०११ || देऊळ ||मराठी|| || |- | || २०१५ || नटसम्राट ||मराठी|| || |- | || २००५ || पक पक पकाक ||मराठी|| || |- | || १९८९ || परिंदा || || || सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता, फिल्मफेर पुरस्कार |- | || २०१४ ||डॉ. प्रकाश बाबा आमटे||मराठी|| || |- | || १९८७ || प्रतिघात || || || |- | || १९९१ || प्रहार : द फायनल अटॅक || || || |- | || २००५ || ब्लफ़ मास्टर || || || |- | || || भालू || || || |- | || २००३ || भूत || || || |- | || १९८७ || मोहरे || || || |- | || १९९७ || यशवंत || ||यशवंत || |- | || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन् अ वे || || || |- | || || राजनीति || || || |- | || १९९२ || राजू बन गया जंटलमन || || || |- | || १९९८ || वजूद || || || |- | || २००२ || वध || || || |- | || २००७ || वेलकम || || || |- | || || वेलकम बॅक || || || |- | || २००२ || शक्ति : द पॉवर || || || |- | || || शेला || || || |- | || १९८८ || सलाम बॉम्बे || || || |- | || १९८८ || सागर संगम || || || |- | || १९८७ || सूत्रधार || || || |- | || २००७ || हॅटट्रिक || || || |- | || १९९५ || हम दोनों || || || |- | || १९९९ || हुतूतू || || || |- | || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || || || |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] qij8gbjkr2xj37mfumwmqhfyw9x3y9y 2717903 2717901 2026-10-08T03:12:01Z अभय नातू 206 /* चित्रपट {{संदर्भ हवा}} */ 2717903 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - २०२६) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == कारकीर्द == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="8%" | वर्ष ! width="25%" | चित्रपट ! width="10%" | भाषा ! width="22%" | पात्राचे नाव ! width="30%" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हुतूतू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भसूची}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] eyizb6ea3yqfy4s3tsi6idgdue8zh83 2717904 2717903 2026-10-08T03:18:22Z अभय नातू 206 /* चित्रपट */ 2717904 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - २०२६) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == कारकीर्द == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हुतूतू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भसूची}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 4jskkrgn72drfmo73pmi14k3wqowdel 2717907 2717904 2026-10-08T03:35:39Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2717907 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == कारकीर्द == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हुतूतू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भसूची}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] belqtj7acsiueedkbdxav3jhowhl8ml 2717909 2717907 2026-10-08T03:39:17Z संतोष गोरे 135680 2717909 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == कारकीर्द == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हुतूतू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] smwzwajqcc3vy3k1dr96an85lzqfr6y 2717912 2717909 2026-10-08T03:39:54Z संतोष गोरे 135680 2717912 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हुतूतू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] ed2eshr2qwaf8gybhlj1os1glubvusc 2717914 2717912 2026-10-08T03:40:42Z अभय नातू 206 /* चित्रपट */ 2717914 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू |हु तू तू (चित्रपट)]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] c22fpafyxf0js5ilr2fjxzcybbjjwtu 2717915 2717914 2026-10-08T03:41:01Z अभय नातू 206 /* चित्रपट */ 2717915 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू|हु तू तू (चित्रपट)]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 6blk7vi6qw88ghpspb1hkplrydbiycl 2717916 2717915 2026-10-08T03:41:37Z अभय नातू 206 /* चित्रपट */ 2717916 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक{{संदर्भ हवा}}== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] jm56brrfzmubi5nesh6aqj57qmiasyo 2717917 2717916 2026-10-08T03:44:19Z संतोष गोरे 135680 /* नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक[ संदर्भ हवा ] */ 2717917 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:नाना पाटेकर]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] pl3v983tecx74ydgbskd6l4fujumyx8 2717918 2717917 2026-10-08T03:46:06Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:नाना पाटेकर]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717918 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 503yhesjc04e4na1va10o6x2xhje6rk 2717924 2717918 2026-10-08T04:57:01Z Mahesh102 143051 2717924 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref>. त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.{{संदर्भ हवा}} नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] hbwjqy761a7ltyorvbwfqlltwpyjlk3 2717926 2717924 2026-10-08T05:03:24Z Mahesh102 143051 2717926 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''प्रहार:द फायनल अटॅक'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] m6ovc7piyqcdj58kvmbktgmrstp897s 2717962 2717926 2026-10-08T08:28:21Z संतोष गोरे 135680 2717962 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (चित्रपट)|भालू]] || मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || [[गिद्ध : द व्हल्चर]] || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || [[दहलीज़]] || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || [[प्रतिघात]] || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || [[अंधा युद्ध]] || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || [[अवाम]] || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || [[त्रिशाग्नी]] || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || [[सागर संगम]] || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || [[थोडासा रूमानी हो जायें]] || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || [[यशवंत (चित्रपट)|यशवंत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || [[गुलाम-ए-मुस्तफा]] || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || [[युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे]] || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || [[वजूद]] || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम : द एक्सप्लोजन]] || हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || [[गँग (चित्रपट)|गँग]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || [[तरकीब]] || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || [[अभय (२००१ चित्रपट)|अभय]] || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || [[वध (चित्रपट)|वध]] || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ति : द पॉवर]] || हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || [[आँच]] || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || [[डरना मना है]] || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || [[ब्लफमास्टर!]] || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || [[टॅक्सी नंबर ९२११]] || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || [[वेलकम (२००७ चित्रपट)|वेलकम]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || [[राजनीति (चित्रपट)|राजनीति]] || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || [[द अटॅक्स ऑफ २६/११]] || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || [[वेलकम बॅक (चित्रपट)|वेलकम बॅक]] || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || [[इट्स माय लाइफ]] || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार:द फायनल अटॅक]]'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 5gsab678sn3lv95pk00z3kyvl6z1m2w 2717963 2717962 2026-10-08T08:41:00Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2717963 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (मराठी चित्रपट)|भालू]]|| मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || दहलीज़ || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || प्रतिघात || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || अंधा युद्ध || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || अवाम || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || त्रिशाग्नी || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || सागर संगम || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || थोडासा रूमानी हो जायें || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || [[हम दोनों (१९९५ चित्रपट)|हम दोनों]] || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || यशवंत || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || गुलाम-ए-मुस्तफा || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || वजूद || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम|कोहराम : द एक्सप्लोजन]]|| हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || गँग || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || तरकीब || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || अभय || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || वध || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ती: द पॉवर|शक्ति : द पॉवर]]|| हिंदी || नरसिंहा || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक नामांकन<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || आँच || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || डरना मना है || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || ब्लफमास्टर! || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || टॅक्सी नंबर ९२११ || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || हॅटट्रिक || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || वेलकम || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || राजनीति || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || द अटॅक्स ऑफ २६/११ || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || वेलकम बॅक || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || इट्स माय लाइफ || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार:द फायनल अटॅक]]'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] tqampujtbvffagpj3288h02s8lusc4t 2717964 2717963 2026-10-08T08:45:16Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2717964 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (मराठी चित्रपट)|भालू]]|| मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || दहलीज़ || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || प्रतिघात || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || अंधा युद्ध || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || अवाम || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || त्रिशाग्नी || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || सागर संगम || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || थोडासा रूमानी हो जायें || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || हम दोनों || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || यशवंत || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || गुलाम-ए-मुस्तफा || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || वजूद || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम|कोहराम : द एक्सप्लोजन]]|| हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || गँग || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || तरकीब || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || अभय || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || वध || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ती: द पॉवर|शक्ति : द पॉवर]]|| हिंदी || नरसिंहा || [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक (नामांकन)]]<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || आँच || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || डरना मना है || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || ब्लफमास्टर! || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || टॅक्सी नंबर ९२११ || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || हॅटट्रिक || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || वेलकम || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || राजनीति || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || द अटॅक्स ऑफ २६/११ || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || वेलकम बॅक || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || इट्स माय लाइफ || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || [[पुरुष (नाटक)|पुरुष]] || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमीदाबाईची कोठी]] || मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || [[हसवाफसवी]] || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || [[जाता नाही जात कृष्णाची]] || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || [[लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय]] || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || [[मिशन फत्तेह]] || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार:द फायनल अटॅक]]'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] kuss5jog4sezc7yuzy7msqs1roko86g 2717965 2717964 2026-10-08T08:47:29Z संतोष गोरे 135680 /* नाटक */ 2717965 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} अतिशय गरीब परिस्थिती == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (मराठी चित्रपट)|भालू]]|| मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || दहलीज़ || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || प्रतिघात || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || अंधा युद्ध || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || अवाम || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || त्रिशाग्नी || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || सागर संगम || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || थोडासा रूमानी हो जायें || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || हम दोनों || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || यशवंत || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || गुलाम-ए-मुस्तफा || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || वजूद || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम|कोहराम : द एक्सप्लोजन]]|| हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || गँग || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || तरकीब || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || अभय || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || वध || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ती: द पॉवर|शक्ति : द पॉवर]]|| हिंदी || नरसिंहा || [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक (नामांकन)]]<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || आँच || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || डरना मना है || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || ब्लफमास्टर! || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || टॅक्सी नंबर ९२११ || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || हॅटट्रिक || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || वेलकम || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || राजनीति || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || द अटॅक्स ऑफ २६/११ || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || वेलकम बॅक || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || इट्स माय लाइफ || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || पुरुष || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमिदाबाईची कोठी|हमीदाबाईची कोठी]]|| मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || हसवाफसवी || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || जाता नाही जात कृष्णाची || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || मिशन फत्तेह || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार:द फायनल अटॅक]]'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] fi3cxd1v6j16ikavi8vtzn9do8fjdj1 2717966 2717965 2026-10-08T08:50:41Z संतोष गोरे 135680 2717966 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नाना पाटेकर | चित्र = Nana patekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1951|01|1}} | जन्म_स्थान = [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|10|8|1951|01|1}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट, नाटके) | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९७८]] - २०२६ | प्रमुख_नाटके = [[पुरुष, नाटक|पुरुष]] | प्रमुख_चित्रपट = मराठी: [[पक पक पकाक, चित्रपट|पक पक पका‌क्‌]]</br>हिंदी: [[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार]], [[अब तक छप्पन (हिंदी चित्रपट)]] | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = दिनकर पाटेकर | आई_नाव = संजना पाटेकर | पती_नाव = | पत्नी_नाव = [[नीलकांती पाटेकर]] | अपत्ये = मल्हार पाटेकर | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर''' उर्फ '''नाना पाटेकर''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]; [[मुरुड-जंजिरा]] - [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक [[मराठी]] [[अभिनेता|अभिनेते]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/veteran-marathi-bollywood-actor-nana-patekar-passes-away-a-a301/|title=Nana Patekar Passes Away: अभिनयाचा 'नटसम्राट' हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचं निधन, चित्रपटसृष्टीवर शोककळा|date=8 October 2026|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=8 October 2026}}</ref> त्यांनी अनेक [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांत व नाटकांत भूमिका केल्या आहेत. पाटेकरांनी नायक, सहनायक, खलनायक आणि चरित्रनायक अशा विविध भूमिका केल्या आहेत. नानांचा मराठीत [[नटसम्राट]] हा सिनेमा विशेष गाजला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/|title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा|date=10 February 2016|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=10 February 2016}}</ref> नाना पाटेकर हा आयुष्यात प्रचंड खस्ता खाल्लेला त्या धडपडीतून सावरून शिकून उभा राहिलेला असा एक अभिनेता आहे. जगाची व जगण्याची जाण असलेला हा एक उत्तम नट नव्हे तर मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीचा नटसम्राट आहे.{{संदर्भ हवा}} ==ओळख== नाना पाटेकर यांचा जन्म [[जानेवारी १]], [[इ.स. १९५१]] रोजी [[मुरुड-जंजिरा]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला.{{संदर्भ हवा}} नाना मुंबईतील जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’चे विद्यार्थी आहेत. नानांना स्केचेस बनवण्याचा शौक होता. गुन्हेगारांच्या वर्णनावरून नानांनी त्यांची रेखाचित्रे करून दिली आहेत. या कलाशिक्षणाच्या काळात नाना कॉलेजच्या नाटकांत कामे करू लागले.{{संदर्भ हवा}} == मृत्यू == ८ ऑक्टोबर २०२६ च्या पहाटे, पाटेकर यांच्या गोव्यातील घरी त्यांच्या छातीत तीव्र वेदना झाल्या, ज्यानंतर त्यांच्या घरी वैद्यकीय पथक पाठवण्यात आले. ते बेशुद्धावस्थेत आढळले आणि सीपीआर चा प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांना मणीपाल रुग्णालय, गोवा येथे नेण्यात आले, जिथे त्याच दिवशी सकाळी ५:२० वाजता कार्डियाक अरेस्टमुळे (हृदयक्रिया बंद पडल्याने) त्यांना मृत घोषित करण्यात आले.<ref>{{Cite news |title=Veteran Actor dies at 75 at his goa house |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/nana-patekar-death-live-updates-veteran-actor-dies-at-75-goa-tributes-last-rites-liveblog-10371964.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiac arrest led to death of actor Nana Patekar, says Doctor and Goa's Manipal Hospital |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/cardiac-arrest-led-to-death-of-actor-nana-patekar-says-doctor-and-goas-manipal-hospital20261008090122/ |access-date=2026-10-08 |website=ANI News |language=en}}</ref> == कारकीर्द == नाना पाटेकर यांनी ’गमन’ इ.स. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातून चित्रसृष्टीत पदार्पण केले. ही भूमिका इतकी छोटी होती की ते प्रेक्षकांच्या नजरेतही आले नाहीत. पुढे आठ वर्षे नाना चित्रपटात मिळेल ती भूमिका करत राहिले गिद्ध, भालू, शीला या त्या काळातल्या दुय्यम दर्जाच्या चित्रपटांत नाना होते. यांपैकी एकही चित्रपट खूप कमाई करू शकला नाही.{{संदर्भ हवा}} [[राज बब्बर]] यांची प्रमुख भूमिका असलेल्या ’[[आज की आवाज]]’ चित्रपटात नाना सहनायक होते. त्यांचे काम वाखाणले गेले, पण चित्रपट पडला.{{संदर्भ हवा}} नानाची पहिली यशस्वी भूमिका एन.चंद्रा यांची पहिली-वहिली निर्मिती व दिग्दर्शन असलेला अंकुश हा चित्रपट. १९८६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात नानांनी एका सरळमार्गी पण बेकारीमुळे त्रस्त असलेल्या युवकाची भूमिका केली होती. नानांची ही भूमिका अविस्मरणीय ठरली.{{संदर्भ हवा}} १९८७ मध्ये आलेल्या एन.चंद्रा यांच्या ’प्रतिघात’मधील नानांची छोटी भूमिका लोकांना आवडली. सुजाता मेहता या चित्रपटाची नायिका होती.{{संदर्भ हवा}} १९८९मध्ये आलेल्या परिंदा चित्रपटात नानांची खलनायकाची भूमिका अफाट गाजली. १९९२मध्ये तिरंगा या चित्रपटाद्वारे नाना पाटेकरांना प्रमुख भूमिका करावयाचा पहिल्यांदा मान मिळाला. आपल्या संवादफेकीमुळे नाना पाटेकर यांनी संवाद शैलीकरिता प्रसिद्ध असलेल्या त्या चित्रपटातील [[राजकुमार]] यांच्या तोडीस तोड अभिनय केला.{{संदर्भ हवा}} २०१४ मधील '[[प्रकाश आमटे|प्रकाश बाबा आमटे]]' या चित्रपटाने त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली.{{संदर्भ हवा}} === नाटके आणि त्यांतील भूमिका{{संदर्भ हवा}}=== * पुरुष (गुलाबराव) * हमीदाबाईची कोठी (सत्तार) == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="auto" | क्र. ! width="auto" | वर्ष ! width="auto" | चित्रपट ! width="auto" | भाषा ! width="auto" | पात्राचे नाव ! width="auto" | अधिक माहिती / संदर्भ |- | १ || १९७८ || [[गमन]] || हिंदी || वासू || पदार्पण चित्रपट<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=Gaman (1978) Cast and Crew |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९८० || [[भालू (मराठी चित्रपट)|भालू]]|| मराठी || — || मराठी पदार्पण<ref>{{cite web |title=Bhalu Marathi Movie |url=https://www.imdb.com/title/tt0358999/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३ || १९८४ || [[आज की आवाज]] || हिंदी || जगमोहन दास || <ref>{{cite web |title=Aaj Ki Awaaz Details |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaj-ki-awaaz/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४ || १९८४ || गिद्ध : द व्हल्चर || हिंदी || वीरन || <ref>{{cite web |title=Giddh Movie Review |url=https://www.imdb.com/title/tt0087337/ |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५ || १९८६ || [[अंकुश (चित्रपट)|अंकुश]] || हिंदी || रवी मोरे || <ref>{{cite news |title=Classic Revival: Ankush |newspaper=The Times of India |date=2015-02-12}}</ref> |- | ६ || १९८६ || [[माफीचा साक्षीदार]] || मराठी || राघवेंद्र "राघू" जयवंत || जोशी-अभ्यंकर हत्याकांड आधारित<ref>{{cite news |title=Maaficha Sakshidar based on Pune murders |newspaper=Loksatta |date=2018-05-10}}</ref> |- | ७ || १९८६ || दहलीज़ || हिंदी || कर्नल सिंग || <ref>{{cite web |title=Dahleez (1986) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ८ || १९८७ || प्रतिघात || हिंदी || करमचंद || <ref>{{cite news |title=Pratighat Movie Review |newspaper=The Hindu |date=1987-04-15}}</ref> |- | ९ || १९८७ || अंधा युद्ध || हिंदी || एस. पी. सुहास दंडवते || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Andha Yudh Awards |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १० || १९८७ || [[मोहरे]] || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Mohre (1987) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ११ || १९८७ || अवाम || हिंदी || कर्नल मुस्तफा अली || <ref>{{cite web |title=Avam Film Details |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १२ || १९८७ || [[सूत्रधार (चित्रपट)|सूत्रधार]] || हिंदी || कुमार || <ref>{{cite web |title=Sutradhar (1987) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १३ || १९८८ || त्रिशाग्नी || हिंदी || उच्चंगा || <ref>{{cite web |title=Trishagni (1988) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १४ || १९८८ || [[सलाम बॉम्बे!]] || हिंदी || बाबा || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट विजेतेपद घटक)<ref>{{cite web |title=36th National Film Awards |url=https://dff.gov.in |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १५ || १९८८ || सागर संगम || हिंदी || रामनाथ साने || <ref>{{cite web |title=Sagar Sangam |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १६ || १९८९ || [[परिंदा]] || हिंदी || अण्णा सेठ || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता पुरस्कार]], [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता]]<ref>{{cite news |title=37th National Film Awards |newspaper=The Times of India |date=1990-05-12}}</ref> |- | १७ || १९९० || थोडासा रूमानी हो जायें || हिंदी || नटरंग || <ref>{{cite web |title=Thodasa Rumani Ho Jaye |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | १८ || १९९० || [[दिशा (चित्रपट)|दिशा]] || हिंदी || वसंत डी. मांढरे || <ref>{{cite news |title=Disha Film Review |newspaper=The Indian Express |date=1991-01-18}}</ref> |- | १९ || १९९१ || [[प्रहार : द फायनल अटॅक]] || हिंदी || मेजर चौहान || दिग्दर्शनसुद्धा केले<ref>{{cite news |title=Prahaar: A Masterpiece by Nana Patekar |newspaper=Hindustan Times |date=2021-09-12}}</ref> |- | २० || १९९१ || [[दीक्षा (चित्रपट)|दीक्षा]] || हिंदी || कोगा || <ref>{{cite web |title=Diksha (1991) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २१ || १९९२ || [[तिरंगा (चित्रपट)|तिरंगा]] || हिंदी || ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंग || <ref>{{cite news |title=Tirangaa Dialogue Magic |newspaper=The Times of India |date=2018-01-26}}</ref> |- | २२ || १९९२ || [[अंगार (१९९२ चित्रपट)|अंगार]] || हिंदी || माजिद खान || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite web |title=Filmfare Awards 1993 Winners |publisher=Filmfare |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २३ || १९९२ || [[राजू बन गया जंटलमन]] || हिंदी || छाब्रिया || फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता नामांकन<ref>{{cite web |title=Raju Ban Gaya Gentleman |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २४ || १९९४ || [[क्रांतिवीर]] || हिंदी || प्रताप टिळक || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]], [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=42nd National Film Awards |newspaper=The Hindu |date=1995-07-17}}</ref> |- | २५ || १९९५ || हम दोनों || हिंदी || विशाल गुप्ता || <ref>{{cite web |title=Hum Dono (1995) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २६ || १९९६ || [[अग्निसाक्षी (१९९६ चित्रपट)|अग्निसाक्षी]] || हिंदी || विश्वनाथ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता<ref>{{cite web |title=44th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २७ || १९९६ || [[खामोशी : द म्यूझिकल]] || हिंदी || जोसेफ ब्रागांझा || <ref>{{cite news |title=Khamoshi: A Musical Retrospective |newspaper=The Telegraph |date=2021-08-09}}</ref> |- | २८ || १९९७ || यशवंत || हिंदी || इन्स्पेक्टर यशवंत लोहार || <ref>{{cite web |title=Yeshwant Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २९ || १९९७ || गुलाम-ए-मुस्तफा || हिंदी || मुस्तफा || <ref>{{cite web |title=Ghulam-E-Musthafa |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३० || १९९८ || युगपुरुष: अ मॅन हू कम्स जस्ट वन्स इन अ वे || हिंदी || अनिरुद्ध || <ref>{{cite web |title=Yugpurush |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३१ || १९९८ || वजूद || हिंदी || मल्हार लक्ष्मण शेडगे || <ref>{{cite web |title=Wajood (1998) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३२ || १९९९ || [[हु तू तू (चित्रपट)|हु तू तू]] || हिंदी || भाऊ भाऊराव || <ref>{{cite web |title=Hu Tu Tu |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३३ || १९९९ || [[कोहराम|कोहराम : द एक्सप्लोजन]]|| हिंदी || मेजर अजित आर्य || <ref>{{cite news |title=Kohram Movie Details |newspaper=Deccan Herald |date=1999-08-15}}</ref> |- | ३४ || २००० || गँग || हिंदी || अब्दुल || <ref>{{cite web |title=Gang (2000) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३५ || २००० || तरकीब || हिंदी || जसराज पटेल || <ref>{{cite web |title=Tarkieb Movie |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३६ || २००१ || अभय || हिंदी || मलिक || <ref>{{cite web |title=Abhay (2001) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३७ || २००२ || वध || हिंदी || डॉ. अर्जुन सिंग || <ref>{{cite web |title=Vadh (2002) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ३८ || २००२ || [[शक्ती: द पॉवर|शक्ति : द पॉवर]]|| हिंदी || नरसिंहा || [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक (नामांकन)]]<ref>{{cite news |title=Shakti: The Power Review |newspaper=The Times of India |date=2002-09-20}}</ref> |- | ३९ || २००३ || [[भूत (२००३ चित्रपट)|भूत]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर लिआकत कुरेशी || <ref>{{cite web |title=Bhoot (2003) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४० || २००३ || आँच || हिंदी || नवाब महावान सिंग || <ref>{{cite web |title=Aanch Movie |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४१ || २००३ || डरना मना है || हिंदी || जॉन || <ref>{{cite web |title=Darna Mana Hai |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४२ || २००४ || [[अब तक छप्पन]] || हिंदी || इन्स्पेक्टर साधू आगाशे || <ref>{{cite news |title=Ab Tak Chhappan Cult Classic |newspaper=The Indian Express |date=2004-02-27}}</ref> |- | ४३ || २००५ || [[पक पक पकाक]] || मराठी || भुत्या || <ref>{{cite news |title=Pak Pak Pakaak Review |newspaper=Maharashtra Times |date=2005-04-16}}</ref> |- | ४४ || २००५ || [[अपहरण (चित्रपट)|अपहरण]] || हिंदी || तबरेज आलम || [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]<ref>{{cite news |title=51st Filmfare Awards Winners |newspaper=The Times of India |date=2006-02-17}}</ref> |- | ४५ || २००५ || ब्लफमास्टर! || हिंदी || चंद्रकांत पारेख (चंद्रू) || <ref>{{cite web |title=Bluffmaster! |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४६ || २००६ || टॅक्सी नंबर ९२११ || हिंदी || राघव शास्त्री || <ref>{{cite news |title=Taxi No. 9211 Success |newspaper=Hindustan Times |date=2006-03-03}}</ref> |- | ४७ || २००७ || हॅटट्रिक || हिंदी || डॉ. सत्यजित प्रधान || <ref>{{cite web |title=Hattrick (2007) |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ४८ || २००७ || वेलकम || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite news |title=Welcome Movie Comedy Classic |newspaper=The Indian Express |date=2007-12-21}}</ref> |- | ४९ || २०१० || राजनीति || हिंदी || ब्रिजगोपाळ || <ref>{{cite news |title=Raajneeti Cast Performance |newspaper=The Economic Times |date=2010-06-04}}</ref> |- | ५० || २०११ || [[देऊळ (चित्रपट)|देऊळ]] || मराठी || भाऊ गालंडे || [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] विजेता<ref>{{cite news |title=Deool wins National Award for Best Film |newspaper=The Hindu |date=2012-03-07}}</ref> |- | ५१ || २०१३ || द अटॅक्स ऑफ २६/११ || हिंदी || राकेश मारिया || <ref>{{cite news |title=The Attacks of 26/11 Review |newspaper=The Times of India |date=2013-03-01}}</ref> |- | ५२ || २०१४ || [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो]] || मराठी || [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे]] || [[महाराष्ट्र शासन]] पुरस्कार प्राप्त<ref>{{cite news |title=Dr. Prakash Baba Amte Movie Review |newspaper=Loksatta |date=2014-10-10}}</ref> |- | ५३ || २०१५ || वेलकम बॅक || हिंदी || उदय शेट्टी || <ref>{{cite web |title=Welcome Back (2015) |publisher=Bollywood Hungama |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | ५४ || २०१५ || इट्स माय लाइफ || हिंदी || बी. आर. शास्त्री || २०२० मध्ये डिजिटल रिलीज<ref>{{cite news |title=Its My Life Direct to TV Release |newspaper=The Indian Express |date=2020-11-05}}</ref> |- | ५५ || २०१६ || [[नटसम्राट (२०१६ मराठी चित्रपट)|नटसम्राट]] || मराठी || गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर || [[फिल्मफेर पुरस्कार मराठी]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेता<ref>{{cite news |title=Natsamrat Wins Big at Filmfare Marathi Awards |newspaper=The Times of India |date=2017-10-28}}</ref> |} === नाटक === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="30%" | नाटकाचे नाव ! width="15%" | भाषा ! width="25%" | पात्राचे नाव / भूमिका ! width="25%" | संदर्भ / अधिक माहिती |- | १ || पुरुष || मराठी || गुलाबराव || महेश एलकुंचवार लिखित प्रसिद्ध नाटक<ref>{{cite news |title=Classic Marathi Play Purush |newspaper=Maharashtra Times |date=2016-05-14}}</ref> |- | २ || [[हमिदाबाईची कोठी|हमीदाबाईची कोठी]]|| मराठी || शब्बे अली || विजया मेहता दिग्दर्शित<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Shanta |title=Playwright at the Centre: Marathi Drama from 1843 to the Present |publisher=Seagull Books |year=2000 |page=182}}</ref> |- | ३ || हसवाफसवी || मराठी || विविध भूमिका || दिलीप प्रभावळकर लिखित<ref>{{cite news |title=Theatre Heritage of Maharashtra |newspaper=Loksatta |date=2019-11-20}}</ref> |- | ४ || जाता नाही जात कृष्णाची || मराठी || — || <ref>{{cite web |title=Marathi Natak Archives |publisher=Theatre Academy Pune |access-date=2026-10-07}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" width="auto" |- bgcolor="#cccccc" ! width="5%" | क्र. ! width="15%" | वर्ष ! width="25%" | मालिकेचे नाव ! width="15%" | वाहिनी ! width="20%" | भूमिका ! width="20%" | संदर्भ |- | १ || १९८८ || लॉर्ड माउंटबॅटन: द लास्ट व्हाईसरॉय || ITV (युके) || [[महात्मा गांधी]] || आंतरराष्ट्रीय मिनी-सिरीज<ref>{{cite web |title=Lord Mountbatten: The Last Viceroy (1986) Cast |publisher=IMDb |access-date=2026-10-07}}</ref> |- | २ || १९९-२००० || मिशन फत्तेह || [[दूरदर्शन]] || सूत्रधार / सादरकर्ता || भारतीय लष्कराच्या शौर्यगाथा<ref>{{cite news |title=Doordarshan Classics: Mission Fateh |newspaper=The Indian Express |date=1999-12-10}}</ref> |} == पुरस्कार {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable" width="100%" |- | '''वर्ष''' (इ.स.) || '''पुरस्कार''' || '''भूमिका''' || '''चित्रपट''' |- | १९९० || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || परिंदा |- | १९९२ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अंगार |- | १९९५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || राष्ट्रीय पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | १९९५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || क्रांतिवीर |- | २००५ || फिल्मफेर पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २००५ || स्टार स्क्रीन पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट खलनायक || अपहरण |- | २०१३ || [[पद्मश्री पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=Padma Awards Announced | अनुवादित title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्रजी }}</ref> || || |- | २०१६ || गोदावरी गौरव पुरस्कार || चित्रपटक्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल || |} == दिग्दर्शक == नाना पाटेकर यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|प्रहार:द फायनल अटॅक]]'' (१९९१) हा चित्रपट दिग्दर्शित केलेला आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा हा पहिला चित्रपट होय. या चित्रपटामध्ये माजी सेनाप्रमुख जनरल व्ही.के. सिंग यांनी काम केले आहे.{{संदर्भ हवा}} दिग्दर्शक म्हणून एखादे नाटक करण्याची त्यांची इच्छा आहे.{{संदर्भ हवा}} ==सामाजिक कार्य== नाना पाटेकर यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते [[मकरंद अनासपुरे]] याच्या बरोबर [[नाम फाउंडेशन]] या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेअंतर्गत ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांना विशेष करून मराठवाड्यातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना मदत करतात.<ref>{{स्रोत |पत्ता=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/nana-patekar-form-a-foundation-for-drought-relief/articleshow/48971971.cms |म=बळीराजासाठी नाना-मकरंदची 'नाम' फाउंडेशन |प्र=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तपत्र}}</ref> ==नाना पाटेकर यांच्यावरील पुस्तक== * तुमचा आमचा नाना (लेखसंकलक श्रीकांत गद्रे) : या प्रकाशनाधीन पुस्तकात एन. चंद्रा, ना. धों. मनोहर, सुनील गावसकर, डॉ. रवी कसबेकर, रीमा, मंगेश तेंडुलकर, मोहन आगाशे, एन. चंद्रा, विक्रम गोखले, दिलीप प्रभावळकर, किशारी अमोणकर, सुभाष अवचट, रवींद्र साठे, अरविंद जगताप, विश्वजित शिंदे, डॉ. विकास आमटे, सुधीर गाडगीळ आदी ३५-४० लेखकांचे नानांविषक लेख आहेत. (प्रकाशन: फेब्रुवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/book-about-the-journy-of-nana-patekar-as-an-actor/articleshow/56348999.cms |title=नाना पाटेकर यांचा जीवनप्रवास उलगडणार |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑक्टोबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|0007113}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}} {{DEFAULTSORT:पाटेकर, नाना}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] b1mkaqp0hal4m4uzrwimbh7ccm3t0v9 0 18795 2717893 2511063 2026-10-07T20:59:49Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717893 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टाटा मोटर्स''' ही भारतातील सर्वांत मोठी व्यावसायिक वाहने बनवणारी टाटा समूहाची कंपनी असून विविध प्रकारचे ट्रक हे या कंपनीचे वैशिष्ट्य आहे. मागील १५ ते २० वर्षात टाटा मोटर्सने लहान व मध्यम गाड्यांमध्ये लक्षणीय झेप घेतली आहे. या कंपनीने जगातील सर्वांत स्वस्त गाडी बनवण्याचा ध्यास घेतला असून. [[टाटा नॅनो]] १ लाख रुपयात सर्व सामान्यांसाठी चारचाकी गाडी असे सादरीकरण केले आहे. यामुळे प्रथमच भारतीय वाहननिर्मितीची आंतराष्ट्रीय स्तरावर कौतुकास्पद दखल घेतली गेली. तसेच प्रसिद्ध लँड रोव्हर व जॅग्वार ह्या ब्रिटिश वाहन कंपन्या या कंपनीने विकत घेतल्या. त्यामुळे टाटा मोटर्स या कंपनीचा व भारताचा आंतराष्ट्रीय वाहन निर्मितीत भारताचा दबदबा वाढला. या कंपनीचा पुणे येथे मोठा कारखाना आहे. किंबहुना पुणे शहराची औद्योगिक शहर म्हणून ओळख होण्यास या कंपनीचा मोठा वाटा आहे. तसेच जमशेदपूर येथेही कारखाना आहे. नॅनोसाठी पश्चिम बंगालमध्ये सिंगूर येथे टाटा मोटर्स या कंपनीने घेतलेल्या जागेवर २००७-०८ मध्ये बरेच आंदोलन झाले व टाटा मोटर्स कंपनी यामुळे माध्यमांमध्ये चर्चेत होती. [[चित्र:AutoExpoIndica.jpg|right|thumb|[[टाटा इंडिका]]]] [[चित्र:TATA Nano.jpg|right|thumb|[[टाटा नॅनो]]]] == उत्पादने == * [[टाटा सिएरा]] * [[टाटा इस्टेट]] * [[टाटा सुमो]] * [[टाटा सुमो ग्रॅंडे]] * [[टाटा सफारी]] * [[टाटा इंडिका]] * [[टाटा इंडिका व्हिस्टा]] * [[टाटा इंडिगो]] * [[टाटा इंडिगो मरीना]] * [[टाटा इंडिगो मान्झा]] * [[टाटा विंगर]] * [[टाटा मॅजिक]] * [[टाटा नॅनो]] * [[टाटा झेनॉन]] * [[टाटा आरिया]] * [[टाटा व्हेन्चर]] * [[टाटा मॅजिक आयरिस]] === कनसेप्ट वाहने === * २००० [[टाटा आरिया|आरिया रोडस्टार]] * २००१ [[टाटा आरिया|आरिया कूप]] * २००२ [[टाटा इंडिका]] * २००४ [[टाटा इंडिगो एडवेन्ट]] * २००५ [[टाटा होवर]] * २००६ [[टाटा क्लिफराईडर]] * २००७ [[टाटा एलेगेन्ट]] * २००९ [[टाटा प्र१मा]] * २०१० [[टाटा व्हर्सा]] * २०१० [[टाटा इसोटा]] * २०११ [[टाटा पिक्सल]] * २०११ [[टाटा सनी]] === व्यावसायिक === [[चित्र:Tata909Image242997.jpg|right|250px|thumb|टाटा ९०९ ट्रक]] [[चित्र:Tata1109Image2471617.jpg|right|thumb|250px|टाटा ११०९ ट्रक]] [[चित्र:Tata1613Image2648739.jpg|right|thumb|250px|टाटा १६१३ ट्रक]] * [[टाटा एस]] * [[टाटा टीएल|टाटा टीएल/टेलीकोलीन/२०७ डीआई]] पिकअप ट्रक * [[टाटा ४०७ एक्स आणि एक्स२]] :मालवाहतुकीसाठी तसेच प्रवासी वाहतुकीसाठी, शहरी आणि ग्रामीण भागात उपयुक्त असे छोटे व्यावसायिक वाहन. * टाटा ७०९ एक्स * टाटा ८०९ एक्स आणि एक्स २ * टाटा ९०९ एक्स आणि एक्स २ * टाटा ११०९ (मध्यम ट्रक) * [[टाटा १५१०/१५१२]] (मध्यम बस) * [[टाटा १६१०/१६१६]] (भारी बस) * टाटा १६१३/१६१५ (मध्यम ट्रक) * टाटा २५१५/२५१६ (मध्यम ट्रक) * टाटा ३०१५ (भारी ट्रक) * टाटा ३५१६ (भारी ट्रक) * [[टाटा नोव्हस]] (या जड ट्रकचा आराखडा [[टाटा देवू कमर्शिअल वेहिकल्स|टाटा देवू]]ने तयार केला) === सैनिकी वाहने === * टाटा ४०७ ट्रूप कॅरियर, * टाटा एलपीटीए ७१३ टीसी (४x४) * टाटा एलपीटी ७०९ ई * टाटा एसडी १०१५ टीसी (४x४) * टाटा एलपीटीए १६१५ टीसी (४x४) * टाटा एलपीटीए १६२१ टीसी (६x६) * टाटा एलपीटीए १६१५ टीसी (४x२)<ref>http://www.addict3d.org/news/130325/Tata+Motors+building+an+Air+Car?.html {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20080222161342/http://www.addict3d.org/news/130325/Tata+Motors+building+an+Air+Car?.html विदागारातील आवृत्ती]</ref> == इतर प्रसिद्ध ब्रँड == * [[लँड रोव्हर]] * [[जॅग्वार कार्स]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{टाटा समूह}} {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्यातील अभियांत्रिकी उद्योग]] [[वर्ग:वाहन उत्पादक कंपन्या]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या‎]] [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] [[वर्ग:टाटा मोटर्स|*]] chg3pc7j5apn1siy5anox1zxin9g61x 0 20944 2717898 2221192 2026-10-08T00:06:57Z ~2026-53864-70 188257 2717898 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चलन | नाव = पाकिस्तानी रुपया | स्थानिक = پاکستانی روپیہ ([[उर्दू भाषा|उर्दू]]) | चित्र = Rs.75 Pakistan Rupees 2023.jpg | देश = {{देशध्वज|पाकिस्तान}} | इतर = | संक्षेप = PKR | iso_code = PKR | नोटा = 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 रुपये | नाणी = 1, 2, 5 रुपये | बँक = [[स्टेट बँक ऑफ पाकिस्तान]] }} '''पाकिस्तानी रुपया''' (अनेकवचन: रुपये) हे [[पाकिस्तान]]चे अधिकृत चलन आहे. एक पाकिस्तानी रुपया हा शंभर पैशामध्ये (एकवचन: पैसा, अनेकवचन: पैसे) विभागला जातो. पाकिस्तानी चलनामध्ये [[पाकिस्तानी चलनी नोटा|नोटा]] व नाणी वापरली जातात. {{विनिमय दर|PKR}} [[वर्ग:चलने]] [[वर्ग:आशियाई चलने]] [[वर्ग:पाकिस्तान]] 9peyjgema6rg8tugk96bhk0so2ct5xs 0 38982 2717827 2717210 2026-10-07T13:32:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2717827 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया | चित्र = | चित्र_आकारमान = 200 px | IATA = VA | ICAO = VOZ | callsign = VELOCITY | स्थापना = | सुरुवात = ३१ ऑगस्ट २००० | बंद = | विमानतळ = [[मेलबर्न विमानतळ]] ([[मेलबर्न]]) <br />[[सिडनी विमानतळ]] ([[सिडनी]])<br />[[ब्रिस्बेन]]<br />[[ऑकलंड]] | मुख्य_शहरे = [[पर्थ]]<br />[[ॲडलेड]]<br />[[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = १०६ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''Now you're flying'' | मुख्यालय = [[ब्रिस्बेन]], [[क्वीन्सलंड]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|250 px|इवलेसे|[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले व्हर्जिनचे [[बोइंग ७७७]] विमान]] '''व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया''' (जुने नाव: '''व्हर्जिन ब्ल्यू''') ही [[ऑस्ट्रेलिया]] देशामधील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी ([[क्वांटास]] खालोखाल) [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे मुख्यालय व मुख्य वाहतूक केंद्र [[ब्रिस्बेन]] येथे आहे. सध्या व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियामार्फत ऑस्ट्रेलियामधील २९ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते. == गंतव्यस्थाने == {{मुख्य|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया गंतव्यस्थानांची यादी}} ११ डिसेंबर २०२४ रोजी कतार एरवेझने घोषणा केली की जून २०२५ पासून सुरू होणाऱ्या प्रवासासाठी प्रवासी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाच्या वतीने [[सिडनी]], [[ब्रिस्बेन]] आणि [[पर्थ]] येथून [[दोहा]]साठी थेट मार्गांची विमान तिकिटे बुक करू शकतात. या सहकार्यामुळे याच वर्षाच्या उत्तरार्धात [[मेल्बर्न]]चाही यात समावेश केला जाईल.<ref>{{Cite web |title=Virgin Australia and Qatar Airways |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/airline-partners/qatar-wetlease/ |access-date=2024-12-17 |website=Virginaustralia.com}}</ref> === संयुक्त उपक्रम === व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी संयुक्त उपक्रम (जॉइंट व्हेंचर) करार आहेत: {{div col|colwidth=15em}} * [[कतार एरवेझ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.virginaustralia.com/au/en/travel-info/flying-with-us/qatar-airways-partnership/|title=Qatar Airways Partnership|website=Virginaustralia.com|access-date=2026-06-27}}</ref> * [[सिंगापूर एरलाइन्स]]<ref>{{Cite web | title=Virgin Australia alliance {{!}} Singapore Airlines Australia | url=https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808043144/https://www.singaporeair.com/en_UK/au/plan-travel/local-promotions/australia/virgin-australia-singapore-airlines-alliance/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2022-08-08}}</ref><ref>{{Cite web | title=ACCC authorises alliance between Virgin Australia and Singapore Airlines {{!}} ACCC | url=https://www.accc.gov.au/media-release/accc-authorises-alliance-between-virgin-australia-and-singapore-airlines | access-date=2026-09-05 | website=www.accc.gov.au}}</ref> {{div col end}} === कोडशेर करार === व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी कोडशेअर करार आहेत:<ref name="VApartners">{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|location=Brisbane |access-date=3 July 2025}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * [[एर कॅनडा]] * [[एर इंडिया]] * [[एर मॉरिशस]]<ref>{{cite web|title=Air Mauritius Route Map|url=https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|website=Airmauritius.com|access-date=10 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723121402/https://www.airmauritius.com/Files/Route%20Map/Route%20Map.pdf|archive-date=2025-07-23|url-status=dead}}</ref> * [[एर न्यू झीलंड]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-vanzcodeshare|title=Virgin Australia / Air New Zealand Resumes Codeshare Service in Dec 2024|website=Aeroroutes.com|access-date=27 June 2026}}</ref> * [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/all-nippon-airways/|title=Airline Partners |website=Virginaustralia.com|access-date=11 February 2020}}</ref> * [[चायना सदर्न एरलाइन्स]] * [[लिंक एरवेझ]] * [[कतार एरवेझ]] * [[सिंगापूर एरलाइन्स]] * [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]] * [[युनायटेड एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kaeliconforti/2021/12/30/virgin-australia-drops-delta-announces-new-codeshare-partnership-with-united|title=Virgin Australia drops Delta, announces new codeshare partnership with United|work=Forbes|date=January 3, 2022|access-date=November 18, 2024|author-last1=Conforti|author-first1=Kaeli}}</ref> * [[व्हर्जिन अटलांटिक]] {{div col end}} === इंटरलाइन करार === व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचे खालील विमान कंपन्यांशी [[इंटरलाइन]] करार आहेत:<ref>{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |publisher=Virgin Australia Holdings|access-date=2026-10-05}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * [[एर कॅनडा]] * [[एरकॅलिन]] * [[इव्हा एर]]<ref>{{Cite web | title=Flight Information- Interline Baggage - EVA Air {{!}} Global (English) | url=https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020459/https://www.evaair.com/en-global/fly-prepare/baggage/interline-baggage/ | access-date=2026-09-05 | archive-date=2020-08-09}}</ref> * [[हाइनान एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}</ref> * [[हाँगकाँग एरलाइन्स]]<ref>{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}</ref> * [[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]<ref>{{Cite web | title=PIA announces Interline Agreement with Virgin Australia | url=https://thediplomaticinsight.com/pia-announces-interline-agreement-with-virgin-australia/ | access-date=2026-09-05 | website=thediplomaticinsight.com}}</ref> * [[स्कूट]] * [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|publisher=SriLankan Airlines|title=SriLankan Airlines Partners with Virgin Australia and Expands in Australia|url=https://www.srilankan.com/en_uk/corporate/news-details/515|date= 2023-09-28|access-date=2024-10-10}}</ref> * [[स्विस आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]<ref name="SWISS partner airlines">{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150931/https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|url-status=live}}</ref> * [[टी'वे एर]]<ref>{{cite press release|url=https://www.twayair.com/app/company/NEWS/retrieve/3824|title=티웨이항공, VA와 인터라인 통해 호주 이원구간 여행 편의 확대! 호주 항공사 버진 오스트레일리아 인터라인 시행!|trans-title=T'way Air expands travel convenience between Australia's two-way routes through interline with VA! Australian airline Virgin Australia Interline is implemented!|publisher=T'way Air|date=11 March 2024}}</ref> * [[वेस्टजेट]]<ref name="partners">{{Cite web|url=https://www.westjet.com/en-ca/about-us/airline-partners|title=Our airline partners|website=www.westjet.com|access-date=14 January 2025}}</ref> * [[झियामेनएर]] {{div col end}} == विमानताफा == ===सध्याचा ताफा=== सप्टेंबर २०२५मध्ये व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया केवळ [[बोईंग ७३७]] विमानांचा ताफा चालवत होती. यांत खालील विमानांचा समावेश आहे;<ref name=casa>{{cite web|title=Aircraft register search|url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register |access-date=4 August 2019}}</ref><ref name="SeatMaps">[http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/seat-maps/ Virgin Australia Aircraft Seat Maps]</ref><ref>{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/content/theboeingcompany/us/en/commercial.html#orders-deliveries |access-date=2025-09-30 |website=www.boeing.com |language=en-US}}</ref> या यादीमध्ये [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स#विमानताफा|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया रिजनल एरलाइन्स]] द्वारे संचलित एरबस ए३२० आणि एम्ब्राएर ई१९० विमानांचा समावेश नाही.<ref>{{Cite web |date=2024-12-04 |title=AIRCRAFT REGISTER - VIRGIN AUSTRALIA REGIONAL AIRLINES PTY LTD A320-232 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&search_api_fulltext=VIRGIN+AUSTRALIA+REGIONAL+AIRLINES+PTY+LTD&field_tx_aircraft_manufacturer=&dt_first_registered%5Bmin%5D=&dt_first_registered%5Bmax%5D=&field_tx_aircraft_model=A320-232 |access-date=2025-02-04 |website=Civil Aviation Safety Authority}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा ताफा ! rowspan="2" |विमान ! rowspan="2" |सेवेत ! rowspan="2" | मागणी ! colspan="3" |प्रवासी ! rowspan="2" |नोंदी |- ! style="width:20px;" |<abbr title="Business Class">J</abbr> ! style="width:20px;" |<abbr title="Economy Class">Y</abbr> ! style="width:20px;" |एकूण |- |[[बोईंग ७३७-७००]] |९ |— |८ |१२६ |१३४ |७ विमाने [[केएलएम]] कडून घेतली. |- |rowspan="3"|[[बोईंग ७३७-८००]] | rowspan="3" |७५<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-800 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&search_api_fulltext=%22VIRGIN+AUSTRALIA+AIRLINES+PTY+LTD%22&field_tx_aircraft_manufacturer=&dt_first_registered%5Bmin%5D=&dt_first_registered%5Bmax%5D=&field_tx_aircraft_model=737-8FE%2C+737-8SA%2C+737-800%2C+737-8KG%2C+737-81D |access-date=2026-03-19 |website=Civil Aviation Safety Authority}}</ref> |rowspan="3"|— |rowspan="3"|८ |१६२ |१७० |rowspan="2"|१८२ आसनांच्या रचनेत बदल केले जातील.<ref>{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}</ref> |- |१६८ |१७६ |- |१७४ |१८२ | |- |[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] |१४<ref>{{cite news |title=CASA Aircraft Register - VIRGIN AUSTRALIA AIRLINES PTY LTD, 737-8 |url=https://www.casa.gov.au/search-centre/aircraft-register?reg=&search_api_fulltext=VIRGIN%20AUSTRALIA%20AIRLINES%20&field_tx_aircraft_manufacturer=&dt_first_registered%5Bmin%5D=&dt_first_registered%5Bmax%5D=&field_tx_aircraft_model=737-8&page=0 |access-date=2026-01-28 |agency=CASA|date=2026-01-28}}</ref> |९ |८ |१७४ |१८२ |जून २०२३ पासून सेवादाखल.<ref>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/118755-virgin-australia-orders-four-more-max-8s-talks-ipo-plans|title=Virgin Australia orders four more MAX 8s; talks IPO plans|website=Ch-Aviation|date=24 August 2022}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Thomas |first=Geoffrey |date=2023-11-24 |title=Virgin Australia Adds 737s Launches Upgrades |url=https://www.airlineratings.com/news/virgin-australia-adds-737s-launches-upgrades/ |access-date=2023-11-24 |website=Airline Ratings |language=en-AU}}</ref> |- |[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]] |— |१३ |८ |१९६ |२०४ |२०२७ च्या अखेरीस सेवादाखल होणे अपेक्षित.<ref name=":7">{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Virgin Australia Prospectus |url=https://www.virginaustraliaipo.com.au/offer/prospectus/ |website=Virgin Australia }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br />१२ ऑर्डर्सचे [[बोईंग ७३७ मॅक्स|बोईंग ७३७ मॅक्स ८]] मध्ये रूपांतर केले गेले.<ref name=":6" /> |- !एकूण !९८ !२२ ! colspan="4" | |} व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया सुरुवातीला आपली विमाने भाड्याने घेतली होती. अलीकडे सामील झालेली विमाने थेट खरेदी केली गेली जातात. बचत करण्यासाठी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने ताफ्यात जुन्या फोक्कर १०० विमानांच्या जागी केएलएम कडून घेतलेल्या बोईंग ७३७-७०० सारखी वापरलेली विमाने विकत घ्यायला सुरुवात केली आहे. २८ जून २०२३ रोजी व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाला त्यांचे पहिले ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले. या प्रकारचे विमान चालवणारी ऑस्ट्रेलियातील ही दुसरीर कंपनी होती.{{refn|group=N|[[बोन्झा]] नंतर.}} मर्यादित देशांतर्गत उड्डाणांनंतर, व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाने जुलै २०२३ च्या उत्तरार्धात हे विमान [[केर्न्स विमानतळ|केर्न्स]]–[[हानेडा विमानतळ|टोकियो हानेडा]] मार्गावर तैनात केले.<ref name=":2">{{cite news |title=Virgin Australia's first Boeing 737 MAX is on the way - Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-first-boeing-737-max-delivery |access-date=29 June 2023 |work=www.executivetraveller.com |date=27 June 2023 |language=en}}</ref> बोईंगकडून अधिक नवीन विमाने मिळण्यात होणाऱ्या सततच्या विलंबामुळे १३ सप्टेंबर २०२४ रोजी बोईंग ७३७ मॅक्स १० च्या १२ मागण्या बदलून मॅक्स ८ मध्ये बदलण्यात आल्या.<ref name=":6">{{Cite web |last=Nelson |first=Jake |date=13 September 2024 |title=Virgin shifts 12 MAX 10 orders to MAX 8s as Boeing headaches persist |url=https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913090652/https://australianaviation.com.au/2024/09/virgin-shifts-12-max-10-orders-to-max-8s-as-boeing-headaches-persist/ |archive-date=13 September 2024 |access-date=14 September 2024 |website=Australian Aviation}}</ref> === पूर्वीची विमाने=== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ व्हर्जिन ऑस्ट्रेलियाचा माजी ताफा |- !विमान !एकूण !वितरित (Delivered) !निवृत्ती दिनांक !नोंदी |- |[[एरबस ए३३०-२००]] |८ |२०११ |२०२० |२ विमाने [[अझुल ब्राझिलियन एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित. |- |[[बोईंग ७३७-३००]] |१ |२००१ |२००४ | |- |[[बोईंग ७३७-४००]] |६ |२००० |२००३ | |- |[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]<ref>{{cite web| url = https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-airbus-a330-boeing-777| title = Virgin Australia axes Airbus A330s, Boeing 777s - Executive Traveller| date = 5 August 2020}}</ref> |५ |२०११ |२०२० |माजी [[व्ही ऑस्ट्रेलिया]] ताफा.<br />[[कोव्हिड-१९ महामारी]]मुळे मुदतपूर्व निवृत्त.<br />[[ऑस्ट्रेलिया]]मधील पहिली आणि एकमेव [[बोईंग ७७७]] प्रवासी विमान वापरणारी कंपनी.<br />३ विमाने [[कतार एरवेझ]] कडे हस्तांतरित. |- |[[एम्ब्राएर ई१७०]] |४ |२००७ |२०१२ |[[कंपास एरलाइन्स (उत्तर अमेरिका)|कंपास एरलाइन्स]] कडे हस्तांतरित. |- |[[एम्ब्राएर १९०एआर|एम्ब्राएर ई१९०एआर]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2018/02/virgin-australias-embraer-era-comes-to-an-end/|title=Virgin Australia's Embraer era comes to an end, accepts last 737NG delivery|website=australianaviation.com.au|date=3 February 2018 |language=en-US|access-date=3 February 2018}}</ref> |१८ |२००८ |२०१८ | |} ==बाह्य दुवे== *[http://www.virginaustralia.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स वर्ग|Virgin Australia|व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]] 5vq9b2mptwsv4nc410scelwir3vya50 10 53442 2717872 1439363 2026-10-07T16:39:42Z Dharmadhyaksha 28394 2717872 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = भारतामधील राजकारण | title = [[भारतामधील राजकारण]] |topimage = [[चित्र:Emblem of India.svg|120 px|मध्यवर्ती]] |titleclass = | listtitlestyle = background:lavender; padding:1px | class = plainlist | style = width: 200px; | list1title = '''[[भारत सरकार|केंद्र सरकार]]'''&nbsp; | list1 = * [[भारताचे संविधान]] * [[भारतातील मूलभूत हक्क|मूलभूत हक्क]] ---- '''कार्यकारिणी:'''<br /> * [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]]<br /> * [[भारताचे उपराष्ट्रपती|उपराष्ट्रपती]]<br /> * [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]]<br /> * [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ‎|मंत्रीमंडळ]] ---- '''[[भारताची संसद|संसद]]:'''<br /> [[राज्यसभा]]<br /> [[लोकसभा]]<br /> [[भारताचे उपराष्ट्रपती|चेअरमन]]<br /> [[लोकसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष]] ---- '''न्यायव्यवस्था:'''<br /> [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]]<br /> [[भारताचे सरन्यायाधीश|सरन्यायाधीश]]<br /> [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालये]]<br /> जिल्हा न्यायालये | list2title = '''[[निवडणूक|निवडणुका]]'''&nbsp; | list2 = '''[[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोग]]:'''<br /> [[मुख्य निवडणूक आयुक्त]] | list3title = '''[[भारतातील राजकीय पक्ष|राजकीय पक्ष]]'''&nbsp; | list3 = [[भारतातील राजकीय पक्ष#मान्यताप्राप्त राष्ट्रस्तरीय पक्ष|राष्ट्रस्तरीय पक्ष]]<br /> [[भारतातील राजकीय पक्ष#मान्यताप्राप्त राज्यस्तरीयपक्ष|राज्यस्तरीयपक्ष]] ---- '''राष्ट्रीय आघाड्या:'''<br /> [[डावी आघाडी]]<br /> [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]<br /> [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | list4title = '''[[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्य]] सरकारे'''&nbsp; | list4 = [[भारतामधील राज्यांचे राज्यपाल|राज्यपाल]] ---- [[विधान सभा]]<br /> [[विधान परिषद]]<br /> [[पंचायती राज|पंचायत]]<br /> [[ग्राम पंचायत]]<br /> [[पंचायत समिती]]<br /> [[जिल्हा परिषद]] }} <noinclude>{{documentation}}</noinclude> 4mgy1qi7yf6ctk6b78xo947kbkl0nmf 0 59039 2717931 2716090 2026-10-08T05:39:00Z ~2026-54046-21 188269 /* दैनंदिन मालिका */ 2717931 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते २.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-२०२५ |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-२०२५ |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | दुपारी १ वाजता | {{N/A}} |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | rowspan="2" {{N/A}} |- | २६ ऑक्टोबर २० २६ | तुझ्याकडे तुला मागणे | {{TBA}} |- | १२ ऑक्टोबर २०२६ | [[मराठी मिडियम]] | संध्या. ६.३० वाजता | बंगाली मालिका बांग्ला मिडियम |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | {{N/A}} |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली | रात्री १०.३० वाजता | |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री ११ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[वचन दिले तू मला]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # तुझ्या सोबतीने # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] 54vofp9d7v8cr80sw7qpffi3tsqh5v4 0 63611 2717870 2637563 2026-10-07T16:35:48Z Dharmadhyaksha 28394 2717870 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{भारतामधील राजकारण}} [[File:New Delhi government block 03-2016 img3.jpg|thumb|right|180px|संसद भवन, दिल्ली]] '''जुने संसद भवन''' (अधिकृतपणे '''संविधान सदन''') ही [[भारतीय संसद|भारतीय संसदेची]] जुनी इमारत आहे. [[इ.स. १९१२|१९१२]]-[[इ.स. १९१३|१३]] साली ब्रिटिश वास्तुकार [[एडविन लुट्येन्स]] आणि [[हर्बट ब्रेकर]] यांनी या वर्तुळकार इमारतीची रचना केली. २०२४मध्ये [[नवीन संसद भवन]] बांधल्यावर भारताच्या संसदेच्या बैठका तेथे होतात. इमारतीच्या बाह्य वर्तुळकार गच्चीस २५७ ग्रेनाइट स्तंभांचा आधार आहे. संसद भवन [[दिल्ली]]च्या [[जनपथ]]वरील [[राष्ट्रपतीभवन]] जवळ आहे. ==आंबेडकर पुतळा== {{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भारतीय संसद}} [[File:Statue of Dr. Babasaheb Ambedkar in front of Indian Parliament perennially directing its proceedings against social reaction!.jpg|thumb|right|180px|भारतीय संसदेच्या परिसरातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा पुतळा]] '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा''' हा [[दिल्ली]]च्या [[भारतीय संसद]] भवनासमोर उभारलेला [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांचा [[कांस्य]] धातूचा पुतळा आहे. हा पुतळा १५ फुट उंचीचा असून त्याचा उजवा पाय तितक्याच उंचीच्या चौथऱ्यावर थोडा पुढे सरकून ठेवलेला आहे. बाबासाहेबांच्या या पुतळ्याच्या डाव्या बगलेत [[भारताचे संविधान]] हे पुस्तक आहे. त्यांचा उजवा हात पूर्णपणे वर उचललेला असून तर्जनी संसद भवनाकडे रोखलेली आहे.<ref>डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म – महस्थवीर संघरक्षित</ref> हा डॉ. आंबेडकर पुतळा बी.व्ही. वाघ यांनी बनवलेला असून २ एप्रिल १९६७ रोजी भारताचे तत्कालीन [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] यांच्या हस्ते त्याचे अनावरण झालेले आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समितीने हा पुतळा भेट दिला होता.<ref> http://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/p8.asp</ref> ==छायाचित्रे== <gallery> Image:Parlament_of_India_building_2005.jpg Image:Parliament_of_India.JPG Image:Sansad Bhavan-1.jpg Image:Sansad Bhavan-2.jpg Image:Sansad Bhavan.JPG Image:SansadBhavan.jpg </gallery> == हे सुद्धा पहा== * [[संसद]] * [[भारतीय संसद]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय संसद]] [[वर्ग:नवी दिल्लीमधील इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील निर्मिती]] 24bis8j0hdnvqtj2wvc1ynbeqvw078j 4 71601 2717986 695951 2026-10-08T09:24:07Z ~2026-41910-22 185743 2717986 wikitext text/x-wiki {{कायदा आणि प्रताधिकारमुक्ती प्रकल्प सुचालन}} ==वर्गीकरण आणि साचे== * <nowiki>{{</nowiki>[[साचा:Copyright?|Copyright?]]<nowiki>}}</nowiki> :Template text:...आपणास विनंती आहे की आपण केलेले अलीकडील योगदान प्रताधिकारमुक्त असल्याची खात्री करून घ्यावी. ते प्रताधिकारमुक्त नसेल किंवा तशी खात्री नसेल तर संबंधित लेखक किंवा प्रकाशकाकडून लेखी परवानगी घेऊनच अशी माहिती मराठी विकिपीडियावर द्यावी. आपणास प्रताधिकार कायदे व अपवाद विषयक माहिती ढोबळ आणि मर्यादित स्वरूपात मराठी विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. परंतु कायदेशीरदृष्ट्या त्याबद्दल आपण स्वतः स्वतंत्रपणे खात्री करून घेणे उचित ठरते. ... * <nowiki>{{</nowiki>[[साचा:प्रताधिकारित|प्रताधिकारित]]<nowiki>}}</nowiki> :Template text:...{{प्रताधिकारित}} *<nowiki>[[[[:वर्ग:प्रताधिकार]]]]</nowiki> :Template text:..."{{वर्ग:प्रताधिकार}}" *<nowiki>{{</nowiki>[[साचा:स्थानांतरीत१|स्थानांतरीत१]]<nowiki>}}</nowiki> :Template text:..."{{स्थानांतरीत१}}" *[[[[:वर्ग:प्रताधिकार स्थानांतरीत१]]]] :Template text:..."{{वर्ग:प्रताधिकार स्थानांतरीत१}}" [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] kkru8mmvsz9u521p2oqq47fkf7lbn5c 0 82588 2717874 2131568 2026-10-07T17:53:48Z ~2026-54070-69 188249 2717874 wikitext text/x-wiki हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कऱ्हाड तालुका|कराड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. The gram-devi or village deity is janubai devi she has two temple one at the entrance another one built small , generally people pay obedience to her in form to vati-barne , along with that village has a maruti temple. The village was held by chavans as in patilki the village is close-knitted with people with majority being UCs bhosale , jadhavs and Chavans. Its believed to be village of chavans, where the bhosale later migrated to , the chavan held the patil-ki of the village. the village lies in northern karad region close-by to Umbraj city along with krishna river supply , prone to floods and seseimic IV zone earthquake too !!<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=New History of the Marathas (3 Volumes)}}</ref> often confused with its english name its spelled with ; Perle , Perale , Parle<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Satara/Karad/Perle|title=Perle Village|website=www.onefivenine.com|access-date=2026-10-07}}</ref> {{विस्तार}} [[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:कराड तालुक्यातील गावे]] h74xon9xzgf781kul5y96i394gptovj 2717879 2717874 2026-10-07T19:10:42Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-54070-69|~2026-54070-69]] ([[User talk:~2026-54070-69|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2131568 wikitext text/x-wiki हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कऱ्हाड तालुका|कराड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:कराड तालुक्यातील गावे]] dq83ul5w2ec3q3w2vinpqbswdaz22gb 0 82694 2717847 2648569 2026-10-07T15:29:39Z Dnyaneshwari manoj shinde 188241 /* पाहण्यासारखे */ बाळंतीण विहिरी बद्दल माहिती जोडली 2717847 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Solapur Fort 1-Solapur- Maharashtra.jpg|इवलेसे|भुईकोट किल्ला, सोलापूर]] '''भुईकोट किल्ला, सोलापूर''' हा [[सोलापूर|सोलापूरातील]] एक किल्ला आणि महत्त्वाचे पर्यटनस्थळ आहे. हा किल्ला "''सोलापूरचा भुईकोट किल्ला''" म्हणून ओळखला जातो. [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] या किल्ल्याला १९३० मध्ये [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केले होते. मध्यकालीन इतिहासात सोलापूरच्या किल्ल्याला महत्त्वाचे स्थान होते. १४ व्या शतकात [[बहामनी सल्तनत|बहामनींच्या राजवटीत]] हा किल्ला बांधला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nativeplanet.com/solapur/attractions/bhuikot-fort/|title=Bhuikot Fort, Solapur|website=www.nativeplanet.com|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> इतिहासकारांच्या मते, बादशाह औरंगजेब आलमगीर यांनी या किल्ल्यावर बराच काळ घालवला. पेशव्यांच्या स्वाधीन झाल्यावर [[दुसरा बाजीराव|दुसरा बाजीरावही]] इथे राहिला होता. बहामनी सुलतानने किल्ल्यात एक मंदिर बांधले होते. हे मंदिरही प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.solapuronline.in/city-guide/amp/bhuikot-fort-in-solapur|title=Bhuikot Fort in Solapur, History of Ancient Bhuikot Fort in Solapur|website=www.solapuronline.in|access-date=2022-01-15|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115164614/https://www.solapuronline.in/city-guide/amp/bhuikot-fort-in-solapur|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g1010180-d4401070-Reviews-Bhuikot_Fort-Solapur_Solapur_District_Maharashtra.html|title=Bhuikot Fort (Solapur) - 2022 What to Know Before You Go (with Photos)|website=Tripadvisor|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> {{माहितीचौकट किल्ला|नाव=भुईकोट किल्ला, सोलापूर|स्थापना=१४ वे शतक|ठिकाण=[[सोलापूर]]|श्रेणी=सोपी|प्रकार=भुईकोट|अवस्था=व्यवस्थित|गाव=[[सोलापूर]]|उंची=अज्ञात|डोंगररांग=-}} ==भौगोलिक स्थान== मुंबई-हैदराबाद हा महामार्ग [[सोलापूर]] शहरातून जातो. सोलापूर शहरात भुईकोट प्रकारचा किल्ला आहे. हा किल्ला '[[सोलापूरचा भुईकोट किल्ला]]' म्हणून ओळखला जातो. भारत सरकारने या किल्ल्याला दिनांक ४ डिसेंबर, इ.स. १९३० रोजी [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Solapur/scan0004.pdf | प्रकाशक=आर्किओलॉजीकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्लिश | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=११ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307133501/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Solapur/scan0004.pdf | url-status=dead }}</ref> मध्यकालीन इतिहासामध्ये सोलापूरच्या किल्ल्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते. बहमनींच्या राज्याची शकले उडाल्यावर त्यातून पाच शाह्या निर्माण झाल्या. या पाच शाह्यांनी आपली वेगळी चूल मांडली. या पाचही राजवटीच्या मध्यवर्ती ठिकाणी सोलापूरचे भौगोलिक स्थान होते. त्यामुळे सोलापूरचे महत्त्व वाढले. ==इतिहास== बाराव्या शतकात बांधलेले हा भुईकोट किल्ला सिद्धेश्वर तलावाच्या काठावर वसलेला आहे. इतिहासप्रेमींनी, अभ्यासकांनी व होसी पर्यटकांनी आवर्जुन भेट द्यावी असा हा किल्ला आहे. '''दुसरे बाजीराव पेशवे, सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह भोसले १८१८ मध्ये १ महिने येथे राहिले होते.''' माहिती नुसार सोलापूरचा किल्‍ला हा श्रीकांत यांनी १७१९ साली आपल्या प्रज्ञा साठी बांधला. काहींच्या मते हिंदू राजांच्या काळात बांधलेल्या या किल्ल्याभोवती वजीर महमूद गावान यांनी दुसरी तटबंदी बाहेरून बांधून किल्ला अभेद्य केला. महमूद गावान हे बहमनी सुलतान मोहम्मद शाह यांचा दिवाण होते. इतिहासातील अनेक घटनांचा साक्षीदार असलेला सोलापूरचा किल्ल्या अनेक राजवटीचे आश्रय स्थान होता. या ऐतिहासिक घटनांमध्ये एक गमतीशीर मजाही आहे. ती म्हणजे 'सोलापूरचा किल्ल्‍ला' हा लग्नामध्ये हुंडा म्हणून दिल्याची नोंद आहे.{{संदर्भ हवा}} ही नोंद एकदा नाही तर दोन वेळा आहे.{{संदर्भ हवा}} <ref>संशोधन तरंग, आनंद कुंभार, नवभारत प्रकाशन संस्था मुंबई,1988</ref> [[अहमदनगर येथे (निजामशाही अहमदनगर ) येथे सुलतान बुऱ्हाण निजामशहा हे गादीवर होते. तर, बिजापूर येथे सुलतान इस्माईल आदिलशहा सत्तेवर होते. त्यांच्यामध्ये सलोख्याचे संबंध प्रस्थापित झाले होते. हे संबंध दृढ करण्याच्या दृष्टीने एक विवाह संबंध घडवून आणण्यात आला. आदिलशहाच्या कन्येला बुऱ्हाण निजामशहा यांना देऊन हा लग्नसमारंभ धुमधडाक्यात साजरा करण्यात आला. हा विवाह सोलापूरच्या किल्ल्यामध्ये झाला. त्यावेळी म्हणजे, इ.स. १५२३ मध्ये हा किल्‍ला बिजापूरच्या ताब्यात होता. जावयाला हुंडा म्हणून 'सोलापूरचा किल्‍ला' देण्याचे आदिलशहा यांनी जाहीर केले होते.{{संदर्भ हवा}} पण विवाहानंतर आदिलशहा नी हा किल्‍ला देण्याचे नाकारले. त्यातून पुढे निजामशहा आणि आदिलशहा यांच्यात युद्धही झाले. या युद्धात जावई निजामशहाचा पराभव झाला. दुसऱ्यावेळी इ.स. १५५२ मध्ये अहमदनगरची राजकन्या सुलताना चांदबिबी अली आदिलशहाला देण्यात आली. तर अली आदिलशहाची बहीण हदिया सुलताना हिचा विवाह मुर्तुझा निजामशहाशी करण्यात आला. तेव्हा मात्र कबूल केल्याप्रमाणे निजामशहाने हा किल्‍ला बिजापूर सुल्तान ला हुंडा म्हणून दिला.{{संदर्भ हवा}} सोलापूरचा किल्‍ला बहमनशाही, आदिलशाही, निजामशाही (अहमदनगर)|निजामशाही]] नंतर मुघल सत्तेत आला. बादशाह औरंगजेब आलमगीर यांच्या कारकिर्दीत त्यांचा बराच काळ या किल्ल्याच्या परिसरात गेला. पुढे हैदराबादच्या निजाम यांच्या आणि नंतर मराठ्यांच्या ताब्यात हा किल्‍ला गेला. ==पाहण्यासारखे == सोलापूरचा किल्‍ला दुहेरी तटबंदीचा आहे. खंदकाच्या आत असलेल्या या दुहेरी तटबंदीमुळे सोलापूरचा किल्‍ला अभेद्य आणि बलदंड झालेला आहे. याच्या बाहेरील तटबंदीमध्ये चार कोपऱ्यांवर चार बलदंड बुरूज आहेत. या बुरुजांना एकमेकांना जोडणाऱ्या तटबंदीमध्ये आणखी २२ बुरूज बांधून बुरुजांची एकभक्कम साखळीच निर्माण करण्यात आली. साधारण तीस फूट उंचीची तटबंदी असून त्यावर जागोजाग माऱ्यासाठी छिद्रे केलेली दिसतात. बुरुजांवर तोफा ठेवण्याची सोय करण्यात आली आहे. बाहेरील भक्कम तटबंदीच्या आत असलेली दुसरी तटबंदी उंच आहे. याच्याही चार कोपऱ्यांवर चार बुरूज असून ते अधिकच उंच बांधण्यात आलेले आहेत. या बुरुजांवरून दूरवर टेहळणी करता येत असे. किल्ल्याच्या एका बाजूला सिद्धेश्वर तलावामुळे नैसर्गिकपणा आला आहे. सोलापूरचा किल्‍ला हा पुरातत्त्वखात्याच्या अखत्यारीत आहे. किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी नाममात्र शुल्क आकारण्यात येते. किल्‍ला आणि त्याचा परिसर सुशोभित केलेला आहे. किल्ल्याचे दरवाजे अतिशय भक्कम असून शहर दरवाजा, हत्ती दरवाजा, खाती दरवाजा अशा नावानी ते ओळखले जातात. किल्ल्यामध्ये ध्वस्त झालेले मंदिर तसेच अनेक इमारतीचे अवशेष पहायला मिळतात. नागबावडी विहीर आणि इंग्रजकालीन तोफा ही वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. इतिहास आणि भक्कम बांधकाम यामुळे सोलापूरचा किल्‍ला आपल्या स्मरणात राहतो. ''''बाळंतीण विहीर' '''' ही प्रामुख्याने महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर येथील ऐतिहासिक भुईकोट किल्ल्यात असलेली एक प्रसिद्ध आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ऐतिहासिक विहीर (किंवा तलाव) आहे. या विहिरीला प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेचे विशेष महत्त्व लाभले आहे. या विहिरीबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे: '''१. स्थान आणि रचना''' '''स्थानः''' ही विहीर सोलापूर शहराच्या मध्यभागी असलेल्या ऐतिहासिक भुईकोट किल्ल्याच्या परकोटाच्या पुढील भागात स्थित आहे. आकारः ही एक अष्टकोनी (Octagonal) आकाराची अत्यंत सुंदर बांधलेली विहीर आहे. '''वैशिष्ट्येः''' या विहिरीच्या पाण्यावर एक वैशिष्ट्यपूर्ण लालसर छटा पाहायला मिळते. विहिरीच्या काठावर 'हवा खाण्यासाठी' एक सुंदर सज्जा (गॅलरी) तयार करण्यात आला आहे. या सज्जातून थेट विहिरीच्या पाण्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या Durgbharari आणि एक दरवाजाही बनवला आहे. '''२. ऐतिहासिक महत्त्व आणि शिलालेख''' या विहिरीच्या जवळच असलेल्या एका बुरुजावर हवेशीर दालन आहे. तेथील खांबांवर शके १४६६ (म्हणजेच इ.स. १५४४) चा एक महत्त्वाचा मराठी शिलालेख पाहायला मिळतो. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} पहा: [[महाराष्ट्रातील किल्ले]] ==बाहय दुवे== {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:सोलापूर]] [[वर्ग:सोलापूरातील पर्यटनस्थळे]] 12wobnoq0muqxwobyw6v326tt76lspy 0 86007 2717885 2569296 2026-10-07T20:06:41Z अभय नातू 206 माहिती 2717885 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{बदल}} '''मॅक ओएस ९''' (Mac OS 9) ही [[ॲपल कंपनी|ॲपलने]] [[मॅकिंटॉश]] संगणकांसाठी विकसित केलेल्या [[क्लासिक मॅक ओएस]] कार्यप्रणालीची (ऑपरेटिंग सिस्टीम) नववी आणि शेवटची मुख्य आवृत्ती होती. २३ ऑक्टोबर १९९९ रोजी प्रदर्शित केलेल्या या कार्यप्रणालीचे जाहिरात सूत्र ॲपलने "द बेस्ट इंटरनेट ऑपरेटिंग सिस्टीम एव्हर" (आजवरची सर्वोत्तम इंटरनेट कार्यप्रणाली) असे ठेवले होते.<ref name="October 23, 1999: Mac OS 9 Released">{{cite web |title=October 23, 1999: Mac OS 9 Released |url=http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |access-date=2009-11-28 |publisher=AppleMatters.com |archive-date=2009-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028093711/http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |url-status=live}}</ref> यामध्ये शर्लाक २ (Sherlock 2) शोध साधन, ॲपलच्या आयटूल (iTools) ऑनलाइन सेवांचे एकत्रीकरण आणि ओपन ट्रान्सपोर्ट नेटवर्किंगमधील सुधारणा यांसारख्या नवीन इंटरनेट वैशिष्ट्यांचा समावेश होता. मॅक ओएस ९ मध्ये स्वयंचलित सॉफ्टवेअर अपडेट कार्य आणि बहु-वापरकर्ता (मल्टी-युजर) सपोर्ट यांसारखी नवीन वैशिष्ट्ये सादर केली गेली, परंतु यामध्ये क्लासिक मॅक ओएसच्या आधीच्या आवृत्त्यांप्रमाणेच सहकार्यात्मक बहुकार्यन (कोऑपरेटिव्ह मल्टीटास्किंग) आणि मेमरी रचना कायम ठेवली गेली होती, ज्यामुळे यामध्ये संरक्षित मेमरी (प्रोटेक्टेड मेमरी) आणि पूर्ण प्री-एम्प्टिव्ह मल्टीटास्किंगचा अभाव होता.<ref name="Pre-emptive Multitasking">{{cite web |title=Re: newbie question: What is a Blue Task |url=http://lists.apple.com/archives/Mt-smp/2001/May/msg00007.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013225430/http://lists.apple.com/archives/Mt-smp/2001/May/msg00007.html |archive-date=2007-10-13 |access-date=2007-03-29 |publisher=Apple.com}}</ref> २००१ मध्ये या कार्यप्रणालीची जागा [[मॅक ओएस १०.०|मॅक ओएस एक्स १०.०]] ने घेतली, जी [[मॅक ओएस|मॅक ओएस एक्स]] कार्यप्रणाली मालिकेची पहिली आवृत्ती होती. मॅक ओएस एक्स कडे वाटचाल करताना ॲपलने २००१ च्या उत्तरार्धात मॅक ओएस ९ चे पुढील संशोधन व विकास बंद केले. मॅक ओएस ९ च्या अंतिम अपडेट्समध्ये प्रामुख्याने क्लासिक एन्व्हायर्नमेंट आणि कार्बन ॲप्लिकेशन्सशी सुसंगतता (कंपॅटिबिलिटी) ठेवण्यावर भर देण्यात आला. २००२ च्या [[ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स|ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स]] (WWDC) मध्ये [[स्टीव्ह जॉब्स]] यांनी मॅक ओएस ९ ची एक काल्पनिक अंत्ययात्रा काढून आपल्या मुख्य भाषणाची सुरुवात केली, जी ॲपलच्या मॅक ओएस एक्स मधील पूर्ण स्थलांतराचे प्रतीक मानली जाते.<ref name="Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9">{{cite web |title=Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9 |date=2 April 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418212841/http://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |archive-date=2010-04-18 |access-date=2010-03-16 |publisher=YouTube.com}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] cpm0yghht1gypq1c7c7xu1h6w95am67 2717886 2717885 2026-10-07T20:12:40Z अभय नातू 206 व्याकरण 2717886 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मॅक ओएस ९''' ही [[ॲपल कंपनी|ॲपलने]] [[मॅकिंटॉश]] संगणकांसाठी विकसित केलेल्या [[क्लासिक मॅक ओएस]] कार्यप्रणालीची (ऑपरेटिंग सिस्टीम) नववी आणि शेवटची मुख्य आवृत्ती होती. ही २३ ऑक्टोबर १९९९ रोजी प्रकाशित झाली.<ref name="October 23, 1999: Mac OS 9 Released">{{cite web |title=October 23, 1999: Mac OS 9 Released |url=http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |access-date=2009-11-28 |publisher=AppleMatters.com |archive-date=2009-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028093711/http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |url-status=live}}</ref> यामध्ये शेरलॉक २ शोधयंत्र, ॲपलच्या आयटूल ऑनलाइन सेवांचे एकत्रीकरण आणि ओपन ट्रान्सपोर्ट नेटवर्किंगमधील सुधारणा यांसारख्या नवीन इंटरनेट वैशिष्ट्यांचा समावेश होता. २००१ च्या उत्तरार्धात मॅक ओएस ९चे पुढील संशोधन व विकास बंद केले. मॅक ओएस ९ च्या अंतिम आवृत्तीमध्ये प्रामुख्याने पूर्वीच्या सुविधा कार्बन संशी सुसंगतता (कंपॅटिबिलिटी) ठेवण्यावर भर देण्यात आला. २००२च्या [[ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स|ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स]] मध्ये [[स्टीव जॉब्स]] यांनी मॅक ओएस ९ ची एक काल्पनिक अंत्ययात्रा काढून आपल्या मुख्य भाषणाची सुरुवात केली. us ॲपलच्या मॅक ओएस एक्स कडे पूर्ण स्थलांतराचे प्रतीक मानली जाते.<ref name="Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9">{{cite web |title=Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9 |date=2 April 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418212841/http://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |archive-date=2010-04-18 |access-date=2010-03-16 |publisher=YouTube.com}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] t1zyc8fpywk9tskwb1fm5sorrm1hedj 2717887 2717886 2026-10-07T20:12:41Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2717887 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मॅक ओएस ९''' ही [[ॲपल कंपनी|ॲपलने]] [[मॅकिंटॉश]] संगणकांसाठी विकसित केलेल्या [[क्लासिक मॅक ओएस]] कार्यप्रणालीची (ऑपरेटिंग सिस्टीम) नववी आणि शेवटची मुख्य आवृत्ती होती. ही २३ ऑक्टोबर १९९९ रोजी प्रकाशित झाली.<ref name="October 23, 1999: Mac OS 9 Released">{{cite web |title=October 23, 1999: Mac OS 9 Released |url=http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |access-date=2009-11-28 |publisher=AppleMatters.com |archive-date=2009-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028093711/http://www.applematters.com/article/october-23-1999-mac-os-9-released/ |url-status=live}}</ref> यामध्ये शेरलॉक २ शोधयंत्र, ॲपलच्या आयटूल ऑनलाइन सेवांचे एकत्रीकरण आणि ओपन ट्रान्सपोर्ट नेटवर्किंगमधील सुधारणा यांसारख्या नवीन इंटरनेट वैशिष्ट्यांचा समावेश होता. २००१ च्या उत्तरार्धात मॅक ओएस ९ चे पुढील संशोधन व विकास बंद केले. मॅक ओएस ९ च्या अंतिम आवृत्तीमध्ये प्रामुख्याने पूर्वीच्या सुविधा कार्बन संशी सुसंगतता (कंपॅटिबिलिटी) ठेवण्यावर भर देण्यात आला. २००२ च्या [[ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स|ॲपल वर्ल्डवाइड डेव्हलपर्स कॉन्फरन्स]] मध्ये [[स्टीव जॉब्स]] यांनी मॅक ओएस ९ ची एक काल्पनिक अंत्ययात्रा काढून आपल्या मुख्य भाषणाची सुरुवात केली. us ॲपलच्या मॅक ओएस एक्स कडे पूर्ण स्थलांतराचे प्रतीक मानली जाते.<ref name="Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9">{{cite web |title=Apple WWDC 2002-The Death Of Mac OS 9 |date=2 April 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418212841/http://www.youtube.com/watch?v=Cl7xQ8i3fc0 |archive-date=2010-04-18 |access-date=2010-03-16 |publisher=YouTube.com}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] 7qq78bw2n4cqy8d4p5221jpc8jkaouj 0 124567 2717899 1258237 2026-10-08T02:09:03Z अभय नातू 206 माहिती 2717899 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नोकिया ५२१०''' हा [[नोकिया]] कंपनीचा एक भ्रमणध्वनी आहे. १९ नोव्हेंबर २००१ रोजी जाहीर केलेला हा फोन २००२ च्या सुरुवातीला बाजारात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.golem.de/0111/17014.html |title=Golem.de: IT-News für Profis |access-date=2026-10-07 |language=de |url-status=live}}</ref> नोकिया ५२१० ची रचना कठीण व प्रतिकूल परिस्थितीत वापरण्यासाठी केली गेली असून तो धुळीपासून सुरक्षित, धक्का-रोधक आणि जलरोधक आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2002/04/13/nokia_5210_undeniably_cool/ |title=Nokia 5210: Undeniably cool |website=[[द रजिस्टर]] |access-date=2026-10-07 |language=en |url-status=live}}</ref> यातील अनेक वैशिष्ट्ये [[नोकिया ३३१०|नोकिया ३३३०/३३५०]] (२००१) फोनसारखीच आहेत. यातील अंगभूत [[तापमापक|तापमापक]] याच्या बॅटरीचे अंतर्गत तापमान दर्शवतो. नोकियाच्या बहुतांश फोनप्रमाणेच, वापरकर्ते या फोनचे मूळ रंग (जसे की रुपेरी आणि काळ्या रंगाचे मिश्रण असलेला निळा किंवा नारंगी) सहजपणे बदलू शकत असत. नोकिया ५२१० चे एक विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे मोनोक्रोम डिस्प्ले असलेल्या इतर नोकिया मॉडेल्समधील हिरव्या किंवा निळ्या बॅकलाइटऐवजी, नारंगी रंगाची बॅकलाइट असलेला हा एकमेव नोकिया फोन आहे. १७ भाषांमध्ये वापरता येतो. {{नोकियाचे भ्रमणध्वनी}} jrr6ht4jyy4xoovb4hk2h8103cplxmz 14 125748 2717891 1334535 2026-10-07T20:59:00Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717891 wikitext text/x-wiki '''''हेही पहा: [[टाटा मोटर्स]]''''' [[वर्ग:उत्पादकानुसार वाहने]] [[वर्ग:टाटा मोटर्स|वाहने]] 8du9j9txbfbytajx1n433u77s0b1r4b 0 129137 2717889 1941570 2026-10-07T20:52:00Z अभय नातू 206 माहिती 2717889 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[File:Audi A1 1.6 TDI Ambition – Frontansicht, 17. März 2012, Düsseldorf.jpg{{!}}250px{{!}}thumb{{!}}{{लेखनाव}}]] '''ऑडी ए१''' ही [[ऑडी]] या कंपनीचे वाहन आहे. == उत्पादन == === पहिली पिढी (२०१०–२०१८) === ऑडीच्या [[बेल्जियम]]मधील [[ब्रुसेल्स]] कारखान्यात याचे उत्पादन सुरू झाले. युरोपीय राजधानी ब्रुसेल्समध्ये पूर्णपणे तयार होणारे हे ऑडीचे पहिले मॉडेल होते.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.audi-mediacenter.com/en/audi-in-brussels-5526/history-5530 |access-date=2025-02-01 |website=Audi MediaCenter |language=en}}</ref> २०१०–२०१८: या कालावधीत ब्रुसेल्स कारखान्याने सुमारे ९,१०,००० ऑडी ए१ वाहनांचे उत्पादन केले.<ref name="Bulletin">{{cite web |last=McNally |first=Paul |date=2018-08-01 |title=Brussels Audi factory produces its last-ever A1 |url=https://www.thebulletin.be/brussels-audi-factory-produces-its-last-ever-a1 |access-date=2025-02-01 |website=The Bulletin |language=en}}</ref> १ ऑगस्ट २०१८: पहिल्या पिढीची शेवटची ऑडी ए१ कारखान्यातून बाहेर पडली.<ref name="Bulletin" /> === दुसरी पिढी (२०१८–२०२०) === उत्पादनातील बदल: फोक्सवॅगन ग्रुपमधील उत्पादन क्षमता अधिक कार्यक्षम करण्याच्या ऑडीच्या धोरणानुसार याचे उत्पादन स्पेनमधील [[सिअ‍ॅट]] च्या [[मार्तोरेल]] कारखान्यात हलवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Audi A1 Models Over the Years - CarGurus.co.uk |url=https://www.cargurus.co.uk/Cars/articles/audi-a1-models?utm |access-date=2025-02-01 |website=www.cargurus.co.uk}}</ref> [[ऑटोमोटिव्ह न्यूझ युरोप]]ला दिलेल्या मुलाखतीत ऑडीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी [[मार्कुस डुसमन]] यांनी जाहीर केले की, दुसऱ्या पिढीतील ऑडी ए१ चे जीवनचक्र संपल्यानंतर ते बंद केले जाईल आणि युरोपीय उत्सर्जन मानके अधिक कडक झाल्यामुळे याच्याऐवजी नवीन मॉडेल आणले जाणार नाही, ज्यामुळे [[ऑडी ए३|ए३]] किफायती स्तरावरील मॉडेल राहील.<ref>{{cite web |last=Juárez |first=Mauricio |title=El Audi A1 desaparecerá, no habrá tercera generación del modelo de acceso a la marca |url=https://www.motorpasion.com.mx/industria/audi-a1-desaparece-no-habra-nueva-generacion |website=Motorpasión México |access-date=19 July 2021 |language=es-mx |date=19 July 2021}}</ref> एप्रिल २०२६ मध्ये याचे उत्पादन पूर्णपणे थांबले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑडी]] qyhyrr7zqurzso1xjxnwt54geuzfa6z 2717890 2717889 2026-10-07T20:58:10Z अभय नातू 206 removed [[Category:ऑडी]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717890 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[File:Audi A1 1.6 TDI Ambition – Frontansicht, 17. März 2012, Düsseldorf.jpg{{!}}250px{{!}}thumb{{!}}{{लेखनाव}}]] '''ऑडी ए१''' ही [[ऑडी]] या कंपनीचे वाहन आहे. == उत्पादन == === पहिली पिढी (२०१०–२०१८) === ऑडीच्या [[बेल्जियम]]मधील [[ब्रुसेल्स]] कारखान्यात याचे उत्पादन सुरू झाले. युरोपीय राजधानी ब्रुसेल्समध्ये पूर्णपणे तयार होणारे हे ऑडीचे पहिले मॉडेल होते.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.audi-mediacenter.com/en/audi-in-brussels-5526/history-5530 |access-date=2025-02-01 |website=Audi MediaCenter |language=en}}</ref> २०१०–२०१८: या कालावधीत ब्रुसेल्स कारखान्याने सुमारे ९,१०,००० ऑडी ए१ वाहनांचे उत्पादन केले.<ref name="Bulletin">{{cite web |last=McNally |first=Paul |date=2018-08-01 |title=Brussels Audi factory produces its last-ever A1 |url=https://www.thebulletin.be/brussels-audi-factory-produces-its-last-ever-a1 |access-date=2025-02-01 |website=The Bulletin |language=en}}</ref> १ ऑगस्ट २०१८: पहिल्या पिढीची शेवटची ऑडी ए१ कारखान्यातून बाहेर पडली.<ref name="Bulletin" /> === दुसरी पिढी (२०१८–२०२०) === उत्पादनातील बदल: फोक्सवॅगन ग्रुपमधील उत्पादन क्षमता अधिक कार्यक्षम करण्याच्या ऑडीच्या धोरणानुसार याचे उत्पादन स्पेनमधील [[सिअ‍ॅट]] च्या [[मार्तोरेल]] कारखान्यात हलवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Audi A1 Models Over the Years - CarGurus.co.uk |url=https://www.cargurus.co.uk/Cars/articles/audi-a1-models?utm |access-date=2025-02-01 |website=www.cargurus.co.uk}}</ref> [[ऑटोमोटिव्ह न्यूझ युरोप]]ला दिलेल्या मुलाखतीत ऑडीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी [[मार्कुस डुसमन]] यांनी जाहीर केले की, दुसऱ्या पिढीतील ऑडी ए१ चे जीवनचक्र संपल्यानंतर ते बंद केले जाईल आणि युरोपीय उत्सर्जन मानके अधिक कडक झाल्यामुळे याच्याऐवजी नवीन मॉडेल आणले जाणार नाही, ज्यामुळे [[ऑडी ए३|ए३]] किफायती स्तरावरील मॉडेल राहील.<ref>{{cite web |last=Juárez |first=Mauricio |title=El Audi A1 desaparecerá, no habrá tercera generación del modelo de acceso a la marca |url=https://www.motorpasion.com.mx/industria/audi-a1-desaparece-no-habra-nueva-generacion |website=Motorpasión México |access-date=19 July 2021 |language=es-mx |date=19 July 2021}}</ref> एप्रिल २०२६ मध्ये याचे उत्पादन पूर्णपणे थांबले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑडीची वाहने]] gt2kt8vtlg6qyj5fg15svrprnecbd0d 0 140411 2718020 2703557 2026-10-08T11:01:56Z Ankush Bobade 13909 2718020 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg | चित्र आकारमान = 220px | पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | मागील = [[एकनाथ शिंदे]] | पुढील = | मतदारसंघ = | कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९ | राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]] | मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] | मतदारसंघ2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९ | राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]<br><small>(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)</small><br>[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]<br><small>(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)</small> | मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | मतदारसंघ3 = | पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४<br><small>([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)</small> | मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]] | मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]<br>[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | मतदारसंघ4 = | पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२ | राष्ट्रपती5 = | मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] | पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | मतदारसंघ5 = | पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती6 = | राष्ट्रपती6 = | मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील6 = | मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ | राष्ट्रपती7 = | मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]] | पुढील7 = सुधाकर देशमुख | मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]] | कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७ | कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१ | राष्ट्रपती8 = | मागील8 = ''अज्ञात'' | पुढील8 = ''अज्ञात'' | मतदारसंघ8 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} | जन्मस्थान = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानडे]]|2005}} | अपत्ये = दिविजा | निवास = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत | शाळा_महाविद्यालय = [[नागपूर विद्यापीठ]],<br>फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन ([[जर्मनी]]) | सही = | संकेतस्थळ = {{URL|www.devendrafadnavis.in}} | तळटीपा = }} '''देवेंद्र सरिता गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.<ref name="Sarita">{{स्रोत संकेतस्थळ |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/devendra-fadnavis-got-emotional-after-mother-sarita-fadnavis-says-him-to-eat-on-time-hrc-97-3796413/}}</ref> * मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. * ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. * तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. * ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते. * २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे. == जीवन परिचय == "'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''", असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}} देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}} देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}</ref> त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले. [[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]] फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.<ref>{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}</ref> २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.<ref>{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}</ref> == शैक्षणिक पात्रता == फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}</ref> फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले. [[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]] फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि * DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.<ref>{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}</ref> ==विधिमंडळातील कार्य== * १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार * अंदाज समितीचे सदस्य * नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य * नियम समितीचे सदस्य * महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य * राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य * सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य * स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य ==विवाद== १ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले<ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}</ref> ==सामाजिक योगदान== {{संदर्भ हवा}} * ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव * नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन * नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष * नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य * नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष * संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य ====आंतरराष्ट्रीय==== * अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर * अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर * ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य * केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य * चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण * डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व * मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग * युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग * रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य * स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण * होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण == भुषवलेली पदे == * १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष * १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य * १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर. ===पक्षांतर्गत=== # १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष # २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष # २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस # २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष # २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री # सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा # २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते # जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री # 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री. ==पुरस्कार== * कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार * नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार * पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार * राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार * रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार * नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार ==पुस्तके== ====चरित्र==== * लेखिका सुषमा नवलाखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे. * देवेंद्र फडणवीस यांनी ४ मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}</ref>' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}} * आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}</ref> (प्रकाशन ५ जुलै २०२०) ==निवडणूक तपशील== {| class="sortable wikitable" ! वर्ष ! निवडणूक ! मतदारसंघ ! colspan="2"|पक्ष ! मते ! % ! प्रतिस्पर्धी ! colspan="2" |प्रतिस्पर्धी पक्ष ! प्रतिस्पर्धी मते ! % ! निकाल ! बहुमत ! % |- ! १९९२ | [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]] | राम नगर वॉर्ड | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | colspan="7" rowspan="2"| ''माहिती नाही'' | style="background:#cfc;" | विजयी | colspan="2" rowspan="2"| ''माहिती नाही'' |- ! १९९७ | [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]] | राम नगर वॉर्ड | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background:#cfc;" | विजयी |- ! १९९९ | [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९४,८५३ | ४८.६६ | अशोक धवड | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ८५,७६६ | ४४.०० | style="background:#cfc;" | विजयी | ९,०८७ | ४.६६ |- ! २००४ | [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ११३,१४३ | ४८.५९ | [[रणजित देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९५,५३३ | ३९.४३ | style="background:#cfc;" | विजयी | ३९,७१० | १७.४५ |- ! २००९ | [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८९,२५८ | ५१.०२ | [[विकास पांडुरंग ठाकरे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६१,४८३ | ३५.१४ | style="background:#cfc;" | विजयी | २७,७७५ | १५.८७ |- ! २०१४ | [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ११३,९१८ | ५९.२१ | प्रफुल्ला गुदाधे पाटील | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५४,९७६ | २८.५७ | style="background:#cfc;" | विजयी | ५८,९४२ | ३०.६४ |- ! २०१९ | [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १०९,२३८ | ५६.८६ | [[आशिष देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५९,८९३ | ३१.१८ | style="background:#cfc;" | विजयी | ४९,३४४ | २५.६८ |- ! २०२४ | [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १२९,४०१ | ५६.८८ | प्रफुल्ला गुदाधे पाटील | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ८९,६९१ | ३९.४३ | style="background:#cfc;" | विजयी | ३९,७१० | १७.४५ |} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== * {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}} *[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }} *[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती] {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] |पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४ |पर्यंत=विद्यमान |मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |पुढील= [[उद्धव ठाकरे]] }} {{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] [[वर्ग:नागपूरचे महापौर]] [[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]] gpyhdt7uxhh1r5h2qg7pab8vmos9ba6 2718022 2718020 2026-10-08T11:04:25Z Ankush Bobade 13909 2718022 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg | चित्र आकारमान = 220px | पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | मागील = [[एकनाथ शिंदे]] | पुढील = | मतदारसंघ = | कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९ | राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]] | मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] | मतदारसंघ2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९ | राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]<br><small>(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)</small><br>[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]<br><small>(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)</small> | मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] | मतदारसंघ3 = | पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४<br><small>([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)</small> | मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]] | मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]<br>[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | मतदारसंघ4 = | पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२ | राष्ट्रपती5 = | मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] | पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] | मतदारसंघ5 = | पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती6 = | राष्ट्रपती6 = | मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील6 = | मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ | राष्ट्रपती7 = | मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]] | पुढील7 = सुधाकर देशमुख | मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]] | कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७ | कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१ | राष्ट्रपती8 = | मागील8 = ''अज्ञात'' | पुढील8 = ''अज्ञात'' | मतदारसंघ8 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} | जन्मस्थान = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानडे]]|2005}} | अपत्ये = दिविजा | निवास = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत | शाळा_महाविद्यालय = [[नागपूर विद्यापीठ]],<br>फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन ([[जर्मनी]]) | सही = | संकेतस्थळ = {{URL|www.devendrafadnavis.in}} | तळटीपा = }} '''देवेंद्र सरिता गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत. <ref name="oath">{{स्रोत संकेतस्थळ |url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-takes-oath-as-maharashtra-chief-minister-in-the-presence-of-pm-narendra-modi-what-did-he-says-in-oath-scj-81-4753181/ |title=“मी देवेंद्र सरीता गंगाधरराव फडणवीस ईश्वरसाक्ष शपथ घेतो की...” अशी पार पडली शपथ |website=लोकसत्ता |date=५ डिसेंबर २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> * मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. * ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. * तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. * ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते. * २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे. == जीवन परिचय == "'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''", असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}} देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}} देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}</ref> त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले. [[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]] फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.<ref>{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}</ref> २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.<ref>{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}</ref> == शैक्षणिक पात्रता == फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}</ref> फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले. [[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]] फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि * DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.<ref>{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}</ref> ==विधिमंडळातील कार्य== * १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार * अंदाज समितीचे सदस्य * नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य * नियम समितीचे सदस्य * महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य * राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य * सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य * स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य ==विवाद== १ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले<ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}</ref> ==सामाजिक योगदान== {{संदर्भ हवा}} * ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव * नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन * नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष * नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य * नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष * संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य ====आंतरराष्ट्रीय==== * अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर * अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर * ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य * केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य * चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण * डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व * मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग * युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग * रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य * स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण * होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण == भुषवलेली पदे == * १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष * १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य * १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर. ===पक्षांतर्गत=== # १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष # २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष # २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस # २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष # २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री # सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा # २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते # जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री # 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री. ==पुरस्कार== * कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार * नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार * पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार * राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार * रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार * नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार ==पुस्तके== ====चरित्र==== * लेखिका सुषमा नवलाखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे. * देवेंद्र फडणवीस यांनी ४ मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}</ref>' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}} * आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}</ref> (प्रकाशन ५ जुलै २०२०) ==निवडणूक तपशील== {| class="sortable wikitable" ! वर्ष ! निवडणूक ! मतदारसंघ ! colspan="2"|पक्ष ! मते ! % ! प्रतिस्पर्धी ! colspan="2" |प्रतिस्पर्धी पक्ष ! प्रतिस्पर्धी मते ! % ! निकाल ! बहुमत ! % |- ! १९९२ | [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]] | राम नगर वॉर्ड | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | colspan="7" rowspan="2"| ''माहिती नाही'' | style="background:#cfc;" | विजयी | colspan="2" rowspan="2"| ''माहिती नाही'' |- ! १९९७ | [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]] | राम नगर वॉर्ड | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background:#cfc;" | विजयी |- ! १९९९ | [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९४,८५३ | ४८.६६ | अशोक धवड | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ८५,७६६ | ४४.०० | style="background:#cfc;" | विजयी | ९,०८७ | ४.६६ |- ! २००४ | [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ११३,१४३ | ४८.५९ | [[रणजित देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९५,५३३ | ३९.४३ | style="background:#cfc;" | विजयी | ३९,७१० | १७.४५ |- ! २००९ | [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८९,२५८ | ५१.०२ | [[विकास पांडुरंग ठाकरे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६१,४८३ | ३५.१४ | style="background:#cfc;" | विजयी | २७,७७५ | १५.८७ |- ! २०१४ | [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ११३,९१८ | ५९.२१ | प्रफुल्ला गुदाधे पाटील | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५४,९७६ | २८.५७ | style="background:#cfc;" | विजयी | ५८,९४२ | ३०.६४ |- ! २०१९ | [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १०९,२३८ | ५६.८६ | [[आशिष देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५९,८९३ | ३१.१८ | style="background:#cfc;" | विजयी | ४९,३४४ | २५.६८ |- ! २०२४ | [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] | [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १२९,४०१ | ५६.८८ | प्रफुल्ला गुदाधे पाटील | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ८९,६९१ | ३९.४३ | style="background:#cfc;" | विजयी | ३९,७१० | १७.४५ |} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== * {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}} *[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }} *[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती] {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] |पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४ |पर्यंत=विद्यमान |मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |पुढील= [[उद्धव ठाकरे]] }} {{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] [[वर्ग:नागपूरचे महापौर]] [[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]] 5g99ojhis9enmlmyv27tq883utszz1g 0 145331 2717826 2566124 2026-10-07T13:32:29Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2717826 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = पर्म | स्थानिक = Пермь | चित्र = | चित्र_वर्णन = पर्मचे दृष्य | ध्वज = Flag of Perm.svg | चिन्ह = Coat of Arms of Perm.svg | नकाशा१ = रशिया | नकाशा = | वर्णन = | pushpin_label_position = | देश = रशिया | विभाग = [[पर्म क्राय]] | स्थापना = [[इ.स. १७२३]] | महापौर = | क्षेत्रफळ = ७९९.७ | उंची = २८५ | लोकसंख्या_वर्ष = २०१३ | लोकसंख्या = १०,१३,८९० | घनता = १,२५१ | महानगर_लोकसंख्या = | वेळ = येकातेरिनबुर्ग प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०६:००]]) | वेब = [http://www.gorodperm.ru/ अधिकृत संकेतस्थळ] |latd = 58 |latm = 00 |lats = |latNS = N |longd = 56 |longm = 19 |longs = |longEW = E }} '''पर्म''' ({{lang-ru|Пермь}}; [[कोमी भाषा|कोमी]]: Перым) हे [[रशिया]] देशाच्या [[पर्म क्राय]]चे मुख्यालय व रशियामधील मोठ्या शहरांपैकी एक आहे. हे शहर रशियाच्या [[युरोप]]ीय भागात [[कामा नदी]]च्या काठावर व [[उरल पर्वतरांग]]ेजवळ वसले आहे. २०१० सालच्या गणनेनुसार येथील लोकसंख्या ९.९१ लाख इतकी होती. ह्या दृष्टीने पर्म हे रशियामधील तेराव्या क्रमांकाचे शहर आहे. इ.स. १९४० ते १९६७ दरम्यान ह्या शहराचे नाव '''मोलोतोव''' असे होते. [[सायबेरियन रेल्वे]] मार्गावरील पर्म हे एक महत्त्वाचे [[रेल्वे स्थानक|स्थानक]] आहे. ==जुळी शहरे== *{{flagicon|US}} [[लुईव्हिल]] *{{flagicon|UK}} [[ऑक्सफर्ड]] *{{flagicon|PRC}} [[चिंगदाओ]] *{{flagicon|PRC}} [[षेंचेन]] *{{flagicon|GER}} [[ड्युइसबुर्ग]] ==हे सुद्धा पहा== *[[रशियामधील शहरांची यादी]] == बाह्य दुवे == * [http://www.gorodperm.ru/ अधिकृत संकेतस्थळ] *{{wikivoyage|Tomsk|पर्म}} {{कॉमन्स|Пермь|पर्म}} [[वर्ग:रशियामधील शहरे]] [[वर्ग:पर्म क्राय]] p8iag57z30eb2815w7e0jma4djfkung 0 160419 2717828 2715223 2026-10-07T13:37:16Z ~2026-54162-98 188230 /* माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे */ 2717828 wikitext text/x-wiki [[File:Mallees, or Gardeners (9805808934).jpg|thumb|पश्चिम भारतातील माळी (इ.स. १८५५ – १८६२]] '''माळी''' ही भारतात आढळून येणारी एक व्यावसायिक जात आहे. हा समाज पारंपरिकपणे मळे लावणारा किंवा मळेवाला म्हणून काम करत होता आणि अजूनही करतो , मळे करणारा म्हणजे बागायती करणारा.बागायत शेती जिथे असते त्याला मळी म्हणतात म्हणजे शेतकरीच<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=}}</ref>. माळी समाजात अनेक पोटजाती आहेत. माळी [[उत्तर भारत]]ात, [[पूर्व भारत]]ात तसेच [[नेपाळ]]मध्ये, [[महाराष्ट्र]]ात आणि तराई प्रदेशात आढळतात. महाराष्ट्रामध्ये माळी जात ही [[इतर मागास वर्ग]] ([[ओबीसी]]) प्रवर्गात येते. माळी समाज हा मुखत्वे शेती करणारा समाज आहे.जसे कुणबी शेतकरी आहे, फरक एवढाच की माळी हे बागायदर म्हणजे बारा महिने पाणी असलेले शेती करणारा समाज आहे. काही ठिकाणी हा समाज [[बलुतेदार]] आहे तर काही ठिकाणी [[अलुतेदार]] आहे. सर्व माळी उपजातींचा मूळ उगम, संस्कृती, इतिहास किंवा सामाजिक स्थितीत समानता नाहीये. हा समाज काही ठिकाणी क्षत्रिय म्हणून ओळखल्या जातो. जो परिकिय आक्रमणामुळे विस्थापित होऊन शेतीं करायला लागला. लढाऊ असल्यामुळे या समाजाणे हवे ते करायचे निवडले आणि पूर्वी शेती करणारा त्यातल्या त्यात बागायती शेती करणारा समाज हा सर्वात जास्त आत्मनिर्भर असल्यामुळे ह्या लढाऊ समाजाने बागायती शेती केली. आज ह्या समजाचे जे वंशज आहे त्या सर्वांच्या शेती ह्या नदी जवळ किव्वा गावा शेजारीच आहे. पण परकीय आक्रमणानंतर जी वर्ण व्यवस्था भारतीय समाजात लागू झाली त्या व्यवस्थेला हा समाज देखील बळी गेला आणि सध्या क्या परिस्थितीत एक मागासवर्गीय जात म्हणून राहिला,पण राजपूत यांच्यातील एक गट मली आहे आणि १८९१ च्या मारवार राज्यातील जनगणना अहवालातील राजपूत उपवर्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट होते. ==उगम== क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, कविटकर, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा माळ्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमाती असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते.बहुतांश माळी समाज आज हा शेतीविषयक व्यवसाय करत आहे. ==पौराणिक आख्यायिका== नवखंड पुष्कराज मध्ये भगवान ब्रम्हदेवाचे मंदिर आहे,त्या ठिकाणी महायज्ञाचे आयोजन केले होते, तेथे ३३ कोटी देव व शंकर आणि पार्वतीसुद्धा बसले होते. महादेवाने आपल्या अंगाचा मळ काढला व यज्ञात टाकला यज्ञातून तेजस्वी पुरुष निर्माण झाला. त्या पुरुषाचे तेज सूर्याप्रमाणे होते, व त्याच्या हातामध्ये पांढरे फूल होते. त्याचे तेज पाहून देवलोक घाबरले. नारद मुनींनी विचारले की हा तेजस्वी पुरुष कोण आहे ? तर भगवान ब्रह्मदेवांनी महादेवांना विचारले,की हा तेजस्वी पुरुष कोण ? तेव्हा महादेवांनी सांगितले की, माझ्या मळापासून तयार झालेला हा पुरुष सदैव हातामध्ये पांढरे फूल घेऊन माळी समाजात जन्म घेईल. तेव्हापासून माळी समाजाची उत्पत्ती झाली. माळी हा शब्द माला (संस्कृत)या शब्दापासून बनला आहे. ==माळी समाजातील पोट जाती व इतिहास== महाराष्ट्रातील माळी समाज हा कोणत्याही एका शाखेच्या नसून अनेक पोटजाती आणि शाखा, पोटशाखा यांचा समावेश त्यात आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने फुलमाळी, क्षत्रिय माळी, वनमाळी, पानमाळी, डांगमाळी, हळदीमाळी, जिरेमाळी, गासेमाळी, काशी माळी, काचमाळी, कोसरे माळी, मरार माळी, पहाड माळी, लोणार माळी, पंचकळसी, चौकळशी, आगारी माळी, लिंगायत माळी आदि पोट जाती व शाखा आढळतात. कोसरे माळी आडनावे :- वाढई, चौधरी, मोहुर्ले, शेंडे, बोरुले, ठाकरे, गाऊञे, महाडोळे, आदे, भेंडारे, सोनुले , निकुरे, निकोडे, ईत्यादि. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. माळी समाज समानतेचा संदेश देतो आणि उच्च आणि नीच असा भेद करत नाही. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांची गोत्रे आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. ==सैनी माळी समाज== १९३० च्या दशकात जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता, तेव्हा राजस्थानच्या क्षत्रिय माळी समुदायाने आणि इतर उत्तर भारतीय माळी लोकांनी उपनाम सैनी स्वीकारले. ==माळी समाजातील प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[सावता माळी]] #[[महात्मा फुले]] #[[सावित्रीबाई फुले]] #[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] #[[निळू फुले]] #[[नारायणराव सोपानराव बोरावके]] #[[छगन भुजबळ]] #[[राजीव सातव]] #[[अशोक गेहलोत]] #[[गजमल माळी]] #[[सिद्धराम म्हेत्रे]] #[[जयकुमार गोरे]] #[[रुपाली चाकणकर]] #[[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] #[[अतुल सावे]] #[[प्रज्ञा राजीव सातव]] #[[देवयानी फरांदे]] #[[मनीषा चौधरी]] #[[अजय चौधरी]] #उमेश उर्फ ​​चंदू आत्मारामजी यावलकर #प्राजक्ता माळी #निशा फुले #मकरंद अनासपुरे #दिनेश मणेरी ==माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे== माळी समाजाची जिल्हा निहाय आडनाव यामध्ये प्रामुख्याने आढळली जाणारी नावे आहेत . माळी समाजाची वंशावळ लिहणारे भाट काही वर्षांच्या अंतराने महाराष्ट्रात येतात. आणि वंशावळ लिहितात .खालील यादीत काही आडनावे नसतील.उपलब्ध स्रोतांवरून ही नावे घेतली आहेत. १. ''नाशिक'' : माळी,खैरे, गीते, जाधव, भुजबळ, वाघ, महाजन, सुरसे, वझरे, कोठुळे, बोराडे, पाचोरे, थोरात, राउत, तडस,तिडके, वाघ, मंडलिक, गायकवाड,काठे, वनमाळी, गांगुर्डे, भडके, मोटकरी ,नाईक, नवगिरे, जगझाप, भांबरे, हिवाळे, उबाळे, रानमाळी, गवळी, वेरुळे, रहाणे, वायकांडे, पगार, निकम, मोहन, तांबे, ताजने, बनकर, सोनवणे, शिंदे, तुपे, कांबळे, मौले, ताठे, निकम, काश्मिरे, उगले, शेवकर, गायखे, खसाळे, जेजुरकर, विधाते, खोडे, भंदुरे, शेवाळे, लोणारे, साळवे, शेरताठे, बच्छाव, पुंड, नवले, रासकर, कमोद, खैरनार, पैठणकर, चौरे, शेलार, जगताप, फरांदे, जंजाळे, वेलजाळी, एनडाइत, आहेर, बागुल, थालकर, मोकल, म्हैसे, भालेराव, फुलारे, लोखंडे, साळुंके, बटवाल, मेहेत्रे, पाटील, मालकर, निफाडे, गाडेकर, अंतरे, कुलधार, कचरे, तिसगे, धनवटे, कुटे, पुणेकर, चाफेकर, सूर्यवंशी,वाघचौरे, कमोदकर, महाजन, महात्मे. २ . ''अहमद नगर'' : बोरावके, रांधवन, जमदाडे,नाईक,तुपे, क्षित्रे, नेवसे ,अस्वर,सातव,हजारे, खोडवे, सत्रे,पर्वत,शिरसाठ, काळोखे, जाधव,मालकर, बागडे, सजन, विधाते, मंडलिक, अभंग, शिंदे, नाईकवाडी, ताजने, अनप, मेहेत्रे, म्हस्के, पुंड, भरीतकर, डाके, गाडेकर, घोडेकर, बनकर, शेलार, पांढरे, गिरमे, ससाणे, इनामके, रासकर, शिंदे, नागरे,गाडीलकर,देंडगे,शेलार, चेडे, बोरुडे, व्यवहारे, चौरे, राउत, रसाळ, गायकवाड, कानडे, बागडे, होले, नवले, झोके, काफरे, जगताप, दातरंगे, फुलमाळी ,फुलसुंदर, वाघ, बारावकर, सुडके, आगरकर, पानधडे, भुजबळ, खामकर, लोंढे, घोलप, साबळे, गोरे, मोरे, माळी, महाजन, ठाणगे, सुडके, बोरुडे, चिपाडे, लेंडकर, ताठे, धोंडे, गडालकर, गोंधळे, धाडगे, खराडे, तरटे, ताठे, उकंडे, कुलंगे, हुमे, साळुंके, जाधव, गरुडकर , खेतमाळीस, बेल्हेकर, क्षीरसागर, दळवी, ससाणे, पुंड, पडोळे, पडळकर, बोलगे, पांढरकर, खेतमाळीस, आळेकर, आनंदकर, बनसुडे, नन्नावरे, चाकणे, बढे, दरवडे, शेंडगे, लोखंडे, जांभूळकर, हिरवे, सुपेकर, कोथिम्बिरे, औटी, मोटे, जयकर, खेडकर, जाम्भे, इत्ते, मेमाणे, वऱ्हाडे, बोडखे, फरांदे, चौधरी, मुळे, कन्हेरकर, करंडे, झगडे, एटक, गरुडकर, आंबेकर, रायकर,सुरसे, गांजुरे, बहिर्याडे, पंधाडे, कांदे, खरपुडे, आखाडे, हिरे, जेजुरकर, गडगे, गुल्दगड, अनारसे, टेंभे, सूर्यवंशी, झोडगे , शेंडे, भागवत. ३. ''नागपूर'' : नेरकर, कोठेकर, भेलकर, वऱ्हेकर, आंबेकर, निकाजु, खोडस्कर, पाचघरे, फसाते, गोबरे, तडस, देशमुख, गायधने, वानखडे, गोरडे, बिरे, कुटे, चाल्पे, श्रीखंडे, दहीकर, पवार, चांदुरकर, कुबाडे, केवते, हजारे, लाखे, नावडे, गन्जरे, चांदोरे, बोडके, मगरे, वैद्य, चिमोटे, महाजन, उमप, उमाक, सननसे, घोळशे, आगलावे, चौधरी, परोपते, माळी, कावलकर, वाघ, कोल्हे, लांडगे, येवले, बनकर, ठेम्भारे, शेवाळे, धाकुलकर, डोंगरे, मदनकर, वाळके, फुसे, चिमोटे, केने, बर्डे, धाडसे, वाकडे, मसुरकर, राउत, जम्बुलकर, चरपे, गिर्हे, सातपुते, नारेकर, बारमासे, अलोने, मानेकर,वानखडे, भांगे. ४. ''पुणे'' : माळी, फुले, खोडवे, तळेकर, बोरावके, जाधव, टिळेकर, भागवत, फुलारी, धसाडे,शेंडे, भोंग, भोंगळे, जयकर, लोणकर, रायकर, लाहवे, गिरमे, अनारसे, राऊत, भुजबळ, साचणे, शिंदे, झुरंग,गरुडे, बिर्दावडे, आल्हाट, चिचाटे, डोके, बिरदवडे, केळकर, लेंडघर, धाडगे, जांभुळकर , बाणेकर, गोरे, शेवकरी, आगरकर, धामधेरे, व्यवहारे, नावरे, जगताप, लडकत, पाबळ, भास्कर, हिंगणे, होले, वाये, बनकर, हजारे, लोंढे, बोराटे, बुरडे, कुडके, रासकर, खरात, बोरावके, कोद्रे, इनामके, जमदाडे, कुदाळे, पिसे, गदादे, भोगले, टिकोरे, लांडगे, भडके, यादव, नाळे, फडरे, अणेराव, लग्गड, दप्तरे, केदारी, वाडकर, दंगमाळी, गोंधळे, दळवी, आरु , ससाणे, काळे, साळुंखे, नंदे, जमदाडे, नेवासे, लोखंडे, बढे, झगडे, नवले, वाघोले, फरांदे, दुधाळ, कापरे, वडणे, वचकळ, भोंगले, पैठणकर, बोरकर, ताम्हाणे, पिंगळे, वाघ ,आदलिंग, गायकवाड, लावले, बटवाल, वाघमारे, फुलसुंदर, अभंग, वाव्हळ, कावळे, बिर्मल, करपे, बिडवाई, मंडलिक, परंडवाल, चिपाडे,गांजुरे, दुर्गाडे, ५. ''जालना'' - कदम( रेवगाव) जावळे,राजाळे,घनवट, विधाते, देवकर, शिंगणे,टीलेकर, जईद, मोठे, काळे, खरात, घायाळ, गाढवे, बोरकर, झरेकर, शिंदे, गालाबे, चिंचाने, वाघमारे, साबळे, मगर ,खान्देभारद ,खालसे ,पवार, आंबेकर, झोरे, तिडके, केरकळ, जाधव , शिंदे, जवंजाळ , खेत्रे,ठाकरे, पाटील , खैरे, वाघमारे, घोलप, गते, लांडगे, गोरे, शेरकर, वाघ, सपकाळ, मेहेत्रे, गिरम, राउत, पाचफुले, शेवाळे, बनकर, हरकल , गाढवे, धानुरे, वानखेडे, पौलबुद्धे,घायाळ , चौधरी, मोहिते, माळोदे,राऊत, बागवान(मुस्लिम). ६. हिंगोली- धामणे, डुकरे, भडके, कदम, सारंग, पारीस्कर, पायघन, काळे, धामणकर, गोरे, गवळी,मत्ते,ढोले, आराडे वाशिमकर,घोडके,काळे,जावळे,डाके,भोने,लाड,नागुलकर,बोराडे,काठोळे,पांगसे,वाठ,पुंड. ७.''सातारा'' : कर्णे,गवळी, गोरे, अभंग, राउत, काळोखे, जाधव, तांबे, डांगरे, घनवट, बोराटे, शिंदे, भुजबळ, बनसोडे, शेंडे, बंकर, क्षीरसागर, ताटे, कोरे, धोकटे, पाटील, माळी, तोडकर, दगडे, कुदळे, ननावरे , नवले, रासकर, होवाळ ,जमदाडे, फरांदे, टिळेकर.मुंढेकर माळी. ८ .''बुलढाणा'' : खरात, हरीमकर, बंडे, तायडे, भरड , जाधव, शिवाजी वेरुळकर, घोलप, वानेरे, इरातकर, महाजन, चोपडे , राऊत , फुलझाडे , खंडागळे, गडे, इंगळे, देशमाने, सोनुने, गिर्हे, वानखडे, चावरे, उमरकर, बगाडे, निमकर्डे, खंडारे , दांडगे, शिरसागर, वावगे,राखोंडे, बोंबटकार, वावटळीकर, पैघन , पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पोपळघात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे, धामणकार, बाईसकार, जवळकार, मुंढेकर माळी.,वाघमारे, आगळे, मसने, चिंचोलकार, बोराडे, तडस, लाड, वाथ. ९. ''जळगाव'' : महाजन, जाधव, पाटील, निकम, सोनावणे, बिरारी, बागुल, खैरनार, वानखेडे, बच्छाव, रोकडे, देशमुख, सूर्यवंशी, झाल्टे, गावले, अहिरराव, बाविस्कर, मुंढेकर माळी.मोरे, महाले, राउत, घोंगडे, भडांगे, चौधरी, बनकर. १०. ''बीड'' : कोरडे, खोडवे, जवंजाळ, फुले, ढगे, म्हेत्रे,घोडके, यादव, नाईक, काळे, गोरे, लेंडाळ, भुंबे, गणगे, दिलवाले, साखरे, पांढरे, मस्के, वादे, बनसोडे, कातखडे, कटारे, गवळी, रासवे, काटुळे,कदम, आगरकर, अंतरकर, सत्वधर, लगड, कटारे, बनकर, माळी, राउत, शिंदे, फुलझळके, जाधव, धोंडे, अरसुडे, डाके, मुंढेकर माळी,सिंगारे, काशीद, जिरे, शिंदे, काळे, गोरे, दुधाळ, तुपे, लोखंडे, गायकवाड, धोंडे, कडू, जाधव, गवळी, गणगे, जिरे, रावसे, यादव, कुदाळे, मणेरी, धवळे, जमदाडे, , शेलार, झीरमाळे. ११. ''धुळे'' : माळी, महाजन, सोनावणे, वाघ, बागुल, जाधव, सौंदाणे, खैरनार, महाले, देवरे, जगदाळे. १२. ''अमरावती': : भुस्कडे, वऱ्हेकर, मडघे, कोरडे ,बनसोड, तडस, हाडोळे , गोंगे, कुंभारखाने, घाटोळ, बोबडे, चांदोरे, गोरडे, गोल्हर, खसाळे, पेटकर, वडनेरकर,कांडलकर,पाचघरे,निकाजु कविटकर ,गणोरकर, अम्बाडकर,जावरकर, लोखंडे, काळे, चर्जन, निमकर, नानोटे, खेरडे, मेहरे, पवार, धनोकार, वांगे, भगत, कडू, भुयार, गाने, अकार्ते, बकाले, भोयर, राउत, रोठेकर, मेंधे, जेवाडे, टवलारे, जुनघरे, फुटाणे, झाडे, पोटदुखे, मुंढेकर माळी,नाथे, बेलोकार, आमले, पाटिल.खारकर. मावदे.पवार अडाऊ १३. ''यवतमाळ'': : कुंभारखाने, धोबे, जावरकर, संदे, भंगे, घावडे, चिंचोरकर, चरडे, गोल्हर, नल्हे, सरडे, पोटदुखे, नाकतोडे, धनोकर. १४. ''वर्धा'' : वाके, तीखे, काळे, गोरे, जांभळे, बोबडे, राउत, खेरडे, थेटे, मेहत्रे, खसाळे, गोंगे.खारकर १५. ''सांगली'' : माळी, तोडकर, कोरे, शिवणकर, अडसूळ,वाघमारे, सागर, बालटे, राउत, जाधव, फुले, बनसोडे, फडथरे , पिसे, बनकर, लिंगे, लोखंडे, लांडगे,मेंढे,बरगाले,दुर्गाडे, मुंढेकर माळी,मोतुगडे,इरळे,म्हेत्रे,येवारे,खोबरे,भडके, माईनकर,मंडले,मानकर,वांडरे,चौगुले. १६. ''अकोला'' : ढोणे, बोचरे, शेवाळकर, भुस्कुटे, धानोकर, मसने, चिंचोलकर ,नावकार,आमले, चोपड, पैघन, पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, गोंगे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पायघान, पोपळ्घात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे.मुंढेकर माळी, ढोकणे, मारोटकार, डवंगे, लायबर, कोंडे, गुरेकार, ढोक, पांगशे, लाड, डाफे, बुंदे, कोळमकार, मंगळे, मते, घोडे, नागोलकार, मासोदकर, भुस्कडे १७. छत्रपती संभाजीनगर (''औरंगाबाद)'' : शेरकर, जाधव, शिँदे, भुजबळ, ढोके, वाघ, सोणवणे, कातबणे, दिलवाले, तिडके, पोयघन, साचणे, ढवळे, बनकर, भालेराव, गहाळ, हजारे, थोरात, भडके, नवले, गोरे, आंतरकर, भुमकर, काळे, ठाणगे, जेजुरकर, पवार, पुंड, पेरकर, देवकर, जावळे, धोंडे, मुंढेकर माळी,गायकवाड, वाघचौरे, गान्हार, हेकडे, तारव, कुदळे, मोकासे, डहाके, भाग्यवंत, रामकर, वानखेडे, शिनगारे, जैवाळ, राऊत, ताजने, बनसोड, शिरसाठ, मैंद, फुलसौंदर, १८. ''वाशीम'' : पायघन, उमाळे, मोरे, अढाउ,सोनूने,भडके,धाडसे, मानकर, वाकेकर, बुरनासे, बोबडे, आमले, आकोलकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील, टेम्भारे,इंगळे, राऊत,काटोलकर, झगडे, भूस्कडे, राखोंडे, तायडे, धाकुलकर, आंबेकर, बिर्हे, काळपांडे, जाधव, सातव, इंगोले, नवलकर, नार्सिंगकार, बगाडे, बोळाखे,ढोक, वाघमारे, धर्माळे, गवळी, घाटे, जामोदकर, कथिलकर, ठोंबरे, दाते, खोडस्कर, चरपे, खडसे, मांडवकर, गोरडे, लेकुरवाळे, गांजरे, धाडसे, बम्बळकर, भोपळे, खरासे, डेहनकर, अढाऊ,वानखडे, उडाखे, मांडवगणे, चौधरी, भभूतकर, भड, खलोकार,राजनकर, कुले, चतुरकर, ढोकणे,जसापुरे, लोखंडे, चर्जन, तडस, भगत, ढोले, वाशिम्कार, चिमोटे, सदाफळे,हाडोळे,दहीकर,बनकर. सुंदरकर, बोळे,पेठकर,श्यामसुंदर,वावगे,नवले, कणेर, पोहनकर,वालोकार,खटाळे,आघाडे,आखरे,पाचघरे,खरबडे,जठाळे,कांडलकर,मडघे,जुनघरे, मेहरे,कोरडे,झाडे,बनसोड,नाथे,टवलारे, मुंढेकर माळी,शाहाकार,कविटकर,गणोरकर,अम्बाडकर,नानोटे, निमकर,खेरडे,बेलसरे,भोगे,वाडोकर,मारोडकर, रडके,कडू,पवार,धनोकार,वांगे,सरडे,भोजने, भुयार,गणगणे,भोयर,होले,बानाईत,मेंढे. २०. ''लातूर'' : माळी, गोरे, कटारे, खडबडे, शिन्दे, फुलसुंदर, वाघमारे, चाम्भार्गे, म्हेत्रे, फूटाने, जगताप. २१ . ''कोल्हापूर'' : धोंडे,बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, कर्णकर, बाचकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील,चौगुले, माळी, म्हेत्रे. २२. ''नंदुरबार'' : महाजन, देवरे, माळी, मगरे, सागर, राणे, शेंडे, पिंपरे, लोखंडे, बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, सोनुने,कर्णकर.मुंढेकर माळी, 23. सोलापूर :- भोंग, राऊत, पिसे, भुजबळ, गिरमे, एकतपूरे ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ओबीसी जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082024/http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx |date=2018-08-09 }} dsvju9q7e9dnzxmzjs07yph6m0hav14 2717838 2717828 2026-10-07T14:57:31Z राजकुमार जाधव 188238 /* उगम */ मुळ महाराष्ट्रचा मूळ निवासी 2717838 wikitext text/x-wiki [[File:Mallees, or Gardeners (9805808934).jpg|thumb|पश्चिम भारतातील माळी (इ.स. १८५५ – १८६२]] '''माळी''' ही भारतात आढळून येणारी एक व्यावसायिक जात आहे. हा समाज पारंपरिकपणे मळे लावणारा किंवा मळेवाला म्हणून काम करत होता आणि अजूनही करतो , मळे करणारा म्हणजे बागायती करणारा.बागायत शेती जिथे असते त्याला मळी म्हणतात म्हणजे शेतकरीच<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=}}</ref>. माळी समाजात अनेक पोटजाती आहेत. माळी [[उत्तर भारत]]ात, [[पूर्व भारत]]ात तसेच [[नेपाळ]]मध्ये, [[महाराष्ट्र]]ात आणि तराई प्रदेशात आढळतात. महाराष्ट्रामध्ये माळी जात ही [[इतर मागास वर्ग]] ([[ओबीसी]]) प्रवर्गात येते. माळी समाज हा मुखत्वे शेती करणारा समाज आहे.जसे कुणबी शेतकरी आहे, फरक एवढाच की माळी हे बागायदर म्हणजे बारा महिने पाणी असलेले शेती करणारा समाज आहे. काही ठिकाणी हा समाज [[बलुतेदार]] आहे तर काही ठिकाणी [[अलुतेदार]] आहे. सर्व माळी उपजातींचा मूळ उगम, संस्कृती, इतिहास किंवा सामाजिक स्थितीत समानता नाहीये. हा समाज काही ठिकाणी क्षत्रिय म्हणून ओळखल्या जातो. जो परिकिय आक्रमणामुळे विस्थापित होऊन शेतीं करायला लागला. लढाऊ असल्यामुळे या समाजाणे हवे ते करायचे निवडले आणि पूर्वी शेती करणारा त्यातल्या त्यात बागायती शेती करणारा समाज हा सर्वात जास्त आत्मनिर्भर असल्यामुळे ह्या लढाऊ समाजाने बागायती शेती केली. आज ह्या समजाचे जे वंशज आहे त्या सर्वांच्या शेती ह्या नदी जवळ किव्वा गावा शेजारीच आहे. पण परकीय आक्रमणानंतर जी वर्ण व्यवस्था भारतीय समाजात लागू झाली त्या व्यवस्थेला हा समाज देखील बळी गेला आणि सध्या क्या परिस्थितीत एक मागासवर्गीय जात म्हणून राहिला,पण राजपूत यांच्यातील एक गट मली आहे आणि १८९१ च्या मारवार राज्यातील जनगणना अहवालातील राजपूत उपवर्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट होते. ==उगम== क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, कविटकर, वाघेला, ही मुळे मराठा यातून , काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा माळ्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमाती असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते.बहुतांश माळी समाज आज हा शेतीविषयक व्यवसाय करत आहे. ==पौराणिक आख्यायिका== नवखंड पुष्कराज मध्ये भगवान ब्रम्हदेवाचे मंदिर आहे,त्या ठिकाणी महायज्ञाचे आयोजन केले होते, तेथे ३३ कोटी देव व शंकर आणि पार्वतीसुद्धा बसले होते. महादेवाने आपल्या अंगाचा मळ काढला व यज्ञात टाकला यज्ञातून तेजस्वी पुरुष निर्माण झाला. त्या पुरुषाचे तेज सूर्याप्रमाणे होते, व त्याच्या हातामध्ये पांढरे फूल होते. त्याचे तेज पाहून देवलोक घाबरले. नारद मुनींनी विचारले की हा तेजस्वी पुरुष कोण आहे ? तर भगवान ब्रह्मदेवांनी महादेवांना विचारले,की हा तेजस्वी पुरुष कोण ? तेव्हा महादेवांनी सांगितले की, माझ्या मळापासून तयार झालेला हा पुरुष सदैव हातामध्ये पांढरे फूल घेऊन माळी समाजात जन्म घेईल. तेव्हापासून माळी समाजाची उत्पत्ती झाली. माळी हा शब्द माला (संस्कृत)या शब्दापासून बनला आहे. ==माळी समाजातील पोट जाती व इतिहास== महाराष्ट्रातील माळी समाज हा कोणत्याही एका शाखेच्या नसून अनेक पोटजाती आणि शाखा, पोटशाखा यांचा समावेश त्यात आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने फुलमाळी, क्षत्रिय माळी, वनमाळी, पानमाळी, डांगमाळी, हळदीमाळी, जिरेमाळी, गासेमाळी, काशी माळी, काचमाळी, कोसरे माळी, मरार माळी, पहाड माळी, लोणार माळी, पंचकळसी, चौकळशी, आगारी माळी, लिंगायत माळी आदि पोट जाती व शाखा आढळतात. कोसरे माळी आडनावे :- वाढई, चौधरी, मोहुर्ले, शेंडे, बोरुले, ठाकरे, गाऊञे, महाडोळे, आदे, भेंडारे, सोनुले , निकुरे, निकोडे, ईत्यादि. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. माळी समाज समानतेचा संदेश देतो आणि उच्च आणि नीच असा भेद करत नाही. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांची गोत्रे आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. ==सैनी माळी समाज== १९३० च्या दशकात जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता, तेव्हा राजस्थानच्या क्षत्रिय माळी समुदायाने आणि इतर उत्तर भारतीय माळी लोकांनी उपनाम सैनी स्वीकारले. ==माळी समाजातील प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[सावता माळी]] #[[महात्मा फुले]] #[[सावित्रीबाई फुले]] #[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] #[[निळू फुले]] #[[नारायणराव सोपानराव बोरावके]] #[[छगन भुजबळ]] #[[राजीव सातव]] #[[अशोक गेहलोत]] #[[गजमल माळी]] #[[सिद्धराम म्हेत्रे]] #[[जयकुमार गोरे]] #[[रुपाली चाकणकर]] #[[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] #[[अतुल सावे]] #[[प्रज्ञा राजीव सातव]] #[[देवयानी फरांदे]] #[[मनीषा चौधरी]] #[[अजय चौधरी]] #उमेश उर्फ ​​चंदू आत्मारामजी यावलकर #प्राजक्ता माळी #निशा फुले #मकरंद अनासपुरे #दिनेश मणेरी ==माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे== माळी समाजाची जिल्हा निहाय आडनाव यामध्ये प्रामुख्याने आढळली जाणारी नावे आहेत . माळी समाजाची वंशावळ लिहणारे भाट काही वर्षांच्या अंतराने महाराष्ट्रात येतात. आणि वंशावळ लिहितात .खालील यादीत काही आडनावे नसतील.उपलब्ध स्रोतांवरून ही नावे घेतली आहेत. १. ''नाशिक'' : माळी,खैरे, गीते, जाधव, भुजबळ, वाघ, महाजन, सुरसे, वझरे, कोठुळे, बोराडे, पाचोरे, थोरात, राउत, तडस,तिडके, वाघ, मंडलिक, गायकवाड,काठे, वनमाळी, गांगुर्डे, भडके, मोटकरी ,नाईक, नवगिरे, जगझाप, भांबरे, हिवाळे, उबाळे, रानमाळी, गवळी, वेरुळे, रहाणे, वायकांडे, पगार, निकम, मोहन, तांबे, ताजने, बनकर, सोनवणे, शिंदे, तुपे, कांबळे, मौले, ताठे, निकम, काश्मिरे, उगले, शेवकर, गायखे, खसाळे, जेजुरकर, विधाते, खोडे, भंदुरे, शेवाळे, लोणारे, साळवे, शेरताठे, बच्छाव, पुंड, नवले, रासकर, कमोद, खैरनार, पैठणकर, चौरे, शेलार, जगताप, फरांदे, जंजाळे, वेलजाळी, एनडाइत, आहेर, बागुल, थालकर, मोकल, म्हैसे, भालेराव, फुलारे, लोखंडे, साळुंके, बटवाल, मेहेत्रे, पाटील, मालकर, निफाडे, गाडेकर, अंतरे, कुलधार, कचरे, तिसगे, धनवटे, कुटे, पुणेकर, चाफेकर, सूर्यवंशी,वाघचौरे, कमोदकर, महाजन, महात्मे. २ . ''अहमद नगर'' : बोरावके, रांधवन, जमदाडे,नाईक,तुपे, क्षित्रे, नेवसे ,अस्वर,सातव,हजारे, खोडवे, सत्रे,पर्वत,शिरसाठ, काळोखे, जाधव,मालकर, बागडे, सजन, विधाते, मंडलिक, अभंग, शिंदे, नाईकवाडी, ताजने, अनप, मेहेत्रे, म्हस्के, पुंड, भरीतकर, डाके, गाडेकर, घोडेकर, बनकर, शेलार, पांढरे, गिरमे, ससाणे, इनामके, रासकर, शिंदे, नागरे,गाडीलकर,देंडगे,शेलार, चेडे, बोरुडे, व्यवहारे, चौरे, राउत, रसाळ, गायकवाड, कानडे, बागडे, होले, नवले, झोके, काफरे, जगताप, दातरंगे, फुलमाळी ,फुलसुंदर, वाघ, बारावकर, सुडके, आगरकर, पानधडे, भुजबळ, खामकर, लोंढे, घोलप, साबळे, गोरे, मोरे, माळी, महाजन, ठाणगे, सुडके, बोरुडे, चिपाडे, लेंडकर, ताठे, धोंडे, गडालकर, गोंधळे, धाडगे, खराडे, तरटे, ताठे, उकंडे, कुलंगे, हुमे, साळुंके, जाधव, गरुडकर , खेतमाळीस, बेल्हेकर, क्षीरसागर, दळवी, ससाणे, पुंड, पडोळे, पडळकर, बोलगे, पांढरकर, खेतमाळीस, आळेकर, आनंदकर, बनसुडे, नन्नावरे, चाकणे, बढे, दरवडे, शेंडगे, लोखंडे, जांभूळकर, हिरवे, सुपेकर, कोथिम्बिरे, औटी, मोटे, जयकर, खेडकर, जाम्भे, इत्ते, मेमाणे, वऱ्हाडे, बोडखे, फरांदे, चौधरी, मुळे, कन्हेरकर, करंडे, झगडे, एटक, गरुडकर, आंबेकर, रायकर,सुरसे, गांजुरे, बहिर्याडे, पंधाडे, कांदे, खरपुडे, आखाडे, हिरे, जेजुरकर, गडगे, गुल्दगड, अनारसे, टेंभे, सूर्यवंशी, झोडगे , शेंडे, भागवत. ३. ''नागपूर'' : नेरकर, कोठेकर, भेलकर, वऱ्हेकर, आंबेकर, निकाजु, खोडस्कर, पाचघरे, फसाते, गोबरे, तडस, देशमुख, गायधने, वानखडे, गोरडे, बिरे, कुटे, चाल्पे, श्रीखंडे, दहीकर, पवार, चांदुरकर, कुबाडे, केवते, हजारे, लाखे, नावडे, गन्जरे, चांदोरे, बोडके, मगरे, वैद्य, चिमोटे, महाजन, उमप, उमाक, सननसे, घोळशे, आगलावे, चौधरी, परोपते, माळी, कावलकर, वाघ, कोल्हे, लांडगे, येवले, बनकर, ठेम्भारे, शेवाळे, धाकुलकर, डोंगरे, मदनकर, वाळके, फुसे, चिमोटे, केने, बर्डे, धाडसे, वाकडे, मसुरकर, राउत, जम्बुलकर, चरपे, गिर्हे, सातपुते, नारेकर, बारमासे, अलोने, मानेकर,वानखडे, भांगे. ४. ''पुणे'' : माळी, फुले, खोडवे, तळेकर, बोरावके, जाधव, टिळेकर, भागवत, फुलारी, धसाडे,शेंडे, भोंग, भोंगळे, जयकर, लोणकर, रायकर, लाहवे, गिरमे, अनारसे, राऊत, भुजबळ, साचणे, शिंदे, झुरंग,गरुडे, बिर्दावडे, आल्हाट, चिचाटे, डोके, बिरदवडे, केळकर, लेंडघर, धाडगे, जांभुळकर , बाणेकर, गोरे, शेवकरी, आगरकर, धामधेरे, व्यवहारे, नावरे, जगताप, लडकत, पाबळ, भास्कर, हिंगणे, होले, वाये, बनकर, हजारे, लोंढे, बोराटे, बुरडे, कुडके, रासकर, खरात, बोरावके, कोद्रे, इनामके, जमदाडे, कुदाळे, पिसे, गदादे, भोगले, टिकोरे, लांडगे, भडके, यादव, नाळे, फडरे, अणेराव, लग्गड, दप्तरे, केदारी, वाडकर, दंगमाळी, गोंधळे, दळवी, आरु , ससाणे, काळे, साळुंखे, नंदे, जमदाडे, नेवासे, लोखंडे, बढे, झगडे, नवले, वाघोले, फरांदे, दुधाळ, कापरे, वडणे, वचकळ, भोंगले, पैठणकर, बोरकर, ताम्हाणे, पिंगळे, वाघ ,आदलिंग, गायकवाड, लावले, बटवाल, वाघमारे, फुलसुंदर, अभंग, वाव्हळ, कावळे, बिर्मल, करपे, बिडवाई, मंडलिक, परंडवाल, चिपाडे,गांजुरे, दुर्गाडे, ५. ''जालना'' - कदम( रेवगाव) जावळे,राजाळे,घनवट, विधाते, देवकर, शिंगणे,टीलेकर, जईद, मोठे, काळे, खरात, घायाळ, गाढवे, बोरकर, झरेकर, शिंदे, गालाबे, चिंचाने, वाघमारे, साबळे, मगर ,खान्देभारद ,खालसे ,पवार, आंबेकर, झोरे, तिडके, केरकळ, जाधव , शिंदे, जवंजाळ , खेत्रे,ठाकरे, पाटील , खैरे, वाघमारे, घोलप, गते, लांडगे, गोरे, शेरकर, वाघ, सपकाळ, मेहेत्रे, गिरम, राउत, पाचफुले, शेवाळे, बनकर, हरकल , गाढवे, धानुरे, वानखेडे, पौलबुद्धे,घायाळ , चौधरी, मोहिते, माळोदे,राऊत, बागवान(मुस्लिम). ६. हिंगोली- धामणे, डुकरे, भडके, कदम, सारंग, पारीस्कर, पायघन, काळे, धामणकर, गोरे, गवळी,मत्ते,ढोले, आराडे वाशिमकर,घोडके,काळे,जावळे,डाके,भोने,लाड,नागुलकर,बोराडे,काठोळे,पांगसे,वाठ,पुंड. ७.''सातारा'' : कर्णे,गवळी, गोरे, अभंग, राउत, काळोखे, जाधव, तांबे, डांगरे, घनवट, बोराटे, शिंदे, भुजबळ, बनसोडे, शेंडे, बंकर, क्षीरसागर, ताटे, कोरे, धोकटे, पाटील, माळी, तोडकर, दगडे, कुदळे, ननावरे , नवले, रासकर, होवाळ ,जमदाडे, फरांदे, टिळेकर.मुंढेकर माळी. ८ .''बुलढाणा'' : खरात, हरीमकर, बंडे, तायडे, भरड , जाधव, शिवाजी वेरुळकर, घोलप, वानेरे, इरातकर, महाजन, चोपडे , राऊत , फुलझाडे , खंडागळे, गडे, इंगळे, देशमाने, सोनुने, गिर्हे, वानखडे, चावरे, उमरकर, बगाडे, निमकर्डे, खंडारे , दांडगे, शिरसागर, वावगे,राखोंडे, बोंबटकार, वावटळीकर, पैघन , पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पोपळघात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे, धामणकार, बाईसकार, जवळकार, मुंढेकर माळी.,वाघमारे, आगळे, मसने, चिंचोलकार, बोराडे, तडस, लाड, वाथ. ९. ''जळगाव'' : महाजन, जाधव, पाटील, निकम, सोनावणे, बिरारी, बागुल, खैरनार, वानखेडे, बच्छाव, रोकडे, देशमुख, सूर्यवंशी, झाल्टे, गावले, अहिरराव, बाविस्कर, मुंढेकर माळी.मोरे, महाले, राउत, घोंगडे, भडांगे, चौधरी, बनकर. १०. ''बीड'' : कोरडे, खोडवे, जवंजाळ, फुले, ढगे, म्हेत्रे,घोडके, यादव, नाईक, काळे, गोरे, लेंडाळ, भुंबे, गणगे, दिलवाले, साखरे, पांढरे, मस्के, वादे, बनसोडे, कातखडे, कटारे, गवळी, रासवे, काटुळे,कदम, आगरकर, अंतरकर, सत्वधर, लगड, कटारे, बनकर, माळी, राउत, शिंदे, फुलझळके, जाधव, धोंडे, अरसुडे, डाके, मुंढेकर माळी,सिंगारे, काशीद, जिरे, शिंदे, काळे, गोरे, दुधाळ, तुपे, लोखंडे, गायकवाड, धोंडे, कडू, जाधव, गवळी, गणगे, जिरे, रावसे, यादव, कुदाळे, मणेरी, धवळे, जमदाडे, , शेलार, झीरमाळे. ११. ''धुळे'' : माळी, महाजन, सोनावणे, वाघ, बागुल, जाधव, सौंदाणे, खैरनार, महाले, देवरे, जगदाळे. १२. ''अमरावती': : भुस्कडे, वऱ्हेकर, मडघे, कोरडे ,बनसोड, तडस, हाडोळे , गोंगे, कुंभारखाने, घाटोळ, बोबडे, चांदोरे, गोरडे, गोल्हर, खसाळे, पेटकर, वडनेरकर,कांडलकर,पाचघरे,निकाजु कविटकर ,गणोरकर, अम्बाडकर,जावरकर, लोखंडे, काळे, चर्जन, निमकर, नानोटे, खेरडे, मेहरे, पवार, धनोकार, वांगे, भगत, कडू, भुयार, गाने, अकार्ते, बकाले, भोयर, राउत, रोठेकर, मेंधे, जेवाडे, टवलारे, जुनघरे, फुटाणे, झाडे, पोटदुखे, मुंढेकर माळी,नाथे, बेलोकार, आमले, पाटिल.खारकर. मावदे.पवार अडाऊ १३. ''यवतमाळ'': : कुंभारखाने, धोबे, जावरकर, संदे, भंगे, घावडे, चिंचोरकर, चरडे, गोल्हर, नल्हे, सरडे, पोटदुखे, नाकतोडे, धनोकर. १४. ''वर्धा'' : वाके, तीखे, काळे, गोरे, जांभळे, बोबडे, राउत, खेरडे, थेटे, मेहत्रे, खसाळे, गोंगे.खारकर १५. ''सांगली'' : माळी, तोडकर, कोरे, शिवणकर, अडसूळ,वाघमारे, सागर, बालटे, राउत, जाधव, फुले, बनसोडे, फडथरे , पिसे, बनकर, लिंगे, लोखंडे, लांडगे,मेंढे,बरगाले,दुर्गाडे, मुंढेकर माळी,मोतुगडे,इरळे,म्हेत्रे,येवारे,खोबरे,भडके, माईनकर,मंडले,मानकर,वांडरे,चौगुले. १६. ''अकोला'' : ढोणे, बोचरे, शेवाळकर, भुस्कुटे, धानोकर, मसने, चिंचोलकर ,नावकार,आमले, चोपड, पैघन, पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, गोंगे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पायघान, पोपळ्घात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे.मुंढेकर माळी, ढोकणे, मारोटकार, डवंगे, लायबर, कोंडे, गुरेकार, ढोक, पांगशे, लाड, डाफे, बुंदे, कोळमकार, मंगळे, मते, घोडे, नागोलकार, मासोदकर, भुस्कडे १७. छत्रपती संभाजीनगर (''औरंगाबाद)'' : शेरकर, जाधव, शिँदे, भुजबळ, ढोके, वाघ, सोणवणे, कातबणे, दिलवाले, तिडके, पोयघन, साचणे, ढवळे, बनकर, भालेराव, गहाळ, हजारे, थोरात, भडके, नवले, गोरे, आंतरकर, भुमकर, काळे, ठाणगे, जेजुरकर, पवार, पुंड, पेरकर, देवकर, जावळे, धोंडे, मुंढेकर माळी,गायकवाड, वाघचौरे, गान्हार, हेकडे, तारव, कुदळे, मोकासे, डहाके, भाग्यवंत, रामकर, वानखेडे, शिनगारे, जैवाळ, राऊत, ताजने, बनसोड, शिरसाठ, मैंद, फुलसौंदर, १८. ''वाशीम'' : पायघन, उमाळे, मोरे, अढाउ,सोनूने,भडके,धाडसे, मानकर, वाकेकर, बुरनासे, बोबडे, आमले, आकोलकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील, टेम्भारे,इंगळे, राऊत,काटोलकर, झगडे, भूस्कडे, राखोंडे, तायडे, धाकुलकर, आंबेकर, बिर्हे, काळपांडे, जाधव, सातव, इंगोले, नवलकर, नार्सिंगकार, बगाडे, बोळाखे,ढोक, वाघमारे, धर्माळे, गवळी, घाटे, जामोदकर, कथिलकर, ठोंबरे, दाते, खोडस्कर, चरपे, खडसे, मांडवकर, गोरडे, लेकुरवाळे, गांजरे, धाडसे, बम्बळकर, भोपळे, खरासे, डेहनकर, अढाऊ,वानखडे, उडाखे, मांडवगणे, चौधरी, भभूतकर, भड, खलोकार,राजनकर, कुले, चतुरकर, ढोकणे,जसापुरे, लोखंडे, चर्जन, तडस, भगत, ढोले, वाशिम्कार, चिमोटे, सदाफळे,हाडोळे,दहीकर,बनकर. सुंदरकर, बोळे,पेठकर,श्यामसुंदर,वावगे,नवले, कणेर, पोहनकर,वालोकार,खटाळे,आघाडे,आखरे,पाचघरे,खरबडे,जठाळे,कांडलकर,मडघे,जुनघरे, मेहरे,कोरडे,झाडे,बनसोड,नाथे,टवलारे, मुंढेकर माळी,शाहाकार,कविटकर,गणोरकर,अम्बाडकर,नानोटे, निमकर,खेरडे,बेलसरे,भोगे,वाडोकर,मारोडकर, रडके,कडू,पवार,धनोकार,वांगे,सरडे,भोजने, भुयार,गणगणे,भोयर,होले,बानाईत,मेंढे. २०. ''लातूर'' : माळी, गोरे, कटारे, खडबडे, शिन्दे, फुलसुंदर, वाघमारे, चाम्भार्गे, म्हेत्रे, फूटाने, जगताप. २१ . ''कोल्हापूर'' : धोंडे,बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, कर्णकर, बाचकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील,चौगुले, माळी, म्हेत्रे. २२. ''नंदुरबार'' : महाजन, देवरे, माळी, मगरे, सागर, राणे, शेंडे, पिंपरे, लोखंडे, बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, सोनुने,कर्णकर.मुंढेकर माळी, 23. सोलापूर :- भोंग, राऊत, पिसे, भुजबळ, गिरमे, एकतपूरे ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ओबीसी जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082024/http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx |date=2018-08-09 }} 096ldevqf9u6x1sjamw5ebzkuslljdw 2717839 2717838 2026-10-07T14:59:11Z राजकुमार जाधव 188238 /* उगम */ 2717839 wikitext text/x-wiki [[File:Mallees, or Gardeners (9805808934).jpg|thumb|पश्चिम भारतातील माळी (इ.स. १८५५ – १८६२]] '''माळी''' ही भारतात आढळून येणारी एक व्यावसायिक जात आहे. हा समाज पारंपरिकपणे मळे लावणारा किंवा मळेवाला म्हणून काम करत होता आणि अजूनही करतो , मळे करणारा म्हणजे बागायती करणारा.बागायत शेती जिथे असते त्याला मळी म्हणतात म्हणजे शेतकरीच<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=}}</ref>. माळी समाजात अनेक पोटजाती आहेत. माळी [[उत्तर भारत]]ात, [[पूर्व भारत]]ात तसेच [[नेपाळ]]मध्ये, [[महाराष्ट्र]]ात आणि तराई प्रदेशात आढळतात. महाराष्ट्रामध्ये माळी जात ही [[इतर मागास वर्ग]] ([[ओबीसी]]) प्रवर्गात येते. माळी समाज हा मुखत्वे शेती करणारा समाज आहे.जसे कुणबी शेतकरी आहे, फरक एवढाच की माळी हे बागायदर म्हणजे बारा महिने पाणी असलेले शेती करणारा समाज आहे. काही ठिकाणी हा समाज [[बलुतेदार]] आहे तर काही ठिकाणी [[अलुतेदार]] आहे. सर्व माळी उपजातींचा मूळ उगम, संस्कृती, इतिहास किंवा सामाजिक स्थितीत समानता नाहीये. हा समाज काही ठिकाणी क्षत्रिय म्हणून ओळखल्या जातो. जो परिकिय आक्रमणामुळे विस्थापित होऊन शेतीं करायला लागला. लढाऊ असल्यामुळे या समाजाणे हवे ते करायचे निवडले आणि पूर्वी शेती करणारा त्यातल्या त्यात बागायती शेती करणारा समाज हा सर्वात जास्त आत्मनिर्भर असल्यामुळे ह्या लढाऊ समाजाने बागायती शेती केली. आज ह्या समजाचे जे वंशज आहे त्या सर्वांच्या शेती ह्या नदी जवळ किव्वा गावा शेजारीच आहे. पण परकीय आक्रमणानंतर जी वर्ण व्यवस्था भारतीय समाजात लागू झाली त्या व्यवस्थेला हा समाज देखील बळी गेला आणि सध्या क्या परिस्थितीत एक मागासवर्गीय जात म्हणून राहिला,पण राजपूत यांच्यातील एक गट मली आहे आणि १८९१ च्या मारवार राज्यातील जनगणना अहवालातील राजपूत उपवर्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट होते. ==उगम== क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, कविटकर, वाघेला, ही मुळे मराठा यातून , काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा माळ्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमाती असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते.बहुतांश माळी समाज आज हा शेतीविषयक व्यवसाय करत आहे. माळी समाज हा मूळ महाराष्ट्रचा मूळ निवासी आहे ==पौराणिक आख्यायिका== नवखंड पुष्कराज मध्ये भगवान ब्रम्हदेवाचे मंदिर आहे,त्या ठिकाणी महायज्ञाचे आयोजन केले होते, तेथे ३३ कोटी देव व शंकर आणि पार्वतीसुद्धा बसले होते. महादेवाने आपल्या अंगाचा मळ काढला व यज्ञात टाकला यज्ञातून तेजस्वी पुरुष निर्माण झाला. त्या पुरुषाचे तेज सूर्याप्रमाणे होते, व त्याच्या हातामध्ये पांढरे फूल होते. त्याचे तेज पाहून देवलोक घाबरले. नारद मुनींनी विचारले की हा तेजस्वी पुरुष कोण आहे ? तर भगवान ब्रह्मदेवांनी महादेवांना विचारले,की हा तेजस्वी पुरुष कोण ? तेव्हा महादेवांनी सांगितले की, माझ्या मळापासून तयार झालेला हा पुरुष सदैव हातामध्ये पांढरे फूल घेऊन माळी समाजात जन्म घेईल. तेव्हापासून माळी समाजाची उत्पत्ती झाली. माळी हा शब्द माला (संस्कृत)या शब्दापासून बनला आहे. ==माळी समाजातील पोट जाती व इतिहास== महाराष्ट्रातील माळी समाज हा कोणत्याही एका शाखेच्या नसून अनेक पोटजाती आणि शाखा, पोटशाखा यांचा समावेश त्यात आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने फुलमाळी, क्षत्रिय माळी, वनमाळी, पानमाळी, डांगमाळी, हळदीमाळी, जिरेमाळी, गासेमाळी, काशी माळी, काचमाळी, कोसरे माळी, मरार माळी, पहाड माळी, लोणार माळी, पंचकळसी, चौकळशी, आगारी माळी, लिंगायत माळी आदि पोट जाती व शाखा आढळतात. कोसरे माळी आडनावे :- वाढई, चौधरी, मोहुर्ले, शेंडे, बोरुले, ठाकरे, गाऊञे, महाडोळे, आदे, भेंडारे, सोनुले , निकुरे, निकोडे, ईत्यादि. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. माळी समाज समानतेचा संदेश देतो आणि उच्च आणि नीच असा भेद करत नाही. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांची गोत्रे आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. ==सैनी माळी समाज== १९३० च्या दशकात जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता, तेव्हा राजस्थानच्या क्षत्रिय माळी समुदायाने आणि इतर उत्तर भारतीय माळी लोकांनी उपनाम सैनी स्वीकारले. ==माळी समाजातील प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[सावता माळी]] #[[महात्मा फुले]] #[[सावित्रीबाई फुले]] #[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] #[[निळू फुले]] #[[नारायणराव सोपानराव बोरावके]] #[[छगन भुजबळ]] #[[राजीव सातव]] #[[अशोक गेहलोत]] #[[गजमल माळी]] #[[सिद्धराम म्हेत्रे]] #[[जयकुमार गोरे]] #[[रुपाली चाकणकर]] #[[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] #[[अतुल सावे]] #[[प्रज्ञा राजीव सातव]] #[[देवयानी फरांदे]] #[[मनीषा चौधरी]] #[[अजय चौधरी]] #उमेश उर्फ ​​चंदू आत्मारामजी यावलकर #प्राजक्ता माळी #निशा फुले #मकरंद अनासपुरे #दिनेश मणेरी ==माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे== माळी समाजाची जिल्हा निहाय आडनाव यामध्ये प्रामुख्याने आढळली जाणारी नावे आहेत . माळी समाजाची वंशावळ लिहणारे भाट काही वर्षांच्या अंतराने महाराष्ट्रात येतात. आणि वंशावळ लिहितात .खालील यादीत काही आडनावे नसतील.उपलब्ध स्रोतांवरून ही नावे घेतली आहेत. १. ''नाशिक'' : माळी,खैरे, गीते, जाधव, भुजबळ, वाघ, महाजन, सुरसे, वझरे, कोठुळे, बोराडे, पाचोरे, थोरात, राउत, तडस,तिडके, वाघ, मंडलिक, गायकवाड,काठे, वनमाळी, गांगुर्डे, भडके, मोटकरी ,नाईक, नवगिरे, जगझाप, भांबरे, हिवाळे, उबाळे, रानमाळी, गवळी, वेरुळे, रहाणे, वायकांडे, पगार, निकम, मोहन, तांबे, ताजने, बनकर, सोनवणे, शिंदे, तुपे, कांबळे, मौले, ताठे, निकम, काश्मिरे, उगले, शेवकर, गायखे, खसाळे, जेजुरकर, विधाते, खोडे, भंदुरे, शेवाळे, लोणारे, साळवे, शेरताठे, बच्छाव, पुंड, नवले, रासकर, कमोद, खैरनार, पैठणकर, चौरे, शेलार, जगताप, फरांदे, जंजाळे, वेलजाळी, एनडाइत, आहेर, बागुल, थालकर, मोकल, म्हैसे, भालेराव, फुलारे, लोखंडे, साळुंके, बटवाल, मेहेत्रे, पाटील, मालकर, निफाडे, गाडेकर, अंतरे, कुलधार, कचरे, तिसगे, धनवटे, कुटे, पुणेकर, चाफेकर, सूर्यवंशी,वाघचौरे, कमोदकर, महाजन, महात्मे. २ . ''अहमद नगर'' : बोरावके, रांधवन, जमदाडे,नाईक,तुपे, क्षित्रे, नेवसे ,अस्वर,सातव,हजारे, खोडवे, सत्रे,पर्वत,शिरसाठ, काळोखे, जाधव,मालकर, बागडे, सजन, विधाते, मंडलिक, अभंग, शिंदे, नाईकवाडी, ताजने, अनप, मेहेत्रे, म्हस्के, पुंड, भरीतकर, डाके, गाडेकर, घोडेकर, बनकर, शेलार, पांढरे, गिरमे, ससाणे, इनामके, रासकर, शिंदे, नागरे,गाडीलकर,देंडगे,शेलार, चेडे, बोरुडे, व्यवहारे, चौरे, राउत, रसाळ, गायकवाड, कानडे, बागडे, होले, नवले, झोके, काफरे, जगताप, दातरंगे, फुलमाळी ,फुलसुंदर, वाघ, बारावकर, सुडके, आगरकर, पानधडे, भुजबळ, खामकर, लोंढे, घोलप, साबळे, गोरे, मोरे, माळी, महाजन, ठाणगे, सुडके, बोरुडे, चिपाडे, लेंडकर, ताठे, धोंडे, गडालकर, गोंधळे, धाडगे, खराडे, तरटे, ताठे, उकंडे, कुलंगे, हुमे, साळुंके, जाधव, गरुडकर , खेतमाळीस, बेल्हेकर, क्षीरसागर, दळवी, ससाणे, पुंड, पडोळे, पडळकर, बोलगे, पांढरकर, खेतमाळीस, आळेकर, आनंदकर, बनसुडे, नन्नावरे, चाकणे, बढे, दरवडे, शेंडगे, लोखंडे, जांभूळकर, हिरवे, सुपेकर, कोथिम्बिरे, औटी, मोटे, जयकर, खेडकर, जाम्भे, इत्ते, मेमाणे, वऱ्हाडे, बोडखे, फरांदे, चौधरी, मुळे, कन्हेरकर, करंडे, झगडे, एटक, गरुडकर, आंबेकर, रायकर,सुरसे, गांजुरे, बहिर्याडे, पंधाडे, कांदे, खरपुडे, आखाडे, हिरे, जेजुरकर, गडगे, गुल्दगड, अनारसे, टेंभे, सूर्यवंशी, झोडगे , शेंडे, भागवत. ३. ''नागपूर'' : नेरकर, कोठेकर, भेलकर, वऱ्हेकर, आंबेकर, निकाजु, खोडस्कर, पाचघरे, फसाते, गोबरे, तडस, देशमुख, गायधने, वानखडे, गोरडे, बिरे, कुटे, चाल्पे, श्रीखंडे, दहीकर, पवार, चांदुरकर, कुबाडे, केवते, हजारे, लाखे, नावडे, गन्जरे, चांदोरे, बोडके, मगरे, वैद्य, चिमोटे, महाजन, उमप, उमाक, सननसे, घोळशे, आगलावे, चौधरी, परोपते, माळी, कावलकर, वाघ, कोल्हे, लांडगे, येवले, बनकर, ठेम्भारे, शेवाळे, धाकुलकर, डोंगरे, मदनकर, वाळके, फुसे, चिमोटे, केने, बर्डे, धाडसे, वाकडे, मसुरकर, राउत, जम्बुलकर, चरपे, गिर्हे, सातपुते, नारेकर, बारमासे, अलोने, मानेकर,वानखडे, भांगे. ४. ''पुणे'' : माळी, फुले, खोडवे, तळेकर, बोरावके, जाधव, टिळेकर, भागवत, फुलारी, धसाडे,शेंडे, भोंग, भोंगळे, जयकर, लोणकर, रायकर, लाहवे, गिरमे, अनारसे, राऊत, भुजबळ, साचणे, शिंदे, झुरंग,गरुडे, बिर्दावडे, आल्हाट, चिचाटे, डोके, बिरदवडे, केळकर, लेंडघर, धाडगे, जांभुळकर , बाणेकर, गोरे, शेवकरी, आगरकर, धामधेरे, व्यवहारे, नावरे, जगताप, लडकत, पाबळ, भास्कर, हिंगणे, होले, वाये, बनकर, हजारे, लोंढे, बोराटे, बुरडे, कुडके, रासकर, खरात, बोरावके, कोद्रे, इनामके, जमदाडे, कुदाळे, पिसे, गदादे, भोगले, टिकोरे, लांडगे, भडके, यादव, नाळे, फडरे, अणेराव, लग्गड, दप्तरे, केदारी, वाडकर, दंगमाळी, गोंधळे, दळवी, आरु , ससाणे, काळे, साळुंखे, नंदे, जमदाडे, नेवासे, लोखंडे, बढे, झगडे, नवले, वाघोले, फरांदे, दुधाळ, कापरे, वडणे, वचकळ, भोंगले, पैठणकर, बोरकर, ताम्हाणे, पिंगळे, वाघ ,आदलिंग, गायकवाड, लावले, बटवाल, वाघमारे, फुलसुंदर, अभंग, वाव्हळ, कावळे, बिर्मल, करपे, बिडवाई, मंडलिक, परंडवाल, चिपाडे,गांजुरे, दुर्गाडे, ५. ''जालना'' - कदम( रेवगाव) जावळे,राजाळे,घनवट, विधाते, देवकर, शिंगणे,टीलेकर, जईद, मोठे, काळे, खरात, घायाळ, गाढवे, बोरकर, झरेकर, शिंदे, गालाबे, चिंचाने, वाघमारे, साबळे, मगर ,खान्देभारद ,खालसे ,पवार, आंबेकर, झोरे, तिडके, केरकळ, जाधव , शिंदे, जवंजाळ , खेत्रे,ठाकरे, पाटील , खैरे, वाघमारे, घोलप, गते, लांडगे, गोरे, शेरकर, वाघ, सपकाळ, मेहेत्रे, गिरम, राउत, पाचफुले, शेवाळे, बनकर, हरकल , गाढवे, धानुरे, वानखेडे, पौलबुद्धे,घायाळ , चौधरी, मोहिते, माळोदे,राऊत, बागवान(मुस्लिम). ६. हिंगोली- धामणे, डुकरे, भडके, कदम, सारंग, पारीस्कर, पायघन, काळे, धामणकर, गोरे, गवळी,मत्ते,ढोले, आराडे वाशिमकर,घोडके,काळे,जावळे,डाके,भोने,लाड,नागुलकर,बोराडे,काठोळे,पांगसे,वाठ,पुंड. ७.''सातारा'' : कर्णे,गवळी, गोरे, अभंग, राउत, काळोखे, जाधव, तांबे, डांगरे, घनवट, बोराटे, शिंदे, भुजबळ, बनसोडे, शेंडे, बंकर, क्षीरसागर, ताटे, कोरे, धोकटे, पाटील, माळी, तोडकर, दगडे, कुदळे, ननावरे , नवले, रासकर, होवाळ ,जमदाडे, फरांदे, टिळेकर.मुंढेकर माळी. ८ .''बुलढाणा'' : खरात, हरीमकर, बंडे, तायडे, भरड , जाधव, शिवाजी वेरुळकर, घोलप, वानेरे, इरातकर, महाजन, चोपडे , राऊत , फुलझाडे , खंडागळे, गडे, इंगळे, देशमाने, सोनुने, गिर्हे, वानखडे, चावरे, उमरकर, बगाडे, निमकर्डे, खंडारे , दांडगे, शिरसागर, वावगे,राखोंडे, बोंबटकार, वावटळीकर, पैघन , पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पोपळघात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे, धामणकार, बाईसकार, जवळकार, मुंढेकर माळी.,वाघमारे, आगळे, मसने, चिंचोलकार, बोराडे, तडस, लाड, वाथ. ९. ''जळगाव'' : महाजन, जाधव, पाटील, निकम, सोनावणे, बिरारी, बागुल, खैरनार, वानखेडे, बच्छाव, रोकडे, देशमुख, सूर्यवंशी, झाल्टे, गावले, अहिरराव, बाविस्कर, मुंढेकर माळी.मोरे, महाले, राउत, घोंगडे, भडांगे, चौधरी, बनकर. १०. ''बीड'' : कोरडे, खोडवे, जवंजाळ, फुले, ढगे, म्हेत्रे,घोडके, यादव, नाईक, काळे, गोरे, लेंडाळ, भुंबे, गणगे, दिलवाले, साखरे, पांढरे, मस्के, वादे, बनसोडे, कातखडे, कटारे, गवळी, रासवे, काटुळे,कदम, आगरकर, अंतरकर, सत्वधर, लगड, कटारे, बनकर, माळी, राउत, शिंदे, फुलझळके, जाधव, धोंडे, अरसुडे, डाके, मुंढेकर माळी,सिंगारे, काशीद, जिरे, शिंदे, काळे, गोरे, दुधाळ, तुपे, लोखंडे, गायकवाड, धोंडे, कडू, जाधव, गवळी, गणगे, जिरे, रावसे, यादव, कुदाळे, मणेरी, धवळे, जमदाडे, , शेलार, झीरमाळे. ११. ''धुळे'' : माळी, महाजन, सोनावणे, वाघ, बागुल, जाधव, सौंदाणे, खैरनार, महाले, देवरे, जगदाळे. १२. ''अमरावती': : भुस्कडे, वऱ्हेकर, मडघे, कोरडे ,बनसोड, तडस, हाडोळे , गोंगे, कुंभारखाने, घाटोळ, बोबडे, चांदोरे, गोरडे, गोल्हर, खसाळे, पेटकर, वडनेरकर,कांडलकर,पाचघरे,निकाजु कविटकर ,गणोरकर, अम्बाडकर,जावरकर, लोखंडे, काळे, चर्जन, निमकर, नानोटे, खेरडे, मेहरे, पवार, धनोकार, वांगे, भगत, कडू, भुयार, गाने, अकार्ते, बकाले, भोयर, राउत, रोठेकर, मेंधे, जेवाडे, टवलारे, जुनघरे, फुटाणे, झाडे, पोटदुखे, मुंढेकर माळी,नाथे, बेलोकार, आमले, पाटिल.खारकर. मावदे.पवार अडाऊ १३. ''यवतमाळ'': : कुंभारखाने, धोबे, जावरकर, संदे, भंगे, घावडे, चिंचोरकर, चरडे, गोल्हर, नल्हे, सरडे, पोटदुखे, नाकतोडे, धनोकर. १४. ''वर्धा'' : वाके, तीखे, काळे, गोरे, जांभळे, बोबडे, राउत, खेरडे, थेटे, मेहत्रे, खसाळे, गोंगे.खारकर १५. ''सांगली'' : माळी, तोडकर, कोरे, शिवणकर, अडसूळ,वाघमारे, सागर, बालटे, राउत, जाधव, फुले, बनसोडे, फडथरे , पिसे, बनकर, लिंगे, लोखंडे, लांडगे,मेंढे,बरगाले,दुर्गाडे, मुंढेकर माळी,मोतुगडे,इरळे,म्हेत्रे,येवारे,खोबरे,भडके, माईनकर,मंडले,मानकर,वांडरे,चौगुले. १६. ''अकोला'' : ढोणे, बोचरे, शेवाळकर, भुस्कुटे, धानोकर, मसने, चिंचोलकर ,नावकार,आमले, चोपड, पैघन, पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, गोंगे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पायघान, पोपळ्घात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे.मुंढेकर माळी, ढोकणे, मारोटकार, डवंगे, लायबर, कोंडे, गुरेकार, ढोक, पांगशे, लाड, डाफे, बुंदे, कोळमकार, मंगळे, मते, घोडे, नागोलकार, मासोदकर, भुस्कडे १७. छत्रपती संभाजीनगर (''औरंगाबाद)'' : शेरकर, जाधव, शिँदे, भुजबळ, ढोके, वाघ, सोणवणे, कातबणे, दिलवाले, तिडके, पोयघन, साचणे, ढवळे, बनकर, भालेराव, गहाळ, हजारे, थोरात, भडके, नवले, गोरे, आंतरकर, भुमकर, काळे, ठाणगे, जेजुरकर, पवार, पुंड, पेरकर, देवकर, जावळे, धोंडे, मुंढेकर माळी,गायकवाड, वाघचौरे, गान्हार, हेकडे, तारव, कुदळे, मोकासे, डहाके, भाग्यवंत, रामकर, वानखेडे, शिनगारे, जैवाळ, राऊत, ताजने, बनसोड, शिरसाठ, मैंद, फुलसौंदर, १८. ''वाशीम'' : पायघन, उमाळे, मोरे, अढाउ,सोनूने,भडके,धाडसे, मानकर, वाकेकर, बुरनासे, बोबडे, आमले, आकोलकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील, टेम्भारे,इंगळे, राऊत,काटोलकर, झगडे, भूस्कडे, राखोंडे, तायडे, धाकुलकर, आंबेकर, बिर्हे, काळपांडे, जाधव, सातव, इंगोले, नवलकर, नार्सिंगकार, बगाडे, बोळाखे,ढोक, वाघमारे, धर्माळे, गवळी, घाटे, जामोदकर, कथिलकर, ठोंबरे, दाते, खोडस्कर, चरपे, खडसे, मांडवकर, गोरडे, लेकुरवाळे, गांजरे, धाडसे, बम्बळकर, भोपळे, खरासे, डेहनकर, अढाऊ,वानखडे, उडाखे, मांडवगणे, चौधरी, भभूतकर, भड, खलोकार,राजनकर, कुले, चतुरकर, ढोकणे,जसापुरे, लोखंडे, चर्जन, तडस, भगत, ढोले, वाशिम्कार, चिमोटे, सदाफळे,हाडोळे,दहीकर,बनकर. सुंदरकर, बोळे,पेठकर,श्यामसुंदर,वावगे,नवले, कणेर, पोहनकर,वालोकार,खटाळे,आघाडे,आखरे,पाचघरे,खरबडे,जठाळे,कांडलकर,मडघे,जुनघरे, मेहरे,कोरडे,झाडे,बनसोड,नाथे,टवलारे, मुंढेकर माळी,शाहाकार,कविटकर,गणोरकर,अम्बाडकर,नानोटे, निमकर,खेरडे,बेलसरे,भोगे,वाडोकर,मारोडकर, रडके,कडू,पवार,धनोकार,वांगे,सरडे,भोजने, भुयार,गणगणे,भोयर,होले,बानाईत,मेंढे. २०. ''लातूर'' : माळी, गोरे, कटारे, खडबडे, शिन्दे, फुलसुंदर, वाघमारे, चाम्भार्गे, म्हेत्रे, फूटाने, जगताप. २१ . ''कोल्हापूर'' : धोंडे,बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, कर्णकर, बाचकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील,चौगुले, माळी, म्हेत्रे. २२. ''नंदुरबार'' : महाजन, देवरे, माळी, मगरे, सागर, राणे, शेंडे, पिंपरे, लोखंडे, बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, सोनुने,कर्णकर.मुंढेकर माळी, 23. सोलापूर :- भोंग, राऊत, पिसे, भुजबळ, गिरमे, एकतपूरे ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ओबीसी जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082024/http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx |date=2018-08-09 }} rvbwsgaagsedjndna13o0e0bhmm4fpu 2717844 2717839 2026-10-07T15:18:45Z राजकुमार जाधव 188238 /* उगम */ 2717844 wikitext text/x-wiki [[File:Mallees, or Gardeners (9805808934).jpg|thumb|पश्चिम भारतातील माळी (इ.स. १८५५ – १८६२]] '''माळी''' ही भारतात आढळून येणारी एक व्यावसायिक जात आहे. हा समाज पारंपरिकपणे मळे लावणारा किंवा मळेवाला म्हणून काम करत होता आणि अजूनही करतो , मळे करणारा म्हणजे बागायती करणारा.बागायत शेती जिथे असते त्याला मळी म्हणतात म्हणजे शेतकरीच<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=}}</ref>. माळी समाजात अनेक पोटजाती आहेत. माळी [[उत्तर भारत]]ात, [[पूर्व भारत]]ात तसेच [[नेपाळ]]मध्ये, [[महाराष्ट्र]]ात आणि तराई प्रदेशात आढळतात. महाराष्ट्रामध्ये माळी जात ही [[इतर मागास वर्ग]] ([[ओबीसी]]) प्रवर्गात येते. माळी समाज हा मुखत्वे शेती करणारा समाज आहे.जसे कुणबी शेतकरी आहे, फरक एवढाच की माळी हे बागायदर म्हणजे बारा महिने पाणी असलेले शेती करणारा समाज आहे. काही ठिकाणी हा समाज [[बलुतेदार]] आहे तर काही ठिकाणी [[अलुतेदार]] आहे. सर्व माळी उपजातींचा मूळ उगम, संस्कृती, इतिहास किंवा सामाजिक स्थितीत समानता नाहीये. हा समाज काही ठिकाणी क्षत्रिय म्हणून ओळखल्या जातो. जो परिकिय आक्रमणामुळे विस्थापित होऊन शेतीं करायला लागला. लढाऊ असल्यामुळे या समाजाणे हवे ते करायचे निवडले आणि पूर्वी शेती करणारा त्यातल्या त्यात बागायती शेती करणारा समाज हा सर्वात जास्त आत्मनिर्भर असल्यामुळे ह्या लढाऊ समाजाने बागायती शेती केली. आज ह्या समजाचे जे वंशज आहे त्या सर्वांच्या शेती ह्या नदी जवळ किव्वा गावा शेजारीच आहे. पण परकीय आक्रमणानंतर जी वर्ण व्यवस्था भारतीय समाजात लागू झाली त्या व्यवस्थेला हा समाज देखील बळी गेला आणि सध्या क्या परिस्थितीत एक मागासवर्गीय जात म्हणून राहिला,पण राजपूत यांच्यातील एक गट मली आहे आणि १८९१ च्या मारवार राज्यातील जनगणना अहवालातील राजपूत उपवर्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट होते. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा माळ्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथ त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. ==पौराणिक आख्यायिका== नवखंड पुष्कराज मध्ये भगवान ब्रम्हदेवाचे मंदिर आहे,त्या ठिकाणी महायज्ञाचे आयोजन केले होते, तेथे ३३ कोटी देव व शंकर आणि पार्वतीसुद्धा बसले होते. महादेवाने आपल्या अंगाचा मळ काढला व यज्ञात टाकला यज्ञातून तेजस्वी पुरुष निर्माण झाला. त्या पुरुषाचे तेज सूर्याप्रमाणे होते, व त्याच्या हातामध्ये पांढरे फूल होते. त्याचे तेज पाहून देवलोक घाबरले. नारद मुनींनी विचारले की हा तेजस्वी पुरुष कोण आहे ? तर भगवान ब्रह्मदेवांनी महादेवांना विचारले,की हा तेजस्वी पुरुष कोण ? तेव्हा महादेवांनी सांगितले की, माझ्या मळापासून तयार झालेला हा पुरुष सदैव हातामध्ये पांढरे फूल घेऊन माळी समाजात जन्म घेईल. तेव्हापासून माळी समाजाची उत्पत्ती झाली. माळी हा शब्द माला (संस्कृत)या शब्दापासून बनला आहे. ==माळी समाजातील पोट जाती व इतिहास== महाराष्ट्रातील माळी समाज हा कोणत्याही एका शाखेच्या नसून अनेक पोटजाती आणि शाखा, पोटशाखा यांचा समावेश त्यात आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने फुलमाळी, क्षत्रिय माळी, वनमाळी, पानमाळी, डांगमाळी, हळदीमाळी, जिरेमाळी, गासेमाळी, काशी माळी, काचमाळी, कोसरे माळी, मरार माळी, पहाड माळी, लोणार माळी, पंचकळसी, चौकळशी, आगारी माळी, लिंगायत माळी आदि पोट जाती व शाखा आढळतात. कोसरे माळी आडनावे :- वाढई, चौधरी, मोहुर्ले, शेंडे, बोरुले, ठाकरे, गाऊञे, महाडोळे, आदे, भेंडारे, सोनुले , निकुरे, निकोडे, ईत्यादि. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात झाली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. माळी समाज समानतेचा संदेश देतो आणि उच्च आणि नीच असा भेद करत नाही. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांची गोत्रे आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. ==सैनी माळी समाज== १९३० च्या दशकात जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता, तेव्हा राजस्थानच्या क्षत्रिय माळी समुदायाने आणि इतर उत्तर भारतीय माळी लोकांनी उपनाम सैनी स्वीकारले. ==माळी समाजातील प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[सावता माळी]] #[[महात्मा फुले]] #[[सावित्रीबाई फुले]] #[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] #[[निळू फुले]] #[[नारायणराव सोपानराव बोरावके]] #[[छगन भुजबळ]] #[[राजीव सातव]] #[[अशोक गेहलोत]] #[[गजमल माळी]] #[[सिद्धराम म्हेत्रे]] #[[जयकुमार गोरे]] #[[रुपाली चाकणकर]] #[[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] #[[अतुल सावे]] #[[प्रज्ञा राजीव सातव]] #[[देवयानी फरांदे]] #[[मनीषा चौधरी]] #[[अजय चौधरी]] #उमेश उर्फ ​​चंदू आत्मारामजी यावलकर #प्राजक्ता माळी #निशा फुले #मकरंद अनासपुरे #दिनेश मणेरी ==माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे== माळी समाजाची जिल्हा निहाय आडनाव यामध्ये प्रामुख्याने आढळली जाणारी नावे आहेत . माळी समाजाची वंशावळ लिहणारे भाट काही वर्षांच्या अंतराने महाराष्ट्रात येतात. आणि वंशावळ लिहितात .खालील यादीत काही आडनावे नसतील.उपलब्ध स्रोतांवरून ही नावे घेतली आहेत. १. ''नाशिक'' : माळी,खैरे, गीते, जाधव, भुजबळ, वाघ, महाजन, सुरसे, वझरे, कोठुळे, बोराडे, पाचोरे, थोरात, राउत, तडस,तिडके, वाघ, मंडलिक, गायकवाड,काठे, वनमाळी, गांगुर्डे, भडके, मोटकरी ,नाईक, नवगिरे, जगझाप, भांबरे, हिवाळे, उबाळे, रानमाळी, गवळी, वेरुळे, रहाणे, वायकांडे, पगार, निकम, मोहन, तांबे, ताजने, बनकर, सोनवणे, शिंदे, तुपे, कांबळे, मौले, ताठे, निकम, काश्मिरे, उगले, शेवकर, गायखे, खसाळे, जेजुरकर, विधाते, खोडे, भंदुरे, शेवाळे, लोणारे, साळवे, शेरताठे, बच्छाव, पुंड, नवले, रासकर, कमोद, खैरनार, पैठणकर, चौरे, शेलार, जगताप, फरांदे, जंजाळे, वेलजाळी, एनडाइत, आहेर, बागुल, थालकर, मोकल, म्हैसे, भालेराव, फुलारे, लोखंडे, साळुंके, बटवाल, मेहेत्रे, पाटील, मालकर, निफाडे, गाडेकर, अंतरे, कुलधार, कचरे, तिसगे, धनवटे, कुटे, पुणेकर, चाफेकर, सूर्यवंशी,वाघचौरे, कमोदकर, महाजन, महात्मे. २ . ''अहमद नगर'' : बोरावके, रांधवन, जमदाडे,नाईक,तुपे, क्षित्रे, नेवसे ,अस्वर,सातव,हजारे, खोडवे, सत्रे,पर्वत,शिरसाठ, काळोखे, जाधव,मालकर, बागडे, सजन, विधाते, मंडलिक, अभंग, शिंदे, नाईकवाडी, ताजने, अनप, मेहेत्रे, म्हस्के, पुंड, भरीतकर, डाके, गाडेकर, घोडेकर, बनकर, शेलार, पांढरे, गिरमे, ससाणे, इनामके, रासकर, शिंदे, नागरे,गाडीलकर,देंडगे,शेलार, चेडे, बोरुडे, व्यवहारे, चौरे, राउत, रसाळ, गायकवाड, कानडे, बागडे, होले, नवले, झोके, काफरे, जगताप, दातरंगे, फुलमाळी ,फुलसुंदर, वाघ, बारावकर, सुडके, आगरकर, पानधडे, भुजबळ, खामकर, लोंढे, घोलप, साबळे, गोरे, मोरे, माळी, महाजन, ठाणगे, सुडके, बोरुडे, चिपाडे, लेंडकर, ताठे, धोंडे, गडालकर, गोंधळे, धाडगे, खराडे, तरटे, ताठे, उकंडे, कुलंगे, हुमे, साळुंके, जाधव, गरुडकर , खेतमाळीस, बेल्हेकर, क्षीरसागर, दळवी, ससाणे, पुंड, पडोळे, पडळकर, बोलगे, पांढरकर, खेतमाळीस, आळेकर, आनंदकर, बनसुडे, नन्नावरे, चाकणे, बढे, दरवडे, शेंडगे, लोखंडे, जांभूळकर, हिरवे, सुपेकर, कोथिम्बिरे, औटी, मोटे, जयकर, खेडकर, जाम्भे, इत्ते, मेमाणे, वऱ्हाडे, बोडखे, फरांदे, चौधरी, मुळे, कन्हेरकर, करंडे, झगडे, एटक, गरुडकर, आंबेकर, रायकर,सुरसे, गांजुरे, बहिर्याडे, पंधाडे, कांदे, खरपुडे, आखाडे, हिरे, जेजुरकर, गडगे, गुल्दगड, अनारसे, टेंभे, सूर्यवंशी, झोडगे , शेंडे, भागवत. ३. ''नागपूर'' : नेरकर, कोठेकर, भेलकर, वऱ्हेकर, आंबेकर, निकाजु, खोडस्कर, पाचघरे, फसाते, गोबरे, तडस, देशमुख, गायधने, वानखडे, गोरडे, बिरे, कुटे, चाल्पे, श्रीखंडे, दहीकर, पवार, चांदुरकर, कुबाडे, केवते, हजारे, लाखे, नावडे, गन्जरे, चांदोरे, बोडके, मगरे, वैद्य, चिमोटे, महाजन, उमप, उमाक, सननसे, घोळशे, आगलावे, चौधरी, परोपते, माळी, कावलकर, वाघ, कोल्हे, लांडगे, येवले, बनकर, ठेम्भारे, शेवाळे, धाकुलकर, डोंगरे, मदनकर, वाळके, फुसे, चिमोटे, केने, बर्डे, धाडसे, वाकडे, मसुरकर, राउत, जम्बुलकर, चरपे, गिर्हे, सातपुते, नारेकर, बारमासे, अलोने, मानेकर,वानखडे, भांगे. ४. ''पुणे'' : माळी, फुले, खोडवे, तळेकर, बोरावके, जाधव, टिळेकर, भागवत, फुलारी, धसाडे,शेंडे, भोंग, भोंगळे, जयकर, लोणकर, रायकर, लाहवे, गिरमे, अनारसे, राऊत, भुजबळ, साचणे, शिंदे, झुरंग,गरुडे, बिर्दावडे, आल्हाट, चिचाटे, डोके, बिरदवडे, केळकर, लेंडघर, धाडगे, जांभुळकर , बाणेकर, गोरे, शेवकरी, आगरकर, धामधेरे, व्यवहारे, नावरे, जगताप, लडकत, पाबळ, भास्कर, हिंगणे, होले, वाये, बनकर, हजारे, लोंढे, बोराटे, बुरडे, कुडके, रासकर, खरात, बोरावके, कोद्रे, इनामके, जमदाडे, कुदाळे, पिसे, गदादे, भोगले, टिकोरे, लांडगे, भडके, यादव, नाळे, फडरे, अणेराव, लग्गड, दप्तरे, केदारी, वाडकर, दंगमाळी, गोंधळे, दळवी, आरु , ससाणे, काळे, साळुंखे, नंदे, जमदाडे, नेवासे, लोखंडे, बढे, झगडे, नवले, वाघोले, फरांदे, दुधाळ, कापरे, वडणे, वचकळ, भोंगले, पैठणकर, बोरकर, ताम्हाणे, पिंगळे, वाघ ,आदलिंग, गायकवाड, लावले, बटवाल, वाघमारे, फुलसुंदर, अभंग, वाव्हळ, कावळे, बिर्मल, करपे, बिडवाई, मंडलिक, परंडवाल, चिपाडे,गांजुरे, दुर्गाडे, ५. ''जालना'' - कदम( रेवगाव) जावळे,राजाळे,घनवट, विधाते, देवकर, शिंगणे,टीलेकर, जईद, मोठे, काळे, खरात, घायाळ, गाढवे, बोरकर, झरेकर, शिंदे, गालाबे, चिंचाने, वाघमारे, साबळे, मगर ,खान्देभारद ,खालसे ,पवार, आंबेकर, झोरे, तिडके, केरकळ, जाधव , शिंदे, जवंजाळ , खेत्रे,ठाकरे, पाटील , खैरे, वाघमारे, घोलप, गते, लांडगे, गोरे, शेरकर, वाघ, सपकाळ, मेहेत्रे, गिरम, राउत, पाचफुले, शेवाळे, बनकर, हरकल , गाढवे, धानुरे, वानखेडे, पौलबुद्धे,घायाळ , चौधरी, मोहिते, माळोदे,राऊत, बागवान(मुस्लिम). ६. हिंगोली- धामणे, डुकरे, भडके, कदम, सारंग, पारीस्कर, पायघन, काळे, धामणकर, गोरे, गवळी,मत्ते,ढोले, आराडे वाशिमकर,घोडके,काळे,जावळे,डाके,भोने,लाड,नागुलकर,बोराडे,काठोळे,पांगसे,वाठ,पुंड. ७.''सातारा'' : कर्णे,गवळी, गोरे, अभंग, राउत, काळोखे, जाधव, तांबे, डांगरे, घनवट, बोराटे, शिंदे, भुजबळ, बनसोडे, शेंडे, बंकर, क्षीरसागर, ताटे, कोरे, धोकटे, पाटील, माळी, तोडकर, दगडे, कुदळे, ननावरे , नवले, रासकर, होवाळ ,जमदाडे, फरांदे, टिळेकर.मुंढेकर माळी. ८ .''बुलढाणा'' : खरात, हरीमकर, बंडे, तायडे, भरड , जाधव, शिवाजी वेरुळकर, घोलप, वानेरे, इरातकर, महाजन, चोपडे , राऊत , फुलझाडे , खंडागळे, गडे, इंगळे, देशमाने, सोनुने, गिर्हे, वानखडे, चावरे, उमरकर, बगाडे, निमकर्डे, खंडारे , दांडगे, शिरसागर, वावगे,राखोंडे, बोंबटकार, वावटळीकर, पैघन , पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पोपळघात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे, धामणकार, बाईसकार, जवळकार, मुंढेकर माळी.,वाघमारे, आगळे, मसने, चिंचोलकार, बोराडे, तडस, लाड, वाथ. ९. ''जळगाव'' : महाजन, जाधव, पाटील, निकम, सोनावणे, बिरारी, बागुल, खैरनार, वानखेडे, बच्छाव, रोकडे, देशमुख, सूर्यवंशी, झाल्टे, गावले, अहिरराव, बाविस्कर, मुंढेकर माळी.मोरे, महाले, राउत, घोंगडे, भडांगे, चौधरी, बनकर. १०. ''बीड'' : कोरडे, खोडवे, जवंजाळ, फुले, ढगे, म्हेत्रे,घोडके, यादव, नाईक, काळे, गोरे, लेंडाळ, भुंबे, गणगे, दिलवाले, साखरे, पांढरे, मस्के, वादे, बनसोडे, कातखडे, कटारे, गवळी, रासवे, काटुळे,कदम, आगरकर, अंतरकर, सत्वधर, लगड, कटारे, बनकर, माळी, राउत, शिंदे, फुलझळके, जाधव, धोंडे, अरसुडे, डाके, मुंढेकर माळी,सिंगारे, काशीद, जिरे, शिंदे, काळे, गोरे, दुधाळ, तुपे, लोखंडे, गायकवाड, धोंडे, कडू, जाधव, गवळी, गणगे, जिरे, रावसे, यादव, कुदाळे, मणेरी, धवळे, जमदाडे, , शेलार, झीरमाळे. ११. ''धुळे'' : माळी, महाजन, सोनावणे, वाघ, बागुल, जाधव, सौंदाणे, खैरनार, महाले, देवरे, जगदाळे. १२. ''अमरावती': : भुस्कडे, वऱ्हेकर, मडघे, कोरडे ,बनसोड, तडस, हाडोळे , गोंगे, कुंभारखाने, घाटोळ, बोबडे, चांदोरे, गोरडे, गोल्हर, खसाळे, पेटकर, वडनेरकर,कांडलकर,पाचघरे,निकाजु कविटकर ,गणोरकर, अम्बाडकर,जावरकर, लोखंडे, काळे, चर्जन, निमकर, नानोटे, खेरडे, मेहरे, पवार, धनोकार, वांगे, भगत, कडू, भुयार, गाने, अकार्ते, बकाले, भोयर, राउत, रोठेकर, मेंधे, जेवाडे, टवलारे, जुनघरे, फुटाणे, झाडे, पोटदुखे, मुंढेकर माळी,नाथे, बेलोकार, आमले, पाटिल.खारकर. मावदे.पवार अडाऊ १३. ''यवतमाळ'': : कुंभारखाने, धोबे, जावरकर, संदे, भंगे, घावडे, चिंचोरकर, चरडे, गोल्हर, नल्हे, सरडे, पोटदुखे, नाकतोडे, धनोकर. १४. ''वर्धा'' : वाके, तीखे, काळे, गोरे, जांभळे, बोबडे, राउत, खेरडे, थेटे, मेहत्रे, खसाळे, गोंगे.खारकर १५. ''सांगली'' : माळी, तोडकर, कोरे, शिवणकर, अडसूळ,वाघमारे, सागर, बालटे, राउत, जाधव, फुले, बनसोडे, फडथरे , पिसे, बनकर, लिंगे, लोखंडे, लांडगे,मेंढे,बरगाले,दुर्गाडे, मुंढेकर माळी,मोतुगडे,इरळे,म्हेत्रे,येवारे,खोबरे,भडके, माईनकर,मंडले,मानकर,वांडरे,चौगुले. १६. ''अकोला'' : ढोणे, बोचरे, शेवाळकर, भुस्कुटे, धानोकर, मसने, चिंचोलकर ,नावकार,आमले, चोपड, पैघन, पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, गोंगे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पायघान, पोपळ्घात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे.मुंढेकर माळी, ढोकणे, मारोटकार, डवंगे, लायबर, कोंडे, गुरेकार, ढोक, पांगशे, लाड, डाफे, बुंदे, कोळमकार, मंगळे, मते, घोडे, नागोलकार, मासोदकर, भुस्कडे १७. छत्रपती संभाजीनगर (''औरंगाबाद)'' : शेरकर, जाधव, शिँदे, भुजबळ, ढोके, वाघ, सोणवणे, कातबणे, दिलवाले, तिडके, पोयघन, साचणे, ढवळे, बनकर, भालेराव, गहाळ, हजारे, थोरात, भडके, नवले, गोरे, आंतरकर, भुमकर, काळे, ठाणगे, जेजुरकर, पवार, पुंड, पेरकर, देवकर, जावळे, धोंडे, मुंढेकर माळी,गायकवाड, वाघचौरे, गान्हार, हेकडे, तारव, कुदळे, मोकासे, डहाके, भाग्यवंत, रामकर, वानखेडे, शिनगारे, जैवाळ, राऊत, ताजने, बनसोड, शिरसाठ, मैंद, फुलसौंदर, १८. ''वाशीम'' : पायघन, उमाळे, मोरे, अढाउ,सोनूने,भडके,धाडसे, मानकर, वाकेकर, बुरनासे, बोबडे, आमले, आकोलकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील, टेम्भारे,इंगळे, राऊत,काटोलकर, झगडे, भूस्कडे, राखोंडे, तायडे, धाकुलकर, आंबेकर, बिर्हे, काळपांडे, जाधव, सातव, इंगोले, नवलकर, नार्सिंगकार, बगाडे, बोळाखे,ढोक, वाघमारे, धर्माळे, गवळी, घाटे, जामोदकर, कथिलकर, ठोंबरे, दाते, खोडस्कर, चरपे, खडसे, मांडवकर, गोरडे, लेकुरवाळे, गांजरे, धाडसे, बम्बळकर, भोपळे, खरासे, डेहनकर, अढाऊ,वानखडे, उडाखे, मांडवगणे, चौधरी, भभूतकर, भड, खलोकार,राजनकर, कुले, चतुरकर, ढोकणे,जसापुरे, लोखंडे, चर्जन, तडस, भगत, ढोले, वाशिम्कार, चिमोटे, सदाफळे,हाडोळे,दहीकर,बनकर. सुंदरकर, बोळे,पेठकर,श्यामसुंदर,वावगे,नवले, कणेर, पोहनकर,वालोकार,खटाळे,आघाडे,आखरे,पाचघरे,खरबडे,जठाळे,कांडलकर,मडघे,जुनघरे, मेहरे,कोरडे,झाडे,बनसोड,नाथे,टवलारे, मुंढेकर माळी,शाहाकार,कविटकर,गणोरकर,अम्बाडकर,नानोटे, निमकर,खेरडे,बेलसरे,भोगे,वाडोकर,मारोडकर, रडके,कडू,पवार,धनोकार,वांगे,सरडे,भोजने, भुयार,गणगणे,भोयर,होले,बानाईत,मेंढे. २०. ''लातूर'' : माळी, गोरे, कटारे, खडबडे, शिन्दे, फुलसुंदर, वाघमारे, चाम्भार्गे, म्हेत्रे, फूटाने, जगताप. २१ . ''कोल्हापूर'' : धोंडे,बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, कर्णकर, बाचकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील,चौगुले, माळी, म्हेत्रे. २२. ''नंदुरबार'' : महाजन, देवरे, माळी, मगरे, सागर, राणे, शेंडे, पिंपरे, लोखंडे, बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, सोनुने,कर्णकर.मुंढेकर माळी, 23. सोलापूर :- भोंग, राऊत, पिसे, भुजबळ, गिरमे, एकतपूरे ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ओबीसी जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082024/http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx |date=2018-08-09 }} 074p3jvllzixnu6oy2x8o6bafsr9xmy 4 179533 2717908 2714623 2026-10-08T03:37:31Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2717908 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[यास्मिन शेख]] (२४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[कुकू कोहली]], {{*}} [[डॉली पार्टन]] (२५ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[हरिश्चंद्र मिश्रा]] (३ सप्टेंबर, २०२६), {{*}} [[सूर्य कृष्णमूर्ती]] (२३ सप्टेंबर, २०२६), {{*}} [[मुश्ताक खान]] (२४ सप्टेंबर, २०२६), {{*}} [[नाना पाटेकर]] (८ ऑक्टोबर, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> q897gr2yqzvr9bax5o732he4z28v4sl 0 254743 2717846 2716217 2026-10-07T15:25:42Z Aditya tamhankar 80177 2717846 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने १ डिसेंबर २००६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] आणि [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] साली ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकले तर [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] साली उपविजेता ठरले. तसेच [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२]] आणि [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६]] आशियाई खेळांमध्ये भारताने सुवर्णपदक पटकावले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{cr|RSA}} || १ डिसेंबर २००६ |- |align=left|{{cr|SCO}} || १३ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १४ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १६ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|ENG}} || १९ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|AUS}} || २२ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|SL}} || १० फेब्रुवारी २००९ |- |align=left|{{cr|BAN}} || ६ जून २००९ |- |align=left|{{cr|IRE}} || १० जून २००९ |- |align=left|{{cr|WIN}} || १२ जून २००९ |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १ मे २०१० |- |align=left|{{cr|ZIM}} || १२ जून २०१० |- |align=left|{{cr|UAE}} || ३ मार्च २०१६ |- |align=left|{{cr|NAM}} || ८ नोव्हेंबर २०२१ |- |align=left|{{cr|HK}} || ३१ सप्टेंबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NED}} || २७ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NEP}} || ३ ऑक्टोबर २०२३ |- |align=left|{{cr|USA}} || १२ जून २०२४ |- |align=left|{{cr|OMA}} || १९ सप्टेंबर २०२५ |- |align=left|{{cr|JPN}} || २२ सप्टेंबर २०२६ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AFG|२०१३}} | १२ || १० || ० || ० || १ || ० || १ || ८३.३३ || २०१० || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AUS}} | ३७ || २२ || १२ || ० || ० || ० || ३ || ५९.४५ || २००७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|BAN}} | १८ || १७ || १ || ० || ० || ० || ० || ९४.४४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ENG}} | ३५ || १८ || १६ || ० || ० || ० || १ || ५१.४२ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|IRE}} | १० || ८ || २ || ० || ० || ० || ० || ८०.०० || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NZL}} | ३१ || १७ || ११ || १ || २ || ० || ० || ५४.८३ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|PAK}} | १८ || १४ || ३ || ० || १ || ० || ० || ७७.७७ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|RSA}} | ३६ || २१ || १४ || ० || ० || ० || १ || ५८.३३ || २००६ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SL}} | ३४ || २२ || ९ || ० || २ || ० || १ || ६४.७० || २००९ || २०२६ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{cr|WIN}} | ३२ || २१ || १० || ० || ० || ० || १ || ६५.६२ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ZIM}} | १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २०१० || २०२६ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|HKG}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|JPN}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२६ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NAM}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२१ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NEP}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NED}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|OMA}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SCO}} | २ || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ५०.०० || २००७ || २०२१ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१६ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२४ || २०२६ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''२९४'''||'''१९७'''||'''८१'''||'''१'''||'''६'''||'''०'''||'''९'''||'''६७.००'''||'''२००६'''||'''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी ६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|WIN}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{cite web|title= Records / India / Twenty20 Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|title= Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref> {{navbar|India T20I cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/255954.html १०] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287859.html २६] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287862.html २९] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287865.html ३२] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html ४३] || २० सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287878.html ४५] || २२ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287879.html ४६] || २४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297800.html ४७] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291356.html ५२] || १ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386535.html ८२] || १० फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386494.html ८४] || २५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366622.html ८५] || २७ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355994.html ९३] || ६ जून २००९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356001.html १०१] || १० जून २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356006.html १०५] || १२ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356014.html ११३] || १६ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430884.html १२६] || ९ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430885.html १२७] || १२ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412679.html १५३] || १ मे २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412682.html १५५] || २ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412691.html १६५] || ७ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412695.html १६९] || ९ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412699.html १७३] || ११ मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|SL}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452153.html १८२] || १२ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452154.html १८३] || १३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html १९६] || ९ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489200.html २००] || ४ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518954.html २१७] || १ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518955.html २१८] || ३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/556252.html २४२] || ३० मार्च २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564786.html २५५] || ७ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565820.html २६१] || ११ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533274.html २६५] || १९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533287.html २७८] || २८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533291.html २८२] || ३० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533295.html २८६] || २ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589306.html २९६] || २५ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589307.html २९८] || २८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647247.html ३३१] || १० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682921.html ३७८] || २१ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682929.html ३८२] || २३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682943.html ३८९] || २८ मार्च २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682951.html ३९३] || ३० मार्च २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682963.html ३९९] || ४ एप्रिल २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682965.html ४००] || ६ एप्रिल २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885969.html ४४०] || १७ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885971.html ४४२] || १९ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html ४५६] || २ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|RSA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html ४५७] || ५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|RSA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html ४८५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html ४८६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html ४८९] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html ४९६] || ९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html ४९७] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html ४९९] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html ५०९] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१६ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html ५१२] || २७ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html ५१५] || १ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html ५१७] || ३ मार्च २०१६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html ५२१] || ६ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html ५३५] || १५ मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html ५४१] || १९ मार्च २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html ५४७] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html ५५३] || २७ मार्च २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html ५५६] || ३१ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007655.html ५५८] || १८ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=21 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007657.html ५५९] || २० जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007659.html ५६०] || २२ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041615.html ५६२] || २७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041617.html ५६३] || २८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || अनिर्णित |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098211.html ६१७] || ९ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109610.html ६१८] || ६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119501.html ६२३] || ७ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119502.html ६२४] || १० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120093.html ६३०] || १ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html ६३१] || ४ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120095.html ६३२] || ७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122729.html ६३३] || २० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122730.html ६३४] || २२ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122731.html ६३५] || २४ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html ६५२] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122286.html ६५४] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122287.html ६५५] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५६] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२०१८ निदाहास चषक|२०१८ श्रीलंका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५७] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५९] || १२ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६०] || १४ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६२] || १८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140992.html ६७८] || २७ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140993.html ६८०] || २९ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || rowspan=45 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157759.html ७०७] || ४ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157760.html ७०९] || ६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157761.html ७१०] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144990.html ७१२] || २१ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144991.html ७१३] || २३ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144992.html ७१४] || २५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153696.html ७३५] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153697.html ७३७] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153698.html ७३८] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168247.html ७४८] || २४ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168248.html ७४९] || २७ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ८४२] || ३ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ८४३] || ४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ८४६] || ६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187005.html ८८८] || १८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187006.html ८९३] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187013.html १०००] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|BAN}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187014.html १००७] || ७ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187015.html १०१४] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187018.html १०२०] || ६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187019.html १०२२] || ८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187020.html १०२४] || ११ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202242.html १०२५] || ५ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202243.html १०२६] || ७ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202244.html १०२७] || १० जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187677.html १०३१] || २४ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187678.html १०३४] || २६ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187679.html १०३५] || २९ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || बरोबरीत |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187680.html १०३६] || ३१ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || बरोबरीत |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187681.html १०३७] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html १११४] || ४ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html १११५] || ६ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html १११६] || ८ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html १२०४] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html १२०६] || २८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html १२०७] || २९ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html १३६१] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html १३८१] || ३१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html १३९०] || ३ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html १३९६] || ५ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html १४१०] || ८ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html १४३४] || १७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=24 | |- | १५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html १४४०] || १९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html १४४६] || २१ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html १४६७] || १६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html १४७३] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html १४७९] || २० फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html १४९२] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी इकाना स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html १४९३] || २६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html १४९४] || २७ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278687.html १५५४] || ९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SA}} |- | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278688.html १५६९] || १२ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}} |- | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278689.html १५७१] || १४ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278690.html १५७२] || १७ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278691.html १५७५] || १९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८०] || २६ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८६] || २८ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317903.html १७०२] || २९ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}} |- | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317904.html १७१८] || १ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317905.html १७२०] || २ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|IND}} |- | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317906.html १७२५] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317907.html १७२६] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327270.html १७५०] || २८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327272.html १७५४] || ३१ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327276.html १़७५८] || ४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327277.html १७५९] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327279.html १७६१] || ८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327503.html १७८८] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=6 | |- | १८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327504.html १७९४] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327505.html १७९६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327506.html १८००] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | १८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327507.html १८०३] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327508.html १८०५] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298150.html १८४२] || २३ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298157.html १८४८] || २७ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298164.html १८५३] || ३० ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298169.html १८६०] || २ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298176.html १८७३] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322276.html १८९८] || २० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322277.html १९११] || २२ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || बरोबरीत |- | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348640.html १९८४] || ३ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348641.html १९८५] || ५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348642.html १९८६] || ७ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348649.html १९९०] || २७ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|NZL}} |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348650.html १९९१] || २९ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348651.html १९९२] || १ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381217.html २१८८] || ३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381218.html २१९१] || ६ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381219.html २१९२] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381220.html २१९३] || १२ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381221.html २१९४] || १३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384634.html २२००] || १८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384637.html २२०८] || २० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399113.html २२७८] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NEP}}|| {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399117.html २२९६] || ६ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399120.html २३०१] || ७ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389391.html २३६१] || २३ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३६८] || २६ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३७३] || २८ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | २१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389393.html २३८०] || १ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389394.html २३८१] || ३ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html २३९६] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}} |- | २१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html २४०१] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389396.html २४२८] || ११ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | २१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389397.html २४३१] || १४ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | २१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389398.html २४३५] || १७ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html २६३९] || ५ जून २०२४ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html २६५८] || ९ जून २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html २६७१] || १२ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html २७१०] || २० जून २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html २७१६] || २२ जून २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html २७२१] || २४ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html २७२९] || २९ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420223.html २७३७] || ६ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=20 | |- | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420224.html २७३९] || ७ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420225.html २७४९] || १० जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420226.html २७५८] || १३ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420227.html २७६२] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html २७६७] || २७ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html २७६८] || २८ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html २७६९] || ३० जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || टाय |- | २३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html २८९७] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान|श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html २८९९] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली मैदान|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html २९०४] || १२ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html २९३८] || ८ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html २९४२] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html २९४७] || १३ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | २४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html २९५२] || १५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | २४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html ३४४४] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[२०२५ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html ३४५५] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html ३४६५] || १९ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html ३४६८] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html ३४७०] || २४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html ३४७६] || २६ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html ३४८२] || २८ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | २५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478907.html ३५३६] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित || rowspan=14 | |- | २५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478908.html ३५४१] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478909.html ३५५१] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478910.html ३५६१] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478911.html ३५६५] || ८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html ३६२३] || ९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html ३६३१] || ११ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|RSA}} |- | २६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html ३६४४] || १४ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | २६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html ३६४५] || १९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html ३६६३] || २१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html ३६६७] || २३ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html ३६६९] || २५ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | २६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html ३६७२] || २८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|NZ}} |- | २६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html ३६८०] || ३१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512721.html ३६८६] || ७ फेब्रुवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512736.html ३७०३] || १२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512745.html ३७१५] || १५ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512754.html ३७२३] || १८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512761.html ३७३०] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512766.html ३७४१] || २६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512770.html ३७५०] || १ मार्च २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html ३७५५] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html ३९९३] || २६ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=14 | |- | २७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html ४००४] || २८ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | २८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html ४००७] || १ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html ४०१२] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ४०१३] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४०२०] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | २८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ४०२५] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | २८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html ४०३९] || २३ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html ४०४१] || २५ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html ४०४४] || २६ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html ४११६] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html ४१२०] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html ४१२८] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html ४१३७] || २२ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1552777.html ४१५३] || १ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1552779.html ४१५६] || ३ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || {{cr|IND}} |- | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html ४१६६] || ६ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | |- | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html] || ९ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html] || ११ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || TBD |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html] || १४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html] || १७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD |- | २९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html] || २२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | ३०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html] || २४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html] || २७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD || rowspan=6 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html] || ३० ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html] || १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html] || २२ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || TBD |- | ३०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html] || २४ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || TBD |- | ३०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html] || २७ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] lhb3xli7qdaux38oevhdgvf91lsf3ul 0 256479 2717883 2715583 2026-10-07T20:02:03Z NDG 174384 [[Special:Contributions/Birdhan Hemron YouTube channel|Birdhan Hemron YouTube channel]] ([[User talk:Birdhan Hemron YouTube channel|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2636321 wikitext text/x-wiki {{बदल}} 'दि अल्केमिस्ट' ही कादंबरी १९८८ साली प्रथम प्रकाशित झाली, ज्याचे लेखक आहेत 'पाउलो कोएल्हो' जे मूळचे ब्राझीलियन. ही कादंबरी मूलतः पोर्तुगीज भाषेत लिहिली गेली. पुढे अनेक भाषांमध्ये तिचे अनुवाद झाले आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ती प्रसिद्धीस पावली. त्याचा मराठी अनुवाद नितीन कोतापल्ले यांनी केला. ह्याची मराठी प्रथम आवृत्ती १५ ऑगस्ट २००४ साली प्रकाशित झाली. ही काल्पनिक कादंबरी एका तरुण मेंढपाळाचा खजिन्याच्या शोधाचा प्रवास दाखवते. '''कथानक :''' 'दि अल्केमिस्ट' या पुस्तकाचा नायक 'सॅन्टियागो' नावाचा एक मेंढपाळ मुलगा आहे. त्याला एका खजिन्याचे स्वप्न पडते. तो जवळच्या शहरातील भविष्य जाणू शकणाऱ्या एका स्त्रीला त्या स्वप्नाबद्दल विचारतो. स्त्री त्या स्वप्नाचा असा अर्थ सांगते की त्याला "इजिप्शियन पिरॅमिड' येथे एक खजिना सापडेल. आपल्या प्रवासाच्या सुरुवातीच्या काळात, त्याला मल्कीसेदेक नावाचा एक वृद्ध राजा भेटतो, जो खरेतर 'सालेमचा राजा' असतो. तो नायकाला इजिप्तला जाण्यास प्रोत्साहन देतो आणि त्यासाठी आपली मेंढरे विकायला सांगतो. आफ्रिकेला आल्यानंतर अगदी सुरुवातीच्या काळात एक माणूस त्याला भेटतो. तो सॅन्टियागोला पिरॅमिड्सकडे नेण्यास सक्षम असल्याचा दावा करतो. कथानायक देखील त्याच्यावर विश्वास ठेवतो. पण तो माणूस त्याचा विश्वासघात करून नायकाचे मेंढरांची विक्री करून आलेले पैसे लुटून पळून जातो. आता तो पुढचा प्रवास कसा करणार? म्हणूनच सॅन्टियागो नंतर क्रिस्टल व्यापाऱ्यासाठी काम करण्यास सुरुवात करतो, जेणेकरून पिरॅमिड्सकडे जाण्यासाठी पुरेसे पैसे मिळू शकतील. पुढील वाटेवर मुलाची भेट एका इंग्रज माणसाशी होते जो किमयागाराच्या शोधात आला आहे. पुढे त्याचा ह्याच्या साथीने प्रवास सुरू होतो. जेव्हा ते मरुवनात पोहोचतात तेव्हा सॅन्टियागो फातिमा नावाच्या एका अरबी मुलीच्या प्रेमात पडतो, तिच्यापाशी तो लग्नाचा प्रस्ताव ठेवतो. पण हा प्रवास संपल्यानंतरच ती लग्न करण्याचे वचन देते. सुरुवातीला तो निराश होतो, पण त्याला नंतर समजते की हे जर खरे प्रेम असेल तर ते कुणीही आपल्यापासून दूर करू शकणार नाही. त्या मुलाचा सामना पुढे एका किमयगाराशी होतो, जो त्याला काही अनुभवपूर्ण ज्ञान देतो. पुढे एकत्रितपणे ते युद्ध करणाऱ्या आदिवासींच्या प्रदेशातून जात असतात. त्यांना जर तिथून पुढे जायची परवानगी हवी असेल तर त्याला स्वतःला सिमूमध्ये बदलून 'जगाचा आत्मा' दाखवून आपले ऐक्य आणि सामर्थ्य दाखवण्यास भाग पाडणे क्रमप्राप्त असते. त्या दिव्यातून तो पुढे जातो. पिरॅमिड्स नजरेत येताच तो पुन्हा खोदण्यास सुरुवात करतो, तेव्हा त्याला पुन्हा लुटले जाते, परंतु ह्या सगळ्यात चोरांच्या नेत्याकडून त्याला अनावधानाने समजते की तो ज्या खजिनाचा मागोवा घेत इथवर आलेला होता तो खजिना तर जिथे त्याला खजिन्याचे स्वप्न पडले होते, त्या पडक्या चर्चमध्येच होता . '''पार्श्वभूमी :''' कोएल्हो यांनी १९८७ मध्ये केवळ दोन आठवड्यांत 'दि अल्केमिस्ट' ही कादंबरी लिहिली. त्यांनी त्यांच्या स्पष्टीकरणात लिहिले आहे की "ही कथा या गतीने लिहून झाली कारण ही कथा त्यांच्या आत्म्यात आधीच लिहिली गेली आहे." पुस्तकाचा मुख्य गाभा एखाद्याचे भाग्य शोधण्याविषयी आहे. न्यू यॉर्क टाईम्सच्या मते, 'दि अल्केमिस्ट ही कादंबरी साहित्यापेक्षा स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाला मदत करणारी अधिक आहे.' कादंबरीच्या तत्त्वज्ञानाचा मूळ भाग आणि त्या संपूर्ण भूमिकेतून येणारा हेतू हा सॅन्टियागोला दिलेला सल्ला आहे की 'जेव्हा आपल्याला खरोखर काहीतरी घडवण्याची इच्छा असेल तेव्हा संपूर्ण विश्व ते पूर्णत्वास नेण्यास आपल्याला मदत करेल, जेणेकरून आपली इच्छा पूर्ण होईल.' '''प्रसिद्धी :''' 'दि अल्केमिस्ट'ला प्रथम ब्राझीलच्या 'रोक्को' नावाच्या प्रकाशन संस्थेने प्रसिद्ध केले. एका वर्षानंतर प्रकाशकाने ह्या पुस्तकाची विक्री 'बरी' होत असल्याने त्याचे हक्क कोएल्हो यांना परत देण्याचा निर्णय घेतला. या धक्क्यातून स्वतःला सावरण्यासाठी कोएल्हो 'रिओ दि जानेरोला' आपल्या पत्नीसमवेत निघाले आणि त्यांनी चाळीस दिवस मोजवे वाळवंटात वास्तव्य केले. तिथून परत आल्यावर त्यांनी ठरवले की हे पुस्तक चांगले आहे त्यासाठी संघर्ष केला पाहिजे आणि मग त्यांनी अनेकांची दारे ठोठावण्यास सुरुवात केली. १९९४ मध्ये 'अलेक्झांड्रे जुब्रान' यांनी याचे एक कॉमिक रूपांतर प्रकाशित केले होते. हार्परवन यांनी या कादंबरीची सचित्र आवृत्ती तयार केली, ज्यात फ्रेंच कलाकार मॉबियस यांनी चित्रे काढली होती, परंतु कोएल्हो यांच्याकडून ते संपूर्ण कादंबरी ग्राफिक स्वरूपात प्रकाशित करण्याच्या आपल्या इच्छेस ते संमती मिळवू शकले नाहीत. २००२ मध्ये लंडनला 'दि अल्केमिस्ट'चे नाट्य रूपांतर सादर केले गेले. तेव्हापासून 'कॉर्निश कलेक्टिव' यांनी त्यातून बरीच निर्मिती साधली. २००९ मध्ये अश्विन गिडवाणी प्रॉडक्शनने या कादंबरीचे भारतीय रूपांतरण केले. संगीत क्षेत्रात सुद्धा 'दि अल्केमिस्टने' अनेक बँडसना प्रेरित केले आहे. १९९७ साली 'आरसीए रेड सीलने' संगीतकार वॉल्टर तायब यांच्या साथीने सीडी बुकलेटसाठी मूळ मजकूर लिहिलेल्या पाउलो कोएल्होच्या समर्थनासह 'अल्केमिस्ट्स सिम्फनी'ची निर्मिती केली. सप्टेंबर २००९ मध्ये, न्यू यॉर्कमधील 'आंच चेस्ड' सभागृहात एक संगीत मैफल पार पडली. 'दि अल्केमिस्ट'पासून प्रेरित होऊन संगीतकार सुंग जिन हॉंग यांच्या लग्नासाठी 'वन वर्ल्ड सिम्फनी' यांनी अशाच एका वाद्यवृंदाची निर्मिती केली. [[वर्ग:पोर्तुगीज साहित्य]] jimiwskyujdjm4kr5lhshtst2xlen2g 0 307532 2717821 2135921 2026-10-07T12:18:43Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2717821 wikitext text/x-wiki '''मेरी पोपिन्स''' हा १९६४मध्ये प्रदर्शित झालेला इंग्लिश चित्रपट आहे. या चित्रपटाला १३ [[ऑस्कर पुरस्कार|ऑस्कर]] नामांकने व पाच पुरस्कार मिळाले. {{विस्तार}} [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील इंग्लिश चित्रपट]] j9o3vlyet2gghq2fku9zd79dlgqbww5 0 321466 2717895 2696586 2026-10-07T23:33:44Z अभय नातू 206 /* सुरुवातीचे जीवन */ 2717895 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नूर-उन-निसा इनायत खान''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[१३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९४४|१९४४]]) एक [[भारत|भारतीय]] वंशाचा [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] गुप्तहेर होता ज्याने [[दुसरे महायुद्ध|जगभरात]] [[दोस्त राष्ट्रे|मित्र राष्ट्रांसाठी]] काम केले. [[दुसरे महायुद्ध|दुसरे युद्ध]] . हेरगिरी. ब्रिटिश स्पेशल ऑपरेशन्स एक्झिक्युटिव्ह म्हणून प्रशिक्षित असलेली नूर [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[नाझी जर्मनी|नाझींच्या]] ताब्यात असलेल्या [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] जाणारी पहिली महिला बिनतारी संचालक होती. तिने दुसऱ्या महायुद्धात फ्रान्समधील एका गुप्त मोहिमेत परिचारिका म्हणून काम केले आणि [[जर्मनी|जर्मन लोकांनी]] पकडले, छळले आणि गोळ्या झाडल्या. फ्रान्समधील त्याच्या कार्यकाळात आणि त्यानंतरच्या १० महिन्यांत त्याचा छळ करण्यात आला आणि त्याची चौकशी करण्यात आली, परंतु [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीच्या]] गुप्त पोलिस [[गेस्टापो]]ने चौकशी करून त्याच्याकडून कोणतीही रहस्ये काढता आली नाहीत. [[युनायटेड किंग्डम]] आणि फ्रान्समध्ये त्याच्या त्याग आणि धैर्याची कहाणी लोकप्रिय आहे. त्यांच्या सेवांसाठी त्यांना जॉर्ज क्रॉस, युनायटेड किंग्डम आणि इतर [[राष्ट्रकुल परिषद|राष्ट्रकुल देशांचा]] सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. [[लंडन|लंडनच्या]] गॉर्डन स्क्वेअरमध्ये तिच्या स्मरणार्थ एक स्मारक उभारण्यात आले आहे, हे [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] पहिले [[मुसलमान|मुस्लिम]] आणि [[आशिया|आशियाई]] महिलेचे असे पहिले स्मारक आहे. == सुरुवातीचे जीवन == [[चित्र:Noor_Plaque1.jpg|उजवे|इवलेसे|270x270अंश| डखाऊ मेमोरिअल हॉलमध्ये नूर यांचा स्मृती फलक]] नूर इनायत यांचा जन्म १ जानेवारी १९१४ रोजी [[मॉस्को]], [[रशिया]] येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव '''नूर-उन-निसा इनायत खान''' होते. त्यांना तीन भावंडे होती. भाऊ विलायत यांचा जन्म १९१६ मध्ये, हिदायतचा जन्म १९१७ मध्ये आणि बहीण खैर-उन-निसा यांचा जन्म १९१९ मध्ये झाला. <ref name="delhi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.delhiinformation.org/tombs/tombofhazratinayatkhan.html|title=Tomb of Hazrat Inayat Khan|last=|first=|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=डेल्ही इनफार्मेशन|language=en|trans-title=हजरत इनायत ख़ान की कब्र|format=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101054811/http://www.delhiinformation.org/tombs/tombofhazratinayatkhan.html|archive-date=1 नोव्हेंबर 2013|access-date=25 नोव्हेंबर 2013}}</ref> त्याचे वडील भारतीय आणि आई अमेरिकन होती. त्यांचे वडील, हजरत इनायत खान, [[टिपू सुलतान]] यांचे नातू होते, [[मैसुरु|म्हैसूर]] राज्याचे १८ व्या शतकातील शासक, ज्याने भारताचा सुफीवाद पश्चिमेकडे आणला. ते एक धार्मिक शिक्षक होते जे प्रथम लंडन आणि नंतर [[पॅरिस|पॅरिसमध्ये]] आपल्या कुटुंबासह स्थायिक झाले. <ref name="sufi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sufiorder.org/noor.html|title=Noor-un-Nisa Inayat Khan|last=|first=|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=सूफी ऑर्डर इंटरनेशनल|language=en|trans-title=नूर-उन-निसा इनायत ख़ान|format=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234800/http://www.sufiorder.org/noor.html|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=25 नोव्हेंबर 2013}}</ref> <ref name="delhi" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/SOEnoor.htm|title=Noor Inayat Khan|last=|first=|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=स्पार्टाकस एजुकेशनल|language=en|trans-title=नूर इनायत ख़ान|format=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308145625/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/SOEnoor.htm|archive-date=8 मार्च 2014|access-date=8 मार्च 2014}}</ref> नूरलाही आपल्या वडिलांप्रमाणे पाश्चिमात्य देशांमध्ये आपली कला जोपासण्यात रस होता. नूर एक संगीतकार देखील होती आणि तिला वीणा वाजवण्याची आवड होती. तेथे त्यांनी लहान मुलांसाठी कथा लिहिल्या आणि जातक कथांवर एक पुस्तक प्रकाशित केले. <ref name="bbc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2006/03/060302_noor_inayat.shtml|title=जासूस राजकुमारी-नूर इनायत ख़ान|last=ख़ान|first=महबूब|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=बीबीसी हिन्दी|language=|format=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914054128/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2006/03/060302_noor_inayat.shtml|archive-date=14 सप्टेंबर 2009|access-date=8 मार्च 2014}}</ref> [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धानंतर]] तिचे कुटुंब मॉस्कोहून [[इंग्लंड]] मध्ये [[लंडन]]ला गेले, जिथे नूरने तिचे बालपण घालवले. <ref name="sufi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sufiorder.org/noor.html|title=Noor-un-Nisa Inayat Khan|last=|first=|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=सूफी ऑर्डर इंटरनेशनल|language=en|trans-title=नूर-उन-निसा इनायत ख़ान|format=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234800/http://www.sufiorder.org/noor.html|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=25 नोव्हेंबर 2013}}</ref> <ref name="delhi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.delhiinformation.org/tombs/tombofhazratinayatkhan.html|title=Tomb of Hazrat Inayat Khan|last=|first=|authorlink=|date=15 मार्च 2014|publisher=डेल्ही इनफार्मेशन|language=en|trans-title=हजरत इनायत ख़ान की कब्र|format=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101054811/http://www.delhiinformation.org/tombs/tombofhazratinayatkhan.html|archive-date=1 नोव्हेंबर 2013|access-date=25 नोव्हेंबर 2013}}</ref> तेथे त्यांचे शिक्षण [[नॉटिंग हिल]] येथील नर्सरी शाळेत प्रवेशाने सुरू झाले. १९२० मध्ये ती फ्रान्सला गेली, जिथे ती तिच्या कुटुंबासह पॅरिसजवळील सुरेसनेस येथे एका घरात राहात होती, तिला सुफी चळवळीच्या अनुयायांनी भेट दिली होती. <ref name="sufi" /> १९२७ मध्ये वडिलांच्या निधनानंतर आई आणि लहान भावंडांची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. <ref name="delhi" /> शांत, लाजाळू आणि स्वभावाने संवेदनशील नूर यांनी संगीताचा उपजीविकेचे साधन म्हणून वापर करण्यास सुरुवात केली आणि पियानोच्या सुरांवर सुफी संगीताचा प्रसार करण्यास सुरुवात केली. कविता आणि बालकथा लिहून तिच्या करिअरला सुरुवात केली; फ्रेंच रेडिओवरही नियमित योगदान देऊ लागले. <ref name="sufi" /> १९३९ मध्ये, [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] जातक कथांनी प्रेरित होऊन, त्यांनी लंडन येथून ''Twenty Jataka Tales'' <ref group="क" name="pustak">यह अंग्रेज़ी में लिखी गई एक पुस्तक है जिसके शीर्षक का मूल भाषा में नाम Twenty Jataka Tales है और इसका हिन्दी अनुवाद 'बीस जातक कथाएँ' है। इस पुस्तक की [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰ संख्या 978-0892813230]] है।</ref> नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/noor-anayat-khan-the-princess-who-became-a-spy-526024.html|title=Noor Anayat Khan: The princess who became a spy|last=|first=|authorlink=|date=20 फ़रवरी 2006|publisher=द इंडिपेंडेंट|language=en|trans-title=नूर इनायत ख़ान: एक राजकुमारी जो गुप्तचर बन गई|format=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218161721/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/noor-anayat-khan-the-princess-who-became-a-spy-526024.html|archive-date=18 डिसेंबर 2013|access-date=15 मार्च 2014}}</ref> दुसरे महायुद्ध सुरू झाल्यानंतर, फ्रान्स आणि जर्मनी यांच्यातील लढाईत ती २२ जून १९४० रोजी आपल्या कुटुंबासह समुद्रमार्गे [[फॉल्मथ]], [[कॉर्नवॉल]] येथे परतली. <ref name="sufi" /> <ref name="delhi" /> == वुमेन्स ऑक्झिलरी एर फोर्स == नूर यांच्यावर अहिंसावादी विचारांचा प्रचंड प्रभाव होता. तरीही त्यांनी आणि त्यांचा भाऊ विलायत यांनी नाझीवादाचा पराभव करण्यासाठी काम करण्याचा निर्णय घेतला. या मागे ''या युद्धात काही भारतीयांनी उच्च लष्करी सन्मान मिळवावा अशी माझी इच्छा आहे. जर मित्र राष्ट्रांच्या सेवेत एका किंवा दोघांनी खूप शौर्याचे काम केले, ज्याचे प्रत्येकाने कौतुक केले, तर ते इंग्रज आणि भारतीय लोकांमध्ये एक सेतू तयार करण्यास मदत करेल''. असा त्यांचा विचार होता.<ref>{{cite book |last=Visram |first=Rozina |title=Ayahs, Lascars and Princes: The Story of Indians in Britain 1700–1947 |publisher=Pluto Press |year=1986 |page=142 |isbn=978-0745300740}}</ref> नोव्हेंबर १९४० मध्ये नूर [[वुमेन्स ऑक्झिलरी एर फोर्स]] (WAAF) मध्ये रुजू झाल्या आणि [[वुमेन्स ऑक्झिलरी एर फोर्स#पदक्रम|एरक्राफ्टवुमन २ऱ्या वर्गाचे]] पद मिळवून त्यांना [[बिनतारी]] संदेशचालक (वायरलेस ऑपरेटर) म्हणून प्रशिक्षण घेण्यासाठी पाठवण्यात आले.<ref name="Kramer135">{{cite book |last=Kramer |first=Rita |title=Flames in the Field: The Story of Four Special Agents in Occupied France |publisher=Michael Joseph |year=1995 |page=135 |isbn=978-0718138813}}</ref> जून १९४१ मध्ये [[रॉयल एअर फोर्स बॉम्बर कमांड|बॉम्बर ट्रेनिंग स्कूलमध्ये]] नियुक्ती झाल्यानंतर, तेथील कंटाळवाण्या कामातून सुटका व्हावी म्हणून त्यांनी [[अधिकारी (सशस्त्र दले)|अधिकारी पदासाठी]] (कमिशन) अर्ज केला.<ref name="Kramer135" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय महिला]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 0m0xnoxc24rdwjfym2orimbw1egjf6n 0 341412 2717825 2650424 2026-10-07T13:22:04Z Ziv 169556 ([[c:GR|GR]]) [[File:Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg]] → [[File:Joseph Stalin, circa 1942 (cropped).jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] · Request from the original uploader 2717825 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पुरस्कार|caption=१९२७ चे Man of the Year Charles Lindbergh, the award's inaugural winner|country=अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|presenter=''[[टाइम (मासिक)|टाइम]]''|former name={{ubl|Man of the Year|Woman of the Year}}|year=१९२७|website={{URL|https://www.time.com/poy|time.com/poy}}}}'''पर्सन ऑफ द इयर''' (१९९९ पर्यंत '''मॅन ऑफ द इयर''' किंवा '''वुमन ऑफ द इयर''' म्हणायचे) <ref>{{Cite magazine|last=Gray|first=Eliza|date=June 26, 2015|title=Inside the Love Story That Changed the Gay Marriage Battle|url=http://time.com/topic/person-of-the-year/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713104526/http://time.com/topic/person-of-the-year/|archive-date=July 13, 2015}}</ref> हा अमेरिकन न्यूज मॅगझिन आणि वेबसाइट ''[[टाइम (नियतकालिक)|टाइमचा]]'' वार्षिक अंक आहे, ज्यामध्ये एक व्यक्ती, समूह, कल्पना किंवा वस्तू "ज्यांनी त्या वर्षीच्या चांगल्या किंवा वाईट घटनांवर सर्वात जास्त प्रभाव टाकला आहे", त्यांचा समावेश होतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Person of the Year: 75th Anniversary Celebration|publisher=Time Books|year=2002|edition=Special Collector's|location=New York|oclc=52817840}}</ref> संपादक वैशिष्ट्यीकृत विषय निवडतात. ''टाइम'' संकेतस्थळ किंवा भागीदार संस्था देखील वार्षिक वाचक सर्वेक्षण चालवते, ज्याचा निवडीवर कोणताही परिणाम होत नाही. <ref>{{Cite magazine|title=Here's Who Won Time's 2019 Person of the Year Reader Poll|url=https://time.com/5747261/person-of-the-year-2019-reader-poll-results/|magazine=Time|access-date=2021-04-25|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212000459/https://time.com/5747261/person-of-the-year-2019-reader-poll-results/|url-status=dead}}</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Year ! scope="col" class="unsortable" |Image ! scope="col" |Choice ! scope="col" |Lifetime ! scope="col" |Notes ! scope="col" |Runners-up |- id="1927" |1927 |[[चित्र:Charles_Lindbergh_Time_cover_1928.jpg|सीमा|108x108अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Charles|Lindbergh}} |1902–1974 |Lindbergh completed the first solo [[transatlantic flight]] in May 1927 by piloting his monoplane ''[[Spirit of St. Louis]]'' from [[Garden City, New York]] to [[Paris|Paris, France]]. | rowspan="49" | |- |1928 |[[चित्र:Walter_Chrysler_in_1937.jpg|सीमा|107x107अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Walter|Chrysler}} |1875–1940 |In 1928, Chrysler oversaw a merger of his company, [[Chrysler]], with [[Dodge]] before beginning work on the [[Chrysler Building]]. |- |1929 |[[चित्र:Owen_D._Young_on_TIME_Magazine,_January_6,_1930.jpg|सीमा|115x115अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Owen D.|Young}} |1874–1962 |Young chaired a committee which authored 1929's [[Young Plan]], a program for settlement of German [[World War I reparations|reparations]] after [[World War I]]. |- id="1930" |1930 |[[चित्र:Gandhi_Time_cover_1931.jpg|सीमा|99x99अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Mahatma|Gandhi}} |1869–1948 |Gandhi was the leader of [[Indian independence movement|India's independence movement]]. In 1930, he led the [[Salt March|Salt Satyagraha]], a 240-mile march to protest the imposition of taxes on salt by the [[British Raj]]. |- |1931 |[[चित्र:Pierre_Laval-TIME-1932.jpg|सीमा|103x103अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Pierre|Laval}} |1883–1945 |Laval was first appointed [[Prime Minister of France]] in 1931. He was popular in the American press at the time for opposing the [[Hoover Moratorium]], a temporary freeze on World War I debt payments that was disliked in both France and the US.<ref>[https://web.archive.org/web/20070711084210/http://www.time.com/time/covers/0,16641,19320104,00.html Original ''Time'' article]</ref> |- |1932 |[[चित्र:FDR_1944_Color_Portrait.jpg|सीमा|115x115अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Franklin D.|Roosevelt}} |1882–1945 |Roosevelt won the [[1932 United States presidential election|1932 US presidential election]] by a landslide, defeating the incumbent, [[Herbert Hoover]]. |- |1933 |[[चित्र:1933 Time Man of the Year cover alt 2.jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Hugh S.|Johnson}} |1882–1942 |In 1933, Johnson was appointed director of the [[National Recovery Administration]]. US President Franklin D. Roosevelt gave him the task of bringing industry, labor and government together to create codes of "fair practices" and set prices. |- |1934 |[[चित्र:Franklin_D._Roosevelt_Time_cover_1935.jpg|सीमा|115x115अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Franklin D.|Roosevelt}} (2) |1882–1945 |Roosevelt was [[President of the United States]] from 1933 to 1945. In 1934, Roosevelt's [[New Deal]] reforms were beginning to bear fruit. |- |1935 |[[चित्र:Haile_Selassie_Time_cover_1936.jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Haile|Selassie}} |1892–1975 |Selassie was [[Emperor of Ethiopia]] in 1935, when Italian forces invaded Ethiopia, starting the [[Second Italo-Ethiopian War|Second Italo-Abyssinian War]]. |- |1936 | ! scope="row" |{{sortname|Wallis|Simpson}} |1896–1986 |In 1936, Simpson's relationship with King [[Edward VIII]] of the United Kingdom led the king to [[Abdication of Edward VIII|abdicate the throne]] in order to marry her. |- | rowspan="2" |1937 |[[चित्र:Chiang_Kai-shek（蔣中正）.jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Chiang|Kai-shek||Chiang Kai-shek}} |1887–1975 |Chiang was [[Premier of the Republic of China]] at the outbreak of the [[Second Sino-Japanese War]] in 1937. |- |[[चित्र:Madame_Chiang_Kai-shek,_seated_portrait_(cropped).jpg|सीमा|96x96अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Soong|Mei-ling||Soong Mei-Ling}} |1898–2003 |Soong was wife of Chiang Kai-shek from 1927 until his death in 1975. Addressed as Madame Chiang Kai-Shek by the magazine, she was recognized together with her husband as "Man & Wife of the Year".<ref name="Soong" /> |- |1938 | scope="row" |[[चित्र:Hitler_portrait_crop.jpg|विनाचौकट|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Adolf|Hitler}} |1889–1945 |As [[Chancellor of Germany]], Hitler oversaw the unification of Germany with Austria and the [[Sudetenland]] in 1938, after the [[Anschluss]] and [[Munich Agreement]] respectively. Instead of a conventional portrait, the cover was an illustration by [[Rudolph von Ripper]] entitled 'From the unholy organist, a hymn of hate'.<ref name="HitlerCover">{{cite news|last=Kluger|first=Jeffrey|url=https://time.com/5573720/hitler-world-influence/|title=130 Years After Hitler's Birth, He Continues to Live as a Symbol of Evil|magazine=Time|author-link=Jeffrey Kluger|accessdate=2023-12-26|archive-date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522042547/https://time.com/5573720/hitler-world-influence/|url-status=dead}}</ref> |- |1939 |[[चित्र:Joseph Stalin, circa 1942 (cropped).jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Joseph|Stalin}} |1878–1953 |In 1939, Stalin was [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union]] and ''de facto'' [[List of leaders of the Soviet Union|dictator of the Soviet Union]]. He oversaw the signing of a [[Molotov–Ribbentrop Pact|non-aggression pact]] with Nazi Germany before [[Invasion of Poland|invading eastern Poland]]. |- id="1940" |1940 |[[चित्र:Sir_Winston_Churchill_-_19086236948.jpg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Winston|Churchill}} |1874–1965 |Churchill was [[Prime Minister of the United Kingdom]] during the [[Dunkirk evacuation]] and the [[Battle of Britain]]. |- |1941 |[[चित्र:FDR_1944_Color_Portrait.jpg|सीमा|115x115अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Franklin D.|Roosevelt}} (3) |1882–1945 |Roosevelt was President of the United States in 1941 during the [[attack on Pearl Harbor]], [[United States declaration of war on Japan|declaration of war against Japan]] and resulting entry of the United States into [[World War II]]. The editors had already chosen [[Dumbo]] as their "Mammal of the Year" before the Pearl Harbor attack, but quickly changed it to Roosevelt.<ref name="WDFM">{{cite web|url=https://www.waltdisney.org/blog/timely-dumbo-almost-cover-boy|title=The Timely "Dumbo": Almost a Cover Boy|date=May 16, 2011|work=[[Walt Disney Family Museum]]|access-date=December 7, 2017}}</ref> |- |1942 |[[चित्र:Joseph Stalin, circa 1942 (cropped).jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Joseph|Stalin}} (2) |1878–1953 |By 1942, Stalin was General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union and [[Premier of the Soviet Union]], overseeing the [[Battle of Stalingrad]] (1942–1943). |- |1943 |[[चित्र:George_Catlett_Marshall,_general_of_the_US_army_(cropped).jpg|सीमा|102x102अंश]] ! scope="row" |{{sortname|George C.|Marshall}} |1880–1959 |As [[Chief of Staff of the United States Army|United States Army Chief of Staff]] in 1943, General Marshall was instrumental in organizing US actions in World War II. |- |1944 |[[चित्र:Dwight_D._Eisenhower,_official_photo_portrait,_May_29,_1959.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Dwight D.|Eisenhower}} |1890–1969 |General Eisenhower was [[Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force|Supreme Allied Commander in Europe]] during 1944's [[Operation Overlord]]. |- |1945 |[[चित्र:TRUMAN_58-766-06_(cropped).jpg|सीमा|108x108अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Harry S.|Truman}} |1884–1972 |Truman became President of the United States after the death of Franklin D. Roosevelt in 1945, authorizing the [[atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki]]. |- |1946 |[[चित्र:James_F._Byrnes_cph.3c32232.jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|James F.|Byrnes}} |1882–1972 |In 1946, Byrnes was [[United States Secretary of State]] during the [[Iran crisis of 1946]], taking an increasingly hardline position in opposition to Stalin. His speech, "[[Restatement of Policy on Germany]]", set the tone of future US policy, repudiating the [[Morgenthau Plan]] economic policies and giving Germans hope for the future. |- |1947 |[[चित्र:George_Catlett_Marshall,_general_of_the_US_army_(cropped).jpg|सीमा|102x102अंश]] ! scope="row" |{{sortname|George C.|Marshall}} (2) |1880–1959 |Appointed United States Secretary of State in 1947, Marshall was the architect of the [[Marshall Plan]]. |- |1948 |[[चित्र:TRUMAN_58-766-06_(cropped).jpg|सीमा|108x108अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Harry S.|Truman}} (2) |1884–1972 |Truman was [[1948 United States presidential election|elected in his own right]] as President of the United States in 1948, which is considered to be one of the greatest election upsets in American history.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/general-article/truman-politics/|title=General Article: Presidential Politics|work=[[American Experience]]|publisher=PBS|access-date=2023-12-26|archive-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221085231/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/general-article/truman-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sampler.isr.umich.edu/2012/featured/isr-and-the-truman-dewey-upset/|title=ISR and the Truman/Dewey upset|last=Rosegrant|first=Susan|date=April 18, 2012|editor=University of Michigan|editor-link=University of Michigan|publisher=isr.umich.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402213551/http://www.sampler.isr.umich.edu/2012/featured/isr-and-the-truman-dewey-upset/|archive-date=April 2, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Cosgrove|first=Ben|date=October 21, 2012|title=Behind the Picture: 'Dewey Defeats Truman'|url=http://life.time.com/history/dewey-defeats-truman-the-story-behind-a-classic-political-photo/#1|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022023613/http://life.time.com/history/dewey-defeats-truman-the-story-behind-a-classic-political-photo/#1|archive-date=October 22, 2012|url-status=dead}}</ref> |- |1949 |[[चित्र:Sir_Winston_Churchill_-_19086236948.jpg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Winston|Churchill}} (2) |1874–1965 |Proclaimed as the "Man of the half-century", Churchill had led Britain and the Allies to victory in WWII. In 1949, Churchill was [[Leader of the Opposition (United Kingdom)|Leader of the Opposition]]. |- id="1950" |1950 |[[चित्र:Man-of-the-Year-TIME-1951.jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sort|American fighting|[[Military of the United States|The American fighting-man]]}} | |Representing US troops involved in the [[Korean War]] (1950–1953) |- |1951 |[[चित्र:Mohammad_Mosaddegh_portrait.jpg|सीमा|111x111अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Mohammad|Mossadegh}} |1882–1967 |In 1951, Mossadegh was appointed [[Prime Minister of Iran]] and expelled western oil companies, starting the [[Abadan Crisis]]. |- |1952 |[[चित्र:Queen_Elizabeth_II-TIME-1953.jpg|सीमा|102x102अंश]] ! scope="row" |{{sort|Elizabeth|[[Elizabeth II]]}} |1926–2022 |In 1952, Elizabeth acceded to the [[Monarchy of the United Kingdom|throne of the United Kingdom]] and the other [[Commonwealth realm]]s upon the death of her father, King [[George VI]]. |- |1953 |[[चित्र:Konrad-Adenauer-TIME-1954.jpg|सीमा|119x119अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Konrad|Adenauer}} |1876–1967 |In 1953, Adenauer was [[1953 West German federal election|re-elected]] as Chancellor of West Germany. |- |1954 |[[चित्र:John_Foster_Dulles_Nov_49-cropped.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|John Foster|Dulles}} |1888–1959 |As United States Secretary of State in 1954, Dulles was architect of the [[Southeast Asia Treaty Organization]]. |- |1955 |[[चित्र:Mr._Harlow_H._Curtice,_General_Manager._Buick_Motor_Division.jpg|सीमा|106x106अंश]]<!-- Do NOT place a non-free file here, per WP:NFTABLE and WP:NFLISTS --> ! scope="row" |{{sortname|Harlow|Curtice}} |1893–1962 |Curtice was President of [[General Motors]] (GM) from 1953 to 1958. In 1955, GM sold five million vehicles and became the first corporation to earn US$1 billion in a single year.<ref>{{Cite news|url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F40A11F9385B12718DDDAD0894D9415B828AF1D3|title=Harlow H. Curtice is dead at 69|date=November 4, 1962|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=October 6, 2009}} (fee for article)</ref> |- |1956 |[[चित्र:Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|सीमा|110x110अंश]] ! scope="row" |{{sort|Hungarian|[[Hungarian Revolution of 1956|The Hungarian freedom fighter]]}} | |Representing Hungarian revolutionaries involved in the [[Hungarian Revolution of 1956|1956 uprising]] against the [[Hungarian People's Republic|Soviet-dominated government]], which was put down by the [[Soviet Army]] |- |1957 |[[चित्र:Nikita-Khrushchev-TIME-1958.jpg|सीमा|107x107अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Nikita|Khrushchev}} |1894–1971 |In 1957, Khrushchev consolidated his leadership of the Soviet Union, surviving a plot to dismiss him by [[Anti-Party Group|Stalinist members]] within the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Presidium]], and leading the Soviet Union into the [[Space Race]] with the launch of [[Sputnik 1]]. |- |1958 |[[चित्र:Charles-DeGaulle-TIME-1959.jpg|सीमा|122x122अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Charles|de Gaulle}} |1890–1970 |De Gaulle was appointed Prime Minister of France in May 1958 and, following the [[May 1958 crisis in France|collapse of the Fourth Republic]] and establishment of the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], was then [[1958 French presidential election|elected]] as [[President of France]] in December. |- |1959 |[[चित्र:Dwight_D._Eisenhower,_official_photo_portrait,_May_29,_1959.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Dwight D.|Eisenhower}} (2) |1890–1969 |Eisenhower was President of the United States from 1953 to 1961. In 1959, Eisenhower arranged the [[state visit by Nikita Khrushchev to the United States]] and toured several countries, becoming the first US president to visit India.<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,869350-1,00.html|title=THE PRESIDENCY: Man of the Year|date=4 January 1960|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- id="1960" |1960 |[[चित्र:Conical_flask_teal.svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Us Scientists|[[Science and technology in the United States|U.S. Scientists]]}} | |''Time'' claimed in 1960 "science is at the apogee of its power for good or evil", although it noted that "the 15 men [on the cover] include two or three whose greatest work is probably behind them".{{Collapsible list|[[George Beadle]], pioneer of genetics|[[Charles Stark Draper|Charles Draper]], inventor of spacecraft [[inertial guidance]] systems|[[John Franklin Enders|John Enders]], pioneer of [[polio vaccine|polio]] and [[measles vaccine]]s|[[Donald A. Glaser]], inventor of the [[bubble chamber]]|[[Joshua Lederberg]], discoverer of [[bacterial conjugation]]|[[Willard Libby]], contributor to [[radiocarbon dating]]|[[Linus Pauling]], pioneer of [[quantum chemistry]] and [[molecular biology]]|[[Edward Mills Purcell|Edward Purcell]], co-discoverer of [[nuclear magnetic resonance]]|[[Isidor Isaac Rabi|Isidor Rabi]], co-discoverer of [[nuclear magnetic resonance]]|[[Emilio G. Segrè|Emilio Segrè]], discoverer of [[astatine]], [[technetium]] and the [[antiproton]]|[[William Shockley]], co-inventor of the [[transistor]]|[[Edward Teller]], nuclear physicist and co-inventor of the [[hydrogen bomb]]|[[Charles H. Townes|Charles Townes]], inventor of the [[maser]]|[[James Van Allen]], discoverer of the [[Van Allen radiation belt]]|[[Robert Burns Woodward|Robert Woodward]], pioneer of [[organic synthesis]]|title=The cover and piece spotlights the following scientists:}}<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,895239,00.html|title=Men of the Year: U.S. Scientists|date=2 January 1961|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- |1961 |[[चित्र:John_F._Kennedy,_White_House_color_photo_portrait.jpg|सीमा|103x103अंश]] ! scope="row" |{{sortname|John F.|Kennedy}} |1917–1963 |Kennedy was [[Inauguration of John F. Kennedy|inaugurated]] as President of the United States in 1961, ordering the failed [[Bay of Pigs Invasion|invasion]] of Cuba by U.S.-trained Cuban exiles. |- |1962 |[[चित्र:Pope_John_XXIII_-_Time_Magazine_Cover_-_January_4,_1963.jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |[[John XXIII]] |1881–1963 |[[Pope]] of the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]] from 1958 to 1963. In 1962, he volunteered as a mediator in the [[Cuban Missile Crisis]] between the U.S. and USSR, gaining praise from both sides. He also initiated the [[Second Vatican Council]] that same year. |- |1963 |[[चित्र:Martin_Luther_King,_Jr..jpg|सीमा|120x120अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Martin Luther|King Jr.}} |1929–1968 |A leader of the American [[Civil rights movement|Civil Rights Movement]], King delivered his famous "[[I Have a Dream]]" speech in 1963. |- |1964 |[[चित्र:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Lyndon B.|Johnson}} |1908–1973 |Johnson was [[1964 United States presidential election|elected in his own right]] as President of the United States in 1964, before securing the passage of the [[Civil Rights Act of 1964|Civil Rights Act]], declaring a [[War on poverty|War on Poverty]], and escalating US involvement in the [[Vietnam War]]. |- |1965 |[[चित्र:Gen_William_C_Westmoreland.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|William|Westmoreland}} |1914–2005 |General Westmoreland was [[Military Assistance Command, Vietnam|commander of US forces]] in South Vietnam during the Vietnam War. |- |1966 |[[चित्र:US_Birth_Rates.svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Inheritor|[[Baby boomers|The Inheritor]]}} | |Representing a generation of American men and women, aged 25 and under – the [[Baby boomers|Baby Boom]] generation, who in 1966 made up nearly half the population and were influential both in the [[counterculture of the 1960s]] and as drafted soldiers in the Vietnam War. The face most prominently seen on the cover representing the generation was that of [[Thomas M. McLaughlin]].<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,843150-1,00.html|title=Man Of The Year: The Inheritor|date=6 January 1967|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref><ref name="Time Magazine 2019">{{cite news|last1=Waxman|first1=Olivia B.|url=https://time.com/5744019/baby-boomer-man-of-the-year/|title=When Young Americans Were TIME's Person of the Year, This Man's Face Helped Inspire a 'Portrait of a Generation'|date=December 11, 2019|work=Time Magazine|access-date=24 August 2023|archive-date=2023-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824124649/https://time.com/5744019/baby-boomer-man-of-the-year/|url-status=dead}}</ref> |- |1967 |[[चित्र:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Lyndon B.|Johnson}} (2) |1908–1973 |Johnson was President of the United States from 1963 to 1969. ''Time'' noted that it had been a year of setbacks and failures for Johnson, with [[Long, hot summer of 1967|race riots across the US]], deepening involvement in the Vietnam War, and the [[Dump Johnson movement]] within his own party.<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,712057-1,00.html|title=Man Of The Year: Lyndon B. Johnson, The Paradox of Power|date=5 January 1968|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- |1968 |[[चित्र:Apollo_8_Crewmembers_-_GPN-2000-001125.jpg|सीमा|102x102अंश]] ! scope="row" |{{sort|Apollo|The [[Apollo 8]] [[astronaut]]s}} |[[Frank Borman]]: 1928–2023 [[Jim Lovell]]: Born 1928 [[William Anders]]: Born 1933 |In 1968, the American crew of Apollo 8 ([[William Anders]], [[Frank Borman]] and [[Jim Lovell]]) became the first humans to travel beyond low Earth orbit, orbiting the Moon and paving the way for the first manned Moon landings in 1969. |- |1969 |[[चित्र:US_map-Central.png|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Middle Americans|The [[Middle America (United States)|Middle Americans]]}} | |Conservative, small-town Americans, also referred to as the [[silent majority]]. ''Time'' saw Middle America as the driving force behind Richard Nixon's [[1968 United States presidential election|1968 election win]], the background of the American astronauts of [[Apollo 11]], and the conservative side of debates on social issues such as [[School integration in the United States|school desegregation]], [[School prayer|prayer in public schools]], [[sex education]] and [[Federal drug policy of the United States|drugs policy]].<ref>{{cite magazine|last=Larsen|first=Roy|date=January 5, 1970|title=A Letter From The Publisher|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943108,00.html#ixzz1EiZ91J8D|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030171118/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943108,00.html#ixzz1EiZ91J8D|archive-date=October 30, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,943113-1,00.html|title=Man and Woman of the Year: The Middle Americans|date=5 January 1970|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- id="1970" |1970 |[[चित्र:Bundesarchiv_B_145_Bild-F057884-0009,_Willy_Brandt.jpg|सीमा|112x112अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Willy|Brandt}} |1913–1992 |As Chancellor of West Germany, Brandt was acknowledged for "seeking to bring about a fresh relationship between East and West" through his "[[Ostpolitik|bold approach to the Soviet Union and the East Bloc]]". In 1970, Brandt renounced German claims on Poland and recognized East Germany, and acknowledged [[The Holocaust in Poland|the Holocaust in Nazi-occupied Poland]] with the symbolic ''[[Kniefall von Warschau]]''.<ref>{{cite web|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,942376,00.html|title=Man Of The Year: On the Road to a New Reality|date=January 4, 1971|accessdate=14 December 2022|newspaper=Time}}</ref> |- |1971 |[[चित्र:Richard_Nixon_presidential_portrait_(1).jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Richard|Nixon}} |1913–1994 |Nixon was President of the United States from 1969 to 1974. In 1971, Nixon had withdrawn the US dollar from the [[gold standard]], triggering the [[Nixon shock]], created the [[Economic Stabilization Act of 1970|Economic Stabilization Program]], and re-opened relations with communist China.<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,879010,00.html|title=Man of the Year: Nixon: Determined to Make a Difference|date=3 January 1972|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |1972 |[[चित्र:Richard_Nixon_presidential_portrait_(1).jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Richard|Nixon}} (2) |1913–1994 |As President of the United States, Nixon [[1972 visit by Richard Nixon to China|visited China]] in 1972, the first U.S. president to do so. Nixon later secured the [[Strategic Arms Limitation Talks|SALT I]] pact with the Soviet Union before being [[1972 United States presidential election|re-elected]] in one of the largest landslide election victories in American history. |- |[[चित्र:Henry_A._Kissinger,_U.S._Secretary_of_State,_1973-1977.jpg|सीमा|98x98अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Henry|Kissinger}} |1923–2023 |Kissinger, as Nixon's [[National Security Advisor (United States)|National Security Advisor]], traveled with the President to China in 1972, and was negotiating peace in the Vietnam War. |- |1973 |[[चित्र:Washington_DC_Judge_John_Sirica_in_1974.jpg|सीमा|111x111अंश]] ! scope="row" |{{sortname|John|Sirica}} |1904–1992 |In 1973, as Chief Judge of the [[United States District Court for the District of Columbia]], Sirica ordered President Nixon to turn over [[Watergate scandal|Watergate]]-related recordings of [[White House]] conversations. |- |1974 |[[चित्र:King_Faisal_bin_Abdulaziz.jpg|सीमा|98x98अंश]] ! scope="row" |{{sort|King Faisal|[[Faisal of Saudi Arabia|Faisal]]}} |1906–1975 |Faisal, [[King of Saudi Arabia]], was acknowledged in the wake of the [[1973 oil crisis|oil crisis of 1973–1974]], caused by Saudi Arabia withdrawing its oil from world markets in protest at Western support for Israel during the [[Yom Kippur War]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Yasser Arafat]]|[[Gerald Ford]]|[[Henry Kissinger]]|[[Richard Nixon]]|[[Aleksandr Solzhenitsyn]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 6, 1975 |url=https://time.com/vault/issue/1975-01-06/page/36/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404081306/https://time.com/vault/issue/1975-01-06/page/36/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Man Of The Year: An Uncertain Year for Leaders |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,912633,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=6 January 1975}}</ref>|title=5}} |- |1975 |[[चित्र:Pink_Venus_symbol.svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|American women}} | |Highlighting the successes of the American [[Feminism|feminist]] movement and "the status of the everyday, usually anonymous woman, who moved into the mainstream of jobs, ideas and policy making".{{Collapsible list|[[Susan Brownmiller]], author of ''[[Against Our Will]]''|[[Kathleen Byerly]], first female captain in the U.S. Navy|[[Alison Cheek]], first ordained Episcopalian minister|[[Jill Ker Conway|Jill Conway]], first female president of [[Smith College]]|[[Betty Ford]], politically active as [[First Lady of the United States]]|[[Ella Grasso]], first female [[Governor of Connecticut]]|[[Carla Anderson Hills|Carla Hills]], first female [[United States Secretary of Housing and Urban Development]]|[[Barbara Jordan]], member of the [[United States House of Representatives]]|[[Billie Jean King]], tennis player and winner of the "[[Battle of the Sexes (tennis)|Battle of the Sexes]]"|[[Carol Sutton (journalist)|Carol Sutton]], first female editor of a major U.S. paper|[[Susie Sharp]], Chief Justice of the [[North Carolina Supreme Court]]|[[Addie L. Wyatt|Addie Wyatt]], vice president of the [[Amalgamated Meat Cutters]] trade union|title=The cover and piece spotlights the following women:}}<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,947597-1,00.html|title=Women of the Year: Great Changes, New Chances, Tough Choices|date=January 5, 1976|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022|archive-date=2024-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329094022/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,947597-1,00.html|url-status=dead}}</ref> | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Jerry Brown]]|[[Hugh Carey]]|[[Deng Xiaoping]]|[[Gerald Ford]]|[[Henry Kissinger]]|[[Daniel Patrick Moynihan|Pat Moynihan]]|[[Anwar Sadat]]|[[Andrei Sakharov]]|[[William E. Simon|William Simon]]|<ref>{{cite web |title=National Affairs: The Men Who Almost Made It |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,947600,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=5 January 1976}}</ref><ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 5, 1976 |url=https://time.com/vault/issue/1976-01-05/page/24/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003530/https://time.com/vault/issue/1976-01-05/page/24/ |url-status=dead }}</ref>|title=9}} |- |1976 |[[चित्र:JimmyCarterPortrait2.jpg|सीमा|97x97अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Jimmy|Carter}} |Born 1924 |In 1976, Carter was [[1976 United States presidential election|elected]] President of the United States, defeating incumbent President [[Gerald Ford]]. | rowspan="2" | |- |1977 |[[चित्र:Anwar_Sadat_cropped.jpg|सीमा|118x118अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Anwar|Sadat}} |1918–1981 |Sadat, as [[President of Egypt]], traveled to Israel in 1977—the first Arab leader to do so—to discuss normalization of [[Egypt–Israel relations]]. |- |1978 |[[चित्र:Deng_Xiaoping_at_the_arrival_ceremony_for_the_Vice_Premier_of_China_(cropped).jpg|सीमा|112x112अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Deng|Xiaoping||Deng Xiaoping}} |1904–1997 |Deng, as [[Vice Premier of the People's Republic of China|Vice Premier]], overthrew [[Hua Guofeng]] to assume ''de facto'' control over China in 1978, as [[Paramount leader|Paramount Leader]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[John Paul II]]|[[Margaret Thatcher]]|[[Paul Volcker]]|Young Indochinese refugees|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 1, 1979 |url=https://time.com/vault/issue/1979-01-01/page/44/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003530/https://time.com/vault/issue/1979-01-01/page/44/ |url-status=dead }}</ref>|title=4}} |- |1979 | ! scope="row" |{{sortname|Ruhollah|Khomeini}} |1902–1989 |Khomeini led the [[Iranian Revolution|1979 Iranian Revolution]], establishing himself as [[Supreme Leader of Iran|Supreme Leader]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Jimmy Carter]]|[[Howard Jarvis]]|[[John Paul II]]|[[Jim Jones]]|<ref>{{cite web |title=Man Of The Year: Four Who Also Shaped Events |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,916570,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=1 January 1979}}</ref><ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 1, 1979 |url=https://time.com/vault/issue/1979-01-01/page/44/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003530/https://time.com/vault/issue/1979-01-01/page/44/ |url-status=dead }}</ref>|title=4}} |- id="1980" |1980 |[[चित्र:Official_Portrait_of_President_Reagan_1981.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Ronald|Reagan}} |1911–2004 |Reagan was [[1980 United States presidential election|elected]] President of the United States in 1980, defeating incumbent President [[Jimmy Carter]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Iran hostage crisis|The American hostages]]|[[Herbert Boyer]]|[[Leonid Brezhnev]]|[[Lech Wałęsa]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 5, 1981 |url=https://time.com/vault/issue/1981-01-05/page/40/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404020901/https://time.com/vault/issue/1981-01-05/page/40/ |url-status=dead }}</ref>|title=4}} |- |1981 |[[चित्र:Lech_Wałęsa_(2019),_FORUM_2000,_Prague_(2).jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Lech|Wałęsa}} |Born 1943 |Leader of the Polish [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarity]] trade union and architect of the [[Gdańsk Agreement]] until his arrest by the [[Polish People's Republic|communist authorities]] and the imposition of [[Martial law in Poland|martial law]] in Poland in December 1981 | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Diana, Princess of Wales]]|[[Ronald Reagan]]|[[Space Shuttle Columbia|Space Shuttle ''Columbia'']]|"A weapon of terror"|<ref>{{cite web |title=Others Who Stood in the Spotlight |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,953280,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=4 January 1982}}</ref><ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 4, 1982 |url=https://time.com/vault/issue/1982-01-04/page/40/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003531/https://time.com/vault/issue/1982-01-04/page/40/ |url-status=dead }}</ref>|title=4}} |- |1982 |[[चित्र:Sanco_8001.jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Computer|[[Personal computer|The Computer]]}} | |Denoted "Machine of the Year" to herald the dawn of the [[Information Age]]{{Collapsible list|[[Steve Jobs]], founder of [[Apple Inc.|Apple Computer]]|[[John R. Opel|John Opel]], president and CEO of [[IBM]]|[[Adam Osborne]], founder of [[Osborne Computer Corporation]]|[[Dan Bricklin]], co-creator of [[VisiCalc]]|[[Jack Tramiel]], founder of [[Commodore International]]|[[Clive Sinclair]], founder of [[Sinclair Research]]<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 3, 1983 |url=https://time.com/vault/issue/1983-01-03/page/13 |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404042419/https://time.com/vault/issue/1983-01-03/page/13/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Cocks |first1=Jay |title=The Updated Book off Jobs |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,953633,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=3 January 1983}}</ref><ref>{{cite web |last1=Golden |first1=Frederic |title=Other Maestros of the Micro |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,953634,00.html |website=Time |date=3 January 1983}}</ref>|title=The feature spotlights the following people, in order:}} | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Menachem Begin]]|[[E.T. the Extra-Terrestrial|E.T.]]|[[Margaret Thatcher]]|[[Paul Volcker]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 3, 1983 |url=https://time.com/vault/issue/1983-01-03/page/40/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003533/https://time.com/vault/issue/1983-01-03/page/40/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=TIME Magazine -- U.S. Edition -- January 3, 1983 Vol. 121 No. 1 |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601830103,00.html |website=content.time.com |access-date=4 April 2023 |language=en-us}}</ref>|title=4}} |- | rowspan="2" |1983 |[[चित्र:Official_Portrait_of_President_Reagan_1981.jpg|सीमा|95x95अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Ronald|Reagan}} (2) |1911–2004 |In 1983, as President of the United States, Reagan ordered the [[United States invasion of Grenada|invasion of Grenada]] and championed the [[Strategic Defense Initiative]]. | rowspan="2" |{{Collapsible list|[[Harold H. Greene|Harold Greene]]|[[John Paul II]]|[[Margaret Thatcher]]|[[United States Armed Forces|U.S. servicemen]]|<ref>{{cite web |title=Four Who Also Shaped Events |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,921444,00.html |website=Time |access-date=3 April 2023 |date=2 January 1984}}</ref><ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 2, 1984 |url=https://time.com/vault/issue/1984-01-02/page/50/ |website=TIME |access-date=3 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404000714/https://time.com/vault/issue/1984-01-02/page/50/ |url-status=dead }}</ref>|title=4}} |- |[[चित्र:YuriAndropov1970.png|सीमा|113x113अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Yuri|Andropov}} |1914–1984 |Andropov, as General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union, was a critic of the Strategic Defense Initiative and tried to revive [[Era of Stagnation|stagnating Soviet economy]]. Andropov was hospitalized in August 1983 and subsequently died in 1984. |- |1984 |[[चित्र:Peter_Ueberroth_1985.jpg|सीमा|107x107अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Peter|Ueberroth}} |Born 1937 |Ueberroth orchestrated the organization of the [[1984 Summer Olympics]], which involved a [[1984 Summer Olympics boycott|Soviet-led boycott]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[José Napoleón Duarte]]|[[Geraldine Ferraro]]|[[Ronald Reagan]]|The Terrorist|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 7, 1985 |url=https://time.com/vault/issue/1985-01-07/page/62/ |website=TIME |access-date=3 April 2023 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403234814/https://time.com/vault/issue/1985-01-07/page/62/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=TIME Magazine -- U.S. Edition -- January 7, 1985 Vol. 125 No. 1 |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601850107,00.html |website=content.time.com |access-date=3 April 2023 |language=en-us}}</ref>|title=4}} |- |1985 |[[चित्र:Deng_Xiaoping_at_the_arrival_ceremony_for_the_Vice_Premier_of_China_(cropped).jpg|सीमा|112x112अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Deng|Xiaoping||Deng Xiaoping}} (2) |1904–1997 |As Paramount Leader of China, Deng was acknowledged the need for "sweeping economic reforms that have challenged Marxist orthodoxies". In 1985, Deng had [[Chinese economic reform|lifted price controls and eased the restrictions on private ownership and business]].<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1074879-1,00.html|title=China: Old Wounds Deng Xiaoping|date=6 January 1986|newspaper=Time|accessdate=14 December 2022}}</ref> | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Bob Geldof]]|[[Mikhail Gorbachev]]|[[Nelson Mandela]]|The Terrorist|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 6, 1986 |url=https://time.com/vault/issue/1986-01-06/page/64/ |website=TIME |access-date=3 April 2023 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403233945/https://time.com/vault/issue/1986-01-06/page/64/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=TIME Magazine -- U.S. Edition -- January 6, 1986 Vol. 127 No. 1 |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601860106,00.html |website=content.time.com |access-date=3 April 2023 |language=en-us}}</ref>|title=4}} |- |1986 |[[चित्र:Corazon_Aquino_1986.jpg|सीमा|107x107अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Corazon|Aquino}} |1933–2009 |Aquino was a prominent figure in 1986's [[People Power Revolution]], being [[1986 Philippine presidential election|elected]] [[President of the Philippines]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Mikhail Gorbachev]]|[[Nelson Mandela|Nelson]] and [[Winnie Mandela]]|[[Oliver North]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 5, 1987 |url=https://time.com/vault/issue/1987-01-05/page/35/ |website=TIME |access-date=2023-12-26 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403233341/https://time.com/vault/issue/1987-01-05/page/35/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=TIME Magazine -- U.S. Edition -- January 5, 1987 Vol. 129 No. 1 |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601870105,00.html |website=content.time.com |access-date=3 April 2023 |language=en-us}}</ref>|title=3}} |- |1987 |[[चित्र:RIAN_archive_850809_General_Secretary_of_the_CPSU_CC_M._Gorbachev_(cropped).jpg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Mikhail|Gorbachev}} |1931–2022 |As General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union and leader of the Soviet Union, Gorbachev oversaw [[perestroika]] and [[glasnost]] political reforms in 1987, aimed at liberalizing the Soviet society. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Óscar Arias]]|[[William J. Casey|William Casey]]|[[Oliver North]]|[[John Poindexter]]|[[Ronald Reagan]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 4, 1988 |url=https://time.com/vault/issue/1988-01-04/page/34/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404020908/https://time.com/vault/issue/1988-01-04/page/34/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Friedrich |first1=Otto |title=The Roughest Year |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,966358,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=4 January 1988}}</ref>|title=5}} |- |1988 |[[चित्र:The_Blue_Marble_(remastered).jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Endangered|[[Environmentalism|The Endangered]] [[Earth]]}} | |Planet of the Year, representing the growing [[environmental movement]] as well as several natural and ecological disasters that struck in 1988: among them were the [[1988–1990 North American drought|1988–1989 North American drought]], "[[syringe tide]]", [[1988 Bangladesh cyclone]] and [[1988 Armenian earthquake]], as well as [[ozone depletion]], [[Climate change|global warming]], radioactive contamination and [[deforestation]].<ref>{{cite magazine|last=Sancton|first=Thomas|date=2 January 1989|title=Planet Of The Year: What on Earth Are We Doing?|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,956627-1,00.html|magazine=Time|accessdate=27 September 2021}}</ref> | rowspan="2" | |- |1989 |[[चित्र:RIAN_archive_850809_General_Secretary_of_the_CPSU_CC_M._Gorbachev_(cropped).jpg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Mikhail|Gorbachev}} (2) |1931–2022 |Acknowledged as "Man of the Decade". Gorbachev, as General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union (Soviet leader), oversaw 1989's [[1989 Soviet Union legislative election|first free Soviet elections]] in history before the fragmentation of the [[Eastern Bloc]] and [[Revolutions of 1989|overthrow of Soviet-dominated communist governments]] in [[Eastern Europe]]. |- id="1990" |1990 |[[चित्र:George_H._W._Bush_presidential_portrait_(cropped).jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|George H. W.|Bush}} |1924–2018 |As President of the United States, Bush oversaw U.S. involvement in the [[Gulf War]] (1990–1991). | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[Saddam Hussein]]|[[Helmut Kohl]]|[[Nelson Mandela]]|[[Boris Yeltsin]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 7, 1991 |url=https://time.com/vault/issue/1991-01-07/page/44/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404023205/https://time.com/vault/issue/1991-01-07/page/44/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=TIME Magazine -- U.S. Edition -- January 7, 1991 Vol. No. |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601910107,00.html |website=content.time.com |access-date=4 April 2023 |language=en-us}}</ref>|title=4}} |- |1991 |[[चित्र:Ted_Turner_at_the_LBJ_Foundation.jpg|सीमा|117x117अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Ted|Turner}} |Born 1938 |Founder of [[CNN]]. The piece particularly highlighted CNN's coverage of [[Gulf War|Operation Desert Storm]] and the Gulf War, proclaiming it "History as it happens". | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[George H.W. Bush]]|[[Dick Cheney]]|[[Anita Hill]]|[[Colin Powell]]|[[Norman Schwarzkopf Jr.|Norman Schwarzkopf]]|[[Clarence Thomas]]|[[Boris Yeltsin]]|<ref>{{cite web |title=The TIME Vault: January 6, 1992 |url=https://time.com/vault/issue/1992-01-06/page/10/ |website=TIME |access-date=4 April 2023 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404022251/https://time.com/vault/issue/1992-01-06/page/10/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Muller |first1=Henry |title=From The Managing Editor: Jan. 6, 1992 |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,974613,00.html |website=Time |access-date=4 April 2023 |date=6 January 1992}}</ref>|title=7}} |- |1992 |[[चित्र:Bill_Clinton.jpg|सीमा|104x104अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Bill|Clinton}} |Born 1946 |Clinton was [[1992 United States presidential election|elected]] President of the United States in 1992, defeating incumbent President [[George H. W. Bush]]. | rowspan="5" | |- |1993 |[[चित्र:Peace_symbol_(bold).svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Peacemakers|The Peacemakers}} | |Represented by [[Yasser Arafat]], [[F. W. de Klerk]], [[Nelson Mandela]], and [[Yitzhak Rabin]]. De Klerk, as [[State President of South Africa]], oversaw Mandela's release from prison in 1990. In 1993, the pair were negotiating the end of the [[Apartheid]] system, and had just jointly won the [[Nobel Peace Prize]]. Arafat, as [[President of the Palestinian National Authority]], and Rabin, as [[Prime Minister of Israel]], signed the 1993 [[Oslo I Accord|Oslo Accord]], the first face-to-face agreement between Palestinian and Israeli authorities. |- |1994 |[[चित्र:Ritratto_di_papa_Giovanni_Paolo_II_(1984_–_edited).jpg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |[[John Paul II]] |1920–2005 |Pope of the Roman Catholic Church from 1978 to 2005. In 1994, he had been active in several social debates: he released a [[Crossing the Threshold of Hope|book-length interview]] and the English translation of the ''[[Catechism of the Catholic Church]]'', ruled out the [[Ordination of women and the Catholic Church|ordination of women]], criticized the promotion of [[abortion]] and [[family planning]] at the [[International Conference on Population and Development|Cairo Conference]], and established [[Holy See–Israel relations|relations with Israel]].<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,982043-1,00.html|title=John Paul II: Empire of the Spirit|date=26 December 1994|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- |1995 |[[चित्र:Newt_Gingrich_(52586544361)(crop).jpg|सीमा|104x104अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Newt|Gingrich}} |Born 1943 |Leader of the "[[Republican Revolution]]", a [[Republican Party (United States)|Republican Party]] [[1994 United States elections|election landslide]], which led to Gingrich being elected [[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of the House]] |- |1996 |[[चित्र:Ho_photo.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|David|Ho}} |Born 1952 |Ho, a scientist, pioneered much [[HIV/AIDS|AIDS]] research. In 1996, he had announced that a medical trial of [[Management of HIV/AIDS#Combination therapy|combination therapy]] had reduced the [[Viral load monitoring for HIV|viral load in HIV-positive patients]] to levels too low to be measured, changing the disease profile from [[Terminal illness|terminal]] to a [[Chronic condition|manageable disease]].<ref>{{cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,985762-1,00.html|title=Dr. David Ho: The Disease Detective|date=30 December 1996|newspaper=Time|accessdate=12 December 2022}}</ref> |- |1997 |[[चित्र:Andrew_Grove.jpg|सीमा|99x99अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Andrew|Grove}} |1936–2016 |In 1997, Grove was chairman and CEO of [[Intel]], recognized as a pioneer in the [[semiconductor industry]] and taken as a representative of the [[Digital Revolution]] and the [[Dot-com bubble|tech boom]]. |{{Collapsible list|[[Diana, Princess of Wales]]|[[Alan Greenspan]]|[[Ian Wilmut]]|<ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/specials/packages/0,28757,2020559,00.html|title=Man of the Year 1997|magazine=Time |access-date=16 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216214322/http://content.time.com/time/specials/packages/0,28757,2020559,00.html|archive-date=16 February 2017|df=dmy-all}}</ref>|title=3}} |- | rowspan="2" |1998 |[[चित्र:Bill_Clinton.jpg|सीमा|104x104अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Bill|Clinton}} (2) |Born 1946 |As President of the United States, Clinton was [[Impeachment of Bill Clinton|impeached]] in 1998 following the [[Clinton–Lewinsky scandal|Lewinsky scandal]]. The Senate acquitted him of the charges. | rowspan="2" |{{Collapsible list|[[Hillary Rodham Clinton]]|[[John Glenn]]|[[Alan Greenspan]]|[[Good Friday Agreement|The Irish Peacemakers]]|[[Mark McGwire]]|<ref name="justintime">{{cite web |url=https://people.com/celebrity/times-men-of-year-just-in-time/ |title=Time's Men of the Year (Just in time) |website=People |access-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004205916/https://people.com/celebrity/times-men-of-year-just-in-time/ |archive-date=4 October 2022 |date=27 May 1999 |url-status=dead}}</ref>|title=5}} |- |[[चित्र:Kenneth_W._Starr.jpg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Ken|Starr}} |1946–2022 |Starr, a lawyer investigating various figures within the Clinton administration, published his [[Starr Report]] in 1998, opening the door for the impeachment of Bill Clinton. |- |1999 |[[चित्र:Jeff_Bezos_visits_LAAFB_SMC_(3908618)_(cropped).jpeg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Jeff|Bezos}} |Born 1964 |Bezos is the founder and was the CEO of [[Amazon (company)|Amazon.com]], at that point one of the most successful companies in the [[Dot-com bubble|dot-com boom]]. | rowspan="1" | |- id="2000" |2000 |[[चित्र:George-W-Bush.jpeg|सीमा|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|George W.|Bush}} |Born 1946 |In 2000, Bush was [[2000 United States presidential election|elected]] President of the United States, defeating incumbent Vice President [[Al Gore]]. | rowspan="1" |{{Collapsible list|[[David Boies]]|[[Francis Collins]]|[[J.K. Rowling]]|[[Craig Venter]]|<ref>{{cite web |title=TIME Magazine December 25, 2000 Vol. 156 No. 26 |url=https://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601001225,00.html |website=content.time.com |access-date=27 March 2023 |language=en-us}}</ref>|title=4}} |- |2001 |[[चित्र:2019_Rudolph_Giuliani,_Ex-Prefeito_de_Nova_York_-_48789790128_(cropped).jpg|सीमा|108x108अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Rudy|Giuliani}} |Born 1944 |Giuliani, [[Mayor of New York City]] at the time of the [[September 11 attacks]] in 2001, was selected as a symbol of America's response to the attacks. | rowspan="5" | |- |2002 |[[चित्र:Whistle_icon.svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Whistleblowers|The [[Whistleblower]]s}} | |Represented by [[Cynthia Cooper (accountant)|Cynthia Cooper]], [[Coleen Rowley]], and [[Sherron Watkins]]. In 2001, Watkins uncovered [[Enron scandal|accounting irregularities in the financial reports]] of [[Enron]], testifying before Congressional committees the following year. In 2002, Cooper exposed a $3.8&nbsp;billion fraud at [[MCI Inc.|WorldCom]]. At the time, this was the largest incident of accounting fraud in U.S. history. In 2002, Rowley, an [[Federal Bureau of Investigation|FBI]] agent, gave testimony about the FBI's mishandling of information related to the September 11 attacks of 2001. |- |2003 |<!-- Do NOT place a non-free file here, per WP:NFTABLE and WP:NFLISTS -->[[चित्र:2ID_Recon_Baghdad.jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|American soldier|The [[Military of the United States|American soldier]]}} (2) | |Representing U.S. forces around the world, especially in the [[Iraq War]] (2003–2011) |- |2004 |[[चित्र:George-W-Bush.jpeg|सीमा|106x106अंश]] ! scope="row" |{{sortname|George W.|Bush}} (2) |Born 1946 |In 2004, Bush was [[2004 United States presidential election|re-elected]] President of the United States, defeating [[John Kerry]] and overseeing US involvement in the Iraq War. |- |2005 |[[चित्र:Bill_og_Melinda_Gates_2009-06-03_(bilde_01).JPG|सीमा|80x80अंश]] [[चित्र:Bono_singing_in_Indianapolis_on_Joshua_Tree_Tour_2017_9-10-17.jpg|सीमा|84x84अंश]] ! scope="row" |{{sort|Good Samaritans|The Good Samaritans}} | |Represented by [[Bono]], [[Bill Gates]], and [[Melinda French Gates|Melinda Gates]]. Bono, philanthropist and member of the rock band [[U2]], helped to organise the 2005 [[Live 8]] concerts. Bill Gates, founder of [[Microsoft]] and [[The World's Billionaires|richest person in the world]] at the time, and his wife Melinda, founded the philanthropic [[Bill & Melinda Gates Foundation]]. |- |2006 | ! scope="row" |{{sort|You|[[You (Time Person of the Year)|You]]}}<ref name="you">{{cite news|last=Grossman|first=Lev|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html|title=You – Yes, You – Are Time's Person of the Year|date=December 13, 2006|magazine=Time|access-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070112060107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html|archive-date=January 12, 2007|url-status=dead}}</ref> | |Representing [[User-generated content|individual content creators]] on the [[World Wide Web]] |{{Collapsible list|[[Mahmoud Ahmadinejad]]|[[James Baker]]|[[Hu Jintao]]|[[Kim Jong-il]]|<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/16242528/ns/us_news-life/t/time-magazines-person-year-you/|date=December 17, 2006|newspaper=Time|title=Time magazine's 'Person of the Year' is&nbsp;... You|author=NBC News Staff}}</ref>|title=4}} |- |2007 |[[चित्र:Владимир_Путин_(18-06-2023)_(cropped).jpg|सीमा|108x108अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Vladimir|Putin}}<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/2007/0,28757,1690753,00.html|title=Person of the Year 2007|magazine=Time|year=2007|access-date=July 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907034052/http://time.com/time/specials/2007/0,28757,1690753,00.html|archive-date=September 7, 2008|url-status=dead}}</ref> |Born 1952 |Putin was [[President of Russia]] from 2000 to 2008, and from 2012 onwards. In 2007, it was apparent that Putin's power would continue after his presidential term expired: he had suppressed much of the opposition to his rule, including having a suspected role in the 2006 [[assassination of Anna Politkovskaya]] and [[poisoning of Alexander Litvinenko]], and had secured his position as [[Prime Minister of Russia]] to his loyalist successor [[Dmitry Medvedev]]. |{{Collapsible list|[[Al Gore]]|[[Hu Jintao]]|[[David Petraeus]]|[[J. K. Rowling]]|<ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1690753,00.html|date=December 19, 2007|newspaper=Time|title=Complete List – Person of the Year 2007|author=Time Staff}}</ref>|title=4}} |- |2008 |[[चित्र:President_Barack_Obama.jpg|सीमा|99x99अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Barack|Obama}}<ref>{{cite news|last=Von Drehle|first=David|url=http://www.time.com/time/specials/2008/personoftheyear/article/0,31682,1861543_1865068,00.html?cnn=yes|title=Person of the Year 2008|date=December 17, 2008|magazine=Time|access-date=December 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220002630/http://www.time.com/time/specials/2008/personoftheyear/article/0,31682,1861543_1865068,00.html?cnn=yes|archive-date=December 20, 2008|url-status=dead}}</ref> |Born 1961 |In 2008, Obama was [[2008 United States presidential election|elected]] President of the United States, defeating [[John McCain]] to become the first African-American President of the United States in January 2009. |{{Collapsible list|[[Sarah Palin]]|[[Henry Paulson]]|[[Nicolas Sarkozy]]|[[Zhang Yimou]]|<ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1861543,00.html|date=December 17, 2008|newspaper=Time|title=Person of the Year 2008|author=Time Staff}}</ref>|title=4}} |- |2009 |[[चित्र:Ben_Bernanke_official_portrait.jpg|सीमा|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Ben|Bernanke}}<ref>{{cite news|last=Grunwald|first=Michael|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1946375_1947251,00.html|title=Person of the Year 2009|date=December 16, 2009|magazine=Time|access-date=December 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216213114/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1946375_1947251,00.html|archive-date=December 16, 2009|url-status=dead}}</ref> |Born 1953 |[[Chair of the Federal Reserve|Chairman of the Federal Reserve]] during the [[2007–2008 financial crisis|financial crisis of 2007–08]] and the following [[Great Recession]] |{{Collapsible list|[[Usain Bolt]]|The Chinese Worker|[[Stanley McChrystal]]|[[Nancy Pelosi]]|<ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1946375,00.html|date=December 16, 2009|newspaper=Time|title=Person of the Year 2009|author=Time Staff}}</ref>|title=4}} |- id="2010" |2010 |[[चित्र:Mark_Zuckerberg_F8_2019_Keynote_(32830578717)_(cropped).jpg|सीमा|99x99अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Mark|Zuckerberg}}<ref>{{cite news|last=Grossman|first=Lev|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183,00.html|title=Person of the Year 2010|date=December 15, 2010|magazine=Time|access-date=December 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215133743/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183,00.html|archive-date=December 15, 2010|url-status=dead}}</ref> |Born 1984 |Founder of the social-networking website [[Facebook]]. In 2010, Facebook passed half a billion users but was involved in privacy disputes, and Zuckerberg had been the subject of the Oscar-winning [[Biographical film|biopic]] ''[[The Social Network]]''. |{{Collapsible list|[[Julian Assange]]|[[2010 Copiapó mining accident|The Chilean Miners]]|[[Hamid Karzai]]|[[Tea Party movement|The Tea Party]]|<ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2036683,00.html|date=December 15, 2010|newspaper=Time|title=Complete List – Person of the Year 2010|author=Time Staff}}</ref>|title=4}} |- |2011 |[[चित्र:Marcha_estudiantes_Chile.jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Protester|The Protester}}<ref name="the_protester">{{cite news|last=Andersen|first=Kurt|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2101745_2102132_2102373,00.html|title=The Protester|date=December 14, 2011|magazine=Time|access-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828141900/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2101745_2102132_2102373,00.html|archive-date=August 28, 2013|url-status=live}}</ref> | |Recognizing the historic significance of many [[grassroots]] [[protest]]s across the world during that year, such as the ongoing [[Arab Spring]] and those against austerity measures in [[Anti-austerity movement in Greece|Greece]] and later in [[Anti-austerity movement in Spain|Spain]], against corruption in [[2011 Indian anti-corruption movement|India]], against the drug war in [[Movement for Peace with Justice and Dignity|Mexico]], for education in [[2011–2013 Chilean student protests|Chile]], for social justice in [[2011 Israeli social justice protests|Israel]], as well as the [[2011 England riots|riots in England]], the anti-government protests in [[2011–2013 Russian protests|Russia]] and the emerging global [[Occupy movement|Occupy Movement]]<ref name="the_protester" /> |{{Collapsible list|[[Ai Weiwei]]|[[Catherine, Duchess of Cambridge]]|[[William McRaven]]|[[Paul Ryan]]|<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|title=Full List|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2101745,00.html|url-status=live|magazine=Time|date=n.d.|access-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20131201052511/http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2101745,00.html|archive-date=December 1, 2013}}</ref>|title=4}} |- |2012 |[[चित्र:President_Barack_Obama.jpg|सीमा|99x99अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Barack|Obama}} (2)<ref>{{cite news|last=Scherer|first=Michael|url=http://poy.time.com/2012/12/19/person-of-the-year-barack-obama/|title=Person of the Year 2012|date=December 19, 2008|magazine=Time|access-date=December 23, 2012|archive-date=2012-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121219192633/http://poy.time.com/2012/12/19/person-of-the-year-barack-obama/|url-status=dead}}</ref> |Born 1961 |In 2012, Obama was [[2012 United States presidential election|re-elected]] President of the United States, defeating [[Mitt Romney]]. |{{Collapsible list|[[Tim Cook]]|[[Fabiola Gianotti]]|[[Mohamed Morsi]]|[[Malala Yousafzai]]|<ref>{{cite news|title=Person of the Year 2012|url=http://poy.time.com/person-of-the-year-2012/|magazine=Time|access-date=January 20, 2019|date=December 19, 2012|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121172519/http://poy.time.com/person-of-the-year-2012/|url-status=dead}}</ref>|title=4}} |- |2013 |[[चित्र:Portrait_of_Pope_Francis_(2021).jpg|सीमा|114x114अंश]] ! scope="row" |[[Pope Francis|Francis]]<ref>{{cite news|url=http://poy.time.com/2013/12/11/person-of-the-year-pope-francis-the-peoples-pope/?hpt=hp_t2|title=Pope Francis, The People's Pope|date=December 11, 2013|magazine=Time|access-date=December 11, 2013|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811192747/http://poy.time.com/2013/12/11/person-of-the-year-pope-francis-the-peoples-pope/?hpt=hp_t2|url-status=dead}}</ref> |Born 1936 |[[2013 papal conclave|Elected]] Pope of the Roman Catholic Church in 2013, following the [[Resignation of Pope Benedict XVI|resignation]] of [[Pope Benedict XVI]] |{{Collapsible list|[[Bashar al-Assad]]|[[Ted Cruz]]|[[Edward Snowden]]|[[Edith Windsor]]|<ref>{{cite news|url=http://poy.time.com/person-of-the-year-2013/|date=December 11, 2013|magazine=Time|title=Pope Francis: Person of the Year 2013|accessdate=2023-12-26|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207141708/http://poy.time.com/person-of-the-year-2013/|url-status=dead}}</ref>|title=4}} |- |2014 |[[चित्र:PPE_Training_(2).jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Ebola|[[Ebola virus|Ebola]]}} fighters<ref name="ebola">{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters-choice/|title=The Choice|date=December 10, 2014|magazine=Time|access-date=December 10, 2014|archive-date=2018-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227175205/http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters-choice/|url-status=dead}}</ref> | |"Ebola fighters" refers to health care workers who helped stop the spread of the [[Ebola|Ebola virus]] during the [[Western African Ebola virus epidemic|Ebola virus epidemic in West Africa]], including not only doctors and nurses, but also ambulance attendants, burial parties and others.<ref>{{cite news|last=McLaughlin|first=Eliott C.|url=http://www.cnn.com/2014/12/10/world/time-person-of-the-year/|title=Ebola fighters are Time's 'Person of the Year'|date=December 10, 2014|work=CNN|access-date=July 25, 2015}}</ref>{{Collapsible list|Jerry Brown, the medical director at the Eternal Love Winning Africa Hospital in [[Monrovia]], [[Liberia]],<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/content/dam/images/1/2/4/l/j/j/image.related.articleLeadNarrow.300x0.124l0d.png/1418243285880.jpg |work=The Sydney Morning Herald |title=Image: 1418243285733.jpg, (300 × 400 px)}}</ref><ref name="time.com">{{cite web |url=http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters/ |title=Time Person of the Year 2014: Ebola Fighters |work=Time.com |access-date=July 25, 2015 |date=December 10, 2014 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304131946/https://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters/ |url-status=dead }}</ref>|[[Kent Brantly]], a physician with [[Samaritan's Purse]] and the first American to be infected in the 2014 outbreak,<ref name="time.com" /><ref>{{cite news |url=http://assets.nydailynews.com/polopoly_fs/1.2040224!/img/httpImage/image.jpg_gen/derivatives/article_970/article-time2-1210.jpg |location=New York |work=Daily News |title=Image: article-time2-1210.jpg (970 × 1293 px) |accessdate=2023-12-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113722/http://assets.nydailynews.com/polopoly_fs/1.2040224!/img/httpImage/image.jpg_gen/derivatives/article_970/article-time2-1210.jpg |url-status=dead }}</ref>|Ella Watson-Stryker, a health promoter for [[Doctors Without Borders]] who is originally from the [[United States]],<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews">{{cite web |url=http://media2.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403248-ella.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403248-ella.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media2.s-nbcnews.com |access-date=September 23, 2015}}</ref>|Foday Gallah, an ambulance supervisor and Ebola survivor from Monrovia, Liberia,<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews2">{{cite web |url=http://media2.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403249-foday.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403249-foday.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media2.s-nbcnews.com |access-date=September 23, 2015}}</ref>|[[Salome Karwah]], a trainee nurse and counselor from Liberia whose parents died of Ebola,<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews3">{{cite web |url=http://media4.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403247-salome.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403247-salome.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media4.s-nbcnews.com |access-date=September 23, 2015}}</ref>|[[Pardis Sabeti]] from the [[Broad Institute]].|title=Those represented on the covers included}} |{{Collapsible list|[[Masoud Barzani]]|[[Ferguson unrest|Ferguson protesters]]|[[Jack Ma]]|[[Vladimir Putin]]|<ref name=ebola />|title=4}} |- |2015 |[[चित्र:Angela_Merkel_2019_cropped.jpg|सीमा|111x111अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Angela|Merkel}} |Born 1954 |Chancellor of Germany from 2005 to 2021, recognized for leadership in the [[Greek government-debt crisis|Greek debt crisis]] and [[2015 European migrant crisis|European migrant crisis]]<ref>{{cite news|last=Gibbs|first=Nancy|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-angela-merkel-choice/|title=The Choice: Why Angela Merkel is Time's Person of the Year 2015|date=December 9, 2015|newspaper=Time|accessdate=2023-12-26|archive-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714205632/http://time.com/time-person-of-the-year-2015-angela-merkel-choice/|url-status=dead}}</ref> |{{Collapsible list|[[Abu Bakr al-Baghdadi]]|[[Black Lives Matter]]|[[Caitlyn Jenner]]|[[Travis Kalanick]]|[[Hassan Rouhani]]|[[Donald Trump]]|<ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-abu-bakr-al-baghdadi/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Abu Bakr al-Baghdadi}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-donald-trump/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time uPerson of the Year 2015 Runner-Up: Donald Trump|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216095233/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-donald-trump/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-black-lives-matter/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Black Lives Matter|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216225336/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-black-lives-matter/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-hassan-rouhani/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Hassan Rouhani|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216193719/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-hassan-rouhani/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-travis-kalanick/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Travis Kalanick|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227095731/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-travis-kalanick/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-caitlyn-jenner/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Caitlyn Jenner|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144842/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-caitlyn-jenner/?iid=toc|url-status=dead}}</ref>|title=6}} |- |2016 |[[चित्र:Official_Portrait_of_President_Donald_Trump.jpg|सीमा|101x101अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Donald|Trump}} |Born 1946 |In 2016, Trump was [[2016 United States presidential election|elected]] President of the United States, defeating [[Hillary Clinton]]. |{{Collapsible list|[[Beyoncé]]|[[Hillary Clinton]]|[[CRISPR|The CRISPR Pioneers]]|[[Recep Tayyip Erdoğan]]|The Hackers|<ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-hillary-clinton-runner-up/|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Hillary Clinton: Time Person of the Year 2016 Runner Up|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214183605/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-hillary-clinton-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-hackers-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Hackers: Time Person of the Year 2016 Runner Up|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219075712/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-hackers-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-erdogan-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Recep Tayyip Erdogan: Turkish President Who Resisted a Coup|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226125750/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-erdogan-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-crispr-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=CRISPR Technology Scientists on Their Gene Editing Tool|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218181541/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-crispr-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-beyonce-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Beyonce: Time Person of the Year 2016 Runner Up|accessdate=2023-12-26|archive-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722020001/http://time.com/time-person-of-the-year-2016-beyonce-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref>|title=5}} |- |2017 | ! scope="row" |{{sort|Silence Breakers|The Silence Breakers}} | |{{anchor|The Silence Breakers|Silence Breakers}}The people who spoke out against sexual abuse and harassment, including the figureheads of the American [[MeToo movement]]. Represented on the cover by strawberry picker Isabel Pascual (pseudonym), lobbyist Adama Iwu, actress [[Ashley Judd]], software engineer [[Susan Rigetti|Susan Fowler]], singer-songwriter [[Taylor Swift]], and a sixth woman, a hospital worker who wished to remain anonymous and whose face cannot be seen.{{Collapsible list|actress [[Alyssa Milano]]|activist [[Tarana Burke]]|actress [[Selma Blair]]|the seven plaintiffs in a lawsuit against the [[Plaza Hotel]]|politician [[Sara Gelser]]|entrepreneur Lindsay Meyer|dishwasher Sandra Pezqueda|actress [[Rose McGowan]]|psychotherapist and writer [[Wendy Walsh]]|blogger Lindsey Reynolds|housekeeper Juana Melara|journalist Sandra Muller|actor [[Terry Crews]]|University of Rochester professors [[Celeste Kidd]] and [[Jessica F. Cantlon|Jessica Cantlon]]|journalist [[Megyn Kelly]]|journalist [[Jane Merrick]]|producer Zelda Perkins|European Parliament member [[Terry Reintke]]|charity worker Bex Bailey|art curator Amanda Schmitt|filmmaker [[Blaise Godbe Lipman]]|anonymous former office assistant.<ref name="time17">{{cite magazine |last1=Zacharek |first1=Stephanie |last2=Dockterman |first2=Eliana |last3=Edwards |first3=Haley Sweetland |url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers |title=Time Person of the Year 2017: The Silence Breakers |magazine=Time |access-date=6 December 2017 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813213723/http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MkR8GY2YBAU Time Person of the Year 2017: The Silence Breakers], POY video posted by Time to YouTube on Dec 6, 2017</ref>|title=The feature also specifically spotlights, in order:}} |{{Collapsible list|[[Patty Jenkins]]|[[Colin Kaepernick]]|[[Kim Jong-un]]|[[Robert Mueller]]|[[Donald Trump]]|[[Xi Jinping]]|<ref>{{cite magazine|title=Donald Trump: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-donald-trump-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216094241/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-donald-trump-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Xi Jinping: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-xi-jinping-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208063915/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-xi-jinping-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Robert Mueller: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-robert-mueller-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218025625/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-robert-mueller-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Kim Jong Un: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-kim-jong-un-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220212037/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-kim-jong-un-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Colin Kaepernick: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-colin-kaepernick-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226035645/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-colin-kaepernick-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Patty Jenkins: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-patty-jenkins-runner-up/|magazine=Time|access-date=21 January 2019|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210051208/http://time.com/time-person-of-the-year-2017-patty-jenkins-runner-up/|url-status=dead}}</ref>|title=6}} |- |2018 |[[चित्र:Jamal_Khashoggi_in_March_2018.jpg|सीमा|80x80अंश]] [[चित्र:PH1-RAPPLER-DSCF3442.jpg|सीमा|80x80अंश]] [[चित्र:Police_escort_detained_Reuters_journalist_Kyaw_Soe_Oo.jpg|सीमा|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Guardians|The Guardians}} | |Journalists who faced persecution, arrest or murder for their reporting. Those highlighted on four different covers were: * [[Jamal Khashoggi]], ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' columnist murdered for his criticism of the [[Mohammed bin Salman|Saudi crown prince]]; * [[Maria Ressa]], editor of the Philippine news website [[Rappler]], who was indicted for her critical coverage of [[Rodrigo Duterte]]'s controversially violent policies; * [[Wa Lone]] and [[Kyaw Soe Oo]], [[Reuters]] journalists captured in Myanmar while investigating the [[Inn Din massacre]]; * the staff of ''[[The Capital]]'', a Maryland newspaper whose office was targeted by a gunman who killed five of its employees in a [[Capital Gazette shooting|mass shooting]].<ref>{{cite news|author=Kim, Eun Kyung|url=https://www.today.com/news/time-person-year-2018-guardians-war-truth-t144911|title=Time's 2018 Person of the Year: 'The Guardians and the War on Truth'|date=December 11, 2018|newspaper=Today Show|access-date=11 December 2018}}</ref> {{Collapsible list|[[Shahidul Alam]] of Bangladesh|[[Mother Mushroom|Nguyễn Ngọc Như Quỳnh]] of Vietnam|Dulcina Parra of Mexico|[[Luz Mely Reyes]] of Venezuela|[[Can Dündar]] of Turkey|[[Tatyana Felgenhauer]] of Russia|[[Amal Habani]] of Sudan|[[Arkady Babchenko]] of Russia.<ref>{{cite magazine |last1=Vick |first1=Karl |title=Time Person of the Year 2018: The Guardians |url=http://time.com/person-of-the-year-2018-the-guardians/ |magazine=Time |access-date=12 December 2018 |archive-date=2019-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819215803/https://time.com/person-of-the-year-2018-the-guardians/ |url-status=dead }}</ref>|title=The feature also spotlights the following journalists, in order:}} |{{Collapsible list|[[March for Our Lives|The Activists]]|[[Ryan Coogler]]|[[Meghan Markle]]|[[Moon Jae-in]]|[[Robert Mueller]]|[[Donald Trump]]|<ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-donald-trump-runner-up/|title=Donald Trump: Time Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=11 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-donald-trump-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-robert-mueller-runner-up/|title=Robert Mueller: Tine Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=11 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-robert-mueller-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-the-activists-runner-up/|title=The Activists: Time Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=10 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207083006/https://time.com/person-of-the-year-2018-the-activists-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-moon-jae-in-runner-up/|title=Moon Jae-in: Time Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=10 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115002053/https://time.com/person-of-the-year-2018-moon-jae-in-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-ryan-coogler-runner-up/|title=Ryan Coogler: Time Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=10 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-ryan-coogler-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-meghan-markle-runner-up/|title=Meghan Markle: Time Person of the Year 2018 Runner Up|magazine=Time|date=10 December 2018|access-date=21 January 2019|archive-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213142927/https://time.com/person-of-the-year-2018-meghan-markle-runner-up/|url-status=dead}}</ref>|title=6}} |- |2019 |[[चित्र:Greta Thunberg in Stockholm.jpg|119x119अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Greta|Thunberg}} |Born 2003 |Swedish environmental activist and founder of the [[School Strike for Climate]] campaign<ref>{{cite magazine|last1=Alter|first1=Charlotte|last2=Haynes|first2=Suyin|last3=Worland|first3=Justin|title=Greta Thunberg: Time's Person of the Year 2019|url=https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/|magazine=Time|access-date=12 December 2019|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213190507/https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/|url-status=dead}}</ref> |{{Collapsible list|[[2019–20 Hong Kong protests|The Hong Kong protesters]]|[[Nancy Pelosi]]|[[Donald Trump]]|[[Trump–Ukraine scandal#First whistleblower complaint|Whistleblower in Trump–Ukraine scandal]]|<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/video/final-5-candidates-for-time-person-of-the-year-revealed-on-today-74828869944|title=Final 5 candidates for Time Person of the Year revealed on Today|website=Today.com|access-date=2019-12-11}}</ref>|title=4}} |- id="2020" | rowspan="2" |2020 |[[चित्र:Joe_Biden_presidential_portrait.jpg|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Joe|Biden}}<ref name="2020 Winner">{{cite news|last1=Alter|first1=Charlotte|url=https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris|title=2020 Person of the Year - Joe Biden and Kamala Harris|date=December 11, 2020|magazine=Time|access-date=December 11, 2020|archive-date=2020-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213085430/https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris/|url-status=dead}}</ref> |Born 1942 | rowspan="2" |In 2020, Biden and Harris were [[2020 United States presidential election|elected]] President and Vice President of the United States respectively, defeating incumbent President [[Donald Trump]] and Vice President [[Mike Pence]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/11/03/us/elections/results-president.html|title=Presidential Election Results: Biden Wins|date=2020-11-03|work=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=2020-12-11}}</ref> In January 2021, Harris became the first woman, first [[African Americans|African American]], and first [[Asian Americans|Asian American]] vice president. | rowspan="2" |{{Collapsible list|[[Anthony Fauci]] and the Front Line Health Workers|[[George Floyd protests|The Movement for Racial Justice]]|[[Donald Trump]]|<ref>{{cite web|url=https://www.today.com/news/who-will-be-time-s-2020-person-year-see-shortlist-t203094|title=Who will be Time's 2020 Person of the Year? See the shortlist|first=Scott|last=Stump|website=Today.com|access-date=December 10, 2020}}</ref>|title=3}} |- |[[चित्र:Kamala_Harris_Vice_Presidential_Portrait.jpg|100x100अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Kamala|Harris}}<ref name="2020 Winner" /> |Born 1964 |- |2021 |[[चित्र:Elon_Musk_Colorado_2022_(cropped2).jpg|96x96अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Elon|Musk}}<ref>{{Cite magazine|title=Elon Musk Is Time's 2021 Person of the Year|url=https://time.com/person-of-the-year-2021-elon-musk/|magazine=Time|access-date=2021-12-13|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213124147/https://time.com/person-of-the-year-2021-elon-musk/|url-status=dead}}</ref> |Born 1971 |CEO of [[Tesla, Inc.]], founder and CEO of [[SpaceX]], and the richest person in the world in 2021 |''Time'' did not release a shortlist for 2021.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/12/13/media/slug-time-person-year-elon-musk/index.html|title=Time Person of the Year: Elon Musk, CEO of Tesla and SpaceX, named most influential of 2021|last1=Flynn|first1=Kerry|date=December 13, 2021|website=CNN|access-date=14 December 2021}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 |[[चित्र:The_world_must_officially_recognize_that_Russia_has_become_a_terrorist_state_-_address_by_the_President_of_Ukraine._(51941720577)_(cropped).jpg|105x105अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Volodymyr|Zelensky}}<ref>{{Cite magazine|title=Volodymyr Zelensky Is Time's 2022 Person of the Year|url=https://time.com/person-of-the-year-2022-volodymyr-zelensky/|magazine=Time|access-date=2022-12-07|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104155135/https://time.com/person-of-the-year-2022-volodymyr-zelensky/|url-status=dead}}</ref> |Born 1978 |[[President of Ukraine]] since 2019, and [[Commander-in-chief#Ukraine|supreme commander-in-chief]] during the [[Russian invasion of Ukraine|2022 Russian invasion of Ukraine]] | rowspan="2" |{{Collapsible list|[[Liz Cheney]]|[[Ron DeSantis]]|[[Gun safety|Gun safety advocates]]|[[Elon Musk]]|[[2021–2023 Iranian protests|Protesters in Iran]]|[[MacKenzie Scott]]|[[Supreme Court of the United States]]|[[Xi Jinping]]|[[Janet Yellen]]|<ref>{{cite magazine|url=https://www.today.com/news/time-2022-person-of-the-year-shortlist-rcna60072|title= Who will be Time’s 2022 Person of the Year? See the contenders|access-date=2022-07-12|website=Today}}</ref>|title=9}} |- |[[चित्र:Flag_of_Ukraine.svg|80x80अंश]] ! scope="row" |{{sort|Spirit of Ukraine|The Spirit of Ukraine}}<ref name="Spirit of Ukraine">{{Cite magazine|title=The Spirit of Ukraine and Time's 2022 Person of the Year|url=https://time.com/spirit-of-ukraine-person-of-the-year-2022/|magazine=Time|access-date=2022-12-07|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104204243/https://time.com/spirit-of-ukraine-person-of-the-year-2022/|url-status=dead}}</ref> | |"The Spirit of Ukraine" represents the "resilience of the [[Ukrainians|Ukrainian people]] and the [[Ukrainian resistance during the Russian invasion of Ukraine|Ukrainian resistance]], as well as [[List of military aid to Ukraine during the Russo-Ukrainian War|foreign aid to Ukraine]]".{{Collapsible list|Surgeon [[David Nott]] and the [[David Nott Foundation]]|Chef [[José Andrés]] and the [[World Central Kitchen]]|Restaurant owner [[Ievgen Klopotenko]]|Opera singer [[Sergiy Ivanchuk]]|Anesthetist [[Iryna Kondratova]]|Actor [[Liev Schreiber]] and [[BlueCheck Ukraine]]|Entrepreneur [[Oleg Rogynskyy]]|Entrepreneur [[Elon Musk]], engineer [[Oleg Kutkov]] and [[Starlink]]|Medic [[Yuliia Paievska]]|Journalist [[Olga Rudenko]] and the ''[[Kyiv Independent]]''<ref name="Spirit of Ukraine"/>|title=The feature spotlights the following people and organizations, in order:}} |- |2023 |[[चित्र:Taylor_Swift_at_the_2023_MTV_Video_Music_Awards_(3).png|120x120अंश]] ! scope="row" |{{sortname|Taylor|Swift}} (2) |Born 1989 |Singer-songwriter whose 2023–2024 [[The Eras Tour|Eras Tour]] became the highest-grossing concert tour of all time.<ref>{{cite news|last=Gensler|first=Andy|url=https://news.pollstar.com/2023/12/08/taylor-swift-sets-all-time-touring-record-with-billion-dollar-gross/|title=Taylor Swift Sets All-Time Touring Record With $1 Billion Gross|date=December 8, 2023|magazine=[[Pollstar]]|access-date=December 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208150250/https://news.pollstar.com/2023/12/08/taylor-swift-sets-all-time-touring-record-with-billion-dollar-gross/|archive-date=December 8, 2023|url-status=live}}</ref> The tour had a significant [[Impact of the Eras Tour|cultural and economic impact]] in 2023. ''Time'' described Swift as the first Person of the Year to be recognized for their "achievement in the arts". Swift was also part of the 2017 Person of the Year, called the "Silence Breakers". She was noted by the magazine as the first woman to be recognized more than once and the first woman to appear twice on a Person of the Year cover.<ref>{{cite web|url=https://time.com/6343069/taylor-swift-history-person-of-the-year/|title=Taylor Swift Makes History as Person of the Year|last1=Shah|first1=Simmone|date=6 December 2023|website=TIME|language=en|access-date=6 December 2023|archive-date=2023-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206124713/https://time.com/6343069/taylor-swift-history-person-of-the-year/|url-status=dead}}</ref> |{{Collapsible list|[[Sam Altman]]|[[Barbie]]|[[Charles III|King Charles III]]|[[2023 Hollywood labor disputes|Hollywood strikers]]|[[Jerome Powell]]|[[Vladimir Putin]]|[[Indictments against Donald Trump|Trump Prosecutors]]|[[Xi Jinping]]|title=8}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:टाइम (नियतकालिक)|पर्सन ऑफ द इयर]] dqzk8he4oxtom5nekce4okcrgq97y5m 10 348336 2717944 2695711 2026-10-08T06:40:26Z Nitin.kunjir 4684 2717944 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed |listclass = hlist | list1 = '''कसोटी आणि मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' | group2 = ऑस्ट्रेलिया | list2 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५६-५७|१९५६-५७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५९-६०|१९५९-६०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६४-६५|१९६४-६५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७९-८०|१९७९-८०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८८-८९|१९८८-८९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान, श्रीलंका आणि संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २००२-०३|२००२-०३]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २००९|२००९]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (इंग्लंडमध्ये), २०१०|२०१०]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २०१२|२०१२]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१४-१५|२०१४-१५]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१८-१९|२०१८-१९ (सप्टेंबर १८)]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१९|२०१८-१९ (मार्च १९)]]'' * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|२०२६]] | group3 = बांगलादेश | list3 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००३|२००३]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००७-०८|२००८]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४|२०२४]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२५|२०२५]] | group4 = इंग्लंड | list4 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६८-६९|१९६८-६९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७२-७३|१९७२-७३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७७-७८|१९७७-७८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८३-८४|१९८३-८४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८७-८८|१९८७-८८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * ''[[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २००९-१०|२००९-१०]]'' * ''[[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २०११-१२|२०११-१२]]'' * ''[[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६|२०१५-१६]]'' * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group5 = भारत | list5 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५४-५५|१९५४-५५]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७८-७९|१९७८-७९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] | group6 = न्यू झीलंड | list6 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५५-५६|१९५५-५६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६४-६५|१९६४-६५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६९-७०|१९६९-७०]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७६-७७|१९७६-७७]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९०-९१|१९९०-९१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००२|२००२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * ''[[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २००९-१०|२००९-१०]]'' * ''[[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१४-१५|२०१४-१५]]'' * ''[[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २०१८-१९|२०१८-१९]]'' * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३ (डिसेंबर २२)]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२२-२३ (एप्रिल २०२३)|२०२२-२३ (एप्रिल २३)]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४|२०२४]] | group7 = दक्षिण आफ्रिका | list7 = * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * ''[[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २०१०-११|२०१०-११]]'' * ''[[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१३-१४|२०१३-१४]]'' * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] | group8 = श्रीलंका | list8 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८१-८२|१९८१-८२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * ''[[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २०११-१२|२०११-१२]]'' * ''[[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१३-१४|२०१३-१४]]'' * ''[[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१७-१८|२०१७-१८]]'' * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७|२०२६-२७]] | group9 = वेस्ट इंडीज | list9 = * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९४८-४९|१९४८-४९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५८-५९|१९५८-५९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत आणि पाकिस्तान दौरा, १९७४-७५|१९७४-७५]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८०-८१|१९८०-८१]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८६-८७|१९८६-८७]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९०-९१|१९९०-९१]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * ''[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २००१-०२|२००१-०२]]'' * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * ''[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २००८-०९|२००८-०९]]'' * ''[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१६-१७|२०१६-१७]]'' * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०१७–१८|२०१७-१८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२२|२०२२]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group10 = झिम्बाब्वे | list10 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०१५|२०१५]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] | list11 = '''आयोजित केलेल्या स्पर्धा''' | group12 = अनेक संघ | list12 = * [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] * [[विल्स त्रिकोणी मालिका, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] * [[१९९७-९८ विल्स चौरंगी स्पर्धा|१९९७]] * [[२००१-०२ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२००१-०२]] * [[२००४-०५ पाकटेल चषक|२००४-०५]] * [[२००८ आशिया चषक|२००८]] * [[२०२३ आशिया चषक|२०२३]] * [[२०२४-२५ पाकिस्तान तिरंगी मालिका|२०२४-२५]] * [[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५ (फेब्रुवारी २५)]] * [[२०२५ पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका|२०२५ (नोव्हेंबर २५)]] | list13 = '''इतर दौरे | group14 = अफगाण | list14 = * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०११|२०११]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०१३|२०१२-१३]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] | group15 = बांगलादेशी | list15 = * [[बांगलादेशी क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]] | group16 = सिलोन/श्रीलंकन | list16 = * [[सिलोन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९४९-५०|१९४९-५०]] * [[सिलोन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६६-६७|१९६६-६७]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७३-७४|१९७३-७४]] | group17 = इंग्रजी | list17 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९५१-५२|१९५१-५२]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९५५-५६|१९५५-५६]] * [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब अंडर-२५ क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६६-६७|१९६६-६७]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[इंग्लिश क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] | group18 = बहुराष्ट्रीय | list18 = * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा भारत, पाकिस्तान आणि सिलोन दौरा, १९४९-५०|१९४९-५०]] * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा विश्व दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६३-६४|१९६३-६४]] * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९६७-६८|१९६७-६८]] * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान, भारत आणि सिलोन दौरा, १९६७-६८|१९६७-६८]] * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७०-७१|१९७०-७१]] * [[उर्वरित वर्ल्ड इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७०-७१|१९७०-७१]] * [[उर्वरित वर्ल्ड इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७३-७४|१९७३-७४]] * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९७६-७७|१९७६-७७]] * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८१-८२|१९८१-८२]] * [[२०१७ स्वतंत्रता चषक|२०१७]] |below = २००९ पासून संयुक्त अरब अमिराती किंवा इतर तटस्थ ठिकाणी खेळल्या गेलेल्या मालिका ''इटालिक'' मध्ये दर्शवले आहेत. }} <noinclude> {{collapsible option}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]] <–noinclude> d73jrnwo85zo01hp2e4ogn53pgitahc 10 355258 2718001 2716087 2026-10-08T10:07:24Z Ganesh591 62733 2718001 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed | listclass = hlist | list1 = '''कसोटी आणि मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' | group2 = ऑस्ट्रेलिया | list2 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०२-०३|१९०२-०३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२१-२२|१९२१-२२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३५-३६|१९३५-३६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९४९-५०|१९४९-५०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५७-५८|१९५७-५८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६६-६७|१९६६-६७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६९-७०|१९६९-७०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३|२०२३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group3 = बांगलादेश | list3 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group4 = इंग्लंड | list4 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८८८-८९|१८८८-८९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९१-९२|१८९१-९२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९५-९६|१८९५-९६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९८-९९|१८९८-९९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०५-०६|१९०५-०६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०९-१०|१९०९-१०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९१३-१४|१९१३-१४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२२-२३|१९२२-२३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२७-२८|१९२७-२८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३०-३१|१९३०-३१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३८-३९|१९३८-३९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९४८-४९|१९४८-४९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५६-५७|१९५६-५७]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६४-६५|१९६४-६५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group5 = भारत | list5 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१०-११|२०१०-११]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०|२०२० (रद्द केली)]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group6 = केनिया | list6 = * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] | group7 = न्यूझीलंड | list7 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५३-५४|१९५३-५४]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५|२०१५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६|२०१६]] | group8 = पाकिस्तान | list8 = * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * ''[[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]]'' | group9 = श्रीलंका | list9 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group10 = वेस्ट इंडीज | list10 = * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१४-१५|२०१४-१५]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] | group11 = झिम्बाब्वे | list11 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१०-११|२०१०-११]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] | list12 = '''आयोजित केलेल्या स्पर्धा''' | group13 = अनेक संघ | list13 = * [[१९९२-९३ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका|१९९२-९३]] * [[मंडेला ट्रॉफी|१९९४-९५]] * [[१९९६-९७ स्टँडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|१९९६-९७]] * [[१९९७-९८ स्टँडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|१९९७-९८]] * [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|१९९९-२०००]] * [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१-०२]] * [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] * [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] * [[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००९]] * [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका|२०२२-२३]] | list14 = '''इतर दौरे''' | list15 = '''नोंद:''' १९७० आणि १९९१ दरम्यान दक्षिण आफ्रिकेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपासून वेगळे करताना, विविध संघांनी सात अनधिकृत दौरे (''खाली तिर्यक केलेले'') होते, ज्यांना एकत्रितपणे दक्षिण आफ्रिकेचे बंडखोर दौरे म्हणून ओळखले जाते. | group16 = ऑस्ट्रेलियन | list16 = * [[ऑस्ट्रेलियन इंपीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन#दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा|१९१९]] * ''[[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७|१९८६-८७]]'' | group17 = बांगलादेशी | list17 = * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०००-०१#बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] | group18 = डच | list18 = * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] | group19 = इंग्लिश | list19 = * [[एस.बी. जोएल क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२४-२५|१९२४-२५]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७२-७३|१९७२-७३]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७३-७४|१९७३-७४]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७४-७५|१९७४-७५]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] * ''[[इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२|१९८१-८२]]'' * ''[[इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]]'' * [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] | group20 = आयरिश | list20 = * [[आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] | group21 = केनिया | list21 = * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] | group22 = बहुराष्ट्रीय | list22 = * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५९-६०|१९५९-६०]] * [[इंटरनॅशनल वाँडरर्सचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] | group23 = नामिबियन | list23 = * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] | group24 = स्कॉटिश | list24 = * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | group25 = श्रीलंका | list25 = * ''[[अरोसा श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]]'' | group26 = वेस्ट इंडियन | list26 = * ''[[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]]'' * ''[[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८३-८४|१९८३-८४]]'' |below = हे देखील पहा: [[दक्षिण आफ्रिकेत १९७१ ते १९८१ दरम्यान आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] }} <noinclude> [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट साचे|आंतरराष्ट्रीय दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> gs6r4li6bmbyjl92uyseyz7amep3pxo 2718006 2718001 2026-10-08T10:24:34Z Ganesh591 62733 2718006 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed | listclass = hlist | list1 = '''कसोटी आणि मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' | group2 = ऑस्ट्रेलिया | list2 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०२-०३|१९०२-०३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२१-२२|१९२१-२२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३५-३६|१९३५-३६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९४९-५०|१९४९-५०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५७-५८|१९५७-५८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६६-६७|१९६६-६७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६९-७०|१९६९-७०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३|२०२३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group3 = बांगलादेश | list3 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group4 = इंग्लंड | list4 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८८८-८९|१८८८-८९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९१-९२|१८९१-९२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९५-९६|१८९५-९६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १८९८-९९|१८९८-९९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०५-०६|१९०५-०६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९०९-१०|१९०९-१०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९१३-१४|१९१३-१४]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२२-२३|१९२२-२३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२७-२८|१९२७-२८]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३०-३१|१९३०-३१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९३८-३९|१९३८-३९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९४८-४९|१९४८-४९]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५६-५७|१९५६-५७]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६४-६५|१९६४-६५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|२०२६-२७]] | group5 = भारत | list5 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१०-११|२०१०-११]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०|२०२० (रद्द केली)]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group6 = केनिया | list6 = * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] | group7 = न्यूझीलंड | list7 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५३-५४|१९५३-५४]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५|२०१५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६|२०१६]] | group8 = पाकिस्तान | list8 = * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * ''[[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]]'' | group9 = श्रीलंका | list9 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group10 = वेस्ट इंडीज | list10 = * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१४-१५|२०१४-१५]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] | group11 = झिम्बाब्वे | list11 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१०-११|२०१०-११]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] | list12 = '''आयोजित केलेल्या स्पर्धा''' | group13 = अनेक संघ | list13 = * [[१९९२-९३ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका|१९९२-९३]] * [[मंडेला ट्रॉफी|१९९४-९५]] * [[१९९६-९७ स्टँडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|१९९६-९७]] * [[१९९७-९८ स्टँडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका|१९९७-९८]] * [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|१९९९-२०००]] * [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१-०२]] * [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] * [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] * [[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००९]] * [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका|२०२२-२३]] | list14 = '''इतर दौरे''' | list15 = '''नोंद:''' १९७० आणि १९९१ दरम्यान दक्षिण आफ्रिकेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपासून वेगळे करताना, विविध संघांनी सात अनधिकृत दौरे (''खाली तिर्यक केलेले'') होते, ज्यांना एकत्रितपणे दक्षिण आफ्रिकेचे बंडखोर दौरे म्हणून ओळखले जाते. | group16 = ऑस्ट्रेलियन | list16 = * [[ऑस्ट्रेलियन इंपीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन#दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा|१९१९]] * ''[[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]]'' * ''[[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७|१९८६-८७]]'' | group17 = बांगलादेशी | list17 = * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०००-०१#बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] | group18 = डच | list18 = * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमीचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]] | group19 = इंग्लिश | list19 = * [[एस.बी. जोएल क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२४-२५|१९२४-२५]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७२-७३|१९७२-७३]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७३-७४|१९७३-७४]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७४-७५|१९७४-७५]] * [[डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] * ''[[इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२|१९८१-८२]]'' * ''[[इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]]'' * [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] | group20 = आयरिश | list20 = * [[आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] | group21 = केनिया | list21 = * [[केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] | group22 = बहुराष्ट्रीय | list22 = * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५९-६०|१९५९-६०]] * [[इंटरनॅशनल वाँडरर्सचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] | group23 = नामिबियन | list23 = * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] | group24 = स्कॉटिश | list24 = * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | group25 = श्रीलंका | list25 = * ''[[अरोसा श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]]'' | group26 = वेस्ट इंडियन | list26 = * ''[[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]]'' * ''[[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८३-८४|१९८३-८४]]'' |below = हे देखील पहा: [[दक्षिण आफ्रिकेत १९७१ ते १९८१ दरम्यान आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] }} <noinclude> [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट साचे|आंतरराष्ट्रीय दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 5uw0w1rrey78qpiacg3095mfl4oj3df 0 369742 2718031 2716201 2026-10-08T11:48:24Z RaviRaval3006 186680 RaviRaval3006 ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[जिंदल स्टील लिमिटेड]] वरुन [[जिन्दल स्टील लिमिटेड]] ला हलविला: Updating the Marathi/Devanagari spelling of the company name for consistency with reliable sources. 2707309 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जिन्दल स्टील लिमिटेड''' ( '''जेएसएल''' ) ही [[नवी दिल्ली]] येथे स्थित एक भारतीय [[पोलाद|स्टील]] कंपनी आहे.<ref name="Forbes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/companies/jindal-steel-power/|title=Jindal Steel & Power on the Forbes Global 2000 List|date=31 May 2013|website=Forbes|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235620/http://www.forbes.com/companies/jindal-steel-power/|archive-date=2 December 2013|access-date=1 December 2013}}</ref> जेएसएल ही [[OP Jindal Group|ओपी जिन्दल ग्रुपचा]] एक भाग आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Lancelot Joseph|url=https://businessindia.co/magazine/amazing-turnaround-of-jspl|title=Amazing turnaround of JSPL|date=28 June 2021|work=businessindia.co|access-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519075546/https://www.businessindia.co/magazine/amazing-turnaround-of-jspl|archive-date=19 May 2022|url-status=live}}</ref> टनेजच्या बाबतीत, ही भारतातील तिसरी सर्वात मोठी खाजगी स्टील उत्पादक कंपनी आहे आणि रेलचे उत्पादन करणारी भारतातील एकमेव खाजगी कंपनी आहे. ही कंपनी स्पंज आयर्न, माइल्ड स्टील स्लॅब, रेल, माइल्ड स्टील, स्ट्रक्चरल, हॉट रोल्ड प्लेट्स, आयर्न ओर पेलेट्स आणि कॉइल्सचे उत्पादन आणि विक्री करते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/company/jindal-steel-20287/information/company-history|title=Jindal Steel & Power Ltd|work=Business Standard India|access-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209120005/https://www.business-standard.com/company/jindal-steel-20287/information/company-history|archive-date=9 February 2022|url-status=live}}</ref> जिंदाल स्टीलचा ओडिशातील अंगुल येथे प्लांट स्थानिक पातळीवर उपलब्ध आणि स्वस्त हाय-ॲश कोळसा वापरतो आणि स्टील बनवण्यासाठी त्याचे संश्लेषण वायूमध्ये रूपांतर करतो, ज्यामुळे आयात केलेल्या कोकिंग कोळशावरील अवलंबित्व कमी होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jspl-s-coal-gas-based-steel-tech-in-harvard-case-study-115011800659_1.html|title=JSPL's coal gas-based steel tech in Harvard case study|date=18 January 2015|work=Business Standard India|access-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608040109/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jspl-s-coal-gas-based-steel-tech-in-harvard-case-study-115011800659_1.html|archive-date=8 June 2022|url-status=live|agency=Press Trust of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:हिसार]] [[वर्ग:भारतातील स्टील कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:निफ्टी ५० माजी घटक]] pwd8ore66gxt96t4mjmbrc3496k4jwm 2 373033 2717822 2639248 2026-10-07T12:42:44Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717822 wikitext text/x-wiki सर्वेश एकनाथ नाईक सर्वेश एकनाथ नाईक (जन्म १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे कोंकणी आणि मराठी भाषांतील लेखक, अभिनेते आणि नाटककार आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकई या गावात राहतात. ते देवताई कला क्रिएशन, मडकई या बॅनरखाली निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २०हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. --- 🎭 नाट्य चरित्र (Theatrical Profile) नाव: सर्वेश एकनाथ नाईक व्यवसाय: अभिनेते • लेखक • निर्माता बॅनर: देवताई कला क्रिएशन, मडकई --- 🖋️ पुरस्कार आणि कामगिरी (Awards & Achievements) 🏆 Best Script Award – State Level Historical Drama Competition Marathi play: Bhaskara tuza sut mrutyunjay 🏆 Best Script Award – State Level Historical Drama Competition   Marathi play: “Shivnetra Bahirjee” 🏆 Best Script Award – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela” 🥈 Second Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela”   (Produced under Devtai Kala Creation) 🏆 Best Script Award – Commercial Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amkam Time Na” 🥈 Second Prize for Best Script – All Goa State Level Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amchi Murti Amkamzai” 🏅 6th Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhakta Markandeya” --- ✍️ नाट्यलेखन (List of Plays) कोंकणी नाटके 1. आमची मुर्ती आमकां जाय 2. इस्सक तेरा 3. चंदू बार 4. षंढबळी 5. हे साईनाथा 6. पि.के 7. आमी बायलो बिंदास 8. आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे 9. अहिल्या 10. हिमट्याक चिमटो 11. आमकां टायम ना 12. ग्रीड 13. आयज म्हजें फाल्या तुजें 14. बाळा राया मापारी 15. जय झिंगाबाबा 16. Tension free 17. जागो विकू नाका, भिक मागू नाका मराठी नाटके 1. सं. भक्त मार्कंडेय 2. सं.भावनेचा तू भुकेला 3. शिवनेत्र बहिर्जी 4. सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय 5. सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती 6.सं. भक्त हाक देई तुजला --- 📜 चरित्र सर्वेश नाईक हे फोंडा तालुक्यातील मडकई गावचे रहिवासी आहेत. त्यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. --- 📚 संदर्भ 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] s6htetzbqy98lac9etshhudby02oark 2717823 2717822 2026-10-07T13:00:27Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717823 wikitext text/x-wiki सर्वेश एकनाथ नाईक सर्वेश एकनाथ नाईक (जन्म १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे कोंकणी आणि मराठी भाषांतील लेखक, अभिनेते आणि नाटककार आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकई या गावात राहतात. ते देवताई कला क्रिएशन, मडकई या बॅनरखाली निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २०हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. --- 🎭 नाट्य चरित्र (Theatrical Profile) नाव: सर्वेश एकनाथ नाईक व्यवसाय: अभिनेते • लेखक • निर्माता बॅनर: देवताई कला क्रिएशन, मडकई --- 🖋️ पुरस्कार आणि कामगिरी (Awards & Achievements) 🏆 Best Script Award – State Level Historical Drama Competition Marathi play: Bhaskara tuza sut mrutyunjay 🏆 Best Script Award – State Level Historical Drama Competition   Marathi play: “Shivnetra Bahirjee” 🏆 Best Script Award – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela” 🥈 Second Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela”   (Produced under Devtai Kala Creation) 🏆 Best Script Award – Commercial Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amkam Time Na” 🥈 Second Prize for Best Script – All Goa State Level Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amchi Murti Amkamzai” 🏅 6th Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhakta Markandeya” --- ✍️ नाट्यलेखन (List of Plays) कोंकणी नाटके 1. आमची मुर्ती आमकां जाय 2. इस्सक तेरा 3. चंदू बार 4. षंढबळी 5. हे साईनाथा 6. पि.के 7. आमी बायलो बिंदास 8. आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे 9. अहिल्या 10. हिमट्याक चिमटो 11. आमकां टायम ना 12. ग्रीड 13. आयज म्हजें फाल्या तुजें 14. बाळा राया मापारी 15. जय झिंगाबाबा 16. Tension free 17. जागो विकू नाका, भिक मागू नाका मराठी नाटके 1. सं. भक्त मार्कंडेय 2. सं.भावनेचा तू भुकेला 3. शिवनेत्र बहिर्जी 4. सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय 5. सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती 6.सं. भक्त हाक देई तुजला --- 📜 चरित्र सर्वेश नाईक हे फोंडा तालुक्यातील मडकई गावचे रहिवासी आहेत. त्यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. --- 📚 संदर्भ 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] https://images.epaperlokmat.in/eNewspaper/News/LOK/GALK/2026/01/22/ArticleImages/69714dc6654b8.jpg dnsnrtkl2xkj5jcg46qxihv429z8kmf 2717824 2717823 2026-10-07T13:09:35Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717824 wikitext text/x-wiki सर्वेश एकनाथ नाईक सर्वेश एकनाथ नाईक (जन्म १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे कोंकणी आणि मराठी भाषांतील लेखक, अभिनेते आणि नाटककार आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकई या गावात राहतात. ते देवताई कला क्रिएशन, मडकई या बॅनरखाली निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २०हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. --- नाट्य चरित्र (Theatrical Profile) नाव: सर्वेश एकनाथ नाईक व्यवसाय: अभिनेते • लेखक • निर्माता बॅनर: देवताई कला क्रिएशन, मडकई --- पुरस्कार आणि कामगिरी (Awards & Achievements) Best Script Award – State Level Historical Drama Competition Marathi play: Bhaskara tuza sut mrutyunjay Best Script Award – State Level Historical Drama Competition   Marathi play: “Shivnetra Bahirjee” Best Script Award – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela” Second Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela”   (Produced under Devtai Kala Creation) Best Script Award – Commercial Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amkam Time Na” Second Prize for Best Script – All Goa State Level Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amchi Murti Amkamzai” 6th Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhakta Markandeya” --- नाट्यलेखन (List of Plays) कोंकणी नाटके 1. आमची मुर्ती आमकां जाय 2. इस्सक तेरा 3. चंदू बार 4. षंढबळी 5. हे साईनाथा 6. पि.के 7. आमी बायलो बिंदास 8. आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे 9. अहिल्या 10. हिमट्याक चिमटो 11. आमकां टायम ना 12. ग्रीड 13. आयज म्हजें फाल्या तुजें 14. बाळा राया मापारी 15. जय झिंगाबाबा 16. Tension free 17. जागो विकू नाका, भिक मागू नाका मराठी नाटके 1. सं. भक्त मार्कंडेय 2. सं.भावनेचा तू भुकेला 3. शिवनेत्र बहिर्जी 4. सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय 5. सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती 6.सं. भक्त हाक देई तुजला --- चरित्र सर्वेश नाईक हे फोंडा तालुक्यातील मडकई गावचे रहिवासी आहेत. त्यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. --- संदर्भ 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] https://images.epaperlokmat.in/eNewspaper/News/LOK/GALK/2026/01/22/ArticleImages/69714dc6654b8.jpg 0f6xekpns5im4svrusblon2tjjklick 2717829 2717824 2026-10-07T13:51:38Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717829 wikitext text/x-wiki सर्वेश एकनाथ नाईक [[चित्र:Sarvesh_Eknath_naik.jpg|इवलेसे]] सर्वेश एकनाथ नाईक (जन्म १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे कोंकणी आणि मराठी भाषांतील लेखक, अभिनेते आणि नाटककार आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकई या गावात राहतात. ते देवताई कला क्रिएशन, मडकई या बॅनरखाली निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २०हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. --- नाट्य चरित्र (Theatrical Profile) नाव: सर्वेश एकनाथ नाईक व्यवसाय: अभिनेते • लेखक • निर्माता बॅनर: देवताई कला क्रिएशन, मडकई --- पुरस्कार आणि कामगिरी (Awards & Achievements) Best Script Award – State Level Historical Drama Competition Marathi play: Bhaskara tuza sut mrutyunjay Best Script Award – State Level Historical Drama Competition   Marathi play: “Shivnetra Bahirjee” Best Script Award – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela” Second Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhavnecha Tu Bhukela”   (Produced under Devtai Kala Creation) Best Script Award – Commercial Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amkam Time Na” Second Prize for Best Script – All Goa State Level Konkani Drama Competition   Konkani play: “Amchi Murti Amkamzai” 6th Prize – State Level Musical Drama Competition   Marathi play: “Bhakta Markandeya” --- नाट्यलेखन (List of Plays) कोंकणी नाटके 1. आमची मुर्ती आमकां जाय 2. इस्सक तेरा 3. चंदू बार 4. षंढबळी 5. हे साईनाथा 6. पि.के 7. आमी बायलो बिंदास 8. आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे 9. अहिल्या 10. हिमट्याक चिमटो 11. आमकां टायम ना 12. ग्रीड 13. आयज म्हजें फाल्या तुजें 14. बाळा राया मापारी 15. जय झिंगाबाबा 16. Tension free 17. जागो विकू नाका, भिक मागू नाका मराठी नाटके 1. सं. भक्त मार्कंडेय 2. सं.भावनेचा तू भुकेला 3. शिवनेत्र बहिर्जी 4. सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय 5. सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती 6.सं. भक्त हाक देई तुजला --- चरित्र सर्वेश नाईक हे फोंडा तालुक्यातील मडकई गावचे रहिवासी आहेत. त्यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. --- संदर्भ 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] https://images.epaperlokmat.in/eNewspaper/News/LOK/GALK/2026/01/22/ArticleImages/69714dc6654b8.jpg c4ay0cz7bkks2fkkaaqmi1nfzm17ukd 2717830 2717829 2026-10-07T13:56:33Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717830 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Sarvesh_Eknath_naik.jpg|इवलेसे]]{{माहितीचौकट लेखक|नाव=सर्वेश एकनाथ नाईक|चित्र=|चित्र_शीर्षक=सर्वेश एकनाथ नाईक|जन्म_दिनांक={{जन्म तारीख आणि वय|१९८६|११|१०}}|जन्म_स्थान=कुडचडे, गोवा, भारत|निवास=मडकाई, फोंडा, गोवा|व्यवसाय=लेखक, नाटककार, अभिनेता, निर्माता|भाषा=मराठी, कोंकणी|कार्यकाळ=२०१८ - वर्तमान|उल्लेखनीय_कामे=सं. भावनेचा तू भुकेला, आमची मुर्ती आमकां जाय, शिवनेत्र बहिर्जी|पुरस्कार=राज्यस्तरीय नाट्य स्पर्धा पुरस्कार (उत्कृष्ट लेखन)}} '''सर्वेश एकनाथ नाईक''' (जन्म: १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे गोव्यातील कोंकणी आणि मराठी भाषांतील नाटककार, लेखक, अभिनेते आणि नाट्यनिर्माते आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकाई या गावात राहतात. ते '''देवताई कला क्रिएशन, मडकाई''' या नाट्यसंस्थेच्या बॅनरखाली नाटकांची निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २० हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. == चरित्र == सर्वेश नाईक यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. == नाट्यलेखन == === कोंकणी नाटके === * आमची मुर्ती आमकां जाय * इस्सक तेरा * चंदू बार * षंढबळी * हे साईनाथा * पि.के. * आमी बायलो बिंदास * आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे * अहिल्या * हिमट्याक चिमटो * आमकां टायम ना * ग्रीड * आयज म्हजें फाल्या तुजें * बाळा राया मापारी * जय झिंगाबाबा * Tension Free * जागो विकू नाका, भिक मागू नाका === मराठी नाटके === * सं. भक्त मार्कंडेय * सं. भावनेचा तू भुकेला * शिवनेत्र बहिर्जी * सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय * सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती * सं. भक्त हाक देई तुजला == पुरस्कार आणि सन्मान == * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय ऐतिहासिक नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय'') * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय ऐतिहासिक नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''शिवनेत्र बहिर्जी'') * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भावनेचा तू भुकेला'') * '''द्वितीय पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भावनेचा तू भुकेला'' - देवताई कला क्रिएशन) * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – व्यावसायिक कोंकणी नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''आमकां टायम ना'') * '''द्वितीय उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – ऑल गोवा राज्यस्तरीय कोंकणी नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''आमची मुर्ती आमकां जाय'') * '''६ वे पारितोषिक''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''सं. भक्त मार्कंडेय'') == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [https://sahitya-akademi.gov.in/ साहित्य अकादमी] 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] https://images.epaperlokmat.in/eNewspaper/News/LOK/GALK/2026/01/22/ArticleImages/69714dc6654b8.jpg 6jt3pynvioqaogqn895bt0tauh23yfo 2717831 2717830 2026-10-07T14:04:45Z Sarvesh E Naik 176170 /* */ 2717831 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Sarvesh_Eknath_naik.jpg|इवलेसे]]{{माहितीचौकट लेखक|नाव=सर्वेश एकनाथ नाईक|चित्र=|चित्र_शीर्षक=सर्वेश एकनाथ नाईक|जन्म_दिनांक={{जन्म तारीख आणि वय|१९८६|११|१०}}|जन्म_स्थान=कुडचडे, गोवा, भारत|निवास=मडकाई, फोंडा, गोवा|व्यवसाय=लेखक, नाटककार, अभिनेता, निर्माता|भाषा=मराठी, कोंकणी|कार्यकाळ=२०१८ - वर्तमान|उल्लेखनीय_कामे=सं. भावनेचा तू भुकेला, आमची मुर्ती आमकां जाय, शिवनेत्र बहिर्जी|पुरस्कार=राज्यस्तरीय नाट्य स्पर्धा पुरस्कार (उत्कृष्ट लेखन)}} '''सर्वेश एकनाथ नाईक''' (जन्म: १० नोव्हेंबर १९८६; कुडचडे, गोवा) हे गोव्यातील कोंकणी आणि मराठी भाषांतील नाटककार, लेखक, अभिनेते आणि नाट्यनिर्माते आहेत. ते गोव्याच्या फोंडा तालुक्यातील मडकई या गावात राहतात. ते '''देवताई कला क्रिएशन, मडकई''' या नाट्यसंस्थेच्या बॅनरखाली नाटकांची निर्मिती करतात. त्यांनी आजपर्यंत २० हून अधिक कोंकणी आणि मराठी नाटके लिहिली आहेत. त्यांच्या नाटकांमधून सामाजिक विषय, मानवी मूल्ये, गोमंतकीय संस्कृती आणि भावनिक वास्तवतेचे दर्शन घडते. == चरित्र == सर्वेश नाईक यांचा जन्म १० नोव्हेंबर १९८६ रोजी कुडचडे (गोवा) येथे झाला. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नाट्यलेखनाची वाट धरली आणि गोव्यातील रंगभूमीवर आपले स्थान निर्माण केले. त्यांनी अनेक नाटकांत अभिनयही केला असून, त्यांच्या बॅनरखाली निर्मित नाटके राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये पुरस्कारप्राप्त ठरली आहेत. == नाट्यलेखन == === कोंकणी नाटके === * आमची मुर्ती आमकां जाय * इस्सक तेरा * चंदू बार * षंढबळी * हे साईनाथा * पि.के. * आमी बायलो बिंदास * आर यू ऑनलायन?? / देडशाणे * अहिल्या * हिमट्याक चिमटो * आमकां टायम ना * ग्रीड * आयज म्हजें फाल्या तुजें * बाळा राया मापारी * जय झिंगाबाबा * Tension Free * जागो विकू नाका, भिक मागू नाका === मराठी नाटके === * सं. भक्त मार्कंडेय * सं. भावनेचा तू भुकेला * शिवनेत्र बहिर्जी * सं. भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय * सं. चंद्र रोहिणी... एक अनादि प्रीती * सं. भक्त हाक देई तुजला == पुरस्कार आणि सन्मान == * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय महिला संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भास्कर तुझा सुत मृत्युंजय'') * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय ऐतिहासिक नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''शिवनेत्र बहिर्जी'') * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भावनेचा तू भुकेला'') * '''द्वितीय पुरस्कार''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''भावनेचा तू भुकेला'' - देवताई कला क्रिएशन) * '''उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – व्यावसायिक कोंकणी नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''आमकां टायम ना'') * '''द्वितीय उत्कृष्ट लेखन पुरस्कार''' – ऑल गोवा राज्यस्तरीय कोंकणी नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''आमची मुर्ती आमकां जाय'') * '''६ वे पारितोषिक''' – राज्यस्तरीय संगीत नाट्य स्पर्धा (नाटक: ''सं. भक्त मार्कंडेय'') == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [https://sahitya-akademi.gov.in/ साहित्य अकादमी] 1.[https://bhaangarbhuin.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%BE/ सर्वेश एकनाथ नाईक हांणे बरयिल्ल्या सं. भावनेचा तू भुकेला या नाटकाक दुसरे इनाम.] 2. साहित्य अकादमी https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar_26-28-October-2018.pdf [https://goanvarta.net/story.php?id=65202 सर्वेश एकनाथ नाईक लिखित सं.भावनेचा तू भुकेला या नाटकास द्वितीय पुरस्कार] https://images.epaperlokmat.in/eNewspaper/News/LOK/GALK/2026/01/22/ArticleImages/69714dc6654b8.jpg kpvtfripx4hys0db16doaxjae4zn9fw 0 377879 2717896 2676158 2026-10-07T23:36:13Z अभय नातू 206 दुवे 2717896 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रजनी रजक''' या एक [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढी]] [[लोकसंगीत|लोकगायिका]] आणि सांस्कृतिक दूत आहेत. त्यांची कारकीर्द चार दशकांहून अधिक काळ आहे. एका छोट्या गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास [[राष्ट्रपती भवन]]पर्यंत पोहोचला. २०१८ सालचा महिलांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार]] त्यांना [[भारत सरकार]] तर्फे प्रदान करण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/bhilaidurg/news/chhattisgarh-news-rajni-rajak-singer-of-bhilai-honored-by-president-kovind-021114-4085621.html |title=भिलाई की गायिका रजनी रजक को राष्ट्रपति कोविंद ने किया सम्मानित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक भास्कर |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="pib">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=1567843 |title=President of India Confers Nari Shakti Puraskar - 2018 |लेखक=Press Information Bureau |दिनांक=८ मार्च २०१९ |संकेतस्थळ=pib.gov.in |प्रकाशक=Ministry of Women and Child Development |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन आणि कारकिर्द == [[छत्तीसगढ]]मधील [[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग जिल्ह्यातील]] उतई या ग्रामीण भागात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या रजनी रजक यांनी १९८० मध्ये आपल्या संगीत प्रवासाला सुरुवात केली. १९८० ते १९८४ या काळात त्यांनी [[ऑल इंडिया रेडिओ|आकाशवाणी]] [[रायपूर]]साठी नियमित सादरीकरण करण्यास सुरुवात केली आणि तिथूनच त्या खऱ्या अर्थाने जनमानसात प्रसिद्ध झाल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://prasarbharati.gov.in/all-india-radio/ |title=All India Radio Raipur - Folk Music Archives |लेखक=प्रसार भारती |संकेतस्थळ=prasarbharati.gov.in |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> या काळात त्यांनी छत्तीसगढी संस्कृतीचा आत्मा असलेल्या पारंपारिक लोककला प्रकारांमध्ये नैपुण्य मिळवले. आपल्या संगीत कारकिर्दीसोबतच, रजनी रजक यांनी [[भिलाई पोलाद कारखाना|भिलाई स्टील प्लांट]] (BSP) मधील '[[स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लि.]]' (SAIL) मध्ये एक प्रतिष्ठित व्यावसायिक जीवन व्यतीत केले आहे. [[कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व|कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी]] (CSR) विभागात 'डेव्हलपमेंट असिस्टंट' म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी आपली कला जोपासली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://newsriveting.com/rajni-rajak-to-represent-sail-at-special-olympics-world-games-berlin-2023-as-honored-guest/ |title=Rajni Rajak to represent SAIL at “Special Olympics World Games Berlin 2023” as Honored Guest |दिनांक=जून २०२३ |संकेतस्थळ=newsriveting.com |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> == कलात्मक योगदान == रजक यांनी विविध [[लोककला]] प्रकारांवर प्रभुत्व मिळवून ग्रामीण कथांना मुख्य प्रवाहातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवले आहे.<ref name="saavn">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jiosaavn.com/artist/rajni-rajak-albums/jP-RIdnZ,Uo_ |title=Rajni Rajak - Albums and Songs |संकेतस्थळ=JioSaavn |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hungama">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.hungama.com/artist/rajni-rajak/15234710/ |title=Rajni Rajak Songs - Folk and Devotional Albums |संकेतस्थळ=Hungama Music |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांच्या गायन प्रकारांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://cgculture.in/folk-art-forms/ |title=Folk Traditions of Chhattisgarh |लेखक=Department of Culture and Archaeology, Chhattisgarh |संकेतस्थळ=cgculture.in |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[कर्मा (लोकनृत्य)|कर्मा]] आणि ददरिया: छत्तीसगढमधील आदिवासी आणि शेतकरी समुदायातील ही अत्यंत महत्त्वाची [[लोकगीत|लोकगीते]] आहेत. * सुवा गीत: विशेषतः [[दिवाळी]]च्या काळात महिलांद्वारे गायली जाणारी पारंपारिक "पोपट गाणी". * जस गीत आणि देवी गीत: स्थानिक देवी-देवतांना समर्पित भक्तीगीते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/2/16/Rajim-Maghi-Punni-Mela-commences-today.html |title=Rajim Maghi Punni Mela commences today |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=thehitavada.com |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> * ढोला मारू: संगीताच्या माध्यमातून कथा सांगण्याची त्यांची कला या लोककथात्मक गाण्यांमधून दिसून येते. आजवर त्यांनी ४,००० हून अधिक स्टेज शो केले आहेत. [[नवी दिल्ली|दिल्ली]], [[नागपूर]], [[भोपाळ]], [[शिमला]], आणि [[डेहराडून]] यांसारख्या प्रमुख शहरांमध्ये त्यांनी सादरीकरण करून छत्तीसगढी बोलीभाषेतील गोडवा आणि बारकावे जपले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://sundaycampus.com/2016/09/%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D/ |title=रजनी रजक को रजक विभूषण सम्मान |लेखक= |संकेतस्थळ=sundaycampus.com |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250520124104/https://sundaycampus.com/2016/09/रजनी-रजक-को-रजक-विभूषण-सम्/ |विदा दिनांक=२०२५-०५-२०}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == * [[नारी शक्ती पुरस्कार]]: महिला सक्षमीकरण आणि संस्कृतीमधील त्यांच्या असामान्य योगदानाबद्दल [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींच्या]] हस्ते त्यांना हा प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://wcd.nic.in/nari-shakti-puraskar-2018 |title=Nari Shakti Puraskar 2018 Awardees List |लेखक=महिला आणि बाल विकास मंत्रालय |संकेतस्थळ=wcd.nic.in |प्रकाशक=भारत सरकार |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> * [[स्पेशल ऑलिंपिक|स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ड गेम्स २०२३]]: जून २०२३ मध्ये, [[बर्लिन]] ([[जर्मनी]]) येथे झालेल्या स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ल्ड गेम्समध्ये SAIL चे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी 'सन्माननीय अतिथी' म्हणून त्यांची निवड झाली. असे निमंत्रण मिळवणाऱ्या त्या भिलाई स्टील प्लांटच्या पहिल्या महिला कर्मचारी ठरल्या. * रजक विभूषण: कला आणि समाजसेवेसाठी त्यांच्या आजीवन समर्पणाबद्दल त्यांना हा सन्मान मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bhaskar.com/local/chhattisgarh/bhilai/rajnandgaon/news/folk-singer-rajni-rajak-honored-in-singola-128319702.html |title=सिंघोला में लोक गायिका रजनी रजक को किया गया सम्मानित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक भास्कर |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == वारसा == छत्तीसगढी संगीत उद्योगात रजनी रजक यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ८० च्या दशकात त्यांनी लोकप्रिय केलेली 'लोकगीते' आजही [[जिओसावन|सावन (Saavn)]] आणि [[गाना.कॉम|गाना (Gaana)]] सारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे नवीन पिढीलाही या कलेचा आस्वाद घेता येत आहे. एका ग्रामीण गायिकेपासून ते राष्ट्रीय स्तरावरील कलाकार आणि CSR व्यावसायिक असा त्यांचा जीवनप्रवास पारंपारिक वारसा आणि आधुनिक व्यावसायिकता यांच्यातील एक महत्त्वाचा दुवा आहे.<ref name="saavn" /><ref name="hungama" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:रजक, रजनी}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील लोकगायक]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय महिला लोक गायिका]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ajqinltz74zq0p5mb0chsqggm20ugy0 2717905 2717896 2026-10-08T03:22:33Z संतोष गोरे 135680 /* पुरस्कार आणि सन्मान */ 2717905 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रजनी रजक''' या एक [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढी]] [[लोकसंगीत|लोकगायिका]] आणि सांस्कृतिक दूत आहेत. त्यांची कारकीर्द चार दशकांहून अधिक काळ आहे. एका छोट्या गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास [[राष्ट्रपती भवन]]पर्यंत पोहोचला. २०१८ सालचा महिलांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार]] त्यांना [[भारत सरकार]] तर्फे प्रदान करण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/bhilaidurg/news/chhattisgarh-news-rajni-rajak-singer-of-bhilai-honored-by-president-kovind-021114-4085621.html |title=भिलाई की गायिका रजनी रजक को राष्ट्रपति कोविंद ने किया सम्मानित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक भास्कर |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="pib">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=1567843 |title=President of India Confers Nari Shakti Puraskar - 2018 |लेखक=Press Information Bureau |दिनांक=८ मार्च २०१९ |संकेतस्थळ=pib.gov.in |प्रकाशक=Ministry of Women and Child Development |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन आणि कारकिर्द == [[छत्तीसगढ]]मधील [[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग जिल्ह्यातील]] उतई या ग्रामीण भागात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या रजनी रजक यांनी १९८० मध्ये आपल्या संगीत प्रवासाला सुरुवात केली. १९८० ते १९८४ या काळात त्यांनी [[ऑल इंडिया रेडिओ|आकाशवाणी]] [[रायपूर]]साठी नियमित सादरीकरण करण्यास सुरुवात केली आणि तिथूनच त्या खऱ्या अर्थाने जनमानसात प्रसिद्ध झाल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://prasarbharati.gov.in/all-india-radio/ |title=All India Radio Raipur - Folk Music Archives |लेखक=प्रसार भारती |संकेतस्थळ=prasarbharati.gov.in |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> या काळात त्यांनी छत्तीसगढी संस्कृतीचा आत्मा असलेल्या पारंपारिक लोककला प्रकारांमध्ये नैपुण्य मिळवले. आपल्या संगीत कारकिर्दीसोबतच, रजनी रजक यांनी [[भिलाई पोलाद कारखाना|भिलाई स्टील प्लांट]] (BSP) मधील '[[स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लि.]]' (SAIL) मध्ये एक प्रतिष्ठित व्यावसायिक जीवन व्यतीत केले आहे. [[कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व|कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी]] (CSR) विभागात 'डेव्हलपमेंट असिस्टंट' म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी आपली कला जोपासली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://newsriveting.com/rajni-rajak-to-represent-sail-at-special-olympics-world-games-berlin-2023-as-honored-guest/ |title=Rajni Rajak to represent SAIL at “Special Olympics World Games Berlin 2023” as Honored Guest |दिनांक=जून २०२३ |संकेतस्थळ=newsriveting.com |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> == कलात्मक योगदान == रजक यांनी विविध [[लोककला]] प्रकारांवर प्रभुत्व मिळवून ग्रामीण कथांना मुख्य प्रवाहातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवले आहे.<ref name="saavn">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jiosaavn.com/artist/rajni-rajak-albums/jP-RIdnZ,Uo_ |title=Rajni Rajak - Albums and Songs |संकेतस्थळ=JioSaavn |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hungama">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.hungama.com/artist/rajni-rajak/15234710/ |title=Rajni Rajak Songs - Folk and Devotional Albums |संकेतस्थळ=Hungama Music |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांच्या गायन प्रकारांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://cgculture.in/folk-art-forms/ |title=Folk Traditions of Chhattisgarh |लेखक=Department of Culture and Archaeology, Chhattisgarh |संकेतस्थळ=cgculture.in |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[कर्मा (लोकनृत्य)|कर्मा]] आणि ददरिया: छत्तीसगढमधील आदिवासी आणि शेतकरी समुदायातील ही अत्यंत महत्त्वाची [[लोकगीत|लोकगीते]] आहेत. * सुवा गीत: विशेषतः [[दिवाळी]]च्या काळात महिलांद्वारे गायली जाणारी पारंपारिक "पोपट गाणी". * जस गीत आणि देवी गीत: स्थानिक देवी-देवतांना समर्पित भक्तीगीते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/2/16/Rajim-Maghi-Punni-Mela-commences-today.html |title=Rajim Maghi Punni Mela commences today |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=thehitavada.com |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> * ढोला मारू: संगीताच्या माध्यमातून कथा सांगण्याची त्यांची कला या लोककथात्मक गाण्यांमधून दिसून येते. आजवर त्यांनी ४,००० हून अधिक स्टेज शो केले आहेत. [[नवी दिल्ली|दिल्ली]], [[नागपूर]], [[भोपाळ]], [[शिमला]], आणि [[डेहराडून]] यांसारख्या प्रमुख शहरांमध्ये त्यांनी सादरीकरण करून छत्तीसगढी बोलीभाषेतील गोडवा आणि बारकावे जपले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://sundaycampus.com/2016/09/%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%95-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D/ |title=रजनी रजक को रजक विभूषण सम्मान |लेखक= |संकेतस्थळ=sundaycampus.com |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250520124104/https://sundaycampus.com/2016/09/रजनी-रजक-को-रजक-विभूषण-सम्/ |विदा दिनांक=२०२५-०५-२०}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Rajani Rajak.jpg|इवलेसे|राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते पुरस्कार स्वीकारताना]] * [[नारी शक्ती पुरस्कार]]: महिला सक्षमीकरण आणि संस्कृतीमधील त्यांच्या असामान्य योगदानाबद्दल [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते त्यांना हा प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://wcd.nic.in/nari-shakti-puraskar-2018 |title=Nari Shakti Puraskar 2018 Awardees List |लेखक=महिला आणि बाल विकास मंत्रालय |संकेतस्थळ=wcd.nic.in |प्रकाशक=भारत सरकार |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३}}</ref> * स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ड गेम्स २०२३: जून २०२३ मध्ये, [[बर्लिन]] ([[जर्मनी]]) येथे झालेल्या स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ल्ड गेम्समध्ये SAIL चे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी 'सन्माननीय अतिथी' म्हणून त्यांची निवड झाली. असे निमंत्रण मिळवणाऱ्या त्या भिलाई स्टील प्लांटच्या पहिल्या महिला कर्मचारी ठरल्या. * रजक विभूषण: कला आणि समाजसेवेसाठी त्यांच्या आजीवन समर्पणाबद्दल त्यांना हा सन्मान मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bhaskar.com/local/chhattisgarh/bhilai/rajnandgaon/news/folk-singer-rajni-rajak-honored-in-singola-128319702.html |title=सिंघोला में लोक गायिका रजनी रजक को किया गया सम्मानित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक भास्कर |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-१३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == वारसा == छत्तीसगढी संगीत उद्योगात रजनी रजक यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ८० च्या दशकात त्यांनी लोकप्रिय केलेली 'लोकगीते' आजही [[जिओसावन|सावन (Saavn)]] आणि [[गाना.कॉम|गाना (Gaana)]] सारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे नवीन पिढीलाही या कलेचा आस्वाद घेता येत आहे. एका ग्रामीण गायिकेपासून ते राष्ट्रीय स्तरावरील कलाकार आणि CSR व्यावसायिक असा त्यांचा जीवनप्रवास पारंपारिक वारसा आणि आधुनिक व्यावसायिकता यांच्यातील एक महत्त्वाचा दुवा आहे.<ref name="saavn" /><ref name="hungama" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:रजक, रजनी}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील लोकगायक]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय महिला लोक गायिका]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] rfd5niwis9bd6yr1bdymt8jp9q6p40x 10 381795 2717869 2717431 2026-10-07T16:35:06Z AdvAnantGholam 172574 2717869 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश व संस्कृती | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकण संस्कृती]] * [[कोकणातील देवराया]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = भूमापन व भूमिअभिलेख | list3 = * [[महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास]] | group4 = समाज व समुदाय | list4 = * [[कोकणातील मानपानाची परंपरा]] * [[कोकणातील कुणबी]] * [[कोकणातील लोकभाषा आणि बोलीवैविध्य]] | group5 = धार्मिक परंपरा | list5 = * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] * [[कोकणात देवाला कौल लावणे]] * [[कोकणात देवाला नवरात्री माळ लावणे]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा]] | group6 = लोककला | list6 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group7 = ग्रामीण जीवन | list7 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील भात शेती कापणी]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group8 = अन्न व खाद्यसंस्कृती | list8 = * [[कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती]] * [[कोकणातील पारंपरिक मासेमारी]] | group9 = पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा | list9 = * [[बाव नदी]] * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] * [[पश्चिम घाट पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र]] }} ienmnptqvc9mfsbu2792eliixd76xvx 0 383850 2717970 2716188 2026-10-08T09:11:42Z ~2026-41910-22 185743 /* कलाकार */ 2717970 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = धाकट्या सूनबाई | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदिनाथ कोठारे]] | निर्मिती संस्था = कोठारे व्हिजन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ६.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २८ सप्टेंबर २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | सारखे = }} '''धाकट्या सूनबाई''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी टीव्ही]]वरील छोटी बहू या हिंदी मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * चिन्मयी मोरे - राधिका हरिश्चंद्र राजगुरू * मंदार जाधव - वेदांत प्रभाकर पटवर्धन * विद्या करंजीकर - कावेरी पटवर्धन * श्रेयस पंडित - प्रभाकर पटवर्धन * मुग्धा कर्णिक - दमयंती प्रभाकर पटवर्धन * अमित फाटक - चिराग पटवर्धन * निकिता पाटील - कल्पना चिराग पटवर्धन * शंतनू अंबाडेकर - विवेक प्रभाकर पटवर्धन * मानसी म्हात्रे - गंधाली विवेक पटवर्धन * [[सविता मालपेकर]] - गोदाक्का राजगुरू * नेहा कुलकर्णी - किमया हरिश्चंद्र राजगुरू * समीर देशपांडे - हरिश्चंद्र राजगुरू * अमृता मोडक - निर्मला राजगुरू * सूरज कोकरे - दाद्या * सुमीत चव्हाण * दिनेश कानडे == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | छोटी बहू | [[झी टीव्ही]] | ८ डिसेंबर २००८ - १८ मे २०१२ |- | [[कन्नड]] | राधा कल्याणा | [[झी कन्नडा]] | २९ ऑगस्ट २०११ - ६ जून २०१५ |- | [[तेलुगू]] | वैदेही परिणायम | [[झी तेलुगू]] | ३१ मे २०२१ - २७ मे २०२३ |- | [[मल्याळम]] | स्नेहपूर्वम श्यामा | [[झी केरळम]] | ३० सप्टेंबर २०२४ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 3sodpg1x1qdywtm6cpcmx8bo8j1epnd 0 384660 2717928 2717803 2026-10-08T05:06:01Z Nitin.kunjir 4684 /* वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा */ 2717928 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२६|२०२७}} '''२०२६-२७ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२६ च्या उत्तरार्धापासून ते मार्च २०२७ पर्यंत चालणार आहे.<ref>{{Cite web |trans-title= पुरुषांचा २०२३ ते २०२७ भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027 |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110152130/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |archive-date=१० नोव्हेंबर २०२२ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093 |trans-title=|title= २०२३-२०२७ पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम जाहीर | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> या वेळापत्रकात [[कसोटी सामना|पुरुषांचे कसोटी]], [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने, तसेच [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिलांचे कसोटी]], [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|महिलांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० |महिलांचे आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने आणि इतर काही महत्त्वपूर्ण मालिकांचा समावेश असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |trans-title= हंगाम संग्रह |title=Season archive | access-date=३० सप्टेंबर २०२६|work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> येथे नमूद केलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत 'असोसिएट' (सहयोगी) देशांचा समावेश असलेल्या इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकाही खेळल्या जाणार आहेत. पहिली वहिली [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक]] स्पर्धा भारतात फेब्रुवारी २०२७ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-dates-confirmed-for-inaugural-icc-women-s-champions-trophy |trans-title= पहिल्या महिला चॅम्पियन्स ट्रॉफीसाठी ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for first Women's Champions Trophy |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६ |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> कसोटी क्रिकेटची १५० वर्षे साजरी करण्यासाठी, मार्च २०२७ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध एक [[दिवस-रात्र क्रिकेट|दिवस-रात्र]] कसोटी सामना आयोजित करण्याचे यजमानपद ऑस्ट्रेलियाकडे आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/australia-to-host-england-in-one-off-match-in-2027-to-celebrate-150-years-of-test-cricket |trans-title=कसोटी क्रिकेटच्या १५० वर्षांच्या पूर्ततेनिमित्त २०२७ मध्ये ऑस्ट्रेलिया इंग्लंडविरुद्ध एका विशेष सामन्याचे यजमानपद भूषवणार. |title=Australia to host England in one-off match in 2027 to celebrate 150 years of Test cricket |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=18 August 2024 |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131339/australia-england-to-play-one-off-match-at-mcg-for-150th-test-anniversary-in-2027 |trans-title=२०२७ मध्ये कसोटी क्रिकेटच्या १५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात एमसीजीवर एक विशेष कसोटी सामना खेळला जाणार.|title=Australia, England to play one-off match at MCG for 150th Test anniversary in 2027 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/australia-england-150th-anniversary-test-in-2027-to-be-a-pink-ball-day-night-match-at-mcg-1476705 |trans-title= २०२७ मधील ऑस्ट्रेलिया-इंग्लंड यांच्यातील १५० व्या वर्धापन दिनाची कसोटी सामना 'पिंक-बॉल' दिवस-रात्र सामना असेल. |title=Australia-England 150th anniversary Test in 2027 will be a pink-ball day-night match |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==मोसम आढावा== === पुरुषांचे कार्यक्रम=== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | आरंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=100 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]] ! width=100 | [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || २–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा |२७ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | {{n/a}} || २–१ [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा |९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|२२ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | [२] || [५] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये |२७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | [२] || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा |२८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१३ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [१] || [३] || [५] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१५ नोव्हेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [४] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१३ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | {{n/a}}|| [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१७ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [३] || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा भारत दौरा|३ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१६ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | [२] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|२१ जानेवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [५] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा| फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वि अफगाणिस्तान युएई मध्ये|मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा| मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा नेपाळ दौरा |२६ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! आरंभ दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! विजेते |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)|५ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|USA}} [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)]] | {{n/a}} |- |- style="text-align:left" | style="text-align:left" | [[#२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMN}} [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका |२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका|७ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 |{{flagicon|UAE}} {{cricon|AFG|२०१३}} [[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PAK}} [[२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२२ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {|class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width=80 | [[महिला कसोटी क्रिकेट| म. कसोटी]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] ! width=80 | [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा |२४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | {{n/a}} || २–१ [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा |१६ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |१८ ऑक्टोबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |९ डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | [१] || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा |१० डिसेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा |१८ मार्च २०२७]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | [१] || [३] || [३] |- ! scope=colgroup colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! scope=col | आरंभ दिनांक ! scope=colgroup colspan=4 | स्पर्धा ! scope=col | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक|१४ फेब्रुवारी २०२७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{nobr|{{flagicon|IND}} [[२०२७ आयसीसी महिला चॅम्पियन्स चषक |२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक]]}} | style="text-align:left" | |} ==सप्टेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html म.आं.ए.दि. १५६५] || २४ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html म.आं.ए.दि. १५६६] || २७ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html म.आं.ए.दि. १५६७] || ३० सप्टेंबर|| [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ९१ धावांनी |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html म.आं.टी२० ३०२९] || ३ ऑक्टोबर|| [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html म.आं.टी२० ३०३०] || ५ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html म.आं.टी२० ३०३१] || ७ ऑक्टोबर || [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525655.html आं.ए.दि. ५०१७] || २४ सप्टेंबर || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525656.html आं.ए.दि. ५०१९] || २७ सप्टेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525657.html आं.ए.दि. ५०२३] || ३० सप्टेंबर|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} ४५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html कसोटी २६३७] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html २री कसोटी] || १८–२२ ऑक्टोबर|| [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html ३री कसोटी] || २७–३१ऑक्टोबर|| [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{main| वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६-२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html आं.ए.दि. ५०२०] || २७ सप्टेंबर || [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html आं.ए.दि. ५०२२] || ३० सप्टेंबर|| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html आं.ए.दि. ५०२४] || ३ ऑक्टोबर|| [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास|मुल्लनपूर]] ||{{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html आं.टी२० ४१६६] || ६ ऑक्टोबर|| [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] ||{{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html आं.टी२० ४१७९] || ९ ऑक्टोबर|| [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html आं.टी२० ४१८७] || ११ ऑक्टोबर|| [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html आं.टी२० ४२०२] || १४ ऑक्टोबर|| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html ५वा आं.टी२०] || १७ ऑक्टोबर|| [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका (२२वी फेरी)=== {{main|२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html आं.ए.दि. ५०२५] || ३ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||अनिर्णित |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html आं.ए.दि. ५०२६] || ५ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||{{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html आं.ए.दि. ५०२७] || ७ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] ||{{cr|USA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html आं.ए.दि. ५०२९] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|NAM}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html आं.ए.दि. ५०३१] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|UAE}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html आं.ए.दि. ५०३३] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|USA}} || {{cr|NAM}} || [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] || |} ===बांगलादेश महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528716.html म.आं.ए.दि. १५६८] || ९ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528717.html म.आं.ए.दि. १५६९] || ११ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528718.html म.आं.ए.दि. १५७०] || १४ ऑक्टोबर|| [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || |} ===बांगलादेश वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main| अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html कसोटी २९३६] || ९–१३ ऑक्टोबर|| [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]]|| |} ===२०२६ ओमान तिरंगी मालिका (२३वी फेरी)=== {{main|२०२६ ओमान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html आं.ए.दि. ५०२८] || ९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html आं.ए.दि. ५०३०] || ११ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html आं.ए.दि. ५०३२] || १३ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html आं.ए.दि. ५०३४] || १५ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|CAN}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html ५वा आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|CAN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html ६वा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|OMN}} || {{cr|NEP}} || [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]], [[अल अमरात]] || |} ===श्रीलंकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html आं.टी२० ४१८०] || ९ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html आं.टी२० ४१८८] || ११ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html आं.टी२० ४१९५] || १३ ऑक्टोबर|| [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="4"| [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] — कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html १ली कसोटी] || ९–१३ नोव्हेंबर || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550712.html २री कसोटी] || १७–२१ नोव्हेंबर || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===झिम्बाब्वे महिलांचा भारत दौरा=== {{main| झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html १ला म.आं.टी२०] || १६ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html २रा म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html ३रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html १ला म.आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html २रा म.आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html ३रा म.आं.ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर|| [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || |} ===२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका |PTS}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555117.html १ला आं.ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर|| {{cr|BAN}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555118.html २रा आं.ए.दि.] || १९ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|ZIM}} || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555119.html ३रा आं.ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर|| {{cr|AFG|२०१३|२०१३}} || {{cr|BAN}} || || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [ ४था आं.ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || || |} ===२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ पाकिस्तान तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550713.html १ला आं.ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550714.html २रा आं.ए.दि.] || २० ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550715.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550716.html ४था आं.ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|ENG}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550717.html ५वा आं.ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर|| {{cr|PAK}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550718.html ६वा आं.ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर|| {{cr|ENG}} || {{cr|SL}} || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550719.html ७वा आं.ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर|| TBD || TBD || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || |} ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528722.html १ला म.आं.टी२०] || १८ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528723.html २रा म.आं.टी२०] || २० ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528724.html ३रा म.आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528725.html १ला म.आं.ए.दि.] || ६ मार्च || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528726.html २रा म.आं.ए.दि.] || ८ मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528727.html ३रा म.आं.ए.दि.] || १० मार्च || [[जंक्शन ओव्हल|सिटीपॉवर सेंटर]], [[मेलबर्न]] || |} ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा === {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html १ला आं.टी२०] || २२ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html २रा आं.टी२०] || २४ ऑक्टोबर|| [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html ३रा आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html ४था आं.टी२०] || ३० ऑक्टोबर|| [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html ५वा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html १ला आं.ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html २रा आं.ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html ३रा आं.ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html ४था आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html ५वा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html १ली कसोटी] || १९–२३ नोव्हेंबर || [[Basin Reserve]], [[Wellington]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html २री कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |} ===झिम्बाब्वे वि अफगाणिस्तान युएईमध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555120.html १ला आं.टी२०] || २७ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555121.html २रा आं.टी२०] || २९ ऑक्टोबर|| || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555122.html ३रा आं.टी२०] || १ नोव्हेंबर || || |- ! colspan="4"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555123.html १ली कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555124.html २री कसोटी] || १३–१७ नोव्हेंबर || || |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553295.html १ली कसोटी] || २८ ऑक्टोबर–१ नोव्हेंबर || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1553296.html २री कसोटी] || ५–९ नोव्हेंबर || [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || |} ==नोव्हेंबर== === इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528703.html १ला आं.ए.दि.] || १३ नोव्हेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528704.html २रा आं.ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528705.html ३रा आं.ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html १ला आं.टी२०] || २१ नोव्हेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html २रा आं.टी२०] || २४ नोव्हेंबर || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html ३रा आं.टी२०] || २७ नोव्हेंबर || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html ४था आं.टी२०] || २९ नोव्हेंबर || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html ५वा आं.टी२०] || २ डिसेंबर || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html एकमेव कसोटी] || ११–१५ मार्च|| [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |} === बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html १ली कसोटी] || १५–१९ नोव्हेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html २री कसोटी] || २३–२७ नोव्हेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525664.html १ला आं.ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525665.html २रा आं.ए.दि.] || ४ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525666.html ३रा आं.ए.दि.] || ७ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525667.html १ला आं.टी२०] || १० डिसेंबर || [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525668.html २रा आं.टी२०] || १२ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525669.html ३रा आं.टी२०] || १३ डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main| न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html १ली कसोटी] || ९–१३ डिसेंबर || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html २री कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html ३री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html ४थी कसोटी] || ४–८ जानेवारी|| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || |} ===भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी|| ९–१२ डिसेंबर || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- |१ला म.आं.ए.दि. || १६ डिसेंबर || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- |२रा म.आं.ए.दि. || १९ डिसेंबर || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- |३रा म.आं.ए.दि. || २२ डिसेंबर || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ डिसेंबर || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]] || |- |२रा म.आं.टी२०|| २९ डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |३रा म.आं.टी२०|| ३० डिसेंबर || [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |- |} ===बांगलादेश महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १० डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | २रा म.आं.टी२० || १२ डिसेंबर || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || १५ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || १८ डिसेंबर || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | २रा म.आं.ए.दि. || २१ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | ३रा म.आं.ए.दि. || २३ डिसेंबर || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html १ला आं.ए.दि.] || १३ डिसेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html २रा आं.ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html ३रा आं.ए.दि.] || १९ डिसेंबर || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html १ला आं.टी२०] || २२ डिसेंबर || [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html २रा आं.टी२०] || २४ डिसेंबर || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html ३रा आं.टी२०] || २७ डिसेंबर || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[पुणे]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525671.html १ली कसोटी] || १७–२१ डिसेंबर || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525672.html २री कसोटी] || २६–३० डिसेंबर || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525673.html ३री कसोटी] || ३–७ जानेवारी || [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525674.html १ला आं.ए.दि.] || १० जानेवारी || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525675.html २रा आं.ए.दि.] || १३ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1525676.html ३रा आं.ए.दि.] || १५ जानेवारी || [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || |} ==जानेवारी== ===झिम्बाब्वेचा भारत दौरा === {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html १ला आं.ए.दि.] || ३ जानेवारी || [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html २रा आं.ए.दि.] || ६ जानेवारी || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html ३रा आं.ए.दि.] || ९ जानेवारी || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || |} ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main| श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539444.html १ला आं.ए.दि.] || १६ जानेवारी || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539445.html २रा आं.ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539446.html ३रा आं.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[ओटागो विद्यापीठ ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || |- ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539447.html १ला आं.टी२०] || २६ जानेवारी || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539448.html २रा आं.टी२०] || २९ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539449.html ३रा आं.टी२०] || ३१ जानेवारी || [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड) | नेल्सन]] || |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539450.html १ली कसोटी] || 4–8 फेब्रुवारी || [[बे ओव्हल]], [[तौरंगा]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539451.html २री कसोटी] || 12–16 फेब्रुवारी || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html १ली कसोटी] || २१–२५ जानेवारी || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html २री कसोटी] || २९ जानेवारी–२ फेब्रुवारी || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html ३री कसोटी] || ११–१५ फेब्रुवारी || [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html ४थी कसोटी] || १९–२३ फेब्रुवारी || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html ५वी कसोटी] || २७ फेब्रुवारी–३ मार्च|| [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main| इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== {{main| दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ली कसोटी || || || |- | २री कसोटी || || || |} ===२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक === {{main|२०२७ महिला चॅम्पियन्स चषक }} ===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{main|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} ==मार्च== ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main| ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || १८ मार्च|| [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]]|| |- | २रा म.आं.टी२० || २१ मार्च || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी]]|| |- |३रा म.आं.टी२० || २३ मार्च || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.ए.दि. || २७ मार्च || [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान]], [[गेबेर्हा]]|| |- | २रा म.आं.ए.दि. || ३१ मार्च || [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]]|| |- | ३रा म.आं.ए.दि. || ३ मार्च || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]|| |- ! colspan="4"| महिला कसोटी सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | एकमेव महिला कसोटी || ८–११ एप्रिल|| [[जे बी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || |} ===बांगलादेशचा नेपाळ दौरा === {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेपाळ दौरा, २०२६–२७}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला म.आं.टी२० || २६ मार्च|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | २रा म.आं.टी२० || २८ मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |- | ३रा म.आं.टी२० || ३० मार्च || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किर्तीपूर]] || |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} 9p9wiur0shi7vetdvh2rdf42toky447 1 384666 2718033 2716203 2026-10-08T11:48:25Z RaviRaval3006 186680 RaviRaval3006 ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[चर्चा:जिंदल स्टील लिमिटेड]] वरुन [[चर्चा:जिन्दल स्टील लिमिटेड]] ला हलविला: Updating the Marathi/Devanagari spelling of the company name for consistency with reliable sources. 2715552 wikitext text/x-wiki == Update जिंदाल स्टील लिमिटेड to जिन्दल स्टील लिमिटेड == Currently, the company name is written as '''“जिंदाल स्टील लिमिटेड”''' in the Marathi article. I would like to propose updating the Marathi spelling to '''“जिन्दल स्टील लिमिटेड”''' to maintain consistency with the company's preferred Hindi/Devanagari name usage. Could editors please verify the spelling against reliable and official sources and, if appropriate, update the relevant occurrences in the article from '''“जिंदाल स्टील लिमिटेड”''' to '''“जिन्दल स्टील लिमिटेड”'''? This request is only regarding the consistency and accuracy of the company's name in Marathi. [[सदस्य:RaviRaval3006|RaviRaval3006]] ([[सदस्य चर्चा:RaviRaval3006|चर्चा]]) १८:१५, ३० सप्टेंबर २०२६ (IST) :@[[सदस्य:RaviRaval3006|RaviRaval3006]], It would be nice for you to wait for responses if you propose a change, unless you have citations to back up your proposal/claim. Thanks. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १८:३५, ३० सप्टेंबर २०२६ (IST) ::For future reference, Hindi spelling and Marathi spelling rules are not the same. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १८:३६, ३० सप्टेंबर २०२६ (IST) 36g9mczn4yg3i2d5yqyjcbnh3tsnziu 0 384733 2717925 2717704 2026-10-08T05:00:27Z Nitin.kunjir 4684 /* ३रा आं.टी२० सामना */ 2717925 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेच्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * कुडझाई चिगोरा * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = क्रिस्टीन मुतासा १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = क्रिस्टीना मुतासा १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतलाZimbabwe won the toss and elected to bat. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] srha85v3o0f9k00flz2857w6in92arw 2717927 2717925 2026-10-08T05:04:35Z Nitin.kunjir 4684 2717927 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>क्रिस्टीना मुतासा (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * कुडझाई चिगोरा * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = क्रिस्टीन मुतासा १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = क्रिस्टीना मुतासा १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] fd94ufb52u0zg7yi03bbkgquma413zv 2717932 2717927 2026-10-08T06:12:42Z Ganesh591 62733 2717932 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * कुडझाई चिगोरा * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * क्रिस्टीना मुतासा * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * तेंडाई मकुशा * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = क्रिस्टीन मुतासा १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = क्रिस्टीना मुतासा १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] o4rwcnlerz7jpegpl6ecy52v6n2w90a 2717933 2717932 2026-10-08T06:13:35Z Ganesh591 62733 /* संघ */ 2717933 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[कुडझाई चिगोरा]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि पर्सिव्हल सिझारा (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = क्रिस्टीन मुतासा १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = क्रिस्टीना मुतासा १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] 14q0zzzpisygxzdng7b4hyc0oortpqp 2717934 2717933 2026-10-08T06:14:22Z Ganesh591 62733 /* आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका */ 2717934 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[कुडझाई चिगोरा]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[पर्सिव्हल सिझारा]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = क्रिस्टीन मुतासा १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि ऑस्कर ताफिरेन्यिका (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = क्रिस्टीना मुतासा १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] 4uqz9utwhyyhgw7jiu2unmzmealr6km 2717935 2717934 2026-10-08T06:15:20Z Ganesh591 62733 /* आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका */ 2717935 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[कुडझाई चिगोरा]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[पर्सिव्हल सिझारा]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = [[क्रिस्टीन मुतासा]] १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[क्रिस्टीना मुतासा]] १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] 3dieptc10b5cvi2inx5sbmzj0t6h5mu 2717936 2717935 2026-10-08T06:15:39Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2717936 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[कुडझाई चिगोरा]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[पर्सिव्हल सिझारा]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = [[क्रिस्टीन मुतासा]] १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[क्रिस्टीना मुतासा]] १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] fie2gma2y8q3b6k18ei6adjbkrbyxjx 2717946 2717936 2026-10-08T06:43:23Z Ganesh591 62733 /* आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका */ 2717946 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६-२७ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २४ सप्टेंबर | to_date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[जोसेफिन कोमो]] | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] <small>(एकदिवसीय)</small><br>[[शिनेल हेन्री]] <small>(टी२०आ)</small> | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] (१२८) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूस]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[आलिया ॲलेने]] (७) | player_of_ODI_series = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = [[केलीस एनधलोवू]] (९९) | team2_twenty20s_most_runs = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (८०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[बिलव्ह्ड बिझा]] (२) <br/>[[क्रिस्टीना मुतासा]] (२) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (७) | player_of_twenty20_series = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/zimbabwe-to-host-west-indies-women-for-three-odis-and-three-t20is-in-september-october-1554924 |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये वेस्ट इंडीजच्या महिला संघाचे तीन एकदिवसीय आणि तीन टी२० सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Zimbabwe to host WI women for three ODIs and three T20Is in September-October |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/97194-zimbabwe-women-to-face-west-indies-in-landmark-six-match-home-series-starting-september-24.html |trans-title=२४ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या ऐतिहासिक सहा सामन्यांच्या मायदेशातील मालिकेत झिम्बाब्वे महिला संघ वेस्ट इंडीजचा सामना करणार|title=Zimbabwe Women to Face West Indies in Landmark Six-Match Home Series Starting September 24 |work=फिमेल क्रिकेट |date=१९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद|२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-prepare-for-west-indies-challenge-in-women-s-championship |trans-title=महिला चॅम्पियनशिपमध्ये झिम्बाब्वे वेस्ट इंडिजचे यजमानपद भूषवणार|title=Zimbabwe to host West Indies in Women’s Championship |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.zimcricket.org/news/5134/Zimbabwe-set-to-welcome-West-Indies-Women-for-white-ball-series |trans-title=झिम्बाब्वे 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=Zimbabwe set to welcome West Indies Women for white-ball series |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|ZIM}} !colspan=2|{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिज मालिकेसाठी झिम्बाब्वे महिला संघाची घोषणा |title=ZC names Zimbabwe Women squad for West Indies series |url=https://www.zimcricket.org/news/5155/ZC-names-Zimbabwe-Women-squad-for-West-Indies-series |website=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या वनडे आणि टी२० मालिकेसाठी झिम्बाब्वेचा संघ जाहीर. |title=Zimbabwe name squad for ODI, T20I series against West Indies |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/zimbabwe-name-squad-for-odi-t20i-series-against-west-indies |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ! आं.ए.दि.<ref>{{cite web |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी वेस्ट इंडिज महिला संघाची घोषणा |title=West Indies Women Name Squad for Zimbabwe Tour |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-name-squad-for-zimbabwe-tour/ |website=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=डॉटिन झिम्बाब्वे दौरा मुकणार, मॅथ्यूज केवळ एकदिवसीय सामने खेळणार |title=Dottin to miss Zimbabwe tour, Matthews to only play ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/deandra-dottin-to-miss-zimbabwe-tour-hayley-matthews-to-only-play-odis-1555039 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[कुडझाई चिगोरा]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[जोसेफिन कोमो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ऑलिंडर चारे]] * [[क्रिस्टीना मुतासा]] * [[केलीस एनधलोवू]] * [[चिएद्झा हुरुरू]] ([[यष्टीरक्षक |य]]) * [[चिपो मुगेरी]] * [[तेंडाई मकुशा]] * [[नॉमवेलो सिबंदा]] * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * [[बिलव्ह्ड बिझा]] * [[फ्रांसिस्का चिपारे]] * [[मिशेल मावुंगा]] * [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[लॉरिन फिरी]] * [[शार्नी मायर्स]] | * [[हेली मॅथ्यूस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] | * [[शिनेल हेन्री]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अफि फ्लेचर]] * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[एबोनी ब्रॅथवेट]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[जहझारा क्लॅक्सटन]] * [[जॅनिलिया ग्लासगो]] * [[झैदा जेम्स]] * [[मँडी मंगरु]] * [[रिलीआना ग्रिमंड]] * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शॉनिशा हेक्टर]] * [[स्टेफानी टेलर]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २९९/६ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] १८२ (१५६) | wickets1 = [[फ्रांसिस्का चिपारे]] २/५७ (१० षटके) | score2 = २०० (४३.३ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ८६ (१०६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/४४ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554975.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[पर्सिव्हल सिझारा]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} === २रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = १३९ (३९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७ (६८) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ४/३३ (१० षटके) | score2 = १४०/६ (४०.५ षटके) | runs2 = [[मोदेस्तर मुपाचिक्वा]] ३८ (५७) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/१५ (७ षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554976.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: झिम्बाब्वे २, वेस्ट इंडीज ०. }} === ३रा आं.ए.दि. सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|ZIM}} | score1 = २७१/५ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ११८ (११३) | wickets1 = [[नॉमवेलो सिबंदा]] २/४२ (७ षटके) | score2 = १८० (४७.३ षटके) | runs2 = [[जोसेफिन कोमो]] ७४[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/३२ (१० षटके) | result = वेस्ट इंडीज ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554977.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला अजिंक्यपद गुण: वेस्ट इंडीज २, झिम्बाब्वे ०. }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९७/९ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] २१ (२४) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ९८/२ (१२.५ षटके) | runs2 = [[रिलीआना ग्रिमंड]] ३४ (२५) | wickets2 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] १/१० (१.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554978.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | motm = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} === २रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = [[बिलव्ह्ड बिझा]] ३५ (३५) | wickets1 = [[जहझारा क्लॅक्सटन]] ३/१४ (२ षटके) | score2 = १०८/२ (९.१ षटके) | runs2 = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] ५७ (२३) | wickets2 = [[क्रिस्टीना मुतासा]] १/१५ (१.१ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ऑस्कर ताफिरेन्यिका]] (झि) | motm = [[एबोनी ब्रॅथवेट]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} === ३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = १२:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ZIM}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १४२/६ (२० षटके) | runs1 = [[केलीस एनधलोवू]] ६३ (४८) | wickets1 = [[स्टेफानी टेलर]] २/८ (४ षटके) | score2 = १४३/२ (१७ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] ६४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[क्रिस्टीना मुतासा]] १/१९ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554980.html धावफलक] | venue = [[ताकशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/west-indies-women-in-zimbabwe-2026-1554972 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} {{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६-२७]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] 2m4tds6ixmbvdf2pyiynlqual1rszkq 0 384892 2717865 2716871 2026-10-07T16:32:23Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717865 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] [[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] gccm3vehl43kgnbwtyjp7ps5o492994 0 384951 2717930 2717805 2026-10-08T05:21:01Z Nitin.kunjir 4684 /* तिसरा एकदिवसीय सामना */ 2717930 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका | image = | image_size = 250px | caption = '''२२वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = ३ - १३ ऑक्टोबर २०२६ | place = [[अमेरिका]] | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|UAE}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[हरप्रीत सिंग भाटिया|हरप्रीत सिंग]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]] | runs1 = | runs2 = | runs3 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = | previous = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड २०२६]] | next = [[२०२६ ओमान तिरंगी मालिका|ओमान २०२६]] }} '''२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका''' ही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अमेरिकेत खेळवली जात असलेल्या [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] [[क्रिकेट]] स्पर्धेची २२वी फेरी आहे. ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिका]] यांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांदरम्यान खेळवली जाणारी तिरंगी मालिका आहे.<ref>{{cite web |date=18 September 2026 |url=https://czarsportzauto.com/usa-uae-namibia-odi-tri-series-2026/ |title=USA Cricket to host Namibia and UAE for ODI Tri-series in October 2026 |work=Czarsports |access-date=24 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Schutz |first=Helge |date=१७ सप्टेंबर २०२६ |title=Outclassed Eagles prepare for US trip |url=https://www.namibian.com.na/outclassed-eagles-prepare-for-us-trip/ |work=द नामिबियन |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सर्व सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने असतील.<ref> {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=25 April 2026}}</ref><ref> {{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 August 2026}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|NAM}}<ref>{{Cite web |trans-title=एफएनबी ईगल्सचा क्रिकेट विश्वचषक लीग २ अंतर्गत अमेरिकेचा दौरा |title=FNB Eagles' CWC League 2 Outbound Tour to the USA |url=https://www.facebook.com/share/p/1DEb4tSvFy/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=१८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> !{{cr|UAE}}<ref>{{Cite web |trans-title=आयसीसी सीडब्ल्यूसी लीग २ मालिका – यूएसएसाठी १५ सदस्यांचा संयुक्त अरब अमिराती संघ जाहीर |title=15-member UAE squad announced for ICC CWC League 2 Series – USA |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/NYq1gK4oeEPKd0ByxjX2 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२८ सप्टेंबर २०२६|access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|USA}}<ref>{{cite web |last=पटेल|first=स्मित|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= विश्वचषक पात्रतेची शर्यत अंतिम टप्प्यात असताना, अली खान तीन वर्षांनंतर अमेरिकेच्या एकदिवसीय संघात परतला. |title=Ali Khan returns to USA's ODI fold after three years as World Cup qualification race enters final stretch |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140375/ali-khan-returns-to-usas-odi-fold-after-three-years-as-world-cup-qualification-race-enters-final-stretch |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक]] * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[ज्युनियर तान्यांदा]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हिंगो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पेलमन]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * [[वाल्डो स्मिथ]] |valign="top"| * [[हरप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अक्षदीप नाथ]] * [[अदीब उस्मानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अयान मिसबाह]] * [[अली नसीर]] * [[अवैस अली शाह]] * [[आयान अफजल खान]] * [[इब्रार अहमद]] * [[खुझैमा तनवीर]] * [[तनिश सुरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बसिल हमीद]] * [[मुहम्मद अरफान]] * [[मुहम्मद शाहदाद]] * [[राहुल चोप्रा]] * [[शोएब खान (क्रिकेट खेळाडू १९९८ जन्म)|शोएब खान]] |valign="top"| * [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[साईतेजा मुक्कामल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अली खान]] * [[एहसान आदिल]] * [[जेसी सिंग]] * [[नोशतुश केंजीगे]] * [[मिलिंद कुमार]] * [[यासिर मोहम्मद]] * [[शायन जहांगीर]] * [[शुभम रांजणे]] * [[शेहान जयसूर्या]] * [[संजय कृष्णमूर्ती]] * [[सौरभ नेत्रावळकर]] * [[स्मित पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हरमीत सिंग बधन]] |} ==सामने== ===पहिला एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = ९/० (२ षटके) | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] २[[नाबाद|*]] (९) | score2 = | result = निकाल नाही | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554409.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] | umpires = [[जर्मेन लिंडो]] (अमेरिका) आणि [[विजया मल्लेला]] (अमेरिका) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी २० षटकांचा करण्यात आला. * पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. }} ===दुसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|USA}} | score1 = ३३०/८ (५० षटके) | runs1 = [[मुहम्मद शाहदाद]] ११४ (१०७) | wickets1 = [[हरमीत सिंग बधन|हरमीत सिंग]] ४/६५ (१० षटके) | score2 = ३३२/४ (४८.५ षटके) | runs2 = [[मिलिंद कुमार]] ११६[[नाबाद|*]] (८४) | wickets2 = [[मुहम्मद शाहदाद]] १/३२ (५ षटके) | result = अमेरिका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554410.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], [[ग्रँड प्रेरी]] | umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[आदित्य गज्जर]] (अ) | motm = [[मिलिंद कुमार]] (अ) | toss = अमेरिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. |notes=[[मुहम्मद शाहदाद]] (युएई) याने एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] झळकावले.}} ===तिसरा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|USA}} | score1 = २९८/९ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हॅन लिंगेन]] १२४ (१२१) | wickets1 = [[एहसान आदिल]] ४/४१ (८ षटके) | score2 = २९९/६ (४८.५ षटके) | runs2 = [[मोनांक पटेल]] १०८ (१००) | wickets2 = [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] २/३९ (६ षटके) | result = अमेरिका ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554411.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी | umpires = [[डेइटन बटलर]] (वे) आणि [[जर्मेन लिंडो]] (अ) | motm = [[मोनांक पटेल]] (अ) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===चौथा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554412.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===पाचवा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|USA}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554413.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===सहावा एकदिवसीय सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|USA}} | team2 = {{cr|NAM}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554414.html धावफलक] | venue = [[ग्रँड प्रेरी स्टेडियम]], ग्रँड प्रेरी | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{क्रिकेट विश्व चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२२]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] [[वर्ग:अमेरिकेमधील क्रिकेट]] dfdqrj7pg969f2jssy6rxhanmnh0hxk 0 384982 2717971 2717361 2026-10-08T09:13:08Z ~2026-41910-22 185743 2717971 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = मुहम्मद शाहदाद | image = | caption = | country = संयुक्त अरब अमिराती | international = true | fullname = मुहम्मद शाहदाद | birth_date = {{birth date and age|2000|12|9|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने लेगब्रेक गुगली | role = [[अष्टपैलू]] | odidebutdate = २८ ऑक्टोबर | odidebutyear = २०२५ | odidebutagainst = अमेरिका | odicap = ११९ | lastodidate = ११ ऑगस्ट | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = कॅनडा | columns = 1 | column1 = [[एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] | matches1 = ९ | runs1 = ३१९ | bat avg1 = ३५.४४ | 100s/50s1 = ०/३ | top score1 = ९६ | deliveries1 = २०१ | wickets1 = ४ | bowl avg1 = ४७.२५ | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = २/३५ | catches/stumpings1 = ५/० | date = ६ ऑक्टोबर २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988 क्रिकइन्फो }} '''मुहम्मद शाहदाद''' (जन्म ९ डिसेंबर २०००) हा [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]]कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा क्रिकेट खेळाडू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि लेगब्रेक गुगली गोलंदाजी करणारा [[अष्टपैलू]] खेळाडू आहे.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988 |title=Muhammad Shahdad Profile - Cricket Player U.A.E. |trans-title=मुहम्मद शाहदाद खेळाडू प्रोफाइल |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> शाहदादने २८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] येथे [[अमेरिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अमेरिकेविरुद्ध]] संयुक्त अरब अमिरातीसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref name="Cricinfo" /> पदार्पणाच्या सामन्यात त्याने ७९ चेंडूंमध्ये ३४ धावा केल्या. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-shahdad-1508988 क्रिकइन्फोवरील खेळाडूचे पान] [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] nby938qhv7eqzgypb74uieqprm6ccwk 0 384988 2717972 2717372 2026-10-08T09:13:28Z ~2026-41910-22 185743 2717972 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = विटेल लॉज | full_name = विटेल ऑर्लॅंडो लॉज | country = वेस्ट इंडीज | birth_date = {{birth date and age|2007|3|3|df=y}} | birth_place = [[लिनस्टेड]], [[सेंट कॅथरीन पॅरिश|सेंट कॅथरीन]], [[जमैका]] | batting = डावखुरा | bowling = डाव्या हाताने [[मनगटी फिरकी]] | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२६ | odidebutdate = ११ जुलै | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = न्यू झीलंड | odicap = २३० | lastodidate = २१ जुलै | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = न्यू झीलंड | club1 = [[जमैका किंग्समेन]] | year1 = २०२६ | club2 = [[डेझर्ट वायपर्स]]{{efn|name=GSL}} | year2 = २०२६ | columns = 3 | column1 = [[एकदिवसीय क्रिकेट|वनडे]] | matches1 = ५ | runs1 = २ | bat avg1 = १.०० | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = १* | deliveries1 = २५८ | wickets1 = ८ | bowl avg1 = २८.५० | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = ३/३९ | catches/stumpings1 = – | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ५ | runs2 = २ | bat avg2 = १.०० | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = १* | deliveries2 = २५८ | wickets2 = ८ | bowl avg2 = २८.५० | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = ३/३९ | catches/stumpings2 = – | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ५ | runs3 = ९ | bat avg3 = – | 100s/50s3 = – | top score3 = ८* | deliveries3 = ११४ | wickets3 = ५ | bowl avg3 = ३०.४० | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = २/१८ | catches/stumpings3 = – | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/vitel-lawes-1500757 क्रिकइन्फो | date = ७ ऑगस्ट | year = २०२६ }} '''विटेल ऑर्लॅंडो लॉज''' (जन्म ३ मार्च २००७) हा [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजकडून]] खेळणारा क्रिकेट खेळाडू आहे. त्याने जुलै २०२६ मध्ये [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडविरुद्ध]] [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले. यासह वयाच्या १९व्या वर्षी वेस्ट इंडीजकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण करणारा [[जयडेन सील्स]]नंतरचा तो दुसरा वेस्ट इंडीजचा खेळाडू ठरला. सील्सने वयाच्या १९व्या वर्षी [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध]] आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले होते.<ref>{{cite web |first=अभिजातो |last=सेनशर्मा |access-date=१३ जुलै २०२६ |title=Vitel Lawes arrives in a blaze of erratic wizardry |url=https://www.cricinfo.com/story/wi-vs-nz-1st-odi-vitel-lawes-arrives-in-a-blaze-of-erratic-wizardry-1545311 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१२ जुलै २०२६}}</ref> तो [[२०२६ १९ वर्षांखालील पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेत सहभागी झालेल्या [[वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज संघाचाही]] सदस्य होता.<ref>{{cite web |access-date=१३ जुलै २०२६ |title=West Indies name squad for ICC Men’s U19 Cricket World Cup 2026 |date=१७ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-name-squad-for-icc-mens-u19-cricket-world-cup-2026 |work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{notelist|notes= {{efn|name=GSL|दुखापतीमुळे [[२०२६ ग्लोबल सुपर लीग]] स्पर्धेतून माघार घेतलेल्या [[डॅरिल मिचेल]]च्या जागी त्याचा [[डेझर्ट वायपर्स]] संघात समावेश करण्यात आला.}} }} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1500757}} {{DEFAULTSORT:Lawes, Vitel}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील जन्म]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू]] q6lfdmid7wao6kn00l0icukhu4jy80p 0 384989 2717973 2717373 2026-10-08T09:13:46Z ~2026-41910-22 185743 2717973 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = कामिल पूरन | birth_date = {{birth date and age|df=y|1996|06|13}} | full_name = | birth_place = [[त्रिनिदाद]] | death_date = | death_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यमगती | role = वरच्या फळीतील [[फलंदाजी|फलंदाज]] | club1 = [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] | year1 = २०२३-वर्तमान | club2 = [[कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस क्रिकेट संघ|कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस]] | year2 = २०२४ | club3 = [[सेंट लुसिया किंग्ज]] | year3 = २०२६-वर्तमान | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ४ | runs1 = २११ | bat avg1 = २६.३७ | 100s/50s1 = ०/१ | top score1 = ८८ | deliveries1 = — | wickets1 = – | bowl avg1 = — | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = — | catches/stumpings1 = ४/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ४ | runs2 = ५८ | bat avg2 = १४.५० | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = २० | deliveries2 = १२ | wickets2 = – | bowl avg2 = — | fivefor2 = – | tenfor2 = — | best bowling2 = — | catches/stumpings2 = १/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ४ | runs3 = १६८ | bat avg3 = ५६.०० | 100s/50s3 = ०/२ | top score3 = ८१ | deliveries3 = – | wickets3 = ० | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = ०/– | date = २२ ऑगस्ट | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/556531.html क्रिकइन्फो }} '''कामिल पूरन''' (जन्म १३ जून १९९६) हा त्रिनिदादचा क्रिकेट खेळाडू आहे. तो वरच्या फळीतील फलंदाज असून सध्या [[कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस क्रिकेट संघ|कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस]] संघाकडून खेळतो.<ref>{{Cite web |title=Kamil Pooran Profile - Cricket Player West Indies {{!}} Stats, Records, Video |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kamil-pooran-556531 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=[[क्रिकइन्फो]] }}</ref> मार्च २०२३ मध्ये त्याने [[२०२२-२३ वेस्ट इंडीज चॅम्पियनशिप]] स्पर्धेत [[जमैका क्रिकेट|जमैकाविरुद्ध]] [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]कडून खेळताना [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. ऑक्टोबर २०२४ मध्ये त्याने [[२०२४-२५ सुपर५० चषक]] स्पर्धेत [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगोविरुद्ध]] [[कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस क्रिकेट संघ|कंबाइंड कॅम्पसेस अँड कॉलेजेस]]कडून खेळताना [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{Cite web |title=T&T vs Comb C&C, Super50 Cup 2024/25, 1st Match, October 29, 2024 - Full Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/super50-cup-2024-25-1457528/combined-campuses-and-colleges-vs-trinidad-tobago-1st-match-1457529/full-scorecard |access-date=२९ ऑक्टोबर २०२४ |website=[[क्रिकइन्फो]] }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=556531}} [[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] os3zgox1l8cn150hnk20wo89wyb7fst 0 384991 2717974 2717375 2026-10-08T09:14:04Z ~2026-41910-22 185743 2717974 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = क्वेंटिन सॅम्पसन | image = | birth_date = {{Birth date and age|2000|8|4|df=yes}} | birth_place = [[गयाना]] | heightm = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम-जलद]] | role = [[फलंदाजी|फलंदाज]] | country = वेस्ट इंडीज | international = true | internationalspan = २०२६-वर्तमान | T20Idebutdate = १९ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२६ | T20Idebutagainst = अफगाणिस्तान | T20Icap = ११० | lastT20Idate = २२ जानेवारी | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = अफगाणिस्तान | club1 = [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] | year1 = २०२३-वर्तमान | club2 = गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स | year2 = २०२५-वर्तमान | clubnumber2 = ४३ | columns = 3 | hidedeliveries = true | column1 = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]] | matches1 = ३ | runs1 = ३५ | bat avg1 = ११.६६ | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = ३० | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = १/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = २ | runs2 = १३ | bat avg2 = ६.५० | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = १३ | deliveries2 = २४ | wickets2 = ० | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = ०/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = १२ | runs3 = २७६ | bat avg3 = २७.६० | 100s/50s3 = ०/२ | top score3 = ७६ | deliveries3 = – | wickets3 = – | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = २/– | date = २७ जानेवारी | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/westindies/content/player/1342550.html क्रिकइन्फो }} '''क्वेंटिन सॅम्पसन''' (जन्म ४ ऑगस्ट २०००) हा [[गयाना|गयानाचा]] क्रिकेट खेळाडू आहे, जो वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] संघाकडून वरच्या फळीतील फलंदाज म्हणून खेळतो. त्याने जानेवारी २०२६ मध्ये [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानविरुद्ध]] [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{Cite web |date=२६ जानेवारी २०२६ |title=West Indies name Sampson in T20 World Cup squad; Alzarri Joseph out injured |url=https://www.espn.com/cricket/story/_/id/47733959/t20-world-cup-2026-west-indies-name-quentin-sampson-squad-alzarri-joseph-injured |access-date=२६ जानेवारी २०२६ |website=ईएसपीएन}}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य दुवे== *[https://www.windiescricket.com/players/quentin-sampson-19469/ वेस्ट इंडीज क्रिकेट प्रोफाइलवरील क्वेंटिन सॅम्पसन] *{{cricinfo|id=1342550}} {{West Indies Squad 2026 Men's T20 World Cup}} {{DEFAULTSORT:Sampson, Quentin}} [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे टी२० क्रिकेट खेळाडू]] ap9hnzdp2kegy1tfu6wczw8ov6q3h5j 0 385005 2717982 2717594 2026-10-08T09:17:21Z ~2026-41910-22 185743 2717982 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती | label1 = प्रदेश | data1 = [[कोकण]] | label2 = देश | data2 = [[भारत]] | label3 = राज्य | data3 = [[महाराष्ट्र]] | label4 = प्रमुख अन्नघटक | data4 = [[भात]], [[नाचणी]], कडधान्ये, [[नारळ]], [[कोकम]], [[आंबा]], फणस, काजू आणि मासे | label5 = खाद्यप्रकार | data5 = प्रादेशिक खाद्यसंस्कृती }} [[File:Malvani Thali from Konkan region of Maharashtra.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील पारंपरिक मालवणी थाळी]] '''कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती''' ही या प्रदेशाची भौगोलिक रचना, हवामान, शेती, समुद्राशी असलेले संबंध, स्थानिक जैवविविधता आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परंपरा यांच्याशी निगडित आहे. अरबी समुद्रालगतच्या कोकण प्रदेशात ताजे मासे, भात, नारळ, कोकम तसेच स्थानिक फळे, भाज्या आणि विविध कृषी उत्पादने यांचा आहारात वापर आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील खाद्यपरंपरेत समुद्रातून मिळणारे मासे तसेच नारळ आणि कोकम यांना विशेष स्थान आहे. <ref name="MTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, [https://maharashtratourism.gov.in/mr/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D/ “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”], महाराष्ट्र शासन.</ref> कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही एकसंध आणि सर्व भागांत सारखी आढळणारी परंपरा नसून तिच्यात स्थानिक भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार विविधता दिसून येते. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि वेंगुर्ला या दोन ठिकाणांवर आधारित श्वेता घोष यांच्या अभ्यासात खाद्यपद्धती, कौटुंबिक स्मृती, स्थलांतर आणि स्थानिक ओळख यांचा परस्परसंबंध मांडला आहे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी खाद्यसंस्कृतीचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रादेशिक भिन्नतांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> या खाद्यसंस्कृतीची घडण स्थानिक उपलब्ध संसाधनांशी संबंधित आहे. भात, नाचणी आणि इतर तृणधान्ये, कडधान्ये, भाज्या, नारळ, कोकम, आंबा, फणस यांसारखी कृषी उत्पादने तसेच समुद्री अन्न हे तिचे महत्त्वाचे घटक आहेत. दक्षिण कोकणावरील अभ्यासात भात, नाचणी, मासे, नारळ, आंबा आणि स्थानिक फळे यांचा दैनंदिन जीवनातील व खाद्यस्मृतीतील संबंधही नोंदवला आहे. <ref name="GhoshKonkan"/> कोकणातील पारंपरिक आहारामध्ये केवळ तयार पदार्थांनाच महत्त्व नसून अन्न तयार करण्याच्या पद्धती, वाळवण, साठवण, ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या पदार्थांचा वापर आणि सण-समारंभांशी संबंधित खाद्यपरंपराही महत्त्वाच्या आहेत. अशा परंपरांमधून स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेले अन्नज्ञान आणि घरगुती पाककौशल्य पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे गेले आहे. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरांच्या अभ्यासात अन्न, स्मृती, कुटुंब आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध विशेषत्वाने दिसून येतो. <ref name="GhoshKonkan"/> आधुनिक काळात कोकणातील खाद्यसंस्कृतीमध्येही बदल झाले आहेत. स्थलांतर, बाजारपेठेचा विस्तार, बदलती जीवनशैली आणि खाद्यपदार्थांच्या उपलब्धतेतील बदल यांचा पारंपरिक आहारावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी कोकणी आणि मालवणी खाद्यसंस्कृतीला पर्यटन, माध्यमे आणि खाद्यपर्यटनामुळे नव्याने सार्वजनिक ओळख मिळत आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचा अभ्यास हा केवळ जुन्या पदार्थांचा परिचय नसून बदलत्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेचा अभ्यासही ठरतो. <ref name="GhoshKonkan"/> == कोकणातील खाद्यसंस्कृतीची भौगोलिक आणि सामाजिक पार्श्वभूमी == कोकण हा अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. महाराष्ट्रातील कोकणाचा भूभाग समुद्रकिनारा, डोंगरउतार, दऱ्या, पठारे, नद्या आणि उच्च पर्जन्यमान अशा विविध भौगोलिक घटकांनी बनलेला आहे. या भौगोलिक परिस्थितीचा येथील शेती, स्थानिक उत्पादनांची उपलब्धता आणि आहारपद्धतीवर परिणाम झाला आहे. कोकणाच्या कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासानुसार, या प्रदेशाची भौगोलिक रचना आणि हवामान यांमुळे येथे भातशेती तसेच विविध बागायती पिकांची पारंपरिक पद्धती विकसित झाली.<ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === कोकणातील भौगोलिक परिस्थिती आणि आहार === कोकणाच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्रीची रांग असल्यामुळे या प्रदेशाला किनारी आणि डोंगराळ अशा दोन्ही भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा प्रभाव लाभतो. उच्च पर्जन्यमान, लाल व जांभ्या प्रकारची माती, डोंगरउतार आणि किनारी प्रदेश यांमुळे स्थानिक कृषी उत्पादनांमध्ये विविधता निर्माण झाली आहे. भात हे कोकणातील प्रमुख पीक असून नाचणी, कुळीथ, तूर आणि वाल यांसारखी पिकेही घेतली जातात. नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचेही कोकणातील कृषी व्यवस्थेत महत्त्व आहे.<ref name="GSDAKonkan">Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra, [https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ “Konkan”], महाराष्ट्र शासन.</ref> स्थानिक पिकांची उपलब्धता आणि ऋतूनुसार मिळणारे नैसर्गिक अन्नस्रोत यांचा पारंपरिक आहाराशी संबंध दिसून येतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि वेंगुर्ला या भागांवरील खाद्यसंस्कृतीच्या अभ्यासात भात, नाचणी, नारळ, आंबा, विविध स्थानिक फळे आणि समुद्री अन्न यांचा स्थानिक जीवनपद्धतीशी संबंध नोंदवला आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक आहार हा स्थानिक पर्यावरणातून उपलब्ध होणाऱ्या अन्नस्रोतांशी जोडलेला असल्याचे दिसते.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> === कृषी, समुद्र आणि खाद्यसंस्कृती === कोकणातील खाद्यसंस्कृतीच्या निर्मितीत शेती आणि समुद्र या दोन्ही नैसर्गिक संसाधनांची भूमिका आहे. भातशेती आणि बागायती पिकांबरोबरच समुद्र, खाड्या आणि नदीमुखांमधून मिळणारे मासे, शिंपले, कालवे आणि इतर जलजीव हे किनारी भागातील आहाराचे स्रोत राहिले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीनुसार, कोकणात भात हे प्रमुख पीक असून या प्रदेशातील प्रमुख खाद्यपद्धतीमध्ये मासे आणि भात यांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="GSDAKonkan"/> समुद्राशी असलेल्या संबंधामुळे कोकणातील काही भागांमध्ये ताज्या माशांबरोबर सुकामासा तयार करून साठवण्याची परंपराही विकसित झाली. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेच्या नोंदींमध्ये मासे आणि भात हा पारंपरिक आहाराचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे तसेच समुद्रातील प्रतिकूल ऋतूंमध्ये वापरासाठी सुकामासा तयार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="GhoshKonkan"/> शेती आणि समुद्र यांच्याशी संबंधित अन्नस्रोतांव्यतिरिक्त नारळ, कोकम, काजू, आंबा आणि फणस यांसारख्या स्थानिक पिकांनीही कोकणातील खाद्यपरंपरेला विशिष्ट स्वरूप दिले. कोकणातील कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात या पिकांचा पारंपरिक कृषी व्यवस्थेतील सहभाग नोंदवला आहे.<ref name="Singh2014"/> === कोकणातील प्रादेशिक खाद्यवैविध्य === ‘कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती’ ही सर्व भागांत समान असलेली एकसंध परंपरा मानता येत नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या भागांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक पिके, समुद्राशी असलेले संबंध, समुदायांची जीवनपद्धती, धार्मिक-सामाजिक प्रथा आणि ऐतिहासिक देवाणघेवाण यांनुसार खाद्यपद्धतींमध्ये फरक आढळतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि वेंगुर्ला या भागांवर आधारित अभ्यासातही स्थानिक खाद्यपद्धती, कुटुंबीय स्मृती, स्थलांतर आणि प्रादेशिक ओळख यांचे परस्परसंबंध अधोरेखित केले आहेत.<ref name="GhoshKonkan"/> या प्रादेशिक वैविध्यामुळे एखादा पदार्थ किंवा खाद्यपद्धती संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्यापेक्षा तिचा भौगोलिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक ठरते. उदाहरणार्थ, किनारी भागातील मासे आणि सुकामासा यांचे महत्त्व, डोंगराळ किंवा ग्रामीण भागातील तृणधान्ये व कडधान्यांचा वापर आणि विशिष्ट जिल्ह्यांतील स्थानिक फळे किंवा भाज्यांचा उपयोग यांत भिन्नता आढळू शकते. त्यामुळे कोकणातील खाद्यसंस्कृतीचा अभ्यास हा स्थानिक संसाधने आणि प्रादेशिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Singh2014"/> == पारंपरिक आहारातील प्रमुख घटक == कोकणातील पारंपरिक आहाराची रचना स्थानिक हवामान, माती, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीशी संबंधित आहे. भात, नाचणी व इतर तृणधान्ये, कडधान्ये, भाज्या, नारळ, कोकम, काजू, आंबा आणि फणस यांसारखी कृषी उत्पादने या आहारातील महत्त्वाचे घटक आहेत. कोकणाच्या कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात या पिकांचा पारंपरिक कृषी व्यवस्थेशी असलेला संबंध नोंदवला आहे.<ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === भात === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य आणि पारंपरिक आहारातील महत्त्वाचे पीक आहे. कोकणातील भौगोलिक परिस्थिती, भरपूर पर्जन्यमान आणि भातशेतीस पोषक असलेल्या स्थानिक कृषी पद्धतींमुळे भाताला या प्रदेशाच्या अन्नव्यवस्थेत विशेष स्थान मिळाले आहे. कोकणाच्या कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात भाताच्या विविध स्थानिक जाती आणि त्यांच्या लागवडीची परंपरा नोंदवली आहे.<ref name="Singh2014"/> भाताचा वापर केवळ शिजवलेल्या भातापुरता मर्यादित नसून त्यापासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. तांदळाच्या पिठाचा वापर भाकरी, घावणे, आंबोळी, विविध प्रकारचे वडे आणि इतर पदार्थ तयार करण्यासाठी केला जातो. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेच्या अभ्यासात भात आणि भातावर आधारित पदार्थांना स्थानिक खाद्यस्मृती आणि दैनंदिन आहारात महत्त्व असल्याचे आढळते.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> === नाचणी आणि इतर तृणधान्ये === नाचणी हे कोकणातील पारंपरिक तृणधान्यांपैकी एक आहे. कोकणाच्या कृषी व्यवस्थेवरील अभ्यासात नाचणीचा स्थानिक पिकांमध्ये समावेश केला असून, विशेषतः भाताबरोबर विविध तृणधान्यांची लागवड पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा भाग असल्याचे नोंदवले आहे.<ref name="Singh2014"/> नाचणीचा वापर भाकरी, पीठ आणि इतर पारंपरिक खाद्यपदार्थांसाठी केला जातो. ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात तृणधान्ये, भात, कडधान्ये आणि स्थानिक भाज्या हे आहारातील महत्त्वाचे घटक असल्याचे आढळते. तथापि, नाचणीच्या वापराचे प्रमाण प्रदेश, कुटुंब आणि ऋतूनुसार बदलू शकते.<ref name="KonkanDiet">“What shapes adolescents’ diet and physical activity habits in rural Konkan, India? Adolescents’ and caregivers’ perspectives.” ''Public Health Nutrition''.</ref> === कडधान्ये === कडधान्ये कोकणातील पारंपरिक कृषी आणि आहारव्यवस्थेचा एक भाग आहेत. कुळीथ, तूर, वाल आणि इतर कडधान्यांचा स्थानिक कृषी जैवविविधतेमध्ये समावेश आढळतो. कोकण प्रदेशातील पारंपरिक पिकांच्या अभ्यासात कडधान्यांच्या विविध प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Singh2014"/> कडधान्यांचा वापर आमटी, उसळ, डाळी आणि इतर घरगुती पदार्थांमध्ये केला जातो. स्थानिक पिकांवर आधारित अशा खाद्यपद्धतींमध्ये उपलब्ध धान्ये आणि कडधान्यांचा परस्परपूरक वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरांवरील अभ्यासात कडधान्ये आणि स्थानिक पिकांशी संबंधित खाद्यस्मृतींचाही उल्लेख आढळतो.<ref name="GhoshKonkan"/> === भाज्या आणि पालेभाज्या === कोकणातील पारंपरिक आहारात लागवडीतील भाज्यांबरोबरच ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या पालेभाज्या आणि रानभाज्यांनाही स्थान आहे. विशेषतः पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या काही स्थानिक रानभाज्यांचा ग्रामीण भागातील आहारात वापर केला जातो. चिपळूण तालुक्यातील ओवळी आणि कुडप या गावांमध्ये केलेल्या अभ्यासात पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या वन्य खाद्य भाज्यांच्या वापराची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> रानभाज्यांचा वापर स्थानिक वनस्पतीज्ञानाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी आणि पालघर जिल्ह्यांतील पारंपरिक वनस्पतीज्ञानाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांकडून विविध वनस्पतींच्या उपयोगांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा ज्ञानाचा काही भाग खाद्यवापराशीही संबंधित आहे.<ref name="Roy2020">Roy, Anirban; Janbandhu, Supriya. “An Ethnobotanical Analysis on Flora-Medicine Continuum among the Tribal Inhabitants of Ratnagiri and Palghar District, Maharashtra, India.” ''Ethnobotany Research and Applications'', 20, 2020, pp. 1–23.</ref> === नारळ === नारळ हे कोकणातील महत्त्वाचे बागायती पीक असून त्याचा वापर खाद्यसंस्कृतीत विविध प्रकारे केला जातो. नारळाचा गर, दूध आणि खोबरे यांचा विविध पदार्थांमध्ये वापर केला जातो. कोकणाच्या कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात नारळाचा या प्रदेशातील पारंपरिक कृषी व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक म्हणून उल्लेख आहे.<ref name="Singh2014"/> नारळाच्या वापरामुळे कोकणातील अनेक पदार्थांना विशिष्ट चव आणि स्वरूप प्राप्त होते. महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृतीविषयीच्या अधिकृत माहितीतही कोकणातील खाद्यपरंपरेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="MTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, [https://maharashtratourism.gov.in/mr/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D/ “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”], महाराष्ट्र शासन.</ref> === कोकम === कोकम हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण फळपीक असून ''Garcinia indica'' या वनस्पतीचे फळ म्हणून त्याचा उल्लेख केला जातो. कोकमाचा वापर आंबटपणा आणण्यासाठी, तसेच विविध पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि पेयांमध्ये केला जातो. कोकणातील कोकमाच्या लागवड, पारंपरिक उपयोग आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधनात कोकमाला या प्रदेशाच्या खाद्य आणि कृषी परंपरेशी जोडले आहे.<ref name="Rane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> कोकमाच्या सालीपासून आमसूल तयार केले जाते. त्याचा वापर आंबटपणा आणण्यासाठी विविध पदार्थांमध्ये केला जातो. कोकमापासून सरबत आणि इतर मूल्यवर्धित उत्पादनेही तयार केली जातात. भारतीय मसाला पिकांवरील ICAR–Indian Institute of Spices Researchच्या माहितीत कोकमाचे पारंपरिक खाद्यवापर आणि त्यापासून तयार होणाऱ्या उत्पादनांचा उल्लेख आहे.<ref name="IISRKokum">ICAR–Indian Institute of Spices Research, [https://spices.res.in/products/spices/kokum.html “Kokum, Garcinia indica Choisy”], Indian Council of Agricultural Research.</ref> === काजू === काजू हे कोकणातील महत्त्वाचे बागायती पीक असून विसाव्या शतकात त्याची लागवड या प्रदेशातील कृषी अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग बनली. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात काजूचा स्थानिक बागायती पिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="Singh2014"/> काजूच्या बोंडाचा आणि बियांचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो. काजूबीपासून मिळणाऱ्या गराचा खाद्यपदार्थ म्हणून वापर होतो, तर काजूबोंडापासूनही काही स्थानिक प्रक्रिया उत्पादने तयार केली जातात. काजूच्या लागवडीमुळे स्थानिक कृषी उत्पादन, प्रक्रिया आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंध वाढले आहेत.<ref name="Singh2014"/> === आंबा, फणस आणि इतर फळे === आंबा आणि फणस ही कोकणातील प्रमुख फळपिकांपैकी आहेत. कोकणाच्या कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात आंबा आणि फणस यांचा पारंपरिक बागायती व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या पिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. कोकणातील स्थानिक आहारामध्ये या फळांचा ताजा वापर करण्याबरोबरच त्यांच्यापासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार करण्याची पद्धतही आढळते.<ref name="Singh2014"/> फणसापासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. त्यामध्ये पिकलेल्या फणसाचा थेट आहारातील वापर तसेच फणसाच्या गरापासून तयार केले जाणारे पदार्थ यांचा समावेश होतो. कोकणातील पारंपरिक फणसाच्या खाद्यपदार्थांवर केलेल्या अभ्यासात ‘सांदण’ हा फणसापासून तयार होणारा पारंपरिक पदार्थ म्हणून नोंदवला असून त्याच्या पाककृती आणि घटकांमध्ये स्थानिक पातळीवर विविधता आढळते.<ref name="Gokhale2017">Gokhale, Mahesh Vijay. “Preparation and Ingredient Diversity in ‘Sandan’: A Traditional Jackfruit Sweet Dish of Konkan Region of Maharashtra.” ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', 6(12), 2017.</ref> आंबा, फणस आणि इतर हंगामी फळांचा वापर ऋतूनुसार बदलतो. ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात आंबा आणि फणसाच्या हंगामाचा स्थानिक आहारावर होणारा परिणाम तसेच ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या विविध खाद्यपदार्थांचा वापर नोंदवला आहे.<ref name="KonkanDiet"/> == पारंपरिक आहारातील प्रमुख घटक == कोकणातील पारंपरिक आहाराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, पर्जन्यमान, शेती, बागायती पिके, समुद्र आणि स्थानिक जैवविविधता यांच्याशी संबंधित आहे. भात, नाचणी आणि इतर तृणधान्ये, कडधान्ये, भाज्या, नारळ, कोकम, काजू, आंबा आणि फणस यांसारखी पिके कोकणातील पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा भाग आहेत. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात या पिकांच्या लागवडीबरोबरच स्थानिक अन्नव्यवस्थेशी त्यांचा संबंध नोंदवला आहे.<ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === भात === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्यांपैकी एक आहे. कोकणातील पर्जन्यमान, भौगोलिक परिस्थिती आणि पारंपरिक कृषी पद्धती यांमुळे भातशेतीला या प्रदेशात महत्त्व प्राप्त झाले आहे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात भाताच्या विविध स्थानिक जाती आणि त्यांच्या लागवडीची परंपरा नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="Singh2014"/> भाताचा वापर शिजवलेल्या भाताबरोबरच तांदळाचे पीठ किंवा तांदूळ वापरून तयार होणाऱ्या विविध पारंपरिक पदार्थांमध्ये केला जातो. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेवरील अभ्यासात भात आणि भातावर आधारित पदार्थांचा स्थानिक खाद्यजीवनाशी संबंध नोंदवला आहे.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> === नाचणी आणि इतर तृणधान्ये === नाचणी हे कोकणातील पारंपरिक तृणधान्यांपैकी एक आहे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात नाचणीचा स्थानिक पिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. भाताबरोबर नाचणी आणि इतर तृणधान्यांची लागवड ही कोकणातील पारंपरिक कृषी विविधतेचा भाग असल्याचे या अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="Singh2014"/> ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात भात, तृणधान्ये, कडधान्ये आणि स्थानिक भाज्या हे आहारातील घटक असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे. मात्र या घटकांचा वापर सर्व भागांत किंवा सर्व कुटुंबांत समान प्रमाणात होतो असे मानता येत नाही.<ref name="KonkanDiet">“What shapes adolescents’ diet and physical activity habits in rural Konkan, India? Adolescents’ and caregivers’ perspectives.” ''Public Health Nutrition''.</ref> === कडधान्ये === कडधान्ये कोकणातील पारंपरिक कृषी आणि आहारव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक आहेत. कुळीथ, तूर, वाल आणि इतर कडधान्यांचा कोकणातील पारंपरिक कृषी जैवविविधतेमध्ये समावेश आढळतो.<ref name="Singh2014"/> कडधान्यांचा वापर विविध घरगुती खाद्यपदार्थांमध्ये केला जातो. ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात कडधान्ये ही स्थानिक आहारातील अन्नघटकांपैकी असल्याचे नोंदवले आहे.<ref name="KonkanDiet"/> === भाज्या आणि पालेभाज्या === कोकणातील पारंपरिक आहारात लागवडीतील भाज्यांबरोबरच ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या पालेभाज्या आणि रानभाज्यांनाही स्थान आहे. विशेषतः पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या काही वन्य खाद्य वनस्पतींचा ग्रामीण भागातील आहारात वापर केला जातो. चिपळूण तालुक्यातील ओवळी आणि कुडप या गावांमध्ये केलेल्या अभ्यासात पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या वन्य खाद्य भाज्यांच्या वापराची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> रत्‍नागिरी आणि पालघर जिल्ह्यांतील पारंपरिक वनस्पतीज्ञानाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांकडून विविध वनस्पतींच्या उपयोगांची नोंद करण्यात आली आहे. या पारंपरिक वनस्पतीज्ञानाचा काही भाग खाद्यवापराशी संबंधित आहे.<ref name="Roy2020">Roy, Anirban; Janbandhu, Supriya. “An Ethnobotanical Analysis on Flora-Medicine Continuum among the Tribal Inhabitants of Ratnagiri and Palghar District, Maharashtra, India.” ''Ethnobotany Research and Applications'', 20, 2020, pp. 1–23.</ref> === नारळ === नारळ हे कोकणातील महत्त्वाचे बागायती पीक आहे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात नारळाचा पारंपरिक कृषी व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Singh2014"/> नारळाचा गर, खोबरे आणि नारळाचे दूध यांचा विविध खाद्यपदार्थांमध्ये वापर केला जातो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीतही कोकणातील खाद्यपरंपरेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="MTourismFood"/> === कोकम === कोकम हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण फळपीक आहे. ''Garcinia indica'' या वनस्पतीचे फळ असलेल्या कोकमाचा पारंपरिक खाद्यपदार्थ, पेये आणि प्रक्रिया केलेल्या उत्पादनांमध्ये उपयोग केला जातो. कोकणातील कोकमाच्या लागवड आणि उपयोगांवरील अभ्यासात त्याचा स्थानिक खाद्यसंस्कृतीशी तसेच कृषी अर्थव्यवस्थेशी संबंध स्पष्ट केला आहे.<ref name="Rane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> कोकमाच्या सालीपासून आमसूल तयार केले जाते. त्याचा वापर विविध खाद्यपदार्थांमध्ये आंबटपणा आणण्यासाठी केला जातो. कोकमापासून सरबत आणि इतर प्रक्रिया केलेली उत्पादनेही तयार होतात. ICAR–Indian Institute of Spices Researchने कोकमाच्या विविध उपयोगांची नोंद केली आहे.<ref name="IISRKokum">ICAR–Indian Institute of Spices Research, [https://spices.res.in/products/spices/kokum.html “Kokum, Garcinia indica Choisy”], Indian Council of Agricultural Research.</ref> === काजू === काजू हे कोकणातील महत्त्वाचे बागायती पीक आहे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात काजूचा स्थानिक बागायती पिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="Singh2014"/> काजूच्या बियांचा गर खाद्यपदार्थ म्हणून वापरला जातो. काजूची लागवड आणि त्यावर आधारित प्रक्रिया यांचा कोकणातील कृषी उत्पादन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी संबंध आहे.<ref name="Singh2014"/> === आंबा, फणस आणि इतर फळे === आंबा आणि फणस ही कोकणातील प्रमुख फळपिकांपैकी आहेत. कोकणातील कृषी जैवविविधतेवरील अभ्यासात आंबा आणि फणस यांचा पारंपरिक बागायती व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या पिकांमध्ये समावेश केला आहे.<ref name="Singh2014"/> फणसाचा ताजा वापर करण्याबरोबरच त्यापासून विविध पारंपरिक खाद्यपदार्थ तयार केले जातात. कोकणातील फणसाच्या पारंपरिक खाद्यपदार्थांवरील अभ्यासात ‘सांदण’ हा फणसावर आधारित पारंपरिक पदार्थ म्हणून नोंदवला असून त्याच्या घटकांमध्ये आणि तयार करण्याच्या पद्धतीत स्थानिक विविधता आढळते.<ref name="Gokhale2017">Gokhale, Mahesh Vijay. “Preparation and Ingredient Diversity in ‘Sandan’: A Traditional Jackfruit Sweet Dish of Konkan Region of Maharashtra.” ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', 6(12), 2017.</ref> ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात आंबा आणि फणसाच्या हंगामाचा स्थानिक आहारावर परिणाम होत असल्याचे तसेच ऋतूनुसार उपलब्ध होणाऱ्या फळांचा आहारात समावेश होत असल्याचे नोंदवले आहे.<ref name="KonkanDiet"/> == कोकणातील पारंपरिक मत्स्याहार == कोकणातील खाद्यसंस्कृतीमध्ये समुद्र, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी जलस्रोतांमधून मिळणाऱ्या जलजीवांना महत्त्वाचे स्थान आहे. किनारी भागातील पारंपरिक आहारात विविध प्रकारचे मासे, सुकामासा, शिंपले, कालवे आणि इतर जलजीव यांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेवरील अभ्यासात मासे आणि भात यांचा स्थानिक आहाराशी असलेला संबंध तसेच मासेमारीशी जोडलेल्या खाद्यपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> === ताजे मासे === कोकणातील किनारी भागांमध्ये ताजे मासे हे पारंपरिक आहारातील महत्त्वाचे अन्नस्रोत आहेत. समुद्र, खाड्या आणि नदीमुखांमधून मिळणाऱ्या विविध माशांचा स्थानिक पातळीवर आहारासाठी उपयोग केला जातो. महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत कोकणातील खाद्यपद्धतीमध्ये मासे आणि भात यांचा विशेष संबंध नमूद केला आहे.<ref name="GSDAKonkan">Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra, [https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ “Konkan”], महाराष्ट्र शासन.</ref> माशांच्या उपलब्धतेनुसार आणि स्थानिक पद्धतीनुसार त्यांच्या पाककृतींमध्येही विविधता आढळते. दक्षिण कोकणातील खाद्यसंस्कृतीच्या नोंदींमध्ये ताज्या माशांचा दैनंदिन आहारातील वापर आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक खाद्यस्मृतींचा उल्लेख आढळतो.<ref name="GhoshKonkan"/> मासेमारी ही केवळ अन्नपुरवठ्याशी संबंधित नसून किनारी समाजांच्या उपजीविकेशीही जोडलेली आहे. त्यामुळे ताज्या माशांचा आहारातील वापर हा स्थानिक मत्स्यव्यवसाय आणि किनारी जीवनपद्धतीशी संबंधित आहे.<ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === सुकामासे === ताज्या माशांबरोबरच मासे वाळवून साठवण्याची परंपरा कोकणातील किनारी भागांत आढळते. मासे वाळवण्यामुळे त्यांचे दीर्घकाळ जतन करता येते आणि ताजे मासे उपलब्ध नसलेल्या काळात त्यांचा उपयोग करता येतो. महाराष्ट्र किनाऱ्यावरील सुकवलेल्या किंवा प्रक्रिया केलेल्या माशांच्या गुणवत्तेवरील अभ्यासात कोकण किनाऱ्यावरील विविध ठिकाणी पारंपरिक पद्धतीने मासे वाळवून जतन करण्याची पद्धत नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="Joseph1988">Joseph, K. George; Muraleedharan, V.; Unnikrishnan Nair, T. S.; Kalaimani, N. “Quality of Cured Fish from the Maharashtra Coast.” ''Fishery Technology'', 25(2), 1988.</ref> दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेमध्ये सुकामासा हा स्थानिक खाद्यपद्धतीचा भाग असल्याचेही नोंदवले आहे. मासे वाळवण्याची पद्धत ही स्थानिक हवामान, उपलब्ध मासळी आणि पारंपरिक अन्नसाठवण तंत्राशी संबंधित आहे.<ref name="GhoshKonkan"/> मासे वाळवणे ही केवळ अन्न टिकवण्याची प्रक्रिया नसून किनारी भागातील पारंपरिक अन्नज्ञानाचा एक भाग आहे. मासे प्रक्रिया आणि साठवणुकीशी संबंधित पारंपरिक पद्धतींमध्ये स्थानिक अनुभव आणि उपलब्ध नैसर्गिक परिस्थितीचा उपयोग केला जातो.<ref name="Joseph1988"/> === शिंपले, कालवे आणि इतर जलजीव === कोकणातील काही किनारी भागांमध्ये मास्यांबरोबर शिंपले, कालवे आणि इतर खाद्य जलजीव यांचाही आहारासाठी उपयोग केला जातो. विशेषतः खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी उथळ जलक्षेत्रे ही अशा जलजीवांच्या संकलनाची ठिकाणे आहेत. दक्षिण कोकण किनाऱ्यावरील बिव्हाल्व्ह मत्स्यसंपत्तीच्या व्यवस्थापनावरील अभ्यासात स्थानिक समुदायांकडून शिंपले आणि कालवे यांसारख्या जलजीवांचे संकलन व व्यवस्थापन करण्याचे पारंपरिक ज्ञान नोंदवले आहे.<ref name="Gangan2013">Gangan, S. S.; Metar, S. Y.; Nirmale, V. H.; Chogale, N. D.; Balange, A. K.; Bhalekar, M. S.; Pai, R. “Indigenous Knowledge in the Management of Bivalve Fishery of South Konkan Coast of Maharashtra, India.” ''Indian Journal of Traditional Knowledge'', 12(1), 2013, pp. 72–79.</ref> रत्‍नागिरीतील भाट्ये नदीमुखावरील अभ्यासात खाद्य बिव्हाल्व्हच्या पारंपरिक संकलनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती आणि साधनांची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून खाडी व नदीमुखाशी संबंधित स्थानिक मत्स्यसंकलनाचे ज्ञान आणि त्याचा खाद्यवापराशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="Lagade2018">Lagade, Vishwajeet; Muley, E. V. “Traditional Fishing Methods and Gears Utilized in Edible Bivalve Fishery at Bhatye Estuary, Ratnagiri, M.S.” ''Indian Journal of Geo-Marine Sciences'', 47(8), 2018, pp. 1672–1678.</ref> दक्षिण कोकणातील बिव्हाल्व्ह मत्स्यव्यवस्थापनाच्या अभ्यासात स्थानिक महिलांचा आणि समुदायांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा सहभागही नोंदवला आहे. भरती-ओहोटी, ऋतू, जलजीवांची उपलब्धता आणि संकलनाच्या पद्धती यांचे ज्ञान स्थानिक खाद्यसंसाधनांच्या वापराशी जोडलेले आहे.<ref name="Gangan2013"/> == पारंपरिक भाकरी आणि भाताचे पदार्थ == कोकणातील पारंपरिक आहारात भात आणि तृणधान्यांपासून तयार होणाऱ्या भाकरी तसेच तांदूळ किंवा तांदळाच्या पिठावर आधारित पदार्थांना स्थान आहे. या पदार्थांचा वापर स्थानिक उपलब्ध धान्ये, ऋतू आणि कुटुंबाच्या खाद्यपरंपरेनुसार बदलतो. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात भात, नाचणी आणि वरीसह विविध धान्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === तांदळाची भाकरी === तांदळाची भाकरी ही तांदळाच्या पिठापासून तयार केली जाणारी भाकरी असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत तिच्या स्थानिक प्रकारांचा आहारात वापर आढळतो. कोकणातील भातकेंद्रित कृषी व्यवस्थेमुळे तांदळापासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार करण्याची परंपरा विकसित झाली आहे. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेवरील अभ्यासात भात आणि तांदळावर आधारित पदार्थांचा स्थानिक खाद्यजीवनाशी संबंध नोंदवला आहे.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> तांदळाच्या पिठाची भाकरी तयार करताना पीठ आणि पाण्याचे मिश्रण करून मळलेले पीठ तयार केले जाते आणि ते थापून किंवा लाटून भाजले जाते. मात्र तिच्या तयारीच्या पद्धतीत स्थानिक घरगुती परंपरेनुसार फरक आढळू शकतो. === नाचणीची भाकरी === नाचणी ही कोकणातील पारंपरिक तृणधान्यांपैकी एक असून तिची लागवड स्थानिक कृषी व्यवस्थेचा भाग आहे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात नाचणीचा पारंपरिक पिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="Singh2014"/> नाचणीच्या पिठापासून भाकरी तयार केली जाते. ग्रामीण कोकणातील आहारावरील अभ्यासात तृणधान्ये आणि स्थानिक धान्यांचा आहारातील वापर नोंदवला आहे. नाचणीच्या भाकरीचा वापर मात्र संपूर्ण कोकणात समान प्रमाणात होतो असे मानता येत नाही; तो स्थानिक खाद्यपरंपरा आणि उपलब्धतेनुसार बदलू शकतो.<ref name="KonkanDiet">“What shapes adolescents’ diet and physical activity habits in rural Konkan, India? Adolescents’ and caregivers’ perspectives.” ''Public Health Nutrition''.</ref> === वरीची भाकरी === वरी हे पारंपरिक तृणधान्य असून महाराष्ट्रातील काही धार्मिक आणि सांस्कृतिक आहारपरंपरांमध्ये त्याचा वापर केला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील सांस्कृतिक चालीरीती आणि पारंपरिक बियाण्यांवरील नोंदीमध्ये विशिष्ट धार्मिक-सांस्कृतिक प्रथांच्या संदर्भात वरीच्या भाकरीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="ESakalRatnagiri">eSakal. “रत्नागिरीतील सांस्कृतिक चालीरीती आणि आदिम बियाणी.” 2025.</ref> वरीची भाकरी हा उल्लेख **रत्‍नागिरीतील विशिष्ट सांस्कृतिक संदर्भापुरता** पाहणे अधिक योग्य आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून ती संपूर्ण कोकणातील सर्व समाजांची किंवा सर्व भागांची सार्वत्रिक पारंपरिक भाकरी आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ESakalRatnagiri"/> === भाताचे विविध पदार्थ === भात हा कोकणातील प्रमुख अन्नघटक असल्यामुळे तांदळापासून विविध प्रकारचे पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. आंबोळी, घावणे, विविध प्रकारचे वडे, उकडीचे पदार्थ आणि इतर तांदळावर आधारित पदार्थ हे स्थानिक खाद्यपरंपरेतील उदाहरणे आहेत. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेच्या अभ्यासात भात आणि त्यावर आधारित पदार्थांचा स्थानिक खाद्यस्मृतीशी संबंध नोंदवला आहे.<ref name="GhoshKonkan"/> तांदळापासून तयार होणाऱ्या पदार्थांमध्ये स्थानिक पातळीवर घटक, आंबवण्याची पद्धत, आकार आणि पाककृती यांत फरक आढळू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि खाद्यपरंपरांच्या अभ्यासात तांदूळ हा विविध पदार्थांच्या निर्मितीतील महत्त्वाचा स्थानिक अन्नघटक म्हणून दिसून येतो.<ref name="Annapure2020">Annapure, Uday S.; Ghanate, Aarti S.; Halde, Prabodh Shirish. “Ethnic Fermented Foods and Beverages of Maharashtra.” In: ''Ethnic Fermented Foods and Beverages of India: Science History and Culture'', 2020, pp. 305–348.</ref> तांदळावर आधारित पदार्थांचे प्रकार आणि त्यांचा वापर प्रदेश, ऋतू, सण आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे या पदार्थांकडे केवळ अन्न म्हणून न पाहता स्थानिक कृषी उत्पादन, पाकपद्धती आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परंपरांशी जोडलेल्या खाद्यप्रथांच्या रूपात पाहता येते.<ref name="GhoshKonkan"/> == कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थ == कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांची रचना स्थानिक पिके, उपलब्ध अन्नस्रोत, ऋतू, स्थानिक पाकपद्धती आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित आहे. भात आणि तांदळाचे पदार्थ, नारळ, कोकम, विविध कडधान्ये, फळे आणि स्थानिक उपलब्ध घटक यांपासून विविध खाद्यपदार्थ तयार केले जातात. दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेच्या अभ्यासात स्थानिक पदार्थांचा संबंध कुटुंबीय स्मृती, स्थानिक उपलब्धता आणि बदलत्या जीवनपद्धतीशी जोडलेला आढळतो.<ref name="GhoshKonkan">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” Sahapedia.</ref> === आंबोळी === आंबोळी हा तांदूळ किंवा तांदळाच्या पिठावर आधारित पारंपरिक पदार्थ असून कोकणातील विविध भागांत त्याच्या स्थानिक प्रकारांचा उल्लेख आढळतो. आंबोळी तयार करण्यासाठी तांदूळ किंवा तांदळाचे पीठ वापरले जाते आणि काही प्रकारांमध्ये मिश्रण आंबवून त्यापासून पदार्थ तयार केला जातो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक आंबवलेल्या खाद्यपदार्थांच्या अभ्यासात आंबोळीचा उल्लेख महाराष्ट्रातील पारंपरिक आंबवलेल्या पदार्थांपैकी एक म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="Annapure2020">Annapure, Uday S.; Ghanate, Aarti S.; Halde, Prabodh Shirish. “Ethnic Fermented Foods and Beverages of Maharashtra.” In: ''Ethnic Fermented Foods and Beverages of India: Science History and Culture'', 2020, pp. 305–348.</ref> आंबोळीच्या प्रकारांमध्ये स्थानिक पातळीवर घटक आणि तयार करण्याच्या पद्धतीत फरक आढळतो. कोकणातील आंबोळीविषयीच्या नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी, रायगड आणि सिंधुदुर्ग परिसरात तिच्या विविध प्रकारांचा उल्लेख केला आहे. काही ठिकाणी आंबोळीचा संबंध विशिष्ट सण किंवा स्थानिक खाद्यपरंपरांशी जोडला जातो.<ref name="MaharashtraTimesKonkan">महाराष्ट्र टाइम्स. “कोकणातील स्वादिष्ट खाद्यपदार्थ.”</ref> === तांदळाचे वडे === तांदळाचे वडे हा तांदूळ किंवा तांदळाच्या पिठापासून तयार केला जाणारा पारंपरिक पदार्थ आहे. कोकणातील काही भागांत तांदळाचे वडे घरगुती खाद्यपदार्थ तसेच धार्मिक किंवा सामाजिक प्रसंगांशी संबंधित खाद्यपरंपरेचा भाग असल्याचे आढळते. सिंधुदुर्गातील आंगणेवाडी यात्रेशी संबंधित नोंदींमध्ये पारंपरिक तांदळाच्या वड्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="AnganewadiVade">नवराष्ट्र. “आंगणेवाडी यात्रेतील पारंपरिक तांदळाचे वडे.”</ref> तांदळाचे वडे तयार करण्याची पद्धत आणि त्यामध्ये वापरले जाणारे घटक स्थानिक घरगुती परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे तांदळाच्या वड्यांचे एकच प्रमाणित स्वरूप संपूर्ण कोकणासाठी निश्चित करता येत नाही. === घावणे === घावणे हा तांदळाच्या पिठापासून तयार केला जाणारा पारंपरिक पदार्थ असून कोकणातील खाद्यपरंपरेत त्याचा उल्लेख आढळतो. तांदळाच्या पिठाचे पातळ मिश्रण तयार करून ते तव्यावर पसरवून शिजवण्याची पद्धत काही स्थानिक प्रकारांमध्ये वापरली जाते. कोकणातील पारंपरिक पदार्थांच्या नोंदींमध्ये घावण्याचा समावेश केला आहे.<ref name="MaharashtraTimesKonkan"/> दक्षिण कोकणातील खाद्यपरंपरेच्या अभ्यासात भात आणि तांदळावर आधारित पदार्थांचा स्थानिक खाद्यजीवनाशी संबंध नोंदवला आहे. घावणे, आंबोळी यांसारख्या पदार्थांचे स्वरूप आणि वापर स्थानिक कुटुंबीय परंपरा आणि प्रदेशानुसार बदलू शकतो.<ref name="GhoshKonkan"/> === सोलकढी === सोलकढी हा कोकम आणि नारळाच्या दुधावर आधारित पारंपरिक पेय/पदार्थ असून कोकण आणि महाराष्ट्राच्या किनारी खाद्यपरंपरेशी त्याचा संबंध आहे. कोकमाचा वापर पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि पेयांमध्ये केला जातो; नारळ हा देखील कोकणातील खाद्यसंस्कृतीतील महत्त्वाचा घटक आहे.<ref name="Rane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> सोलकढीच्या तयार करण्याच्या पद्धतीत स्थानिक फरक आढळतात. कोकम आणि नारळ यांसारख्या स्थानिक घटकांचा एकत्रित वापर ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. कोकणातील खाद्यसंस्कृतीविषयीच्या महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीतही कोकम आणि नारळावर आधारित खाद्यपरंपरांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="MTourismFood"/> === उकडीचे पदार्थ === उकडणे किंवा वाफवणे ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक पाकपद्धतींपैकी एक आहे. कोकणातील भातप्रधान आहारामुळे तांदूळ किंवा तांदळाच्या पिठापासून तयार केलेल्या काही पदार्थांमध्ये उकडण्याची किंवा वाफवण्याची पद्धत वापरली जाते. महाराष्ट्रातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांच्या अभ्यासात उकडलेल्या आणि आंबवलेल्या पदार्थांच्या विविध प्रकारांची नोंद आढळते.<ref name="Annapure2020"/> उकडीच्या पदार्थांचे स्वरूप आणि वापर स्थानिक परंपरा, ऋतू आणि सणांनुसार बदलू शकते. त्यामुळे ‘उकडीचे पदार्थ’ हा एकच विशिष्ट पदार्थ नसून उकडणे किंवा वाफवणे या पाकपद्धतीने तयार होणाऱ्या विविध पारंपरिक पदार्थांचा व्यापक प्रकार म्हणून पाहता येतो. === फणसाचे पदार्थ === फणस हे कोकणातील महत्त्वाचे फळपीक असून त्याचा ताजा वापर करण्याबरोबरच त्यापासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. कोकणातील फणसाच्या खाद्यपरंपरेवरील अभ्यासात फणसापासून तयार होणाऱ्या पदार्थांमध्ये स्थानिक घटक आणि पाकपद्धतीनुसार विविधता असल्याचे नोंदवले आहे.<ref name="Gokhale2017">Gokhale, Mahesh Vijay. “Preparation and Ingredient Diversity in ‘Sandan’: A Traditional Jackfruit Sweet Dish of Konkan Region of Maharashtra.” ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', 6(12), 2017.</ref> ‘सांदण’ हा फणसापासून तयार होणारा पारंपरिक गोड पदार्थ असून कोकणातील विविध भागांमध्ये त्याच्या तयार करण्याच्या पद्धतीत आणि वापरल्या जाणाऱ्या घटकांमध्ये फरक आढळतो. या संदर्भातील अभ्यासात सिंधुदुर्ग, रत्‍नागिरी, रायगड आणि कोकणातील इतर भागांतील पाकपरंपरांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Gokhale2017"/> फणसाच्या गराचा वापर इतर पारंपरिक पदार्थांमध्येही केला जातो. फणसाचे उत्पादन हंगामी असल्यामुळे त्याचा ताजा वापर तसेच त्यावर प्रक्रिया करून अधिक काळ उपयोग करण्याच्या पद्धती कोकणातील अन्नपरंपरेशी संबंधित आहेत.<ref name="FoodIndustryVishwakosh">महाराष्ट्र विश्वकोश निर्मिती मंडळ. “खाद्यपदार्थ उद्योग.” ''मराठी विश्वकोश''.</ref> == पारंपरिक स्वयंपाकपद्धती आणि खाद्यतंत्र == === दळणे, कांडणे आणि भाजणे === कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीमध्ये धान्य, कडधान्ये, मसाले आणि काही वनस्पतीजन्य पदार्थांवर घरगुती पातळीवर प्रक्रिया करण्याच्या पद्धतींना महत्त्व होते. भातासाठी धान्याची कांडणी, तसेच विविध धान्ये आणि कडधान्ये दळून त्यांचे पीठ तयार करणे, ही अन्नप्रक्रियेची महत्त्वाची कामे होती. अशा प्रक्रियांमुळे स्थानिक पिकांचा दैनंदिन आहारात विविध प्रकारे उपयोग करता येत असे. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> धान्ये, कडधान्ये किंवा काही मसाले भाजून घेण्याची पद्धतही पारंपरिक स्वयंपाकात वापरली जात असे. भाजण्यामुळे पदार्थांच्या चवीत आणि सुगंधात बदल होतो आणि त्यानंतर त्यांचा विविध पाककृतींमध्ये उपयोग करता येतो. महाराष्ट्राच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीत धान्ये, कडधान्ये आणि मसाल्यांच्या अशा प्राथमिक प्रक्रियांना घरगुती अन्ननिर्मितीशी जोडलेले स्थान आहे. <ref name="MaharashtraTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”, महाराष्ट्र शासन.</ref> === उकडणे, वाफवणे आणि तळणे === कोकणातील पारंपरिक पाककृतींमध्ये उकडणे, वाफवणे आणि तळणे या स्वयंपाकपद्धतींचा वापर आढळतो. तांदूळ, नाचणी आणि इतर स्थानिक धान्यांपासून तयार केलेले पदार्थ उकडून किंवा वाफवून करण्याची परंपरा विविध भागांत आढळते. उकडीचे पदार्थ आणि वाफवलेले पदार्थ हे या पाकपरंपरेतील महत्त्वाचे प्रकार मानले जातात. <ref name="Annapure2020"/> तळण्याच्या पद्धतीत तांदूळ, कडधान्ये, भाज्या किंवा इतर स्थानिक घटकांपासून तयार केलेल्या मिश्रणाचा वापर केला जातो. कोकणातील तांदळाचे वडे यांसारख्या पदार्थांमध्ये तळण्याची पद्धत दिसून येते. विविध सण, उत्सव आणि स्थानिक खाद्यपरंपरांमध्ये अशा तळलेल्या पदार्थांना स्थान मिळाले आहे. <ref name="RiceVadaLoksatta">लोकसत्ता, “तांदळाचे वडे”, पाककृती विभाग.</ref> उकडणे आणि वाफवणे या पद्धतींमध्ये पदार्थातील घटकांचे स्वरूप आणि ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत होते, तर तळण्यामुळे पदार्थाची रचना आणि चव वेगळी होते. त्यामुळे एकाच स्थानिक धान्यापासून किंवा कच्च्या पदार्थापासून स्वयंपाकाच्या पद्धतीनुसार विविध खाद्यपदार्थ तयार करण्याची शक्यता पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीत निर्माण झाली. <ref name="MaharashtraTourismFood"/> === मसाले आणि पारंपरिक चवपद्धती === कोकणातील पारंपरिक स्वयंपाकात नारळ, कोकम आणि विविध मसाल्यांचा वापर महत्त्वाचा आहे. विशेषतः नारळाचा उपयोग पदार्थांना चव आणि पोत देण्यासाठी केला जातो, तर कोकमाचा उपयोग आंबटपणा आणण्यासाठी तसेच विविध पेय व खाद्यपदार्थांमध्ये केला जातो. कोकम हे कोकणाशी विशेषतः संबंधित असलेले स्थानिक उत्पादन असून त्याचा खाद्यपदार्थांमध्ये पारंपरिक वापर आढळतो. <ref name="KokumRane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> नारळ आणि कोकम यांच्यासह स्थानिक मसाले, वनस्पतीजन्य घटक आणि उपलब्ध कृषीउत्पादनांचा वापर करून पदार्थांची चव ठरवली जात असे. त्यामुळे कोकणातील खाद्यपरंपरेत स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध कच्चा माल आणि पारंपरिक पाककौशल्य यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="MaharashtraTourismFood"/> कोकणातील खाद्यपदार्थांमध्ये आंबट, तिखट, खारट आणि नारळाच्या स्निग्धतेचा समतोल साधणाऱ्या चवपद्धती आढळतात. सोलकढीसारख्या पदार्थांमध्ये कोकम आणि नारळाचा वापर या चवपरंपरेचे उदाहरण मानता येते. कोकमाच्या वापरामुळे खाद्यपदार्थांना विशिष्ट आंबट चव मिळते आणि नारळामुळे त्याला वेगळी चव व पोत प्राप्त होतो. <ref name="ICARKokum">ICAR–Indian Institute of Spices Research, “Kokum, Garcinia indica Choisy.”</ref> पारंपरिक चवपद्धती ही केवळ मसाल्यांच्या वापरापुरती मर्यादित नसून स्थानिक उपलब्धता, ऋतू, अन्नपदार्थाचा प्रकार आणि घरगुती पाकपरंपरा यांच्याशी जोडलेली होती. त्यामुळे कोकणातील विविध भागांमध्ये समान कच्च्या पदार्थांचा वापर होत असला तरी त्यापासून तयार होणाऱ्या पदार्थांच्या चवीत आणि कृतीत प्रादेशिक फरक दिसून येतो. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> == वाळवण आणि अन्नसाठवण परंपरा == कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीमध्ये वर्षभर उपलब्ध नसणाऱ्या अन्नघटकांचा पुढील काळासाठी उपयोग करता यावा यासाठी वाळवण, लोणची, मुरंबे आणि इतर साठवण पद्धती विकसित झाल्या. विशेषतः मासे, भाज्या, फळे आणि काही मसालेदार पदार्थांचे ऋतूनुसार प्रक्रिया करून जतन करणे ही घरगुती खाद्यपरंपरेचा एक भाग होती. <ref name="MaharashtraTimesWalan">महाराष्ट्र टाइम्स, “वाळवणः अडीनडीची साठवण”, 2014.</ref> === मासे वाळवणे === कोकण किनारपट्टीवर मत्स्यव्यवसायाला असलेल्या महत्त्वामुळे माशांच्या साठवणीसाठी वाळवण्याची पद्धत पारंपरिकरीत्या वापरली जात असे. ताज्या माशांची उपलब्धता कमी असलेल्या काळात उपयोग करता यावा म्हणून मासे स्वच्छ करून त्यांच्यावर मीठ लावून वाळवण्याची पद्धत आढळते. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील माशांच्या प्रक्रियेत खारवणे आणि वाळवणे या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे मत्स्यविषयक अभ्यासांत नोंदविले आहे. <ref name="Joseph1988"/> दक्षिण कोकणातील काही भागांत शिंपले, कालवे आणि इतर खाद्य जलजीवांच्या वापराशी संबंधित पारंपरिक ज्ञानही आढळते. अशा जलजीवांची उपलब्धता, संकलन आणि अन्नासाठी प्रक्रिया यांचा स्थानिक मत्स्यपरंपरेशी संबंध आहे. <ref name="Gangan2013"/> === भाज्या वाळवणे === पावसाळ्यात किंवा विशिष्ट ऋतूंमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या भाज्या व इतर वनस्पतीजन्य खाद्यघटकांचे वाळवण करून त्यांचा नंतर उपयोग करण्याची पद्धत कोकणातील ग्रामीण खाद्यपरंपरेत आढळते. विशेषतः पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या काही रानभाज्यांचा स्थानिक आहारात उपयोग केला जातो; त्यांचे संकलन आणि घरगुती प्रक्रिया ही स्थानिक अन्नज्ञानाचा भाग आहे. <ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> भाज्या किंवा वनस्पतीजन्य पदार्थांचे वाळवण करून त्यातील पाण्याचे प्रमाण कमी केले जाते आणि त्यांचा काही काळ साठवणुकीसाठी उपयोग करता येतो. पारंपरिक वाळवण पद्धतींमध्ये उन्हाचा आणि हवेशीर वातावरणाचा वापर महत्त्वाचा होता. <ref name="MaharashtraTimesWalan"/> === फळांचे वाळवण === कोकणात आंबा, फणस आणि इतर फळांचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन होत असल्यामुळे त्यांच्या विविध प्रकारे प्रक्रियेला खाद्यसंस्कृतीत स्थान मिळाले आहे. फळे ताजी खाण्याबरोबरच त्यांच्यापासून वाळवण, साठवणयोग्य पदार्थ आणि इतर प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ तयार केले जातात. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> फणसाच्या गरापासून आणि इतर भागांपासून विविध पारंपरिक पदार्थ तयार करण्याची पद्धत कोकणात आढळते. फणसाच्या प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमध्ये वाळवण आणि दीर्घकाळ उपयोग करण्याच्या पद्धतींचाही समावेश होतो. कोकणातील फणसापासून तयार होणाऱ्या पारंपरिक पदार्थांच्या अभ्यासात या अन्नप्रक्रियेचे स्वरूप नोंदविले आहे. <ref name="Gokhale2017">Gokhale, Mahesh Vijay. “Preparation and Ingredient Diversity in ‘Sandan’: A Traditional Jackfruit Sweet Dish of Konkan Region of Maharashtra.” ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', 6(12), 2017.</ref> आंब्यापासूनही विविध टिकाऊ पदार्थ तयार करण्याची परंपरा महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृतीचा भाग आहे. अशा प्रक्रियांमुळे हंगामी फळांचा वापर हंगाम संपल्यानंतरही करता येतो. <ref name="MaharashtraTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”, महाराष्ट्र शासन.</ref> === लोणची आणि मुरंबे === लोणची आणि मुरंबे हे हंगामी फळे व भाज्यांचे दीर्घकाळ जतन करण्याच्या पारंपरिक पद्धतींपैकी आहेत. आंबा यांसारख्या हंगामी फळांपासून लोणची तयार करण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील घरगुती खाद्यसंस्कृतीत रूढ आहे. या पदार्थांमध्ये मीठ, तेल, मसाले, साखर किंवा इतर संरक्षक स्वरूपाच्या पारंपरिक घटकांचा वापर केला जातो. <ref name="Koranne2019">Koranne-Khandekar, Saee. ''Pangat, a Feast: Food and Lore from Marathi Kitchens''. Hachette India, 2019.</ref> कोकणातील घरगुती खाद्यपरंपरेत लोणची आणि इतर टिकाऊ पदार्थ तयार करण्याच्या पद्धती ऋतू, उपलब्ध कच्चा माल आणि कुटुंबाच्या पाकपरंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे या पदार्थांना केवळ चवीपुरते नव्हे, तर हंगामी अन्नसाठवणीच्या पद्धती म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTimesWalan"/> === पारंपरिक अन्नसाठवण तंत्रे === पारंपरिक अन्नसाठवणीमध्ये वाळवणे, खारवणे, लोणची घालणे, साखरेच्या पाकात पदार्थ टिकवणे आणि योग्य प्रकारे बंदिस्त करून ठेवणे अशा विविध पद्धतींचा वापर केला जात असे. या पद्धतींचा मुख्य उद्देश हंगामी अन्नपदार्थ अधिक काळ वापरता यावेत आणि अन्नाची नासाडी कमी व्हावी हा होता. <ref name="AgrowonFoodWastage">Agrowon, “छोट्या उपायांद्वारे टाळता येईल अन्न नासाडी”, 2020.</ref> वाळवणाच्या प्रक्रियेत सूर्यप्रकाश, हवा आणि कमी आर्द्रता यांचा उपयोग करून अन्नातील ओलावा कमी केला जातो. पारंपरिक पद्धतींमध्ये पदार्थ पूर्णपणे वाळल्यानंतर ते कोरड्या आणि तुलनेने सुरक्षित ठिकाणी ठेवण्याची पद्धत वापरली जात असे. <ref name="AgrowonDrying">Agrowon, “हवारहित स्थितीमध्ये वाळवणाचे तंत्र”.</ref> अशा साठवण पद्धतींमुळे कोकणातील स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांचा हंगामाबाहेरही उपयोग करणे शक्य होत असे. त्यामुळे वाळवण आणि अन्नसाठवण ही केवळ घरगुती पाककृतींची प्रक्रिया नसून स्थानिक उपलब्धता, ऋतूचक्र आणि ग्रामीण जीवनपद्धतीशी संबंधित पारंपरिक अन्नज्ञानाचा भाग होती. <ref name="Singh2014"/> == ऋतूनुसार कोकणातील आहार == कोकणातील पारंपरिक आहारावर ऋतू, पर्जन्यमान, स्थानिक शेती, समुद्रातील उपलब्धता आणि हंगामी फळे-भाज्या यांचा प्रभाव दिसून येतो. वर्षातील वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या अन्नघटकांनुसार घरगुती आहारात बदल होत असत. त्यामुळे कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही स्थानिक पर्यावरण आणि ऋतूचक्राशी जोडलेली परंपरा मानता येते. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === पावसाळ्यातील आहार === कोकणात पावसाळ्याच्या काळात भाजीपाला आणि विविध वनस्पतीजन्य खाद्यघटकांची उपलब्धता वाढते. रानभाज्यांचा वापर हा या ऋतूतील स्थानिक आहाराचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण तालुक्यातील ओवळी आणि कुडप या गावांमध्ये केलेल्या अभ्यासात पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या विविध रानभाज्यांचा स्थानिक लोक अन्न म्हणून वापर करतात, असे नोंदविण्यात आले आहे. <ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> पावसाळ्यातील आर्द्र वातावरण आणि स्थानिक पातळीवरील उपलब्धता लक्षात घेऊन अन्नपदार्थांच्या निवडीमध्ये स्थानिक भाज्या, कडधान्ये आणि धान्यांचा वापर केला जात असे. काही पारंपरिक पदार्थांमध्ये तांदूळ, नाचणी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग केला जातो. <ref name="MaharashtraTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”, महाराष्ट्र शासन.</ref> पावसाळ्यातील खाद्यपरंपरेत स्थानिक वनस्पतींच्या ज्ञानालाही महत्त्व होते. कोणती रानभाजी खाण्यायोग्य आहे, तिची योग्य प्रक्रिया कशी करावी आणि ती कोणत्या प्रकारे शिजवावी याचे ज्ञान स्थानिक समुदायांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या प्रचलित राहिले आहे. रत्‍नागिरी आणि महाराष्ट्रातील इतर भागांवरील एथ्नोबॉटनिकल अभ्यासांत अशा स्थानिक वनस्पतीज्ञानाची नोंद आढळते. <ref name="Roy2020">Roy, Anirban; Janbandhu, Supriya. “An Ethnobotanical Analysis on Flora-Medicine Continuum among the Tribal Inhabitants of Ratnagiri and Palghar District, Maharashtra, India.” ''Ethnobotany Research and Applications'', 20, 2020, pp. 1–23.</ref> === हिवाळ्यातील आहार === हिवाळ्यातील आहारात उपलब्ध हंगामी भाज्या, कडधान्ये, धान्ये आणि साठवून ठेवलेले काही पदार्थ यांचा वापर केला जात असे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कडधान्ये, भाज्या आणि विविध फळपिकांचा समावेश असल्यामुळे ऋतूनुसार स्थानिक अन्नघटकांचा वापर करण्याची विविधता दिसून येते. <ref name="Singh2014"/> हिवाळ्यातील सण, धार्मिक प्रसंग आणि कौटुंबिक समारंभ यांनुसारही खाद्यपदार्थांची निवड बदलत असे. महाराष्ट्राच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीत ऋतू, सण आणि कृषीपरंपरा यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे हिवाळ्यातील आहार हा केवळ ऋतूतील उपलब्धतेवर नव्हे, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रसंगांवरही आधारित असतो. <ref name="SeasonFestivalFood">eSakal, “महाराष्ट्रीय खाद्यसंस्कृतीतील ऋतू, सण आणि कृषीपरंपरेचा संबंध”, 2026.</ref> या काळात आधीच्या हंगामात वाळवून किंवा अन्य पद्धतीने साठवून ठेवलेल्या काही खाद्यपदार्थांचाही उपयोग केला जाऊ शकतो. वाळवण ही हंगामी अन्नघटकांचा पुढील काळात उपयोग करण्यासाठी वापरली जाणारी पारंपरिक प्रक्रिया आहे. <ref name="MaharashtraTimesWalan">महाराष्ट्र टाइम्स, “वाळवणः अडीनडीची साठवण”, 2014.</ref> === उन्हाळ्यातील आहार === उन्हाळ्यात कोकणातील आहारावर हंगामी फळांची उपलब्धता विशेषतः प्रभाव टाकते. आंबा, फणस, काजू आणि इतर स्थानिक फळपिके या प्रदेशाच्या कृषी आणि खाद्यपरंपरेशी संबंधित आहेत. त्यांपैकी काही फळे ताजी खाल्ली जातात, तर काहींची विविध प्रकारे प्रक्रिया करून त्यांचा पुढील काळात उपयोग केला जातो. <ref name="Singh2014"/> कोकम हे कोकणातील महत्त्वाचे पारंपरिक उत्पादन असून त्याचा उपयोग विविध खाद्यपदार्थ आणि पेयांमध्ये केला जातो. कोकमाच्या उत्पादनाला आणि प्रक्रियेला कोकणातील कृषी व खाद्यपरंपरेत विशेष स्थान आहे. <ref name="KokumRane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> उन्हाळ्यातील आहारासाठी मागील हंगामात तयार करून ठेवलेली लोणची, वाळवणे आणि इतर साठवणयोग्य पदार्थ उपयोगी ठरतात. हंगामी फळे आणि भाज्यांवर प्रक्रिया करून त्यांचे अधिक काळ जतन करणे ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक अन्नसाठवण पद्धतींपैकी एक आहे. <ref name="Koranne2019">Koranne-Khandekar, Saee. ''Pangat, a Feast: Food and Lore from Marathi Kitchens''. Hachette India, 2019.</ref> कोकणातील उन्हाळी खाद्यपरंपरेत आंबा, फणस, कोकम यांसारख्या हंगामी उत्पादनांचा वापर आणि त्यांची प्रक्रिया यामुळे ऋतू आणि स्थानिक कृषीउत्पादन यांचा संबंध स्पष्ट होतो. त्यामुळे ऋतूनुसार आहारातील बदल हे कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. <ref name="MaharashtraTourismFood"/> == सण, उत्सव आणि खाद्यपरंपरा == कोकणातील सण आणि उत्सवांमध्ये खाद्यपदार्थांना धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. सणांच्या निमित्ताने विशिष्ट पदार्थ तयार करण्याची, नातेवाईक व शेजाऱ्यांना भोजन देण्याची आणि पारंपरिक पाककृती पुढील पिढीकडे पोहोचवण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते. त्यामुळे कोकणातील खाद्यसंस्कृती ही केवळ दैनंदिन आहारापुरती मर्यादित न राहता सण, धार्मिक विधी आणि सामाजिक संबंधांशी जोडलेली आहे. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', 68/69, 2008–2009, pp. 215–229.</ref> सणानुसार तयार होणारे पदार्थ स्थानिक कृषीउत्पादन, ऋतू आणि उपलब्ध कच्च्या मालाशी संबंधित असतात. भात, नारळ, कडधान्ये, फळे आणि विविध स्थानिक वनस्पतीजन्य पदार्थ यांचा वापर पारंपरिक पाककृतींमध्ये केला जातो. महाराष्ट्रातील खाद्यपरंपरेच्या अभ्यासात ऋतू, सण आणि कृषीपरंपरा यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे. <ref name="SeasonFestivalFood">eSakal, “महाराष्ट्रीय खाद्यसंस्कृतीतील ऋतू, सण आणि कृषीपरंपरेचा संबंध”, 2026.</ref> सणांच्या प्रसंगी काही पदार्थांना विशिष्ट सांस्कृतिक किंवा धार्मिक संदर्भ प्राप्त होतो. अशा पदार्थांच्या कृती, साहित्य आणि तयार करण्याच्या पद्धती घराघरांतून पुढील पिढीकडे पोहोचतात. त्यामुळे सणांच्या खाद्यपरंपरा या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा एक भाग मानता येतात. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> कोकणातील काही यात्रांमध्ये स्थानिक पारंपरिक पदार्थांना विशेष स्थान असल्याचेही दिसून येते. सिंधुदुर्गातील आंगणेवाडी येथील भराडी देवीच्या यात्रेशी संबंधित तांदळाच्या वड्यांचा उल्लेख स्थानिक खाद्यपरंपरेच्या संदर्भात केला जातो. यावरून धार्मिक उत्सव आणि स्थानिक खाद्यपदार्थ यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. <ref name="AnganewadiRiceVada">Navarashtra, “400-year-old secret: The goddess Bharadi who is celebrating her birthday is at the Anganwadi Jatra in Sindhudurg.”</ref> श्रीकृष्ण जन्माष्टमीसारख्या सणांच्या निमित्तानेही कोकणातील काही पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. आंबोळी आणि काळ्या वाटाण्याची उसळ यांसारख्या पदार्थांचा कोकणातील जन्माष्टमीच्या खाद्यपरंपरेशी संबंध असल्याचे वृत्तांत नमूद करतात. <ref name="AmboliJanmashtami">लोकसत्ता, “कोकणातील आंबोळी आणि काळ्या वाटाण्याची उसळ”, 2024.</ref> सण-उत्सवांच्या निमित्ताने तयार होणाऱ्या खाद्यपदार्थांमध्ये स्थानिक धान्ये, कडधान्ये, नारळ, फळे आणि मसाले यांचा वापर होत असल्याने त्या पदार्थांमधून स्थानिक कृषी जैवविविधतेचेही प्रतिबिंब दिसते. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात या प्रदेशातील विविध पिके आणि स्थानिक अन्नस्रोतांची नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> अशा खाद्यपरंपरांमुळे सण हे केवळ धार्मिक किंवा सामाजिक कार्यक्रम न राहता कुटुंबातील पाकज्ञान, स्थानिक अन्नस्मृती आणि सामुदायिक सहभाग टिकवून ठेवण्याचे माध्यम ठरतात. पारंपरिक पदार्थांची निर्मिती, सामूहिक भोजन आणि पाहुणचार यांमधून कोकणातील सामाजिक जीवनातील परस्परसंबंध अधिक दृढ होत आले आहेत. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> == विवाह आणि इतर सामाजिक समारंभातील खाद्यपरंपरा == कोकणातील विवाह, धार्मिक विधी, कौटुंबिक समारंभ आणि सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये भोजनाला सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. अशा प्रसंगी नातेवाईक, आप्तेष्ट आणि गावातील परिचित यांना एकत्र भोजन देण्याची परंपरा सामाजिक संबंध दृढ करण्याशी जोडलेली आहे. महाराष्ट्राच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीत भोजन, पाहुणचार आणि सामुदायिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Koranne2019">Koranne-Khandekar, Saee. ''Pangat, a Feast: Food and Lore from Marathi Kitchens''. Hachette India, 2019.</ref> विवाहसमारंभातील खाद्यपदार्थांची निवड स्थानिक उपलब्धता, ऋतू, कुटुंबाची परंपरा आणि प्रदेशानुसार बदलत असते. कोकणातील आहारात भात, कडधान्ये, नारळ, भाज्या, फळे आणि स्थानिक मसाल्यांचा वापर असल्यामुळे या घटकांपासून तयार होणाऱ्या पदार्थांना सामाजिक समारंभांच्या भोजनातही स्थान मिळते. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासातून या प्रदेशातील विविध स्थानिक पिके आणि अन्नघटकांची नोंद आढळते. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> विवाह आणि इतर मोठ्या समारंभांमध्ये सामूहिक भोजनाची पद्धत विशेष महत्त्वाची राहिली आहे. पारंपरिक पंगतीमध्ये अनेक व्यक्तींना एकत्र भोजन वाढले जाते. भोजन वाढण्याची पद्धत, पदार्थांची क्रमवारी आणि पाहुण्यांचे आदरातिथ्य यांना सामाजिक संकेतांचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. मराठी खाद्यसंस्कृतीवरील अभ्यासांमध्ये पंगत ही भोजनपद्धती सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. <ref name="Koranne2019"/> कोकणातील काही धार्मिक यात्रा आणि उत्सवांमध्ये विशिष्ट पारंपरिक पदार्थांचा सामुदायिक वापर आढळतो. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील आंगणेवाडी यात्रेशी संबंधित तांदळाच्या वड्यांचा उल्लेख स्थानिक खाद्यपरंपरेच्या संदर्भात केला जातो. अशा उदाहरणांत धार्मिक कार्यक्रम, सामुदायिक सहभाग आणि स्थानिक खाद्यपदार्थ यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="AnganewadiRiceVada">Navarashtra, “400-year-old secret: The goddess Bharadi who is celebrating her birthday is at the Anganwadi Jatra in Sindhudurg.”</ref> सामाजिक समारंभांतील खाद्यपरंपरा केवळ भोजनापुरत्या मर्यादित नसून पदार्थ तयार करण्याचे सामूहिक श्रम, धान्य व इतर साहित्याची पूर्वतयारी, स्वयंपाक आणि पाहुणचार यांचा त्यात समावेश असतो. अशा प्रक्रियांमध्ये घरातील आणि समुदायातील अनुभवी व्यक्तींचे पारंपरिक खाद्यज्ञान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचत राहते. कोकणातील खाद्यसंस्कृती आणि स्थलांतर यांचा अभ्यास करणाऱ्या लेखनात खाद्यपदार्थ हे कौटुंबिक स्मृती आणि सांस्कृतिक ओळख जपण्याचे माध्यम ठरू शकतात, असे दिसते. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> आधुनिक काळात विवाहसमारंभातील भोजनपद्धतींमध्ये बदल झाले असले तरी स्थानिक पारंपरिक पदार्थांचा समावेश अनेक ठिकाणी कायम आहे. पारंपरिक पदार्थांचे व्यापारीकरण, सामुदायिक कार्यक्रम आणि सांस्कृतिक पर्यटन यांमुळे काही स्थानिक खाद्यपदार्थांना नव्याने बाजारपेठ मिळत आहे. दक्षिण कोकणातील अमूर्त सांस्कृतिक वारसा आणि प्रादेशिक विकासाच्या अभ्यासात खाद्यपरंपरेचा सांस्कृतिक वारशाशी असलेला संबंध अधोरेखित केला आहे. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> == महिलांची भूमिका आणि पारंपरिक खाद्यज्ञान == कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीच्या जतनात महिलांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. धान्य, कडधान्ये, भाज्या, फळे, मासे आणि इतर स्थानिक अन्नघटकांची निवड, त्यांची घरगुती प्रक्रिया, स्वयंपाक, वाळवण आणि साठवण यांसंबंधीचे ज्ञान दैनंदिन कौटुंबिक जीवनातून पुढे नेले जात असे. खाद्यपदार्थांशी संबंधित हे ज्ञान स्थानिक पर्यावरण, ऋतू आणि उपलब्ध संसाधनांशी जोडलेले होते. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> === खाद्यज्ञानाचे पिढ्यान्‌पिढ्यांचे संक्रमण === पारंपरिक खाद्यज्ञानाचे संक्रमण प्रामुख्याने प्रत्यक्ष कृती, निरीक्षण आणि कौटुंबिक सहभागातून होत असे. कोणते धान्य किंवा कडधान्य कोणत्या पदार्थासाठी वापरायचे, रानभाज्यांची ओळख कशी करायची, पदार्थांची पूर्वतयारी कशी करायची आणि वाळवण किंवा साठवण कोणत्या पद्धतीने करायची, यांसारखे ज्ञान अनुभवातून आत्मसात केले जात असे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक वनस्पतींच्या वापराबाबतच्या अभ्यासांत स्थानिक समुदायांमध्ये वनस्पतींच्या उपयोगाचे पारंपरिक ज्ञान नोंदविले आहे. <ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> खाद्यज्ञान हे केवळ पाककृतींच्या स्वरूपात नसून स्थानिक अन्नस्रोतांची ओळख, त्यांची ऋतूनुसार उपलब्धता, योग्य प्रक्रिया आणि उपयोग यांचा एकत्रित अनुभव होता. रत्‍नागिरी आणि पालघर जिल्ह्यांतील एथ्नोबॉटनिकल अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या वनस्पतीविषयक पारंपरिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Roy2020">Roy, Anirban; Janbandhu, Supriya. “An Ethnobotanical Analysis on Flora-Medicine Continuum among the Tribal Inhabitants of Ratnagiri and Palghar District, Maharashtra, India.” ''Ethnobotany Research and Applications'', 20, 2020, pp. 1–23.</ref> आधुनिक जीवनशैली, स्थलांतर आणि बदलत्या अन्ननिवडींमुळे पारंपरिक खाद्यज्ञानाच्या संक्रमणाच्या पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. दक्षिण कोकणातील स्थलांतर, खाद्यपदार्थ आणि सांस्कृतिक ओळख यांचा अभ्यास करताना खाद्यपरंपरा या कौटुंबिक स्मृती आणि सांस्कृतिक ओळखीशी जोडलेल्या असल्याचे दिसून येते. <ref name="GhoshCuisine"/> === घरगुती अन्नप्रक्रियेत महिलांची भूमिका === घरगुती अन्नप्रक्रियेमध्ये धान्याची कांडणी, दळण, पीठ तयार करणे, भाज्या आणि फळांची प्रक्रिया, वाळवण, लोणची तयार करणे, मासे खारवणे किंवा वाळवणे आणि विविध पदार्थांची पूर्वतयारी अशा अनेक कामांचा समावेश होता. या प्रक्रियांमुळे स्थानिक अन्नघटकांचा अधिक काळ उपयोग करणे शक्य होत असे. महाराष्ट्रातील पारंपरिक वाळवण पद्धतींबाबतच्या लेखनात घरगुती पातळीवरील अन्नसाठवणीचे महत्त्व स्पष्ट होते. <ref name="MaharashtraTimesWalan">महाराष्ट्र टाइम्स, “वाळवणः अडीनडीची साठवण”, 2014.</ref> पारंपरिक अन्नप्रक्रियेत महिलांचा सहभाग केवळ स्वयंपाक करण्यापुरता मर्यादित नव्हता. कच्च्या पदार्थांची निवड, स्वच्छता, प्रक्रिया, साठवण आणि योग्य वेळी त्यांचा वापर यामध्येही त्यांचे अनुभवाधारित ज्ञान उपयोगी पडत असे. स्थानिक रानभाज्या आणि इतर वनस्पतीजन्य अन्नघटकांच्या वापराबाबतच्या अभ्यासांत अशा स्थानिक अन्नज्ञानाचे महत्त्व दिसून येते. <ref name="Borate2020"/> काही पारंपरिक पदार्थांच्या निर्मितीत सामूहिक घरगुती श्रमांची आवश्यकता असल्याने अन्नप्रक्रिया ही कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाची प्रक्रिया देखील होती. धान्य, फळे, भाज्या आणि इतर स्थानिक उत्पादनांवर प्रक्रिया करून त्यांचे विविध खाद्यपदार्थांमध्ये रूपांतर करण्यामुळे घरगुती अन्नव्यवस्थेत स्थानिक संसाधनांचा अधिक व्यापक उपयोग होत असे. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासातून या प्रदेशातील विविध स्थानिक पिके आणि अन्नस्रोतांचे महत्त्व स्पष्ट होते. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> महिलांच्या या अनुभवाधारित योगदानामुळे पारंपरिक खाद्यपदार्थांच्या कृती, प्रक्रिया आणि साठवण पद्धती घरगुती पातळीवर टिकून राहण्यास मदत झाली. त्यामुळे कोकणातील खाद्यसंस्कृतीच्या अभ्यासात महिलांचे पारंपरिक खाद्यज्ञान हे स्वतंत्र सांस्कृतिक घटक म्हणून विचारात घेणे महत्त्वाचे ठरते. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> == खाद्यसंस्कृती आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील खाद्यसंस्कृतीचा संबंध स्थानिक शेती, मत्स्यव्यवसाय, फळबागा, वनस्पतीजन्य अन्नस्रोत आणि ग्रामीण बाजारपेठांशी आहे. भात, नाचणी, कडधान्ये, नारळ, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या स्थानिक उत्पादनांचा वापर दैनंदिन आहाराबरोबरच विविध प्रक्रिया केलेल्या खाद्यपदार्थांच्या निर्मितीत केला जातो. त्यामुळे स्थानिक कृषी उत्पादन आणि खाद्यपरंपरा यांच्यात परस्परावलंबी संबंध निर्माण झाला आहे. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> === शेती आणि खाद्यपदार्थ === कोकणातील पारंपरिक आहाराची रचना स्थानिक कृषी उत्पादनाशी निकटपणे संबंधित आहे. भात हे या प्रदेशातील प्रमुख अन्नधान्य असून त्यासोबत नाचणी, कडधान्ये, भाज्या, नारळ, फळे आणि इतर स्थानिक पिकांचा आहारात उपयोग केला जातो. कोकणातील कृषी जैवविविधतेच्या अभ्यासात या प्रदेशातील विविध पिके आणि स्थानिक अन्नस्रोतांचे महत्त्व नोंदविले आहे. <ref name="Singh2014"/> आंबा, काजू, फणस आणि कोकम यांसारखी पिके कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेशी तसेच खाद्यसंस्कृतीशी संबंधित आहेत. या उत्पादनांचा ताज्या स्वरूपात वापर करण्याबरोबरच त्यांच्यावर प्रक्रिया करून विविध खाद्यपदार्थ आणि साठवणयोग्य पदार्थ तयार केले जातात. कोकमाच्या उत्पादन आणि उपयोगाबाबतच्या अभ्यासात त्याचे कोकणातील कृषी आणि खाद्यपरंपरेतील महत्त्व अधोरेखित केले आहे. <ref name="KokumRane2025">Rane, Prabhanjan; Prakash, Jai; Korgaonkar, Gopal; Ranjan, Pragya; Srivastava, Vartika. “Kokum: The Purple Pulse of the Konkan.” ''Indian Horticulture'', 70(5), 2025, pp. 23–26.</ref> स्थानिक कृषी उत्पादनांचे पीठ, वाळवण, लोणची, मुरंबे, पेये किंवा इतर प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमध्ये रूपांतर केल्यामुळे उत्पादनाला अतिरिक्त उपयोगमूल्य प्राप्त होते. अशा अन्नप्रक्रियेमुळे हंगामी उत्पादनांचा वापर अधिक काळ करता येतो आणि स्थानिक खाद्यपरंपरेतील पदार्थांचे विविधीकरण होते. <ref name="MaharashtraTourismFood">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, “महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती”, महाराष्ट्र शासन.</ref> === मत्स्यव्यवसाय आणि खाद्यसंस्कृती === कोकणातील विस्तीर्ण समुद्रकिनारा, खाड्या आणि नद्या यांमुळे मत्स्यव्यवसायाला स्थानिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ताजे मासे तसेच खारवलेले आणि वाळवलेले मासे हे किनारी भागातील खाद्यपरंपरेचे घटक आहेत. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील माशांच्या प्रक्रियेवरील अभ्यासात खारवणे आणि वाळवणे यांसारख्या पारंपरिक प्रक्रियांचा उल्लेख आढळतो. <ref name="Joseph1988"/> दक्षिण कोकणातील खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांमध्ये शिंपले, कालवे आणि इतर खाद्य द्विकपाटी जलजीवांच्या संकलनाशी संबंधित स्थानिक ज्ञान आढळते. रत्‍नागिरीच्या दक्षिण कोकण किनाऱ्यावरील अभ्यासात अशा जलजीवांच्या मत्स्यव्यवस्थापनाशी संबंधित स्थानिक ज्ञानाची नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Gangan2013"/> मत्स्यव्यवसायामुळे मिळणाऱ्या उत्पादनाचा वापर स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठेत विक्रीसाठीही केला जातो. मासे वाळवणे, खारवणे किंवा इतर प्रकारे प्रक्रिया करणे यामुळे मत्स्यउत्पादनाचा वापर ताज्या माशांच्या उपलब्धतेपुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे मत्स्यव्यवसाय आणि पारंपरिक खाद्यप्रक्रिया यांचा परस्परसंबंध निर्माण होतो. <ref name="Lagade2018">Lagade, Vishwajeet; Muley, E. V. “Traditional Fishing Methods and Gears Utilized in Edible Bivalve Fishery at Bhatye Estuary, Ratnagiri, M.S.” ''Indian Journal of Geo-Marine Sciences'', 47(8), 2018, pp. 1672–1678.</ref> === स्थानिक बाजारपेठ आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ === स्थानिक बाजारपेठांमध्ये ताजी कृषी उत्पादने, फळे, भाज्या, मासे आणि प्रक्रिया केलेले पारंपरिक खाद्यपदार्थ यांची देवाणघेवाण होते. कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थांना स्थानिक मागणीबरोबरच शहरांमध्ये राहणाऱ्या कोकणातील लोकांकडूनही मागणी निर्माण होत असल्याचे खाद्यसंस्कृती आणि स्थलांतराच्या संदर्भातील अभ्यासातून दिसते. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे विक्रीयोग्य स्वरूपात रूपांतर झाल्यामुळे घरगुती पाककृतींना स्थानिक बाजारपेठेशी जोडले जाण्याची संधी मिळते. वाळवण, लोणची, फळांवरील प्रक्रिया, पारंपरिक स्नॅक्स आणि इतर स्थानिक पदार्थ यांचा अशा अन्नउद्योगात उपयोग होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ उद्योगावरील मराठी विश्वकोशातील नोंद अन्नप्रक्रिया आणि उद्योग यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. <ref name="MarathiVishwakoshFoodIndustry">मराठी विश्वकोश, “खाद्यपदार्थ उद्योग”.</ref> कोकणातील पारंपरिक पदार्थांना सांस्कृतिक आणि पर्यटनाच्या संदर्भातही बाजारपेठ मिळत आहे. दक्षिण कोकणातील सांस्कृतिक पर्यटन आणि अमूर्त वारशावरील अभ्यासात प्रादेशिक खाद्यपरंपरा ही स्थानिक सांस्कृतिक वारशाचा एक घटक म्हणून विचारात घेतली आहे. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> === महिला बचत गट आणि खाद्यउद्योग === महिला बचत गटांच्या माध्यमातून पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे उत्पादन आणि विक्री करण्याला ग्रामीण भागात नवीन आर्थिक संधी मिळू शकतात. वाळवण, लोणची, मसाले, पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि इतर प्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थांचे सामूहिक उत्पादन करून त्यांची विक्री स्थानिक बाजारपेठा, प्रदर्शन आणि महोत्सवांमध्ये केली जाते. <ref name="KokanSaras2026">लोकसत्ता, “कोकण सरस महोत्सव — कोकणातील महिला बचत गट आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ”, 2026.</ref> कोकण सरससारख्या उपक्रमांमध्ये महिला बचत गटांनी तयार केलेल्या पारंपरिक खाद्यपदार्थांना आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जातो. अशा उपक्रमांमुळे पारंपरिक पाककृतींचे व्यावसायिक स्वरूपात सादरीकरण होण्याबरोबरच ग्रामीण महिलांच्या उत्पादनांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. <ref name="KokanSaras2026"/> पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे व्यापारीकरण करताना स्थानिक पाकज्ञान, उपलब्ध कच्चा माल आणि ग्राहकांची मागणी यांचा समन्वय साधला जातो. त्यामुळे महिला बचत गट हे केवळ उत्पादन-विक्रीचे माध्यम न राहता स्थानिक खाद्यपरंपरेचे संवर्धन आणि तिच्या आर्थिक उपयोगाचे एक माध्यम ठरू शकतात. <ref name="KadamSoshte2025"/> == पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीतील बदल == कोकणातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीवर स्थलांतर, बदलती जीवनशैली, शहरीकरण, बाजारपेठेचा विस्तार आणि आधुनिक अन्नपदार्थांची वाढती उपलब्धता यांचा परिणाम झाला आहे. पूर्वी स्थानिक शेती, मत्स्यव्यवसाय, ऋतू आणि घरगुती अन्नप्रक्रिया यांवर मोठ्या प्रमाणात आधारित असलेला आहार बदलत्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार अधिक विविध झाला आहे. दक्षिण कोकणातील खाद्यसंस्कृती आणि स्थलांतराच्या अभ्यासातून खाद्यपदार्थांचा सांस्कृतिक स्मृती आणि ओळखीशी असलेला संबंधही स्पष्ट होतो. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> === स्थलांतर आणि खाद्यसंस्कृती === कोकणातून मुंबईसह महाराष्ट्रातील आणि देशातील विविध शहरी भागांकडे झालेल्या स्थलांतरामुळे खाद्यसंस्कृतीचा प्रसार स्थानिक भौगोलिक परिसराच्या पलीकडे झाला. स्थलांतरित समुदायांनी आपल्या पारंपरिक खाद्यपदार्थांच्या कृती, चवी आणि स्वयंपाकपद्धती नवीन ठिकाणी नेल्या. त्यामुळे खाद्यपदार्थ हे स्थलांतरितांच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि ओळखीशी जोडलेले माध्यम बनले. दक्षिण कोकणातील स्थलांतर आणि खाद्यसंस्कृतीवरील अभ्यासात या संबंधाची नोंद आढळते. <ref name="GhoshCuisine"/> स्थलांतरामुळे पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीमध्ये परस्परसंवादही वाढला. कोकणातील पदार्थ शहरी बाजारपेठेत उपलब्ध होऊ लागले, तर स्थलांतरित कुटुंबांच्या आहारात नवीन प्रदेशातील पदार्थांचा समावेश झाला. त्यामुळे पारंपरिक आणि आधुनिक खाद्यपद्धतींचे मिश्र स्वरूप काही कुटुंबांच्या आहारात निर्माण झाले. <ref name="GhoshCuisine"/> शहरी भागात राहणाऱ्या कोकणी समुदायांसाठी पारंपरिक खाद्यपदार्थ हे सांस्कृतिक सातत्य राखण्याचे एक साधन ठरू शकतात. पारंपरिक पदार्थांच्या कृती घरगुती पातळीवर तयार करणे, सण-समारंभांच्या वेळी त्यांचा वापर करणे आणि नातेवाईकांमध्ये त्यांची देवाणघेवाण करणे यामुळे खाद्यपरंपरा मूळ प्रदेशाबाहेरही टिकून राहते. <ref name="GhoshCuisine"/> === बदलती जीवनशैली आणि आहार === शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या पद्धती, वेळेची कमतरता आणि बाजारपेठेत सहज उपलब्ध होणारे प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ यांमुळे पारंपरिक घरगुती अन्ननिर्मितीच्या पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. धान्य दळणे, कांडणे, वाळवण करणे किंवा इतर अन्नप्रक्रिया घरच्या घरी करण्याऐवजी तयार किंवा अर्धप्रक्रिया केलेल्या वस्तू वापरण्याचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. <ref name="KonkanAdolescents">“What shapes adolescents’ diet and physical activity habits in rural Konkan, India? Adolescents’ and caregivers’ perspectives.” ''Public Health Nutrition''.</ref> ग्रामीण कोकणातील किशोरवयीन मुलांच्या आहारविषयक सवयींवरील अभ्यासात कुटुंब, उपलब्धता, सामाजिक वातावरण आणि बदलती जीवनशैली यांचा आहाराच्या निवडींवर प्रभाव पडत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे पारंपरिक अन्नपद्धती आणि बदलत्या आहारनिवडी यांचा संबंध समजून घेण्यासाठी स्थानिक सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanAdolescents"/> बदलत्या जीवनशैलीमुळे पारंपरिक पदार्थ पूर्णपणे नाहीसे झाले आहेत असे म्हणता येत नाही. काही पदार्थ दैनंदिन आहारातून कमी झाले असले तरी ते सण, कौटुंबिक समारंभ, स्थानिक उत्सव किंवा विशेष प्रसंगी तयार केले जातात. त्यामुळे काही पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे स्वरूप दैनंदिन आहाराऐवजी सांस्कृतिक आणि प्रसंगाधारित खाद्यपरंपरेचे झाले आहे. <ref name="GhoshCuisine"/> === आधुनिक खाद्यपदार्थांचा प्रभाव === आधुनिक बाजारपेठेमुळे पॅकेज्ड आणि प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ, तयार खाद्यपदार्थ आणि जलद तयार होणारे पदार्थ ग्रामीण तसेच शहरी भागांत अधिक सहज उपलब्ध झाले आहेत. त्यामुळे पारंपरिक घरगुती पदार्थांबरोबरच आधुनिक खाद्यपदार्थांचाही आहारात समावेश झाला आहे. ग्रामीण कोकणातील आहारविषयक अभ्यासात किशोरवयीन मुलांच्या आहाराच्या सवयींवर बदलत्या सामाजिक आणि अन्नपर्यावरणाचा प्रभाव नोंदविला आहे. <ref name="KonkanAdolescents"/> आधुनिक खाद्यपदार्थांच्या वाढत्या उपलब्धतेमुळे स्थानिक धान्ये, पारंपरिक पाककृती आणि घरगुती अन्नप्रक्रिया यांच्यासमोर नवीन पर्याय निर्माण झाले आहेत. तथापि, स्थानिक उत्पादनांवर आधारित पदार्थांचे महत्त्व पूर्णपणे संपलेले नाही. भात, नाचणी, नारळ, कोकम, आंबा, फणस आणि इतर स्थानिक उत्पादनांपासून तयार होणारे पदार्थ अजूनही कोकणाच्या खाद्यपरंपरेचा भाग आहेत. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> आधुनिक काळात पारंपरिक खाद्यपदार्थांना नव्या बाजारपेठा आणि पर्यटनाच्या माध्यमातूनही प्रसाराची संधी मिळत आहे. पारंपरिक पदार्थांचे व्यावसायिक उत्पादन, खाद्यपर्यटन आणि सांस्कृतिक महोत्सव यांमुळे काही स्थानिक पदार्थांना नव्याने ग्राहकवर्ग मिळत आहे. दक्षिण कोकणातील सांस्कृतिक पर्यटन आणि अमूर्त सांस्कृतिक वारशावरील अभ्यासात खाद्यपरंपरेचा प्रादेशिक सांस्कृतिक वारशाशी संबंध अधोरेखित केला आहे. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> त्यामुळे आधुनिक खाद्यपदार्थांचा प्रभाव हा पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीच्या केवळ ऱ्हासाचा विषय नसून बदल, अनुकूलन आणि पुनर्वापराची प्रक्रियाही आहे. काही पारंपरिक पदार्थांचे दैनंदिन जीवनातील स्थान कमी झाले असले तरी ते सण, पर्यटन, बाजारपेठ आणि सांस्कृतिक ओळख यांमधून नव्या स्वरूपात टिकून राहू शकतात. <ref name="GhoshCuisine"/> == आधुनिक काळातील कोकणातील खाद्यसंस्कृती == आधुनिक काळात कोकणातील खाद्यसंस्कृतीवर शहरीकरण, स्थलांतर, बाजारपेठेचा विस्तार, पर्यटन आणि बदलती जीवनशैली यांचा प्रभाव पडला आहे. त्याच वेळी स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित पारंपरिक पदार्थांना नव्या बाजारपेठा आणि सांस्कृतिक संदर्भही प्राप्त झाले आहेत. त्यामुळे आधुनिक कोकणातील खाद्यसंस्कृतीमध्ये पारंपरिकता आणि आधुनिकता यांचे सहअस्तित्व दिसून येते. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> === पारंपरिक पदार्थांचे व्यापारीकरण === कोकणातील पारंपरिक खाद्यपदार्थ घरगुती वापरापुरते मर्यादित न राहता स्थानिक बाजारपेठेत विक्रीसाठी उपलब्ध होऊ लागले आहेत. वाळवण, लोणची, मसाले, पारंपरिक स्नॅक्स, फळांपासून तयार केलेले पदार्थ आणि इतर प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ यांचे लघुउद्योग किंवा सामूहिक उत्पादन केले जाते. अन्नपदार्थांवरील प्रक्रिया आणि त्यांचे बाजारपेठीय रूपांतर हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडलेले आहे. <ref name="MarathiVishwakoshFoodIndustry">मराठी विश्वकोश, “खाद्यपदार्थ उद्योग”.</ref> महिला बचत गटांच्या माध्यमातून पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे उत्पादन आणि विक्री करण्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. कोकण सरससारख्या उपक्रमांमध्ये कोकणातील महिला बचत गटांनी तयार केलेले पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि स्थानिक उत्पादने बाजारपेठेत सादर केली जातात. <ref name="KokanSaras2026">लोकसत्ता, “कोकण सरस महोत्सव — कोकणातील महिला बचत गट आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ”, 2026.</ref> व्यापारीकरणामुळे पारंपरिक पदार्थांचे प्रमाणित उत्पादन, पॅकिंग, साठवण आणि विक्री यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे घरगुती पाककृतींना व्यापक ग्राहकवर्ग मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे; मात्र व्यावसायिक उत्पादनाच्या प्रक्रियेत मूळ कृती, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक पद्धती यांमध्ये बदल होऊ शकतात. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> === खाद्यपर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, ग्रामीण परिसर, स्थानिक कृषी उत्पादन, मत्स्यव्यवसाय आणि प्रादेशिक खाद्यपदार्थ यांमुळे खाद्यपर्यटनाला संधी निर्माण झाली आहे. पर्यटकांसाठी स्थानिक खाद्यपदार्थ हा केवळ भोजनाचा भाग न राहता प्रदेशाची संस्कृती आणि स्थानिक जीवनपद्धती अनुभवण्याचे माध्यम ठरू शकतो. महाराष्ट्रातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती आणि खाद्यपर्यटनावरील अभ्यासात पारंपरिक पाककृतींचे सांस्कृतिक वारसा आणि पर्यटनाशी असलेले संबंध अधोरेखित केले आहेत. <ref name="CulinaryTourismMaharashtra">Sanjukta Sattar, “Culinary Tourism and Conservation of Traditional Cuisines in Maharashtra, India.” In ''Living Heritage and Sustainable Tourism Management'', Springer, 2026, pp. 149–168.</ref> स्थानिक खाद्यपदार्थांचा पर्यटनाशी संबंध जोडल्यामुळे ग्रामीण उत्पादक, छोटे खाद्यव्यवसाय, महिला बचत गट आणि स्थानिक बाजारपेठ यांना आर्थिक संधी मिळू शकतात. पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे प्रदर्शन, स्थानिक खाद्यउत्सव आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम हे अशा खाद्यपर्यटनाचे विविध प्रकार ठरू शकतात. <ref name="KadamSoshte2025"/> खाद्यपर्यटनाच्या माध्यमातून पर्यटकांना स्थानिक पदार्थांसोबत त्यामागील कृषी, मत्स्यव्यवसाय, अन्नप्रक्रिया आणि सांस्कृतिक परंपरांची माहिती मिळू शकते. त्यामुळे खाद्यसंस्कृतीचे पर्यटनाशी जोडले जाणे हे स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या प्रसाराचे एक माध्यम ठरू शकते. <ref name="CulinaryTourismMaharashtra"/> === पारंपरिक पदार्थांचे पुनरुज्जीवन === बदलत्या आहारपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे दस्तऐवजीकरण, बाजारपेठीय सादरीकरण, खाद्यउत्सव आणि सांस्कृतिक पर्यटन यांच्या माध्यमातून काही पदार्थांना नव्याने महत्त्व प्राप्त होत आहे. स्थानिक धान्ये, फळे, वनस्पतीजन्य खाद्यघटक आणि पारंपरिक पाककृती यांचा पुनर्वापर केल्यामुळे स्थानिक खाद्यपरंपरेचे ज्ञान पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KadamSoshte2025"/> पारंपरिक पदार्थांचे पुनरुज्जीवन हे केवळ जुन्या पाककृती पुन्हा तयार करण्यापुरते मर्यादित नसून त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक अन्नघटक, प्रक्रिया, पाककौशल्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ जतन करण्याशी संबंधित आहे. कोकणातील खाद्यपरंपरेवरील अभ्यासांमध्ये खाद्यपदार्थांचा सांस्कृतिक स्मृती, स्थलांतर आणि प्रादेशिक ओळख यांच्याशी असलेला संबंध दिसून येतो. <ref name="GhoshCuisine"/> स्थानिक खाद्यपदार्थांना बाजारपेठ, पर्यटन आणि सामुदायिक उपक्रमांमधून नवीन व्यासपीठ मिळाल्यास पारंपरिक खाद्यज्ञानाला आर्थिक मूल्यही प्राप्त होऊ शकते. महिला बचत गट आणि स्थानिक उत्पादकांच्या माध्यमातून पारंपरिक पदार्थांचे उत्पादन व विक्री करण्याचे उपक्रम याचे उदाहरण आहेत. <ref name="KokanSaras2026"/> अशा प्रक्रियेत पारंपरिकतेचे जतन आणि आधुनिक ग्राहकांच्या गरजा यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते. स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कृती आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये शक्य तितकी जपून आधुनिक पॅकेजिंग, स्वच्छता, साठवण आणि बाजारपेठीय पद्धतींचा स्वीकार केल्यास पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीला आधुनिक काळातही टिकून राहण्याची संधी मिळू शकते. <ref name="CulinaryTourismMaharashtra"/> == पारंपरिक खाद्यज्ञानाचे संवर्धन == कोकणातील पारंपरिक खाद्यज्ञानामध्ये स्थानिक धान्ये, कडधान्ये, भाज्या, रानभाज्या, फळे, मासे आणि इतर अन्नस्रोतांची ओळख, त्यांची ऋतूनुसार उपलब्धता, प्रक्रिया, स्वयंपाक, वाळवण आणि साठवण यांचा समावेश होतो. हे ज्ञान स्थानिक पर्यावरण आणि कृषी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे त्याचे संवर्धन हे खाद्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक जैवसांस्कृतिक वारशाच्या जतनाशीही संबंधित आहे. <ref name="Singh2014">Singh, Anurudh K. “Probable Agricultural Biodiversity Heritage Sites in India: XX. The Konkan Region.” ''Asian Agri-History'', 18(3), 2014, pp. 257–282.</ref> पारंपरिक खाद्यज्ञानाचे संवर्धन करण्यासाठी त्याचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते. स्थानिक पदार्थांची नावे, त्यामध्ये वापरले जाणारे घटक, तयार करण्याच्या पद्धती, ऋतुनुसार उपलब्धता आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांची नोंद केल्यास हे ज्ञान पुढील पिढ्यांसाठी उपलब्ध राहू शकते. रत्‍नागिरी आणि पालघर जिल्ह्यांतील एथ्नोबॉटनिकल अभ्यासांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या वनस्पतीविषयक पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="Roy2020">Roy, Anirban; Janbandhu, Supriya. “An Ethnobotanical Analysis on Flora-Medicine Continuum among the Tribal Inhabitants of Ratnagiri and Palghar District, Maharashtra, India.” ''Ethnobotany Research and Applications'', 20, 2020, pp. 1–23.</ref> पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या रानभाज्या आणि इतर वनस्पतीजन्य अन्नघटकांच्या वापराबाबतचे स्थानिक ज्ञानही जतन करणे आवश्यक आहे. चिपळूण तालुक्यातील ओवळी आणि कुडप गावांवरील अभ्यासात पावसाळी रानभाज्यांचा स्थानिक अन्न म्हणून वापर नोंदविण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमधून विशिष्ट प्रदेशातील पारंपरिक अन्नज्ञानाचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. <ref name="Borate2020">Borate, Pallavi P.; Rao, Meena S.; Disale, S. D. “Use of Wild Edible Monsoon Vegetables as a Food by Ovali and Kudap Villagers in Chiplun Tehsil of Ratnagiri District, Maharashtra.” 2020.</ref> पारंपरिक पाककृतींचे जतन केवळ लिखित नोंदीद्वारे न होता प्रत्यक्ष कृती आणि पिढ्यान्‌पिढ्यांच्या सहभागातूनही होऊ शकते. घरगुती स्वयंपाक, सण-समारंभ, सामुदायिक भोजन आणि स्थानिक खाद्यउत्सव यांमध्ये पारंपरिक पदार्थ तयार करण्याची संधी उपलब्ध झाल्यास पाककौशल्य आणि खाद्यज्ञानाचे संक्रमण सुरू राहते. खाद्यपरंपरा, स्थलांतर आणि सांस्कृतिक ओळख यांचा अभ्यास करताना खाद्यपदार्थ कौटुंबिक स्मृती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. <ref name="GhoshCuisine">Ghosh, Shweta. “Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan (Maharashtra, India).” ''Sahapedia''.</ref> स्थानिक खाद्यपदार्थांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हेही संवर्धनाचे एक माध्यम ठरू शकते. महिला बचत गट आणि स्थानिक उत्पादक पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे उत्पादन व विक्री करीत असल्यास पारंपरिक पाककृतींना आर्थिक उपयोगमूल्य प्राप्त होते आणि त्यांचे उत्पादन पुढे चालू ठेवण्यास प्रोत्साहन मिळू शकते. कोकणातील महिला बचत गट आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थांवरील वृत्तांत अशा उपक्रमांचे उदाहरण देतो. <ref name="KokanSaras2026">लोकसत्ता, “कोकण सरस महोत्सव — कोकणातील महिला बचत गट आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ”, 2026.</ref> खाद्यपर्यटन आणि सांस्कृतिक पर्यटनाच्या माध्यमातूनही पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचे संवर्धन करता येऊ शकते. स्थानिक पदार्थ, त्यांची निर्मितीपद्धती आणि त्यांच्याशी संबंधित सांस्कृतिक संदर्भ पर्यटकांसमोर मांडल्यास खाद्यपरंपरेला सांस्कृतिक तसेच आर्थिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. दक्षिण कोकणातील सांस्कृतिक पर्यटन आणि अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या अभ्यासात खाद्यपरंपरेचा प्रादेशिक वारशाशी संबंध अधोरेखित केला आहे. <ref name="KadamSoshte2025">Kadam, Poonam Milind; Soshte, Raj Ankush. “Cultural Tourism, Intangible Heritage, and Regional Development in the South Kokan Region of Maharashtra.” 2025.</ref> पारंपरिक खाद्यज्ञानाचे संवर्धन करताना त्याचे व्यापारीकरण आणि आधुनिक रूपांतर यांच्यात संतुलन राखणे आवश्यक आहे. पारंपरिक पदार्थांचे मूळ स्थानिक घटक, पाककृती, प्रक्रिया आणि सांस्कृतिक संदर्भ जपून आधुनिक स्वच्छता, पॅकेजिंग, साठवण आणि बाजारपेठीय पद्धतींचा स्वीकार केल्यास या खाद्यपरंपरांना बदलत्या काळातही टिकवून ठेवण्याची शक्यता वाढते. <ref name="CulinaryTourismMaharashtra">Sanjukta Sattar, “Culinary Tourism and Conservation of Traditional Cuisines in Maharashtra, India.” In ''Living Heritage and Sustainable Tourism Management'', Springer, 2026, pp. 149–168.</ref> कोकणातील पारंपरिक खाद्यज्ञानाचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या पाककृती जतन करणे नव्हे; तर स्थानिक अन्नस्रोत, कृषी जैवविविधता, अन्नप्रक्रिया, पाककौशल्य, सामाजिक परंपरा आणि त्यामागील लोकज्ञान यांचे सातत्य राखणे होय. त्यामुळे या ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण, पिढ्यांमधील हस्तांतरण, स्थानिक उत्पादकांना बाजारपेठ, शैक्षणिक अभ्यास आणि सांस्कृतिक पर्यटन यांचा समन्वय हा त्याच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. <ref name="Singh2014"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Malvani Thali from Konkan region of Maharashtra.jpg|कोकणातील मालवणी थाळी File:Ghavan.jpg|घावण File:Sardine fish curry prawn rice bhakri.jpg|मासे, कोळंबी, भात आणि भाकरी File:Chicken Sukka with Rice Bhakri.png|चिकन सुक्का आणि तांदळाची भाकरी File:Fish curry rice thali (29339637221).jpg|मासळीची आमटी, भात आणि इतर पदार्थ File:चूल आणि वैल (महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील पारंपरिक स्वयंपाकाचे साधन).jpg|महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील पारंपरिक चूल आणि वैल File:Nachni Jowar Bhakri NMM Soc Thane Maharashtra 01.jpg|नाचणी आणि ज्वारीची भाकरी File:Ambya sasam.jpg|आंब्याचे सासम </gallery> == हेही पाहा == * [[कोकण]] * [[कोकम]] * [[फणस]] * [[नारळ]] == बाह्य दुवे == * [https://maharashtratourism.gov.in/mr/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती] * [https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा — कोकण] * [https://spices.res.in/products/spices/kokum.html ICAR–भारतीय मसाला संशोधन संस्था — कोकम] * [https://epubs.icar.org.in/index.php/IndHort/article/view/166983 ICAR — ''Kokum: The Purple Pulse of the Konkan''] * [https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/2329 ''Ethnobotany Research and Applications'' — Ratnagiri and Palghar] * [https://sahapedia.org/carving-memories-migration-cuisine-and-identity-south-konkan Sahapedia — ''Carving Memories: Migration, Cuisine and Identity in South Konkan''] {{कोकण लोकजीवन}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] iai5ru2juh24kihgvnyu0ggjdz61qh4 0 385044 2717840 2717808 2026-10-07T15:03:58Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७]] वरुन [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा अफगाणिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमीरातीमध्ये), २०२६–२७]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2717808 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध<br/>संयुक्त अरब अमिराती मध्ये २०२६–२७ | team1_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team1_name = अफगाणिस्तान | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date = ९ | to_date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[रहमत शाह]] | team2_captain = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]] [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानविरुद्ध]] सामने खेळण्यासाठी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[संयुक्त अरब अमिराती]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140105/afghanistan-to-host-zimbabwe-bangladesh-in-odi-tri-series |trans-title= अफगाणिस्तान झिम्बाब्वे आणि बांगलादेशसोबतच्या एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार |title=Afghanistan to host Zimbabwe, Bangladesh in ODI tri-series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-multi-format-series-against-bangladesh-and-zimbabwe |trans-title=अफगाणिस्तानतर्फे बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या बहु-प्रारूप मालिकेची घोषणा. |title=Afghanistan announce multi-format series against Bangladesh and Zimbabwe |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात केवळ एका कसोटी सामन्याचा समावेश आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-in-the-uae-in-three-format-home-season-1553233 |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार, घरच्या मैदानावर तीनही क्रिकेट प्रकारांचा हंगाम खेळवला जाणार. |title=Afghanistan to host Bangladesh and Zimbabwe in the UAE in three-format home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये, [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-for-multi-format-series-in-uae |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्ध बहु-प्रारूप मालिकेचे आयोजन करणार आहे. |title=Afghanistan to Host Bangladesh and Zimbabwe for Multi-Format Series in UAE |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto" style=white-space:nowrap |- !{{cr|AFG|२०१३}}<ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/acb-names-squads-for-bangladesh-and-zimbabwe-series |trans-title= बांगलादेश आणि झिम्बाब्वे मालिकेसाठी एसीबीतर्फे संघांची घोषणा. |title=ACB Names Squads for Bangladesh and Zimbabwe Series |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१ ऑक्टोबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-announce-squad-for-one-off-afghanistan-test |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकमेव कसोटीसाठी बांगलादेशचा संघ जाहीर. |title=Bangladesh announce squad for one-off Afghanistan Test |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२१ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इक्राम अलिखिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अफसर झझई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अब्दुल मलिक]] * [[इस्मत आलम]] * [[कैस अहमद]] * [[खलील गुरबाझ]] * [[झियाउर रहमान]] * [[झिया-उर-रहमान]] * [[मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] * [[शहीदुल्लाह|शहीदुल्लाह कमाल]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हशमतुल्ला शाहिदी]] | * [[नजमुल हुसेन शांतो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एबादोत होसेन]] * [[खालेद अहमद]] * [[जाकर अली]] * [[तांझिद हसन]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[तौहीद हृदोय]] * [[मुशफिकर रहीम]] * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[मोमिनुल हक]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शदमन इस्लाम]] * [[शरीफुल इस्लाम]] * [[सौम्य सरकार]] * [[हसन महमूद]] |} ==एकमेव कसोटी== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} == हे सुद्धा पहा== *[[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] == संदर्भयादी== {{ संदर्भयादी }} == बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-v-bangladesh-2026-27-1555106/match-schedule-fixtures-and-results Afghanistan vs Bangladesh 2026/27 वेळापत्रक आणि सामन्यांचे निकाल] [[क्रिकइन्फो]]वर {{अफगाणिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} mqhhecv1lj9daxgmlq5rtzpbn02pldq 2717842 2717840 2026-10-07T15:04:50Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717842 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध<br/>संयुक्त अरब अमिराती मध्ये २०२६–२७ | team1_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team1_name = अफगाणिस्तान | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date = ९ | to_date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[रहमत शाह]] | team2_captain = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]] [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानविरुद्ध]] सामने खेळण्यासाठी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[संयुक्त अरब अमिराती]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140105/afghanistan-to-host-zimbabwe-bangladesh-in-odi-tri-series |trans-title= अफगाणिस्तान झिम्बाब्वे आणि बांगलादेशसोबतच्या एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार |title=Afghanistan to host Zimbabwe, Bangladesh in ODI tri-series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-multi-format-series-against-bangladesh-and-zimbabwe |trans-title=अफगाणिस्तानतर्फे बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या बहु-प्रारूप मालिकेची घोषणा. |title=Afghanistan announce multi-format series against Bangladesh and Zimbabwe |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात केवळ एका कसोटी सामन्याचा समावेश आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-in-the-uae-in-three-format-home-season-1553233 |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार, घरच्या मैदानावर तीनही क्रिकेट प्रकारांचा हंगाम खेळवला जाणार. |title=Afghanistan to host Bangladesh and Zimbabwe in the UAE in three-format home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये, [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-for-multi-format-series-in-uae |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्ध बहु-प्रारूप मालिकेचे आयोजन करणार आहे. |title=Afghanistan to Host Bangladesh and Zimbabwe for Multi-Format Series in UAE |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto" style=white-space:nowrap |- !{{cr|AFG|२०१३}}<ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/acb-names-squads-for-bangladesh-and-zimbabwe-series |trans-title= बांगलादेश आणि झिम्बाब्वे मालिकेसाठी एसीबीतर्फे संघांची घोषणा. |title=ACB Names Squads for Bangladesh and Zimbabwe Series |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१ ऑक्टोबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-announce-squad-for-one-off-afghanistan-test |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकमेव कसोटीसाठी बांगलादेशचा संघ जाहीर. |title=Bangladesh announce squad for one-off Afghanistan Test |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२१ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इक्राम अलिखिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अफसर झझई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अब्दुल मलिक]] * [[इस्मत आलम]] * [[कैस अहमद]] * [[खलील गुरबाझ]] * [[झियाउर रहमान]] * [[झिया-उर-रहमान]] * [[मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] * [[शहीदुल्लाह|शहीदुल्लाह कमाल]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हशमतुल्ला शाहिदी]] | * [[नजमुल हुसेन शांतो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एबादोत होसेन]] * [[खालेद अहमद]] * [[जाकर अली]] * [[तांझिद हसन]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[तौहीद हृदोय]] * [[मुशफिकर रहीम]] * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[मोमिनुल हक]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शदमन इस्लाम]] * [[शरीफुल इस्लाम]] * [[सौम्य सरकार]] * [[हसन महमूद]] |} ==एकमेव कसोटी== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} == हे सुद्धा पहा== *[[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] == संदर्भयादी== {{ संदर्भयादी }} == बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-v-bangladesh-2026-27-1555106/match-schedule-fixtures-and-results Afghanistan vs Bangladesh 2026/27 वेळापत्रक आणि सामन्यांचे निकाल] [[क्रिकइन्फो]]वर {{अफगाणिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 2651o0erteo529st9haypa6av46p8em 2717843 2717842 2026-10-07T15:14:26Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717843 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघ अफगाणिस्तान विरुद्ध<br/>संयुक्त अरब अमिराती मध्ये २०२६–२७ | team1_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team1_name = अफगाणिस्तान | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date = ९ | to_date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | team1_captain = [[रहमत शाह]] | team2_captain = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[बांगलादेश क्रिकेट संघ]] [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानविरुद्ध]] सामने खेळण्यासाठी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये [[संयुक्त अरब अमिराती]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140105/afghanistan-to-host-zimbabwe-bangladesh-in-odi-tri-series |trans-title= अफगाणिस्तान झिम्बाब्वे आणि बांगलादेशसोबतच्या एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार |title=Afghanistan to host Zimbabwe, Bangladesh in ODI tri-series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-announce-multi-format-series-against-bangladesh-and-zimbabwe |trans-title=अफगाणिस्तानतर्फे बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्धच्या बहु-प्रारूप मालिकेची घोषणा. |title=Afghanistan announce multi-format series against Bangladesh and Zimbabwe |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात केवळ एका कसोटी सामन्याचा समावेश आहे. <ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-in-the-uae-in-three-format-home-season-1553233 |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार, घरच्या मैदानावर तीनही क्रिकेट प्रकारांचा हंगाम खेळवला जाणार. |title=Afghanistan to host Bangladesh and Zimbabwe in the UAE in three-format home season |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> सप्टेंबर २०२६ मध्ये, [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/afghanistan-to-host-bangladesh-and-zimbabwe-for-multi-format-series-in-uae |trans-title= अफगाणिस्तान संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये बांगलादेश आणि झिम्बाब्वेविरुद्ध बहु-प्रारूप मालिकेचे आयोजन करणार आहे. |title=Afghanistan to Host Bangladesh and Zimbabwe for Multi-Format Series in UAE |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=८ सप्टेंबर २०२६ |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto" style=white-space:nowrap |- !{{cr|AFG|२०१३}}<ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/acb-names-squads-for-bangladesh-and-zimbabwe-series |trans-title= बांगलादेश आणि झिम्बाब्वे मालिकेसाठी एसीबीतर्फे संघांची घोषणा. |title=ACB Names Squads for Bangladesh and Zimbabwe Series |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१ ऑक्टोबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|BAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-announce-squad-for-one-off-afghanistan-test |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकमेव कसोटीसाठी बांगलादेशचा संघ जाहीर. |title=Bangladesh announce squad for one-off Afghanistan Test |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२१ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इक्राम अलिखिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अफसर झझई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अब्दुल मलिक]] * [[इस्मत आलम]] * [[कैस अहमद]] * [[खलील गुरबाझ]] * [[झियाउर रहमान]] * [[झिया-उर-रहमान]] * [[मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] * [[शहीदुल्लाह|शहीदुल्लाह कमाल]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हशमतुल्ला शाहिदी]] | * [[नजमुल हुसेन शांतो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एबादोत होसेन]] * [[खालेद अहमद]] * [[जाकर अली]] * [[तांझिद हसन]] * [[तैजुल इस्लाम]] * [[तौहीद हृदोय]] * [[मुशफिकर रहीम]] * [[मेहेदी हसन मिराझ]] * [[मोमिनुल हक]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शदमन इस्लाम]] * [[शरीफुल इस्लाम]] * [[सौम्य सरकार]] * [[हसन महमूद]] |} ==एकमेव कसोटी== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ ऑक्टोबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1555116.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} == हे सुद्धा पहा== *[[२०२६ अफगाणिस्तान तिरंगी मालिका]] == संदर्भयादी== {{ संदर्भयादी }} == बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-v-bangladesh-2026-27-1555106/match-schedule-fixtures-and-results Afghanistan vs Bangladesh 2026/27 वेळापत्रक आणि सामन्यांचे निकाल] [[क्रिकइन्फो]]वर {{अफगाणिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे अफगाणिस्तान दौरे|२०२६-२७]] 3ctakli3adom86d2hkg43nykr8nmwms 0 385045 2717848 2717806 2026-10-07T15:29:52Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717848 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ ओमान तिरंगी मालिका | image = | image_size = 250px | caption = '''२३वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = ९ – १९ ऑक्टोबर २०२६ | place = ओमान | team1 = {{cr|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|OMN}} | captain1 = [[हमझा तारिक]] | captain2 = [[संदीप लामिछाने]] | captain3 = | runs1 = | runs2 = | runs3 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = | previous = [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|अमेरिका २०२६]] | next = [[२०२६ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका |युएई २०२६]] }} '''२०२६ ओमान तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची २३ वी फेरी असेल, जी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये ओमानमध्ये खेळवली जाईल. ही [[कॅनडा क्रिकेट संघ|कॅनडा]], [[नेपाळ क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान क्रिकेट संघ|ओमान]] या देशांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका असेल.<ref>{{cite web |date=६ ऑगस्ट २०२६|url=https://czarsportzauto.com/oman-vs-nepal-vs-canada-cwc-league-2-tri-series-2026/ |trans-title= क्रिकेट ओमान ऑक्टोबर २०२६ मध्ये कॅनडा आणि नेपाळ यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Oman to host Canada and Nepal for ODI Tri-series in ऑक्टोबर २०२६ |work=Czarsports |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |trans-title=सामने|title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=5 August 2026}}</ref> या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] दर्जाचे असतील. <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|CAN}}<ref>{{cite web |trans-title= आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळ आणि ओमानचा सामना करण्यास टीम कॅनडाचा संघ सज्ज!|title=Team Canada squad ready to take on Nepal & Oman for the ICC CWC League 2 Tri-Series! |url=https://www.facebook.com/share/p/1GFkcvUw8q/ |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |date=२६ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref>{{cite web |last=पौडेल|first=नायक|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= ओमानमध्ये कॅनडाविरुद्ध होणाऱ्या क्रिकेट विश्वचषक लीग-२ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळचा संघ जाहीर |title=Nepal’s squad announced for CWC League-2 tri-series with Canada in Oman |url=https://kathmandupost.com/sports/2026/10/02/nepal-s-squad-announced-for-cwc-league-2-tri-series-with-canada-in-oman |work=[[द काठमांडू पोस्ट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|OMN}} |- |valign="top"| * [[हमजा तारिक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[श्रेयस मोव्वा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अखिल कुमार]] * अजयवीर हुंदळ * आदित्य वरदराजन * [[ॲरन जॉन्सन]] * [[कलीम सना]] * झाहिद शिरजाद * दिलराज देओल * [[युवराज समरा]] * [[शिवम शर्मा]] * शील पटेल * समित गोहिल * सुखजिंदर सिंग * [[हर्ष ठाकर]] |valign="top"| * [[संदीप लामिछाने]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्जुन कुमल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इशान पांडे * [[करण केसी]] * [[गुलशन झा]] * [[दिपेंद्र सिंग ऐरी]] * [[देव खनाळ]] * [[नंदन यादव]] * बसीर अहमद * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * शहाब आलम * शेर मल्ला * [[संदीप जोरा]] |valign="top"| |} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या ओमान प्रमाणवेळ आहेत ([[यूटीसी+०४:००]])}} ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|CAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमरात क्रिकेट स्टेडियम टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===४था आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|CAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===५वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===६वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान] [[क्रिकइन्फो]]वर {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 14djj3jpk0421d0y2l9exhsoydfjn0s 2717849 2717848 2026-10-07T15:30:02Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2717849 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ ओमान तिरंगी मालिका | image = | image_size = 250px | caption = '''२३वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = ९ – १९ ऑक्टोबर २०२६ | place = ओमान | team1 = {{cr|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|OMN}} | captain1 = [[हमझा तारिक]] | captain2 = [[संदीप लामिछाने]] | captain3 = | runs1 = | runs2 = | runs3 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = | previous = [[२०२६ अमेरिका तिरंगी मालिका|अमेरिका २०२६]] | next = [[२०२६ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका |युएई २०२६]] }} '''२०२६ ओमान तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची २३ वी फेरी असेल, जी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये ओमानमध्ये खेळवली जाईल. ही [[कॅनडा क्रिकेट संघ|कॅनडा]], [[नेपाळ क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान क्रिकेट संघ|ओमान]] या देशांच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका असेल.<ref>{{cite web |date=६ ऑगस्ट २०२६|url=https://czarsportzauto.com/oman-vs-nepal-vs-canada-cwc-league-2-tri-series-2026/ |trans-title= क्रिकेट ओमान ऑक्टोबर २०२६ मध्ये कॅनडा आणि नेपाळ यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Oman to host Canada and Nepal for ODI Tri-series in ऑक्टोबर २०२६ |work=Czarsports |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.icc-cricket.com/fixtures-results |trans-title=सामने|title=Fixtures |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=5 August 2026}}</ref> या मालिकेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] दर्जाचे असतील. <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|CAN}}<ref>{{cite web |trans-title= आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळ आणि ओमानचा सामना करण्यास टीम कॅनडाचा संघ सज्ज!|title=Team Canada squad ready to take on Nepal & Oman for the ICC CWC League 2 Tri-Series! |url=https://www.facebook.com/share/p/1GFkcvUw8q/ |work=[[क्रिकेट कॅनडा]] |date=२६ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ ऑक्टोबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref>{{cite web |last=पौडेल|first=नायक|date=२ ऑक्टोबर २०२६|trans-title= ओमानमध्ये कॅनडाविरुद्ध होणाऱ्या क्रिकेट विश्वचषक लीग-२ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळचा संघ जाहीर |title=Nepal’s squad announced for CWC League-2 tri-series with Canada in Oman |url=https://kathmandupost.com/sports/2026/10/02/nepal-s-squad-announced-for-cwc-league-2-tri-series-with-canada-in-oman |work=[[द काठमांडू पोस्ट]] |access-date=७ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !{{cr|OMN}} |- |valign="top"| * [[हमजा तारिक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[श्रेयस मोव्वा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अखिल कुमार]] * अजयवीर हुंदळ * आदित्य वरदराजन * [[ॲरन जॉन्सन]] * [[कलीम सना]] * झाहिद शिरजाद * दिलराज देओल * [[युवराज समरा]] * [[शिवम शर्मा]] * शील पटेल * समित गोहिल * सुखजिंदर सिंग * [[हर्ष ठाकर]] |valign="top"| * [[संदीप लामिछाने]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्जुन कुमल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इशान पांडे * [[करण केसी]] * [[गुलशन झा]] * [[दिपेंद्र सिंग ऐरी]] * [[देव खनाळ]] * [[नंदन यादव]] * बसीर अहमद * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * शहाब आलम * शेर मल्ला * [[संदीप जोरा]] |valign="top"| |} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या ओमान प्रमाणवेळ आहेत ([[यूटीसी+०४:००]])}} ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|CAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554415.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554416.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554417.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमरात क्रिकेट स्टेडियम टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===४था आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|CAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554418.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===५वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|CAN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554419.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===६वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ ऑक्टोबर २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|OMN}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554420.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान टर्फ १]]. [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मुख्यपान] [[क्रिकइन्फो]]वर {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ओमानमधील क्रिकेट]] ezad5b9v1brqihg84f85rlq1ud0pbol 0 385051 2717832 2026-10-07T14:14:00Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = मार्क्वेस ॲकरमन | image = MJ Ackerman.jpg | caption = २०१९ मध्ये केप टाउन ब्लिट्झ संघासोबत एमजे ॲकरमन | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन | birth_date = {{birth date and age... 2717832 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = मार्क्वेस ॲकरमन | image = MJ Ackerman.jpg | caption = २०१९ मध्ये केप टाउन ब्लिट्झ संघासोबत एमजे ॲकरमन | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन | birth_date = {{birth date and age|1996|3|1|df=yes}} | birth_place = [[जोहान्सबर्ग]], दक्षिण आफ्रिका | death_date = | death_place = | batting = डावखुरा | bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]] | role = [[फलंदाजी|फलंदाज]] | club1 = नॉर्थ वेस्ट | year1 = {{nowrap|२०१५/१६-२०१७/१८}} | clubnumber1 = | club2 = लायन्स | year2 = २०१७/१८ | clubnumber2 = | club3 = क्वाझुलू-नाताल | year3 = {{nowrap|२०१७/१८-२०१८/१९}} | clubnumber3 = | club4 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year4 = {{nowrap|२०१८/१९-२०२०/२१}} | clubnumber4 = | club5 = क्वाझुलू-नाताल कोस्टल | year5 = {{nowrap|२०१९/२०-वर्तमान}} | clubnumber5 = | club6 = केप टाउन ब्लिट्झ | year6 = २०१९ | clubnumber6 = | club7 = सनरायझर्स ईस्टर्न केप | year7 = २०२३ | clubnumber7 = | club8 = दांबुला सिक्सर्स | year8 = २०२६ | clubnumber8 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ८५ | runs1 = ५,९८६ | bat avg1 = ४८.६६ | 100s/50s1 = १६/३१ | top score1 = २५६ | deliveries1 = ८७९ | wickets1 = १० | bowl avg1 = ५२.०० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/१४ | catches/stumpings1 = ९५/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ७५ | runs2 = १,८२६ | bat avg2 = २७.२५ | 100s/50s2 = ०/११ | top score2 = ९२ | deliveries2 = ४४४ | wickets2 = १२ | bowl avg2 = २४.३३ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ४/२६ | catches/stumpings2 = ४५/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ८० | runs3 = १,५८९ | bat avg3 = २६.०४ | 100s/50s3 = ०/७ | top score3 = ७४ | deliveries3 = १२० | wickets3 = ३ | bowl avg3 = ५४.०० | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/२७ | catches/stumpings3 = ४०/– | date = ४ ऑक्टोबर २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/player/marques-ackerman-596436 [[क्रिकइन्फो]] }} '''मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन''' (जन्म १ मार्च १९९६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596436.html |title=Marques Ackerman |trans-title=मार्क्वेस ॲकरमन |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> २०१६ आफ्रिका टी२० चषकासाठी त्याचा नॉर्थ वेस्ट संघात समावेश करण्यात आला होता.<ref name="North West">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1049403.html |title=North West Squad |trans-title=नॉर्थ वेस्ट संघ |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ऑगस्ट २०१७ मध्ये टी२० ग्लोबल लीगच्या पहिल्या हंगामासाठी त्याचा डरबन कलंदर्सच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref name="T20GL">{{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|trans-title=टी२० ग्लोबल लीगने अंतिम संघांची पथके जाहीर केली|access-date=२८ ऑगस्ट २०१७|work=टी२० ग्लोबल लीग|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=५ सप्टेंबर २०१७|url-status=dead}}</ref> तथापि, ऑक्टोबर २०१७ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने सुरुवातीला ही स्पर्धा नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत पुढे ढकलली आणि त्यानंतर लवकरच ती रद्द करण्यात आली.<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |trans-title=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिकाने ग्लोबल टी२० लीग पुढे ढकलली |access-date=१० ऑक्टोबर २०१७ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> 1kafoa1yi5uob1e9tw2ouowjfl5o0dx 2717833 2717832 2026-10-07T14:20:48Z Ganesh591 62733 2717833 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = मार्क्वेस ॲकरमन | image = MJ Ackerman.jpg | caption = २०१९ मध्ये केप टाउन ब्लिट्झ संघासोबत एमजे ॲकरमन | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन | birth_date = {{birth date and age|1996|3|1|df=yes}} | birth_place = [[जोहान्सबर्ग]], दक्षिण आफ्रिका | death_date = | death_place = | batting = डावखुरा | bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]] | role = [[फलंदाजी|फलंदाज]] | club1 = नॉर्थ वेस्ट | year1 = {{nowrap|२०१५/१६-२०१७/१८}} | clubnumber1 = | club2 = लायन्स | year2 = २०१७/१८ | clubnumber2 = | club3 = क्वाझुलू-नाताल | year3 = {{nowrap|२०१७/१८-२०१८/१९}} | clubnumber3 = | club4 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year4 = {{nowrap|२०१८/१९-२०२०/२१}} | clubnumber4 = | club5 = क्वाझुलू-नाताल कोस्टल | year5 = {{nowrap|२०१९/२०-वर्तमान}} | clubnumber5 = | club6 = केप टाउन ब्लिट्झ | year6 = २०१९ | clubnumber6 = | club7 = सनरायझर्स ईस्टर्न केप | year7 = २०२३ | clubnumber7 = | club8 = दांबुला सिक्सर्स | year8 = २०२६ | clubnumber8 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ८५ | runs1 = ५,९८६ | bat avg1 = ४८.६६ | 100s/50s1 = १६/३१ | top score1 = २५६ | deliveries1 = ८७९ | wickets1 = १० | bowl avg1 = ५२.०० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/१४ | catches/stumpings1 = ९५/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ७५ | runs2 = १,८२६ | bat avg2 = २७.२५ | 100s/50s2 = ०/११ | top score2 = ९२ | deliveries2 = ४४४ | wickets2 = १२ | bowl avg2 = २४.३३ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ४/२६ | catches/stumpings2 = ४५/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ८० | runs3 = १,५८९ | bat avg3 = २६.०४ | 100s/50s3 = ०/७ | top score3 = ७४ | deliveries3 = १२० | wickets3 = ३ | bowl avg3 = ५४.०० | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/२७ | catches/stumpings3 = ४०/– | date = ४ ऑक्टोबर २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/player/marques-ackerman-596436 [[क्रिकइन्फो]] }} '''मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन''' (जन्म १ मार्च १९९६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596436.html |title=Marques Ackerman |trans-title=मार्क्वेस ॲकरमन |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> २०१६ आफ्रिका टी२० चषकासाठी त्याचा नॉर्थ वेस्ट संघात समावेश करण्यात आला होता.<ref name="North West">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1049403.html |title=North West Squad |trans-title=नॉर्थ वेस्ट संघ |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ऑगस्ट २०१७ मध्ये टी२० ग्लोबल लीगच्या पहिल्या हंगामासाठी त्याचा डरबन कलंदर्सच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref name="T20GL">{{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|trans-title=टी२० ग्लोबल लीगने अंतिम संघांची पथके जाहीर केली|access-date=२८ ऑगस्ट २०१७|work=टी२० ग्लोबल लीग|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=५ सप्टेंबर २०१७|url-status=dead}}</ref> तथापि, ऑक्टोबर २०१७ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने सुरुवातीला ही स्पर्धा नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत पुढे ढकलली आणि त्यानंतर लवकरच ती रद्द करण्यात आली.<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |trans-title=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिकाने ग्लोबल टी२० लीग पुढे ढकलली |access-date=१० ऑक्टोबर २०१७ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाह्य दुवे== * {{क्रिकइन्फो|id=596436}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Marques}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] 71j0xkbqei2h6ygsjq7afc45ac07uqj 2717850 2717833 2026-10-07T15:31:03Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मार्कस अकरमन]] वरुन [[मार्केस ॲकरमन]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2717833 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = मार्क्वेस ॲकरमन | image = MJ Ackerman.jpg | caption = २०१९ मध्ये केप टाउन ब्लिट्झ संघासोबत एमजे ॲकरमन | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन | birth_date = {{birth date and age|1996|3|1|df=yes}} | birth_place = [[जोहान्सबर्ग]], दक्षिण आफ्रिका | death_date = | death_place = | batting = डावखुरा | bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]] | role = [[फलंदाजी|फलंदाज]] | club1 = नॉर्थ वेस्ट | year1 = {{nowrap|२०१५/१६-२०१७/१८}} | clubnumber1 = | club2 = लायन्स | year2 = २०१७/१८ | clubnumber2 = | club3 = क्वाझुलू-नाताल | year3 = {{nowrap|२०१७/१८-२०१८/१९}} | clubnumber3 = | club4 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year4 = {{nowrap|२०१८/१९-२०२०/२१}} | clubnumber4 = | club5 = क्वाझुलू-नाताल कोस्टल | year5 = {{nowrap|२०१९/२०-वर्तमान}} | clubnumber5 = | club6 = केप टाउन ब्लिट्झ | year6 = २०१९ | clubnumber6 = | club7 = सनरायझर्स ईस्टर्न केप | year7 = २०२३ | clubnumber7 = | club8 = दांबुला सिक्सर्स | year8 = २०२६ | clubnumber8 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ८५ | runs1 = ५,९८६ | bat avg1 = ४८.६६ | 100s/50s1 = १६/३१ | top score1 = २५६ | deliveries1 = ८७९ | wickets1 = १० | bowl avg1 = ५२.०० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/१४ | catches/stumpings1 = ९५/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ७५ | runs2 = १,८२६ | bat avg2 = २७.२५ | 100s/50s2 = ०/११ | top score2 = ९२ | deliveries2 = ४४४ | wickets2 = १२ | bowl avg2 = २४.३३ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ४/२६ | catches/stumpings2 = ४५/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ८० | runs3 = १,५८९ | bat avg3 = २६.०४ | 100s/50s3 = ०/७ | top score3 = ७४ | deliveries3 = १२० | wickets3 = ३ | bowl avg3 = ५४.०० | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/२७ | catches/stumpings3 = ४०/– | date = ४ ऑक्टोबर २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/player/marques-ackerman-596436 [[क्रिकइन्फो]] }} '''मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन''' (जन्म १ मार्च १९९६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596436.html |title=Marques Ackerman |trans-title=मार्क्वेस ॲकरमन |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> २०१६ आफ्रिका टी२० चषकासाठी त्याचा नॉर्थ वेस्ट संघात समावेश करण्यात आला होता.<ref name="North West">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1049403.html |title=North West Squad |trans-title=नॉर्थ वेस्ट संघ |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ऑगस्ट २०१७ मध्ये टी२० ग्लोबल लीगच्या पहिल्या हंगामासाठी त्याचा डरबन कलंदर्सच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref name="T20GL">{{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|trans-title=टी२० ग्लोबल लीगने अंतिम संघांची पथके जाहीर केली|access-date=२८ ऑगस्ट २०१७|work=टी२० ग्लोबल लीग|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=५ सप्टेंबर २०१७|url-status=dead}}</ref> तथापि, ऑक्टोबर २०१७ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने सुरुवातीला ही स्पर्धा नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत पुढे ढकलली आणि त्यानंतर लवकरच ती रद्द करण्यात आली.<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |trans-title=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिकाने ग्लोबल टी२० लीग पुढे ढकलली |access-date=१० ऑक्टोबर २०१७ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाह्य दुवे== * {{क्रिकइन्फो|id=596436}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Marques}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] 71j0xkbqei2h6ygsjq7afc45ac07uqj 2717975 2717850 2026-10-08T09:14:25Z ~2026-41910-22 185743 2717975 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = मार्क्वेस ॲकरमन | image = MJ Ackerman.jpg | caption = २०१९ मध्ये केप टाउन ब्लिट्झ संघासोबत एमजे ॲकरमन | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन | birth_date = {{birth date and age|1996|3|1|df=yes}} | birth_place = [[जोहान्सबर्ग]], दक्षिण आफ्रिका | death_date = | death_place = | batting = डावखुरा | bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]] | role = [[फलंदाजी|फलंदाज]] | club1 = नॉर्थ वेस्ट | year1 = {{nowrap|२०१५/१६-२०१७/१८}} | clubnumber1 = | club2 = लायन्स | year2 = २०१७/१८ | clubnumber2 = | club3 = क्वाझुलू-नाताल | year3 = {{nowrap|२०१७/१८-२०१८/१९}} | clubnumber3 = | club4 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year4 = {{nowrap|२०१८/१९-२०२०/२१}} | clubnumber4 = | club5 = क्वाझुलू-नाताल कोस्टल | year5 = {{nowrap|२०१९/२०-वर्तमान}} | clubnumber5 = | club6 = केप टाउन ब्लिट्झ | year6 = २०१९ | clubnumber6 = | club7 = सनरायझर्स ईस्टर्न केप | year7 = २०२३ | clubnumber7 = | club8 = दांबुला सिक्सर्स | year8 = २०२६ | clubnumber8 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ८५ | runs1 = ५,९८६ | bat avg1 = ४८.६६ | 100s/50s1 = १६/३१ | top score1 = २५६ | deliveries1 = ८७९ | wickets1 = १० | bowl avg1 = ५२.०० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/१४ | catches/stumpings1 = ९५/– | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches2 = ७५ | runs2 = १,८२६ | bat avg2 = २७.२५ | 100s/50s2 = ०/११ | top score2 = ९२ | deliveries2 = ४४४ | wickets2 = १२ | bowl avg2 = २४.३३ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ४/२६ | catches/stumpings2 = ४५/– | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ८० | runs3 = १,५८९ | bat avg3 = २६.०४ | 100s/50s3 = ०/७ | top score3 = ७४ | deliveries3 = १२० | wickets3 = ३ | bowl avg3 = ५४.०० | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/२७ | catches/stumpings3 = ४०/– | date = ४ ऑक्टोबर २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/player/marques-ackerman-596436 क्रिकइन्फो }} '''मार्क्वेस जॅनी ॲकरमन''' (जन्म १ मार्च १९९६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596436.html |title=Marques Ackerman |trans-title=मार्क्वेस ॲकरमन |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> २०१६ आफ्रिका टी२० चषकासाठी त्याचा नॉर्थ वेस्ट संघात समावेश करण्यात आला होता.<ref name="North West">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1049403.html |title=North West Squad |trans-title=नॉर्थ वेस्ट संघ |access-date=१ सप्टेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ऑगस्ट २०१७ मध्ये टी२० ग्लोबल लीगच्या पहिल्या हंगामासाठी त्याचा डरबन कलंदर्सच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref name="T20GL">{{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|trans-title=टी२० ग्लोबल लीगने अंतिम संघांची पथके जाहीर केली|access-date=२८ ऑगस्ट २०१७|work=टी२० ग्लोबल लीग|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=५ सप्टेंबर २०१७|url-status=dead}}</ref> तथापि, ऑक्टोबर २०१७ मध्ये [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]ने सुरुवातीला ही स्पर्धा नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत पुढे ढकलली आणि त्यानंतर लवकरच ती रद्द करण्यात आली.<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |trans-title=क्रिकेट दक्षिण आफ्रिकाने ग्लोबल टी२० लीग पुढे ढकलली |access-date=१० ऑक्टोबर २०१७ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाह्य दुवे== * {{क्रिकइन्फो|id=596436}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ackerman, Marques}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] 30zz3nfswnf0yvuy12kydyqx2eimbfy 0 385052 2717834 2026-10-07T14:25:54Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = डुआन यान्सेन | image = | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = डुआन यान्सेन | birth_date = {{birth date and age|2000|5|1|df=yes}} | birth_place = क्लर्क्सडॉर्प, [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]], द... 2717834 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = डुआन यान्सेन | image = | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = डुआन यान्सेन | birth_date = {{birth date and age|2000|5|1|df=yes}} | birth_place = क्लर्क्सडॉर्प, [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]], दक्षिण आफ्रिका | height = ६ फूट ८ इंच | death_date = | death_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = डाव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]] | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | family = [[मार्को यान्सिन]] (जुळा भाऊ) | club1 = नॉर्थ वेस्ट | international = true | internationalspan = २०२६-वर्तमान | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = ९ सप्टेंबर | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = नामिबिया | odicap = १६८ | lastodidate = ११ सप्टेंबर | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = नामिबिया | odishirt = | T20Idebutdate = २८ ऑगस्ट | T20Idebutyear = २०२६ | T20Idebutagainst = नामिबिया | T20Icap = १२० | lastT20Idate = ६ सप्टेंबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = झिम्बाब्वे | T20Ishirt = | year1 = २०१८/१९ | clubnumber1 = | club2 = फ्री स्टेट | year2 = २०१९/२०-२०२०/२१ | clubnumber2 = | club3 = नॉर्थ वेस्ट | year3 = २०२१/२२-वर्तमान | clubnumber3 = | club4 = सेंट किट्स अँड नेव्हिस पॅट्रियट्स | year4 = २०२२ | clubnumber4 = | club5 = [[मुंबई इंडियन्स]] | year5 = २०२३ | clubnumber5 = | club6 = एमआय केप टाउन | year6 = २०२३-२०२४ | clubnumber6 = | club7 = जोबर्ग सुपर किंग्ज | year7 = २०२६ | club8 = [[ग्लाउस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|ग्लाउस्टरशायर]] | year8 = २०२६ | columns = 4 | column1 = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|वनडे]] | matches1 = ३ | runs1 = ३० | bat avg1 = ३०.०० | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = २७[[नाबाद|*]] | deliveries1 = १२० | wickets1 = ५ | bowl avg1 = १७.६० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ४/३१ | catches/stumpings1 = ०/– | column2 = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]] | matches2 = ४ | runs2 = ५१ | bat avg2 = – | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = २५[[नाबाद|*]] | deliveries2 = ९० | wickets2 = ११ | bowl avg2 = १२.३६ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ३/२१ | catches/stumpings2 = १/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches3 = २९ | runs3 = ८१० | bat avg3 = २१.८९ | 100s/50s3 = ०/५ | top score3 = ६४ | deliveries3 = ४,०४० | wickets3 = ७४ | bowl avg3 = २९.०० | fivefor3 = ४ | tenfor3 = ० | best bowling3 = ६/९ | catches/stumpings3 = १६/– | column4 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches4 = ३८ | runs4 = ४३९ | bat avg4 = २३.१० | 100s/50s4 = ०/१ | top score4 = ६१[[नाबाद|*]] | deliveries4 = १,५३७ | wickets4 = ५० | bowl avg4 = २७.९० | fivefor4 = ० | tenfor4 = ० | best bowling4 = ४/३१ | catches/stumpings4 = १९/– | date = २९ सप्टेंबर २०२६ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595954.html [[क्रिकइन्फो]] }} '''डुआन यान्सेन''' (जन्म १ मे २०००) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595954.html |title=Duan Jansen |trans-title=डुआन यान्सेन |access-date=१२ जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने १० जानेवारी २०१९ रोजी २०१८-१९ सीएसए ३-दिवसीय प्रांतीय चषक स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157482.html |title=Pool B, CSA 3-Day Provincial Cup at Potchefstroom, Jan 10-12 2019 |trans-title=पूल ब, सीएसए ३-दिवसीय प्रांतीय चषक, पॉचेफस्ट्रूम, १०-१२ जानेवारी २०१९ |access-date=१२ जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने २० जानेवारी २०१९ रोजी २०१८-१९ सीएसए प्रांतीय एकदिवसीय आव्हान स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157578.html |title=Cross Pool, CSA Provincial One-Day Challenge at Bloemfontein, Jan 20 2019 |trans-title=क्रॉस पूल, सीएसए प्रांतीय एकदिवसीय आव्हान, ब्लूमफाँटेन, २० जानेवारी २०१९ |access-date=२० जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> सप्टेंबर २०१९ मध्ये २०१९-२० सीएसए प्रांतीय टी२० चषकासाठी त्याचा फ्री स्टेटच्या पथकात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/31632/Free-State-Announces-Provincial-T20-Squad |title=Free State Announces Provincial T20 Squad |trans-title=फ्री स्टेटने प्रांतीय टी२० पथक जाहीर केले |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=१० सप्टेंबर २०१९ }}{{Dead link|date=मार्च २०२२ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याने १३ सप्टेंबर २०१९ रोजी २०१९-२० सीएसए प्रांतीय टी२० चषकात फ्री स्टेटकडून [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200364.html |title=1st Match, Pool A, CSA Provincial T20 Cup at Benoni, Sep 13 2019 |trans-title=पहिला सामना, पूल अ, सीएसए प्रांतीय टी२० चषक, बेनोनी, १३ सप्टेंबर २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ सप्टेंबर २०१९}}</ref> एप्रिल २०२१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील २०२१-२२ क्रिकेट हंगामापूर्वी त्याचा नॉर्थ वेस्टच्या पथकात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |title=CSA reveals Division One squads for 2021/22 |trans-title=सीएसएने २०२१/२२ साठी विभाग एकची पथके जाहीर केली |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२० एप्रिल २०२१ |archive-date=२० एप्रिल २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |url-status=dead }}</ref> डुआनचा जुळा भाऊ [[मार्को यान्सिन|मार्को]] हादेखील नॉर्थ वेस्टकडून क्रिकेट खेळला असून सध्या [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून]] खेळतो.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/india-vs-south-africa-meet-duan-and-marco-jansen-17-year-old-twins-who-have-impressed-virat-kohli-and-co-in-nets-4315541.html |title=India vs South Africa: Meet Duan and Marco Jansen, 17-year-old twins who have impressed Virat Kohli and Co in nets |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: नेट्समध्ये विराट कोहली आणि सहकाऱ्यांना प्रभावित करणारे १७ वर्षीय जुळे भाऊ डुआन आणि मार्को यान्सेन |work=फर्स्टपोस्ट |access-date=५ मार्च २०१९}}</ref> डुआन हा २०२२ मध्ये ६आयक्स्टी स्पर्धा आणि सीपीएलमध्ये सहभागी झालेल्या सेंट किट्स अँड नेव्हिस पॅट्रियट्स संघाचा सदस्य होता. ६आयक्स्टी स्पर्धेदरम्यान तो आघाडीच्या गोलंदाजांपैकी एक ठरला आणि त्याने आपल्या संघाला स्पर्धा जिंकण्यात मदत केली. ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाह्य दुवे== * {{cricinfo|id=595954}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Jansen, Duan}} [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:मुंबई इंडियन्स क्रिकेट खेळाडू]] 9hu4kzfe5fd9gkkosdi1oegaog8dbue 2717976 2717834 2026-10-08T09:14:41Z ~2026-41910-22 185743 2717976 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = डुआन यान्सेन | image = | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = डुआन यान्सेन | birth_date = {{birth date and age|2000|5|1|df=yes}} | birth_place = क्लर्क्सडॉर्प, [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]], दक्षिण आफ्रिका | height = ६ फूट ८ इंच | death_date = | death_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = डाव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलद]] | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | family = [[मार्को यान्सिन]] (जुळा भाऊ) | club1 = नॉर्थ वेस्ट | international = true | internationalspan = २०२६-वर्तमान | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = ९ सप्टेंबर | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = नामिबिया | odicap = १६८ | lastodidate = ११ सप्टेंबर | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = नामिबिया | odishirt = | T20Idebutdate = २८ ऑगस्ट | T20Idebutyear = २०२६ | T20Idebutagainst = नामिबिया | T20Icap = १२० | lastT20Idate = ६ सप्टेंबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = झिम्बाब्वे | T20Ishirt = | year1 = २०१८/१९ | clubnumber1 = | club2 = फ्री स्टेट | year2 = २०१९/२०-२०२०/२१ | clubnumber2 = | club3 = नॉर्थ वेस्ट | year3 = २०२१/२२-वर्तमान | clubnumber3 = | club4 = सेंट किट्स अँड नेव्हिस पॅट्रियट्स | year4 = २०२२ | clubnumber4 = | club5 = [[मुंबई इंडियन्स]] | year5 = २०२३ | clubnumber5 = | club6 = एमआय केप टाउन | year6 = २०२३-२०२४ | clubnumber6 = | club7 = जोबर्ग सुपर किंग्ज | year7 = २०२६ | club8 = [[ग्लाउस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|ग्लाउस्टरशायर]] | year8 = २०२६ | columns = 4 | column1 = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|वनडे]] | matches1 = ३ | runs1 = ३० | bat avg1 = ३०.०० | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = २७[[नाबाद|*]] | deliveries1 = १२० | wickets1 = ५ | bowl avg1 = १७.६० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ४/३१ | catches/stumpings1 = ०/– | column2 = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]] | matches2 = ४ | runs2 = ५१ | bat avg2 = – | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = २५[[नाबाद|*]] | deliveries2 = ९० | wickets2 = ११ | bowl avg2 = १२.३६ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ३/२१ | catches/stumpings2 = १/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches3 = २९ | runs3 = ८१० | bat avg3 = २१.८९ | 100s/50s3 = ०/५ | top score3 = ६४ | deliveries3 = ४,०४० | wickets3 = ७४ | bowl avg3 = २९.०० | fivefor3 = ४ | tenfor3 = ० | best bowling3 = ६/९ | catches/stumpings3 = १६/– | column4 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | matches4 = ३८ | runs4 = ४३९ | bat avg4 = २३.१० | 100s/50s4 = ०/१ | top score4 = ६१[[नाबाद|*]] | deliveries4 = १,५३७ | wickets4 = ५० | bowl avg4 = २७.९० | fivefor4 = ० | tenfor4 = ० | best bowling4 = ४/३१ | catches/stumpings4 = १९/– | date = २९ सप्टेंबर २०२६ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595954.html क्रिकइन्फो }} '''डुआन यान्सेन''' (जन्म १ मे २०००) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595954.html |title=Duan Jansen |trans-title=डुआन यान्सेन |access-date=१२ जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने १० जानेवारी २०१९ रोजी २०१८-१९ सीएसए ३-दिवसीय प्रांतीय चषक स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157482.html |title=Pool B, CSA 3-Day Provincial Cup at Potchefstroom, Jan 10-12 2019 |trans-title=पूल ब, सीएसए ३-दिवसीय प्रांतीय चषक, पॉचेफस्ट्रूम, १०-१२ जानेवारी २०१९ |access-date=१२ जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने २० जानेवारी २०१९ रोजी २०१८-१९ सीएसए प्रांतीय एकदिवसीय आव्हान स्पर्धेत नॉर्थ वेस्टकडून [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157578.html |title=Cross Pool, CSA Provincial One-Day Challenge at Bloemfontein, Jan 20 2019 |trans-title=क्रॉस पूल, सीएसए प्रांतीय एकदिवसीय आव्हान, ब्लूमफाँटेन, २० जानेवारी २०१९ |access-date=२० जानेवारी २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> सप्टेंबर २०१९ मध्ये २०१९-२० सीएसए प्रांतीय टी२० चषकासाठी त्याचा फ्री स्टेटच्या पथकात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/31632/Free-State-Announces-Provincial-T20-Squad |title=Free State Announces Provincial T20 Squad |trans-title=फ्री स्टेटने प्रांतीय टी२० पथक जाहीर केले |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=१० सप्टेंबर २०१९ }}{{Dead link|date=मार्च २०२२ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याने १३ सप्टेंबर २०१९ रोजी २०१९-२० सीएसए प्रांतीय टी२० चषकात फ्री स्टेटकडून [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200364.html |title=1st Match, Pool A, CSA Provincial T20 Cup at Benoni, Sep 13 2019 |trans-title=पहिला सामना, पूल अ, सीएसए प्रांतीय टी२० चषक, बेनोनी, १३ सप्टेंबर २०१९ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ सप्टेंबर २०१९}}</ref> एप्रिल २०२१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील २०२१-२२ क्रिकेट हंगामापूर्वी त्याचा नॉर्थ वेस्टच्या पथकात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |title=CSA reveals Division One squads for 2021/22 |trans-title=सीएसएने २०२१/२२ साठी विभाग एकची पथके जाहीर केली |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२० एप्रिल २०२१ |archive-date=२० एप्रिल २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |url-status=dead }}</ref> डुआनचा जुळा भाऊ [[मार्को यान्सिन|मार्को]] हादेखील नॉर्थ वेस्टकडून क्रिकेट खेळला असून सध्या [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून]] खेळतो.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/india-vs-south-africa-meet-duan-and-marco-jansen-17-year-old-twins-who-have-impressed-virat-kohli-and-co-in-nets-4315541.html |title=India vs South Africa: Meet Duan and Marco Jansen, 17-year-old twins who have impressed Virat Kohli and Co in nets |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका: नेट्समध्ये विराट कोहली आणि सहकाऱ्यांना प्रभावित करणारे १७ वर्षीय जुळे भाऊ डुआन आणि मार्को यान्सेन |work=फर्स्टपोस्ट |access-date=५ मार्च २०१९}}</ref> डुआन हा २०२२ मध्ये ६आयक्स्टी स्पर्धा आणि सीपीएलमध्ये सहभागी झालेल्या सेंट किट्स अँड नेव्हिस पॅट्रियट्स संघाचा सदस्य होता. ६आयक्स्टी स्पर्धेदरम्यान तो आघाडीच्या गोलंदाजांपैकी एक ठरला आणि त्याने आपल्या संघाला स्पर्धा जिंकण्यात मदत केली. ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाह्य दुवे== * {{cricinfo|id=595954}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Jansen, Duan}} [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:मुंबई इंडियन्स क्रिकेट खेळाडू]] 3myhpx29n7h3l4ad8sqtbqaqg6zegb9 3 385053 2717835 2026-10-07T14:32:44Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717835 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=तछझचदज}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:०२, ७ ऑक्टोबर २०२६ (IST) gxvhn5eouoh70xekj9c7ifvnfarkabw 3 385054 2717836 2026-10-07T14:46:11Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717836 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=राजकुमार फुले}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:१६, ७ ऑक्टोबर २०२६ (IST) pleq1ii6p823h1aq3cgk8ow9lpkabmo 3 385055 2717837 2026-10-07T14:54:35Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717837 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=राजकुमार जाधव}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:२४, ७ ऑक्टोबर २०२६ (IST) fuzjwjw5hk8h14w8l6ovfqpe63g5okj 0 385056 2717841 2026-10-07T15:03:59Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अफगाणिस्तान वि बांगलादेश क्रिकेट संघ युएईमध्ये, २०२६–२७]] वरुन [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा अफगाणिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमीरातीमध्ये), २०२६–२७]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2717841 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा अफगाणिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमीरातीमध्ये), २०२६–२७]] 8geunpdqbh2gr114icuq1jv8pjfqxbr 3 385057 2717845 2026-10-07T15:20:33Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717845 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Sandip sakat}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:५०, ७ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 1o9apnqo5uyglhd5854tq2l16l76ui0 0 385058 2717851 2026-10-07T15:31:03Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मार्कस अकरमन]] वरुन [[मार्केस ॲकरमन]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2717851 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्केस ॲकरमन]] op9vcony0wy5reyz0u6xooaaq9tn444 0 385059 2717852 2026-10-07T15:31:26Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717852 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्केस ॲकरमन]] op9vcony0wy5reyz0u6xooaaq9tn444 0 385060 2717853 2026-10-07T15:31:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717853 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्केस ॲकरमन]] op9vcony0wy5reyz0u6xooaaq9tn444 0 385061 2717854 2026-10-07T16:01:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717854 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दुआन यान्सिन]] 66sxto84e0144q6ndexs511d2sfil3f 0 385062 2717855 2026-10-07T16:01:26Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717855 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दुआन यान्सिन]] 66sxto84e0144q6ndexs511d2sfil3f 0 385063 2717856 2026-10-07T16:05:45Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी... 2717856 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:मराठीच्या बोली]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] [[वर्ग:समाजभाषाशास्त्र]] [[वर्ग:भाषिक विविधता]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] is8zstcpuh2d0pcqiw9vbsdp7giabfq 2717857 2717856 2026-10-07T16:05:46Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2717857 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:मराठीच्या बोली]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] [[वर्ग:समाजभाषाशास्त्र]] [[वर्ग:भाषिक विविधता]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] jkllnal75lboex06hbx5fxmflyfoofu 2717866 2717857 2026-10-07T16:32:30Z AdvAnantGholam 172574 2717866 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२०च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:मराठीच्या बोली]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] [[वर्ग:समाजभाषाशास्त्र]] [[वर्ग:भाषिक विविधता]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] 5iluhwzir856421mt8bew0s5y160x47 2717867 2717866 2026-10-07T16:32:32Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2717867 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:मराठीच्या बोली]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] [[वर्ग:समाजभाषाशास्त्र]] [[वर्ग:भाषिक विविधता]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] 70ttd1vzeoqso603n4ay8mrbslbyi2g 2717868 2717867 2026-10-07T16:33:13Z AdvAnantGholam 172574 2717868 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] 4f08vctjji2s7s5z92ro7pprueq0m8x 2717871 2717868 2026-10-07T16:36:13Z AdvAnantGholam 172574 /* कोंकणी–मराठी विवाद */ 2717871 wikitext text/x-wiki कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] beroxu51uwuw9s035k644xr4aa0fiu8 2717873 2717871 2026-10-07T16:51:20Z AdvAnantGholam 172574 2717873 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकणातील लोकभाषा आणि बोलीवैविध्य | label1 = प्रदेश | data1 = [[कोकण]] | label2 = विषय | data2 = भाषिक वैविध्य | label3 = संबंधित भाषा | data3 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] | label4 = प्रमुख भाषिक रूपे | data4 = आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी, मालवणी | label5 = संबंधित अभ्यासक्षेत्रे | data5 = बोलीभाषाशास्त्र, समाजभाषाशास्त्र, ऐतिहासिक भाषाविज्ञान }} '''कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे''' भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार '''विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात'''. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] hr3xiactf357z97urwsymeoaf9d9sgd 2717983 2717873 2026-10-08T09:17:52Z ~2026-41910-22 185743 2717983 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकणातील लोकभाषा आणि बोलीवैविध्य | label1 = प्रदेश | data1 = [[कोकण]] | label2 = विषय | data2 = भाषिक वैविध्य | label3 = संबंधित भाषा | data3 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] | label4 = प्रमुख भाषिक रूपे | data4 = आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी, मालवणी | label5 = संबंधित अभ्यासक्षेत्रे | data5 = बोलीभाषाशास्त्र, समाजभाषाशास्त्र, ऐतिहासिक भाषाविज्ञान }} '''कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे''' भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार '''विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात'''. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] fx6dtd0et7w6hurcg759ezzup1tnp2z 2718029 2717983 2026-10-08T11:40:39Z AdvAnantGholam 172574 2718029 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकणातील लोकभाषा आणि बोलीवैविध्य | label1 = प्रदेश | data1 = [[कोकण]] | label2 = विषय | data2 = भाषिक वैविध्य | label3 = संबंधित भाषा | data3 = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] | label4 = प्रमुख भाषिक रूपे | data4 = आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी, मालवणी | label5 = संबंधित अभ्यासक्षेत्रे | data5 = बोलीभाषाशास्त्र, समाजभाषाशास्त्र, ऐतिहासिक भाषाविज्ञान }} [[File:Konkani languages.png|thumb|right|300px|कोंकणी भाषिक रूपांचे भौगोलिक व भाषिक वितरण दर्शविणारा नकाशा.]] '''कोकण हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील एकसंध भाषिक प्रदेश नसून येथे''' भौगोलिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांनुसार '''विविध भाषाप्रकार आणि बोलीरूपे आढळतात'''. उत्तर कोकणातील आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांपासून रत्‍नागिरीतील संगमेश्वरी व बाणकोटी आणि दक्षिण कोकणातील कुडाळी, मालवणी तसेच कोंकणीच्या विविध रूपांपर्यंत या प्रदेशात भाषिक वैविध्य दिसून येते. या वैविध्यामध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्यातील संक्रमणशील भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक भाषासंपर्क महत्त्वाचा ठरतो. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील नोंदी आणि नंतरच्या बोलीसर्वेक्षणांत या विविधतेचे वेगवेगळ्या पद्धतीने दस्तऐवजीकरण झाले आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात ठाण्याच्या कोकण-प्रमाणापासून (Konkan Standard) पुढे आगरी, कुणबी, भंडारी, ठकरी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आदी भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. त्याच वर्गीकरणात राजापूरच्या दक्षिणेकडील कोंकणी आणि कुडाळी ख्रिस्ती कोंकणी यांसारख्या भाषिक रूपांची स्वतंत्र नोंद आढळते. आधुनिक भाषावैज्ञानिक अभ्यासात मात्र या ऐतिहासिक वर्गीकरणांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले असून कोकणातील भाषिक प्रकारांमधील भौगोलिक संक्रमण, भाषासंपर्क आणि कालानुसार झालेला बदल यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संबंधांचे वर्गीकरण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त राहिले आहे. १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदींपासून पुढे कोंकणी आणि मराठीच्या परस्परसंबंधां विषयी विविध मते नोंदवली गेली, तर १९७१ च्या कोंकणी सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक समूह, त्यांचे सामाजिक घटक आणि विविध भाषिक रूपे स्वतंत्रपणे नोंदविण्यात आली आहेत. डेनिस कुर्झन यांनीही कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठी–कोंकणी विवादाचा स्वतंत्र समाज भाषा वैज्ञानिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे “कोंकणी” आणि “कोकणातील मराठी बोली” हे समानार्थी मानणे योग्य ठरत नाही; प्रत्येक भाषिक रूपाचे वर्गीकरण त्याच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांच्या संदर्भात वेगळे सांगण्यात आले आहे. <ref name="Census1971">Census of India. ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra, Series 1: Language Monographs.'' Government of India, 1982.</ref><ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> आधुनिक ''Survey of Dialects of the Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून. या सर्वेक्षणामुळे ऐतिहासिक ग्रीअर्सन सर्वेक्षणातील नोंदींची आधुनिक भाषिक वापराशी तुलना करणे शक्य झाले आहे. विशेषतः कोकणातील संगमेश्वर, मालवण आणि सिंधुदुर्ग परिसरातील भाषिक रूपांमध्ये कालानुसार झालेला बदल आणि प्रमाण मराठीशी झालेला संपर्क आधुनिक अभ्यासातून स्पष्ट होतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == कोकणातील भाषिक प्रदेशाची व्याप्ती == कोकणातील भाषिक वैविध्य भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध नसून उत्तर कोकण, मध्य कोकण आणि दक्षिण कोकण या व्यापक प्रदेशांमध्ये त्याचे स्वरूप बदलत जाते. या बदलामागे भौगोलिक सलगता, स्थानिक सामाजिक समूह, ऐतिहासिक स्थलांतर, मराठी व कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्क आणि प्रमाणभाषेचा प्रभाव हे घटक महत्त्वाचे आहेत. ऐतिहासिक ''Linguistic Survey of India'' तसेच पुढील जनगणना-आधारित आणि आधुनिक बोलीशास्त्रीय सर्वेक्षणांत कोकणातील विविध भाषिक रूपांची वेगवेगळ्या पद्धतीने नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === उत्तर कोकण === उत्तर कोकणात सध्याच्या मुंबई, पालघर आणि ठाणे परिसरापासून रायगडाच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत विविध मराठी आणि इतर भाषिक रूपांचा सहवास आढळतो. या प्रदेशात आगरी, कोळी आणि वाडवळी यांसारख्या भाषिक रूपांचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये आढळतो. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे परिसरातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील भाषिक अभ्यासांमध्ये या प्रदेशातील भाषिक विविधतेचा संबंध स्थानिक समुदाय, भौगोलिक परिसर आणि सामाजिक वापराशी जोडला गेला असे दिसत आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> ठाणे–पालघर परिसरातील आगरी हा या प्रदेशातील महत्त्वाचा भाषिक प्रकार आहे. आगरीच्या वापराचा भौगोलिक विस्तार, तिची स्वतंत्र शब्दसंपदा आणि प्रमाण मराठीशी असलेला संपर्क यांचा मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात उल्लेख आढळतो. आधुनिक मराठी विश्वकोशातील आगरी बोलीवरील लेखातही तिच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> पालघर–वसई परिसरात वाडवळी आणि फुदगी या भाषिक रूपांचाही असा उल्लेख आढळतो. या भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील ऐतिहासिक भाषासंपर्क लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांना केवळ एका भाषेच्या निश्चित चौकटीत बसविण्याऐवजी त्यांच्या स्थानिक वापराच्या आणि ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/> उत्तर कोकणातील भाषिक इतिहासावर पोर्तुगीज काळातील संपर्काचा परिणाम झाल्याचे भाषिक स्रोतांच्या इतिहासातून दिसून येते. मराठी आणि कोंकणीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना वसई, ठाणे आणि मुंबई परिसराशी संबंधित भाषिक स्रोतांचाही येथे विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> === मध्य कोकण === मध्य कोकणात रायगड आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तर व मध्य भागातील भाषिक रूपांमध्ये उत्तर कोकणातील मराठीच्या रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणीशी संबंधित भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांत या प्रदेशातील मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांची नोंद झाली असून स्थानिक सामाजिक समूहांच्या भाषावापरामुळे त्यात अंतर्गत विविधता दिसून येते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> या प्रदेशातील भाषिक वैविध्यात कोकणातील मराठीचे प्रादेशिक प्रकार, कुणबी आणि कोळी यांसारख्या सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांचा विचार करता येतो. Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत महाडच्या कुणबी भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासातही भौगोलिक प्रदेशाबरोबर सामाजिक घटकांनुसार मराठी बोलींमध्ये होणाऱ्या फरकांचा विचार यात केला आहे. <ref name="GhatageKunbi">Ghatage, A. M. ''Kunbi of Mahad: A Survey of Marathi Dialects.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1966.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या उत्तर व मध्य भागात मराठीच्या प्रादेशिक रूपांबरोबरच दक्षिणेकडील कोंकणी भाषिक रूपांशी संपर्क आढळतो. त्यामुळे या प्रदेशातील भाषिक सीमा प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे जुळतात असे मानता येत नाही. भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वितरणाचा विचार करताना भौगोलिक सातत्य आणि भाषासंपर्क या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1901"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === दक्षिण कोकण === दक्षिण कोकणात रत्‍नागिरीच्या दक्षिण भागापासून सिंधुदुर्गापर्यंत भाषिक वैविध्याचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे दिसून येते. राजापूर, कणकवली, कुडाळ, मालवण आणि सावंतवाडी या परिसरांमध्ये मराठी, कोंकणी आणि त्यांच्या स्थानिक भाषिक रूपांचा परस्परसंबंध आढळतो. Ghatage यांच्या ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II'' या अभ्यासात कुडाळी भाषिक प्रकाराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणीच्या विविध रूपांची नोंद करण्यात आली असून कुडाळ आणि सावंतवाडी परिसरातील भाषिक माहितीचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणातून दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांमधील प्रादेशिक आणि सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपामध्ये कालानुसार झालेले बदल आधुनिक अभ्यासातूनही दिसून येतात. Satam यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक स्वरूप समजून घेताना ऐतिहासिक नोंदींबरोबर आधुनिक भाषिक वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> रत्‍नागिरीतील संगमेश्वर परिसरातील संगमेश्वरी हा भाषिक प्रकारही दक्षिण कोकणातील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदींची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक वापराशी तुलना करण्यात आली असून त्यातून भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये झालेला बदल स्पष्ट होतो. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> दक्षिण कोकणातील मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्परसंबंधामुळे काही भाषिक रूपे संक्रमणशील स्वरूपाची दिसतात. त्यामुळे राजापूरपासून सिंधुदुर्गापर्यंतच्या प्रदेशाचा अभ्यास करताना भाषिक सीमांबरोबर भाषिक संक्रमण आणि संपर्क यांचाही विचार करणे उपयुक्त ठरते. आधुनिक ''Survey of Dialects of Marathi Language'' मध्ये ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करून अशा बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> == प्रमुख लोकभाषा आणि बोली == कोकणातील भाषिक वैविध्याचे स्वरूप समजून घेताना विविध भाषिक रूपांना केवळ त्यांच्या नावावरून एका निश्चित भाषिक वर्गात समाविष्ट करणे योग्य ठरत नाही. ऐतिहासिक सर्वेक्षणांमध्ये काही भाषिक रूपांचा मराठीच्या बोलीसमूहाच्या संदर्भात, तर काहींचा कोंकणीच्या विविध रूपांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मात्र भौगोलिक वितरण, भाषासंपर्क, सामाजिक घटक आणि कालानुसार होणारे बदल यांचा विचार करून या भाषिक रूपांचे विश्लेषण केले जाते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === कोकण-देशी / कोकणातील मराठी === “कोकण-देशी” किंवा ''Konkan Standard'' ही संज्ञा ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मधील कोकणातील मराठीच्या एका प्रादेशिक रूपाच्या वर्णनाच्या संदर्भात वापरली जाते. त्यांच्या सर्वेक्षणात ठाणे आणि कोकणातील मराठीच्या प्रादेशिक रूपांची नोंद करण्यात आली होती. पुढील मराठी बोली-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मराठीच्या विविध स्थानिक रूपांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901">Census of India. ''Languages of India: Being a Reprint of the Chapter on Languages from the Census of India, 1901.'' Government of India, 1901.</ref> आधुनिक सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांचा विचार केवळ भौगोलिक अंतराच्या आधारे न करता सामाजिक आणि ऐतिहासिक घटकांच्या संदर्भात केला जातो. कुलकर्णी-जोशी यांनी ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे मराठीतील भाषिक विविधता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार केला आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील समकालीन मराठीच्या प्रादेशिक विविधतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय माहिती यांची तुलना केल्यामुळे कोकणातील मराठीच्या स्थानिक रूपांमधील सातत्य आणि बदल यांचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDML">Deccan College Post-Graduate and Research Institute; Rajya Marathi Vikas Sanstha. ''Survey of Dialects of the Marathi Language Online.''</ref> === आगरी === आगरी ही उत्तर कोकणातील महत्त्वाची भाषिक बोली असून तिचा वापर मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड परिसराशी संबंधित असल्याचे भाषिक साहित्यात नमूद केले आहे. आगरीच्या भाषिक स्वरूपात स्थानिक समाजजीवन, भौगोलिक परिसर आणि प्रमाण मराठीशी असलेल्या संपर्काचे प्रतिबिंब दिसते. आगरीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार मराठी भाषाशास्त्रीय साहित्यात तसेच आधुनिक मराठी विश्वकोशात करण्यात आला आहे. <ref name="OzarkarAgri">ओझरकर, रेणुका. “आगरी बोली.” ''मराठी विश्वकोश''. महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, 2026.</ref> ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणात आगरीचा कोकणातील मराठीच्या व्यापक भाषिक संदर्भात विचार करण्यात आला होता. आधुनिक अभ्यासात मात्र आगरीच्या ध्वनीरचना, शब्दसंपदा, व्याकरण आणि सामाजिक वापरातील वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. त्यामुळे आगरीचे वर्णन करताना तिचे प्रमाण मराठीशी असलेले संबंध आणि तिची स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्ये या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="OzarkarAgri"/> आगरीच्या अभ्यासात स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चारपद्धती आणि प्रमाण मराठीशी होणारा भाषिक संपर्क हे महत्त्वाचे विषय ठरतात. त्यामुळे आगरीला केवळ प्रमाण मराठीचे स्थानिक रूप म्हणून न पाहता, स्वतंत्र सामाजिक आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये असलेली बोली म्हणून तिचा अभ्यास केला जातो. <ref name="OzarkarAgri"/> === कोळी === “कोळी” ही संज्ञा कोकणातील विविध किनारी आणि सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक रूपांसाठी वापरली जाते. या नावाखाली विविध स्थानिक भाषिक रूपे आढळत असल्याने संपूर्ण कोकणातील “कोळी”चे एकच एकसंध भाषिक स्वरूप आहे असे मानणे योग्य नाही. मराठीशी संबंधित कोळी भाषिक रूपांच्या अभ्यासासाठी सुहासिनी एल. लड्डू यांचे संशोधन विशेष महत्त्वाचे आहे. <ref name="Laddu1961">Laddu, Suhasini L. ''Linguistic Analysis of Koli (A Dialect of Marathi).'' Ph.D. dissertation, Deccan College, Poona, 1961, 449 pp.</ref> लड्डू यांच्या अभ्यासात कोळीच्या भाषिक रचनेचे आणि ध्वनीविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. हा अभ्यास विशिष्ट कोळी भाषिक रूपाच्या संदर्भात असल्यामुळे त्यातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील सर्व कोळी भाषिक रूपांना आपोआप लागू करता येत नाहीत. <ref name="Laddu1961"/> कोळी भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना प्रदेश, सामाजिक समूह आणि मराठीशी असलेला भाषिक संपर्क या घटकांचा विचार आवश्यक आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणातही कोकणातील विविध सामाजिक समूहांशी संबंधित भाषिक नमुन्यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोळी” या नावाचा वापर करताना स्थानिक भाषिक रूपांमधील विविधता लक्षात घेणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === वाडवळी / फुदगी === वाडवळी आणि फुदगी ही उत्तर कोकणातील ऐतिहासिक भाषिक रूपे असून त्यांचा संबंध विशेषतः वसई परिसराशी जोडला जातो. ग्रीअर्सन यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात ''Vadval'' आणि ''Phudagi'' या नावांची नोंद आढळते. या नोंदीमुळे वाडवळी आणि फुदगीचा अभ्यास कोकणातील जुन्या भाषिक सर्वेक्षणांच्या संदर्भात करता येतो. <ref name="Grierson1905"/> वाडवळीचे भाषिक वर्गीकरण करताना मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषिक संपर्क तसेच ऐतिहासिक वर्गीकरण आणि आधुनिक भाषिक वापर यांतील संभाव्य फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वाडवळीला निर्विवादपणे केवळ “मराठीची बोली” किंवा केवळ “कोंकणीची बोली” असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि स्थानिक भाषिक वापर यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> वाडवळीविषयी उपलब्ध आधुनिक लोकप्रिय लेखनातून तिच्या स्थानिक भाषिक ओळखीचे संदर्भ मिळतात; मात्र अशा स्रोतांचा वापर शैक्षणिक भाषाशास्त्रीय दाव्यांसाठी पूरक स्वरूपातच करणे उचित आहे. === संगमेश्वरी === संगमेश्वरी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या १९०५ च्या सर्वेक्षणात संगमेश्वरीची नोंद करण्यात आली होती. नंतरच्या आधुनिक अभ्यासांमध्ये जुन्या संगमेश्वरी नोंदींची आजच्या संगमेश्वर परिसरातील भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. <ref name="Grierson1905"/> सलवा काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वरच्या भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनात्मक अभ्यासातून काळानुसार भाषिक रचना आणि वापर यांमध्ये झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्येही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना करण्याच्या व्यापक चौकटीत संगमेश्वर परिसराचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीचा अभ्यास हा केवळ एका स्थानिक भाषिक रूपाचे वर्णन न राहता भाषिक बदलाच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="SDML"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक रूपांची तुलना केल्यामुळे सर्वनामरचना, क्रियापदरचना आणि इतर व्याकरणिक घटकांमध्ये कालानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. त्यामुळे संगमेश्वरी ही कोकणातील ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषावापर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते. <ref name="Kazi2018"/> === बाणकोटी === बाणकोटी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाणकोट परिसराशी संबंधित ऐतिहासिक भाषिक रूप आहे. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात बाणकोटीची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. आधुनिक मराठी बोली-अभ्यासातही ऐतिहासिक ग्रीअर्सन नोंदी आणि दक्षिण कोकणातील आधुनिक भाषिक रूपांमधील बदलांचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बाणकोटीच्या सांस्कृतिक वापराचा विचार लोकपरंपरा आणि रंगभूमीच्या संदर्भातही करता येतो. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून कोकणातील प्रादेशिक भाषिक अभिव्यक्ती, विनोद आणि रंगमंचीय वापर यांचा विचार करण्यात आला आहे. मात्र या अभ्यासावरून बाणकोटीची संपूर्ण भाषिक रचना किंवा वर्गीकरण निश्चित करता येत नाही. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> बाणकोटीसाठी स्वतंत्र आधुनिक ध्वनिवैज्ञानिक किंवा व्याकरणात्मक अभ्यास मर्यादित उपलब्ध असल्यामुळे तिच्याबाबत व्यापक भाषिक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक बोली-अभ्यास यांच्या आधारे तिचे दस्तऐवजीकरण करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कुडाळी === कुडाळी ही सिंधुदुर्गातील कुडाळ परिसराशी संबंधित भाषिक बोली आहे. अ. म. घाटगे यांनी १९६५मध्ये ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील दुसरा खंड म्हणून कुडाळीचे स्वतंत्र वर्णन प्रकाशित केले. या ग्रंथात कुडाळीच्या भाषिक रचनेचे आणि भाषिक मजकुराचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> घाटगे यांच्या वर्णनानुसार कुडाळीचा अभ्यास कुडाळ आणि त्याच्या आसपासच्या दक्षिण कोकणातील प्रदेशाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या मांडणीत कुडाळीचे स्थान गोवा व कारवारच्या कोंकणी भाषिक रूपे आणि उत्तर रत्‍नागिरीतील ''Konkan Standard'' यांच्या दरम्यानच्या संक्रमणशील भाषिक रूपाच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. <ref name="GhatageKudali"/> १९७१ च्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' मध्ये महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे कुडाळीचे स्वरूप समजून घेताना घाटगे यांच्या मराठी बोलीच्या चौकटीतील वर्णनाबरोबरच पुढील कोंकणी सर्वेक्षणातील माहितीचाही तुलनात्मक विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> कुडाळीच्या अभ्यासात ध्वनी, रूपरचना, वाक्यरचना आणि शब्दसंपदा यांसारख्या भाषिक घटकांचा विचार करता येतो. तिच्या भौगोलिक स्थानामुळे मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील भाषासंपर्काचा अभ्यास करण्यासाठीही कुडाळी महत्त्वाची ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> === मालवणी === मालवणी ही दक्षिण कोकणातील, विशेषतः सिंधुदुर्ग परिसराशी संबंधित महत्त्वाची भाषिक बोली आहे. मालवण, कुडाळ, सावंतवाडी आणि आसपासच्या प्रदेशातील भाषिक रूपांचा अभ्यास करताना घाटगे यांच्या कुडाळीवरील अभ्यासाबरोबरच कोंकणीविषयक सर्वेक्षणे आणि आधुनिक बोली-अभ्यासांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="GhatageKudali"/><ref name="Census1971"/> सावंतवाडी परिसरातील आधुनिक भाषिक वापरातील बदलांचा सातम यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या अभ्यासामुळे दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचा विचार करताना ऐतिहासिक वर्णनाबरोबर आधुनिक भाषिक परिवर्तनाचाही विचार करता येतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> दक्षिण कोकणातील मालवणीच्या भाषिक स्वरूपावर मराठी, कोंकणी आणि स्थानिक भाषासंपर्काचा प्रभाव असल्याचे विविध अभ्यासांच्या संदर्भातून दिसून येते; मात्र तिचे एकरेषीय अंतिम वर्गीकरण करणे टाळणे अधिक योग्य आहे. आधुनिक बोलीशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मालवणीचे वर्णन तिची भाषिक वैशिष्ट्ये, भौगोलिक वितरण आणि ऐतिहासिक भाषासंपर्क यांच्या आधारे करणे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> मालवणीचा सांस्कृतिक वापर लोकसाहित्य आणि इतर स्थानिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्येही आढळतो. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासातून स्थानिक भाषिक रूपे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध लक्षात येतो. मात्र या व्यापक लोकसाहित्यिक संदर्भावरून मालवणीची विशिष्ट भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाहीत. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> == कोंकणी भाषा आणि कोकणातील मराठी बोली == कोकणातील भाषिक परिस्थितीचा अभ्यास करताना कोंकणी आणि मराठी यांच्यातील ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि भाषिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून कोकण किनारपट्टीवरील काही प्रदेशांमध्ये त्यांच्या भाषिक वापराचा परस्पर संपर्क आला आहे. त्यामुळे काही भागांत भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता, संक्रमणशील भाषिक रूपे आणि भाषासंपर्काची उदाहरणे आढळतात. तथापि, या परस्पर संबंधांमुळे कोंकणी आणि मराठी यांना एकच भाषा किंवा एकाच भाषेची रूपे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === कोंकणी आणि मराठी : ऐतिहासिक संबंध === कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांचा अभ्यास भारतातील आरंभीच्या भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणांपासून केला गेला आहे. Grierson यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचे तसेच कोंकणीशी संबंधित भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले. या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना भौगोलिक वितरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा आधार घेतला होता. <ref name="Grierson1905" /> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्या संबंधांशी संबंधित विविध भाषिक वर्गीकरणे आणि निरीक्षणे आढळतात. कोकणातील काही भाषिक रूपांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यातील संक्रमणशील वैशिष्ट्यांचा ऐतिहासिक संदर्भही मिळतो. त्यामुळे त्या काळातील भाषिक वर्गीकरण आणि आजच्या भाषिक ओळखी यांची थेट समानता करणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Census1901" /> S. M. Katre यांनी कोंकणीच्या निर्मिती आणि ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र भाषावैज्ञानिक अभ्यास केला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे त्यांचे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये क्रमशः प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये प्रसिद्ध झाला. कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा स्वतंत्र विचार करणाऱ्या या अभ्यासाला कोंकणी भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census of India अंतर्गत १९७१ च्या जनगणनेनंतर प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषाविषयक सर्वेक्षणात कोंकणीच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रासंबंधीच्या सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक समूहांचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ तसेच स्थानिक भाषिक रूपांचा विचार करण्यात आला. या सर्वेक्षणाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> कोंकणी आणि मराठीच्या भाषिक इतिहासाचा विचार करताना मुद्रित व्याकरणपरंपरेचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Fernandes यांनी १६४० ते १८५९ या कालखंडातील कोंकणी आणि मराठीच्या प्रारंभीच्या मुद्रित व्याकरणांसाठी वापरल्या गेलेल्या लॅटिन स्रोतांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून पोर्तुगीज वसाहतींच्या काळातील भाषाविषयक अभ्यास आणि कोकण किनारपट्टीतील भाषिक परिस्थितीच्या दस्तऐवजीकरणाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट होतो. <ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात कोंकणीची भाषिक स्थिती आणि मराठीशी असलेले तिचे संबंध यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. Kurzon यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीबरोबरच मराठी–कोंकणी विवादाचा ऐतिहासिक आणि समाजभाषाशास्त्रीय आढावा घेतला आहे. त्यामुळे या दोन भाषांमधील संबंधांचा विचार करताना भाषिक रचना, ऐतिहासिक विकास आणि भाषिक ओळख हे परस्पर संबंधित पण स्वतंत्र घटक मानणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004">Kurzon, Dennis. ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 22–58.</ref> === मराठी–कोंकणी संक्रमणक्षेत्र === कोकणातील काही भागांमध्ये मराठी आणि कोंकणी यांच्यामधील भाषिक वैशिष्ट्यांची सलगता दिसून येते. अशा प्रदेशांमध्ये एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण केवळ त्याच्या नावावर किंवा प्रशासकीय प्रदेशाच्या आधारे करण्याऐवजी त्याची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण, शब्दसंपदा, भाषिक वापर आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Grierson1905" /><ref name="Census1901" /> १९०१ च्या भाषाविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील काही भाषिक रूपांचा मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला होता. या ऐतिहासिक नोंदींमधून कुडाळी आणि मालवणीसारख्या दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या स्थानाविषयी माहिती मिळते. <ref name="Census1901" /> Ghatage यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षण मालिकेत कुडाळीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. कुडाळ, सावंतवाडी, वेंगुर्ला आणि मालवण परिसरातील भाषिक रूपांचा विचार करणाऱ्या या अभ्यासात कुडाळीचे स्थान गोवा–कारवार परिसरातील कोंकणी भाषिक रूपे आणि रत्‍नागिरीच्या उत्तरेकडील कोकण-प्रमाण यांच्यामधील संक्रमणशील क्षेत्रात असल्याचे वर्णन केले आहे. <ref name="GhatageKudali">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref> आधुनिक बोलीशास्त्रीय अभ्यासात Grierson यांच्या ऐतिहासिक वर्गीकरणाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना करण्यात आली आहे. Kulkarni-Joshi आणि Kelkar यांच्या अभ्यासांमध्ये भाषिक प्रकारांतील समकालीन फरक आणि कालानुसार झालेले बदल यांचा विचार करण्यात आला असून ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक भाषिक माहितीची तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> Kulkarni-Joshi यांच्या सामाजिक-बोलीशास्त्रीय अभ्यासात मराठीच्या बोलीभेदांकडे सामाजिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांच्या परस्परसंबंधातून पाहिले आहे. या चौकटीत कोकणातील भाषिक रूपांमधील बदलांचा अभ्यास करताना प्रमाण मराठीचा प्रभाव, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक घटक यांचा विचार करता येतो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांच्या आधुनिक अभ्यासातूनही ऐतिहासिक आणि समकालीन भाषावापरातील फरक स्पष्ट होतात. सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील बदलांचा Satam यांनी स्वतंत्र अभ्यास केला आहे, तर संगमेश्वरीच्या ऐतिहासिक वर्णनाची आधुनिक भाषावापराशी तुलना Kazi यांनी केली आहे. या अभ्यासांमुळे भाषिक रूपांमध्ये काळानुसार बदल होत असल्याचे दिसून येते. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref><ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> या पार्श्वभूमीवर “भाषा” आणि “बोली” यांच्यात कठोर आणि सर्वत्र लागू होणारी सीमारेषा आखण्याऐवजी काही भाषिक रूपांकडे संक्रमणशील किंवा सलग भाषिक क्षेत्राच्या संदर्भात पाहणे उपयुक्त ठरते. मात्र “dialect continuum” ही संकल्पना वापरताना प्रत्येक भाषिक रूपाची स्वतंत्र ऐतिहासिक ओळख आणि भाषिक वैशिष्ट्ये नाकारली जाऊ नयेत. कोकणातील मराठी आणि कोंकणीच्या संबंधांचा अभ्यास म्हणूनच भाषिक साम्य, भाषासंपर्क, भौगोलिक वितरण आणि स्वतंत्र भाषिक विकास या सर्व घटकांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971" /><ref name="KulkarniJoshiKelkar" /><ref name="KulkarniJoshi2023" /> == बोलीवैविध्याची भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील लोकभाषा आणि बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ध्वनीरचना, व्याकरण, सर्वनाम व क्रियापदांची रूपे तसेच शब्दसंपदा यांमध्ये प्रादेशिक आणि सामाजिक फरक नोंदविले गेले आहेत. हे फरक सर्वत्र निश्चित सीमारेषांनी विभागलेले नसून काही ठिकाणी शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्कामुळे संक्रमणशील स्वरूपाचे दिसतात. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये ग्रीअर्सन यांनी कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे नमुने नोंदविले आहेत; त्यानंतरच्या बोली-अभ्यासांमध्ये या रूपांमध्ये प्रदेशानुसार आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref> === ध्वनिवैशिष्ट्ये === कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या ध्वनिरचनेत उच्चारपद्धती, स्वर-व्यंजनांचे स्वरूप आणि विशिष्ट ध्वनींच्या वापरातील प्रादेशिक फरक आढळतात. ग्रीअर्सन यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील मराठीच्या विविध नमुन्यांबरोबरच आगरी, कोळी, संगमेश्वरी, बाणकोटी आणि इतर प्रादेशिक भाषिक रूपांची ध्वन्यात्मक माहिती नोंदविण्यात आली आहे. पुढील बोली-अभ्यासांमध्येही स्थानिक उच्चारांतील फरक आणि भाषिक संपर्काशी संबंधित वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कुडाळीच्या अभ्यासात अ. म. घाटगे यांनी दक्षिण कोकणातील भाषिक रूपांचे आणि त्यांचा शेजारील कोंकणी भाषिक प्रदेशाशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले आहे. त्याचप्रमाणे कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातून एका विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या मराठी भाषिक रूपातील ध्वनीरचना आणि उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो. त्यामुळे कोकणातील ध्वनिवैविध्याचा विचार करताना भौगोलिक प्रदेशाबरोबरच सामाजिक समूह आणि भाषिक संपर्क यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Laddu1961"/> मराठीतील काही विशिष्ट ध्वनीविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र ध्वनिवैज्ञानिक अभ्यास झाले आहेत. त्यामध्ये मराठीतील /f/ आणि /v/ यांसारख्या ध्वनींच्या अभ्यासाचा तसेच मराठीतील ध्वन्युत्पादनाच्या प्रकारांचा समावेश होतो. हे अभ्यास मराठीच्या व्यापक ध्वनिविज्ञानाच्या आकलनासाठी पूरक आहेत; मात्र त्यांवरून संपूर्ण कोकणातील बोलींची ध्वनिरचना थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="Tiersma1975">Tiersma, Peter. “The Nature of 'f' and 'v' in Frisian and Marathi.” ''Journal of Phonetics'', Vol. 3, No. 1, 1975, pp. 17–23.</ref><ref name="Berkson2013">Berkson, Kelly Harper. ''Phonation Types in Marathi: An Acoustic Investigation.'' Ph.D. dissertation, University of Kansas, 2013.</ref> === व्याकरणवैशिष्ट्ये === कोकणातील बोलींच्या उपलब्ध अभ्यासांमध्ये सर्वनामे, क्रियापदांची रूपे, काळ-दृष्टि-वाच्यता दर्शविणाऱ्या रचना, विभक्तीप्रयोग आणि वाक्यरचना यांमध्ये प्रादेशिक फरक नोंदविले गेले आहेत. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि घाटगे यांच्या स्वतंत्र बोली-अभ्यासांमधून या विविधतेचे प्रारंभिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते. आधुनिक बोली-अभ्यासांमध्ये या भाषिक रचनांमध्ये सामाजिक आणि कालगत बदलांचाही विचार करण्यात आला आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> संगमेश्वरीच्या बाबतीत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक रूपांची तुलना विशेष महत्त्वाची ठरते. काझी यांनी ग्रीअर्सन यांच्या संगमेश्वरीच्या वर्णनाची आधुनिक संगमेश्वर परिसरातील भाषिक रूपाशी तुलना केली आहे. या तुलनेत सर्वनाम आणि क्रियापदांच्या रचनांसह भाषेच्या विविध अंगांमध्ये काळानुसार झालेले बदल अभ्यासता येतात. <ref name="Kazi2018">Kazi, Salwa. “A Comparison Between Grierson’s Description of Sangameshwari and Current Speech Variety of Sangameshwar.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 78, 2018, pp. 163–170.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये ऐतिहासिक भाषिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे संगमेश्वरीसारख्या भाषिक रूपांमध्ये जुन्या आणि आधुनिक सर्वनामरचना, क्रियापदांची रूपे आणि इतर भाषिक वैशिष्ट्यांतील बदलांचा मागोवा घेता येतो. अशा तुलनात्मक अभ्यासामुळे बोली ही स्थिर भाषिक रचना नसून काळानुसार बदलणारी सामाजिक-भाषिक व्यवस्था असल्याचे स्पष्ट करण्यास मदत होते. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === शब्दसंपदा आणि शब्दभेद === कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेत स्थानिक जीवनपद्धती, भौगोलिक पर्यावरण, व्यवसाय, शेती, मासेमारी, समुद्राशी संबंधित व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांसारख्या घटकांचा प्रभाव दिसून येतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये विविध मराठी आणि कोंकणी भाषिक रूपांतील शब्दप्रयोग नोंदविले गेले आहेत. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांच्या परस्परसंबंधांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. <ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक भिन्नता आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाची शब्दसंपदा ही केवळ प्रमाण भाषेपासूनची भिन्नता नसून प्रदेश, समुदाय आणि शेजारील भाषिक रूपांशी असलेल्या संपर्काशीही संबंधित असू शकते. <ref name="Census1971"/> घाटगे यांच्या कोकणातील विविध बोलींच्या अभ्यासांमध्ये स्थानिक शब्दरूपे आणि त्यांचा भाषिक संदर्भ नोंदविला आहे. कोळी बोलीवरील लड्डू यांच्या अभ्यासातूनही विशिष्ट सामाजिक समूहाच्या भाषेत आढळणाऱ्या शब्दरूपांचा आणि भाषिक वापराचा अभ्यास करता येतो. अशा अभ्यासांमुळे कोकणातील शब्दसंपदा प्रदेश आणि समुदायानुसार बदलणारी असल्याचे दिसून येते. <ref name="Ghatage1965"/><ref name="Laddu1961"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचा अभ्यास करताना समान अर्थासाठी वापरले जाणारे वेगवेगळे शब्द, एका शब्दाची वेगवेगळी प्रादेशिक रूपे तसेच प्रमाण मराठी, कोंकणी आणि शेजारील भाषिक रूपांमधून झालेली शब्दांची देवाणघेवाण यांचाही विचार करता येतो. त्यामुळे “शब्दभेद” हा केवळ शब्दकोशीय फरक नसून भाषिक संपर्क आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांच्या दृष्टीनेही अभ्यासता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> कोकणातील बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन आणि दस्तऐवजीकरण हे बोली-अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. ''बोली : समृद्ध मराठी'' यांसारखी पूरक साधने स्थानिक शब्दरूपांकडे लक्ष वेधतात; मात्र विशिष्ट शब्दाच्या प्रादेशिक वापराबाबत क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, भाषिक शब्दकोश आणि शास्त्रीय बोली-अभ्यासांना प्राथमिकता देणे आवश्यक आहे. <ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> == सामाजिक आणि सांस्कृतिक भाषावैविध्य == कोकणातील भाषावैविध्य हे केवळ भौगोलिक विभागणीशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशीही जोडलेले आहे. विविध समुदाय, सामाजिक संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि भाषावापराची परिस्थिती यांमुळे एका व्यापक भाषिक प्रदेशात भाषेच्या वापरात आणि बोलीच्या रूपांत फरक निर्माण होऊ शकतो. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांमध्येही कोकणातील विविध भाषिक रूपांचे वर्णन करताना प्रदेश आणि समुदाय यांचा परस्परसंबंध नोंदविला गेला आहे. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/> === जात, समुदाय आणि भाषा === कोकणातील भाषिक रूपांचे स्वरूप आणि वापर समजून घेताना विविध सामाजिक समुदायांचा विचार करणे उपयुक्त ठरते. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये आगरी, कोळी, भंडारी, कुणबी आणि इतर समुदायांशी संबंधित भाषिक नमुने तसेच विविध प्रादेशिक भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्येही भाषा, प्रदेश आणि समुदाय यांच्याशी संबंधित माहिती आढळते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/> १९७१ च्या जनगणनेवर आधारित कोंकणी भाषेच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि संबंधित भाषिक रूपांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वेक्षणात स्थानिक भाषिक फरक आणि सामाजिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाचे स्वरूप केवळ त्याच्या भौगोलिक स्थानावरून समजून घेण्याऐवजी सामाजिक आणि भाषिक संपर्काचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीतील विविधता आणि सामाजिक घटक यांचा अधिक पद्धतशीरपणे विचार केला जातो. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांच्या अभ्यासातून सामाजिक वर्ग, जात, वय, शिक्षण, सामाजिक संपर्क आणि भाषिक ओळख यांचा भाषिक वापराशी असलेला संबंध स्पष्ट करण्यासाठी क्षेत्रीय समाजभाषाशास्त्रीय पद्धतींचा उपयोग कसा केला जातो हे दिसून येते. अशा अभ्यासांमुळे बोली ही केवळ भौगोलिक प्रदेशाची खूण नसून सामाजिक संपर्क आणि ओळख यांच्या प्रक्रियांशी संबंधित बदलणारी भाषिक व्यवस्था म्हणूनही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref> यामुळे एखाद्या समुदायाला एकच स्थिर आणि अपरिवर्तनीय बोली जोडणे योग्य ठरत नाही. स्थलांतर, आंतरसमुदाय संपर्क, शिक्षण आणि प्रमाण भाषेचा वापर यांमुळे एकाच समुदायाच्या भाषिक वापरातही पिढीनुसार किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो. बोलीवैविध्याचा अभ्यास करताना सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा परस्परसंबंध तपासणे त्यामुळे अधिक उपयुक्त ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === लोकसाहित्य आणि बोली === लोकसाहित्य हे बोलींच्या सांस्कृतिक वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. लोकगीते, लोककथा, म्हणी, आख्यायिका, कथनपरंपरा, लोकनाट्य आणि इतर मौखिक साहित्यप्रकारांमधून स्थानिक भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त होतात. कोकणातील लोकसाहित्याच्या अभ्यासात स्थानिक कथनशैली, मौखिक परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. <ref name="Mauzo2011">Mauzo, Damodar. “Folk Literature of Konkan.” ''Muse India'', Issue 38, July–August 2011.</ref> लोकसाहित्याच्या मौखिक परंपरेत बोलीचा वापर केवळ संवादाचे माध्यम म्हणून होत नाही, तर स्थानिक अनुभव, विनोद, सामाजिक संबंध, रूढी आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त करण्याचे साधन म्हणूनही होतो. त्यामुळे बोलीतील शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि कथनपद्धती यांना भाषिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="BoliSamruddhaMarathi">वैरागी, समीर. ''बोली : समृद्ध मराठी.'' eSahitya.</ref> कोकणातील लोकनाट्य आणि प्रयोगशील लोकवाङ्मयात बोलीच्या वापराची उदाहरणे आढळतात. संतोष पवार यांच्या ''यदा कदाचित'' या नाटकावरील अभ्यासातून लोकपरंपरा, विनोद, सामाजिक भाषिक वापर आणि रंगमंचीय अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंधांचा विचार करता येतो. अशा कलाप्रकारांमध्ये बोलीचा वापर स्थानिक भाषिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ व्यक्त करण्याचे साधन ठरू शकतो. <ref name="Dixit2018">Dixit, Madhuri. “Excess, Humour, and Subversion in Santosh Pawar’s ''Yada Kadachit'' (If At All).” ''Global Performance Studies'', Vol. 2, No. 1, 2018.</ref> समुद्रकिनारी आणि ग्रामीण कोकणातील सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित लोकपरंपरांमध्येही स्थानिक भाषिक अभिव्यक्तींचे महत्त्व दिसून येते. चंद्रकांत म्हात्रे यांनी किनारी महाराष्ट्रातील धवळ्यांच्या अभ्यासातून आगरी समुदायातील स्त्रियांच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित मौखिक अभिव्यक्ती, स्मृती आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे. त्यामुळे लोकवाङ्मयाचा अभ्यास हा बोलींच्या शब्दसंपदेबरोबरच त्यांच्या सामाजिक वापराचा आणि सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. <ref name="Mhatre2014">Mhatre, Chandrakant K. “Dhavalaas of Coastal Maharashtra.” ''Muse India'', No. 58, 2014.</ref> अशा प्रकारे कोकणातील बोलीवैविध्य हे केवळ भाषिक रचनेतील फरकांचे संकलन नसून स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृती, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांशीही जोडलेले आहे. लोकसाहित्याच्या माध्यमातून स्थानिक भाषिक वापर आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करता येते; मात्र प्रत्येक लोकसाहित्यप्रकाराचे भौगोलिक क्षेत्र आणि त्यातील भाषिक वैशिष्ट्ये स्वतंत्र स्रोतांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Mauzo2011"/><ref name="Mhatre2014"/><ref name="Dixit2018"/> == स्थलांतर, भाषिक बदल आणि बोलींचे भविष्य == कोकणातील बोलीवैविध्य हे स्थिर स्वरूपाचे नसून सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांशी संबंधित प्रक्रियांमधून त्यात परिवर्तन होत राहते. स्थलांतर, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता, प्रमाण भाषेचा वाढता संपर्क आणि विविध भाषिक समुदायांशी संपर्क यांमुळे स्थानिक भाषिक रूपांच्या वापरात बदल होऊ शकतो. समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये या प्रक्रियांचा विचार बोलीतील परिवर्तन, भाषिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि सामाजिक संरचना यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Methodological Issues in Investigating Sociolinguistic Identity.” In Hasnain et al. (eds.), ''Alternative Voices: (Re)searching Language, Culture and Identity.'' Cambridge Scholars Publishing, 2013, pp. 74–88.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === स्थलांतर आणि भाषिक बदल === स्थलांतरामुळे एखाद्या व्यक्ती किंवा समुदायाचा भाषिक संपर्कक्षेत्र विस्तारतो. मूळ प्रदेशाबाहेर स्थायिक झाल्यानंतर स्थानिक भाषा, प्रमाणभाषा किंवा इतर सामाजिक गटांच्या भाषिक रूपांशी संपर्क वाढू शकतो. परिणामी मूळ बोलीतील काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात, काहींचा वापर कमी होऊ शकतो आणि काही नवीन भाषिक रूपे स्वीकारली जाऊ शकतात. समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अशा बदलांचा अभ्यास करताना पिढी, सामाजिक ओळख, शिक्षण, सामाजिक गतिशीलता आणि भाषिक संपर्क यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणी भाषिक समुदायांच्या स्थलांतरित संदर्भाचा अभ्यास या प्रक्रियेचे एक तुलनात्मक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. केप टाउनमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या Kokni च्या अभ्यासात भारतातील मूळ प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक आणि भाषिक संबंध, स्थलांतरित समुदायातील भाषिक वापर तसेच मूळ गावांशी संबंधित काही बोलीवैशिष्ट्यांचे टिकून राहणे यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. या संशोधनात शंभर वर्षांहून अधिक काळानंतरही काही प्रादेशिक भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये variation टिकून असल्याचे प्रारंभिक पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref> Cape Town Kokni वरील पुढील अभ्यासातही भारतातील मूळ प्रदेशांशी संबंधित काही ancestral dialect features समुदायाच्या भाषिक वापरात कितपत टिकून आहेत, याचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतर भाषिक वैशिष्ट्ये काही प्रमाणात टिकून राहू शकतात आणि त्याच वेळी नवीन सामाजिक व भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे भाषिक बदलही घडू शकतो, हे स्पष्ट होते. <ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> Cape Town मधील Kokni चा हा अभ्यास कोकणातील सर्व बोलींच्या भवितव्याचे थेट प्रतिनिधित्व करत नाही. तो स्थलांतर, भाषिक संपर्क, भाषिक सातत्य आणि भाषिक परिवर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी तुलनात्मक समाजभाषावैज्ञानिक उदाहरण म्हणून उपयोगी ठरतो. <ref name="Mesthrie2017"/><ref name="Paradkar2024"/> === प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि बोलीसमतलीकरण === प्रमाण मराठीशी वाढलेला संपर्क हा मराठीच्या प्रादेशिक बोलींमधील बदलाचा एक घटक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. शिक्षण आणि सामाजिक गतिशीलतेमुळे प्रमाण भाषेतील रूपांचा प्रादेशिक बोलींमध्ये प्रवेश होऊ शकतो. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासात आधुनिक प्रादेशिक मराठीच्या भाषिक माहितीची ऐतिहासिक स्रोतांशी तुलना करताना प्रमाणकीकरणामुळे आंतर-बोली फरक कमी होण्याची व्यापक प्रवृत्ती, म्हणजेच बोलीसमतलीकरण, नोंदविण्यात आले आहे. मात्र या प्रक्रियेचा वेग विविध भाषिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक गट आणि प्रदेश यांनुसार बदलतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkar">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi. “Synchronic Variation and Diachronic Change in Dialects of Marathi.” Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलीसमतलीकरण म्हणजे सर्व स्थानिक बोली एकाच वेळी नाहीशा होणे असा त्याचा अर्थ नाही. शेजारील बोलींमधील फरक कमी होणे, प्रमाण भाषेतील रूपांचा वाढता स्वीकार किंवा सामाजिकदृष्ट्या अधिक व्यापक भाषिक रूपांचा स्थानिक वापरात प्रवेश होणे अशा प्रक्रियांमधून बोलीसमतलीकरण घडू शकते. त्यामुळे बोलींच्या परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कोणती भाषिक वैशिष्ट्ये कमी होत आहेत, कोणती टिकून आहेत आणि कोणती नवीन वैशिष्ट्ये स्वीकारली जात आहेत, यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील आधुनिक भाषिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक आणि वर्तमान भाषिक नमुन्यांची तुलना उपयुक्त ठरते. कुलकर्णी-जोशी आणि केळकर यांच्या अभ्यासात मराठीच्या विविध बोलींमधील समकालीन भिन्नता आणि कालानुसार होणाऱ्या बदलांचा विचार करण्यात आला असून Grierson (1905) आणि Ghatage (1965) यांच्या ऐतिहासिक नोंदींशी आधुनिक माहितीची तुलना करण्यात आली आहे. या दृष्टिकोनातून कोकणातील बोलींच्या बदलाकडे केवळ “प्रमाण मराठी विरुद्ध बोली” अशा द्वंद्वात्मक चौकटीत न पाहता भाषिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहता येते. <ref name="KulkarniJoshiKelkar"/> सावंतवाडी परिसरातील भाषिक रूपाच्या अभ्यासातूनही कालानुसार होणाऱ्या भाषिक बदलाचे स्थानिक उदाहरण मिळते. सातम यांच्या अभ्यासात सावंतवाडीच्या भाषिक रूपातील variation आणि change यांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा स्थानिक अभ्यासांमुळे संपूर्ण कोकणाबाबत एकसारखा निष्कर्ष काढण्याऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील भाषिक बदल स्वतंत्रपणे तपासण्यास आधार मिळतो. <ref name="Satam2020">Satam, S. “Variation and Change in the Speech Variety of Sawantwadi.” ''Bulletin of the Deccan College Postgraduate and Research Institute'', Vol. 80, 2020, pp. 135–145.</ref> डेक्कन कॉलेजच्या ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि ऐतिहासिक भाषिक नोंदींशी तुलना करण्याची पद्धत वापरण्यात आली आहे. या प्रकारच्या दस्तऐवजीकरणामुळे प्रादेशिक भाषिक रूपांमध्ये कोणते भाषिक घटक टिकून आहेत, कोणते बदलले आहेत आणि कोणत्या ठिकाणी प्रमाणभाषेतील किंवा इतर भाषिक रूपांतील वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसतो, याचा अभ्यास करता येतो. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> बोलीसमतलीकरणाची प्रक्रिया आणि बोलींचे अस्तित्व हे परस्परविरोधी नसतात. एखाद्या बोलीतील काही वैशिष्ट्ये प्रमाण मराठीच्या प्रभावामुळे कमी होत असतानाच इतर वैशिष्ट्ये स्थानिक सामाजिक जाळे, समुदाय आणि अनौपचारिक भाषावापरात टिकून राहू शकतात. Kulkarni-Joshi यांच्या अभ्यासातही पारंपरिक बोली आणि प्रमाणभाषा यांच्यामध्ये विविध भाषिक रूपांचा एक संक्रमणीय पट्टा आढळू शकतो, असे नमूद केले आहे. त्यामुळे बोलींच्या भवितव्याचा प्रश्न “बोली टिकणार की नाही” एवढ्यापुरता मर्यादित न ठेवता, कोणती वैशिष्ट्ये कोणत्या सामाजिक आणि भाषिक संदर्भात टिकत आहेत किंवा बदलत आहेत, या प्रश्नांच्या आधारे तपासणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="KulkarniJoshi2013"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील बोलीवैविध्याचा अभ्यास केवळ भाषिक वारशाच्या नोंदीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सामाजिक परिवर्तन, स्थलांतर, शिक्षण, भाषिक संपर्क, भाषिक ओळख आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यासही बनतो. त्यामुळे स्थानिक बोलींचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण, ध्वनिमुद्रित सामग्रीचे संकलन, शब्दसंग्रह आणि मौखिक परंपरांची नोंद तसेच विविध पिढ्यांतील भाषिक वापराची तुलना यांना बोली-अभ्यासात महत्त्व राहते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == भाषिक जतन आणि भविष्यातील आव्हाने == कोकणातील बोलींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे त्यांच्या जतनाचा प्रश्न एखाद्या बोलीला अपरिवर्तित ठेवण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. स्थानिक भाषिक वापर, शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, मौखिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे भाषिक जतनाचे महत्त्वाचे घटक ठरतात. बोलींच्या अभ्यासात ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षण यांची तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य आणि बदल दोन्ही लक्षात येतात. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref><ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref> === बोलींचे जतन === बोलींचे जतन करण्यासाठी त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक असते. त्यामध्ये विविध वयोगटांतील वक्त्यांचे भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंपदा, उच्चार, व्याकरणरचना, म्हणी, लोकगीते, कथनपरंपरा आणि दैनंदिन संभाषण यांचा समावेश होऊ शकतो. अशा नोंदींमुळे एखाद्या बोलीचे केवळ नाव किंवा भौगोलिक क्षेत्र नोंदविले जात नाही, तर तिची प्रत्यक्ष भाषिक रचना आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही अभ्यासता येते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> स्थलांतरित समुदायांच्या अभ्यासातूनही भाषिक जतनाच्या प्रक्रियेचे एक वेगळे स्वरूप दिसून येते. केप टाउनमधील Kokni भाषिक समुदायाच्या अभ्यासात पूर्वजांकडून आलेल्या काही भाषिक वैशिष्ट्यांचे जतन, त्यातील बदल आणि सामाजिक ओळख यांचा परस्परसंबंध तपासण्यात आला आहे. या अभ्यासांमधून स्थलांतरानंतरही काही भाषिक वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात आणि नवीन भाषिक वातावरणाशी संपर्कामुळे त्यांच्यात परिवर्तनही होऊ शकते, असे दिसते. <ref name="Mesthrie2017">Mesthrie, Rajend; Paradkar, Ruta; Kulkarni-Joshi, Sonal. “Kokni in Cape Town and the Sociolinguistics of Transnationalism.” ''Language Matters'', Vol. 48, No. 3, 2017, pp. 73–97.</ref><ref name="Paradkar2024">Paradkar, Ruta. “A Sociolinguistic Investigation of the Retention of Ancestral Dialect Features in Kokni Spoken in Cape Town.” In ''Language in the Indian Diaspora: Sociolinguistic Perspectives.'' Edinburgh University Press, 2024, pp. 167–185.</ref> कोकणातील बोलींच्या जतनासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरतो. घरातील संभाषण, स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला, मौखिक साहित्य आणि समुदायाच्या दैनंदिन व्यवहारात बोलीचा वापर सुरू राहिल्यास तिचा सामाजिक वापर टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे बोलींचे जतन हे केवळ संशोधक किंवा संस्थांचे कार्य नसून भाषिक समुदायाच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित प्रक्रियाही आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> बोलींचे दस्तऐवजीकरण करताना त्यांना केवळ प्रमाण मराठीपासून “भिन्न” म्हणून नोंदविण्याऐवजी त्यांच्या स्वतःच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचे स्वतंत्रपणे संकलन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः विविध पिढ्यांमधील भाषिक वापराची तुलना केल्यास कोणती वैशिष्ट्ये टिकून आहेत, कोणती कमी होत आहेत आणि कोणती नवीन रूपे वापरात येत आहेत, हे अधिक स्पष्टपणे समजू शकते. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === डिजिटल दस्तऐवजीकरण === डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बोलींच्या दस्तऐवजीकरणासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली आहेत. ध्वनिमुद्रण, ध्वनिचित्रफिती, डिजिटल शब्दसंग्रह आणि संगणकीय भाषिक संग्रह यांच्या माध्यमातून बोलींचे प्रत्यक्ष भाषिक नमुने जतन आणि अभ्यास करता येतात. विशेषतः केवळ लिखित स्वरूपात पूर्णपणे नोंदविता न येणारी उच्चारवैशिष्ट्ये आणि संभाषणातील नैसर्गिक भाषिक वापर ध्वनिमुद्रणाद्वारे नोंदविता येतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023">Kulkarni-Joshi, Sonal; Kelkar, Manasi; Meshram, Praffulla. “Dialectology in the Digital Age: The Marathi Dialect Corpus.” ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', Vol. 83, 2023, pp. 143–162.</ref> मराठी बोलींच्या डिजिटल अभ्यासासाठी तयार करण्यात आलेल्या ''Marathi Dialect Corpus'' सारख्या उपक्रमांमुळे विविध प्रदेशांतील भाषिक सामग्रीचे संगणकीय पद्धतीने संकलन आणि अभ्यास करण्याची शक्यता वाढली आहे. अशा डिजिटल संग्रहांमध्ये भाषिक सामग्रीचे वर्गीकरण करून प्रदेश, सामाजिक घटक आणि भाषिक वैशिष्ट्यांनुसार तुलना करण्याची क्षमता विकसित करता येते. त्यामुळे पारंपरिक बोलीसर्वेक्षणाबरोबर डिजिटल साधनांचा वापर आधुनिक बोली-अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) मध्ये क्षेत्रीय सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील विविध भाषिक रूपांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा सर्वेक्षणांमधून संकलित केलेली माहिती डिजिटल स्वरूपात संरक्षित आणि विश्लेषित केल्यास ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक भाषिक वापर यांची तुलना अधिक सुलभ होऊ शकते. यामुळे भाषिक परिवर्तन, प्रादेशिक फरक आणि सामाजिक घटक यांचा परस्परसंबंध तपासण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधनाला आधार मिळू शकतो. <ref name="SDMLVariation"/><ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/> डिजिटल दस्तऐवजीकरण करताना भाषिक नमुने संकलित करणाऱ्या व्यक्तींची संमती, ध्वनिमुद्रणाचा वापर, वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण, स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भ आणि संग्रहित माहितीची दीर्घकालीन उपलब्धता यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे डिजिटल बोलीसंग्रह हा केवळ तांत्रिक संग्रह न राहता भाषिक समुदायाशी सहकार्याने विकसित केलेला संशोधनस्रोत असणे अधिक उपयुक्त ठरते. भविष्यात कोकणातील बोलींच्या अभ्यासासाठी स्थानिक पातळीवरील ध्वनिमुद्रित संभाषणे, वयोमानानुसार भाषिक नमुने, स्थानिक शब्दसंग्रह, लोकगीते, म्हणी, कथा आणि इतर मौखिक परंपरांचे डिजिटल संकलन उपयुक्त ठरू शकते. अशा प्रयत्नांमुळे बोलींच्या वर्तमान स्थितीची नोंद होण्याबरोबरच पुढील पिढ्यांसाठी कोकणातील भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा संशोधनाधारित संग्रह निर्माण करण्यास मदत होऊ शकते. <ref name="KulkarniJoshiKelkarMeshram2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == वर्गीकरणावरील मतभेद == कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करताना “भाषा” आणि “बोली” यांच्यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट आणि निर्विवाद राहिलेली नाही. एखाद्या भाषिक रूपाचे वर्गीकरण करताना परस्पर बोधगम्यता, ध्वनी व व्याकरणरचना, शब्दसंपदा, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक सलगता, सामाजिक ओळख आणि भाषिक समुदायाची स्वतःची ओळख अशा विविध घटकांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील काही भाषिक रूपांविषयी वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या भाषाशास्त्रीय परंपरांतील वर्गीकरणे परस्परांपेक्षा भिन्न आढळतात. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> === “भाषा” की “बोली”? === कोकणातील भाषिक रूपांचे वर्गीकरण करण्याची परंपरा ऐतिहासिकदृष्ट्या बदलत गेली आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ''Linguistic Survey of India'' मध्ये मराठीच्या विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक रूपांचे स्वतंत्र नमुने नोंदविण्यात आले. त्यांच्या सर्वेक्षणात कोकणातील भाषिक रूपांची मांडणी करताना प्रदेश, समुदाय आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा विचार केला गेला. त्यामुळे आजच्या “भाषा” आणि “बोली” या संज्ञा ऐतिहासिक सर्वेक्षणातील वर्गीकरणाशी तंतोतंत समान मानता येत नाहीत. <ref name="Grierson1905"/> १९०१ च्या जनगणनेवर आधारित भाषाविषयक नोंदींमध्ये कोकणातील मराठी आणि कोंकणीशी संबंधित विविध भाषिक रूपांचा ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. काही रूपांचे वर्णन मराठी आणि कोंकणी यांच्या परस्पर संबंधांच्या संदर्भात करण्यात आले होते. यावरून कोकणातील भाषिक वर्गीकरण हे केवळ कठोर भौगोलिक सीमांवर आधारित नव्हते, असे ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. <ref name="Census1901"/> एस. एम. कात्रे यांच्या कोंकणीच्या ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक अभ्यासाने कोंकणीच्या निर्मितीचा प्रश्न स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय चौकटीत तपासला. ''The Formation of Koṅkaṇī'' हे अध्ययन १९३७ पासून ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'' मध्ये सात क्रमिक भागांत प्रसिद्ध झाले; त्यातील पहिला भाग Vol. 18, No. 3 मध्ये पृ. २४१–२६४ वर प्रकाशित झाला. या अभ्यासामुळे कोंकणीच्या ऐतिहासिक विकासाचा प्रश्न तुलनात्मक ऐतिहासिक भाषाशास्त्राच्या चौकटीत तपासण्याला महत्त्व मिळाले. <ref name="Katre1937">Katre, S. M. “The Formation of Koṅkaṇī.” ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', Vol. 18, No. 3, 1937, pp. 241–264.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या ''Survey of Konkani in Karnataka, Goa and Maharashtra'' या भाषिक सर्वेक्षणात कोंकणी भाषिक प्रदेशांचा आणि त्यांच्या प्रादेशिक रूपांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला. महाराष्ट्रातील भाषिक रूपांचाही या सर्वेक्षणात विचार करण्यात आला. या प्रकारच्या क्षेत्रीय सर्वेक्षणांमुळे कोंकणी आणि मराठीच्या संपर्कक्षेत्रातील भाषिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो. या ग्रंथाची अधिकृत प्रकाशन नोंद १९८२ अशी आहे. <ref name="Census1971"/> आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासात “भाषा” आणि “बोली” यांच्यातील भेद हा केवळ भाषिक रचनेवर आधारित नसून सामाजिक ओळख, भाषिक वापर आणि सामाजिक संदर्भ यांच्याशीही संबंधित असू शकतो. मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात कालानुसार आणि सामाजिक गटानुसार भाषिक बदल होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे एखाद्या भाषिक रूपाला एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात दिलेले वर्गीकरण सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय आहे, असे मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="KulkarniJoshi2023"/> === कोंकणी–मराठी विवाद === कोंकणी आणि मराठी यांचे परस्परसंबंध हा पश्चिम भारताच्या भाषावैज्ञानिक इतिहासातील दीर्घकाळ चर्चिला गेलेला विषय आहे. दोन्ही भाषा इंडो-आर्यन भाषाकुळातील असून भौगोलिक जवळीक, ऐतिहासिक संपर्क आणि भाषिक देवाणघेवाण यांमुळे त्यांच्यात साम्यस्थळे आढळतात. त्याच वेळी दोन्हींच्या स्वतंत्र भाषिक विकासाचा आणि स्वतंत्र साहित्यिक व सामाजिक ओळखीचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. <ref name="Katre1937"/><ref name="Fernandes2020">Fernandes, Gonçalo. “Latin Sources of the First Printed Konkani and Marathi Grammars (1640–1859).” ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', Vol. 30, No. 1, 2020, pp. 74–87.</ref> डेनिस कुर्झॉन यांनी कोंकणीच्या भाषिक स्थितीचा तसेच कोंकणी–मराठी विवादाचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे. त्यांच्या चर्चेत भाषिक साम्य आणि फरक यांबरोबर भाषिक ओळख, इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे “कोंकणी ही मराठीची बोली आहे” किंवा “मराठी आणि कोंकणी यांचा कोणताही भाषिक संबंध नाही” अशा टोकाच्या निष्कर्षांऐवजी विविध भाषाशास्त्रीय आणि समाजभाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy">Kurzon, Dennis. “The Konkani–Marathi Controversy – the 2000–01 Version.” In ''Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast.'' Multilingual Matters, 2004, pp. 42–58.</ref> Census 1971 अंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या कोंकणी सर्वेक्षणाने महाराष्ट्रासह कोंकणीच्या विविध प्रदेशांतील भाषिक रूपांचे क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरण केले. या सर्वेक्षणातून कोंकणीच्या प्रादेशिक विविधतेचा अभ्यास करता येतो आणि महाराष्ट्रातील मराठीशी संपर्क असलेल्या भाषिक प्रदेशांचे स्वरूप समजण्यास मदत होते. त्यामुळे कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास करताना प्रमाणित भाषारूपांबरोबरच स्थानिक भाषिक रूपांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. <ref name="Census1971"/> Fernandes यांच्या २०२० च्या अभ्यासातून कोंकणी आणि मराठीच्या आरंभीच्या मुद्रित व्याकरणपरंपरांमधील ऐतिहासिक संबंध स्पष्ट होतो. १६४० ते १८५९ या कालखंडातील मुद्रित व्याकरणांच्या अभ्यासात थाणे परिसराशी संबंधित एका अनामिक मराठी व्याकरणग्रंथासाठी Thomas Stephens यांच्या कोंकणी व्याकरणाचा मुख्य स्रोत म्हणून वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या उदाहरणातून आरंभीच्या व्याकरणलेखनात कोंकणी आणि मराठीच्या अभ्यासपरंपरांमध्ये ऐतिहासिक संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="Fernandes2020"/> कोंकणी–मराठी संबंधांचा विचार करताना त्यामुळे तीन वेगवेगळ्या पातळ्या स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक ठरते—ऐतिहासिक भाषिक संबंध, आधुनिक भाषिक रचना आणि भाषिक समुदायाची सामाजिक ओळख. ऐतिहासिकदृष्ट्या परस्पर संपर्क असणे म्हणजे दोन भाषांचे एकच भाषिक रूप असणे नव्हे; त्याचप्रमाणे आधुनिक काळात स्वतंत्र भाषिक ओळख असणे म्हणजे पूर्वीचे भाषिक संपर्क किंवा संक्रमणशील रूपे अस्तित्वात नव्हती, असेही मानता येत नाही. <ref name="Katre1937"/><ref name="Kurzon2004"/><ref name="Fernandes2020"/> म्हणून कोकणातील भाषिक वर्गीकरणाकडे एका अंतिम आणि सार्वत्रिक वर्गीकरणाच्या रूपात पाहण्याऐवजी ऐतिहासिक सर्वेक्षणे, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि संबंधित भाषिक समुदायांची ओळख या सर्वांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील काही भाषिक रूपे मराठीच्या बोलींच्या अभ्यासात येतात, काही कोंकणीच्या विविध रूपांशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक वैविध्य हे केवळ मराठीच्या काही बोली किंवा कोंकणीच्या काही बोली यांपुरते मर्यादित नसून ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि भाषासंपर्काच्या प्रक्रियांमधून विकसित झालेल्या विविध भाषिक रूपांचे क्षेत्र आहे. ग्रीअर्सन यांच्या ऐतिहासिक सर्वेक्षणापासून १९०१ च्या जनगणनेतील भाषाविषयक नोंदी आणि १९७१ च्या कोंकणी भाषिक सर्वेक्षणापर्यंतच्या स्रोतांमध्ये कोकणातील विविध भाषिक रूपांची नोंद आढळते. <ref name="Grierson1905">Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India, Vol. VII: Indo-Aryan Family, Southern Group: Specimens of the Marathi Language.'' Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing, 1905.</ref><ref name="Census1901"/><ref name="Census1971"/> या वैविध्यात कोकणातील मराठीची प्रादेशिक रूपे, आगरी, कोळी, वाडवळी/फुदगी, संगमेश्वरी, बाणकोटी, कुडाळी आणि मालवणी यांसारख्या विविध भाषिक रूपांचा तसेच कोंकणीशी संबंधित रूपांचा समावेश होतो. या सर्व रूपांचे परस्पर संबंध एकसारखे नसून काहींचा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या संदर्भात झाला आहे, काही कोंकणीच्या भाषिक क्षेत्राशी संबंधित आहेत, तर काहींचे स्वरूप संक्रमणशील किंवा वर्गीकरणाच्या दृष्टीने चर्चेचे राहिले आहे. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965">Ghatage, A. M. ''Kuḍāḷī: A Survey of Marathi Dialects II.'' Bombay: State Board for Literature and Culture, 1965.</ref><ref name="Census1971"/> कोकणातील भाषिक सीमा कठोर आणि अपरिवर्तनीय नसून भौगोलिक जवळीक, समुदायांमधील संपर्क, स्थलांतर, सामाजिक व्यवहार, शिक्षण आणि प्रमाणभाषेचा वापर यांसारख्या घटकांमुळे भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल होत राहतात. आधुनिक समाजभाषाशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये बोलीवैविध्याचा विचार सामाजिक घटक, भाषिक ओळख आणि कालानुसार होणारे बदल यांच्या संदर्भात केला जातो. <ref name="KulkarniJoshi2023">Kulkarni-Joshi, Sonal. “Variation and Change in Dialects of Marathi: A Social-Dialectological Approach.” In P. Chandra (ed.), ''Variation in South Asian Languages: From Macro to Micro-Differences.'' Singapore: Springer, 2023, pp. 207–236.</ref> बोलींचे दस्तऐवजीकरण हे भाषिक वारशाच्या अभ्यासाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठीही उपयुक्त ठरते. ऐतिहासिक भाषिक सर्वेक्षणांची आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणांशी तुलना केल्यास भाषिक वैशिष्ट्यांमधील सातत्य, परिवर्तन आणि प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरकांचा अभ्यास करता येतो. ''Survey of Dialects of Marathi Language'' (SDML) सारख्या उपक्रमांमुळे मराठीच्या विविध बोलींच्या क्षेत्रीय आणि कालगत अभ्यासाला आधुनिक संशोधनाचा आधार मिळाला आहे. <ref name="SDMLVariation">Deccan College Post-Graduate and Research Institute. ''Survey of Dialects of Marathi Language: Language Variation in Space and in Time.'' Pune.</ref><ref name="KulkarniJoshi2023"/> कोकणातील भाषिक भवितव्याचा विचार करताना बोलीसमतलीकरण आणि भाषिक जतन या दोन्ही प्रक्रिया लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रमाण मराठी, शहरीकरण, शिक्षण, माध्यमे आणि स्थलांतर यांमुळे काही स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांच्या वापरात बदल होऊ शकतो; त्याच वेळी घरगुती व्यवहार, समुदायाची सामाजिक ओळख, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून काही वैशिष्ट्ये टिकून राहू शकतात. त्यामुळे कोकणातील बोलींच्या भवितव्याचा अभ्यास हा केवळ अस्तित्व किंवा लोप यापुरता मर्यादित न राहता बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांचे कोणते घटक आणि कोणत्या स्वरूपात टिकून राहतात, याचाही विचार करणारा असणे आवश्यक आहे. <ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> कोंकणी आणि मराठी यांच्या संबंधांबाबत एकच अंतिम वर्गीकरण मांडण्याऐवजी ऐतिहासिक भाषाशास्त्र, तुलनात्मक अभ्यास, जनगणना, आधुनिक समाजभाषाशास्त्र आणि भाषिक समुदायांची सामाजिक ओळख या विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोंकणी–मराठी संबंधांचा अभ्यास भाषिक साम्य, ऐतिहासिक संपर्क, परिवर्तन आणि स्वतंत्र भाषिक ओळख या विविध पैलूंच्या संदर्भात केला गेला आहे. <ref name="Kurzon2004"/><ref name="KurzonControversy"/> एकूणच, कोकणातील भाषिक वैविध्य हे स्थिर भाषिक नकाशापेक्षा बदलणारे सामाजिक-भाषिक क्षेत्र म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते. त्याच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक नोंदी, आधुनिक क्षेत्रीय सर्वेक्षणे, ध्वनिमुद्रित भाषिक सामग्री, शब्दसंग्रह, लोकसाहित्य, समाजभाषाशास्त्रीय माहिती आणि डिजिटल भाषिक संग्रह यांचा एकत्रित उपयोग होऊ शकतो. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील भाषिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करण्याबरोबरच त्यामागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियांचे अधिक अचूक आकलन होण्यास मदत होते. <ref name="Grierson1905"/><ref name="Ghatage1965"/><ref name="KulkarniJoshi2023"/><ref name="SDMLVariation"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Konkani languages.png|कोंकणी भाषिक रूपांचे भौगोलिक व भाषिक वितरण दर्शविणारा नकाशा. File:Marathi bhasha divas TTT 2015.jpg|मराठी भाषेशी संबंधित सांस्कृतिक संदर्भ. File:Koli people.jpg|कोळी समुदायाचे छायाचित्र. File:Koli Folk Dance of Maharashtra.jpg|महाराष्ट्रातील कोळी लोकनृत्याची सांस्कृतिक परंपरा. File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|२०११ च्या जनगणनेवर आधारित महाराष्ट्रातील भाषिक वितरणाचा नकाशा. File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदार व्यवस्था आणि ग्रामीण सामाजिक जीवन; कोकणातील कुणबी व इतर ग्रामीण समुदायांच्या सामाजिक संदर्भासाठी. </gallery> == हेही पाहा == * [[मराठी भाषा]] * [[कोंकणी भाषा]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्र]] * [[भाषाविज्ञान]] * [[बोलीभाषा]] == बाह्य दुवे == * [https://www.deccancollegepune.ac.in/ डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर व संशोधन संस्था, पुणे] * [https://www.censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://marathivishwakosh.org/ मराठी विश्वकोश] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भाषा]] [[वर्ग:मराठी भाषा]] [[वर्ग:कोंकणी भाषा]] [[वर्ग:बोलीभाषा]] 19cfu1lglpzi78eh5ql8akbvghmep6z 118 385064 2717858 2026-10-07T16:06:08Z Sandip sakat 188240 मांग-गारुडी समाजाचा इतिहास इथे जोडला 2717858 wikitext text/x-wiki मांग गारुडी 7olep9lpgymwrfulq78ae4fsqqxh1s5 2717859 2717858 2026-10-07T16:13:50Z Sandip sakat 188240 /* */ मांग-गारुडी समाजाचा इतिहास 2717859 wikitext text/x-wiki मांग गारुडी समाजाचा इतिहास घटनात्मक नोंद(अनुक्रमांक 47) आणि सद्यस्थिती 3y973cg6l5192lzlc23u6a0pcpblap4 2717876 2717859 2026-10-07T18:10:19Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मांग-गारुडी]] वरुन [[मसुदा:मांग-गारुडी]] ला हलविला 2717859 wikitext text/x-wiki मांग गारुडी समाजाचा इतिहास घटनात्मक नोंद(अनुक्रमांक 47) आणि सद्यस्थिती 3y973cg6l5192lzlc23u6a0pcpblap4 0 385065 2717860 2026-10-07T16:26:12Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344136282|Joint session of the Parliament of India]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2717860 wikitext text/x-wiki [[भारतीय संसद|भारताची संसद]] ही [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनीय]] आहे आणि कोणतेही विधेयक मंजूर करण्यासाठी दोन्ही सभागृहांची संमती आवश्यक असते. मात्र, [[भारताचे संविधान|भारताच्या संविधानाच्या]] निर्मात्यांनी [[राज्यसभा]] आणि [[लोकसभा]] यांच्यात कोंडी निर्माण होण्याची परिस्थिती अपेक्षित केली होती. त्यामुळे, कोंडी फोडण्यासाठी संविधानात दोन्ही सभागृहांच्या '''संयुक्त अधिवेशनाची''' तरतूद आहे. संसदेचे संयुक्त अधिवेशन [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींद्वारे]] (अनुच्छेद १०८) बोलावले जाते आणि त्याचे अध्यक्षपद [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] किंवा त्यांच्या अनुपस्थितीत [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष]] किंवा त्यांच्या अनुपस्थितीत [[राज्यसभेचे उपसभापती|राज्यसभेचे उपाध्यक्ष]] भूषवतात. (राज्यसभेचे अध्यक्ष, जे [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] आहेत, ते संयुक्त अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवत नाहीत.) वरीलपैकी कोणताही अधिकारी अनुपस्थित असल्यास, संसदेचा कोणताही अन्य सदस्य दोन्ही सभागृहांच्या सहमतीने अध्यक्षस्थान भूषवू शकतो. सध्या, [[संसद भवन (नवी दिल्ली)|लोकसभा सभागृहाचा]] उपयोग संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त अधिवेशने घेण्यासाठी केला जातो, तसेच प्रत्येक [[लोकसभा|सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या]] पहिल्या सत्राच्या सुरुवातीला राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणासाठीही याचा वापर केला जातो. == घटनात्मक तरतुदी == घटनेच्या कलम १०८ नुसार, खालील परिस्थितीत संसदेचे संयुक्त अधिवेशन बोलावले जाऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-4March2016.pdf|title=The Constitution of India|website=Lawmin.nic.in|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416084719/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-4March2016.pdf|archive-date=2016-04-16|access-date=2016-12-03}}</ref> जर एखादे विधेयक एका सभागृहाने मंजूर करून दुसऱ्या सभागृहात सादर केल्यानंतर— * (अ) दुसऱ्या सभागृहाने विधेयक फेटाळले; किंवा * (ब) विधेयकात करावयाच्या दुरुस्त्यांबाबत दोन्ही सभागृहांमध्ये अंतिम एकमत झाले नाही; किंवा * (क) दुसऱ्या सभागृहाने विधेयक स्वीकारल्याच्या तारखेपासून सहा महिन्यांपेक्षा जास्त काळ लोटला तरी ते विधेयक मंजूर झाले नसल्यास, सभेच्या विसर्जनामुळे विधेयक कालबाह्य झाले नसल्यास, राष्ट्रपती, सभागृह कार्यरत असल्यास संदेशाद्वारे किंवा कार्यरत नसल्यास सार्वजनिक अधिसूचनेद्वारे, विधेयकावर विचारविनिमय आणि मतदान करण्याच्या उद्देशाने त्यांना संयुक्त बैठकीसाठी बोलावण्याचा आपला इरादा कळवू शकतात. तथापि, सहा महिन्यांच्या गणना कालावधीत, जेव्हा सभागृह सलग चार दिवसांपेक्षा जास्त काळ तहकूब किंवा स्थगित केले जाते, ते दिवस विचारात घेतले जात नाही. वरील अटींची पूर्तता झाल्यास, [[भारताचे राष्ट्रपती]] हे संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे संयुक्त अधिवेशन बोलावू शकतात. == संयुक्त बैठकांना अपवाद == दोन प्रकारची विधेयके संयुक्त बैठकीकडे पाठवता येत नाहीत. === पैशांचे विधेयक === घटनेनुसार, पैशांच्या संबंधीत विधेयकांना केवळ [[लोकसभा|लोकसभेचीच]] मंजुरी आवश्यक असते. [[राज्यसभा]] लोकसभेला शिफारसी करू शकते, ज्या स्वीकारणे लोकसभेसाठी बंधनकारक नाही. जरी राज्यसभेने १४ दिवसांच्या आत अर्थ विधेयक मंजूर केले नाही, तरीही उपरोक्त कालावधी संपल्यानंतर ते संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केले आहे असे मानले जाते. त्यामुळे, अर्थ विधेयकाच्या बाबतीत संयुक्त अधिवेशन बोलावण्याची आवश्यकता कधीही उद्भवू शकत नाही. === घटनात्मक दुरुस्त्या === घटनेच्या कलम ३६८ नुसार संसदेच्या दोन्ही सभागृहांना दोन-तृतीयांश बहुमताने (विशेष बहुमत) घटनेत दुरुस्ती करता येते. दोन्ही सभागृहांमध्ये मतभेद झाल्यास, लोकसभा विसर्जित होण्यापूर्वी एकमत झाले नाही तर दुरुस्ती आपोआप रद्द होते. == संयुक्त अधिवेशनाकडे पाठवलेली विधेयके == भारतीय संसदेचे संयुक्त अधिवेशन आतापर्यंत केवळ तीन विधेयकांसाठी बोलावण्यात आले आहे; जे आहेत: # [[भारतातील हुंडा प्रथा|''हुंडा प्रतिबंधक विधेयक, १९६१'']] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cyberabadpolice.gov.in/information/PDF/acts-laws/act-dowry.pdf|title=Dowry Prohibition Act, 1962|website=Cyberabadpolice.gov.in}}</ref> # ''बँकिंग सेवा आयोग (रद्द) विधेयक, १९७८'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://theindianlawyer.in/statutesnbareacts/acts/b10.html|title=THE BANKING SERVICE COMMISSION (REPEAL) ACT, 1979.|website=theindianlawyer.in}}</ref> # ''[[दहशतवाद प्रतिबंध कायदा, २००२|दहशतवाद प्रतिबंध विधेयक, २००२]]'' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील कायदे]] [[वर्ग:भारतीय संसद]] o6f95xeh26e0yn5cr69oj1ig0n8fomk 2717861 2717860 2026-10-07T16:26:40Z Dharmadhyaksha 28394 2717861 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[भारतीय संसद|भारताची संसद]] ही [[द्विसदनी कायदेमंडळ|द्विसदनीय]] आहे आणि कोणतेही विधेयक मंजूर करण्यासाठी दोन्ही सभागृहांची संमती आवश्यक असते. मात्र, [[भारताचे संविधान|भारताच्या संविधानाच्या]] निर्मात्यांनी [[राज्यसभा]] आणि [[लोकसभा]] यांच्यात कोंडी निर्माण होण्याची परिस्थिती अपेक्षित केली होती. त्यामुळे, कोंडी फोडण्यासाठी संविधानात दोन्ही सभागृहांच्या '''संयुक्त अधिवेशनाची''' तरतूद आहे. संसदेचे संयुक्त अधिवेशन [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींद्वारे]] (अनुच्छेद १०८) बोलावले जाते आणि त्याचे अध्यक्षपद [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] किंवा त्यांच्या अनुपस्थितीत [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष]] किंवा त्यांच्या अनुपस्थितीत [[राज्यसभेचे उपसभापती|राज्यसभेचे उपाध्यक्ष]] भूषवतात. (राज्यसभेचे अध्यक्ष, जे [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] आहेत, ते संयुक्त अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवत नाहीत.) वरीलपैकी कोणताही अधिकारी अनुपस्थित असल्यास, संसदेचा कोणताही अन्य सदस्य दोन्ही सभागृहांच्या सहमतीने अध्यक्षस्थान भूषवू शकतो. सध्या, [[संसद भवन (नवी दिल्ली)|लोकसभा सभागृहाचा]] उपयोग संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त अधिवेशने घेण्यासाठी केला जातो, तसेच प्रत्येक [[लोकसभा|सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या]] पहिल्या सत्राच्या सुरुवातीला राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणासाठीही याचा वापर केला जातो. == घटनात्मक तरतुदी == घटनेच्या कलम १०८ नुसार, खालील परिस्थितीत संसदेचे संयुक्त अधिवेशन बोलावले जाऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-4March2016.pdf|title=The Constitution of India|website=Lawmin.nic.in|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416084719/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-4March2016.pdf|archive-date=2016-04-16|access-date=2016-12-03}}</ref> जर एखादे विधेयक एका सभागृहाने मंजूर करून दुसऱ्या सभागृहात सादर केल्यानंतर— * (अ) दुसऱ्या सभागृहाने विधेयक फेटाळले; किंवा * (ब) विधेयकात करावयाच्या दुरुस्त्यांबाबत दोन्ही सभागृहांमध्ये अंतिम एकमत झाले नाही; किंवा * (क) दुसऱ्या सभागृहाने विधेयक स्वीकारल्याच्या तारखेपासून सहा महिन्यांपेक्षा जास्त काळ लोटला तरी ते विधेयक मंजूर झाले नसल्यास, सभेच्या विसर्जनामुळे विधेयक कालबाह्य झाले नसल्यास, राष्ट्रपती, सभागृह कार्यरत असल्यास संदेशाद्वारे किंवा कार्यरत नसल्यास सार्वजनिक अधिसूचनेद्वारे, विधेयकावर विचारविनिमय आणि मतदान करण्याच्या उद्देशाने त्यांना संयुक्त बैठकीसाठी बोलावण्याचा आपला इरादा कळवू शकतात. तथापि, सहा महिन्यांच्या गणना कालावधीत, जेव्हा सभागृह सलग चार दिवसांपेक्षा जास्त काळ तहकूब किंवा स्थगित केले जाते, ते दिवस विचारात घेतले जात नाही. वरील अटींची पूर्तता झाल्यास, [[भारताचे राष्ट्रपती]] हे संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे संयुक्त अधिवेशन बोलावू शकतात. == संयुक्त बैठकांना अपवाद == दोन प्रकारची विधेयके संयुक्त बैठकीकडे पाठवता येत नाहीत. === पैशांचे विधेयक === घटनेनुसार, पैशांच्या संबंधीत विधेयकांना केवळ [[लोकसभा|लोकसभेचीच]] मंजुरी आवश्यक असते. [[राज्यसभा]] लोकसभेला शिफारसी करू शकते, ज्या स्वीकारणे लोकसभेसाठी बंधनकारक नाही. जरी राज्यसभेने १४ दिवसांच्या आत अर्थ विधेयक मंजूर केले नाही, तरीही उपरोक्त कालावधी संपल्यानंतर ते संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केले आहे असे मानले जाते. त्यामुळे, अर्थ विधेयकाच्या बाबतीत संयुक्त अधिवेशन बोलावण्याची आवश्यकता कधीही उद्भवू शकत नाही. === घटनात्मक दुरुस्त्या === घटनेच्या कलम ३६८ नुसार संसदेच्या दोन्ही सभागृहांना दोन-तृतीयांश बहुमताने (विशेष बहुमत) घटनेत दुरुस्ती करता येते. दोन्ही सभागृहांमध्ये मतभेद झाल्यास, लोकसभा विसर्जित होण्यापूर्वी एकमत झाले नाही तर दुरुस्ती आपोआप रद्द होते. == संयुक्त अधिवेशनाकडे पाठवलेली विधेयके == भारतीय संसदेचे संयुक्त अधिवेशन आतापर्यंत केवळ तीन विधेयकांसाठी बोलावण्यात आले आहे; जे आहेत: # [[भारतातील हुंडा प्रथा|''हुंडा प्रतिबंधक विधेयक, १९६१'']] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cyberabadpolice.gov.in/information/PDF/acts-laws/act-dowry.pdf|title=Dowry Prohibition Act, 1962|website=Cyberabadpolice.gov.in}}</ref> # ''बँकिंग सेवा आयोग (रद्द) विधेयक, १९७८'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://theindianlawyer.in/statutesnbareacts/acts/b10.html|title=THE BANKING SERVICE COMMISSION (REPEAL) ACT, 1979.|website=theindianlawyer.in}}</ref> # ''[[दहशतवाद प्रतिबंध कायदा, २००२|दहशतवाद प्रतिबंध विधेयक, २००२]]'' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील कायदे]] [[वर्ग:भारतीय संसद]] o7cqh55e4qi34j24g33895c95qz75pp 0 385066 2717862 2026-10-07T16:30:19Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1284797420|Eleventh Amendment of the Constitution of India]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2717862 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] अकरावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (अकरावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९६१''' म्हणून ओळखली जाते, त्यानुसार [[भारताचे उपराष्ट्रपती|उपराष्ट्रपतींची]] निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांचा समावेश असलेल्या निवडणूक मंडळाच्या सदस्यांद्वारे केली जाईल, अशी तरतूद करण्यात आली. ह्यामुळे या उद्देशासाठी दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांच्या पूर्वीच्या [[भारताच्या संसदेचे संयुक्त अधिवेशन|संयुक्त सभेची]] आवश्यकता रद्द करण्यात आली. ह्या घटनादुरुस्तीने संविधानाच्या कलम ७१ मध्ये एक नवीन खंड (४) समाविष्ट केला आहे की जो योग्य निवडणूक मंडळात कोणत्याही कारणास्तव कोणतीही जागा रिक्त असल्याच्या कारणावरून [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] किंवा उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीला आव्हान दिले जाऊ शकत नाही. ही घटनादुरुस्ती ३० नोव्हेंबर १९६१ रोजी [[लोकसभा|लोकसभेत]] तत्कालीन कायदामंत्री [[अशोक कुमार सेन]] यांनी सादर केली होती.<ref name="Constitution Amendment in India">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=28–29;170–171;294|access-date=1 December 2013}}</ref>{{भारताचे संविधान}}या विधेयकावर लोकसभेत ५ डिसेंबर १९६१ रोजी चर्चा होऊन ते मंजूर करण्यात आले. त्यावर विचार करुन १२ डिसेंबर १९६१ रोजी [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] ते मंजूर करण्यात आले. या विधेयकाला १९ डिसेंबर १९६१ रोजी राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची संमती मिळाली आणि त्याच दिवशी ते अंमलात आले. २० डिसेंबर १९६१ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये याची अधिसूचना प्रसिद्ध झाली होती.<ref name="Constitution Amendment in India" /><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-12-01}} {{PD-notice}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]] [[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] [[वर्ग:१९६१ मधील भारत]] seka5vhhkzr87g7bm7kaupdua1r7wwx 2717863 2717862 2026-10-07T16:30:21Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2717863 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] अकरावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (अकरावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९६१''' म्हणून ओळखली जाते, त्यानुसार [[भारताचे उपराष्ट्रपती|उपराष्ट्रपतींची]] निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांचा समावेश असलेल्या निवडणूक मंडळाच्या सदस्यांद्वारे केली जाईल, अशी तरतूद करण्यात आली. ह्यामुळे या उद्देशासाठी दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांच्या पूर्वीच्या [[भारताच्या संसदेचे संयुक्त अधिवेशन|संयुक्त सभेची]] आवश्यकता रद्द करण्यात आली. ह्या घटनादुरुस्तीने संविधानाच्या कलम ७१ मध्ये एक नवीन खंड (४) समाविष्ट केला आहे की जो योग्य निवडणूक मंडळात कोणत्याही कारणास्तव कोणतीही जागा रिक्त असल्याच्या कारणावरून [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] किंवा उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीला आव्हान दिले जाऊ शकत नाही. ही घटनादुरुस्ती ३० नोव्हेंबर १९६१ रोजी [[लोकसभा|लोकसभेत]] तत्कालीन कायदामंत्री [[अशोक कुमार सेन]] यांनी सादर केली होती.<ref name="Constitution Amendment in India">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=28–29;170–171;294|access-date=1 December 2013}}</ref>{{भारताचे संविधान}}या विधेयकावर लोकसभेत ५ डिसेंबर १९६१ रोजी चर्चा होऊन ते मंजूर करण्यात आले. त्यावर विचार करून १२ डिसेंबर १९६१ रोजी [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] ते मंजूर करण्यात आले. या विधेयकाला १९ डिसेंबर १९६१ रोजी राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची संमती मिळाली आणि त्याच दिवशी ते अंमलात आले. २० डिसेंबर १९६१ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये याची अधिसूचना प्रसिद्ध झाली होती.<ref name="Constitution Amendment in India" /><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-12-01}} {{PD-notice}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]] [[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] [[वर्ग:१९६१ मधील भारत]] hi0wqwubxhzp4bpt9de3kp4c1n44wgy 2717864 2717863 2026-10-07T16:30:49Z Dharmadhyaksha 28394 2717864 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{भारताचे संविधान}} '''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] अकरावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (अकरावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९६१''' म्हणून ओळखली जाते, त्यानुसार [[भारताचे उपराष्ट्रपती|उपराष्ट्रपतींची]] निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांचा समावेश असलेल्या निवडणूक मंडळाच्या सदस्यांद्वारे केली जाईल, अशी तरतूद करण्यात आली. ह्यामुळे या उद्देशासाठी दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांच्या पूर्वीच्या [[भारताच्या संसदेचे संयुक्त अधिवेशन|संयुक्त सभेची]] आवश्यकता रद्द करण्यात आली. ह्या घटनादुरुस्तीने संविधानाच्या कलम ७१ मध्ये एक नवीन खंड (४) समाविष्ट केला आहे की जो योग्य निवडणूक मंडळात कोणत्याही कारणास्तव कोणतीही जागा रिक्त असल्याच्या कारणावरून [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] किंवा उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीला आव्हान दिले जाऊ शकत नाही. ही घटनादुरुस्ती ३० नोव्हेंबर १९६१ रोजी [[लोकसभा|लोकसभेत]] तत्कालीन कायदामंत्री [[अशोक कुमार सेन]] यांनी सादर केली होती.<ref name="Constitution Amendment in India">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=28–29;170–171;294|access-date=1 December 2013}}</ref>या विधेयकावर लोकसभेत ५ डिसेंबर १९६१ रोजी चर्चा होऊन ते मंजूर करण्यात आले. त्यावर विचार करून १२ डिसेंबर १९६१ रोजी [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] ते मंजूर करण्यात आले. या विधेयकाला १९ डिसेंबर १९६१ रोजी राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची संमती मिळाली आणि त्याच दिवशी ते अंमलात आले. २० डिसेंबर १९६१ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये याची अधिसूचना प्रसिद्ध झाली होती.<ref name="Constitution Amendment in India" /><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|access-date=2013-12-01}} {{PD-notice}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]] [[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] [[वर्ग:१९६१ मधील भारत]] c7qf93u8e1j17763jqzln2qxyvdt3nx 3 385067 2717875 2026-10-07T17:56:38Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717875 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Ashok digha}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:२६, ७ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 6z3hgo3eef9eg2ffvd4wucbl2xdmc9l 0 385068 2717877 2026-10-07T18:10:19Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मांग-गारुडी]] वरुन [[मसुदा:मांग-गारुडी]] ला हलविला 2717877 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:मांग-गारुडी]] su5sbwuvbseq6u1d7c2teabdfj4b1lv 3 385069 2717878 2026-10-07T18:35:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717878 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=स्मिता वसंत चौधरी}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:०५, ८ ऑक्टोबर २०२६ (IST) ce0ipd2byhaxhnkqfevtpdig3cx5j58 14 385071 2717892 2026-10-07T20:59:30Z अभय नातू 206 नवीन 2717892 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह|मोटर्स]] qoypvclfxiq12uwqgqxgfjhpra6it48 14 385072 2717894 2026-10-07T21:01:22Z अभय नातू 206 नवीन 2717894 wikitext text/x-wiki '''''हेही पहा: [[टाटा मोटर्स]]''''' [[वर्ग:उत्पादकानुसार वाहने]] [[वर्ग:ऑडी|वाहने]] 9wlid9dcs6yo5r42fi88dla5mrow7zp 0 385073 2717897 2026-10-07T23:37:00Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717897 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] qqtidp1kwg6esu99b0zi2ox9hwkltwt 0 385074 2717906 2026-10-08T03:34:40Z अभय नातू 206 नामभेद 2717906 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[प्रहार (चित्रपट)]] 8b68lf7j4k5i598cr0yfyzdpgjdhhi8 0 385075 2717910 2026-10-08T03:39:21Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717910 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)]] 9x0duchz8fco9k2b119u0rf4pvnxomy 0 385076 2717911 2026-10-08T03:39:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717911 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[खामोशी: द म्युझिकल]] 2uy9dlwyvdgija4k2z9q6n6odnvywtr 0 385077 2717913 2026-10-08T03:40:08Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1280145538|Twelfth Amendment of the Constitution of India]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2717913 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{भारताचे संविधान}}'''[[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] बारावी घटनादुरुस्ती''', जी अधिकृतपणे '''संविधान (बारावी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९६२''' म्हणून ओळखली जाते, हिने संविधानाच्या पहिल्या अनुसूचीमध्ये दुरुस्ती करून [[गोवा]], [[दमण आणि दीव]] यांना भारताचे आठवे [[केंद्रशासित प्रदेश]] म्हणून समाविष्ट केले. भारताने डिसेंबर १९६१ मध्ये [[पोर्तुगाल|पोर्तुगालकडून]] गोवा, दमण आणि दीवचा ताबा मिळवला होता. या दुरुस्तीने राष्ट्रपतींना "प्रदेशाची शांतता, प्रगती आणि सुशासनासाठी नियम बनवण्यास" सक्षम करण्यासाठी या प्रदेशांचा समावेश करण्यासाठी संविधानाच्या अनुच्छेद २४० च्या खंड (१) मध्ये देखील दुरुस्ती केली गेली. २० डिसेंबर १९६१ रोजी अधिकृत पोर्तुगीज शरणागतीच्या औपचारिक समारंभाच्या दुसऱ्या दिवशी, गव्हर्नर जनरल मॅन्युएल अँटोनियो वासालो ई सिल्वा यांनी [[पोर्तुगीजांच्या भारतीय वसाहती|गोव्यातील पोर्तुगीजांच्या ४५१ वर्षांच्या राजवटीला]] पूर्णत्वास आणून आत्मसमर्पणाच्या करारावर स्वाक्षरी केली. ही १२ वी दुरुस्ती पूर्वलक्षीपणे अंमलात आली. नंतर ३० मे १९८७ रोजी, केंद्रशासित प्रदेशाचे विभाजन झाले आणि [[गोवा]] भारताचे पंचविसावे राज्य बनले, तर [[दमण आणि दीव]] हे केंद्रशासित प्रदेश कायम राहिला. हे विधेयक १२ मार्च १९६२ रोजी लोकसभेत मांडले व १४ मार्चला ह्यावर चर्चा होऊन ते मंजूर करण्यात आले. २० मार्च १९६२ रोजी [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] ते मंजूर करण्यात आले. या विधेयकाला तत्कालीन राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची २७ मार्च १९६२ रोजी संमती मिळाली आणि २८ मार्च १९६२ रोजी ''[[भारतीय राजपत्र|द गॅझेट ऑफ इंडिया]]'' मध्ये अधिसूचित करण्यात आले. ते २० डिसेंबर १९६१ पासून पूर्वलक्षी प्रभावाने अंमलात आले.<ref name="Constitution Amendment in India">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4yp0yhzdKWIC|title=Constitution Amendment in India|date=1 January 1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110659|editor-last=R.C. Bhardwaj|edition=Sixth|location=New Delhi|pages=29–30;171;294|access-date=1 December 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/cons/india/amendment.htm|title=The Constitution (Amendment) Acts|publisher=Constitution.org|accessdate=2013-12-01}} {{PD-notice}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दमण आणि दीव]] [[वर्ग:नेहरुकाळातील प्रशासन]] [[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]] [[वर्ग:१९६२ मधील भारत]] [[वर्ग:गोव्याचा इतिहास]] mjtplt1v1sxckvffqb47gf8c7vyau0s 0 385078 2717919 2026-10-08T03:46:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2717919 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भूत (हिंदी चित्रपट)]] k98kfktosu5xstri8ck6nh2xj572rvi 0 385079 2717920 2026-10-08T03:47:15Z अभय नातू 206 नामभेद 2717920 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॉ. प्रकाश बाबा आमटे (चित्रपट)]] 4bmt3ajdkvb8wg5863o17kkwta01owf 14 385080 2717921 2026-10-08T04:04:39Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: [[वर्ग:इ.स. १९६२]] [[वर्ग:वर्षानुसार भारत]] 2717921 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:इ.स. १९६२]] [[वर्ग:वर्षानुसार भारत]] df3rhe9wds4h0l8c8v8411ms48e7i9w 2 385081 2717922 2026-10-08T04:09:08Z Sagarrajole 162268 /* */ 2717922 wikitext text/x-wiki My name is Sagar Rajole and I am from Karanjgaon, Nashik. I am a CNC machine operator. I have over four years of experience operating CNC lathe machines 39cdg0nctdwy0r6x00r3kdcawcmgrmw 0 385082 2717937 2026-10-08T06:21:46Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = कुडझाई चिगोरा | full_name = कुडझाई केली चिगोरा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2006|8|6|df=yes}} | birth_place = मुतारे, झिम्बाब्वे | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = गोलंदाजी|गोलं... 2717937 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = कुडझाई चिगोरा | full_name = कुडझाई केली चिगोरा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2006|8|6|df=yes}} | birth_place = मुतारे, झिम्बाब्वे | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = १८ जानेवारी | odidebutyear = २०२४ | odidebutagainst = आयर्लंड | odicap = २० | lastodidate = ९ मे | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = २६ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२४ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = २६ | lastT20Idate = ७ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html [[क्रिकइन्फो]] }} '''कुडझाई केली चिगोरा''' (जन्म ६ ऑगस्ट २००६) ही झिम्बाब्वेची क्रिकेट खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यम-जलद गोलंदाजी करते आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== चिगोराने १८ जानेवारी २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/22316/scorecard/1415980/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-odi-zimbabwe-women-vs-ireland-women-2023-24 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st ODI 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला एकदिवसीय सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> तिने २६ जानेवारी २०२४ रोजी त्याच मैदानावर आयर्लंडविरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> पदार्पणाच्या सामन्यात तिने चार षटकांत ४६ धावा देत दोन बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1302575}} {{DEFAULTSORT:Chigora, Kudzai}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] enwpcpad9wb6hf3i6ftcqba5f6kyrsr 2717977 2717937 2026-10-08T09:14:53Z ~2026-41910-22 185743 2717977 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = कुडझाई चिगोरा | full_name = कुडझाई केली चिगोरा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2006|8|6|df=yes}} | birth_place = मुतारे, झिम्बाब्वे | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = १८ जानेवारी | odidebutyear = २०२४ | odidebutagainst = आयर्लंड | odicap = २० | lastodidate = ९ मे | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = २६ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२४ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = २६ | lastT20Idate = ७ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html [[क्रिकइन्फो]] }} '''कुडझाई केली चिगोरा''' (जन्म ६ ऑगस्ट २००६) ही झिम्बाब्वेची क्रिकेट खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यम-जलद गोलंदाजी करते आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |work=क्रिकइन्फो |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== चिगोराने १८ जानेवारी २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/22316/scorecard/1415980/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-odi-zimbabwe-women-vs-ireland-women-2023-24 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st ODI 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला एकदिवसीय सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> तिने २६ जानेवारी २०२४ रोजी त्याच मैदानावर आयर्लंडविरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> पदार्पणाच्या सामन्यात तिने चार षटकांत ४६ धावा देत दोन बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1302575}} {{DEFAULTSORT:Chigora, Kudzai}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] c0pxh1avliyb5haesfm9odnoj5nu0f4 2717978 2717977 2026-10-08T09:15:26Z ~2026-41910-22 185743 [[Special:Contributions/~2026-41910-22|~2026-41910-22]] ([[User talk:~2026-41910-22|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2717977|2717977]] परतवली. 2717978 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = कुडझाई चिगोरा | full_name = कुडझाई केली चिगोरा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2006|8|6|df=yes}} | birth_place = मुतारे, झिम्बाब्वे | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = १८ जानेवारी | odidebutyear = २०२४ | odidebutagainst = आयर्लंड | odicap = २० | lastodidate = ९ मे | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = २६ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२४ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = २६ | lastT20Idate = ७ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html क्रिकइन्फो }} '''कुडझाई केली चिगोरा''' (जन्म ६ ऑगस्ट २००६) ही झिम्बाब्वेची क्रिकेट खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यम-जलद गोलंदाजी करते आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== चिगोराने १८ जानेवारी २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/22316/scorecard/1415980/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-odi-zimbabwe-women-vs-ireland-women-2023-24 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st ODI 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला एकदिवसीय सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१८ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> तिने २६ जानेवारी २०२४ रोजी त्याच मैदानावर आयर्लंडविरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> पदार्पणाच्या सामन्यात तिने चार षटकांत ४६ धावा देत दोन बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1415974/scorecard/1415983/zimbabwe-women-vs-ireland-women-1st-t20i-22316 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Women vs Ireland Women 1st T20I 2024 - Score Report |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२६ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1302575}} {{DEFAULTSORT:Chigora, Kudzai}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] qbtfii5nqbhsjc0zokh2ya9d6s3bccz 0 385083 2717938 2026-10-08T06:28:56Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = क्रिस्टीना मुतासा | full_name = क्रिस्टीना मुतासा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2009|1|9|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = डाव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | inte... 2717938 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = क्रिस्टीना मुतासा | full_name = क्रिस्टीना मुतासा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2009|1|9|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = डाव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = ४ मे | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = पाकिस्तान | odicap = २९ | lastodidate = ९ मे | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = २८ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२४ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = २७ | lastT20Idate = ७ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html [[क्रिकइन्फो]] }} '''क्रिस्टीना मुतासा''' (जन्म ९ जानेवारी २००९) ही झिम्बाब्वेची [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि डाव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करते व [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== मुतासाने २८ जानेवारी २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/22316/game/1415984/zimbabwe-women-vs-ireland-women-2nd-t20i-zimbabwe-women-vs-ireland-women-2023-24 |title=Ireland Women beat Zimbabwe Women by 42 runs - Zimbabwe Women vs Ireland Women 2nd T20I Match Summary, Report |trans-title=आयर्लंड महिलांचा झिम्बाब्वे महिलांवर ४२ धावांनी विजय — दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२८ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> तिने ४ मे २०२६ रोजी कराची येथे [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1306917}} {{DEFAULTSORT:Mutasa, Christina}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] p9ji5kv0u08lqq0pxlz34x32wyner2w 2717979 2717938 2026-10-08T09:15:39Z ~2026-41910-22 185743 2717979 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = क्रिस्टीना मुतासा | full_name = क्रिस्टीना मुतासा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2009|1|9|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = डाव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = ४ मे | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = पाकिस्तान | odicap = २९ | lastodidate = ९ मे | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = पाकिस्तान | T20Idebutdate = २८ जानेवारी | T20Idebutyear = २०२४ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = २७ | lastT20Idate = ७ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२६ | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html क्रिकइन्फो }} '''क्रिस्टीना मुतासा''' (जन्म ९ जानेवारी २००९) ही झिम्बाब्वेची [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि डाव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करते व [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== मुतासाने २८ जानेवारी २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/22316/game/1415984/zimbabwe-women-vs-ireland-women-2nd-t20i-zimbabwe-women-vs-ireland-women-2023-24 |title=Ireland Women beat Zimbabwe Women by 42 runs - Zimbabwe Women vs Ireland Women 2nd T20I Match Summary, Report |trans-title=आयर्लंड महिलांचा झिम्बाब्वे महिलांवर ४२ धावांनी विजय — दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२८ जानेवारी २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> तिने ४ मे २०२६ रोजी कराची येथे [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानविरुद्ध]] झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1306917}} {{DEFAULTSORT:Mutasa, Christina}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 353v0z3oz43opd0h3lbbcl65pu9t1ca 0 385084 2717941 2026-10-08T06:33:32Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = तेंडाई मकुशा | full_name = तेंडाई मकुशा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2000|4|24|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-... 2717941 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = तेंडाई मकुशा | full_name = तेंडाई मकुशा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2000|4|24|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = २८ ऑक्टोबर | odidebutyear = २०२४ | odidebutagainst = अमेरिका | odicap = ३३ | T20Idebutdate = २० जुलै | T20Idebutyear = २०२५ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = ३६ | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 [[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] }} '''तेंडाई मकुशा''' (जन्म २४ एप्रिल २०००) ही झिम्बाब्वेची क्रिकेट खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करते व [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha Profile - Cricket Player Zimbabwe |trans-title=तेंडाई मकुशा खेळाडू प्रोफाइल |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== मकुशाने २८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे अमेरिका महिला संघाविरुद्ध झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> तिने २० जुलै २०२५ रोजी डब्लिन येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> या सामन्यात तिने चार षटकांत २७ धावा दिल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-women-in-ireland-2025-1476975 |title=Zimbabwe Women in Ireland 2025 |trans-title=झिम्बाब्वे महिला संघाचा आयर्लंड दौरा २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |date=२० जुलै २०२५ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1446941}} {{DEFAULTSORT:Makusha, Tendai}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] hnfrtc10oru7ax06u7upoqzzqd2ewim 2717980 2717941 2026-10-08T09:15:58Z ~2026-41910-22 185743 2717980 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = तेंडाई मकुशा | full_name = तेंडाई मकुशा | country = झिम्बाब्वे | birth_date = {{birth date and age|2000|4|24|df=yes}} | birth_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यमगती | role = [[गोलंदाजी|गोलंदाज]] | international = true | internationalspan = २०२४-वर्तमान | odidebutdate = २८ ऑक्टोबर | odidebutyear = २०२४ | odidebutagainst = अमेरिका | odicap = ३३ | T20Idebutdate = २० जुलै | T20Idebutyear = २०२५ | T20Idebutagainst = आयर्लंड | T20Icap = ३६ | date = ८ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो }} '''तेंडाई मकुशा''' (जन्म २४ एप्रिल २०००) ही झिम्बाब्वेची क्रिकेट खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने मध्यमगती गोलंदाजी करते व [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे महिला संघाकडून]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळते.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha Profile - Cricket Player Zimbabwe |trans-title=तेंडाई मकुशा खेळाडू प्रोफाइल |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द== मकुशाने २८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे अमेरिका महिला संघाविरुद्ध झिम्बाब्वेसाठी [[एकदिवसीय क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> तिने २० जुलै २०२५ रोजी डब्लिन येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडविरुद्ध]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref name="profile" /> या सामन्यात तिने चार षटकांत २७ धावा दिल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-women-in-ireland-2025-1476975 |title=Zimbabwe Women in Ireland 2025 |trans-title=झिम्बाब्वे महिला संघाचा आयर्लंड दौरा २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |date=२० जुलै २०२५ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1446941}} {{DEFAULTSORT:Makusha, Tendai}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] ogeptswsaz786kn3gwcakrq2b8go9tf 0 385085 2717942 2026-10-08T06:37:59Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट पंच | नाव = पर्सिव्हल सिझारा | Image = | Width = | Caption = | जन्म = | जन्म स्थळ = | मृत्यू = | मृत्यू स्थळ = | राष्ट्रीयत्व = [[झिम्बाब्वे]] | उपनाम = | कसोटी = | कसोटी का... 2717942 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट पंच | नाव = पर्सिव्हल सिझारा | Image = | Width = | Caption = | जन्म = | जन्म स्थळ = | मृत्यू = | मृत्यू स्थळ = | राष्ट्रीयत्व = [[झिम्बाब्वे]] | उपनाम = | कसोटी = | कसोटी कार्यकाल = | एकदिवसीय = | एकदिवसीय कार्यकाल = २०२४-वर्तमान | २०-२० = | २०-२० कार्यकाल = २०२४-वर्तमान }} '''पर्सिव्हल सिझारा''' हे [[झिम्बाब्वे]]चे [[पंचगिरी|क्रिकेट पंच]] आहेत. त्यांनी [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांमध्ये पंचगिरी केली आहे. २०२६-२७ हंगामासाठी त्यांचा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या]] उदयोन्मुख पंच गटात समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICCpanel">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/cricket/match-officials/match-official-panels |title=ICC Match Official Panels |trans-title=आयसीसी सामना अधिकाऱ्यांची पॅनेल |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==पंचगिरी कारकीर्द== १९ डिसेंबर २०२४ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], हरारे येथे झिम्बाब्वे आणि अफगाणिस्तान यांच्यात झालेल्या दुसऱ्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यात सिझारा आणि ख्रिस ब्राउन हे मैदानी पंच होते.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/fazalhaq-farooqi-fined-for-breaching-icc-code-of-conduct |title=Fazalhaq Farooqi fined for breaching ICC Code of Conduct |trans-title=आयसीसी आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल फजलहक फारुकीला दंड |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२० डिसेंबर २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> जुलै २०२६ मध्ये झिम्बाब्वे आणि बांगलादेश यांच्यातील मालिकेतही त्यांनी सामना अधिकारी म्हणून काम केले. ९ जुलै रोजी दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात ते दूरचित्रवाणी पंच होते, तर १५ जुलै रोजी [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] येथे झालेल्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात इक्नो चाबी यांच्यासह मैदानी पंच होते. १९ जुलै रोजी तिसऱ्या आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात त्यांनी फॉर्स्टर मुतिझ्वा यांच्यासह मैदानी पंच म्हणून काम पाहिले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/cricket/match-officials/match-official-appointments |title=ICC Umpire and Referee appointments |trans-title=आयसीसी पंच आणि सामनाधिकारी नियुक्त्या |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:Sizara, Percival}} [[वर्ग:क्रिकेट पंच]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 9ymrc30ldcd6c8vr41kvhcim9lanf6u 0 385086 2717943 2026-10-08T06:38:54Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७ | team1_image = Flag of Pakistan.svg | team1_name = पाकिस्तान | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date = ९ ऑक्टोबर | to_date = २१... 2717943 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६–२७ | team1_image = Flag of Pakistan.svg | team1_name = पाकिस्तान | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date = ९ ऑक्टोबर | to_date = २१ नोव्हेंबर २०२६ | team1_captain = [[साहिबजादा फरहान]] <small>(आं.टी२०)</small> | team2_captain = [[कुशल मेंडिस]] <small>(आं.टी२०)</small> | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[श्रीलंका क्रिकेट संघ]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानविरुद्ध]] खेळण्यासाठी ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर २०२६ मध्ये [[पाकिस्तान]]चा दौरा करणार आहे.<ref>{{Cite web |date=१९ ऑगस्ट २०२६|trans-title= पाकिस्तान श्रीलंका आणि इंग्लंडविरुद्धच्या तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार |title=Pakistan to host Sri Lanka, England for tri-series action |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-cricket-world-cup-2027/news/pakistan-to-host-sri-lanka-england-in-upcoming-home-series |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] }}</ref> या दौऱ्यात दोन [[कसोटी सामने]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/pakistan-to-host-sri-lanka-for-tests-and-t20is-and-odi-tri-series-with-england-1550668 |trans-title=पाकिस्तान श्रीलंकेविरुद्ध कसोटी आणि टी२० मालिका, तसेच इंग्लंडसह एकदिवसीय तिरंगी मालिका आयोजित करणार. |title=Pakistan to host SL for Tests and T20Is, and ODI tri-series with England |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]| access-date= ८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> कसोटी मालिका ही [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] चक्राचा भाग आहे. <ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] }}</ref> ऑगस्ट २०२६ मध्ये, [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{Cite web |date=१९ ऑगस्ट २०२६ |trans-title=पाकिस्तान श्रीलंका आणि इंग्लंडचे टी-२० सामने, वनडे त्रिकोणी मालिका आणि कसोटी सामन्यांसाठी यजमानपद भूषवणार. |title=Pakistan to host Sri Lanka and England for T20Is, ODI tri-series and Tests |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-to-host-sri-lanka-and-england-for-t20is-odi-tri-series-and-tests.html |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६|website=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap ;margin:auto" |- !colspan=2|{{cr|PAK}} !colspan=2|{{cr|SL}} |- !कसोटी !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=श्रीलंकेविरुद्धच्या टी-२० आणि एकदिवसीय त्रिकोणीय मालिकेसाठी पाकिस्तानचे संघ जाहीर |title=Pakistan squads announced for Sri Lanka T20Is and ODI tri-series |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-squads-announced-for-sri-lanka-t20is-and-odi-tri-series.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=५ ऑक्टोबर २०२६ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> !कसोटी !आं.टी२०<ref>{{cite web |trans-title=पाकिस्तानच्या २०२६ च्या श्रीलंका दौऱ्यासाठी श्रीलंकेचा राष्ट्रीय पुरुष आं.टी२० संघ|title=Sri Lanka National Men’s T20I Squad for the Sri Lanka Tour of Pakistan 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/10/sri-lanka-national-mens-t20i-squad-for-the-sri-lanka-tour-of-pakistan-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=२ ऑक्टोबर २०२६ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | | * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अब्दुल समद]] * [[अराफत मिन्हास]] * [[इम्रान रंधावा]] * [[ख्वाजा नाफय]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नसीम शाह]] * [[फखर जमान]] * [[माझ सदाकत]] * [[रझाउल्लाह मशवानी]] * [[शादाब खान]] * [[सलमान मिर्झा]] * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] | | * [[कुशल मेंडिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[एशान मलिंगा]] * [[कमिंदु मेंडिस]] * [[कामिल मिशारा]] * [[चामिंडू विक्रमसिंघे]] * [[दासुन शनाका]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] * [[दुष्मंथा चमीरा]] * [[नुवान तुषारा]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[महीश थीकशाना]] * [[लाहिरू उदारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विजयकांत व्यासकांत]] * [[सहान अरचिगे]] * [[सिनेथ जयवर्धने]] |} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पाकिस्तान प्रमाणवेळ आहेत ([[यूटीसी+०५:००]])}} ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२६ | time = २०:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550708.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = नासिर हुसेन (पा) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२६ | time = २०:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550709.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि नासिर हुसेन (पा) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२६ | time = २०:०० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550710.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[राशिद रियाझ]] (पा) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ नोव्हेंबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SL}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १७–२१ नोव्हेंबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|SL}} | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550711.html धावफलक] | venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (द) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) | motm = | toss = | rain = | notes = }} == संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/_/id/24707/24707 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६–२७}} [[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे पाकिस्तान दौरे|२०२६]] [[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|पाकिस्तान]] [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे पाकिस्तान दौरे|२०२६]] 18esdi07wbxbs2n7kwgihgx2p88mf4w 0 385087 2717945 2026-10-08T06:42:22Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट पंच | नाव = ऑस्कर ताफिरेन्यिका | Image = | Width = | Caption = | जन्म = | जन्म स्थळ = | मृत्यू = | मृत्यू स्थळ = | राष्ट्रीयत्व = [[झिम्बाब्वे]] | उपनाम = | कसोटी = | कसोटी... 2717945 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट पंच | नाव = ऑस्कर ताफिरेन्यिका | Image = | Width = | Caption = | जन्म = | जन्म स्थळ = | मृत्यू = | मृत्यू स्थळ = | राष्ट्रीयत्व = [[झिम्बाब्वे]] | उपनाम = | कसोटी = | कसोटी कार्यकाल = | एकदिवसीय = | एकदिवसीय कार्यकाल = | २०-२० = | २०-२० कार्यकाल = }} '''ऑस्कर ताफिरेन्यिका''' हे [[झिम्बाब्वे]]चे [[पंचगिरी|क्रिकेट पंच]] आहेत. त्यांनी झिम्बाब्वेमधील देशांतर्गत क्रिकेट तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये पंचगिरी केली आहे.<ref name="profile">{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/oscar-tafirenyika-1147412 |title=Oscar Tafirenyika Profile - Cricket Player Zimbabwe |trans-title=ऑस्कर ताफिरेन्यिका प्रोफाइल |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==पंचगिरी कारकीर्द== २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], बुलावायो येथे झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील इमर्जिंग आणि दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील इमर्जिंग संघांदरम्यान झालेल्या सामन्यात ताफिरेन्यिका यांनी मैदानी पंच म्हणून काम केले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/22916/scorecard/1451758/zimbabwe-under-19s-emerging-vs-south-africa-under-19s-emerging-3rd-match-south-africa-under-19s-emerging-in-zimbabwe-2024 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Under-19s Emerging vs South Africa Under-19s Emerging 3rd Match 2024 |trans-title=झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील इमर्जिंग विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील इमर्जिंग तिसरा सामना २०२४ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२५ सप्टेंबर २०२४ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> २९ जुलै २०२५ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]] येथे झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील आणि दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील संघांदरम्यान झालेल्या युवा एकदिवसीय सामन्यात त्यांनी डेव्हिड शावाने यांच्यासह मैदानी पंच म्हणून काम पाहिले.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/1495483/game/1495489/zimbabwe-under-19s-vs-south-africa-under-19s-4th-match-tri-nation-under-19s-tournament-in-zimbabwe-2025 |title=South Africa Under-19s beat Zimbabwe Under-19s by 107 runs |trans-title=दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील संघाचा झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील संघावर १०७ धावांनी विजय |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२९ जुलै २०२५ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> १ ऑगस्ट रोजी याच स्पर्धेतील झिम्बाब्वे आणि बांगलादेश यांच्यातील सामन्यात त्यांनी पर्सिव्हल सिझारा यांच्यासह पंचगिरी केली.<ref>{{cite web |url=https://africa.espn.com/cricket/series/1495483/scorecard/1495491/zimbabwe-under-19s-vs-bangladesh-under-19s-6th-match-tri-nation-under-19s-tournament-in-zimbabwe-2025 |title=Full Scorecard of Zimbabwe Under-19s vs Bangladesh Under-19s, Tri-Nation Under-19s Tournament in Zimbabwe 2025, 6th Match |trans-title=झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील विरुद्ध बांगलादेश १९ वर्षांखालील, तिरंगी स्पर्धा २०२५, सहावा सामना — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१ ऑगस्ट २०२५ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी हरारे येथे झिम्बाब्वे अ आणि मेरिलबोन क्रिकेट क्लब यांच्यातील प्रथम श्रेणी सामन्यात ताफिरेन्यिका आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा हे मैदानी पंच होते.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/23963/scorecard/1505322/zimbabwe-a-vs-marylebone-cricket-club-mcc-in-zimbabwe-2025-26 |title=Full Scorecard of Zimbabwe A vs Marylebone Cricket Club at Harare 2025 |trans-title=झिम्बाब्वे अ विरुद्ध मेरिलबोन क्रिकेट क्लब, हरारे २०२५ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=१० ऑक्टोबर २०२५ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी हरारे येथे झिम्बाब्वे महिला आणि वेस्ट इंडीज महिला संघांदरम्यान झालेल्या दुसऱ्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात ताफिरेन्यिका यांनी किम कॉटन यांच्यासह मैदानी पंच म्हणून काम पाहिले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1554979.html |title=Zimbabwe Women vs West Indies Women, 2nd T20I, 2026 - Full Scorecard |trans-title=झिम्बाब्वे महिला विरुद्ध वेस्ट इंडीज महिला, दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना २०२६ — संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=५ ऑक्टोबर २०२६ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=1147412}} {{DEFAULTSORT:Tafirenyika, Oscar}} [[वर्ग:क्रिकेट पंच]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 3jed7z9tl45inmh58kn5zmco8f63khb 0 385088 2717947 2026-10-08T06:47:09Z Ganesh591 62733 नवीन पान: ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान ख... 2717947 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. वनडे सामना [[कसोटी सामना|कसोटी सामन्यांपेक्षा]] वेगळा असतो, कारण प्रत्येक संघासाठी [[षटक (क्रिकेट)|षटकांची]] संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाला केवळ एक डाव मिळतो. एप्रिल २०२१ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) झिम्बाब्वे महिला संघाला वनडे दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-womens-squad-for-tour-of-zimbabwe-announced/73258.htm |title=Ireland Women's squad for tour of Zimbabwe announced |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी आयर्लंड महिला संघाचे पथक जाहीर |work=क्रिकेट वर्ल्ड |access-date=२३ सप्टेंबर २०२१}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> झिम्बाब्वे महिला संघाने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी आयर्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांच्या मालिकेदरम्यान आपला पहिला वनडे सामना खेळला.<ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> ही यादी प्रत्येक खेळाडूला तिची पहिली वनडे कॅप मिळालेल्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली वनडे कॅप मिळाली असल्यास, त्यांच्या आडनावांनुसार वर्णक्रमाने त्यांची नावे दिली आहेत. 4ysmtzz3wukayty6wtyz3unbu41hi3w 2717948 2717947 2026-10-08T06:50:06Z Ganesh591 62733 2717948 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. वनडे सामना [[कसोटी सामना|कसोटी सामन्यांपेक्षा]] वेगळा असतो, कारण प्रत्येक संघासाठी [[षटक (क्रिकेट)|षटकांची]] संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाला केवळ एक डाव मिळतो. एप्रिल २०२१ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) झिम्बाब्वे महिला संघाला वनडे दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-womens-squad-for-tour-of-zimbabwe-announced/73258.htm |title=Ireland Women's squad for tour of Zimbabwe announced |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी आयर्लंड महिला संघाचे पथक जाहीर |work=क्रिकेट वर्ल्ड |access-date=२३ सप्टेंबर २०२१}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> झिम्बाब्वे महिला संघाने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी आयर्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांच्या मालिकेदरम्यान आपला पहिला वनडे सामना खेळला.<ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> ही यादी प्रत्येक खेळाडूला तिची पहिली वनडे कॅप मिळालेल्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली वनडे कॅप मिळाली असल्यास, त्यांच्या आडनावांनुसार वर्णक्रमाने त्यांची नावे दिली आहेत. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी'''&nbsp;– बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची [[सरासरी धावा|सरासरी]] * '''५०'''&nbsp;– अर्धशतकांची संख्या * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकीर्दीत टाकलेले [[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम'''&nbsp;– एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी'''&nbsp;– प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत'''&nbsp;– केलेले [[यष्टिचीत]] |} k6m3o3tnqs9lg1omz5qs6dvc5laj267 2717950 2717948 2026-10-08T06:58:51Z Ganesh591 62733 2717950 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. वनडे सामना [[कसोटी सामना|कसोटी सामन्यांपेक्षा]] वेगळा असतो, कारण प्रत्येक संघासाठी [[षटक (क्रिकेट)|षटकांची]] संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाला केवळ एक डाव मिळतो. एप्रिल २०२१ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) झिम्बाब्वे महिला संघाला वनडे दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-womens-squad-for-tour-of-zimbabwe-announced/73258.htm |title=Ireland Women's squad for tour of Zimbabwe announced |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी आयर्लंड महिला संघाचे पथक जाहीर |work=क्रिकेट वर्ल्ड |access-date=२३ सप्टेंबर २०२१}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> झिम्बाब्वे महिला संघाने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी आयर्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांच्या मालिकेदरम्यान आपला पहिला वनडे सामना खेळला.<ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> ही यादी प्रत्येक खेळाडूला तिची पहिली वनडे कॅप मिळालेल्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली वनडे कॅप मिळाली असल्यास, त्यांच्या आडनावांनुसार वर्णक्रमाने त्यांची नावे दिली आहेत. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी'''&nbsp;– बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची [[सरासरी धावा|सरासरी]] * '''५०'''&nbsp;– अर्धशतकांची संख्या * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकीर्दीत टाकलेले [[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम'''&nbsp;– एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी'''&nbsp;– प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत'''&nbsp;– केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडू== ''आकडेवारी ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=9;class=9 |title=Zimbabwe – ODI Caps |trans-title=झिम्बाब्वे – वनडे कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Batting Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Bowling Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="100%" |+ झिम्बाब्वे महिला वनडे क्रिकेट खेळाडू |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सामने ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 | संदर्भ |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type/"number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col"|५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type/"number"|[[बळी]] ! scope="col" | सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|५ बळी ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|चिएद्झा|हुरुरू}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | २३ | {{sort|0230|२३०}} | {{sort|0460|४६}} | {{nts|12.77}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ९ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1094714.html |title=Chiedza Dhururu |trans-title=चिएद्झा हुरुरू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|प्रेशियस|मरान्गे}} | २०२१ | २०२६ | १४ | {{sort|0148|१४८}} | {{sort|0290|२९}} | {{nts|12.33}} | ० | ० | {{sort|0660|६६०}} | {{sort|014|१४}} | {{sort|3061|३/३९}} | {{nts|33.92}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317139.html |title=Precious Marange |trans-title=प्रेशियस मरान्गे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|एस्थर|म्बोफाना}} | २०२१ | २०२१ | ८ | {{sort|0036|३६}} | {{sort|0140|१४}} | {{nts|9.00}} | ० | ० | {{sort|0309|३०९}} | {{sort|006|६}} | {{sort|1088|१/१२}} | {{nts|48.83}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/638263.html |title=Esther Mbofana |trans-title=एस्थर म्बोफाना |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|पेल्लागिया|मुजाजी}} | २०२१ | २०२४ | ७ | {{sort|0086|८६}} | {{sort|0260|२६}} | {{nts|12.28}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/272026.html |title=Pellagia Mujaji |trans-title=पेल्लागिया मुजाजी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row"|{{sortname|मोदेस्तर|मुपाचिक्वा}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | ३३ | {{sort|0798|७९८}} | {{sort|0860|८६}} | {{nts|24.93}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | २८ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538591.html |title=Modester Mupachikwa |trans-title=मोदेस्तर मुपाचिक्वा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row"|{{sortname|मेरी-ॲन|मुसोंडा}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | १६ | {{sort|0336|३३६}} | {{sort|1035|१०३*}} | {{nts|22.40}} | १ | १ | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/501348.html |title=Mary-Anne Musonda |trans-title=मेरी-ॲन मुसोंडा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row"|{{sortname|ॲशली|न्दिराया}} | २०२१ | २०२४ | १८ | {{sort|0430|४३०}} | {{sort|0825|८२*}} | {{nts|26.87}} | १ | ० | {{sort|0025|२५}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1097|१/३}} | {{nts|16.00}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/490956.html |title=Ashley Ndiraya |trans-title=ॲशली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row"|{{sortname|जोसेफिन|कोमो}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२६ | २१ | {{sort|0601|६०१}} | {{sort|0760|७६}} | {{nts|42.92}} | ६ | ० | {{sort|0811|८११}} | {{sort|026|२६}} | {{sort|3082|३/१८}} | {{nts|20.03}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638256.html |title=Josephine Nkomo |trans-title=जोसेफिन कोमो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row"|{{sortname|लॉरिन|फिरी}} | २०२१ | २०२५ | १४ | {{sort|0188|१८८}} | {{sort|0690|६९}} | {{nts|23.50}} | १ | ० | {{sort|0360|३६०}} | {{sort|007|७}} | {{sort|1086|१/१४}} | {{nts|43.14}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1135025.html |title=Loryn Phiri |trans-title=लॉरिन फिरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row"|{{sortname|नॉमवेलो|सिबंदा}} | २०२१ | २०२६ | २७ | {{sort|0178|१७८}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|12.71}} | ० | ० | {{sort|1115|१११५}} | {{sort|020|२०}} | {{sort|3059|३/४१}} | {{nts|44.65}} | ० | ७ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1080012.html |title=Nomvelo Sibanda |trans-title=नॉमवेलो सिबंदा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row"|{{sortname|लॉरीन|त्शुमा}} | २०२१ | २०२६ | २४ | {{sort|0292|२९२}} | {{sort|1370|१३७}} | {{nts|13.27}} | ० | १ | {{sort|0834|८३४}} | {{sort|022|२२}} | {{sort|4065|४/३५}} | {{nts|28.63}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538593.html |title=Loreen Tshuma |trans-title=लॉरीन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row"|{{sortname|तसमीन|ग्रेंजर}} | २०२१ | २०२१ | ३ | {{sort|0038|३८}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|12.66}} | ० | ० | {{sort|0096|९६}} | {{sort|002|२}} | {{sort|2047|२/५३}} | {{nts|56.00}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638251.html |title=Tasmeen Granger |trans-title=तसमीन ग्रेंजर |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row"|{{sortname|न्याशा|ग्वानझुरा}} | २०२१ | २०२६ | १६ | {{sort|0195|१९५}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|15.00}} | ० | ० | {{sort|0224|२२४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|4067|४/३३}} | {{nts|17.44}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922491.html |title=Nyasha Gwanzura |trans-title=न्याशा ग्वानझुरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row"|{{sortname|ऑड्रे|मझ्विशाया}} | २०२१ | २०२६ | १८ | {{sort|0074|७४}} | {{sort|0265|२६*}} | {{nts|9.25}} | ० | ० | {{sort|0672|६७२}} | {{sort|013|१३}} | {{sort|3072|३/२८}} | {{nts|39.92}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538592.html |title=Audrey Mazvishaya |trans-title=ऑड्रे मझ्विशाया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टाबेल|चॅटॉन्झवा}} | २०२१ | २०२६ | ११ | {{sort|0063|६३}} | {{sort|0180|१८}} | {{nts|7.00}} | ० | ० | {{sort|0286|२८६}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2079|२/२१}} | {{nts|26.80}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317146.html |title=Christable Chatonzwa |trans-title=क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row"|{{sortname|फ्रांसिस्का|चिपारे}} | २०२१ | २०२६ | १२ | {{sort|0037|३७}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|4.62}} | ० | ० | {{sort|0434|४३४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|3085|३/१५}} | {{nts|37.11}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119417.html |title=Francisca Chipare |trans-title=फ्रांसिस्का चिपारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row"|{{sortname|शार्नी|मायर्स}} | २०२१ | २०२६ | १५ | {{sort|0199|१९९}} | {{sort|0390|३९}} | {{nts|14.21}} | ० | ० | {{sort|0109|१०९}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1054|१/४६}} | {{nts|88.00}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317144.html |title=Sharne Mayers |trans-title=शार्नी मायर्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row"|[[चिपो मुगेरी|चिपो मुगेरी-तिरिपानो]]{{double-dagger}} | २०२३ | २०२६ | २४ | {{sort|0676|६७६}} | {{sort|0715|७१*}} | {{nts|30.72}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ६ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317148.html |title=Chipo Mugeri-Tiripano |trans-title=चिपो मुगेरी-तिरिपानो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row"|{{sortname|केलीस|एनधलोवू}} | २०२३ | २०२६ | २५ | {{sort|0526|५२६}} | {{sort|0610|६१}} | {{nts|22.86}} | ४ | ० | {{sort|0618|६१८}} | {{sort|019|१९}} | {{sort|5078|५/२२}} | {{nts|19.36}} | १ | ८ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1250707.html |title=Kelis Ndhlovu |trans-title=केलीस एनधलोवू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row"|{{sortname|कुडझाई|चिगोरा}} | २०२४ | २०२६ | ७ | {{sort|0016|१६}} | {{sort|0060|६}} | {{nts|4.00}} | ० | ० | {{sort|0263|२६३}} | {{sort|006|६}} | {{sort|2080|२/२०}} | {{nts|45.33}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row"|{{sortname|मिशेल|मावुंगा}} | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|5.66}} | ० | ० | {{sort|0283|२८३}} | {{sort|004|४}} | {{sort|3064|३/३६}} | {{nts|74.50}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1273947.html |title=Michelle Mavunga |trans-title=मिशेल मावुंगा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row"|लिंडोकुहले माभेरो | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|6.80}} | ० | ० | {{sort|0600|६००}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|3079|३/२१}} | {{nts|42.90}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302733.html |title=Lindokuhle Mabhero |trans-title=लिंडोकुहले माभेरो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row"|बिलव्हड बिझा | २०२४ | २०२६ | १८ | {{sort|0457|४५७}} | {{sort|0730|७३}} | {{nts|26.88}} | ३ | ० | {{sort|0504|५०४}} | {{sort|007|७}} | {{sort|3078|३/२२}} | {{nts|63.28}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/beloved-biza-1302686 |title=Beloved Biza |trans-title=बिलव्हड बिझा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row"|रुन्यारारो पासिपानोड्या | २०२४ | २०२६ | ११ | {{sort|0111|१११}} | {{sort|0335|३३*}} | {{nts|18.50}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1089|१/११}} | {{nts|40.00}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/runyararo-pasipanodya-1435594 |title=Runyararo Pasipanodya |trans-title=रुन्यारारो पासिपानोड्या |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row"|ओलिंडर चारे | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0011|११}} | {{sort|0045|४*}} | {{nts|2.75}} | ० | ० | {{sort|0306|३०६}} | {{sort|005|५}} | {{sort|2059|२/४१}} | {{nts|47.60}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/olinder-chare-1302697 |title=Olinder Chare |trans-title=ओलिंडर चारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row"|अडेल झिमुनु | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0104|१०४}} | {{sort|0230|२३}} | {{nts|11.55}} | ० | ० | {{sort|0481|४८१}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2078|२/२२}} | {{nts|47.70}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adel-zimunu-1302696 |title=Adel Zimunu |trans-title=अडेल झिमुनु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row"|{{sortname|तेंडाई|मकुशा}} | २०२४ | २०२६ | १३ | {{sort|0027|२७}} | {{sort|0120|१२}} | {{nts|5.40}} | ० | ० | {{sort|0491|४९१}} | {{sort|009|९}} | {{sort|2088|२/१२}} | {{nts|45.77}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha |trans-title=तेंडाई मकुशा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row"|मेलिंडा कान्चिंगवे | २०२६ | २०२६ | १ | {{sort|0010|१०}} | {{sort|0100|१०}} | {{nts|10.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/melinda-kanchingwe-1446942 |title=Melinda Kanchingwe |trans-title=मेलिंडा कान्चिंगवे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टीना|मुतासा}} | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0003|३}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1081|१/१९}} | {{nts|57.00}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/christine-mutasa-1306917 |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row"|केली न्दिराया | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0019|१९}} | {{sort|0110|११}} | {{nts|6.33}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kelly-ndiraya-1302715 |title=Kelly Ndiraya |trans-title=केली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row"|विंबाई मुतुंगविंडु{{dagger}} | २०२६ | २०२६ | २ | {{sort|0002|२}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | १ | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vimbai-mutungwindu-1303068 |title=Vimbai Mutungwindu |trans-title=विंबाई मुतुंगविंडु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |} om8g7z560qwj544eqn30tpg8rsyej8d 2717951 2717950 2026-10-08T07:02:26Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2717951 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. वनडे सामना [[कसोटी सामना|कसोटी सामन्यांपेक्षा]] वेगळा असतो, कारण प्रत्येक संघासाठी [[षटक (क्रिकेट)|षटकांची]] संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाला केवळ एक डाव मिळतो. एप्रिल २०२१ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) झिम्बाब्वे महिला संघाला वनडे दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-womens-squad-for-tour-of-zimbabwe-announced/73258.htm |title=Ireland Women's squad for tour of Zimbabwe announced |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी आयर्लंड महिला संघाचे पथक जाहीर |work=क्रिकेट वर्ल्ड |access-date=२३ सप्टेंबर २०२१}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> झिम्बाब्वे महिला संघाने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी आयर्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांच्या मालिकेदरम्यान आपला पहिला वनडे सामना खेळला.<ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> ही यादी प्रत्येक खेळाडूला तिची पहिली वनडे कॅप मिळालेल्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली वनडे कॅप मिळाली असल्यास, त्यांच्या आडनावांनुसार वर्णक्रमाने त्यांची नावे दिली आहेत. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी'''&nbsp;– बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची [[सरासरी धावा|सरासरी]] * '''५०'''&nbsp;– अर्धशतकांची संख्या * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकीर्दीत टाकलेले [[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम'''&nbsp;– एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी'''&nbsp;– प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत'''&nbsp;– केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडू== ''आकडेवारी ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=9;class=9 |title=Zimbabwe – ODI Caps |trans-title=झिम्बाब्वे – वनडे कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Batting Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Bowling Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="100%" |+ झिम्बाब्वे महिला वनडे क्रिकेट खेळाडू |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सामने ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 | संदर्भ |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type/"number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col"|५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type/"number"|[[बळी]] ! scope="col" | सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|५ बळी ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|चिएद्झा|हुरुरू}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | २३ | {{sort|0230|२३०}} | {{sort|0460|४६}} | {{nts|12.77}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ९ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1094714.html |title=Chiedza Dhururu |trans-title=चिएद्झा हुरुरू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|प्रेशियस|मरान्गे}} | २०२१ | २०२६ | १४ | {{sort|0148|१४८}} | {{sort|0290|२९}} | {{nts|12.33}} | ० | ० | {{sort|0660|६६०}} | {{sort|014|१४}} | {{sort|3061|३/३९}} | {{nts|33.92}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317139.html |title=Precious Marange |trans-title=प्रेशियस मरान्गे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|एस्थर|म्बोफाना}} | २०२१ | २०२१ | ८ | {{sort|0036|३६}} | {{sort|0140|१४}} | {{nts|9.00}} | ० | ० | {{sort|0309|३०९}} | {{sort|006|६}} | {{sort|1088|१/१२}} | {{nts|48.83}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/638263.html |title=Esther Mbofana |trans-title=एस्थर म्बोफाना |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|पेल्लागिया|मुजाजी}} | २०२१ | २०२४ | ७ | {{sort|0086|८६}} | {{sort|0260|२६}} | {{nts|12.28}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/272026.html |title=Pellagia Mujaji |trans-title=पेल्लागिया मुजाजी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row"|{{sortname|मोदेस्तर|मुपाचिक्वा}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | ३३ | {{sort|0798|७९८}} | {{sort|0860|८६}} | {{nts|24.93}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | २८ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538591.html |title=Modester Mupachikwa |trans-title=मोदेस्तर मुपाचिक्वा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row"|{{sortname|मेरी-ॲन|मुसोंडा}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | १६ | {{sort|0336|३३६}} | {{sort|1035|१०३*}} | {{nts|22.40}} | १ | १ | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/501348.html |title=Mary-Anne Musonda |trans-title=मेरी-ॲन मुसोंडा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row"|{{sortname|ॲशली|न्दिराया}} | २०२१ | २०२४ | १८ | {{sort|0430|४३०}} | {{sort|0825|८२*}} | {{nts|26.87}} | १ | ० | {{sort|0025|२५}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1097|१/३}} | {{nts|16.00}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/490956.html |title=Ashley Ndiraya |trans-title=ॲशली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row"|{{sortname|जोसेफिन|कोमो}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२६ | २१ | {{sort|0601|६०१}} | {{sort|0760|७६}} | {{nts|42.92}} | ६ | ० | {{sort|0811|८११}} | {{sort|026|२६}} | {{sort|3082|३/१८}} | {{nts|20.03}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638256.html |title=Josephine Nkomo |trans-title=जोसेफिन कोमो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row"|{{sortname|लॉरिन|फिरी}} | २०२१ | २०२५ | १४ | {{sort|0188|१८८}} | {{sort|0690|६९}} | {{nts|23.50}} | १ | ० | {{sort|0360|३६०}} | {{sort|007|७}} | {{sort|1086|१/१४}} | {{nts|43.14}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1135025.html |title=Loryn Phiri |trans-title=लॉरिन फिरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row"|{{sortname|नॉमवेलो|सिबंदा}} | २०२१ | २०२६ | २७ | {{sort|0178|१७८}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|12.71}} | ० | ० | {{sort|1115|१११५}} | {{sort|020|२०}} | {{sort|3059|३/४१}} | {{nts|44.65}} | ० | ७ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1080012.html |title=Nomvelo Sibanda |trans-title=नॉमवेलो सिबंदा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row"|{{sortname|लॉरीन|त्शुमा}} | २०२१ | २०२६ | २४ | {{sort|0292|२९२}} | {{sort|1370|१३७}} | {{nts|13.27}} | ० | १ | {{sort|0834|८३४}} | {{sort|022|२२}} | {{sort|4065|४/३५}} | {{nts|28.63}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538593.html |title=Loreen Tshuma |trans-title=लॉरीन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row"|{{sortname|तसमीन|ग्रेंजर}} | २०२१ | २०२१ | ३ | {{sort|0038|३८}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|12.66}} | ० | ० | {{sort|0096|९६}} | {{sort|002|२}} | {{sort|2047|२/५३}} | {{nts|56.00}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638251.html |title=Tasmeen Granger |trans-title=तसमीन ग्रेंजर |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row"|{{sortname|न्याशा|ग्वानझुरा}} | २०२१ | २०२६ | १६ | {{sort|0195|१९५}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|15.00}} | ० | ० | {{sort|0224|२२४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|4067|४/३३}} | {{nts|17.44}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922491.html |title=Nyasha Gwanzura |trans-title=न्याशा ग्वानझुरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row"|{{sortname|ऑड्रे|मझ्विशाया}} | २०२१ | २०२६ | १८ | {{sort|0074|७४}} | {{sort|0265|२६*}} | {{nts|9.25}} | ० | ० | {{sort|0672|६७२}} | {{sort|013|१३}} | {{sort|3072|३/२८}} | {{nts|39.92}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538592.html |title=Audrey Mazvishaya |trans-title=ऑड्रे मझ्विशाया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टाबेल|चॅटॉन्झवा}} | २०२१ | २०२६ | ११ | {{sort|0063|६३}} | {{sort|0180|१८}} | {{nts|7.00}} | ० | ० | {{sort|0286|२८६}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2079|२/२१}} | {{nts|26.80}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317146.html |title=Christable Chatonzwa |trans-title=क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row"|{{sortname|फ्रांसिस्का|चिपारे}} | २०२१ | २०२६ | १२ | {{sort|0037|३७}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|4.62}} | ० | ० | {{sort|0434|४३४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|3085|३/१५}} | {{nts|37.11}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119417.html |title=Francisca Chipare |trans-title=फ्रांसिस्का चिपारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row"|{{sortname|शार्नी|मायर्स}} | २०२१ | २०२६ | १५ | {{sort|0199|१९९}} | {{sort|0390|३९}} | {{nts|14.21}} | ० | ० | {{sort|0109|१०९}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1054|१/४६}} | {{nts|88.00}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317144.html |title=Sharne Mayers |trans-title=शार्नी मायर्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row"|[[चिपो मुगेरी|चिपो मुगेरी-तिरिपानो]]{{double-dagger}} | २०२३ | २०२६ | २४ | {{sort|0676|६७६}} | {{sort|0715|७१*}} | {{nts|30.72}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ६ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317148.html |title=Chipo Mugeri-Tiripano |trans-title=चिपो मुगेरी-तिरिपानो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row"|{{sortname|केलीस|एनधलोवू}} | २०२३ | २०२६ | २५ | {{sort|0526|५२६}} | {{sort|0610|६१}} | {{nts|22.86}} | ४ | ० | {{sort|0618|६१८}} | {{sort|019|१९}} | {{sort|5078|५/२२}} | {{nts|19.36}} | १ | ८ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1250707.html |title=Kelis Ndhlovu |trans-title=केलीस एनधलोवू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row"|{{sortname|कुडझाई|चिगोरा}} | २०२४ | २०२६ | ७ | {{sort|0016|१६}} | {{sort|0060|६}} | {{nts|4.00}} | ० | ० | {{sort|0263|२६३}} | {{sort|006|६}} | {{sort|2080|२/२०}} | {{nts|45.33}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row"|{{sortname|मिशेल|मावुंगा}} | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|5.66}} | ० | ० | {{sort|0283|२८३}} | {{sort|004|४}} | {{sort|3064|३/३६}} | {{nts|74.50}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1273947.html |title=Michelle Mavunga |trans-title=मिशेल मावुंगा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row"|[[लिंडोकुहले माभेरो]] | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|6.80}} | ० | ० | {{sort|0600|६००}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|3079|३/२१}} | {{nts|42.90}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302733.html |title=Lindokuhle Mabhero |trans-title=लिंडोकुहले माभेरो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row"|[[बिलव्हड बिझा]] | २०२४ | २०२६ | १८ | {{sort|0457|४५७}} | {{sort|0730|७३}} | {{nts|26.88}} | ३ | ० | {{sort|0504|५०४}} | {{sort|007|७}} | {{sort|3078|३/२२}} | {{nts|63.28}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/beloved-biza-1302686 |title=Beloved Biza |trans-title=बिलव्हड बिझा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row"|[[रुन्यारारो पासिपानोड्या]] | २०२४ | २०२६ | ११ | {{sort|0111|१११}} | {{sort|0335|३३*}} | {{nts|18.50}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1089|१/११}} | {{nts|40.00}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/runyararo-pasipanodya-1435594 |title=Runyararo Pasipanodya |trans-title=रुन्यारारो पासिपानोड्या |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row"|[[ओलिंडर चारे]] | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0011|११}} | {{sort|0045|४*}} | {{nts|2.75}} | ० | ० | {{sort|0306|३०६}} | {{sort|005|५}} | {{sort|2059|२/४१}} | {{nts|47.60}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/olinder-chare-1302697 |title=Olinder Chare |trans-title=ओलिंडर चारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row"|[[अडेल झिमुनु]] | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0104|१०४}} | {{sort|0230|२३}} | {{nts|11.55}} | ० | ० | {{sort|0481|४८१}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2078|२/२२}} | {{nts|47.70}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adel-zimunu-1302696 |title=Adel Zimunu |trans-title=अडेल झिमुनु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row"|{{sortname|तेंडाई|मकुशा}} | २०२४ | २०२६ | १३ | {{sort|0027|२७}} | {{sort|0120|१२}} | {{nts|5.40}} | ० | ० | {{sort|0491|४९१}} | {{sort|009|९}} | {{sort|2088|२/१२}} | {{nts|45.77}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha |trans-title=तेंडाई मकुशा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row"|[[मेलिंडा कान्चिंगवे]] | २०२६ | २०२६ | १ | {{sort|0010|१०}} | {{sort|0100|१०}} | {{nts|10.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/melinda-kanchingwe-1446942 |title=Melinda Kanchingwe |trans-title=मेलिंडा कान्चिंगवे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टीना|मुतासा}} | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0003|३}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1081|१/१९}} | {{nts|57.00}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/christine-mutasa-1306917 |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row"|[[केली न्दिराया]] | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0019|१९}} | {{sort|0110|११}} | {{nts|6.33}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kelly-ndiraya-1302715 |title=Kelly Ndiraya |trans-title=केली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row"|[[विंबाई मुतुंगविंडु]]{{dagger}} | २०२६ | २०२६ | २ | {{sort|0002|२}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | १ | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vimbai-mutungwindu-1303068 |title=Vimbai Mutungwindu |trans-title=विंबाई मुतुंगविंडु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |} ap5ir90d9po2tf9253w0xojeewn9ubg 2717953 2717951 2026-10-08T07:08:55Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2717953 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) हा वनडे दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. वनडे सामना [[कसोटी सामना|कसोटी सामन्यांपेक्षा]] वेगळा असतो, कारण प्रत्येक संघासाठी [[षटक (क्रिकेट)|षटकांची]] संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाला केवळ एक डाव मिळतो. एप्रिल २०२१ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) झिम्बाब्वे महिला संघाला वनडे दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-womens-squad-for-tour-of-zimbabwe-announced/73258.htm |title=Ireland Women's squad for tour of Zimbabwe announced |trans-title=झिम्बाब्वे दौऱ्यासाठी आयर्लंड महिला संघाचे पथक जाहीर |work=क्रिकेट वर्ल्ड |access-date=२३ सप्टेंबर २०२१}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> झिम्बाब्वे महिला संघाने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी आयर्लंडविरुद्धच्या चार सामन्यांच्या मालिकेदरम्यान आपला पहिला वनडे सामना खेळला.<ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/zimbabwe-head-coach-adam-chifo-excited-ahead-of-teams-maiden-odi |title=Zimbabwe head coach Adam Chifo excited ahead of team's maiden ODI |trans-title=संघाच्या पहिल्या वनडे सामन्यापूर्वी झिम्बाब्वेचे मुख्य प्रशिक्षक ॲडम चिफो उत्साहित |work=वुमेन्स क्रिकझोन |access-date=४ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> ही यादी प्रत्येक खेळाडूला तिची पहिली वनडे कॅप मिळालेल्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली वनडे कॅप मिळाली असल्यास, त्यांच्या आडनावांनुसार वर्णक्रमाने त्यांची नावे दिली आहेत. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी'''&nbsp;– बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची [[सरासरी धावा|सरासरी]] * '''५०'''&nbsp;– अर्धशतकांची संख्या * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकीर्दीत टाकलेले [[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम'''&nbsp;– एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी'''&nbsp;– प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत'''&nbsp;– केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडू== ''आकडेवारी ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=9;class=9 |title=Zimbabwe – ODI Caps |trans-title=झिम्बाब्वे – वनडे कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Batting Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=9;id=4203;type=team |title=Zimbabwe women – ODI Bowling Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – वनडे गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ एप्रिल २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="100%" |+ झिम्बाब्वे महिला वनडे क्रिकेट खेळाडू |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सामने ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 | संदर्भ |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type/"number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col"|५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type/"number"|[[बळी]] ! scope="col" | सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|५ बळी ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|चिएद्झा|हुरुरू}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | २३ | {{sort|0230|२३०}} | {{sort|0460|४६}} | {{nts|12.77}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ९ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1094714.html |title=Chiedza Dhururu |trans-title=चिएद्झा हुरुरू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|प्रेशियस|मरान्गे}} | २०२१ | २०२६ | १४ | {{sort|0148|१४८}} | {{sort|0290|२९}} | {{nts|12.33}} | ० | ० | {{sort|0660|६६०}} | {{sort|014|१४}} | {{sort|3061|३/३९}} | {{nts|33.92}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317139.html |title=Precious Marange |trans-title=प्रेशियस मरान्गे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|एस्थर|म्बोफाना}} | २०२१ | २०२१ | ८ | {{sort|0036|३६}} | {{sort|0140|१४}} | {{nts|9.00}} | ० | ० | {{sort|0309|३०९}} | {{sort|006|६}} | {{sort|1088|१/१२}} | {{nts|48.83}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/638263.html |title=Esther Mbofana |trans-title=एस्थर म्बोफाना |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row"! scope="row"|{{sortname|पेल्लागिया|मुजाजी}} | २०२१ | २०२४ | ७ | {{sort|0086|८६}} | {{sort|0260|२६}} | {{nts|12.28}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ireland/content/player/272026.html |title=Pellagia Mujaji |trans-title=पेल्लागिया मुजाजी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row"|{{sortname|मोदेस्तर|मुपाचिक्वा}}{{dagger}} | २०२१ | २०२६ | ३३ | {{sort|0798|७९८}} | {{sort|0860|८६}} | {{nts|24.93}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | २८ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538591.html |title=Modester Mupachikwa |trans-title=मोदेस्तर मुपाचिक्वा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row"|{{sortname|मेरी-ॲन|मुसोंडा}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | १६ | {{sort|0336|३३६}} | {{sort|1035|१०३*}} | {{nts|22.40}} | १ | १ | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/501348.html |title=Mary-Anne Musonda |trans-title=मेरी-ॲन मुसोंडा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row"|{{sortname|ॲशली|न्दिराया}} | २०२१ | २०२४ | १८ | {{sort|0430|४३०}} | {{sort|0825|८२*}} | {{nts|26.87}} | १ | ० | {{sort|0025|२५}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1097|१/३}} | {{nts|16.00}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/490956.html |title=Ashley Ndiraya |trans-title=ॲशली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row"|{{sortname|जोसेफिन|कोमो}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२६ | २१ | {{sort|0601|६०१}} | {{sort|0760|७६}} | {{nts|42.92}} | ६ | ० | {{sort|0811|८११}} | {{sort|026|२६}} | {{sort|3082|३/१८}} | {{nts|20.03}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638256.html |title=Josephine Nkomo |trans-title=जोसेफिन कोमो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row"|{{sortname|लॉरिन|फिरी}} | २०२१ | २०२५ | १४ | {{sort|0188|१८८}} | {{sort|0690|६९}} | {{nts|23.50}} | १ | ० | {{sort|0360|३६०}} | {{sort|007|७}} | {{sort|1086|१/१४}} | {{nts|43.14}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1135025.html |title=Loryn Phiri |trans-title=लॉरिन फिरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row"|{{sortname|नॉमवेलो|सिबंदा}} | २०२१ | २०२६ | २७ | {{sort|0178|१७८}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|12.71}} | ० | ० | {{sort|1115|१११५}} | {{sort|020|२०}} | {{sort|3059|३/४१}} | {{nts|44.65}} | ० | ७ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1080012.html |title=Nomvelo Sibanda |trans-title=नॉमवेलो सिबंदा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row"|{{sortname|लॉरीन|त्शुमा}} | २०२१ | २०२६ | २४ | {{sort|0292|२९२}} | {{sort|1370|१३७}} | {{nts|13.27}} | ० | १ | {{sort|0834|८३४}} | {{sort|022|२२}} | {{sort|4065|४/३५}} | {{nts|28.63}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538593.html |title=Loreen Tshuma |trans-title=लॉरीन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row"|{{sortname|तसमीन|ग्रेंजर}} | २०२१ | २०२१ | ३ | {{sort|0038|३८}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|12.66}} | ० | ० | {{sort|0096|९६}} | {{sort|002|२}} | {{sort|2047|२/५३}} | {{nts|56.00}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638251.html |title=Tasmeen Granger |trans-title=तसमीन ग्रेंजर |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row"|{{sortname|न्याशा|ग्वानझुरा}} | २०२१ | २०२६ | १६ | {{sort|0195|१९५}} | {{sort|0355|३५*}} | {{nts|15.00}} | ० | ० | {{sort|0224|२२४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|4067|४/३३}} | {{nts|17.44}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922491.html |title=Nyasha Gwanzura |trans-title=न्याशा ग्वानझुरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row"|{{sortname|ऑड्रे|मझ्विशाया}} | २०२१ | २०२६ | १८ | {{sort|0074|७४}} | {{sort|0265|२६*}} | {{nts|9.25}} | ० | ० | {{sort|0672|६७२}} | {{sort|013|१३}} | {{sort|3072|३/२८}} | {{nts|39.92}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538592.html |title=Audrey Mazvishaya |trans-title=ऑड्रे मझ्विशाया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टाबेल|चॅटॉन्झवा}} | २०२१ | २०२६ | ११ | {{sort|0063|६३}} | {{sort|0180|१८}} | {{nts|7.00}} | ० | ० | {{sort|0286|२८६}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2079|२/२१}} | {{nts|26.80}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317146.html |title=Christable Chatonzwa |trans-title=क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row"|{{sortname|फ्रांसिस्का|चिपारे}} | २०२१ | २०२६ | १२ | {{sort|0037|३७}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|4.62}} | ० | ० | {{sort|0434|४३४}} | {{sort|009|९}} | {{sort|3085|३/१५}} | {{nts|37.11}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119417.html |title=Francisca Chipare |trans-title=फ्रांसिस्का चिपारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row"|{{sortname|शार्नी|मायर्स}} | २०२१ | २०२६ | १५ | {{sort|0199|१९९}} | {{sort|0390|३९}} | {{nts|14.21}} | ० | ० | {{sort|0109|१०९}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1054|१/४६}} | {{nts|88.00}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317144.html |title=Sharne Mayers |trans-title=शार्नी मायर्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row"|[[चिपो मुगेरी|चिपो मुगेरी-तिरिपानो]]{{double-dagger}} | २०२३ | २०२६ | २४ | {{sort|0676|६७६}} | {{sort|0715|७१*}} | {{nts|30.72}} | ५ | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ६ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317148.html |title=Chipo Mugeri-Tiripano |trans-title=चिपो मुगेरी-तिरिपानो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row"|{{sortname|केलीस|एनधलोवू}} | २०२३ | २०२६ | २५ | {{sort|0526|५२६}} | {{sort|0610|६१}} | {{nts|22.86}} | ४ | ० | {{sort|0618|६१८}} | {{sort|019|१९}} | {{sort|5078|५/२२}} | {{nts|19.36}} | १ | ८ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1250707.html |title=Kelis Ndhlovu |trans-title=केलीस एनधलोवू |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ एप्रिल २०२३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row"|{{sortname|कुडझाई|चिगोरा}} | २०२४ | २०२६ | ७ | {{sort|0016|१६}} | {{sort|0060|६}} | {{nts|4.00}} | ० | ० | {{sort|0263|२६३}} | {{sort|006|६}} | {{sort|2080|२/२०}} | {{nts|45.33}} | ० | ० | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row"|{{sortname|मिशेल|मावुंगा}} | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0130|१३}} | {{nts|5.66}} | ० | ० | {{sort|0283|२८३}} | {{sort|004|४}} | {{sort|3064|३/३६}} | {{nts|74.50}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1273947.html |title=Michelle Mavunga |trans-title=मिशेल मावुंगा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row"|[[लिंडोकुहले माभेरो]] | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0034|३४}} | {{sort|0200|२०}} | {{nts|6.80}} | ० | ० | {{sort|0600|६००}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|3079|३/२१}} | {{nts|42.90}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302733.html |title=Lindokuhle Mabhero |trans-title=लिंडोकुहले माभेरो |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row"|[[बिलव्हड बिझा]] | २०२४ | २०२६ | १८ | {{sort|0457|४५७}} | {{sort|0730|७३}} | {{nts|26.88}} | ३ | ० | {{sort|0504|५०४}} | {{sort|007|७}} | {{sort|3078|३/२२}} | {{nts|63.28}} | ० | ४ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/beloved-biza-1302686 |title=Beloved Biza |trans-title=बिलव्हड बिझा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row"|[[रुन्यारारो पासिपानोड्या]] | २०२४ | २०२६ | ११ | {{sort|0111|१११}} | {{sort|0335|३३*}} | {{nts|18.50}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1089|१/११}} | {{nts|40.00}} | ० | १ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/runyararo-pasipanodya-1435594 |title=Runyararo Pasipanodya |trans-title=रुन्यारारो पासिपानोड्या |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row"|[[ओलिंडर चारे]] | २०२४ | २०२६ | ८ | {{sort|0011|११}} | {{sort|0045|४*}} | {{nts|2.75}} | ० | ० | {{sort|0306|३०६}} | {{sort|005|५}} | {{sort|2059|२/४१}} | {{nts|47.60}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/olinder-chare-1302697 |title=Olinder Chare |trans-title=ओलिंडर चारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row"|[[अडेल झिमुनु]] | २०२४ | २०२६ | १४ | {{sort|0104|१०४}} | {{sort|0230|२३}} | {{nts|11.55}} | ० | ० | {{sort|0481|४८१}} | {{sort|010|१०}} | {{sort|2078|२/२२}} | {{nts|47.70}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adel-zimunu-1302696 |title=Adel Zimunu |trans-title=अडेल झिमुनु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row"|{{sortname|तेंडाई|मकुशा}} | २०२४ | २०२६ | १३ | {{sort|0027|२७}} | {{sort|0120|१२}} | {{nts|5.40}} | ० | ० | {{sort|0491|४९१}} | {{sort|009|९}} | {{sort|2088|२/१२}} | {{nts|45.77}} | ० | ३ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha |trans-title=तेंडाई मकुशा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row"|[[मेलिंडा कान्चिंगवे]] | २०२६ | २०२६ | १ | {{sort|0010|१०}} | {{sort|0100|१०}} | {{nts|10.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/melinda-kanchingwe-1446942 |title=Melinda Kanchingwe |trans-title=मेलिंडा कान्चिंगवे |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row"|{{sortname|क्रिस्टीना|मुतासा}} | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0003|३}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort|0036|३६}} | {{sort|001|१}} | {{sort|1081|१/१९}} | {{nts|57.00}} | ० | २ | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/christine-mutasa-1306917 |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row"|[[केली न्दिराया]] | २०२६ | २०२६ | ३ | {{sort|0019|१९}} | {{sort|0110|११}} | {{nts|6.33}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | ० | ० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kelly-ndiraya-1302715 |title=Kelly Ndiraya |trans-title=केली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row"|[[विंबाई मुतुंगविंडु]]{{dagger}} | २०२६ | २०२६ | २ | {{sort|0002|२}} | {{sort|0020|२}} | {{nts|1.00}} | ० | ० | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | {{sort dash}} | १ | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vimbai-mutungwindu-1303068 |title=Vimbai Mutungwindu |trans-title=विंबाई मुतुंगविंडु |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ मे २०२६}}</ref> |} ==हेही पहा== * [[झिम्बाब्वे महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:झिम्बाब्वेमधील क्रिकेट]] ikub9mr3xbt5q9bpx5xjp3s5v7xkb25 3 385089 2717949 2026-10-08T06:58:17Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2717949 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Sharad Sudama Shinder}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:२८, ८ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 9xvlijwejymj74yp4e9neuh6za9d0al 0 385090 2717952 2026-10-08T07:05:35Z Ganesh591 62733 नवीन पान: ही '''झिम्बाब्वे महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) निर्... 2717952 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) निर्धारित केलेल्या टी२०आ दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. टी२०आ सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. 68vydftd8ogwdtdoau55lq5amxtwt96 2717954 2717952 2026-10-08T07:10:35Z Ganesh591 62733 2717954 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) निर्धारित केलेल्या टी२०आ दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. टी२०आ सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी''' – प्रत्येक बाद होण्यामागे केलेल्या [[सरासरी धावा|धावा]] * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} qbfgmpel74gtb2yuk1vcs7x9wfffdq2 2717955 2717954 2026-10-08T07:15:51Z Ganesh591 62733 /* संकेत */ 2717955 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) निर्धारित केलेल्या टी२०आ दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. टी२०आ सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी''' – प्रत्येक बाद होण्यामागे केलेल्या [[सरासरी धावा|धावा]] * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडूंची यादी== ''शेवटचे अद्यतन १९ सप्टेंबर २०२६. या यादीत किमान एक टी२०आ सामना खेळलेल्या सर्व खेळाडूंचा समावेश आहे आणि सुरुवातीला ती पदार्पणाच्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली कॅप मिळाली असल्यास, पदार्पणाच्या वेळी त्या खेळाडूंची नावे वर्णक्रमानुसार दिली आहेत.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=9;class=10 |title=Zimbabwe – Twenty20 International Caps |trans-title=झिम्बाब्वे – आंतरराष्ट्रीय टी२० कॅप्स |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/averages-batting/zimbabwe-women-4203/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Zimbabwe women – Twenty20 International Batting Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजी सरासरी |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/averages-bowling/zimbabwe-women-4203/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Zimbabwe women – Twenty20 International Bowling Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजी सरासरी |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center; font-size:100%" |+झिम्बाब्वे महिला टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| सामान्य ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable"| संदर्भ |- align="center" ! scope="col"|क्र. ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पहिला ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col"|सर्वोच्च ! scope="col"|[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col"|५० ! scope="col"|[[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] ! scope="col"|[[बळी]] ! scope="col"|सर्वोत्तम ! scope="col"|[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col"|[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|प्रेशियस|मरान्गे}} | २०१९ || २०२६ || ६४ || {{sort|0231|२३१}} || {{sort|0400|४०}} || {{nts|12.15}} || ० || {{sort|1265|१,२६५}} || {{sort|059|५९}} || {{sort|5093|५/७}} || {{nts|15.18}} || १२ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317139.html |title=Precious Marange |trans-title=प्रेशियस मरान्गे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|शार्नी|मायर्स}} | २०१९ || २०२६ || ३६ || {{sort|0777|७७७}} || {{sort|0715|७१*}} || {{nts|25.90}} || ४ || {{sort|0045|४५}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1095|१/५}} || {{nts|25.50}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317144.html |title=Sharne Mayers |trans-title=शार्नी मायर्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | [[चिपो मुगेरी|चिपो मुगेरी-तिरिपानो]]{{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ७३ || {{sort|1425|१,४२५}} || {{sort|0800|८०}} || {{nts|25.00}} || २ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १५ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317148.html |title=Chipo Mugeri-Tiripano |trans-title=चिपो मुगेरी-तिरिपानो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|मोदेस्तर|मुपाचिक्वा}}{{dagger}} | २०१९ || २०२६ || ८१ || {{sort|1710|१,७१०}} || {{sort|0755|७५*}} || {{nts|28.03}} || ४ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ३३ || १३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538591.html |title=Modester Mupachikwa |trans-title=मोदेस्तर मुपाचिक्वा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|अनेसु|मुशान्ग्वे}} | २०१९ || २०२२ || २१ || {{sort|0099|९९}} || {{sort|0220|२२}} || {{nts|16.50}} || ० || {{sort|0473|४७३}} || {{sort|033|३३}} || {{sort|3094|३/६}} || {{nts|7.42}} || ४ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922493.html |title=Anesu Mushangwe |trans-title=अनेसु मुशान्ग्वे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|मेरी-ॲन|मुसोंडा}}{{double-dagger}} | २०१९ || २०२४ || ५८ || {{sort|1054|१,०५४}} || {{sort|0600|६०}} || {{nts|25.70}} || ५ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २१ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/501348.html |title=Mary-Anne Musonda |trans-title=मेरी-ॲन मुसोंडा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|नोमॅटर|मुटासा}} | २०१९ || २०२१ || ११ || {{sort|0005|५}} || {{sort|0035|३*}} || {{sort|-0001|–}} || ० || {{sort|0192|१९२}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|4091|४/९}} || {{nts|12.57}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638257.html |title=Nomatter Mutasa |trans-title=नोमॅटर मुटासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|ॲशली|न्दिराया}} | २०१९ || २०२४ || २९ || {{sort|0248|२४८}} || {{sort|0440|४४}} || {{nts|14.58}} || ० || {{sort|0044|४४}} || {{sort|003|३}} || {{sort|1100|१/०}} || {{nts|8.33}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/490956.html |title=Ashley Ndiraya |trans-title=ॲशली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|जोसेफिन|कोमो}}{{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ७१ || {{sort|0666|६६६}} || {{sort|0565|५६*}} || {{nts|23.78}} || १ || {{sort|1226|१,२२६}} || {{sort|068|६८}} || {{sort|5094|५/६}} || {{nts|14.83}} || १७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638256.html |title=Josephine Nkomo |trans-title=जोसेफिन कोमो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|लॉरिन|फिरी}} | २०१९ || २०२६ || ३९ || {{sort|0087|८७}} || {{sort|0310|३१}} || {{nts|7.25}} || ० || {{sort|0483|४८३}} || {{sort|027|२७}} || {{sort|5094|५/६}} || {{nts|17.33}} || ५ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1135025.html |title=Loryn Phiri |trans-title=लॉरिन फिरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|नॉमवेलो|सिबंदा}} | २०१९ || २०२६ || ६८ || {{sort|0083|८३}} || {{sort|0185|१८*}} || {{nts|8.30}} || ० || {{sort|1182|११८२}} || {{sort|056|५६}} || {{sort|5086|५/१४}} || {{nts|20.46}} || २२ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1080012.html |title=Nomvelo Sibanda |trans-title=नॉमवेलो सिबंदा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|क्रिस्टाबेल|चॅटॉन्झवा}} | २०१९ || २०२६ || १६ || {{sort|0050|५०}} || {{sort|0155|१५*}} || {{nts|8.33}} || ० || {{sort|0210|२१०}} || {{sort|009|९}} || {{sort|5078|५/२२}} || {{nts|25.22}} || ० || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317146.html |title=Christabel Chatonzwa |trans-title=क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|चिएद्झा|म्झेम्बे|nolink=1}} | २०१९ || २०१९ || ६ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|0084|८४}} || {{sort|003|३}} || {{sort|2083|२/१७}} || {{nts|21.66}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1171227.html |title=Chiedza Mzembe |trans-title=चिएद्झा म्झेम्बे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|एलेन|त्शुमा|nolink=1}} | २०१९ || २०१९ || २ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931667.html |title=Ellen Tshuma |trans-title=एलेन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|तसमीन|ग्रेंजर}} | २०१९ || २०२१ || १४ || {{sort|0021|२१}} || {{sort|0175|१७*}} || {{nts|21.00}} || ० || {{sort|0210|२१०}} || {{sort|021|२१}} || {{sort|3089|३/११}} || {{nts|4.90}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638251.html |title=Tasmeen Granger |trans-title=तसमीन ग्रेंजर |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|चिएद्झा|हुरुरू}}{{dagger}} | २०१९ || २०२६ || ५७ || {{sort|0476|४७६}} || {{sort|0675|६७*}} || {{nts|13.60}} || १ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २३ || ४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1094714.html |title=Chiedza Dhururu |trans-title=चिएद्झा हुरुरू |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|ऑड्रे|मझ्विशाया}} | २०१९ || २०२६ || २९ || {{sort|0045|४५}} || {{sort|0205|२०*}} || {{nts|45.00}} || ० || {{sort|0539|५३९}} || {{sort|026|२६}} || {{sort|4073|४/२७}} || {{nts|20.15}} || १० || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538592.html |title=Audrey Mazvishaya |trans-title=ऑड्रे मझ्विशाया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|लॉरीन|त्शुमा}} | २०२१ || २०२६ || ५५ || {{sort|0226|२२६}} || {{sort|0460|४६}} || {{nts|9.04}} || ० || {{sort|0928|९२८}} || {{sort|048|४८}} || {{sort|4089|४/११}} || {{nts|18.58}} || १७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538593.html |title=Loreen Tshuma |trans-title=लॉरीन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२८ ऑगस्ट २०२१}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|न्याशा|ग्वानझुरा}} | २०२१ || २०२६ || ३७ || {{sort|0228|२२८}} || {{sort|0280|२८}} || {{nts|8.76}} || ० || {{sort|0406|४०६}} || {{sort|022|२२}} || {{sort|3096|३/४}} || {{nts|20.54}} || ४ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922491.html |title=Nyasha Gwanzura |trans-title=न्याशा ग्वानझुरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=३० ऑगस्ट २०२१}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|एस्थर|म्बोफाना}} | २०२१ || २०२२ || ८ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|0150|१५०}} || {{sort|013|१३}} || {{sort|6089|६/११}} || {{nts|8.76}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638263.html |title=Esther Mbofana |trans-title=एस्थर म्बोफाना |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=११ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|पेल्लागिया|मुजाजी}}{{dagger}} | २०२१ || २०२४ || २८ || {{sort|0154|१५४}} || {{sort|0310|३१}} || {{nts|8.10}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ५ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272026.html |title=Pellagia Mujaji |trans-title=पेल्लागिया मुजाजी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१७ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|मिशेल|मावुंगा}} | २०२२ || २०२६ || १६ || {{sort|0154|१५४}} || {{sort|0410|४१}} || {{nts|15.40}} || ० || {{sort|0258|२५८}} || {{sort|015|१५}} || {{sort|3054|३/४६}} || {{nts|22.80}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1273947.html |title=Michelle Mavunga |trans-title=मिशेल मावुंगा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|केलीस|एनधलोवू}} | २०२२ || २०२६ || ७३ || {{sort|1276|१,२७६}} || {{sort|0705|७०*}} || {{nts|20.91}} || ४ || {{sort|0887|८८७}} || {{sort|044|४४}} || {{sort|3088|३/१२}} || {{nts|19.79}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1250707.html |title=Kelis Ndhlovu |trans-title=केलीस एनधलोवू |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|फ्रांसिस्का|चिपारे}} | २०२२ || २०२५ || २८ || {{sort|0021|२१}} || {{sort|0090|९}} || {{nts|4.20}} || ० || {{sort|0473|४७३}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|2082|२/१८}} || {{nts|42.21}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119417.html |title=Francisca Chipare |trans-title=फ्रांसिस्का चिपारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२१ एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|लिंडोकुहले|माभेरो|nolink=1}} | २०२३ || २०२६ || ३४ || {{sort|0033|३३}} || {{sort|0120|१२}} || {{nts|11.00}} || ० || {{sort|0628|६२८}} || {{sort|025|२५}} || {{sort|2085|२/१५}} || {{nts|26.76}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302733.html |title=Lindokuhle Mabhero |trans-title=लिंडोकुहले माभेरो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२१ एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|कुडझाई|चिगोरा}} | २०२४ || २०२६ || १४ || {{sort|0030|३०}} || {{sort|0145|१४*}} || {{nts|7.50}} || ० || {{sort|0272|२७२}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|5093|५/७}} || {{nts|25.92}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२६ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|क्रिस्टीना|मुतासा}} | २०२४ || २०२६ || ११ || {{sort|0078|७८}} || {{sort|0305|३०*}} || {{nts|11.14}} || ० || {{sort|0085|८५}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1088|१/१२}} || {{nts|136.00}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|बिलव्हड|बिझा|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ३३ || {{sort|0432|४३२}} || {{sort|0495|४९*}} || {{nts|15.42}} || ० || {{sort|0391|३९१}} || {{sort|021|२१}} || {{sort|3091|३/९}} || {{nts|21.66}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302686.html |title=Beloved Biza |trans-title=बिलव्हड बिझा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|तवानान्याशा|मारुमानी|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ४ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0135|१३*}} || {{nts|12.50}} || ० || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tawananyasha-marumani-1302694 |title=Tawananyasha Marumani |trans-title=तवानान्याशा मारुमानी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|पॅशनेट|मुनोरवेई|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ३ || {{sort|0004|४}} || {{sort|0025|२*}} || {{nts|4.00}} || ० || {{sort|0042|४२}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2088|२/१२}} || {{nts|24.00}} || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/passionate-munorwei-1360533 |title=Passionate Munorwei |trans-title=पॅशनेट मुनोरवेई |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|चिपो|मोयो|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ३ || {{sort|0000|०}} || {{sort|0000|०}} || {{nts|0.00}} || ० || {{sort|0050|२०}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chipo-moyo-1344374 |title=Chipo Moyo |trans-title=चिपो मोयो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|रुन्यारारो|पासिपानोड्या|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ८ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0100|१०}} || {{nts|3.57}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/runyararo-pasipanodya-1435594 |title=Runyararo Pasipanodya |trans-title=रुन्यारारो पासिपानोड्या |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|लॉरेन|पेम्हिवा|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ५ || {{sort|0011|११}} || {{sort|0080|८}} || {{nts|3.66}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/lorraine-pemhiwa-1435593 |title=Lorraine Pemhiwa |trans-title=लॉरेन पेम्हिवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|नताशा|म्टोम्बा|nolink=1}} | २०२५ || २०२६ || ६ || {{sort|0066|६६}} || {{sort|0240|२४}} || {{nts|13.20}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/natasha-mtomba-1302729 |title=Natasha Mtomba |trans-title=नताशा म्टोम्बा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२५ एप्रिल २०२५}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अडेल|झिमुनु|nolink=1}} | २०२५ || २०२६ || १३ || {{sort|0083|८३}} || {{sort|0200|२०}} || {{nts|13.83}} || ० || {{sort|0216|२१६}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2078|२/२२}} || {{nts|72.75}} || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adel-zimunu-1302696 |title=Adel Zimunu |trans-title=अडेल झिमुनु |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२५ एप्रिल २०२५}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|तेंडाई|मकुशा}} | २०२५ || २०२६ || ९ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0120|१२}} || {{nts|8.33}} || ० || {{sort|0144|१४४}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2070|२/३०}} || {{nts|53.50}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha |trans-title=तेंडाई मकुशा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० जुलै २०२५}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|केली|न्दिराया|nolink=1}} | २०२६ || २०२६ || १ || {{sort|0000|०}} || {{sort|0000|०}} || {{nts|0.00}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kelly-ndiraya-1302715 |title=Kelly Ndiraya |trans-title=केली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१२ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|विंबाई|मुतुंगविंडु|nolink=1}}{{dagger}} | २०२६ || २०२६ || ३ || {{sort|0001|१}} || {{sort|0010|१}} || {{nts|0.33}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || १ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vimbai-mutungwindu-1303068 |title=Vimbai Mutungwindu |trans-title=विंबाई मुतुंगविंडु |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१२ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|ओलिंडर|चारे|nolink=1}}{{dagger}} | २०२६ || २०२६ || १ || {{sort|0008|८}} || {{sort|0085|८*}} || {{sort|-0001|–}} || ० || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/olinder-chare-1302697 |title=Olinder Chare |trans-title=ओलिंडर चारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१५ मे २०२६}}</ref> |} dzqw8vxj9tm1xgwju6w0s9xm1ikyjxa 2717956 2717955 2026-10-08T07:18:46Z Ganesh591 62733 /* खेळाडूंची यादी */ 2717956 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वे महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) निर्धारित केलेल्या टी२०आ दर्जा असलेल्या दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. टी२०आ सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''सरासरी''' – प्रत्येक बाद होण्यामागे केलेल्या [[सरासरी धावा|धावा]] * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले [[बळी]] * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडूंची यादी== ''शेवटचे अद्यतन १९ सप्टेंबर २०२६. या यादीत किमान एक टी२०आ सामना खेळलेल्या सर्व खेळाडूंचा समावेश आहे आणि सुरुवातीला ती पदार्पणाच्या क्रमाने मांडली आहे. एकाच सामन्यात एकापेक्षा अधिक खेळाडूंना त्यांची पहिली कॅप मिळाली असल्यास, पदार्पणाच्या वेळी त्या खेळाडूंची नावे वर्णक्रमानुसार दिली आहेत.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=9;class=10 |title=Zimbabwe – Twenty20 International Caps |trans-title=झिम्बाब्वे – आंतरराष्ट्रीय टी२० कॅप्स |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/averages-batting/zimbabwe-women-4203/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Zimbabwe women – Twenty20 International Batting Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजी सरासरी |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/averages-bowling/zimbabwe-women-4203/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Zimbabwe women – Twenty20 International Bowling Averages |trans-title=झिम्बाब्वे महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजी सरासरी |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ एप्रिल २०२३}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center; font-size:100%" |+झिम्बाब्वे महिला टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| सामान्य ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable"| संदर्भ |- align="center" ! scope="col"|क्र. ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पहिला ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col"|सर्वोच्च ! scope="col"|[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col"|५० ! scope="col"|[[क्रिकेट चेंडू|चेंडू]] ! scope="col"|[[बळी]] ! scope="col"|सर्वोत्तम ! scope="col"|[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col"|[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|प्रेशियस|मरान्गे}} | २०१९ || २०२६ || ६४ || {{sort|0231|२३१}} || {{sort|0400|४०}} || {{nts|12.15}} || ० || {{sort|1265|१,२६५}} || {{sort|059|५९}} || {{sort|5093|५/७}} || {{nts|15.18}} || १२ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317139.html |title=Precious Marange |trans-title=प्रेशियस मरान्गे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|शार्नी|मायर्स}} | २०१९ || २०२६ || ३६ || {{sort|0777|७७७}} || {{sort|0715|७१*}} || {{nts|25.90}} || ४ || {{sort|0045|४५}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1095|१/५}} || {{nts|25.50}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317144.html |title=Sharne Mayers |trans-title=शार्नी मायर्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | [[चिपो मुगेरी|चिपो मुगेरी-तिरिपानो]]{{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ७३ || {{sort|1425|१,४२५}} || {{sort|0800|८०}} || {{nts|25.00}} || २ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १५ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317148.html |title=Chipo Mugeri-Tiripano |trans-title=चिपो मुगेरी-तिरिपानो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|मोदेस्तर|मुपाचिक्वा}}{{dagger}} | २०१९ || २०२६ || ८१ || {{sort|1710|१,७१०}} || {{sort|0755|७५*}} || {{nts|28.03}} || ४ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ३३ || १३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538591.html |title=Modester Mupachikwa |trans-title=मोदेस्तर मुपाचिक्वा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|अनेसु|मुशान्ग्वे}} | २०१९ || २०२२ || २१ || {{sort|0099|९९}} || {{sort|0220|२२}} || {{nts|16.50}} || ० || {{sort|0473|४७३}} || {{sort|033|३३}} || {{sort|3094|३/६}} || {{nts|7.42}} || ४ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922493.html |title=Anesu Mushangwe |trans-title=अनेसु मुशान्ग्वे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|मेरी-ॲन|मुसोंडा}}{{double-dagger}} | २०१९ || २०२४ || ५८ || {{sort|1054|१,०५४}} || {{sort|0600|६०}} || {{nts|25.70}} || ५ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २१ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/501348.html |title=Mary-Anne Musonda |trans-title=मेरी-ॲन मुसोंडा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|नोमॅटर|मुटासा}} | २०१९ || २०२१ || ११ || {{sort|0005|५}} || {{sort|0035|३*}} || {{sort|-0001|–}} || ० || {{sort|0192|१९२}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|4091|४/९}} || {{nts|12.57}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638257.html |title=Nomatter Mutasa |trans-title=नोमॅटर मुटासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|ॲशली|न्दिराया}} | २०१९ || २०२४ || २९ || {{sort|0248|२४८}} || {{sort|0440|४४}} || {{nts|14.58}} || ० || {{sort|0044|४४}} || {{sort|003|३}} || {{sort|1100|१/०}} || {{nts|8.33}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/490956.html |title=Ashley Ndiraya |trans-title=ॲशली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|जोसेफिन|कोमो}}{{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ७१ || {{sort|0666|६६६}} || {{sort|0565|५६*}} || {{nts|23.78}} || १ || {{sort|1226|१,२२६}} || {{sort|068|६८}} || {{sort|5094|५/६}} || {{nts|14.83}} || १७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638256.html |title=Josephine Nkomo |trans-title=जोसेफिन कोमो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|लॉरिन|फिरी}} | २०१९ || २०२६ || ३९ || {{sort|0087|८७}} || {{sort|0310|३१}} || {{nts|7.25}} || ० || {{sort|0483|४८३}} || {{sort|027|२७}} || {{sort|5094|५/६}} || {{nts|17.33}} || ५ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1135025.html |title=Loryn Phiri |trans-title=लॉरिन फिरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|नॉमवेलो|सिबंदा}} | २०१९ || २०२६ || ६८ || {{sort|0083|८३}} || {{sort|0185|१८*}} || {{nts|8.30}} || ० || {{sort|1182|११८२}} || {{sort|056|५६}} || {{sort|5086|५/१४}} || {{nts|20.46}} || २२ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1080012.html |title=Nomvelo Sibanda |trans-title=नॉमवेलो सिबंदा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|क्रिस्टाबेल|चॅटॉन्झवा}} | २०१९ || २०२६ || १६ || {{sort|0050|५०}} || {{sort|0155|१५*}} || {{nts|8.33}} || ० || {{sort|0210|२१०}} || {{sort|009|९}} || {{sort|5078|५/२२}} || {{nts|25.22}} || ० || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317146.html |title=Christabel Chatonzwa |trans-title=क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|चिएद्झा|म्झेम्बे|nolink=1}} | २०१९ || २०१९ || ६ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|0084|८४}} || {{sort|003|३}} || {{sort|2083|२/१७}} || {{nts|21.66}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1171227.html |title=Chiedza Mzembe |trans-title=चिएद्झा म्झेम्बे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|एलेन|त्शुमा|nolink=1}} | २०१९ || २०१९ || २ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931667.html |title=Ellen Tshuma |trans-title=एलेन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|तसमीन|ग्रेंजर}} | २०१९ || २०२१ || १४ || {{sort|0021|२१}} || {{sort|0175|१७*}} || {{nts|21.00}} || ० || {{sort|0210|२१०}} || {{sort|021|२१}} || {{sort|3089|३/११}} || {{nts|4.90}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638251.html |title=Tasmeen Granger |trans-title=तसमीन ग्रेंजर |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|चिएद्झा|हुरुरू}}{{dagger}} | २०१९ || २०२६ || ५७ || {{sort|0476|४७६}} || {{sort|0675|६७*}} || {{nts|13.60}} || १ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || २३ || ४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1094714.html |title=Chiedza Dhururu |trans-title=चिएद्झा हुरुरू |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|ऑड्रे|मझ्विशाया}} | २०१९ || २०२६ || २९ || {{sort|0045|४५}} || {{sort|0205|२०*}} || {{nts|45.00}} || ० || {{sort|0539|५३९}} || {{sort|026|२६}} || {{sort|4073|४/२७}} || {{nts|20.15}} || १० || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538592.html |title=Audrey Mazvishaya |trans-title=ऑड्रे मझ्विशाया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१८ जून २०१९}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|लॉरीन|त्शुमा}} | २०२१ || २०२६ || ५५ || {{sort|0226|२२६}} || {{sort|0460|४६}} || {{nts|9.04}} || ० || {{sort|0928|९२८}} || {{sort|048|४८}} || {{sort|4089|४/११}} || {{nts|18.58}} || १७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/538593.html |title=Loreen Tshuma |trans-title=लॉरीन त्शुमा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२८ ऑगस्ट २०२१}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|न्याशा|ग्वानझुरा}} | २०२१ || २०२६ || ३७ || {{sort|0228|२२८}} || {{sort|0280|२८}} || {{nts|8.76}} || ० || {{sort|0406|४०६}} || {{sort|022|२२}} || {{sort|3096|३/४}} || {{nts|20.54}} || ४ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/922491.html |title=Nyasha Gwanzura |trans-title=न्याशा ग्वानझुरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=३० ऑगस्ट २०२१}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|एस्थर|म्बोफाना}} | २०२१ || २०२२ || ८ || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-0001|–}} || – || {{sort|0150|१५०}} || {{sort|013|१३}} || {{sort|6089|६/११}} || {{nts|8.76}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638263.html |title=Esther Mbofana |trans-title=एस्थर म्बोफाना |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=११ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|पेल्लागिया|मुजाजी}}{{dagger}} | २०२१ || २०२४ || २८ || {{sort|0154|१५४}} || {{sort|0310|३१}} || {{nts|8.10}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ५ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272026.html |title=Pellagia Mujaji |trans-title=पेल्लागिया मुजाजी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१७ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|मिशेल|मावुंगा}} | २०२२ || २०२६ || १६ || {{sort|0154|१५४}} || {{sort|0410|४१}} || {{nts|15.40}} || ० || {{sort|0258|२५८}} || {{sort|015|१५}} || {{sort|3054|३/४६}} || {{nts|22.80}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1273947.html |title=Michelle Mavunga |trans-title=मिशेल मावुंगा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|केलीस|एनधलोवू}} | २०२२ || २०२६ || ७३ || {{sort|1276|१,२७६}} || {{sort|0705|७०*}} || {{nts|20.91}} || ४ || {{sort|0887|८८७}} || {{sort|044|४४}} || {{sort|3088|३/१२}} || {{nts|19.79}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1250707.html |title=Kelis Ndhlovu |trans-title=केलीस एनधलोवू |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|फ्रांसिस्का|चिपारे}} | २०२२ || २०२५ || २८ || {{sort|0021|२१}} || {{sort|0090|९}} || {{nts|4.20}} || ० || {{sort|0473|४७३}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|2082|२/१८}} || {{nts|42.21}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119417.html |title=Francisca Chipare |trans-title=फ्रांसिस्का चिपारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२१ एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|लिंडोकुहले|माभेरो|nolink=1}} | २०२३ || २०२६ || ३४ || {{sort|0033|३३}} || {{sort|0120|१२}} || {{nts|11.00}} || ० || {{sort|0628|६२८}} || {{sort|025|२५}} || {{sort|2085|२/१५}} || {{nts|26.76}} || ७ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302733.html |title=Lindokuhle Mabhero |trans-title=लिंडोकुहले माभेरो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२१ एप्रिल २०२२}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|कुडझाई|चिगोरा}} | २०२४ || २०२६ || १४ || {{sort|0030|३०}} || {{sort|0145|१४*}} || {{nts|7.50}} || ० || {{sort|0272|२७२}} || {{sort|014|१४}} || {{sort|5093|५/७}} || {{nts|25.92}} || ३ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302575.html |title=Kudzai Chigora |trans-title=कुडझाई चिगोरा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२६ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|क्रिस्टीना|मुतासा}} | २०२४ || २०२६ || ११ || {{sort|0078|७८}} || {{sort|0305|३०*}} || {{nts|11.14}} || ० || {{sort|0085|८५}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1088|१/१२}} || {{nts|136.00}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1306917.html |title=Christine Mutasa |trans-title=क्रिस्टीना मुतासा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२८ जानेवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|बिलव्हड|बिझा|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ३३ || {{sort|0432|४३२}} || {{sort|0495|४९*}} || {{nts|15.42}} || ० || {{sort|0391|३९१}} || {{sort|021|२१}} || {{sort|3091|३/९}} || {{nts|21.66}} || ८ || ० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1302686.html |title=Beloved Biza |trans-title=बिलव्हड बिझा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|तवानान्याशा|मारुमानी|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ४ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0135|१३*}} || {{nts|12.50}} || ० || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tawananyasha-marumani-1302694 |title=Tawananyasha Marumani |trans-title=तवानान्याशा मारुमानी |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|पॅशनेट|मुनोरवेई|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ३ || {{sort|0004|४}} || {{sort|0025|२*}} || {{nts|4.00}} || ० || {{sort|0042|४२}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2088|२/१२}} || {{nts|24.00}} || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/passionate-munorwei-1360533 |title=Passionate Munorwei |trans-title=पॅशनेट मुनोरवेई |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|चिपो|मोयो|nolink=1}} | २०२४ || २०२४ || ३ || {{sort|0000|०}} || {{sort|0000|०}} || {{nts|0.00}} || ० || {{sort|0050|२०}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chipo-moyo-1344374 |title=Chipo Moyo |trans-title=चिपो मोयो |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|रुन्यारारो|पासिपानोड्या|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ८ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0100|१०}} || {{nts|3.57}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/runyararo-pasipanodya-1435594 |title=Runyararo Pasipanodya |trans-title=रुन्यारारो पासिपानोड्या |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|लॉरेन|पेम्हिवा|nolink=1}} | २०२४ || २०२६ || ५ || {{sort|0011|११}} || {{sort|0080|८}} || {{nts|3.66}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/lorraine-pemhiwa-1435593 |title=Lorraine Pemhiwa |trans-title=लॉरेन पेम्हिवा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ सप्टेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|नताशा|म्टोम्बा|nolink=1}} | २०२५ || २०२६ || ६ || {{sort|0066|६६}} || {{sort|0240|२४}} || {{nts|13.20}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/natasha-mtomba-1302729 |title=Natasha Mtomba |trans-title=नताशा म्टोम्बा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२५ एप्रिल २०२५}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अडेल|झिमुनु|nolink=1}} | २०२५ || २०२६ || १३ || {{sort|0083|८३}} || {{sort|0200|२०}} || {{nts|13.83}} || ० || {{sort|0216|२१६}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2078|२/२२}} || {{nts|72.75}} || १ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/adel-zimunu-1302696 |title=Adel Zimunu |trans-title=अडेल झिमुनु |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२५ एप्रिल २०२५}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|तेंडाई|मकुशा}} | २०२५ || २०२६ || ९ || {{sort|0025|२५}} || {{sort|0120|१२}} || {{nts|8.33}} || ० || {{sort|0144|१४४}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2070|२/३०}} || {{nts|53.50}} || २ || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tendai-makusha-1446941 |title=Tendai Makusha |trans-title=तेंडाई मकुशा |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=२० जुलै २०२५}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|केली|न्दिराया|nolink=1}} | २०२६ || २०२६ || १ || {{sort|0000|०}} || {{sort|0000|०}} || {{nts|0.00}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kelly-ndiraya-1302715 |title=Kelly Ndiraya |trans-title=केली न्दिराया |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१२ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|विंबाई|मुतुंगविंडु|nolink=1}}{{dagger}} | २०२६ || २०२६ || ३ || {{sort|0001|१}} || {{sort|0010|१}} || {{nts|0.33}} || ० || {{sort|-0001|–}} || {{sort|-001|–}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || १ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vimbai-mutungwindu-1303068 |title=Vimbai Mutungwindu |trans-title=विंबाई मुतुंगविंडु |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१२ मे २०२६}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|ओलिंडर|चारे|nolink=1}}{{dagger}} | २०२६ || २०२६ || १ || {{sort|0008|८}} || {{sort|0085|८*}} || {{sort|-0001|–}} || ० || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|–}} || – || ० || ० || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/olinder-chare-1302697 |title=Olinder Chare |trans-title=ओलिंडर चारे |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=१५ मे २०२६}}</ref> |} ==हेही पहा== * [[झिम्बाब्वे महिला एकदिवसीय खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:झिम्बाब्वेमधील क्रिकेट]] otsodq5uqkq01w297t9i3oii4bo0ogy 0 385091 2717957 2026-10-08T07:26:50Z Ganesh591 62733 नवीन पान: [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. ए... 2717957 wikitext text/x-wiki [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. एप्रिल २०१८ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) १ जुलै २०१८ पासून [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|सदस्य संघांदरम्यान]] खेळल्या जाणाऱ्या महिला [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] सामन्यांना पूर्ण आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला.<ref name="status">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20I matches to get international status |trans-title=सर्व टी२०आ सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळणार |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२६ एप्रिल २०१८}}</ref> [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला संघाने]] [[डब्लिन]] येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडचा]] ७५ धावांनी पराभव करून टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="results">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;team=3867;template=results;type=aggregate;view=results|title=Statistics / Statsguru / Women's Twenty20 Internationals / Aggregate/overall records (match results)|trans-title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरू / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / एकत्रित-सर्वांगीण विक्रम (सामन्यांचे निकाल)|website=[[क्रिकइन्फो]]|date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> जून २०२४ पर्यंत वेस्ट इंडीजकडून ५१ महिला क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत.<ref name="players">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / Most matches|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / सर्वाधिक सामने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> सहा खेळाडूंनी संघाचे [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधारपद]] भूषवले आहे.<ref name="captains">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / List of captains|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / कर्णधारांची यादी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ हा [[कॅरिबियन|वेस्ट इंडीजचे]] प्रतिनिधित्व करणारा बहुराष्ट्रीय क्रिकेट संघ आहे. त्यामध्ये [[अँटिगा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[ग्रेनेडा]], [[गयाना]], [[जमैका]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]चा काही भाग, [[माँटसेराट]], [[ब्रिटिश व्हर्जिन द्वीपसमूह]], [[सिंट मार्टेन]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स व्हर्जिन द्वीपसमूह]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web|url=http://www.windiescricket.com/wicb/members|title=Members of the West Indies Cricket Board|trans-title=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्डाचे सदस्य|website=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्ड|access-date=४ जानेवारी २०१४|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707220933/http://www.windiescricket.com/wicb/members|archive-date=७ जुलै २०१३|df=dmy-all}}</ref> या यादीत किमान एक आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळलेल्या वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे. tedjg4fwfdsta2i4ozreo68c5jw5j6i 2717958 2717957 2026-10-08T07:29:02Z Ganesh591 62733 2717958 wikitext text/x-wiki [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. एप्रिल २०१८ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) १ जुलै २०१८ पासून [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|सदस्य संघांदरम्यान]] खेळल्या जाणाऱ्या महिला [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] सामन्यांना पूर्ण आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला.<ref name="status">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20I matches to get international status |trans-title=सर्व टी२०आ सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळणार |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२६ एप्रिल २०१८}}</ref> [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला संघाने]] [[डब्लिन]] येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडचा]] ७५ धावांनी पराभव करून टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="results">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;team=3867;template=results;type=aggregate;view=results|title=Statistics / Statsguru / Women's Twenty20 Internationals / Aggregate/overall records (match results)|trans-title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरू / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / एकत्रित-सर्वांगीण विक्रम (सामन्यांचे निकाल)|website=[[क्रिकइन्फो]]|date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> जून २०२४ पर्यंत वेस्ट इंडीजकडून ५१ महिला क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत.<ref name="players">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / Most matches|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / सर्वाधिक सामने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> सहा खेळाडूंनी संघाचे [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधारपद]] भूषवले आहे.<ref name="captains">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / List of captains|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / कर्णधारांची यादी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ हा [[कॅरिबियन|वेस्ट इंडीजचे]] प्रतिनिधित्व करणारा बहुराष्ट्रीय क्रिकेट संघ आहे. त्यामध्ये [[अँटिगा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[ग्रेनेडा]], [[गयाना]], [[जमैका]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]चा काही भाग, [[माँटसेराट]], [[ब्रिटिश व्हर्जिन द्वीपसमूह]], [[सिंट मार्टेन]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स व्हर्जिन द्वीपसमूह]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web|url=http://www.windiescricket.com/wicb/members|title=Members of the West Indies Cricket Board|trans-title=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्डाचे सदस्य|website=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्ड|access-date=४ जानेवारी २०१४|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707220933/http://www.windiescricket.com/wicb/members|archive-date=७ जुलै २०१३|df=dmy-all}}</ref> या यादीत किमान एक आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळलेल्या वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या * '''विजय%''' – विजयाची टक्केवारी * '''बरोबरी+विजय''' – सुपर ओव्हरमध्ये विजय * '''बरोबरी+पराभव''' – सुपर ओव्हरमध्ये पराभव * '''निकाल नाही''' – निकाल लागला नाही | valign="top" style="width:25%" | '''फलंदाजी''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''१००''' – केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''५०''' – केलेली अर्धशतके * '''सरासरी''' – बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची सरासरी * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू''' – कारकीर्दीत टाकलेले चेंडू * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले बळी * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ll8rxmizmxtxiptykhesaqlj97rd85d 2717959 2717958 2026-10-08T07:37:53Z Ganesh591 62733 /* संकेत */ 2717959 wikitext text/x-wiki [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. एप्रिल २०१८ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) १ जुलै २०१८ पासून [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|सदस्य संघांदरम्यान]] खेळल्या जाणाऱ्या महिला [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] सामन्यांना पूर्ण आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला.<ref name="status">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20I matches to get international status |trans-title=सर्व टी२०आ सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळणार |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२६ एप्रिल २०१८}}</ref> [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला संघाने]] [[डब्लिन]] येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडचा]] ७५ धावांनी पराभव करून टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="results">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;team=3867;template=results;type=aggregate;view=results|title=Statistics / Statsguru / Women's Twenty20 Internationals / Aggregate/overall records (match results)|trans-title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरू / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / एकत्रित-सर्वांगीण विक्रम (सामन्यांचे निकाल)|website=[[क्रिकइन्फो]]|date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> जून २०२४ पर्यंत वेस्ट इंडीजकडून ५१ महिला क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत.<ref name="players">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / Most matches|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / सर्वाधिक सामने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> सहा खेळाडूंनी संघाचे [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधारपद]] भूषवले आहे.<ref name="captains">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / List of captains|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / कर्णधारांची यादी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ हा [[कॅरिबियन|वेस्ट इंडीजचे]] प्रतिनिधित्व करणारा बहुराष्ट्रीय क्रिकेट संघ आहे. त्यामध्ये [[अँटिगा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[ग्रेनेडा]], [[गयाना]], [[जमैका]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]चा काही भाग, [[माँटसेराट]], [[ब्रिटिश व्हर्जिन द्वीपसमूह]], [[सिंट मार्टेन]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स व्हर्जिन द्वीपसमूह]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web|url=http://www.windiescricket.com/wicb/members|title=Members of the West Indies Cricket Board|trans-title=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्डाचे सदस्य|website=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्ड|access-date=४ जानेवारी २०१४|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707220933/http://www.windiescricket.com/wicb/members|archive-date=७ जुलै २०१३|df=dmy-all}}</ref> या यादीत किमान एक आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळलेल्या वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या * '''विजय%''' – विजयाची टक्केवारी * '''बरोबरी+विजय''' – सुपर ओव्हरमध्ये विजय * '''बरोबरी+पराभव''' – सुपर ओव्हरमध्ये पराभव * '''निकाल नाही''' – निकाल लागला नाही | valign="top" style="width:25%" | '''फलंदाजी''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''१००''' – केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''५०''' – केलेली अर्धशतके * '''सरासरी''' – बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची सरासरी * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू''' – कारकीर्दीत टाकलेले चेंडू * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले बळी * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडूंची यादी== ''आकडेवारी ३० जून २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=4;class=10 |title=West Indies – Twenty20 International Caps |trans-title=वेस्ट इंडीज – आंतरराष्ट्रीय टी२० कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Batting Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Bowling Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+वेस्ट इंडीज महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col" rowspan="2"| क्र. ! scope="col" rowspan="2"| नाव ! scope="col" rowspan="2"| पहिला ! scope="col" rowspan="2"| शेवटचा ! scope="col" rowspan="2"| सामने ! colspan=5 scope="col" | फलंदाजी ! colspan=4 scope="col" | [[गोलंदाजी]] ! colspan=2 scope="col" | [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" class="unsortable" rowspan="2"| संदर्भ |- class="sortable" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" |सर्वोच्च ! scope="col" |५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col" |चेंडू ! scope="col" |[[बळी]] ! scope="col" |सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|किर्बीना|ॲलेक्झांडर|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ६ || १५ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|28.33}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55192.html|title=Kirbyina Alexander|trans-title=किर्बीना ॲलेक्झांडर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|डिआंड्रा|डॉटिन}}{{efn|name=fn1|या खेळाडूंनी [[बार्बाडोस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बार्बाडोस]] संघाकडूनही महिला टी२०आ क्रिकेट खेळले. वर फक्त [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] संघासाठीची त्यांची आकडेवारी दिली आहे.}} | २००८ || २०२६ || १५१ || ३२१२ || {{sort|1125|११२*}} || १४ || २ || {{nts|26.54}} || {{sort|1332|१३३२}} || {{sort|076|७६}} || {{sort|5095|५/५}} || {{nts|19.55}} || ४९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355349.html|title=Deandra Dottin|trans-title=डिआंड्रा डॉटिन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | {{sortname|नादिन|जॉर्ज|nolink=1}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००८ || २००८ || ३ || ३२ || {{sort|0310|३१}} || ० || ० || {{nts|10.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55171.html|title=Nadine George|trans-title=नादिन जॉर्ज|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|स्टेसी-ॲन|किंग}} | २००८ || २०१९ || ८६ || ९८९ || {{sort|0810|८१}} || ३ || ० || {{nts|17.05}} || {{sort|0491|४९१}} || {{sort|018|१८}} || {{sort|3081|३/१९}} || {{nts|29.00}} || ३२ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355352.html|title=Stacy-Ann King|trans-title=स्टेसी-ॲन किंग|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|डेबी-ॲन|लुईस}} | २००८ || २००९ || ५ || १६ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0080|८०}} || {{sort|003|३}} || {{sort|2077|२/२३}} || {{nts|29.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55166.html|title=Debbie-Ann Lewis|trans-title=डेबी-ॲन लुईस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|अनिसा|मोहम्मद}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२१ || ११७ || १५२ || {{sort|0205|२०*}} || ० || ० || {{nts|7.23}} || {{sort|2373|२३७३}} || {{sort|125|१२५}} || {{sort|5090|५/१०}} || {{nts|17.64}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55187.html|title=Anisa Mohammed|trans-title=अनिसा मोहम्मद|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|चेडिअन|नेशन}} | २००८ || २०२४ || ५७ || ५५२ || {{sort|0635|६३*}} || २ || ० || {{nts|15.33}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|007|७}} || {{sort|2086|२/१४}} || {{nts|18.71}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355355.html|title=Chedean Nation|trans-title=चेडिअन नेशन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|जुलियाना|नेरो|nolink=1}} | २००८ || २०१३ || ४५ || ५८९ || {{sort|0440|४४}} || ० || ० || {{nts|14.72}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55174.html|title=Juliana Nero|trans-title=जुलियाना नेरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|शकेरा|सेलमन|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २००८ || २०२३ || ९३ || ४९ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|8.16}} || {{sort|1427|१४२७}} || {{sort|050|५०}} || {{sort|3077|३/२३}} || {{nts|27.90}} || २६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355356.html|title=Shakera Selman|trans-title=शकेरा सेलमन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|डॅनिएल|स्मॉल|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ५ || ११ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2080|२/२०}} || {{nts|35.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355357.html|title=Danielle Small|trans-title=डॅनिएल स्मॉल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|स्टेफानी|टेलर}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२६ || १३९ || ३६६६ || {{sort|0900|९०}} || २२ || ० || {{nts|34.58}} || {{sort|1749|१७४९}} || {{sort|098|९८}} || {{sort|4088|४/१२}} || {{nts|16.86}} || ३७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355359.html|title=Stafanie Taylor|trans-title=स्टेफानी टेलर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|अफि|फ्लेचर}} | २००८ || २०२६ || ११४ || २२४ || {{sort|0219|२१९}} || ० || ० || {{nts|8.00}} || {{sort|2181|२१८१}} || {{sort|106|१०६}} || {{sort|5087|५/१३}} || {{nts|21.53}} || २१ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355351.html|title=Afy Fletcher|trans-title=अफि फ्लेचर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|ली-ॲन|कर्बी}} | २००८ || २०२० || ९ || ५९ || {{sort|0200|२०}} || ० || ० || {{nts|7.37}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|8.00}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355354.html|title=Lee-Ann Kirby|trans-title=ली-ॲन कर्बी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|गायत्री|सीताहल|nolink=1}} | २००८ || २००८ || १ || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|0018|१८}} || ३ || {{sort|3088|३/१२}} || {{nts|4.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307943.html|title=Gaitri Seetahal|trans-title=गायत्री सीताहल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|शार्लीन|टैट}} | २००८ || २००८ || १ || ४ || {{sort|0040|४}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2093|२/७}} || {{nts|3.50}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355358.html|title=Charlene Taitt|trans-title=शार्लीन टैट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|मेरिसा|अगुइलेरा|nolink=1}} {{dagger}} {{double-dagger}} | २००९ || २०१९ || ९५ || ७६८ || {{sort|0395|३९*}} || ० || ० || {{nts|14.49}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३८ || ३४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355348.html|title=Merissa Aguilleira|trans-title=मेरिसा अगुइलेरा|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|पामेला|लॅविन|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १५ || २०२ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|4079|४/२१}} || {{nts|29.28}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55194.html|title=Pamela Lavine|trans-title=पामेला लॅविन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|शॅनेल|डेली|nolink=1}} | २००९ || २०१४ || ६८ || ४६४ || {{sort|0480|४८}} || ० || ० || {{nts|12.21}} || {{sort|1363|१३६३}} || {{sort|072|७२}} || {{sort|5085|५/१५}} || {{nts|15.45}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/370132.html|title=Shanel Daley|trans-title=शॅनेल डेली|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|कॉर्डेल|जॅक|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १३ || १६४ || {{sort|0410|४१}} || ० || ० || {{nts|13.66}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|004|४}} || {{sort|1088|१/१२}} || {{nts|34.25}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55195.html|title=Cordel Jack|trans-title=कॉर्डेल जॅक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|शेमेन|कॅम्पबेल}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००९ || २०२६ || १६० || १७०७ || {{sort|0905|९०*}} || ० || ० || {{nts|16.41}} || {{sort|0793|७९३}} || {{sort|034|३४}} || {{sort|3093|३/७}} || {{nts|19.88}} || ४२ || ३० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424631.html|title=Shemaine Campbelle|trans-title=शेमेन कॅम्पबेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|ब्रिटनी|कूपर}} | २००९ || २०२३ || ७६ || ६३३ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|11.10}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424629.html|title=Britney Cooper|trans-title=ब्रिटनी कूपर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|ट्रेमेन|स्मार्ट|nolink=1}} | २००९ || २०१८ || ५८ || १७२ || {{sort|0620|६२}} || १ || ० || {{nts|9.76}} || {{sort|0838|८३८}} || {{sort|038|३८}} || {{sort|3091|३/९}} || {{nts|20.26}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424630.html|title=Tremayne Smartt|trans-title=ट्रेमेन स्मार्ट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|अमांडा|समारू|nolink=1}} | २००९ || २०१२ || ५ || ३३ || {{sort|0125|१२*}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307942.html|title=Amanda Samaroo|trans-title=अमांडा समारू|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|पर्ल|एटिएन|nolink=1}} | २०१० || २०१२ || १३ || २८ || {{sort|0115|११*}} || ० || ० || {{nts|14.00}} || {{sort|0132|१३२}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2091|२/९}} || {{nts|28.50}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386563.html|title=Pearl Etienne|trans-title=पर्ल एटिएन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|सुब्रिना|मुनरो|nolink=1}} | २०१० || २०१५ || २१ || ९ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|9.00}} || {{sort|0309|३०९}} || {{sort|013|१३}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|22.30}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472353.html|title=Subrina Munroe|trans-title=सुब्रिना मुनरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|किशिया|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०११ || २०२२ || ६७ || ७२७ || {{sort|0505|५०*}} || १ || ० || {{nts|15.80}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २२ || १० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472975.html|title=Kycia Knight|trans-title=किशिया नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|शाक्वाना|क्विंटाइन|nolink=1}} | २०११ || २०१६ || ४५ || १८२ || {{sort|0290|२९}} || ० || ० || {{nts|10.70}} || {{sort|0813|८१३}} || {{sort|039|३९}} || {{sort|5084|५/१६}} || {{nts|19.97}} || १३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/527656.html|title=Shaquana Quintyne|trans-title=शाक्वाना क्विंटाइन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|नताशा|मॅक्लीन|nolink=1}} {{dagger}} | २०१२ || २०२२ || ३९ || ४३५ || {{sort|0575|५७*}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474201.html|title=Natasha McLean|trans-title=नताशा मॅक्लीन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|किशोना|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०१३ || २०२२ || ५२ || ५१६ || {{sort|0420|४२०}} || ० || ० || {{nts|12.28}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472977.html|title=Kyshona Knight|trans-title=किशोना नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|जून|ओगल|nolink=1}} | २०१३ || २०१३ || २ || १२ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|6.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472347.html|title=June Ogle|trans-title=जून ओगल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|शिनेल|हेन्री}} | २०१३ || २०२६ || ७८ || ७०० || {{sort|0515|५१*}} || १ || ० || {{nts|17.94}} || {{sort|0823|८२३}} || {{sort|031|३१}} || {{sort|3074|३/२६}} || {{nts|30.48}} || ४५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474190.html|title=Chinelle Henry|trans-title=शिनेल हेन्री|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|व्हॅनेसा|वॉट्स|nolink=1}} | २०१४ || २०१४ || ४ || २५ || {{sort|0160|१६}} || ० || ० || {{nts|8.33}} || {{sort|0060|६०}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1078|१/२२}} || {{nts|32.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474202.html|title=Vanessa Watts|trans-title=व्हॅनेसा वॉट्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|शमिलिया|कॉनेल}}{{efn|name=fn1}} | २०१४ || २०२४ || ७५ || ५७ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|11.40}} || {{sort|1281|१२८१}} || {{sort|051|५१}} || {{sort|3086|३/१४}} || {{nts|28.13}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474191.html|title=Shamilia Connell|trans-title=शमिलिया कॉनेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|हेली|मॅथ्यूस}}{{efn|name=fn1}} {{double-dagger}} | २०१४ || २०२६ || १२४ || ३३०४ || {{sort|1320|१३२}} || २० || ३ || {{nts|29.23}} || {{sort|2336|२३३६}} || {{sort|128|१२८}} || {{sort|4090|४/१०}} || {{nts|18.87}} || ४३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474308.html|title=Hayley Matthews|trans-title=हेली मॅथ्यूस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अकीरा|पीटर्स}} | २०१७ || २०१८ || ७ || ७ || {{sort|0045|४*}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|0054|५४}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1093|१/७}} || {{nts|34.00}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530139.html|title=Akeira Peters|trans-title=अकीरा पीटर्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|रेनीस|बॉइस|nolink=1}} | २०१८ || २०१९ || ६ || २० || {{sort|0120|१२}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/908047.html|title=Reniece Boyce|trans-title=रेनीस बॉइस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|करिष्मा|रामहॅराक}} {{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ६० || ३१ || {{sort|0055|५*}} || ० || ० || {{nts|5.16}} || {{sort|1056|१०५६}} || {{sort|043|४३}} || {{sort|4085|४/१५}} || {{nts|27.86}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769517.html|title=Karishma Ramharack|trans-title=करिष्मा रामहॅराक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|शबिका|गजनबी}} | २०१९ || २०२५ || ४१ || ३५४ || {{sort|0330|३३}} || ० || ० || {{nts|12.20}} || {{sort|0117|११७}} || {{sort|003|३}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|52.66}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1199630.html|title=Shabika Gajnabi|trans-title=शबिका गजनबी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|शेनेटा|ग्रिमोंड}} | २०१९ || २०२३ || १५ || ८० || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.27}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|3067|३/३३}} || {{nts|31.00}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/909779.html|title=Sheneta Grimmond|trans-title=शेनेटा ग्रिमोंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४० ! scope="row" | {{sortname|आलिया|ॲलेने}}{{efn|name=fn1}} | २०१९ || २०२६ || ६५ || ३६७ || {{sort|0495|४९*}} || ० || ० || {{nts|12.65}} || {{sort|0737|७३७}} || {{sort|025|२५}} || {{sort|4073|४/२७}} || {{nts|38.40}} || १६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/661441.html|title=Aaliyah Alleyne|trans-title=आलिया ॲलेने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४१ ! scope="row" | {{sortname|चेरी-ॲन|फ्रेझर}} | २०२० || २०२५ || २३ || ३१ || {{sort|0080|८}} || ० || ० || {{nts|6.20}} || {{sort|0288|२८८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|32.16}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214080.html|title=Cherry-Ann Fraser|trans-title=चेरी-ॲन फ्रेझर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० सप्टेंबर २०२०}}</ref> |- align="center" | ४२ ! scope="row" | {{sortname|कियाना|जोसेफ}} | २०२१ || २०२६ || ४० || ५२१ || {{sort|0630|६३}} || २ || ० || {{nts|16.28}} || {{sort|0318|३१८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3092|३/८}} || {{nts|26.58}} || ९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769485.html|title=Qiana Joseph|trans-title=कियाना जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४३ ! scope="row" | {{sortname|रशादा|विल्यम्स}} {{dagger}} | २०२२ || २०२४ || २५ || २१० || {{sort|0380|३८}} || ० || ० || {{nts|10.50}} || {{sort|0012|१२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1082|१/१८}} || {{nts|18.00}} || ११ || २ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769427.html|title=Rashada Williams|trans-title=रशादा विल्यम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४४ ! scope="row" | {{sortname|जेनाबा|जोसेफ}} | २०२२ || २०२५ || ७ || ३८ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|5.42}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Djenaba Joseph|trans-title=जेनाबा जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४५ ! scope="row" | {{sortname|ट्रिशान|होल्डर|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २०२२ || २०२३ || ६ || २९ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Trishan Holder|trans-title=ट्रिशान होल्डर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४६ ! scope="row" | {{sortname|केशिया|शुल्ट्झ|nolink=1}} | २०२२ || २०२३ || ४ || ० || {{sort|0000|०}} || ० || ० || {{nts|0.00}} || {{sort|0036|३६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230583.html|title=Kaysia Schultz|trans-title=केशिया शुल्ट्झ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४७ ! scope="row" | {{sortname|शनिका|ब्रुस}}{{efn|name=fn1}} | २०२३ || २०२३ || २ || – || {{sort|-0001|–}} || – || – || {{nts|–}} || {{sort|0042|४२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1075|१/२५}} || {{nts|45.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/663639.html|title=Shanika Bruce|trans-title=शनिका ब्रुस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२३ जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४८ ! scope="row" | {{sortname|जॅनिलिया|ग्लासगो}} | २०२३ || २०२६ || २६ || २४७ || {{sort|0535|५३*}} || १ || ० || {{nts|19.00}} || {{sort|0069|६९}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3085|३/१५}} || {{nts|25.33}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268602.html|title=Jannillea Glasgow|trans-title=जॅनिलिया ग्लासगो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४९ ! scope="row" | {{sortname|झैदा|जेम्स}} | २०२३ || २०२६ || ३१ || १३९ || {{sort|0215|२१*}} || ० || ० || {{nts|11.58}} || {{sort|0259|२५९}} || {{sort|010|१०}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|32.00}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268281.html|title=Zaida James|trans-title=झैदा जेम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ५० ! scope="row" | {{sortname|अश्मिनी|मुनिसार}} | २०२३ || २०२६ || १६ || ३ || {{sort|0025|२*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0276|२७६}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|2085|२/१५}} || {{nts|24.58}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1352168.html|title=Ashmini Munisar|trans-title=अश्मिनी मुनिसार|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=८ जुलै २०२३}}</ref> |- align="center" | ५१ ! scope="row" | {{sortname|केट|विल्मोट}} | २०२४ || २०२४ || २ || ३ || {{sort|0035|३*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kate-wilmott-492674|title=Kate Wilmott|trans-title=केट विल्मोट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मे २०२४}}</ref> |- align="center" | ५२ ! scope="row" | {{sortname|मँडी|मंगरु}} {{dagger}} | २०२४ || २०२६ || १० || २१ || {{sort|0170|१७}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ६ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/many-mangru-907733|title=Mandy Mangru|trans-title=मँडी मंगरु|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५३ ! scope="row" | {{sortname|नेरिसा|क्राफ्टन}} | २०२४ || २०२५ || ५ || १४ || {{sort|0090|९}} || ० || ० || {{nts|4.66}} || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nerissa-crafton-578114|title=Nerissa Crafton|trans-title=नेरिसा क्राफ्टन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ डिसेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५४ ! scope="row" | {{sortname|रिलीआना|ग्रिमंड}} | २०२५ || २०२५ || ५ || २८ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/realeanna-grimmond-1352170|title=Realeanna Grimmond|trans-title=रिलीआना ग्रिमंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२१ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५५ ! scope="row" | {{sortname|जहझारा|क्लॅक्सटन}} | २०२५ || २०२६ || १९ || १०४ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.45}} || {{sort|0199|१९९}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3061|३/३९}} || {{nts|22.91}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jahzara-claxton-1352172|title=Jahzara Claxton|trans-title=जहझारा क्लॅक्सटन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५६ ! scope="row" | {{sortname|शॉनिशा|हेक्टर}} | २०२५ || २०२६ || ६ || १५ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0072|७२}} || {{sort|005|५}} || {{sort|2079|२/२१}} || {{nts|21.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shawnisha-hector-1204928|title=Shawnisha Hector|trans-title=शॉनिशा हेक्टर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ जून २०२५}}</ref> |- align="center" | ५७ ! scope="row" | {{sortname|एबोनी|ब्रॅथवेट|nolink=1}} | २०२६ || २०२६ || २ || २६ || {{sort|0180|१८}} || ० || ० || {{nts|13.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/eboni-brathwaite-1526007|title=Eboni Brathwaite|trans-title=एबोनी ब्रॅथवेट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |} f1p5pz10jhc54h0fl6m7xlfibklbtzp 2717960 2717959 2026-10-08T07:39:34Z Ganesh591 62733 /* खेळाडूंची यादी */ 2717960 wikitext text/x-wiki [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. एप्रिल २०१८ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) १ जुलै २०१८ पासून [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|सदस्य संघांदरम्यान]] खेळल्या जाणाऱ्या महिला [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] सामन्यांना पूर्ण आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला.<ref name="status">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20I matches to get international status |trans-title=सर्व टी२०आ सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळणार |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२६ एप्रिल २०१८}}</ref> [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला संघाने]] [[डब्लिन]] येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडचा]] ७५ धावांनी पराभव करून टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="results">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;team=3867;template=results;type=aggregate;view=results|title=Statistics / Statsguru / Women's Twenty20 Internationals / Aggregate/overall records (match results)|trans-title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरू / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / एकत्रित-सर्वांगीण विक्रम (सामन्यांचे निकाल)|website=[[क्रिकइन्फो]]|date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> जून २०२४ पर्यंत वेस्ट इंडीजकडून ५१ महिला क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत.<ref name="players">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / Most matches|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / सर्वाधिक सामने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> सहा खेळाडूंनी संघाचे [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधारपद]] भूषवले आहे.<ref name="captains">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / List of captains|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / कर्णधारांची यादी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ हा [[कॅरिबियन|वेस्ट इंडीजचे]] प्रतिनिधित्व करणारा बहुराष्ट्रीय क्रिकेट संघ आहे. त्यामध्ये [[अँटिगा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[ग्रेनेडा]], [[गयाना]], [[जमैका]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]चा काही भाग, [[माँटसेराट]], [[ब्रिटिश व्हर्जिन द्वीपसमूह]], [[सिंट मार्टेन]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स व्हर्जिन द्वीपसमूह]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web|url=http://www.windiescricket.com/wicb/members|title=Members of the West Indies Cricket Board|trans-title=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्डाचे सदस्य|website=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्ड|access-date=४ जानेवारी २०१४|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707220933/http://www.windiescricket.com/wicb/members|archive-date=७ जुलै २०१३|df=dmy-all}}</ref> या यादीत किमान एक आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळलेल्या वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या * '''विजय%''' – विजयाची टक्केवारी * '''बरोबरी+विजय''' – सुपर ओव्हरमध्ये विजय * '''बरोबरी+पराभव''' – सुपर ओव्हरमध्ये पराभव * '''निकाल नाही''' – निकाल लागला नाही | valign="top" style="width:25%" | '''फलंदाजी''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''१००''' – केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''५०''' – केलेली अर्धशतके * '''सरासरी''' – बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची सरासरी * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू''' – कारकीर्दीत टाकलेले चेंडू * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले बळी * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडूंची यादी== ''आकडेवारी ३० जून २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=4;class=10 |title=West Indies – Twenty20 International Caps |trans-title=वेस्ट इंडीज – आंतरराष्ट्रीय टी२० कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Batting Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Bowling Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+वेस्ट इंडीज महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col" rowspan="2"| क्र. ! scope="col" rowspan="2"| नाव ! scope="col" rowspan="2"| पहिला ! scope="col" rowspan="2"| शेवटचा ! scope="col" rowspan="2"| सामने ! colspan=5 scope="col" | फलंदाजी ! colspan=4 scope="col" | [[गोलंदाजी]] ! colspan=2 scope="col" | [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" class="unsortable" rowspan="2"| संदर्भ |- class="sortable" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" |सर्वोच्च ! scope="col" |५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col" |चेंडू ! scope="col" |[[बळी]] ! scope="col" |सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|किर्बीना|ॲलेक्झांडर|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ६ || १५ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|28.33}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55192.html|title=Kirbyina Alexander|trans-title=किर्बीना ॲलेक्झांडर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|डिआंड्रा|डॉटिन}}{{efn|name=fn1|या खेळाडूंनी [[बार्बाडोस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बार्बाडोस]] संघाकडूनही महिला टी२०आ क्रिकेट खेळले. वर फक्त [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] संघासाठीची त्यांची आकडेवारी दिली आहे.}} | २००८ || २०२६ || १५१ || ३२१२ || {{sort|1125|११२*}} || १४ || २ || {{nts|26.54}} || {{sort|1332|१३३२}} || {{sort|076|७६}} || {{sort|5095|५/५}} || {{nts|19.55}} || ४९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355349.html|title=Deandra Dottin|trans-title=डिआंड्रा डॉटिन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | {{sortname|नादिन|जॉर्ज|nolink=1}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००८ || २००८ || ३ || ३२ || {{sort|0310|३१}} || ० || ० || {{nts|10.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55171.html|title=Nadine George|trans-title=नादिन जॉर्ज|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|स्टेसी-ॲन|किंग}} | २००८ || २०१९ || ८६ || ९८९ || {{sort|0810|८१}} || ३ || ० || {{nts|17.05}} || {{sort|0491|४९१}} || {{sort|018|१८}} || {{sort|3081|३/१९}} || {{nts|29.00}} || ३२ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355352.html|title=Stacy-Ann King|trans-title=स्टेसी-ॲन किंग|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|डेबी-ॲन|लुईस}} | २००८ || २००९ || ५ || १६ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0080|८०}} || {{sort|003|३}} || {{sort|2077|२/२३}} || {{nts|29.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55166.html|title=Debbie-Ann Lewis|trans-title=डेबी-ॲन लुईस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|अनिसा|मोहम्मद}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२१ || ११७ || १५२ || {{sort|0205|२०*}} || ० || ० || {{nts|7.23}} || {{sort|2373|२३७३}} || {{sort|125|१२५}} || {{sort|5090|५/१०}} || {{nts|17.64}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55187.html|title=Anisa Mohammed|trans-title=अनिसा मोहम्मद|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|चेडिअन|नेशन}} | २००८ || २०२४ || ५७ || ५५२ || {{sort|0635|६३*}} || २ || ० || {{nts|15.33}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|007|७}} || {{sort|2086|२/१४}} || {{nts|18.71}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355355.html|title=Chedean Nation|trans-title=चेडिअन नेशन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|जुलियाना|नेरो|nolink=1}} | २००८ || २०१३ || ४५ || ५८९ || {{sort|0440|४४}} || ० || ० || {{nts|14.72}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55174.html|title=Juliana Nero|trans-title=जुलियाना नेरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|शकेरा|सेलमन|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २००८ || २०२३ || ९३ || ४९ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|8.16}} || {{sort|1427|१४२७}} || {{sort|050|५०}} || {{sort|3077|३/२३}} || {{nts|27.90}} || २६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355356.html|title=Shakera Selman|trans-title=शकेरा सेलमन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|डॅनिएल|स्मॉल|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ५ || ११ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2080|२/२०}} || {{nts|35.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355357.html|title=Danielle Small|trans-title=डॅनिएल स्मॉल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|स्टेफानी|टेलर}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२६ || १३९ || ३६६६ || {{sort|0900|९०}} || २२ || ० || {{nts|34.58}} || {{sort|1749|१७४९}} || {{sort|098|९८}} || {{sort|4088|४/१२}} || {{nts|16.86}} || ३७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355359.html|title=Stafanie Taylor|trans-title=स्टेफानी टेलर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|अफि|फ्लेचर}} | २००८ || २०२६ || ११४ || २२४ || {{sort|0219|२१९}} || ० || ० || {{nts|8.00}} || {{sort|2181|२१८१}} || {{sort|106|१०६}} || {{sort|5087|५/१३}} || {{nts|21.53}} || २१ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355351.html|title=Afy Fletcher|trans-title=अफि फ्लेचर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|ली-ॲन|कर्बी}} | २००८ || २०२० || ९ || ५९ || {{sort|0200|२०}} || ० || ० || {{nts|7.37}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|8.00}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355354.html|title=Lee-Ann Kirby|trans-title=ली-ॲन कर्बी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|गायत्री|सीताहल|nolink=1}} | २००८ || २००८ || १ || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|0018|१८}} || ३ || {{sort|3088|३/१२}} || {{nts|4.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307943.html|title=Gaitri Seetahal|trans-title=गायत्री सीताहल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|शार्लीन|टैट}} | २००८ || २००८ || १ || ४ || {{sort|0040|४}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2093|२/७}} || {{nts|3.50}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355358.html|title=Charlene Taitt|trans-title=शार्लीन टैट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|मेरिसा|अगुइलेरा|nolink=1}} {{dagger}} {{double-dagger}} | २००९ || २०१९ || ९५ || ७६८ || {{sort|0395|३९*}} || ० || ० || {{nts|14.49}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३८ || ३४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355348.html|title=Merissa Aguilleira|trans-title=मेरिसा अगुइलेरा|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|पामेला|लॅविन|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १५ || २०२ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|4079|४/२१}} || {{nts|29.28}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55194.html|title=Pamela Lavine|trans-title=पामेला लॅविन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|शॅनेल|डेली|nolink=1}} | २००९ || २०१४ || ६८ || ४६४ || {{sort|0480|४८}} || ० || ० || {{nts|12.21}} || {{sort|1363|१३६३}} || {{sort|072|७२}} || {{sort|5085|५/१५}} || {{nts|15.45}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/370132.html|title=Shanel Daley|trans-title=शॅनेल डेली|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|कॉर्डेल|जॅक|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १३ || १६४ || {{sort|0410|४१}} || ० || ० || {{nts|13.66}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|004|४}} || {{sort|1088|१/१२}} || {{nts|34.25}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55195.html|title=Cordel Jack|trans-title=कॉर्डेल जॅक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|शेमेन|कॅम्पबेल}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००९ || २०२६ || १६० || १७०७ || {{sort|0905|९०*}} || ० || ० || {{nts|16.41}} || {{sort|0793|७९३}} || {{sort|034|३४}} || {{sort|3093|३/७}} || {{nts|19.88}} || ४२ || ३० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424631.html|title=Shemaine Campbelle|trans-title=शेमेन कॅम्पबेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|ब्रिटनी|कूपर}} | २००९ || २०२३ || ७६ || ६३३ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|11.10}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424629.html|title=Britney Cooper|trans-title=ब्रिटनी कूपर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|ट्रेमेन|स्मार्ट|nolink=1}} | २००९ || २०१८ || ५८ || १७२ || {{sort|0620|६२}} || १ || ० || {{nts|9.76}} || {{sort|0838|८३८}} || {{sort|038|३८}} || {{sort|3091|३/९}} || {{nts|20.26}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424630.html|title=Tremayne Smartt|trans-title=ट्रेमेन स्मार्ट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|अमांडा|समारू|nolink=1}} | २००९ || २०१२ || ५ || ३३ || {{sort|0125|१२*}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307942.html|title=Amanda Samaroo|trans-title=अमांडा समारू|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|पर्ल|एटिएन|nolink=1}} | २०१० || २०१२ || १३ || २८ || {{sort|0115|११*}} || ० || ० || {{nts|14.00}} || {{sort|0132|१३२}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2091|२/९}} || {{nts|28.50}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386563.html|title=Pearl Etienne|trans-title=पर्ल एटिएन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|सुब्रिना|मुनरो|nolink=1}} | २०१० || २०१५ || २१ || ९ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|9.00}} || {{sort|0309|३०९}} || {{sort|013|१३}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|22.30}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472353.html|title=Subrina Munroe|trans-title=सुब्रिना मुनरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|किशिया|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०११ || २०२२ || ६७ || ७२७ || {{sort|0505|५०*}} || १ || ० || {{nts|15.80}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २२ || १० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472975.html|title=Kycia Knight|trans-title=किशिया नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|शाक्वाना|क्विंटाइन|nolink=1}} | २०११ || २०१६ || ४५ || १८२ || {{sort|0290|२९}} || ० || ० || {{nts|10.70}} || {{sort|0813|८१३}} || {{sort|039|३९}} || {{sort|5084|५/१६}} || {{nts|19.97}} || १३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/527656.html|title=Shaquana Quintyne|trans-title=शाक्वाना क्विंटाइन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|नताशा|मॅक्लीन|nolink=1}} {{dagger}} | २०१२ || २०२२ || ३९ || ४३५ || {{sort|0575|५७*}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474201.html|title=Natasha McLean|trans-title=नताशा मॅक्लीन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|किशोना|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०१३ || २०२२ || ५२ || ५१६ || {{sort|0420|४२०}} || ० || ० || {{nts|12.28}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472977.html|title=Kyshona Knight|trans-title=किशोना नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|जून|ओगल|nolink=1}} | २०१३ || २०१३ || २ || १२ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|6.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472347.html|title=June Ogle|trans-title=जून ओगल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|शिनेल|हेन्री}} | २०१३ || २०२६ || ७८ || ७०० || {{sort|0515|५१*}} || १ || ० || {{nts|17.94}} || {{sort|0823|८२३}} || {{sort|031|३१}} || {{sort|3074|३/२६}} || {{nts|30.48}} || ४५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474190.html|title=Chinelle Henry|trans-title=शिनेल हेन्री|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|व्हॅनेसा|वॉट्स|nolink=1}} | २०१४ || २०१४ || ४ || २५ || {{sort|0160|१६}} || ० || ० || {{nts|8.33}} || {{sort|0060|६०}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1078|१/२२}} || {{nts|32.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474202.html|title=Vanessa Watts|trans-title=व्हॅनेसा वॉट्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|शमिलिया|कॉनेल}}{{efn|name=fn1}} | २०१४ || २०२४ || ७५ || ५७ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|11.40}} || {{sort|1281|१२८१}} || {{sort|051|५१}} || {{sort|3086|३/१४}} || {{nts|28.13}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474191.html|title=Shamilia Connell|trans-title=शमिलिया कॉनेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|हेली|मॅथ्यूस}}{{efn|name=fn1}} {{double-dagger}} | २०१४ || २०२६ || १२४ || ३३०४ || {{sort|1320|१३२}} || २० || ३ || {{nts|29.23}} || {{sort|2336|२३३६}} || {{sort|128|१२८}} || {{sort|4090|४/१०}} || {{nts|18.87}} || ४३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474308.html|title=Hayley Matthews|trans-title=हेली मॅथ्यूस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अकीरा|पीटर्स}} | २०१७ || २०१८ || ७ || ७ || {{sort|0045|४*}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|0054|५४}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1093|१/७}} || {{nts|34.00}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530139.html|title=Akeira Peters|trans-title=अकीरा पीटर्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|रेनीस|बॉइस|nolink=1}} | २०१८ || २०१९ || ६ || २० || {{sort|0120|१२}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/908047.html|title=Reniece Boyce|trans-title=रेनीस बॉइस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|करिष्मा|रामहॅराक}} {{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ६० || ३१ || {{sort|0055|५*}} || ० || ० || {{nts|5.16}} || {{sort|1056|१०५६}} || {{sort|043|४३}} || {{sort|4085|४/१५}} || {{nts|27.86}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769517.html|title=Karishma Ramharack|trans-title=करिष्मा रामहॅराक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|शबिका|गजनबी}} | २०१९ || २०२५ || ४१ || ३५४ || {{sort|0330|३३}} || ० || ० || {{nts|12.20}} || {{sort|0117|११७}} || {{sort|003|३}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|52.66}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1199630.html|title=Shabika Gajnabi|trans-title=शबिका गजनबी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|शेनेटा|ग्रिमोंड}} | २०१९ || २०२३ || १५ || ८० || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.27}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|3067|३/३३}} || {{nts|31.00}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/909779.html|title=Sheneta Grimmond|trans-title=शेनेटा ग्रिमोंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४० ! scope="row" | {{sortname|आलिया|ॲलेने}}{{efn|name=fn1}} | २०१९ || २०२६ || ६५ || ३६७ || {{sort|0495|४९*}} || ० || ० || {{nts|12.65}} || {{sort|0737|७३७}} || {{sort|025|२५}} || {{sort|4073|४/२७}} || {{nts|38.40}} || १६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/661441.html|title=Aaliyah Alleyne|trans-title=आलिया ॲलेने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४१ ! scope="row" | {{sortname|चेरी-ॲन|फ्रेझर}} | २०२० || २०२५ || २३ || ३१ || {{sort|0080|८}} || ० || ० || {{nts|6.20}} || {{sort|0288|२८८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|32.16}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214080.html|title=Cherry-Ann Fraser|trans-title=चेरी-ॲन फ्रेझर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० सप्टेंबर २०२०}}</ref> |- align="center" | ४२ ! scope="row" | {{sortname|कियाना|जोसेफ}} | २०२१ || २०२६ || ४० || ५२१ || {{sort|0630|६३}} || २ || ० || {{nts|16.28}} || {{sort|0318|३१८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3092|३/८}} || {{nts|26.58}} || ९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769485.html|title=Qiana Joseph|trans-title=कियाना जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४३ ! scope="row" | {{sortname|रशादा|विल्यम्स}} {{dagger}} | २०२२ || २०२४ || २५ || २१० || {{sort|0380|३८}} || ० || ० || {{nts|10.50}} || {{sort|0012|१२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1082|१/१८}} || {{nts|18.00}} || ११ || २ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769427.html|title=Rashada Williams|trans-title=रशादा विल्यम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४४ ! scope="row" | {{sortname|जेनाबा|जोसेफ}} | २०२२ || २०२५ || ७ || ३८ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|5.42}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Djenaba Joseph|trans-title=जेनाबा जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४५ ! scope="row" | {{sortname|ट्रिशान|होल्डर|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २०२२ || २०२३ || ६ || २९ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Trishan Holder|trans-title=ट्रिशान होल्डर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४६ ! scope="row" | {{sortname|केशिया|शुल्ट्झ|nolink=1}} | २०२२ || २०२३ || ४ || ० || {{sort|0000|०}} || ० || ० || {{nts|0.00}} || {{sort|0036|३६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230583.html|title=Kaysia Schultz|trans-title=केशिया शुल्ट्झ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४७ ! scope="row" | {{sortname|शनिका|ब्रुस}}{{efn|name=fn1}} | २०२३ || २०२३ || २ || – || {{sort|-0001|–}} || – || – || {{nts|–}} || {{sort|0042|४२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1075|१/२५}} || {{nts|45.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/663639.html|title=Shanika Bruce|trans-title=शनिका ब्रुस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२३ जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४८ ! scope="row" | {{sortname|जॅनिलिया|ग्लासगो}} | २०२३ || २०२६ || २६ || २४७ || {{sort|0535|५३*}} || १ || ० || {{nts|19.00}} || {{sort|0069|६९}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3085|३/१५}} || {{nts|25.33}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268602.html|title=Jannillea Glasgow|trans-title=जॅनिलिया ग्लासगो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४९ ! scope="row" | {{sortname|झैदा|जेम्स}} | २०२३ || २०२६ || ३१ || १३९ || {{sort|0215|२१*}} || ० || ० || {{nts|11.58}} || {{sort|0259|२५९}} || {{sort|010|१०}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|32.00}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268281.html|title=Zaida James|trans-title=झैदा जेम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ५० ! scope="row" | {{sortname|अश्मिनी|मुनिसार}} | २०२३ || २०२६ || १६ || ३ || {{sort|0025|२*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0276|२७६}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|2085|२/१५}} || {{nts|24.58}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1352168.html|title=Ashmini Munisar|trans-title=अश्मिनी मुनिसार|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=८ जुलै २०२३}}</ref> |- align="center" | ५१ ! scope="row" | {{sortname|केट|विल्मोट}} | २०२४ || २०२४ || २ || ३ || {{sort|0035|३*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kate-wilmott-492674|title=Kate Wilmott|trans-title=केट विल्मोट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मे २०२४}}</ref> |- align="center" | ५२ ! scope="row" | {{sortname|मँडी|मंगरु}} {{dagger}} | २०२४ || २०२६ || १० || २१ || {{sort|0170|१७}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ६ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/many-mangru-907733|title=Mandy Mangru|trans-title=मँडी मंगरु|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५३ ! scope="row" | {{sortname|नेरिसा|क्राफ्टन}} | २०२४ || २०२५ || ५ || १४ || {{sort|0090|९}} || ० || ० || {{nts|4.66}} || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nerissa-crafton-578114|title=Nerissa Crafton|trans-title=नेरिसा क्राफ्टन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ डिसेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५४ ! scope="row" | {{sortname|रिलीआना|ग्रिमंड}} | २०२५ || २०२५ || ५ || २८ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/realeanna-grimmond-1352170|title=Realeanna Grimmond|trans-title=रिलीआना ग्रिमंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२१ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५५ ! scope="row" | {{sortname|जहझारा|क्लॅक्सटन}} | २०२५ || २०२६ || १९ || १०४ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.45}} || {{sort|0199|१९९}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3061|३/३९}} || {{nts|22.91}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jahzara-claxton-1352172|title=Jahzara Claxton|trans-title=जहझारा क्लॅक्सटन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५६ ! scope="row" | {{sortname|शॉनिशा|हेक्टर}} | २०२५ || २०२६ || ६ || १५ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0072|७२}} || {{sort|005|५}} || {{sort|2079|२/२१}} || {{nts|21.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shawnisha-hector-1204928|title=Shawnisha Hector|trans-title=शॉनिशा हेक्टर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ जून २०२५}}</ref> |- align="center" | ५७ ! scope="row" | {{sortname|एबोनी|ब्रॅथवेट|nolink=1}} | २०२६ || २०२६ || २ || २६ || {{sort|0180|१८}} || ० || ० || {{nts|13.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/eboni-brathwaite-1526007|title=Eboni Brathwaite|trans-title=एबोनी ब्रॅथवेट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |} ==कर्णधारांची यादी== {| class="wikitable plainrowheaders" |- !width="40" scope="col" | क्र. !width="160" scope="col" | नाव<ref name="captains"/> !width="50" scope="col" | पहिला !width="50" scope="col" | शेवटचा !width="50" scope="col" | सामने !width="50" scope="col" | विजय !width="50" scope="col" | पराभव !width="50" scope="col" | बरोबरी !width="55" scope="col" | निकाल नाही !width="60" scope="col" | विजय% |- align=center | १ ! align=left scope="row" | नादिन जॉर्ज | २००८ || २००८ || ३ || ३ || ० || ० || ० || १००% |- align=center | २ ! align=left scope="row" | मेरिसा अगुइलेरा | २००९ || २०१९ || ७३ || ३९ || २९ || ३ || १ || ५७.०४% |- align=center | ३ ! align=left scope="row" | [[अनिसा मोहम्मद]] | २०१० || २०२१ || ९ || २ || ६ || ० || १ || २५.००% |- align=center | ४ ! align=left scope="row" | [[स्टेफानी टेलर]] | २०१२ || २०२१ || ५५ || २९ || २४ || २ || ० || ५४.५४% |- align=center | ५ ! align=left scope="row" | [[शेमेन कॅम्पबेल]] | २०१२ || २०१२ || १ || १ || ० || ० || ० || १००% |- align=center | ६ ! align=left scope="row" | [[हेली मॅथ्यूस]] | २०२२ || २०२६ || ५४ || २१ || ३१ || १ || १ || ४०.५६% |- align=center | ७ ! align=left scope="row" | [[करिष्मा रामहॅराक]] | २०२५ || २०२५ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.००% |} 6jp8cht7b5lrj1t2e2170f31u2dvpn0 2717961 2717960 2026-10-08T07:43:02Z Ganesh591 62733 /* कर्णधारांची यादी */ 2717961 wikitext text/x-wiki [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] हा दोन प्रतिनिधी संघांदरम्यान खेळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] सामना आहे. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो. एप्रिल २०१८ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] (आयसीसी) १ जुलै २०१८ पासून [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|सदस्य संघांदरम्यान]] खेळल्या जाणाऱ्या महिला [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] सामन्यांना पूर्ण आंतरराष्ट्रीय दर्जा दिला.<ref name="status">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20I matches to get international status |trans-title=सर्व टी२०आ सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळणार |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=२६ एप्रिल २०१८}}</ref> [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला संघाने]] [[डब्लिन]] येथे [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|आयर्लंडचा]] ७५ धावांनी पराभव करून टी२०आ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="results">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=10;team=3867;template=results;type=aggregate;view=results|title=Statistics / Statsguru / Women's Twenty20 Internationals / Aggregate/overall records (match results)|trans-title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरू / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / एकत्रित-सर्वांगीण विक्रम (सामन्यांचे निकाल)|website=[[क्रिकइन्फो]]|date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> जून २०२४ पर्यंत वेस्ट इंडीजकडून ५१ महिला क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत.<ref name="players">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / Most matches|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / सर्वाधिक सामने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> सहा खेळाडूंनी संघाचे [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधारपद]] भूषवले आहे.<ref name="captains">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=10;id=3867;type=team|title=Records / West Indies Women / Women's Twenty20 Internationals / List of captains|trans-title=विक्रम / वेस्ट इंडीज महिला / महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० / कर्णधारांची यादी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ हा [[कॅरिबियन|वेस्ट इंडीजचे]] प्रतिनिधित्व करणारा बहुराष्ट्रीय क्रिकेट संघ आहे. त्यामध्ये [[अँटिगा आणि बार्बुडा]], [[बार्बाडोस]], [[डॉमिनिका]], [[ग्रेनेडा]], [[गयाना]], [[जमैका]], [[सेंट लुसिया]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]चा काही भाग, [[माँटसेराट]], [[ब्रिटिश व्हर्जिन द्वीपसमूह]], [[सिंट मार्टेन]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स व्हर्जिन द्वीपसमूह]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web|url=http://www.windiescricket.com/wicb/members|title=Members of the West Indies Cricket Board|trans-title=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्डाचे सदस्य|website=वेस्ट इंडीज क्रिकेट बोर्ड|access-date=४ जानेवारी २०१४|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707220933/http://www.windiescricket.com/wicb/members|archive-date=७ जुलै २०१३|df=dmy-all}}</ref> या यादीत किमान एक आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळलेल्या वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे. ==संकेत== {| |- | valign="top" style="width:26%" | '''सामान्य''' * {{double-dagger}} – [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}} – [[यष्टिरक्षक]] * '''पहिला''' – पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा''' – सर्वात अलीकडील सामन्याचे वर्ष * '''सामने''' – खेळलेल्या सामन्यांची संख्या * '''विजय%''' – विजयाची टक्केवारी * '''बरोबरी+विजय''' – सुपर ओव्हरमध्ये विजय * '''बरोबरी+पराभव''' – सुपर ओव्हरमध्ये पराभव * '''निकाल नाही''' – निकाल लागला नाही | valign="top" style="width:25%" | '''फलंदाजी''' * '''धावा''' – कारकीर्दीत केलेल्या [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च''' – सर्वोच्च धावसंख्या * '''१००''' – केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''५०''' – केलेली अर्धशतके * '''सरासरी''' – बाद होण्यामागे केलेल्या धावांची सरासरी * '''*''' – फलंदाज [[नाबाद]] राहिला | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू''' – कारकीर्दीत टाकलेले चेंडू * '''बळी''' – कारकीर्दीत घेतलेले बळी * '''सर्वोत्तम''' – एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''सरासरी''' – प्रति बळी दिलेल्या धावांची [[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] | valign="top" style="width:24%" | '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल''' – घेतलेले [[झेलबाद|झेल]] * '''यष्टीचीत''' – केलेले [[यष्टिचीत]] |} ==खेळाडूंची यादी== ''आकडेवारी ३० जून २०२६ पर्यंत अचूक आहे.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=4;class=10 |title=West Indies – Twenty20 International Caps |trans-title=वेस्ट इंडीज – आंतरराष्ट्रीय टी२० कॅप्स |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Batting Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=10;id=3867;type=team |title=West Indies women – Twenty20 International Bowling Averages |trans-title=वेस्ट इंडीज महिला – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजी सरासरी |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+वेस्ट इंडीज महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col" rowspan="2"| क्र. ! scope="col" rowspan="2"| नाव ! scope="col" rowspan="2"| पहिला ! scope="col" rowspan="2"| शेवटचा ! scope="col" rowspan="2"| सामने ! colspan=5 scope="col" | फलंदाजी ! colspan=4 scope="col" | [[गोलंदाजी]] ! colspan=2 scope="col" | [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" class="unsortable" rowspan="2"| संदर्भ |- class="sortable" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" |सर्वोच्च ! scope="col" |५० ! scope="col" |[[शतक (क्रिकेट)|१००]] ! scope="col" |[[सरासरी धावा|सरासरी]] ! scope="col" |चेंडू ! scope="col" |[[बळी]] ! scope="col" |सर्वोत्तम ! scope="col" |[[गोलंदाजी सरासरी|सरासरी]] ! scope="col" |[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|यष्टीचीत]] |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|किर्बीना|ॲलेक्झांडर|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ६ || १५ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|28.33}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55192.html|title=Kirbyina Alexander|trans-title=किर्बीना ॲलेक्झांडर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|डिआंड्रा|डॉटिन}}{{efn|name=fn1|या खेळाडूंनी [[बार्बाडोस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बार्बाडोस]] संघाकडूनही महिला टी२०आ क्रिकेट खेळले. वर फक्त [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] संघासाठीची त्यांची आकडेवारी दिली आहे.}} | २००८ || २०२६ || १५१ || ३२१२ || {{sort|1125|११२*}} || १४ || २ || {{nts|26.54}} || {{sort|1332|१३३२}} || {{sort|076|७६}} || {{sort|5095|५/५}} || {{nts|19.55}} || ४९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355349.html|title=Deandra Dottin|trans-title=डिआंड्रा डॉटिन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | {{sortname|नादिन|जॉर्ज|nolink=1}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००८ || २००८ || ३ || ३२ || {{sort|0310|३१}} || ० || ० || {{nts|10.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55171.html|title=Nadine George|trans-title=नादिन जॉर्ज|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|स्टेसी-ॲन|किंग}} | २००८ || २०१९ || ८६ || ९८९ || {{sort|0810|८१}} || ३ || ० || {{nts|17.05}} || {{sort|0491|४९१}} || {{sort|018|१८}} || {{sort|3081|३/१९}} || {{nts|29.00}} || ३२ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355352.html|title=Stacy-Ann King|trans-title=स्टेसी-ॲन किंग|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|डेबी-ॲन|लुईस}} | २००८ || २००९ || ५ || १६ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0080|८०}} || {{sort|003|३}} || {{sort|2077|२/२३}} || {{nts|29.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55166.html|title=Debbie-Ann Lewis|trans-title=डेबी-ॲन लुईस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|अनिसा|मोहम्मद}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२१ || ११७ || १५२ || {{sort|0205|२०*}} || ० || ० || {{nts|7.23}} || {{sort|2373|२३७३}} || {{sort|125|१२५}} || {{sort|5090|५/१०}} || {{nts|17.64}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55187.html|title=Anisa Mohammed|trans-title=अनिसा मोहम्मद|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|चेडिअन|नेशन}} | २००८ || २०२४ || ५७ || ५५२ || {{sort|0635|६३*}} || २ || ० || {{nts|15.33}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|007|७}} || {{sort|2086|२/१४}} || {{nts|18.71}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355355.html|title=Chedean Nation|trans-title=चेडिअन नेशन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|जुलियाना|नेरो|nolink=1}} | २००८ || २०१३ || ४५ || ५८९ || {{sort|0440|४४}} || ० || ० || {{nts|14.72}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55174.html|title=Juliana Nero|trans-title=जुलियाना नेरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|शकेरा|सेलमन|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २००८ || २०२३ || ९३ || ४९ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|8.16}} || {{sort|1427|१४२७}} || {{sort|050|५०}} || {{sort|3077|३/२३}} || {{nts|27.90}} || २६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355356.html|title=Shakera Selman|trans-title=शकेरा सेलमन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|डॅनिएल|स्मॉल|nolink=1}} | २००८ || २०१० || ५ || ११ || {{sort|0070|७}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|0078|७८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2080|२/२०}} || {{nts|35.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355357.html|title=Danielle Small|trans-title=डॅनिएल स्मॉल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|स्टेफानी|टेलर}} {{double-dagger}} | २००८ || २०२६ || १३९ || ३६६६ || {{sort|0900|९०}} || २२ || ० || {{nts|34.58}} || {{sort|1749|१७४९}} || {{sort|098|९८}} || {{sort|4088|४/१२}} || {{nts|16.86}} || ३७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355359.html|title=Stafanie Taylor|trans-title=स्टेफानी टेलर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|अफि|फ्लेचर}} | २००८ || २०२६ || ११४ || २२४ || {{sort|0219|२१९}} || ० || ० || {{nts|8.00}} || {{sort|2181|२१८१}} || {{sort|106|१०६}} || {{sort|5087|५/१३}} || {{nts|21.53}} || २१ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355351.html|title=Afy Fletcher|trans-title=अफि फ्लेचर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|ली-ॲन|कर्बी}} | २००८ || २०२० || ९ || ५९ || {{sort|0200|२०}} || ० || ० || {{nts|7.37}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|8.00}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355354.html|title=Lee-Ann Kirby|trans-title=ली-ॲन कर्बी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|गायत्री|सीताहल|nolink=1}} | २००८ || २००८ || १ || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|0018|१८}} || ३ || {{sort|3088|३/१२}} || {{nts|4.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307943.html|title=Gaitri Seetahal|trans-title=गायत्री सीताहल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|शार्लीन|टैट}} | २००८ || २००८ || १ || ४ || {{sort|0040|४}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|002|२}} || {{sort|2093|२/७}} || {{nts|3.50}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355358.html|title=Charlene Taitt|trans-title=शार्लीन टैट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|मेरिसा|अगुइलेरा|nolink=1}} {{dagger}} {{double-dagger}} | २००९ || २०१९ || ९५ || ७६८ || {{sort|0395|३९*}} || ० || ० || {{nts|14.49}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३८ || ३४ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/355348.html|title=Merissa Aguilleira|trans-title=मेरिसा अगुइलेरा|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|पामेला|लॅविन|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १५ || २०२ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|4079|४/२१}} || {{nts|29.28}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55194.html|title=Pamela Lavine|trans-title=पामेला लॅविन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|शॅनेल|डेली|nolink=1}} | २००९ || २०१४ || ६८ || ४६४ || {{sort|0480|४८}} || ० || ० || {{nts|12.21}} || {{sort|1363|१३६३}} || {{sort|072|७२}} || {{sort|5085|५/१५}} || {{nts|15.45}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/370132.html|title=Shanel Daley|trans-title=शॅनेल डेली|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|कॉर्डेल|जॅक|nolink=1}} | २००९ || २०१० || १३ || १६४ || {{sort|0410|४१}} || ० || ० || {{nts|13.66}} || {{sort|0126|१२६}} || {{sort|004|४}} || {{sort|1088|१/१२}} || {{nts|34.25}} || ८ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55195.html|title=Cordel Jack|trans-title=कॉर्डेल जॅक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|शेमेन|कॅम्पबेल}} {{double-dagger}} {{dagger}} | २००९ || २०२६ || १६० || १७०७ || {{sort|0905|९०*}} || ० || ० || {{nts|16.41}} || {{sort|0793|७९३}} || {{sort|034|३४}} || {{sort|3093|३/७}} || {{nts|19.88}} || ४२ || ३० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424631.html|title=Shemaine Campbelle|trans-title=शेमेन कॅम्पबेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|ब्रिटनी|कूपर}} | २००९ || २०२३ || ७६ || ६३३ || {{sort|0610|६१}} || १ || ० || {{nts|11.10}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424629.html|title=Britney Cooper|trans-title=ब्रिटनी कूपर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|ट्रेमेन|स्मार्ट|nolink=1}} | २००९ || २०१८ || ५८ || १७२ || {{sort|0620|६२}} || १ || ० || {{nts|9.76}} || {{sort|0838|८३८}} || {{sort|038|३८}} || {{sort|3091|३/९}} || {{nts|20.26}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/424630.html|title=Tremayne Smartt|trans-title=ट्रेमेन स्मार्ट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|अमांडा|समारू|nolink=1}} | २००९ || २०१२ || ५ || ३३ || {{sort|0125|१२*}} || ० || ० || {{nts|11.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307942.html|title=Amanda Samaroo|trans-title=अमांडा समारू|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२० डिसेंबर २०१३}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|पर्ल|एटिएन|nolink=1}} | २०१० || २०१२ || १३ || २८ || {{sort|0115|११*}} || ० || ० || {{nts|14.00}} || {{sort|0132|१३२}} || {{sort|004|४}} || {{sort|2091|२/९}} || {{nts|28.50}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386563.html|title=Pearl Etienne|trans-title=पर्ल एटिएन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|सुब्रिना|मुनरो|nolink=1}} | २०१० || २०१५ || २१ || ९ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|9.00}} || {{sort|0309|३०९}} || {{sort|013|१३}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|22.30}} || ४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472353.html|title=Subrina Munroe|trans-title=सुब्रिना मुनरो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|किशिया|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०११ || २०२२ || ६७ || ७२७ || {{sort|0505|५०*}} || १ || ० || {{nts|15.80}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || २२ || १० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472975.html|title=Kycia Knight|trans-title=किशिया नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|शाक्वाना|क्विंटाइन|nolink=1}} | २०११ || २०१६ || ४५ || १८२ || {{sort|0290|२९}} || ० || ० || {{nts|10.70}} || {{sort|0813|८१३}} || {{sort|039|३९}} || {{sort|5084|५/१६}} || {{nts|19.97}} || १३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/527656.html|title=Shaquana Quintyne|trans-title=शाक्वाना क्विंटाइन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|नताशा|मॅक्लीन|nolink=1}} {{dagger}} | २०१२ || २०२२ || ३९ || ४३५ || {{sort|0575|५७*}} || १ || ० || {{nts|15.53}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ११ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474201.html|title=Natasha McLean|trans-title=नताशा मॅक्लीन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|किशोना|नाइट}} {{dagger}}{{efn|name=fn1}} | २०१३ || २०२२ || ५२ || ५१६ || {{sort|0420|४२०}} || ० || ० || {{nts|12.28}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472977.html|title=Kyshona Knight|trans-title=किशोना नाइट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|जून|ओगल|nolink=1}} | २०१३ || २०१३ || २ || १२ || {{sort|0060|६}} || ० || ० || {{nts|6.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/472347.html|title=June Ogle|trans-title=जून ओगल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जानेवारी २०१४}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|शिनेल|हेन्री}} | २०१३ || २०२६ || ७८ || ७०० || {{sort|0515|५१*}} || १ || ० || {{nts|17.94}} || {{sort|0823|८२३}} || {{sort|031|३१}} || {{sort|3074|३/२६}} || {{nts|30.48}} || ४५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474190.html|title=Chinelle Henry|trans-title=शिनेल हेन्री|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|व्हॅनेसा|वॉट्स|nolink=1}} | २०१४ || २०१४ || ४ || २५ || {{sort|0160|१६}} || ० || ० || {{nts|8.33}} || {{sort|0060|६०}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1078|१/२२}} || {{nts|32.00}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474202.html|title=Vanessa Watts|trans-title=व्हॅनेसा वॉट्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|शमिलिया|कॉनेल}}{{efn|name=fn1}} | २०१४ || २०२४ || ७५ || ५७ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|11.40}} || {{sort|1281|१२८१}} || {{sort|051|५१}} || {{sort|3086|३/१४}} || {{nts|28.13}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474191.html|title=Shamilia Connell|trans-title=शमिलिया कॉनेल|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|हेली|मॅथ्यूस}}{{efn|name=fn1}} {{double-dagger}} | २०१४ || २०२६ || १२४ || ३३०४ || {{sort|1320|१३२}} || २० || ३ || {{nts|29.23}} || {{sort|2336|२३३६}} || {{sort|128|१२८}} || {{sort|4090|४/१०}} || {{nts|18.87}} || ४३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/474308.html|title=Hayley Matthews|trans-title=हेली मॅथ्यूस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अकीरा|पीटर्स}} | २०१७ || २०१८ || ७ || ७ || {{sort|0045|४*}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|0054|५४}} || {{sort|002|२}} || {{sort|1093|१/७}} || {{nts|34.00}} || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530139.html|title=Akeira Peters|trans-title=अकीरा पीटर्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|रेनीस|बॉइस|nolink=1}} | २०१८ || २०१९ || ६ || २० || {{sort|0120|१२}} || ० || ० || {{nts|4.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/908047.html|title=Reniece Boyce|trans-title=रेनीस बॉइस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१४ सप्टेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|करिष्मा|रामहॅराक}} {{double-dagger}} | २०१९ || २०२६ || ६० || ३१ || {{sort|0055|५*}} || ० || ० || {{nts|5.16}} || {{sort|1056|१०५६}} || {{sort|043|४३}} || {{sort|4085|४/१५}} || {{nts|27.86}} || १४ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769517.html|title=Karishma Ramharack|trans-title=करिष्मा रामहॅराक|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२ जुलै २०१९}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|शबिका|गजनबी}} | २०१९ || २०२५ || ४१ || ३५४ || {{sort|0330|३३}} || ० || ० || {{nts|12.20}} || {{sort|0117|११७}} || {{sort|003|३}} || {{sort|1092|१/८}} || {{nts|52.66}} || १५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1199630.html|title=Shabika Gajnabi|trans-title=शबिका गजनबी|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|शेनेटा|ग्रिमोंड}} | २०१९ || २०२३ || १५ || ८० || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.27}} || {{sort|0190|१९०}} || {{sort|007|७}} || {{sort|3067|३/३३}} || {{nts|31.00}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/909779.html|title=Sheneta Grimmond|trans-title=शेनेटा ग्रिमोंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४० ! scope="row" | {{sortname|आलिया|ॲलेने}}{{efn|name=fn1}} | २०१९ || २०२६ || ६५ || ३६७ || {{sort|0495|४९*}} || ० || ० || {{nts|12.65}} || {{sort|0737|७३७}} || {{sort|025|२५}} || {{sort|4073|४/२७}} || {{nts|38.40}} || १६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/661441.html|title=Aaliyah Alleyne|trans-title=आलिया ॲलेने|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० नोव्हेंबर २०१९}}</ref> |- align="center" | ४१ ! scope="row" | {{sortname|चेरी-ॲन|फ्रेझर}} | २०२० || २०२५ || २३ || ३१ || {{sort|0080|८}} || ० || ० || {{nts|6.20}} || {{sort|0288|२८८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3080|३/२०}} || {{nts|32.16}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214080.html|title=Cherry-Ann Fraser|trans-title=चेरी-ॲन फ्रेझर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० सप्टेंबर २०२०}}</ref> |- align="center" | ४२ ! scope="row" | {{sortname|कियाना|जोसेफ}} | २०२१ || २०२६ || ४० || ५२१ || {{sort|0630|६३}} || २ || ० || {{nts|16.28}} || {{sort|0318|३१८}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3092|३/८}} || {{nts|26.58}} || ९ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769485.html|title=Qiana Joseph|trans-title=कियाना जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> |- align="center" | ४३ ! scope="row" | {{sortname|रशादा|विल्यम्स}} {{dagger}} | २०२२ || २०२४ || २५ || २१० || {{sort|0380|३८}} || ० || ० || {{nts|10.50}} || {{sort|0012|१२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1082|१/१८}} || {{nts|18.00}} || ११ || २ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/769427.html|title=Rashada Williams|trans-title=रशादा विल्यम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४४ ! scope="row" | {{sortname|जेनाबा|जोसेफ}} | २०२२ || २०२५ || ७ || ३८ || {{sort|0110|११}} || ० || ० || {{nts|5.42}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Djenaba Joseph|trans-title=जेनाबा जोसेफ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४५ ! scope="row" | {{sortname|ट्रिशान|होल्डर|nolink=1}}{{efn|name=fn1}} | २०२२ || २०२३ || ६ || २९ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.66}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1349230.html|title=Trishan Holder|trans-title=ट्रिशान होल्डर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४६ ! scope="row" | {{sortname|केशिया|शुल्ट्झ|nolink=1}} | २०२२ || २०२३ || ४ || ० || {{sort|0000|०}} || ० || ० || {{nts|0.00}} || {{sort|0036|३६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230583.html|title=Kaysia Schultz|trans-title=केशिया शुल्ट्झ|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ डिसेंबर २०२२}}</ref> |- align="center" | ४७ ! scope="row" | {{sortname|शनिका|ब्रुस}}{{efn|name=fn1}} | २०२३ || २०२३ || २ || – || {{sort|-0001|–}} || – || – || {{nts|–}} || {{sort|0042|४२}} || {{sort|001|१}} || {{sort|1075|१/२५}} || {{nts|45.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/663639.html|title=Shanika Bruce|trans-title=शनिका ब्रुस|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२३ जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४८ ! scope="row" | {{sortname|जॅनिलिया|ग्लासगो}} | २०२३ || २०२६ || २६ || २४७ || {{sort|0535|५३*}} || १ || ० || {{nts|19.00}} || {{sort|0069|६९}} || {{sort|003|३}} || {{sort|3085|३/१५}} || {{nts|25.33}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268602.html|title=Jannillea Glasgow|trans-title=जॅनिलिया ग्लासगो|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ४९ ! scope="row" | {{sortname|झैदा|जेम्स}} | २०२३ || २०२६ || ३१ || १३९ || {{sort|0215|२१*}} || ० || ० || {{nts|11.58}} || {{sort|0259|२५९}} || {{sort|010|१०}} || {{sort|2090|२/१०}} || {{nts|32.00}} || ५ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268281.html|title=Zaida James|trans-title=झैदा जेम्स|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३० जानेवारी २०२२}}</ref> |- align="center" | ५० ! scope="row" | {{sortname|अश्मिनी|मुनिसार}} | २०२३ || २०२६ || १६ || ३ || {{sort|0025|२*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0276|२७६}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|2085|२/१५}} || {{nts|24.58}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1352168.html|title=Ashmini Munisar|trans-title=अश्मिनी मुनिसार|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=८ जुलै २०२३}}</ref> |- align="center" | ५१ ! scope="row" | {{sortname|केट|विल्मोट}} | २०२४ || २०२४ || २ || ३ || {{sort|0035|३*}} || ० || ० || {{nts|–}} || {{sort|0018|१८}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kate-wilmott-492674|title=Kate Wilmott|trans-title=केट विल्मोट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मे २०२४}}</ref> |- align="center" | ५२ ! scope="row" | {{sortname|मँडी|मंगरु}} {{dagger}} | २०२४ || २०२६ || १० || २१ || {{sort|0170|१७}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ६ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/many-mangru-907733|title=Mandy Mangru|trans-title=मँडी मंगरु|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५३ ! scope="row" | {{sortname|नेरिसा|क्राफ्टन}} | २०२४ || २०२५ || ५ || १४ || {{sort|0090|९}} || ० || ० || {{nts|4.66}} || {{sort|0006|६}} || {{sort|000|०}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || १ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nerissa-crafton-578114|title=Nerissa Crafton|trans-title=नेरिसा क्राफ्टन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=१७ डिसेंबर २०२४}}</ref> |- align="center" | ५४ ! scope="row" | {{sortname|रिलीआना|ग्रिमंड}} | २०२५ || २०२५ || ५ || २८ || {{sort|0150|१५}} || ० || ० || {{nts|7.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ३ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/realeanna-grimmond-1352170|title=Realeanna Grimmond|trans-title=रिलीआना ग्रिमंड|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२१ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५५ ! scope="row" | {{sortname|जहझारा|क्लॅक्सटन}} | २०२५ || २०२६ || १९ || १०४ || {{sort|0210|२१}} || ० || ० || {{nts|9.45}} || {{sort|0199|१९९}} || {{sort|012|१२}} || {{sort|3061|३/३९}} || {{nts|22.91}} || ७ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jahzara-claxton-1352172|title=Jahzara Claxton|trans-title=जहझारा क्लॅक्सटन|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- align="center" | ५६ ! scope="row" | {{sortname|शॉनिशा|हेक्टर}} | २०२५ || २०२६ || ६ || १५ || {{sort|0075|७*}} || ० || ० || {{nts|7.50}} || {{sort|0072|७२}} || {{sort|005|५}} || {{sort|2079|२/२१}} || {{nts|21.00}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shawnisha-hector-1204928|title=Shawnisha Hector|trans-title=शॉनिशा हेक्टर|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=२२ जून २०२५}}</ref> |- align="center" | ५७ ! scope="row" | {{sortname|एबोनी|ब्रॅथवेट|nolink=1}} | २०२६ || २०२६ || २ || २६ || {{sort|0180|१८}} || ० || ० || {{nts|13.00}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || {{sort|-001|—}} || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/eboni-brathwaite-1526007|title=Eboni Brathwaite|trans-title=एबोनी ब्रॅथवेट|website=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |} ==कर्णधारांची यादी== {| class="wikitable plainrowheaders" |- !width="40" scope="col" | क्र. !width="160" scope="col" | नाव<ref name="captains"/> !width="50" scope="col" | पहिला !width="50" scope="col" | शेवटचा !width="50" scope="col" | सामने !width="50" scope="col" | विजय !width="50" scope="col" | पराभव !width="50" scope="col" | बरोबरी !width="55" scope="col" | निकाल नाही !width="60" scope="col" | विजय% |- align=center | १ ! align=left scope="row" | नादिन जॉर्ज | २००८ || २००८ || ३ || ३ || ० || ० || ० || १००% |- align=center | २ ! align=left scope="row" | मेरिसा अगुइलेरा | २००९ || २०१९ || ७३ || ३९ || २९ || ३ || १ || ५७.०४% |- align=center | ३ ! align=left scope="row" | [[अनिसा मोहम्मद]] | २०१० || २०२१ || ९ || २ || ६ || ० || १ || २५.००% |- align=center | ४ ! align=left scope="row" | [[स्टेफानी टेलर]] | २०१२ || २०२१ || ५५ || २९ || २४ || २ || ० || ५४.५४% |- align=center | ५ ! align=left scope="row" | [[शेमेन कॅम्पबेल]] | २०१२ || २०१२ || १ || १ || ० || ० || ० || १००% |- align=center | ६ ! align=left scope="row" | [[हेली मॅथ्यूस]] | २०२२ || २०२६ || ५४ || २१ || ३१ || १ || १ || ४०.५६% |- align=center | ७ ! align=left scope="row" | [[करिष्मा रामहॅराक]] | २०२५ || २०२५ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.००% |} ==नोंदी== {{notelist}} ==हेही पहा== * [[वेस्ट इंडीजच्या महिला कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] * [[वेस्ट इंडीजच्या महिला एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|3}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट|state=collapsed}} [[वर्ग:वेस्ट इंडीजच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 1g9a999i3u9hfc3vug7fymt9kmdsn57 0 385092 2717967 2026-10-08T09:05:19Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox limited overs final | title = २०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना | image = | event = {{nobr|[[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]]}} | team1 = ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्र... 2717967 wikitext text/x-wiki {{Infobox limited overs final | title = २०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना | image = | event = {{nobr|[[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]]}} | team1 = [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] | team1flag = {{flagicon|Australia|size=30px}} | team1score = २५९/७ | team1overs = ५० षटके | team2 = [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] | team2flag = {{flagicon|West Indies|size=30px}} | team2score = १४५ | team2overs = ४३.१ षटके | details = ऑस्ट्रेलिया ११४ धावांनी विजयी | date = १७ फेब्रुवारी २०१३ | stadium = [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] | attendance = | city = [[मुंबई]] | man_of_the_match = जेस कॅमेरॉन (ऑस्ट्रेलिया) | umpires = शॉन जॉर्ज (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[विनीत कुलकर्णी]] (भारत) | previous = २००९ | next = २०१७ }} '''२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना''' हा [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] यांच्यात १७ फेब्रुवारी २०१३ रोजी भारतातील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] येथे खेळला गेलेला [[क्रिकेट]] सामना होता. हा [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]], म्हणजेच दहाव्या [[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेचा अंतिम सामना होता. ऑस्ट्रेलियाने प्रथम फलंदाजी करताना ७ गडी गमावून एकूण २५९ धावा केल्या. प्रत्युत्तरात वेस्ट इंडीजचा संघ १४५ धावांत सर्वबाद झाला. त्यामुळे ऑस्ट्रेलियाने ११४ धावांनी विजय मिळवला आणि सहाव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref>{{Cite web | url = https://www.theguardian.com/sport/2013/feb/17/australia-west-indies-womens-world-cup | author=प्रेस असोसिएशन | work = [[द गार्डियन]] | title = Australia hammer West Indies to win women's World Cup for sixth time | trans-title=ऑस्ट्रेलियाने वेस्ट इंडीजचा पराभव करून सहाव्यांदा महिला विश्वचषक जिंकला | date = १७ फेब्रुवारी २०१३ | access-date = १७ फेब्रुवारी २०१३}}</ref> oj81jhmhgh3myi7ma41hyprsc55afcb 2717968 2717967 2026-10-08T09:07:32Z Ganesh591 62733 2717968 wikitext text/x-wiki {{Infobox limited overs final | title = २०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना | image = | event = {{nobr|[[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]]}} | team1 = [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] | team1flag = {{flagicon|Australia|size=30px}} | team1score = २५९/७ | team1overs = ५० षटके | team2 = [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] | team2flag = {{flagicon|West Indies|size=30px}} | team2score = १४५ | team2overs = ४३.१ षटके | details = ऑस्ट्रेलिया ११४ धावांनी विजयी | date = १७ फेब्रुवारी २०१३ | stadium = [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] | attendance = | city = [[मुंबई]] | man_of_the_match = जेस कॅमेरॉन (ऑस्ट्रेलिया) | umpires = शॉन जॉर्ज (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[विनीत कुलकर्णी]] (भारत) | previous = २००९ | next = २०१७ }} '''२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना''' हा [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] यांच्यात १७ फेब्रुवारी २०१३ रोजी भारतातील [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] येथे खेळला गेलेला [[क्रिकेट]] सामना होता. हा [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]], म्हणजेच दहाव्या [[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेचा अंतिम सामना होता. ऑस्ट्रेलियाने प्रथम फलंदाजी करताना ७ गडी गमावून एकूण २५९ धावा केल्या. प्रत्युत्तरात वेस्ट इंडीजचा संघ १४५ धावांत सर्वबाद झाला. त्यामुळे ऑस्ट्रेलियाने ११४ धावांनी विजय मिळवला आणि सहाव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref>{{Cite web | url = https://www.theguardian.com/sport/2013/feb/17/australia-west-indies-womens-world-cup | author=प्रेस असोसिएशन | work = [[द गार्डियन]] | title = Australia hammer West Indies to win women's World Cup for sixth time | trans-title=ऑस्ट्रेलियाने वेस्ट इंडीजचा पराभव करून सहाव्यांदा महिला विश्वचषक जिंकला | date = १७ फेब्रुवारी २०१३ | access-date = १७ फेब्रुवारी २०१३}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महिला क्रिकेट विश्वचषक}} {{ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील क्रिकेट]] ryapjbbfhqlj20oelsxzagi5oqgum93 0 385093 2717969 2026-10-08T09:11:34Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox limited overs final | title = २०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना | image = File:Eden Gardens 02102016.jpg | image_size = 200 | caption = २०१६ मधील ईडन गार्डन्स | event = २०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वे... 2717969 wikitext text/x-wiki {{Infobox limited overs final | title = २०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना | image = File:Eden Gardens 02102016.jpg | image_size = 200 | caption = २०१६ मधील ईडन गार्डन्स | event = [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०]] | team1 = [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] | team1flag = {{flagicon|AUS|size=40px}} | team1score = १४८/५ | team1overs = २० षटके | team2 = [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] | team2flag = {{flagicon|WIN|size=40px}} | team2score = १४९/२ | team2overs = १९.३ षटके | details = वेस्ट इंडीज ८ गडी राखून विजयी | date = ३ एप्रिल २०१६ | stadium = [[ईडन गार्डन्स]] | city = [[कोलकाता]] | man_of_the_match = [[हेली मॅथ्यूस]] (वेस्ट इंडीज) | umpires = [[अलिम दर]] (पाकिस्तान) आणि [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इंग्लंड) | attendance = | television = | previous = २०१४ | next = २०१८ }} '''२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० अंतिम सामना''' हा [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०]] स्पर्धेचा विजेता ठरवण्यासाठी ऑस्ट्रेलिया आणि वेस्ट इंडीज यांच्यात ३ एप्रिल २०१६ रोजी [[कोलकाता]] येथील [[ईडन गार्डन्स]]वर खेळला गेला. ऑस्ट्रेलियाने सलग चौथ्यांदा अंतिम सामन्यात प्रवेश केला होता आणि मागील तीनही अंतिम सामने जिंकले होते. वेस्ट इंडीजने यापूर्वी तीन वेळा उपांत्य फेरीत पराभव पत्करला होता आणि त्यांचा हा पहिलाच अंतिम सामना होता. वेस्ट इंडीजने १४८ धावांचे लक्ष्य पार करत सामना ८ गडी राखून जिंकला. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१५-१६}} {{ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] pmn3c8ltlnr49hovn54pvn8fuuf0ket 0 385094 2717981 2026-10-08T09:16:34Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date... 2717981 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश | from_date = डिसेंबर २०२५ | to_date = | team1_captain = | team2_captain = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेश महिला क्रिकेट संघ]] डिसेंबर २०२५ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारत महिला क्रिकेट संघा]]विरुद्ध खेळण्यासाठी भारताच्या दौऱ्यावर जाणार होता.<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136143/bangladesh-women-set-to-tour-india-in-december |title=Bangladesh women set to tour India in December |trans-title=बांगलादेश महिला संघ डिसेंबरमध्ये भारत दौऱ्यावर जाणार |work=क्रिकबझ |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] (वनडे) आणि तीन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (टी२०आ) सामने खेळवले जाणार होते.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/77907-world-champions-india-set-for-home-series-against-bangladesh-in-december-2025.html |title=World Champions India Set for Home Series Against Bangladesh in December 2025 |trans-title=विश्वविजेता भारत डिसेंबर २०२५ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध मायदेशात मालिका खेळणार |work=फिमेल क्रिकेट |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> मात्र, नोव्हेंबर २०२५ मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136367/bangladesh-womens-tour-of-india-postponed-indefinitely |title=Bangladesh Women's tour of India postponed indefinitely |trans-title=बांगलादेश महिला संघाचा भारत दौरा अनिश्चित काळासाठी पुढे ढकलला |work=क्रिकबझ |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-women-s-tour-of-india-in-december-postponed-1511707 |title=Bangladesh women's tour of India in December postponed |trans-title=बांगलादेश महिला संघाचा डिसेंबरमधील भारत दौरा पुढे ढकलला |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com/news/bangladesh-women-tour-of-india-scheduled-for-december-2025-postponed-11182025-1763467173276 |title=Bangladesh Women Tour Of India Scheduled For December 2025 Postponed |trans-title=डिसेंबर २०२५ मध्ये नियोजित बांगलादेश महिला संघाचा भारत दौरा पुढे ढकलला |work=क्रिकेट.कॉम |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] 3jd0kt8gy58d06jssch7j1z2cwzv276 0 385095 2717984 2026-10-08T09:20:49Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = न्कोबानी मोकोएना | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = न्कोबानी मोकोएना | birth_date = {{Birth date and age|2006|5|5|df=yes}} | birth_place = [[डर्बन]], [[क्वाझुलू-नताल]], [[दक्षिण आफ्रिका]] | batting = उजव्या ह... 2717984 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = न्कोबानी मोकोएना | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = न्कोबानी मोकोएना | birth_date = {{Birth date and age|2006|5|5|df=yes}} | birth_place = [[डर्बन]], [[क्वाझुलू-नताल]], [[दक्षिण आफ्रिका]] | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = गोलंदाज | international = true | oneT20I = true | T20Idebutdate = १५ मार्च | T20Idebutyear = २०२६ | T20Idebutagainst = न्यूझीलंड | T20Icap = ११८ | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | T20Ishirt = | odidebutdate = ११ सप्टेंबर | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = नामिबिया | odicap = १६९ | lastodidate = १३ सप्टेंबर | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = नामिबिया | club1 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year1 = २०२५-वर्तमान | club2 = पार्ल रॉयल्स | year2 = २०२५/२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/nqobani-mokoena-1414819 [[क्रिकइन्फो]] | date = १५ मार्च | year = २०२६ }} '''न्कोबानी मोकोएना''' (जन्म ५ मे २००६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू असून तो [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] आणि पार्ल रॉयल्सकडून जलदगती गोलंदाज म्हणून खेळतो.<ref name="Citizen2024">{{cite news |author=नॉर्थग्लेन न्यूज रिपोर्टर |title=Northwood School learner relishes role with Dolphins |trans-title=नॉर्थवुड स्कूलचा विद्यार्थी डॉल्फिन्समधील भूमिकेचा आनंद घेत आहे |url=https://www.citizen.co.za/north-glen-news/news-headlines/local-news/2024/10/01/northwood-school-learners-relishes-role-with-dolphins/ |work=नॉर्थग्लेन न्यूज |publisher=द सिटिझन |date=१ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> त्याने [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील संघाचे]] प्रतिनिधित्व केले आणि २०२६ मध्ये त्याला प्रथमच [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] संघात स्थान मिळाले.<ref name="IndianExpress2026">{{cite news |last=गोमेश |first=एस. |title=From apartheid-era township to top of the tree: Nqobani Mokoena's story |trans-title=वर्णभेदकालीन टाउनशिपपासून शिखरापर्यंत: न्कोबानी मोकोएनाची कहाणी |url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2026/Jan/11/from-apartheid-era-township-to-top-of-the-tree-nqobani-mokoenas-story |work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |date=११ जानेवारी २०२६ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref><ref name="SABC2026">{{cite news |title=Nqobani Mokoena gets Proteas call up after breakthrough SA20 campaign |trans-title=उल्लेखनीय एसए२० हंगामानंतर न्कोबानी मोकोएनाला प्रोटियाज संघात संधी |url=https://www.sabcsport.com/cricket/news/nqobani-mokoena-gets-proteas-call-up-after-breakthrough-sa20-campaign |work=एसएबीसी स्पोर्ट |date=२० फेब्रुवारी २०२६ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> et9iekx0oh5r4y7dmupox7gkoqoo2yl 2717985 2717984 2026-10-08T09:22:43Z Ganesh591 62733 2717985 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = न्कोबानी मोकोएना | country = दक्षिण आफ्रिका | full_name = न्कोबानी मोकोएना | birth_date = {{Birth date and age|2006|5|5|df=yes}} | birth_place = [[डर्बन]], [[क्वाझुलू-नताल]], [[दक्षिण आफ्रिका]] | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने मध्यम-जलद | role = गोलंदाज | international = true | oneT20I = true | T20Idebutdate = १५ मार्च | T20Idebutyear = २०२६ | T20Idebutagainst = न्यूझीलंड | T20Icap = ११८ | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | T20Ishirt = | odidebutdate = ११ सप्टेंबर | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = नामिबिया | odicap = १६९ | lastodidate = १३ सप्टेंबर | lastodiyear = २०२६ | lastodiagainst = नामिबिया | club1 = [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] | year1 = २०२५-वर्तमान | club2 = पार्ल रॉयल्स | year2 = २०२५/२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/nqobani-mokoena-1414819 [[क्रिकइन्फो]] | date = १५ मार्च | year = २०२६ }} '''न्कोबानी मोकोएना''' (जन्म ५ मे २००६) हा दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू असून तो [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन्स]] आणि पार्ल रॉयल्सकडून जलदगती गोलंदाज म्हणून खेळतो.<ref name="Citizen2024">{{cite news |author=नॉर्थग्लेन न्यूज रिपोर्टर |title=Northwood School learner relishes role with Dolphins |trans-title=नॉर्थवुड स्कूलचा विद्यार्थी डॉल्फिन्समधील भूमिकेचा आनंद घेत आहे |url=https://www.citizen.co.za/north-glen-news/news-headlines/local-news/2024/10/01/northwood-school-learners-relishes-role-with-dolphins/ |work=नॉर्थग्लेन न्यूज |publisher=द सिटिझन |date=१ ऑक्टोबर २०२४ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> त्याने [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील संघाचे]] प्रतिनिधित्व केले आणि २०२६ मध्ये त्याला प्रथमच [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] संघात स्थान मिळाले.<ref name="IndianExpress2026">{{cite news |last=गोमेश |first=एस. |title=From apartheid-era township to top of the tree: Nqobani Mokoena's story |trans-title=वर्णभेदकालीन टाउनशिपपासून शिखरापर्यंत: न्कोबानी मोकोएनाची कहाणी |url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2026/Jan/11/from-apartheid-era-township-to-top-of-the-tree-nqobani-mokoenas-story |work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |date=११ जानेवारी २०२६ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref><ref name="SABC2026">{{cite news |title=Nqobani Mokoena gets Proteas call up after breakthrough SA20 campaign |trans-title=उल्लेखनीय एसए२० हंगामानंतर न्कोबानी मोकोएनाला प्रोटियाज संघात संधी |url=https://www.sabcsport.com/cricket/news/nqobani-mokoena-gets-proteas-call-up-after-breakthrough-sa20-campaign |work=एसएबीसी स्पोर्ट |date=२० फेब्रुवारी २०२६ |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:Mokoena, Nqobani}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू]] 94bkmuajpg9edlu3xwzas0j2ix06clp 0 385096 2717987 2026-10-08T09:27:08Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricketer | name = सॅम हार्पर | image = 260329 D4 Sam Harper 01.jpg | caption = मार्च २०२६ मध्ये व्हिक्टोरियाकडून प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळताना हार्पर | country = | full_name = सॅम्युएल ब्रायन हार्पर | birth_da... 2717987 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = सॅम हार्पर | image = 260329 D4 Sam Harper 01.jpg | caption = मार्च २०२६ मध्ये व्हिक्टोरियाकडून प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळताना हार्पर | country = | full_name = सॅम्युएल ब्रायन हार्पर | birth_date = {{birth date and age|1996|12|10|df=yes}} | birth_place = [[वॉन्टिर्ना]], व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया | death_date = | death_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = | role = [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक-फलंदाज]] | club1 = [[व्हिक्टोरिया बुशरेंजर्स|व्हिक्टोरिया]] | year1 = {{nowrap|२०१५/१६-वर्तमान}} | club2 = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया XI]] | year2 = {{nowrap|२०१६/१७}} | club3 = [[मेलबर्न स्टार्स]] | year3 = २०१६/१७ | club4 = [[मेलबर्न रेनेगेड्स]] | year4 = २०१८/१९-२०२२/२३ | club5 = [[मेलबर्न स्टार्स]] | year5 = २०२३/२४-वर्तमान | club6 = [[गॅल गॅलन्ट्स]] | year6 = २०२६-वर्तमान | columns = 3 | hidedeliveries = true | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = ६९ | runs1 = २,९३० | bat avg1 = २८.१७ | 100s/50s1 = ६/१० | top score1 = १५१ | catches/stumpings1 = २५६/११ | column2 = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट-अ]] | matches2 = ४९ | runs2 = १,२१० | bat avg2 = २६.८८ | 100s/50s2 = ०/१० | top score2 = ९६ | catches/stumpings2 = ५७/८ | column3 = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] | matches3 = ११४ | runs3 = २,४३७ | bat avg3 = २४.१२ | 100s/50s3 = १/१५ | top score3 = ११०[[नाबाद|*]] | catches/stumpings3 = ७१/१३ | date = ३ ऑक्टोबर | year = २०२६ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/sam-harper-772361 [[क्रिकइन्फो]] }} '''सॅम्युएल ब्रायन हार्पर''' (जन्म १० डिसेंबर १९९६) हा ऑस्ट्रेलियन [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/772361.html |title=Sam Harper |trans-title=सॅम हार्पर |access-date=५ फेब्रुवारी २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने ३ फेब्रुवारी २०१६ रोजी [[२०१५–१६ शेफील्ड शील्ड|२०१५-१६ शेफील्ड शील्ड]] स्पर्धेत [[व्हिक्टोरिया बुशरेंजर्स|व्हिक्टोरिया]] संघाकडून [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी क्रिकेटमध्ये]] पदार्पण केले.<ref name="FC">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895943.html |title=Sheffield Shield, 16th Match: Victoria v Tasmania at Melbourne, Feb 3–5, 2016 |trans-title=शेफील्ड शील्ड, १६ वा सामना: व्हिक्टोरिया विरुद्ध तस्मानिया, मेलबर्न, ३-५ फेब्रुवारी २०१६ |access-date=५ फेब्रुवारी २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> त्याने २६ डिसेंबर २०१६ रोजी २०१६-१७ बिग बॅश लीगमध्ये [[मेलबर्न स्टार्स]]कडून [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी-२०]] (टी२०) क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref name="T20">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1023591.html |title=Big Bash League, 6th Match: Hobart Hurricanes v Melbourne Stars at Hobart, Dec 26, 2016 |trans-title=बिग बॅश लीग, सहावा सामना: होबार्ट हरिकेन्स विरुद्ध मेलबर्न स्टार्स, होबार्ट, २६ डिसेंबर २०१६ |access-date=२६ डिसेंबर २०१६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> २०२२ मध्ये हार्पर [[डीकिन विद्यापीठ]] येथे आरोग्य आणि शारीरिक शिक्षण या विषयातील पदवीचे शिक्षण घेत होता.<ref>{{cite web |title=Elite Athlete Program Profiles |trans-title=एलिट खेळाडू कार्यक्रम परिचय |url=https://www.deakin.edu.au/students/get-involved/elite-athlete-program-profiles |publisher=डीकिन विद्यापीठ |access-date=१३ मार्च २०२२}}</ref> जुलै २०२३ मध्ये, खेळाडूंच्या अदलाबदलीनंतर हार्पर २०२३/२४ हंगामासाठी पुन्हा [[मेलबर्न स्टार्स]]मध्ये सामील होणार असल्याची घोषणा करण्यात आली, तर [[ॲडम झाम्पा]] [[मेलबर्न रेनेगेड्स]]मध्ये सामील झाला. ऑक्टोबर २०२६ मध्ये हार्परला प्रथमच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघात स्थान मिळाले. ऑस्ट्रेलियाच्या [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६-२७|दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यात]] नियमित यष्टीरक्षक [[ॲलेक्स कॅरे]]चा पर्याय म्हणून त्याचा संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-nic-maddinson-and-sam-harper-added-to-australia-s-test-squad-in-south-africa-1556765|title=Maddinson, Harper added to Australia's Test squad in South Africa|trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलियाच्या कसोटी संघात मॅडिन्सन आणि हार्परचा समावेश|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|date=१ ऑक्टोबर २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Cricinfo|id=772361}} {{कॉमन्स वर्ग}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Harper, Sam}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू]] pxlgr6zq3b09pa0riy3j5hq55y1tvtx 0 385097 2717988 2026-10-08T09:35:32Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date... 2717988 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९४-९५ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date = ३० नोव्हेंबर १९९४ | to_date = ४ जानेवारी १९९५ | team1_captain = | team2_captain = [[अर्जुन रणतुंगा]] }} [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका क्रिकेट संघाने]] नोव्हेंबर १९९४ ते जानेवारी १९९५ दरम्यान दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1994-95/SL_IN_RSA/ |title=Sri Lanka in South Africa, 1994-95 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील श्रीलंका, १९९४-९५ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यात श्रीलंकेने दक्षिण आफ्रिकेतील स्थानिक संघांविरुद्ध सहा सामने खेळले. यामध्ये नताल, ग्रिक्वालँड वेस्ट, ऑरेंज फ्री स्टेट, ईस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हन, ईस्टर्न प्रोव्हिन्स आणि बॉर्डर यांच्याविरुद्धचे सामने समाविष्ट होते.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1994-95/SL_IN_RSA/SL_IN_RSA_NOV94-JAN95_RESULTS-SUMMARY.html |title=Sri Lanka in South Africa 1994-5 – Results Summary |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील श्रीलंका १९९४-९५ – निकालांचा सारांश |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यादरम्यान श्रीलंका [[मंडेला चषक|१९९४-९५ मंडेला चषकात]]ही सहभागी झाली. चार संघांच्या या एकदिवसीय स्पर्धेत श्रीलंकेने सहा सामने खेळून दोन विजय मिळवले, तीन सामने गमावले आणि एक सामना बरोबरीत किंवा अनिर्णित राहिला. पाच गुणांसह श्रीलंका तिसऱ्या स्थानावर राहिली आणि अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरली नाही.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1994-95/OD_TOURNEYS/MDLA/4NAT-RSA_TABLE_21DEC94.html |title=Mandela Trophy in S.Africa Dec 1994/Jan 1995 - Final Points Table |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील मंडेला चषक डिसेंबर १९९४/जानेवारी १९९५ – अंतिम गुणतालिका |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> श्रीलंका संघाचे नेतृत्व [[अर्जुन रणतुंगा]]ने केले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1994-95/OD_TOURNEYS/MDLA/SL-SQUAD_4NAT-RSA_DEC94-JAN95.html |title=Mandela Trophy in S.Africa Dec 1994/Jan 1995 - Sri Lankan Squad |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील मंडेला चषक डिसेंबर १९९४/जानेवारी १९९५ – श्रीलंका संघ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1994-95/SL_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील क्रिकेट]] r0ezg3af9ker399k0x7mjoovf9zkwpm 0 385098 2717989 2026-10-08T09:44:26Z संतोष गोरे 135680 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379153953|Nana Patekar filmography]]" 2717989 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' (१ जानेवारी १९५१ – ८ ऑक्टोबर २०२६) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, तो ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|<nowiki/>'अग्नि साक्षी'<nowiki/>]]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्याला ''[[परिंदा|<nowiki/>'परिंदा'<nowiki/>]]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|<nowiki/>'अंगार'<nowiki/>]]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|<nowiki/>'क्रांतिवीर'<nowiki/>]]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|<nowiki/>'अपहरण'<nowiki/>]]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|<nowiki/>'मिमागमन'<nowiki/>]]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|<nowiki/>'परिंदा'<nowiki/>]]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|<nowiki/>'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|<nowiki/>'राजू बन गया जेंटलमॅन'<nowiki/>]]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|<nowiki/>'अंगार'<nowiki/>]]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|<nowiki/>'तिरंगा'<nowiki/>]]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|<nowiki/>'क्रांतिवीर'<nowiki/>]]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|<nowiki/>'अग्नि साक्षी'<nowiki/>]]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|<nowiki/>'खामोशी: द म्युझिकल]]'' ' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|<nowiki/>'शक्ती: द पॉवर'<nowiki/>]]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|<nowiki/>'अपहरण'<nowiki/>]]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''<nowiki/>'वेलकम'' ' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''<nowiki/>'वेलकम बॅक'<nowiki/>'' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''<nowiki/>'राजनेती'<nowiki/>'' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|<nowiki/>'नटसम्राट'<nowiki/>]]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|<nowiki/>'काला]]'' ' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक ''<nowiki/>'बोम्मलट्टम''' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. rw84n8nyickgx3vmrec6vh0khrpdswz 2717997 2717989 2026-10-08T10:03:57Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2717997 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] – [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, ते ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्यांना ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|'गमन']]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|'राजू बन गया जेंटलमॅन']]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|'तिरंगा']]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|<nowiki/>'क्रांतिवीर'<nowiki/>]]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|<nowiki/>'अग्नि साक्षी'<nowiki/>]]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|<nowiki/>'खामोशी: द म्युझिकल]]'' ' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|<nowiki/>'शक्ती: द पॉवर'<nowiki/>]]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|<nowiki/>'अपहरण'<nowiki/>]]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''<nowiki/>'वेलकम'' ' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''<nowiki/>'वेलकम बॅक'<nowiki/>'' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''<nowiki/>'राजनेती'<nowiki/>'' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|<nowiki/>'नटसम्राट'<nowiki/>]]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|<nowiki/>'काला]]'' ' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक ''<nowiki/>'बोम्मलट्टम''' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. 44axvoeo4nniyxofdpbcuo9ol754hnk 2717998 2717997 2026-10-08T10:06:01Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2717998 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] – [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, ते ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्यांना ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|'गमन']]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|'राजू बन गया जेंटलमॅन']]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|'तिरंगा']]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|'खामोशी: द म्युझिकल]]'' ' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|'शक्ती: द पॉवर']]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''वेलकम'' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''वेलकम बॅक''' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''राजनिती''' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|'नटसम्राट']]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|'काला]]'' ' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक '''बोम्मलट्टम''' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. 5nuwphowllqeoc9aw0p82ojt1708d9s 2717999 2717998 2026-10-08T10:06:56Z संतोष गोरे 135680 2717999 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] – [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, ते ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्यांना ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|'गमन']]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|'राजू बन गया जेंटलमॅन']]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|'तिरंगा']]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|'खामोशी: द म्युझिकल]]'' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|'शक्ती: द पॉवर']]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''वेलकम'' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''वेलकम बॅक'' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''राजनिती''' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|'नटसम्राट']]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|'काला]]'' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक '''बोम्मलट्टम''' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. 1l9cqv3fqwsddlxr379sqs705dbhfzy 2718000 2717999 2026-10-08T10:07:09Z संतोष गोरे 135680 2718000 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] – [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, ते ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्यांना ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|'गमन']]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|'राजू बन गया जेंटलमॅन']]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|'तिरंगा']]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|'खामोशी: द म्युझिकल]]'' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|'शक्ती: द पॉवर']]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''वेलकम'' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''वेलकम बॅक'' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''राजनिती''' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|'नटसम्राट']]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|'काला]]'' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक ''बोम्मलट्टम'' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. oac0xg035cxx8zsp0ot5pg3pnsk5x5e 2718030 2718000 2026-10-08T11:43:54Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2718030 wikitext text/x-wiki '''[[नाना पाटेकर]]''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] – [[८ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी चित्रपटसृष्टीत]] कार्यरत असलेले अभिनेते, लेखक आणि चित्रपट निर्माते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at 75, found unresponsive at Goa flat|last=India Today Entertainment|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> एक अभिनेता म्हणून, ते ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी विशेष ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. त्यांना ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) मधील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर त्यांना ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२) या चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]] मिळाला. १९९५ मध्ये, त्यांना ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४) चित्रपटातील भूमिकेसाठी [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] तसेच फिल्मफेर आणि स्क्रीन पुरस्कार मिळाला. नंतर त्यांनी ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील भूमिकेसाठी दुसरा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारही]] मिळवला. २०१८ मध्ये त्यांना ''[[नटसम्राट|नटसम्राटमधील]]'' अभिनयासाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर]] मराठी पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|last=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|date=28 October 2017|website=The Times of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|access-date=29 September 2018}}</ref> १९७८ साली प्रदर्शित झालेल्या ''[[गमन (चित्रपट)|'गमन']]'' या चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केल्यानंतर पाटेकर यांनी काही [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. या भूमिकांनंतर, ''[[परिंदा|'परिंदा']]'' (१९८९) या चित्रपटातील गँगस्टरच्या भूमिकेचे कौतुक झाले, ज्यासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] आणि फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. नंतर, त्यांनी ''[[प्रहार (चित्रपट)|'प्रहार: द फायनल अटॅक]]'' ' (१९९४) मध्ये अभिनय तसेच प्रथम दिग्दर्शन देखील केले. त्यानंतर पाटेकर यांनी १९९० च्या दशकातील अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यांच्या अभिनयासाठी समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली, ज्यामध्ये ''[[राजू बन गया जेंटलमन|'राजू बन गया जेंटलमॅन']]'' (१९९२); ''[[अंगार (१९९२ चित्रपट)|'अंगार']]'' (१९९२), ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला; ''[[भारताचा ध्वज|'तिरंगा']]'' (१९९३); ''[[क्रांतिवीर|'क्रांतिवीर']]'' (१९९४), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला; ''[[अग्नि साक्षी (१९९६ चित्रपट)|'अग्नि साक्षी']]'' (१९९६), ज्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा दुसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला; आणि ''[[खामोशी: द म्युझिकल|'खामोशी: द म्युझिकल]]'' (१९९६) यांचा समावेश आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांच्या ''[[शक्ती: द पॉवर|'शक्ती: द पॉवर']]'' (२००२) आणि ''[[अपहरण (चित्रपट)|'अपहरण']]'' (२००५) मधील अभिनयासाठी कौतुक झाले; यापैकी 'अपहरण' चित्रपटासाठी त्याला फिल्मफेअरचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कार मिळाला. पाटेकर यांचे सर्वाधिक कमाई करणारे चित्रपट तेव्हा प्रदर्शित झाले, जेव्हा त्यांनी ''वेलकम'' (२००७) या विनोदी चित्रपटात आणि त्याच्या सिक्वेल ''वेलकम बॅक'' (२०१५) मध्ये एका गँगस्टरची भूमिका साकारली, आणि ''राजनिती''' (२०१०) या राजकीय थ्रिलरमध्ये एका राजकारण्याची भूमिका साकारली. २०१६ मध्ये त्यांनी ''[[नटसम्राट|'नटसम्राट']]'' या मराठी चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारली. त्यांनी ''[[काला (चित्रपट)|'काला]]'' (२०१८) मध्ये काम करण्यापूर्वी, द्विभाषिक ''बोम्मलट्टम'' (२००८) मधून तमिळ चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. चित्रपट {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! भाषा !! नोंदी !! संदर्भ |- |align="center" | १९७८ || ''गमन'' || वासू |हिंदी|| |<ref>{{Cite web |title=You might not know the real name of Nana Patekar |url=http://www.indiaherald.com/Movies/Read/994628878/You-might-not-know-the-real-name-of-Nana-Patekar |access-date=2023-12-20 |website=indiaherald.com |language=en}}</ref> |- |align="center" | १९७९ || ''[[सिंहासन (चित्रपट)|सिंहासन]]'' || स्माग्लर | [[मराठी भाषा|मराठी]]||सहाय्यक भूमिका | rowspan="5" |<ref name=":1">{{Cite web |title=Nana Patekar |url=https://www.india.com/topic/nana-patekar/ |access-date=2023-12-20 |website=www.india.com |language=en}}</ref> |- | align="center" | १९८० || ''[[भालू (चित्रपट)|भालू]]'' || रंगाराव|| rowspan="3" |मराठी || |- | align="center" | १९८२ || ''रघु मैना''|| रघु || |- | align="center" | १९८३ || ''सावित्री''|| बबन || |- |align="center" rowspan="2" | १९८४ || ''आज की आवाज'' || जगमोहनदास | rowspan="2" |हिंदी|| |- | ''गिद्ध'' || वीरप्पन|| |<ref>{{Cite news |title=Giddh: The Vulture |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/giddh-the-vulture/movieshow/61326821.cms |access-date=2023-12-20 |issn=0971-8257}}</ref> |- |align="center" | १९८५ || ''गड जेजुरी जेजुरी'' || खंडू |मराठी|| |<ref>{{Cite news |date=2001-08-27 |title=Nana Patekar's debut film to be auctioned |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/nana-patekars-debut-film-to-be-auctioned/articleshow/95388417.cms |access-date=2023-12-20 |issn=0971-8257}}</ref> |- |align="center" rowspan=3 | १९८६ || ''अंकुश'' || रविंद्र केळकर 'रवी' |हिंदी|| |<ref name=":2">{{Cite web |title=नाना पाटेकर |url=https://www.lokmatnews.in/topics/nana-patekar/news/ |access-date=2023-12-20 |website=Lokmat News Hindi |language=hi}}</ref> |- || ''माफीचा साक्षीदार'' || राघवेंद्र |मराठी|| |<ref>{{Cite web |title=Maficha Sakshidar - Rotten Tomatoes |url=https://www.rottentomatoes.com/m/maficha_sakshidar |access-date=2023-12-20 |website=www.rottentomatoes.com |language=en}}</ref> |- || ''फाँसी का फंदा'' || राघवेंद्र | rowspan="38" |हिंदी|| | | || | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | || | | | | | | || | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | || | | | | || | | | | | | || | | | | || | | | | | | || | | | | || | | | | || | | | | | | | | | | | | <ref name=":1" /> | |---| | | | मराठी | | <ref>{{Cite news | | - | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | || | | | | | | | | | | || | | | | || | | | | | | || | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | || | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |<ref>{{Cite web |last=Keramalu |first=Karthik |date=2018-06-09 |title='Kaala': Decoding Rajinikanth's Nemesis, Nana Patekar as Hari Dada |url=https://www.thequint.com/entertainment/indian-cinema/nana-patekar-hari-dada-in-rajinikanth-kaala-pa-ranjith-film |access-date=2023-12-20 |website=TheQuint |language=en}}</ref> |- |align="center" | २०२०|| ''इट्स माय लाइफ''|| व्यावसायिक | rowspan="4" |हिंदी|| |<ref>{{Cite web |date=2020-11-29 |title=It's My Life Cast List {{!}} It's My Life Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/its-my-life/cast/ |access-date=2023-12-20 |website=Bollywood Hungama |language=en}}</ref> |- |align="center" | २०२२|| ''तडका''|| तुकाराम दळवी || |<ref>{{Cite web |title=Tadka: Prakash Raj to join hands with Ilaiyaraaja for his Bollywood directorial |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/tadka-prakash-raj-to-join-hands-with-ilaiyaraaja-for-his-bollywood-directorial-316667-2016-04-06 |access-date=2023-12-20 |website=India Today |date=6 April 2016 |language=en}}</ref> |- |align="center" rowspan=2| २०२३ | ''गदर २'' | {{n/a}} | सूत्रधार (वॉईसओव्हर) | <ref>{{Cite web |title=Nana Patekar gives voiceover for Sunny Deol, Ameesha Patel 'Gadar 2' |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/nana-patekar-voiceover-gadar-2-ameesha-patel-sunny-deol-2401033-2023-07-03 |access-date=2023-12-20 |website=India Today |date=3 July 2023 |language=en}}</ref> |- | ''द व्हॅक्सीन वॉर''|| डॉ. बलराम भार्गव || |<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Anuj |date=2023-09-28 |title='The Vaccine War' movie review: Nana Patekar and Pallavi Joshi drive this toolkit of a film |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-vaccine-war-movie-review-nana-patekar-and-pallavi-joshi-drive-this-toolkit-of-a-film/article67357024.ece |access-date=2023-12-20 |issn=0971-751X}}</ref> |- |align="center" rowspan=2 | २०२४||''ओले आले''|| ओंकार लेले |मराठी | |<ref>{{Cite news |date=2023-12-19 |title='Ole Aale': Nana Patekar, Siddharth Chandekar and Sayali Sanjeev starrer is all set to hit screens on January 5, 2024 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/ole-aale-nana-patekar-siddharth-chandekar-and-sayali-sanjeev-starrer-is-all-set-to-hit-screens-on-january-5-2024/articleshow/106120777.cms?from=mdr |access-date=2023-12-20 |issn=0971-8257}}</ref> |- |''वनवास'' | प्रताप सिंघानिया, (वीरचे काका) | rowspan=4|हिंदी | |<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/nana-patekar-utkarsh-sharma-star-anil-sharmas-vanvaas-film-release-december-20-2024-first-poster/|title=Nana Patekar and Utkarsh Sharma to star in Anil Sharma's Vanvaas; film to release on December 20, 2024; first poster out |date=21 October 2024|work=Bollywood Hungama|access-date=21 October 2024}}</ref> |- | align="center" | २०२५ | ''हाऊसफुल ५'' || दगडू हुलगुंद || |<ref>{{Cite news |title=Housefull 5: Akshay Kumar's BTS PICS with Riteish Deshmukh, Johny Lever and Ranjeet go viral on the internet; fan says 'Ab ayega maja' |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/housefull-5-akshay-kumars-bts-pics-with-riteish-deshmukh-johny-lever-and-ranjeet-go-viral-on-the-internet-fan-says-ab-ayega-maja-1349880?amp |work=Pinkvilla |date=24 September 2024 |access-date=10 October 2024}}</ref> |- | align="center" rowspan=2 | २०२६ | ''ओ'रोमिओ'' | इस्माईल खान | | style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web |date=6 January 2025 |title=Shahid Kapoor drops FIRST photo from the sets of Sajid Nadiadwala, Vishal Bhardwaj film| website= Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-drops-first-photo-sets-sajid-nadiadwala-vishal-bhardwaj-film/ |access-date=6 January 2025}}</ref> |- |''सुबेदार'' | नाना वाघमारे |विशेष भूमिका |<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=BREAKING: Uday Bhai and Majnu Bhai reunite; Nana Patekar features in an exciting cameo in Anil Kapoor-starrer Subedaar| website= Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-uday-bhai-majnu-bhai-reunite-nana-patekar-features-exciting-cameo-anil-kapoor-starrer-subedaar/|access-date=5 March 2026}}</ref> |} nhb2nqmeda4lnmzg5x6zfftb31948dk 0 385099 2717990 2026-10-08T09:44:35Z Ganesh591 62733 नवीन पान: File:AIF Cricket XI (AWM D00685).jpg|thumb|right|600px|जून १९१९ मध्ये लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर छायाचित्रित केलेला ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन. मागील रांग (डावीकडून उजवीकडे): स्टाफ सार्जंट चार्ल... 2717990 wikitext text/x-wiki [[File:AIF Cricket XI (AWM D00685).jpg|thumb|right|600px|जून १९१९ मध्ये लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर छायाचित्रित केलेला ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन. मागील रांग (डावीकडून उजवीकडे): स्टाफ सार्जंट चार्ल्स विनिंग, डेंटल सेक्शन, एआयएफ मुख्यालय (HQ); सार्जंट [[हॅमी लव्ह|एच. एस. लव्ह]], ऑस्ट्रेलियन आर्मी सर्व्हिस कॉर्प्स (AASC); गनर जॅक मरे, १०३ वी बॅटरी; गनर एरिक बुल, २६ वी बॅटरी; लेफ्टनंट [[जॅक ग्रेगरी|जे. एम. ग्रेगरी]], चौथी विभागीय तोफखाना तुकडी; कॅप्टन एड लाँग, डेप्युटी असिस्टंट प्रोव्होस्ट मार्शल, वेमथ; कॉर्पोरल [[बर्ट ओल्डफील्ड|डब्ल्यू. ए. एस. ओल्डफील्ड]], १५ वी ब्रिगेड (फील्ड ॲम्ब्युलन्स). मधली रांग: मेजर सिरिल डॉकर, जनरल लिस्ट; कॅप्टन [[निप पेल्यू|सी. ई. पेल्यू]], २७ वी बटालियन; लान्स कॉर्पोरल [[हर्बी कॉलिन्स|एच. एल. कॉलिन्स]], १० वी AASC; कॅप्टन कार्ल विलिस, डेंटल सेक्शन; सार्जंट ॲली लॅम्पर्ड, १० वी AASC; कॅप्टन बिल ट्रेनेरी, १७ वी बटालियन. पुढील रांग: गनर जॉनी टेलर, १०१ वी हॉवित्झर बॅटरी; वॉरंट ऑफिसर बिल स्टर्लिंग, एआयएफ मुख्यालय, रेकॉर्ड्स सेक्शन. बहुतेक खेळाडूंनी खिशावर एआयएफचे "रायझिंग सन" चिन्ह असलेला अधिकृत संघ ब्लेझर परिधान केला आहे.]] नोव्हेंबर १९१८ मध्ये [[पहिले महायुद्ध]] संपले तेव्हा हजारो ऑस्ट्रेलियन सैनिक फर्स्ट ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्सचे (AIF) सदस्य म्हणून युरोपमध्ये होते आणि त्यांपैकी अनेक जण १९१९ च्या वसंत ऋतूपर्यंत तेथेच राहिले. इंग्लंडमध्ये १९१४ नंतरचा पहिला नवीन प्रथम श्रेणी क्रिकेट हंगाम आयोजित करण्याची योजना होती आणि त्यातून सैनिकांचा समावेश असलेला ऑस्ट्रेलियन दौरा संघ तयार करण्याची कल्पना प्रत्यक्षात आली. लंडनमधील [[ऑस्ट्रेलियाचे सैन्य|ऑस्ट्रेलियन कॉर्प्स]] मुख्यालयाशी करार झाला. या मुख्यालयाचे नेतृत्व जनरल विल्यम बर्डवुड करत होते आणि '''ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन'''ची स्थापना झाली. सुरुवातीला युद्धापूर्वीचा कसोटी खेळाडू [[चार्ल्स कॅलावे|चार्ली केलेवे]] कर्णधार होता. सामन्यांच्या यादीवरून झालेल्या वादानंतर केलेवे केवळ सहा सामन्यांनंतर संघातून बाहेर पडला. खेळाडूंच्या बैठकीत भावी कसोटी खेळाडू [[हर्बी कॉलिन्स]] याची उर्वरित दौऱ्यासाठी संघाच्या कर्णधारपदी निवड करण्यात आली. कॉलिन्सचा लष्करी हुद्दा लान्स कॉर्पोरल होता, तर संघात सात अधिकारी होते. संघाचा बहुतांश भाग मे १९१९ पासून जवळपास नऊ महिने एकत्र राहिला. त्यांनी ग्रेट ब्रिटनमध्ये ३३ सामने, मायदेशी परतताना दक्षिण आफ्रिकेत १० सामने आणि त्यानंतर ऑस्ट्रेलियात आणखी तीन सामने खेळले; फेब्रुवारी १९२० मध्ये संघ विसर्जित झाला. ४६ सामन्यांपैकी ३९ सामने [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] दर्जाचे मानले जातात आणि संघाला फक्त चार पराभव पत्करावे लागले; हे सर्व पराभव इंग्लंडमध्ये झाले. खेळाडू आपल्या लष्करी वेतनावर राहत होते आणि प्रवेशद्वारातून मिळणारा सर्व नफा एआयएफ स्पोर्ट्स कंट्रोल बोर्डाकडे जात असे. संघाने मे ते सप्टेंबर १९१९ दरम्यान ग्रेट ब्रिटनचा दौरा केला आणि २८ प्रथम श्रेणी सामने खेळले; त्यापैकी १२ जिंकले, चार गमावले आणि १२ अनिर्णित राहिले. पाच किरकोळ सामनेही खेळले गेले, त्यांपैकी तीन स्कॉटलंडमध्ये होते; ऑस्ट्रेलियन संघाने त्यांपैकी दोन जिंकले आणि तीन अनिर्णित राहिले. एआयएफ संघाने मायदेशी परतताना ऑक्टोबर ते डिसेंबरदरम्यान दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला आणि दहा सामन्यांत अपराजित राहिला; त्यांपैकी आठ सामने प्रथम श्रेणीचे होते. [[जोहान्सबर्ग]] येथील [[ओल्ड वॉन्डरर्स]] मैदानावर दोन अनधिकृत "कसोटी" सामने खेळले गेले आणि ऑस्ट्रेलियाने दोन्ही सामने सहज जिंकले. [[जॅक ग्रेगरी]]ला दक्षिण आफ्रिकेतील परिस्थिती मानवली, तर स्थानिक वृत्तपत्रांनी कॉलिन्सचे संघातील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून कौतुक केले. जानेवारी १९२० मध्ये ऑस्ट्रेलियात परतल्यानंतर संघाने तीन प्रथम श्रेणी सामने खेळले. त्यांनी तत्कालीन [[शेफील्ड शील्ड]] विजेता [[न्यू साउथ वेल्स क्रिकेट संघ|न्यू साउथ वेल्स]] आणि त्यांचा प्रमुख प्रतिस्पर्धी [[व्हिक्टोरिया बुशरेंजर्स|व्हिक्टोरिया]] या दोन्ही संघांचा पराभव केला. क्वीन्सलँडविरुद्धचा संभाव्य विजय मुसळधार पावसामुळे हुकला. ऑस्ट्रेलियातील निकालांनी एआयएफ संघाचे सामर्थ्य सिद्ध केले. संघ विसर्जित झाल्यानंतर काही महिन्यांतच पाच खेळाडूंनी कसोटी पदार्पण केले: फलंदाज कॉलिन्स, जॉनी टेलर आणि [[निप पेल्यू]]; यष्टीरक्षक [[बर्ट ओल्डफील्ड]]; तसेच वेगवान गोलंदाजी करणारा अष्टपैलू [[जॅक ग्रेगरी]]. 17qok7z46i18tlujy77nfetdeg94uwa 2717991 2717990 2026-10-08T09:47:51Z Ganesh591 62733 2717991 wikitext text/x-wiki [[File:AIF Cricket XI (AWM D00685).jpg|thumb|right|600px|जून १९१९ मध्ये लॉर्ड्स क्रिकेट मैदानावर छायाचित्रित केलेला ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन. मागील रांग (डावीकडून उजवीकडे): स्टाफ सार्जंट चार्ल्स विनिंग, डेंटल सेक्शन, एआयएफ मुख्यालय (HQ); सार्जंट [[हॅमी लव्ह|एच. एस. लव्ह]], ऑस्ट्रेलियन आर्मी सर्व्हिस कॉर्प्स (AASC); गनर जॅक मरे, १०३ वी बॅटरी; गनर एरिक बुल, २६ वी बॅटरी; लेफ्टनंट [[जॅक ग्रेगरी|जे. एम. ग्रेगरी]], चौथी विभागीय तोफखाना तुकडी; कॅप्टन एड लाँग, डेप्युटी असिस्टंट प्रोव्होस्ट मार्शल, वेमथ; कॉर्पोरल [[बर्ट ओल्डफील्ड|डब्ल्यू. ए. एस. ओल्डफील्ड]], १५ वी ब्रिगेड (फील्ड ॲम्ब्युलन्स). मधली रांग: मेजर सिरिल डॉकर, जनरल लिस्ट; कॅप्टन [[निप पेल्यू|सी. ई. पेल्यू]], २७ वी बटालियन; लान्स कॉर्पोरल [[हर्बी कॉलिन्स|एच. एल. कॉलिन्स]], १० वी AASC; कॅप्टन कार्ल विलिस, डेंटल सेक्शन; सार्जंट ॲली लॅम्पर्ड, १० वी AASC; कॅप्टन बिल ट्रेनेरी, १७ वी बटालियन. पुढील रांग: गनर जॉनी टेलर, १०१ वी हॉवित्झर बॅटरी; वॉरंट ऑफिसर बिल स्टर्लिंग, एआयएफ मुख्यालय, रेकॉर्ड्स सेक्शन. बहुतेक खेळाडूंनी खिशावर एआयएफचे "रायझिंग सन" चिन्ह असलेला अधिकृत संघ ब्लेझर परिधान केला आहे.]] नोव्हेंबर १९१८ मध्ये [[पहिले महायुद्ध]] संपले तेव्हा हजारो ऑस्ट्रेलियन सैनिक फर्स्ट ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्सचे (AIF) सदस्य म्हणून युरोपमध्ये होते आणि त्यांपैकी अनेक जण १९१९ च्या वसंत ऋतूपर्यंत तेथेच राहिले. इंग्लंडमध्ये १९१४ नंतरचा पहिला नवीन प्रथम श्रेणी क्रिकेट हंगाम आयोजित करण्याची योजना होती आणि त्यातून सैनिकांचा समावेश असलेला ऑस्ट्रेलियन दौरा संघ तयार करण्याची कल्पना प्रत्यक्षात आली. लंडनमधील [[ऑस्ट्रेलियाचे सैन्य|ऑस्ट्रेलियन कॉर्प्स]] मुख्यालयाशी करार झाला. या मुख्यालयाचे नेतृत्व जनरल विल्यम बर्डवुड करत होते आणि '''ऑस्ट्रेलियन इम्पीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन'''ची स्थापना झाली. सुरुवातीला युद्धापूर्वीचा कसोटी खेळाडू [[चार्ल्स कॅलावे|चार्ली केलेवे]] कर्णधार होता. सामन्यांच्या यादीवरून झालेल्या वादानंतर केलेवे केवळ सहा सामन्यांनंतर संघातून बाहेर पडला. खेळाडूंच्या बैठकीत भावी कसोटी खेळाडू [[हर्बी कॉलिन्स]] याची उर्वरित दौऱ्यासाठी संघाच्या कर्णधारपदी निवड करण्यात आली. कॉलिन्सचा लष्करी हुद्दा लान्स कॉर्पोरल होता, तर संघात सात अधिकारी होते. संघाचा बहुतांश भाग मे १९१९ पासून जवळपास नऊ महिने एकत्र राहिला. त्यांनी ग्रेट ब्रिटनमध्ये ३३ सामने, मायदेशी परतताना दक्षिण आफ्रिकेत १० सामने आणि त्यानंतर ऑस्ट्रेलियात आणखी तीन सामने खेळले; फेब्रुवारी १९२० मध्ये संघ विसर्जित झाला. ४६ सामन्यांपैकी ३९ सामने [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] दर्जाचे मानले जातात आणि संघाला फक्त चार पराभव पत्करावे लागले; हे सर्व पराभव इंग्लंडमध्ये झाले. खेळाडू आपल्या लष्करी वेतनावर राहत होते आणि प्रवेशद्वारातून मिळणारा सर्व नफा एआयएफ स्पोर्ट्स कंट्रोल बोर्डाकडे जात असे. संघाने मे ते सप्टेंबर १९१९ दरम्यान ग्रेट ब्रिटनचा दौरा केला आणि २८ प्रथम श्रेणी सामने खेळले; त्यापैकी १२ जिंकले, चार गमावले आणि १२ अनिर्णित राहिले. पाच किरकोळ सामनेही खेळले गेले, त्यांपैकी तीन स्कॉटलंडमध्ये होते; ऑस्ट्रेलियन संघाने त्यांपैकी दोन जिंकले आणि तीन अनिर्णित राहिले. एआयएफ संघाने मायदेशी परतताना ऑक्टोबर ते डिसेंबरदरम्यान दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला आणि दहा सामन्यांत अपराजित राहिला; त्यांपैकी आठ सामने प्रथम श्रेणीचे होते. [[जोहान्सबर्ग]] येथील [[ओल्ड वॉन्डरर्स]] मैदानावर दोन अनधिकृत "कसोटी" सामने खेळले गेले आणि ऑस्ट्रेलियाने दोन्ही सामने सहज जिंकले. [[जॅक ग्रेगरी]]ला दक्षिण आफ्रिकेतील परिस्थिती मानवली, तर स्थानिक वृत्तपत्रांनी कॉलिन्सचे संघातील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून कौतुक केले. जानेवारी १९२० मध्ये ऑस्ट्रेलियात परतल्यानंतर संघाने तीन प्रथम श्रेणी सामने खेळले. त्यांनी तत्कालीन [[शेफील्ड शील्ड]] विजेता [[न्यू साउथ वेल्स क्रिकेट संघ|न्यू साउथ वेल्स]] आणि त्यांचा प्रमुख प्रतिस्पर्धी [[व्हिक्टोरिया बुशरेंजर्स|व्हिक्टोरिया]] या दोन्ही संघांचा पराभव केला. क्वीन्सलँडविरुद्धचा संभाव्य विजय मुसळधार पावसामुळे हुकला. ऑस्ट्रेलियातील निकालांनी एआयएफ संघाचे सामर्थ्य सिद्ध केले. संघ विसर्जित झाल्यानंतर काही महिन्यांतच पाच खेळाडूंनी कसोटी पदार्पण केले: फलंदाज कॉलिन्स, जॉनी टेलर आणि [[निप पेल्यू]]; यष्टीरक्षक [[बर्ट ओल्डफील्ड]]; तसेच वेगवान गोलंदाजी करणारा अष्टपैलू [[जॅक ग्रेगरी]]. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==ग्रंथसूची== * {{cite book |last=हार्ट |first=ख्रिस |title=A History of Australian Cricket |trans-title=ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटचा इतिहास |publisher=आंद्रे डॉइच |location=लंडन |year=१९९३ |isbn=978-02-33988-25-2}} ==अधिक वाचन== * {{cite book |last=बार्कलेज |editor1-last=स्वॉन्टन |editor1-first=ई. डब्ल्यू. |editor2-last=प्लम्प्ट्रे |editor2-first=जॉर्ज |editor3-last=वुडकॉक |editor3-first=जॉन |title=Barclays World of Cricket |trans-title=बार्कलेज वर्ल्ड ऑफ क्रिकेट |publisher=हार्परकॉलिन्स |location=लंडन |year=१९८६ |isbn=978-00-02181-93-8}} * {{cite book |last=पोलार्ड |first=जॅक |title=The Complete Illustrated History of Australian Cricket |trans-title=ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटचा संपूर्ण सचित्र इतिहास |publisher=व्हायकिंग प्रेस |location=रिंगवूड, व्हिक्टोरिया |date=१९९५ |oclc=1568967180}} * {{cite book |last=रॉबिन्सन |first=रे |title=On Top Down Under |trans-title=ऑन टॉप डाउन अंडर |publisher=कॅसल |location=ऑस्ट्रेलिया |date=१९७५ |isbn=978-07-26973-64-2}} ==बाह्य दुवे== * {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1910S/1919/AUS_IN_ENG/ |title=AIF 1919 British Isles tour itinerary |trans-title=एआयएफ १९१९ ब्रिटिश बेटांचा दौरा कार्यक्रम |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |date=१९१९}} * {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1910S/1919-20/AIF_IN_AUS/ |title=AIF 1919–20 Australia tour itinerary |trans-title=एआयएफ १९१९-२० ऑस्ट्रेलिया दौरा कार्यक्रम |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |date=१९१९}} {{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९१९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील क्रिकेट]] lyc5rhz464gtsfa44ah7y0vym72gbpr 0 385100 2717992 2026-10-08T09:53:47Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name =... 2717992 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन | from_date = ९ नोव्हेंबर १९८५ | to_date = ५ फेब्रुवारी १९८६ | team1_captain = [[क्लाइव्ह राइस]] | team2_captain = [[किम ह्युस]] | no_of_tests = ३ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[ग्रेम पोलॉक]] (२८०) | team2_tests_most_runs = [[किम ह्युस]] (२०५) | team1_tests_most_wickets = गार्थ ले रू (११) | team2_tests_most_wickets = [[कार्ल रेकेमान]] (२८) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ६ | team1_ODIs_won = ४ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[क्लाइव्ह राइस]] (३४४) | team2_ODIs_most_runs = [[जॉन डायसन]] (२८५) | team1_ODIs_most_wickets = गार्थ ले रू (१३) | team2_ODIs_most_wickets = [[कार्ल रेकेमान]] (१०) | player_of_ODI_series = }} नोव्हेंबर १९८५ ते फेब्रुवारी १९८६ दरम्यान [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाच्या]] प्रतिनिधी [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या संघाने [[दक्षिण आफ्रिका]] दौरा केला. हा तथाकथित "बंडखोर दौरा" होता आणि त्यामध्ये [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळण्यात आली. त्या वेळी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्सने]] दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांना त्या देशाचा दौरा करण्यावर स्थगिती घातली होती. त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धांपासून वंचित राहावे लागले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/scores/series/16840/australian-xi-tour-of-south-africa-1985-86 क्रिकइन्फोवरील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६] * [https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1985-86.html क्रिकेट आर्काइव्हवरील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:Australian cricket team in South Africa in 1985-86}} [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील क्रिकेट]] bq9m78mmit9j0j2aqkpnu37gvg83xqm 0 385101 2717993 2026-10-08T09:56:53Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name =... 2717993 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन | from_date = २१ नोव्हेंबर १९८६ | to_date = १८ फेब्रुवारी १९८७ | team1_captain = [[क्लाइव्ह राइस]] | team2_captain = [[किम ह्युस]] | no_of_tests = ४ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (३९१) | team2_tests_most_runs = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] (३९९) | team1_tests_most_wickets = गार्थ ले रू (१७) | team2_tests_most_wickets = [[रॉड मॅककर्डी]] (१५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ८ | team1_ODIs_won = ५ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (२८३) | team2_ODIs_most_runs = [[केप्लर वेसल्स]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = गार्थ ले रू (१३) | team2_ODIs_most_wickets = पीटर फॉकनर (८)<br>[[रॉड मॅककर्डी]] (८) | player_of_ODI_series = }} एका अनधिकृत [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाने]] १९८६-८७ हंगामात अनधिकृत [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि एकदिवसीय सामन्यांची मालिका खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला. या संघाने केलेल्या दोन दौऱ्यांपैकी हा दुसरा दौरा होता; [[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|पहिला दौरा १९८५-८६ मध्ये]] झाला होता.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1986-87.html क्रिकेट आर्काइव्ह — दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन, १९८६-८७]</ref> ही मालिका ऑस्ट्रेलियात अत्यंत वादग्रस्त ठरली आणि या दौऱ्यात सहभागी झालेल्या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूंवर दोन हंगामांसाठी [[शेफील्ड शील्ड|आंतरराज्य क्रिकेट]] आणि तीन हंगामांसाठी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] खेळण्यास बंदी घालण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.theage.com.au/sport/cricket/rebels-the-85-south-africa-tour-20051210-ge1ekr.html|title=Rebels – the '85 South Africa tour|trans-title=बंडखोर – १९८५ चा दक्षिण आफ्रिका दौरा|work=द एज|location=[[मेलबर्न]]|date=१० डिसेंबर २००५|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> 64mhpjag4elfhp7pauwqo8gmg6anruq 2717994 2717993 2026-10-08T09:58:19Z Ganesh591 62733 2717994 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन | from_date = २१ नोव्हेंबर १९८६ | to_date = १८ फेब्रुवारी १९८७ | team1_captain = [[क्लाइव्ह राइस]] | team2_captain = [[किम ह्युस]] | no_of_tests = ४ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (३९१) | team2_tests_most_runs = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] (३९९) | team1_tests_most_wickets = गार्थ ले रू (१७) | team2_tests_most_wickets = [[रॉड मॅककर्डी]] (१५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ८ | team1_ODIs_won = ५ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (२८३) | team2_ODIs_most_runs = [[केप्लर वेसल्स]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = गार्थ ले रू (१३) | team2_ODIs_most_wickets = पीटर फॉकनर (८)<br>[[रॉड मॅककर्डी]] (८) | player_of_ODI_series = }} एका अनधिकृत [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाने]] १९८६-८७ हंगामात अनधिकृत [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि एकदिवसीय सामन्यांची मालिका खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला. या संघाने केलेल्या दोन दौऱ्यांपैकी हा दुसरा दौरा होता; [[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|पहिला दौरा १९८५-८६ मध्ये]] झाला होता.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1986-87.html क्रिकेट आर्काइव्ह — दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन, १९८६-८७]</ref> ही मालिका ऑस्ट्रेलियात अत्यंत वादग्रस्त ठरली आणि या दौऱ्यात सहभागी झालेल्या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूंवर दोन हंगामांसाठी [[शेफील्ड शील्ड|आंतरराज्य क्रिकेट]] आणि तीन हंगामांसाठी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] खेळण्यास बंदी घालण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.theage.com.au/sport/cricket/rebels-the-85-south-africa-tour-20051210-ge1ekr.html|title=Rebels – the '85 South Africa tour|trans-title=बंडखोर – १९८५ चा दक्षिण आफ्रिका दौरा|work=द एज|location=[[मेलबर्न]]|date=१० डिसेंबर २००५|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> ==ऑस्ट्रेलियन संघ== संघात खालील खेळाडूंचा समावेश होता: * फलंदाज – [[किम ह्युस]], [[ग्रॅहाम यॅलप]], [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]], जॉन डायसन, मिक टेलर, माइक हेसमन, [[केप्लर वेसल्स]], ग्रेग शिपर्ड (राखीव यष्टीरक्षक) * जलदगती गोलंदाज – [[टेरी आल्डरमन]], [[कार्ल रेकेमान]], [[जॉन मॅग्वायर]], [[रॉड मॅककर्डी]], [[रॉडनी हॉग]] * फिरकी गोलंदाज – टॉम होगन, [[ट्रेव्हर हॉन्स]] * अष्टपैलू – पीटर फॉकनर * यष्टीरक्षक – [[स्टीव रिक्सन]] gznhxkb7bkdoh5hn6vbjpyzmmqr833x 2717995 2717994 2026-10-08T10:00:59Z Ganesh591 62733 /* ऑस्ट्रेलियन संघ */ 2717995 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन | from_date = २१ नोव्हेंबर १९८६ | to_date = १८ फेब्रुवारी १९८७ | team1_captain = [[क्लाइव्ह राइस]] | team2_captain = [[किम ह्युस]] | no_of_tests = ४ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (३९१) | team2_tests_most_runs = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] (३९९) | team1_tests_most_wickets = गार्थ ले रू (१७) | team2_tests_most_wickets = [[रॉड मॅककर्डी]] (१५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ८ | team1_ODIs_won = ५ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (२८३) | team2_ODIs_most_runs = [[केप्लर वेसल्स]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = गार्थ ले रू (१३) | team2_ODIs_most_wickets = पीटर फॉकनर (८)<br>[[रॉड मॅककर्डी]] (८) | player_of_ODI_series = }} एका अनधिकृत [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाने]] १९८६-८७ हंगामात अनधिकृत [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि एकदिवसीय सामन्यांची मालिका खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला. या संघाने केलेल्या दोन दौऱ्यांपैकी हा दुसरा दौरा होता; [[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|पहिला दौरा १९८५-८६ मध्ये]] झाला होता.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1986-87.html क्रिकेट आर्काइव्ह — दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन, १९८६-८७]</ref> ही मालिका ऑस्ट्रेलियात अत्यंत वादग्रस्त ठरली आणि या दौऱ्यात सहभागी झालेल्या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूंवर दोन हंगामांसाठी [[शेफील्ड शील्ड|आंतरराज्य क्रिकेट]] आणि तीन हंगामांसाठी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] खेळण्यास बंदी घालण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.theage.com.au/sport/cricket/rebels-the-85-south-africa-tour-20051210-ge1ekr.html|title=Rebels – the '85 South Africa tour|trans-title=बंडखोर – १९८५ चा दक्षिण आफ्रिका दौरा|work=द एज|location=[[मेलबर्न]]|date=१० डिसेंबर २००५|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> ==ऑस्ट्रेलियन संघ== संघात खालील खेळाडूंचा समावेश होता: * फलंदाज – [[किम ह्युस]], [[ग्रॅहाम यॅलप]], [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]], जॉन डायसन, मिक टेलर, माइक हेसमन, [[केप्लर वेसल्स]], ग्रेग शिपर्ड (राखीव यष्टीरक्षक) * जलदगती गोलंदाज – [[टेरी आल्डरमन]], [[कार्ल रेकेमान]], [[जॉन मॅग्वायर]], [[रॉड मॅककर्डी]], [[रॉडनी हॉग]] * फिरकी गोलंदाज – टॉम होगन, [[ट्रेव्हर हॉन्स]] * अष्टपैलू – पीटर फॉकनर * यष्टीरक्षक – [[स्टीव रिक्सन]] ==सामने== ===अनधिकृत "कसोटी" सामने=== चार अनधिकृत "कसोटी" सामन्यांची मालिका नियोजित करण्यात आली होती. मागील वर्षाप्रमाणेच दक्षिण आफ्रिकेने मालिका १-० अशी जिंकली. दक्षिण आफ्रिकेने जोहान्सबर्गमधील पहिला सामना जिंकला, तर उर्वरित तीनही सामने अनिर्णित राहिले. ====पहिली "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = २४-२८ डिसेंबर १९८६ | team1 = {{cr|SA|1928}} | team2 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | score-team1-inns1 = २५४ (८८.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[क्लाइव्ह राइस]] ६१ | wickets-team1-inns1 = [[रॉड मॅककर्डी]] ६/६७ (२४.५ षटके) | score-team2-inns1 = १४२ (६३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[किम ह्युस]] ३४ | wickets-team2-inns1 = [[क्लाइव्ह राइस]] ४/१९ (१६ षटके) | score-team1-inns2 = १८२ (६९.४ षटके) | runs-team1-inns2 = केविन मॅकेन्झी ४० | wickets-team1-inns2 = [[जॉन मॅग्वायर]] ६/६१ (२९ षटके) | score-team2-inns2 = २४५ (९५.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[किम ह्युस]] ५४* | wickets-team2-inns2 = [[क्लाइव्ह राइस]] ३/३७ (१८.१ षटके)<br>[[ब्रायन मॅकमिलन]] ३/४४ (१५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-1st-match-415756/full-scorecard धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = डी. डी. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि एफ. ई. वूड (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====दुसरी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = १-६ जानेवारी १९८७ | team1 = {{cr|SA|1928}} | team2 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | score-team1-inns1 = ४९३ (१५७.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[पीटर कर्स्टन]] १७३ | wickets-team1-inns1 = [[जॉन मॅग्वायर]] ४/११६ (४६.४ षटके) | score-team2-inns1 = ४९६ (२०२ षटके) | runs-team2-inns1 = जॉन डायसन १९८<br>माइक हेसमन १५३ | wickets-team2-inns1 = गार्थ ले रू ५/८५ (४२ षटके) | score-team1-inns2 = २५७/३ (८६ षटके) | runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] १०५* | wickets-team1-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-2nd-match-415757/full-scorecard धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = डी. एच. बेझुइडेनहाउट आणि ओ. आर. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[पीटर कर्स्टन]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====तिसरी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = १७-२२ जानेवारी १९८७ | team1 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = २६४ (८८.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] १३७ | wickets-team1-inns1 = गार्थ ले रू ४/३३ (१३.३ षटके) | score-team2-inns1 = ३५० (१२५.४ षटके) | runs-team2-inns1 = केन मॅकइवान १०१ | wickets-team2-inns1 = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] ६/९८ (४७.४ षटके) | score-team1-inns2 = ३३९ (१४०.४ षटके) | runs-team1-inns2 = माइक हेसमन ११५<br>जॉन डायसन १०१ | wickets-team1-inns2 = ह्यू पेज ३/८७ (३५ षटके) | score-team2-inns2 = १४३/७ (५७.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] ३३ | wickets-team2-inns2 = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] ३/२७ (१७.५ षटके)<br>[[रॉडनी हॉग]] ३/३३ (१६ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-3rd-match-415758/full-scorecard धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग आणि एल. जे. राउटेनबाख (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====चौथी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = ३० जानेवारी-४ फेब्रुवारी १९८७ | team1 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = ४५५/९ घोषित (१६३.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[केप्लर वेसल्स]] १३५ | wickets-team1-inns1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ३/९४ (३२ षटके)<br>[[ओमर हेन्री]] ३/९६ (३६.५ षटके) | score-team2-inns1 = ५३३ (१६७.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ग्रेम पोलॉक]] १४४<br>केन मॅकइवान १३८* | wickets-team2-inns1 = [[रॉडनी हॉग]] ५/९७ (३९ षटके) | score-team1-inns2 = ३३३/४ (११६ षटके) | runs-team1-inns2 = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] ११३<br>[[केप्लर वेसल्स]] १०५* | wickets-team1-inns2 = गार्थ ले रू २/६१ (१६ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-4th-match-415759/full-scorecard धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग आणि डी. डी. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[केप्लर वेसल्स]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} a9svj9acfpb5oskmdfm88bsugbx0ktb 2717996 2717995 2026-10-08T10:03:09Z Ganesh591 62733 /* सामने */ 2717996 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७ | team1_image = Flag of South Africa (1982–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन | from_date = २१ नोव्हेंबर १९८६ | to_date = १८ फेब्रुवारी १९८७ | team1_captain = [[क्लाइव्ह राइस]] | team2_captain = [[किम ह्युस]] | no_of_tests = ४ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (३९१) | team2_tests_most_runs = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] (३९९) | team1_tests_most_wickets = गार्थ ले रू (१७) | team2_tests_most_wickets = [[रॉड मॅककर्डी]] (१५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ८ | team1_ODIs_won = ५ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (२८३) | team2_ODIs_most_runs = [[केप्लर वेसल्स]] (३२६) | team1_ODIs_most_wickets = गार्थ ले रू (१३) | team2_ODIs_most_wickets = पीटर फॉकनर (८)<br>[[रॉड मॅककर्डी]] (८) | player_of_ODI_series = }} एका अनधिकृत [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाने]] १९८६-८७ हंगामात अनधिकृत [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि एकदिवसीय सामन्यांची मालिका खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला. या संघाने केलेल्या दोन दौऱ्यांपैकी हा दुसरा दौरा होता; [[ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८५-८६|पहिला दौरा १९८५-८६ मध्ये]] झाला होता.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1986-87.html क्रिकेट आर्काइव्ह — दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन, १९८६-८७]</ref> ही मालिका ऑस्ट्रेलियात अत्यंत वादग्रस्त ठरली आणि या दौऱ्यात सहभागी झालेल्या ऑस्ट्रेलियन खेळाडूंवर दोन हंगामांसाठी [[शेफील्ड शील्ड|आंतरराज्य क्रिकेट]] आणि तीन हंगामांसाठी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] खेळण्यास बंदी घालण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.theage.com.au/sport/cricket/rebels-the-85-south-africa-tour-20051210-ge1ekr.html|title=Rebels – the '85 South Africa tour|trans-title=बंडखोर – १९८५ चा दक्षिण आफ्रिका दौरा|work=द एज|location=[[मेलबर्न]]|date=१० डिसेंबर २००५|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> ==ऑस्ट्रेलियन संघ== संघात खालील खेळाडूंचा समावेश होता: * फलंदाज – [[किम ह्युस]], [[ग्रॅहाम यॅलप]], [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]], जॉन डायसन, मिक टेलर, माइक हेसमन, [[केप्लर वेसल्स]], ग्रेग शिपर्ड (राखीव यष्टीरक्षक) * जलदगती गोलंदाज – [[टेरी आल्डरमन]], [[कार्ल रेकेमान]], [[जॉन मॅग्वायर]], [[रॉड मॅककर्डी]], [[रॉडनी हॉग]] * फिरकी गोलंदाज – टॉम होगन, [[ट्रेव्हर हॉन्स]] * अष्टपैलू – पीटर फॉकनर * यष्टीरक्षक – [[स्टीव रिक्सन]] ==सामने== ===अनधिकृत "कसोटी" सामने=== चार अनधिकृत "कसोटी" सामन्यांची मालिका नियोजित करण्यात आली होती. मागील वर्षाप्रमाणेच दक्षिण आफ्रिकेने मालिका १-० अशी जिंकली. दक्षिण आफ्रिकेने जोहान्सबर्गमधील पहिला सामना जिंकला, तर उर्वरित तीनही सामने अनिर्णित राहिले. ====पहिली "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = २४-२८ डिसेंबर १९८६ | team1 = {{cr|SA|1928}} | team2 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | score-team1-inns1 = २५४ (८८.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[क्लाइव्ह राइस]] ६१ | wickets-team1-inns1 = [[रॉड मॅककर्डी]] ६/६७ (२४.५ षटके) | score-team2-inns1 = १४२ (६३ षटके) | runs-team2-inns1 = [[किम ह्युस]] ३४ | wickets-team2-inns1 = [[क्लाइव्ह राइस]] ४/१९ (१६ षटके) | score-team1-inns2 = १८२ (६९.४ षटके) | runs-team1-inns2 = केविन मॅकेन्झी ४० | wickets-team1-inns2 = [[जॉन मॅग्वायर]] ६/६१ (२९ षटके) | score-team2-inns2 = २४५ (९५.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[किम ह्युस]] ५४* | wickets-team2-inns2 = [[क्लाइव्ह राइस]] ३/३७ (१८.१ षटके)<br>[[ब्रायन मॅकमिलन]] ३/४४ (१५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-1st-match-415756/full-scorecard धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = डी. डी. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि एफ. ई. वूड (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====दुसरी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = १-६ जानेवारी १९८७ | team1 = {{cr|SA|1928}} | team2 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | score-team1-inns1 = ४९३ (१५७.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[पीटर कर्स्टन]] १७३ | wickets-team1-inns1 = [[जॉन मॅग्वायर]] ४/११६ (४६.४ षटके) | score-team2-inns1 = ४९६ (२०२ षटके) | runs-team2-inns1 = जॉन डायसन १९८<br>माइक हेसमन १५३ | wickets-team2-inns1 = गार्थ ले रू ५/८५ (४२ षटके) | score-team1-inns2 = २५७/३ (८६ षटके) | runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] १०५* | wickets-team1-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-2nd-match-415757/full-scorecard धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = डी. एच. बेझुइडेनहाउट आणि ओ. आर. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[पीटर कर्स्टन]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====तिसरी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = १७-२२ जानेवारी १९८७ | team1 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = २६४ (८८.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] १३७ | wickets-team1-inns1 = गार्थ ले रू ४/३३ (१३.३ षटके) | score-team2-inns1 = ३५० (१२५.४ षटके) | runs-team2-inns1 = केन मॅकइवान १०१ | wickets-team2-inns1 = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] ६/९८ (४७.४ षटके) | score-team1-inns2 = ३३९ (१४०.४ षटके) | runs-team1-inns2 = माइक हेसमन ११५<br>जॉन डायसन १०१ | wickets-team1-inns2 = ह्यू पेज ३/८७ (३५ षटके) | score-team2-inns2 = १४३/७ (५७.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] ३३ | wickets-team2-inns2 = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] ३/२७ (१७.५ षटके)<br>[[रॉडनी हॉग]] ३/३३ (१६ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-3rd-match-415758/full-scorecard धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग आणि एल. जे. राउटेनबाख (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[ट्रेव्हर हॉन्स]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====चौथी "कसोटी"==== {{Two-innings cricket match | date = ३० जानेवारी-४ फेब्रुवारी १९८७ | team1 = ऑस्ट्रेलियन इलेव्हन {{flagicon|AUS}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = ४५५/९ घोषित (१६३.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[केप्लर वेसल्स]] १३५ | wickets-team1-inns1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ३/९४ (३२ षटके)<br>[[ओमर हेन्री]] ३/९६ (३६.५ षटके) | score-team2-inns1 = ५३३ (१६७.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ग्रेम पोलॉक]] १४४<br>केन मॅकइवान १३८* | wickets-team2-inns1 = [[रॉडनी हॉग]] ५/९७ (३९ षटके) | score-team1-inns2 = ३३३/४ (११६ षटके) | runs-team1-inns2 = [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]] ११३<br>[[केप्लर वेसल्स]] १०५* | wickets-team1-inns2 = गार्थ ले रू २/६१ (१६ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687/south-africa-xi-vs-australian-xi-4th-match-415759/full-scorecard धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग आणि डी. डी. स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[केप्लर वेसल्स]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ==वारसा== या "बंडखोर" दौऱ्यात सहभागी झालेल्या अनेक खेळाडूंनी पुढे दक्षिण आफ्रिकेत प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळले. त्यामध्ये [[किम ह्युस]], [[स्टीव स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)|स्टीव स्मिथ]], माइक हेसमन, [[रॉड मॅककर्डी]] आणि [[जॉन मॅग्वायर]] यांचा समावेश होता; मॅककर्डी आणि हेसमन अखेरीस कायमचे तेथे स्थायिक झाले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/rod-mccurdy-on-choosing-to-play-in-the-rebel-tours-in-south-africa-541421|title=Baggy green or livelihood?|trans-title=बॅगी ग्रीन की उपजीविका?|first=ब्रायडन|last=कव्हरडेल|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|date=२१ नोव्हेंबर २०११|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/smoke-and-hays-258831|title=Smoke and Hays|trans-title=स्मोक अँड हेज|first=रॉबर्ट|last=हौविंग|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|date=६ सप्टेंबर २००६|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> दक्षिण आफ्रिकेत जन्मलेला [[केप्लर वेसल्स]], जो १९७८ पासून ऑस्ट्रेलियात क्रिकेट खेळत होता, आपल्या जन्मदेशात परतला. १९९२ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने अधिकृत कसोटी क्रिकेटमध्ये पुनरागमन केल्यानंतर तो अखेरीस संघाचा पहिला कर्णधार बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.thecricketmonthly.com/story/996317/i-was-there-south-africa-readmission-test-in-barbados-1992|title=The return of South Africa, on a tour they didn't want|trans-title=दक्षिण आफ्रिकेचे पुनरागमन, त्यांना नको असलेल्या दौऱ्यावर|first=ल्यूक|last=अल्फ्रेड|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|date=१२ एप्रिल २०१६|access-date=८ जानेवारी २०२२}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australian-xi-tour-of-south-africa-1986-87-415687 क्रिकइन्फोवरील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७] * [https://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Australian_XI_in_South_Africa_1986-87.html क्रिकेट आर्काइव्हवरील ऑस्ट्रेलियन इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८६-८७] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:Australian cricket team in South Africa in 1986-87}} [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील क्रिकेट]] odhkmtqrwlovel35bfek8bxuolv76fz 0 385102 2718002 2026-10-08T10:10:05Z Ganesh591 62733 नवीन पान: [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] जानेवारी ते फेब्रुवारी १९९७ दरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला आणि दक्षिण आफ्रिकेतील विविध भागांच... 2718002 wikitext text/x-wiki [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] जानेवारी ते फेब्रुवारी १९९७ दरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला आणि दक्षिण आफ्रिकेतील विविध भागांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संघांविरुद्ध सात मर्यादित षटकांचे सामने खेळले. दौऱ्यावर आलेल्या नेदरलँड्स संघाचे नेतृत्व टिम डे लीडेने केले.<ref>{{cite web |url=http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/5/Netherlands_in_Kenya_and_South_Africa_1996-97.html |title=Netherlands in Kenya and South Africa 1996/97 |trans-title=केन्या आणि दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, १९९६/९७ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=६ डिसेंबर २०२२ }}</ref> ==सामने== {{Single-innings cricket match | date = २३ जानेवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = कंबाइन्ड सर्व्हिसेस | team2 = {{cr|NED}} | score1 = १४९ (४७ षटके) | runs1 = पीटर कोएन ४५ | wickets1 = असीम खान ४/२० (१० षटके) | score2 = १५० (४७.५ षटके) | runs2 = बास्टियान झुइडरेंट ५२ | wickets2 = वेसी वेस्ट्राड्ट ३/२१ (१० षटके) | result = नेदरलँड्स ३ गडी राखून विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145263.html धावफलक] | venue = लांगा क्रिकेट क्लब मैदान, [[केप टाउन]] | umpires = मुहम्मद बागुस आणि आर. पिलोव्स्की | motm = | toss = कंबाइन्ड सर्व्हिसेसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २४ जानेवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = वेस्टर्न प्रोव्हिन्स | team2 = {{cr|NED}} | score1 = २४४/८ (५० षटके) | runs1 = डेव्ह रंडल ७७ | wickets1 = गॉडफ्रे एडवर्ड्स ३/३४ (९ षटके) | score2 = ७१ (२५.४ षटके) | runs2 = आंद्रे व्हॅन ट्रूस्ट १७* | wickets2 = डीन पेन ५/२३ (७ षटके) | result = वेस्टर्न प्रोव्हिन्स १७३ धावांनी विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145264.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = | toss = नाणेफेकीची माहिती उपलब्ध नाही | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २७ जानेवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = ईस्टर्न प्रोव्हिन्स | team2 = {{cr|NED}} | score1 = २०४ (४६ षटके) | runs1 = ग्रँट मॉर्गन ३३ | wickets1 = आंद्रे व्हॅन ट्रूस्ट ३/४० (९ षटके) | score2 = १२९ (४१.५ षटके) | runs2 = रॉबर्ट व्हॅन ओस्टेरॉम ७१* | wickets2 = [[केप्लर वेसल्स]] २/१८ (६ षटके) | result = ईस्टर्न प्रोव्हिन्स ७५ धावांनी विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145265.html धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ | umpires = डेव्हिड बॉयड आणि रमेश शाह | motm = | toss = ईस्टर्न प्रोव्हिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २९ जानेवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NED}} | team2 = बॉर्डर अ | score1 = २२३/८ (५० षटके) | runs1 = रॉबर्ट व्हॅन ओस्टेरॉम ८७ | wickets1 = इयान हॉवेल २/२३ (८ षटके) | score2 = २२६/१ (४३.५ षटके) | runs2 = पेट्रस बौवर डु प्लेसिस ११६* | wickets2 = असीम खान १/४४ (१० षटके) | result = बॉर्डर अ ९ गडी राखून विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145266.html धावफलक] | venue = बफेलो पार्क, ईस्ट लंडन | umpires = क्लाइव्ह कार्डिनल, पीटर हॅक्सटन आणि रॉबर्ट नोबल | motm = | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = ३१ जानेवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = नॉर्थ वेस्ट | team2 = {{cr|NED}} | score1 = २४६/९ (५० षटके) | runs1 = मार्टिन व्हेंटर १२९ | wickets1 = मार्क नोटा ३/३३ (८ षटके) | score2 = २१६ (५० षटके) | runs2 = टिम डे लीडे ६० | wickets2 = यान ड्रेयर ४/३९ (१० षटके) | result = नॉर्थ वेस्ट ३० धावांनी विजयी | report = [ धावफलक] | venue = गर्ट व्हॅन रेन्सबर्ग स्टेडियम, फॉखव्हिल | umpires = | motm = | toss = नाणेफेकीची माहिती उपलब्ध नाही | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २ फेब्रुवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = {{cr-rt|NED}} | team2 = ट्रान्सवाल इन्व्हिटेशन इलेव्हन | score1 = २३१/९ (५० षटके) | runs1 = बास्टियान झुइडरेंट ६३ | wickets1 = रोवन लाइल ५/२७ (१० षटके) | score2 = २३२/५ (४३.२ षटके) | runs2 = केन रुदरफोर्ड १०१ | wickets2 = झुल्फिकार अहमद ३/३७ (६ षटके) | result = ट्रान्सवाल इन्व्हिटेशन इलेव्हन ५ गडी राखून विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145268.html धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|न्यू वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = केविन लॅव्हरी आणि शाहिद वडवाला | motm = | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = ४ फेब्रुवारी १९९७ | time = | daynight = | team1 = ईस्टर्न्स | team2 = {{cr|NED}} | score1 = २३९/९ (५० षटके) | runs1 = क्रेग नॉरिस ४२ | wickets1 = पीटर कँट्रेल २/३२ (१० षटके) | score2 = २०८ (४८.५ षटके) | runs2 = बास्टियान झुइडरेंट ६८ | wickets2 = सिड मेयर ३/२८ (९ षटके) | result = ईस्टर्न्स ३१ धावांनी विजयी | report = [http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/145/145269.html धावफलक] | venue = विलोमूर पार्क, बेनोनी | umpires = केविन लॅव्हरी आणि रॉबर्ट ली | motm = | toss = ईस्टर्न्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:Dutch cricket team in South Africa in 1996-97}} [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील क्रिकेट]] p5b85f2jwacn7xaakkwfx1d86h89mdu 0 385103 2718003 2026-10-08T10:13:02Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_... 2718003 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९७-९८ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_date = १५ मार्च १९९८ | to_date = २७ मार्च १९९८ | team1_captain = | team2_captain = डी. बी. बक्कर }} [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] मार्च १९९८ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, March 1998 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च १९९८ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यात १५ ते २७ मार्चदरम्यान सहा सामने खेळले गेले. नेदरलँड्सने आलमार, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इमर्जिंग इलेव्हन, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स अकादमी, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स डेव्हलपमेंट इलेव्हन, बोलंड अकादमी आणि वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हन यांच्याविरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, March 1998 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च १९९८ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यासाठी नेदरलँड्स संघाचे नेतृत्व डी. बी. बक्करने केले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/NL_IN_RSA_MAR1998_SQUAD.html |title=The Netherlands in South Africa, March 1998 – Squad |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च १९९८ – संघ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील क्रिकेट]] 39dqweojn1m2f3laupgfgn485b89wpq 0 385104 2718004 2026-10-08T10:17:16Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_... 2718004 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९८-९९ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_date = १६ मार्च १९९९ | to_date = १ एप्रिल १९९९ | team1_captain = | team2_captain = [[टिम डी लीड]] }} [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] मार्च आणि एप्रिल १९९९ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1998-99/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, March 1999 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च १९९९ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात नेदरलँड्सने वेस्टर्न प्रोव्हिन्स डेव्हलपमेंट इलेव्हन, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स प्रेसिडेंट्स इलेव्हन, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स अकादमी इलेव्हन, बोलंड अकादमी इलेव्हन, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स आणि लँकाशायर यांच्याविरुद्ध सहा सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1998-99/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, March 1999 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च १९९९ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> नेदरलँड्स संघाचे नेतृत्व [[टिम डी लीड]]ने केले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1998-99/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/NL_IN_RSA_MAR-APR1999_SQUAD.html |title=The Netherlands in South Africa, March-April 1999 – Squad |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च-एप्रिल १९९९ – संघ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1998-99/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील क्रिकेट]] 1fka146bt67n3rn106z2pbg5tqcnyh0 0 385105 2718005 2026-10-08T10:20:44Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_... 2718005 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_date = २५ मार्च २००१ | to_date = १ एप्रिल २००१ | team1_captain = | team2_captain = }} [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] मार्च आणि एप्रिल २००१ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2000-01/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, Mar-Apr 2001 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च-एप्रिल २००१ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात नेदरलँड्स इलेव्हनने आल्मा मरिस्ट्स, हर्मानस इन्व्हिटेशन इलेव्हन, बोलंड अकादमी, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स अकादमी आणि वेस्टर्न प्रोव्हिन्स युनिव्हर्सिटीज यांच्याविरुद्ध पाच सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2000-01/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ |title=The Netherlands in South Africa, Mar-Apr 2001 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, मार्च-एप्रिल २००१ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2000-01/OTHERS%2BICC/NL_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील क्रिकेट]] ou2p68c62b2xf4eiqwtd70rphl8ytvn 0 385106 2718007 2026-10-08T10:25:02Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमीचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स... 2718007 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमीचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१-०२ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमी | from_date = जानेवारी २००२ | to_date = फेब्रुवारी २००२ | team1_captain = | team2_captain = }} '''नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमीने''' जानेवारी आणि फेब्रुवारी २००२ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2001-02/OTHERS%2BICC/NL-ACAD_IN_RSA/ |title=Netherlands Cricket Academy in South Africa, Jan-Feb 2002 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमी, जानेवारी-फेब्रुवारी २००२ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात अकादमी संघाने युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टर्न केपविरुद्ध दोन सामने तसेच बेलव्हिल क्रिकेट क्लब, मॅटिस १९ वर्षांखालील संघ, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हन, नॉर्दर्न गुडवूड इन्व्हिटेशन इलेव्हन, स्टेलनबॉश विद्यापीठ आणि डर्बनव्हिल यांच्याविरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2001-02/OTHERS%2BICC/NL-ACAD_IN_RSA/ |title=Netherlands Cricket Academy in South Africa, Jan-Feb 2002 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स क्रिकेट अकादमी, जानेवारी-फेब्रुवारी २००२ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2001-02/OTHERS%2BICC/NL-ACAD_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] [[वर्ग:इ.स. २००२ मधील क्रिकेट]] 7hvdi19a8yudqmjsbivwcq34d019d69 0 385107 2718008 2026-10-08T10:27:15Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_... 2718008 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००३-०४ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_date = १६ फेब्रुवारी २००४ | to_date = २४ फेब्रुवारी २००४ | team1_captain = | team2_captain = ल्यूक व्हॅन ट्रूस्ट }} [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] फेब्रुवारी २००४ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/ |title=Netherlands in South Africa, Feb-Mar 2004 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, फेब्रुवारी-मार्च २००४ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात नेदरलँड्सने वेस्टर्न केप अकादमीविरुद्ध एक तीन-दिवसीय सामना तसेच वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हन आणि वेस्टर्न प्रोव्हिन्स/बोलंड बाउल इलेव्हनविरुद्ध दोन ५० षटकांचे सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/ |title=Netherlands in South Africa, Feb-Mar 2004 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील नेदरलँड्स, फेब्रुवारी-मार्च २००४ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने १६-१८ फेब्रुवारी रोजी वेस्टर्न केप अकादमीविरुद्धचा तीन-दिवसीय सामना ११७ धावांनी जिंकला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/NL_W-CAPE-ACAD_16-18FEB2004.html |title=Western Cape Academy v Netherlands at Cape Town, 16-18 Feb 2004 |trans-title=वेस्टर्न केप अकादमी विरुद्ध नेदरलँड्स, केप टाउन, १६-१८ फेब्रुवारी २००४ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> त्यानंतर २२ फेब्रुवारी रोजी वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हनने नेदरलँड्सचा ५ धावांनी, तर २४ फेब्रुवारी रोजी वेस्टर्न प्रोव्हिन्स/बोलंड बाउल इलेव्हनने १० गडी राखून पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/NL_WPR-INV-XI_22FEB2004.html |title=Western Province Invitation XI v Netherlands at Cape Town, 22 Feb 2004 |trans-title=वेस्टर्न प्रोव्हिन्स इन्व्हिटेशन इलेव्हन विरुद्ध नेदरलँड्स, केप टाउन, २२ फेब्रुवारी २००४ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/NL_WPR-BOL-BOWL-XI_24FEB2004.html |title=Western Province/Boland Bowl XI v Netherlands at Cape Town, 24 Feb 2004 |trans-title=वेस्टर्न प्रोव्हिन्स/बोलंड बाउल इलेव्हन विरुद्ध नेदरलँड्स, केप टाउन, २४ फेब्रुवारी २००४ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2003-04/OTHERS/NL_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील क्रिकेट]] g40app24qq1sbqvyi3nk2i8g930ev0e 0 385108 2718009 2026-10-08T10:30:32Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_... 2718009 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००५-०६ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of the Netherlands.svg | team2_name = नेदरलँड्स | from_date = २० मार्च २००६ | to_date = २३ मार्च २००६ | team1_captain = | team2_captain = ल्यूक व्हॅन ट्रूस्ट }} [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने]] मार्च २००६ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा नेदरलँड्सच्या दक्षिण आफ्रिका आणि केन्या दौऱ्याचा पहिला टप्पा होता.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/13/Netherlands_in_South_Africa_and_Kenya_2005-06.html |title=Netherlands in South Africa and Kenya 2005/06 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका आणि केन्यामधील नेदरलँड्स, २००५/०६ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दक्षिण आफ्रिकेतील या टप्प्यात नेदरलँड्सने [[प्रिटोरिया]] येथे तीन सामने खेळले. २० मार्च रोजी टायटन्सविरुद्ध, २२ मार्च रोजी प्रिटोरिया विद्यापीठाविरुद्ध आणि २३ मार्च रोजी ग्लॉस्टरशायरविरुद्ध सामने झाले.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/13/Netherlands_in_South_Africa_and_Kenya_2005-06.html |title=Netherlands in South Africa and Kenya 2005/06 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका आणि केन्यामधील नेदरलँड्स, २००५/०६ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> यानंतर नेदरलँड्स संघ केन्याला गेला, जिथे त्याने केन्या अ विरुद्ध सामना आणि २००६ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कपमध्ये केन्याविरुद्ध सामना खेळला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/13/Netherlands_in_South_Africa_and_Kenya_2005-06.html |title=Netherlands in South Africa and Kenya 2005/06 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका आणि केन्यामधील नेदरलँड्स, २००५/०६ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://cricketarchive.com/Archive/Events/13/Netherlands_in_South_Africa_and_Kenya_2005-06.html क्रिकेट आर्काइव्हवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] rksswwc7w0l2yjwnhf9yefnevw4ca4f 0 385109 2718010 2026-10-08T10:36:01Z Ganesh591 62733 नवीन पान: '''एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''' हा [[इंग्लंड|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडूंचा संघ होता, ज्याने नोव्हेंबर १९२४ ते फेब्रुवारी १९२५ दरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला आणि १४ प्र... 2718010 wikitext text/x-wiki '''एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''' हा [[इंग्लंड|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडूंचा संघ होता, ज्याने नोव्हेंबर १९२४ ते फेब्रुवारी १९२५ दरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला आणि १४ [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] सामने तसेच इतर सात सामने खेळले.<ref name="wis">{{Cite book | title = Wisden Cricketers' Almanack | trans-title = विस्डेन क्रिकेटर्स अल्मनॅक | edition = १९२६ | volume = भाग II | publisher = विस्डेन |chapter = Hon. L. H. Tennyson's Team in South Africa |trans-chapter = दक्षिण आफ्रिकेतील माननीय एल. एच. टेनिसनचा संघ | pages = ६२७–६४९}}</ref> हा दौरा अनधिकृत होता: त्याच वेळी [[१९२४-२५ ॲशेस मालिका|ऑस्ट्रेलियाचा अधिकृत दौरा]] [[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब|मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबने]] आयोजित केला होता. या दौऱ्याला दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट अधिकाऱ्यांनी श्रीमंत अँग्लो-दक्षिण आफ्रिकी वित्तपुरवठादार सोलोमन जोएल यांच्या साहाय्याने अर्थसहाय्य केले होते; त्या वेळी संघाचा कर्णधार [[लायोनेल हॅलाम टेनिसन|लायोनेल टेनिसन]] यांच्या नावावरून या संघाला सामान्यतः "माननीय एल. एच. टेनिसन इलेव्हन" असे संबोधले जात होते.<ref name="wis"/> ==संघ== {{div col|colwidth=30em}} *[[लायोनेल हॅलाम टेनिसन|लायोनेल टेनिसन]] (कर्णधार) *[[इवार्ट ॲस्टील]] *एडवर्ड बार्टली *[[टेड बोली]] *[[जॉर्ज गियरी]] *[[हॅरोल्ड गिलिगन]] *[[पर्सी होम्स]] *टॉम जेम्सन *[[ॲलेक केनेडी]] *[[जॅक मॅकब्रायन]] *[[चार्ल्स मॅरियट]] *फ्रेड निकोलस *[[चार्ली पार्कर]] *[[जॅक रसेल (क्रिकेट खेळाडू)|जॅक रसेल]] *[[अर्नेस्ट टिल्डेस्ली]] {{div col end}} दौऱ्यापूर्वी किंवा त्यानंतर बहुतांश खेळाडूंना [[कसोटी सामना|कसोटी क्रिकेटचा]] अनुभव होता: केवळ बार्टली, जेम्सन आणि निकोलस यांनी कसोटी क्रिकेट खेळले नाही. दक्षिण आफ्रिकेत प्रशिक्षण देत असलेला ॲस्टील हा दौरा करणाऱ्या संघाचा सदस्य नव्हता, परंतु त्याने [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या]] दोन सामन्यांत भाग घेतला. ==दौरा== १४ प्रथम श्रेणी सामने (यांपैकी काही सामने केवळ दोन दिवसांसाठी नियोजित होते) पुढीलप्रमाणे होते: * '''वेस्टर्न प्रोव्हिन्स विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]], १४, १५ नोव्हेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २५२/९ घोषित; वेस्टर्न प्रोव्हिन्स ११८ आणि ८२/८. सामना अनिर्णित. * '''नताल विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]], १९, २० नोव्हेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १७९ आणि १०८/५; नताल २०२. सामना अनिर्णित. * '''नताल विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]], २१, २२, २३ नोव्हेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १५४ आणि २९६/९ घोषित; नताल ११६ आणि १७२/४. सामना अनिर्णित. * '''ग्रिक्वालँड वेस्ट विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', ॲथलेटिक क्लब मैदान, किम्बर्ली, २९ नोव्हेंबर, १, २ डिसेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २७२ आणि ३६२; ग्रिक्वालँड वेस्ट २९३ आणि २४६/८. सामना अनिर्णित. * '''रोडेशिया विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', रेल्टन क्लब, [[बुलावायो]], ५, ६, ८ डिसेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २९४ आणि ४२/२; रोडेशिया १२१ आणि २१२. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ८ गडी राखून विजयी. * '''ट्रान्सवाल विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]], १६, १७, १८ डिसेंबर १९२४. ट्रान्सवाल १०९ आणि ३५४; एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ३४९ आणि ११७/२. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ८ गडी राखून विजयी. * '''दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन (पहिला सामना)''', ओल्ड वॉन्डरर्स, जोहान्सबर्ग, २३, २४, २६ डिसेंबर १९२४. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९८ आणि १४९; दक्षिण आफ्रिका २९५ आणि ५३/१. दक्षिण आफ्रिका ९ गडी राखून विजयी. दक्षिण आफ्रिकेचा कर्णधार व्हिव्हियन नेसरने पहिल्या डावात ८० धावा करून दोन्ही संघांतील सर्वाधिक धावा केल्या. [[बस्टर नुपेन]]ने दक्षिण आफ्रिकेसाठी ५/५४ आणि ५/३३ अशी गोलंदाजी केली.<ref>{{cite web | url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/11/11390.html| title = South Africa v S. B. Joel's XI 1924-25 (first match)|trans-title = दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९२४-२५ (पहिला सामना)| publisher = क्रिकेट आर्काइव्ह| access-date =२ जानेवारी २०१८}}</ref> * '''दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन (दुसरा सामना)''', किंग्जमेड, डर्बन, १, २, ३, ५ जानेवारी १९२५. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २८५ आणि १७४; दक्षिण आफ्रिका २११ आणि २००. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ४८ धावांनी विजयी. [[टेड बोली]]ने ११८ धावा केल्या आणि एस. बी. जोएल्स इलेव्हनच्या पहिल्या डावात नुपेनने ५/६५ अशी गोलंदाजी केली; दक्षिण आफ्रिकेच्या डावात [[हर्बी टेलर]]ने ११२ धावा केल्या आणि [[इवार्ट ॲस्टील]]ने ५/६५ अशी गोलंदाजी केली. दुसऱ्या डावातही नुपेनने ७/४६, तर एस. बी. जोएल्स इलेव्हनसाठी [[ॲलेक केनेडी]]ने ५/५१ अशी गोलंदाजी केली. पहिल्या दोन सामन्यांत नुपेनने १९८ धावा देऊन २२ बळी घेतले.<ref>{{cite web | url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/11/11397.html| title = South Africa v S. B. Joel's XI 1924-25 (second match)|trans-title = दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९२४-२५ (दुसरा सामना)| publisher = क्रिकेट आर्काइव्ह| access-date =२ जानेवारी २०१८}}</ref> * '''दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन (तिसरा सामना)''', न्यूलँड्स, केप टाउन, १५, १६ जानेवारी १९२५. दक्षिण आफ्रिका ११३ आणि १५०; एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २२४ आणि बिनबाद ४०. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ९ गडी राखून विजयी. [[जॉर्ज गियरी]]ने ६/३७ आणि ४/४२ अशी गोलंदाजी केली. एस. बी. जोएल्स इलेव्हनच्या पहिल्या डावात [[आल्फ हॉल]]ने ६/६२ अशी गोलंदाजी केली. दोन्ही संघांतील सर्वाधिक धावा [[जॅक रसेल (क्रिकेट खेळाडू)|जॅक रसेल]]ने केल्या; त्याने एस. बी. जोएल्स इलेव्हनच्या पहिल्या डावात ५४ धावा केल्या.<ref>{{cite web | url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/11/11400.html| title = South Africa v S. B. Joel's XI 1924-25 (third match)|trans-title = दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९२४-२५ (तिसरा सामना)| publisher = क्रिकेट आर्काइव्ह| access-date =२ जानेवारी २०१८}}</ref> * '''ईस्टर्न प्रोव्हिन्स विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', सिटी लॉर्ड्स, ग्रॅहम्सटाउन, २८, २९ जानेवारी १९२५. ईस्टर्न प्रोव्हिन्स ६२ आणि १६५; एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २१२ आणि १९/२. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ८ गडी राखून विजयी. * '''बॉर्डर विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', यान स्मट्स मैदान, ईस्ट लंडन, ३१ जानेवारी, २ फेब्रुवारी १९२५. बॉर्डर २०० आणि १०७/५; एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ३११/४ घोषित. सामना अनिर्णित. * '''दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन (चौथा सामना)''', ओल्ड वॉन्डरर्स, जोहान्सबर्ग, ६, ७, ९, १० फेब्रुवारी १९२५. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन २३९ आणि १६४; दक्षिण आफ्रिका १९३ आणि बिनबाद १६. सामना अनिर्णित. अंतिम दिवशी खेळ झाला नाही. दक्षिण आफ्रिकेला मालिका बरोबरीत सोडवण्यासाठी २११ धावांच्या लक्ष्याचा पाठलाग करायचा होता. नुपेनने ३/७३ आणि ५/५१ अशी गोलंदाजी केली. दोन्ही संघांतील सर्वाधिक धावा जॅक रसेलने केल्या; त्याने एस. बी. जोएल्स इलेव्हनच्या पहिल्या डावात ८० धावा केल्या.<ref>{{cite web | url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/11/11415.html| title = South Africa v S. B. Joel's XI 1924-25 (fourth match)|trans-title = दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९२४-२५ (चौथा सामना)| publisher = क्रिकेट आर्काइव्ह| access-date =२ जानेवारी २०१८}}</ref> * '''ऑरेंज फ्री स्टेट विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन''', रॅम्बलर्स क्रिकेट क्लब मैदान, [[ब्लूमफाँटेन]], १३, १४, १६ फेब्रुवारी १९२५. एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ४४२; ऑरेंज फ्री स्टेट ३८४. सामना अनिर्णित. * '''दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन (पाचवा सामना)''', [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ, २०, २१, २३, २४ फेब्रुवारी १९२५. दक्षिण आफ्रिका १८३ आणि २००; एस. बी. जोएल्स इलेव्हन ९४ आणि २६८. दक्षिण आफ्रिका २१ धावांनी विजयी. दोन्ही संघांतील सर्वाधिक धावा [[बॉब कॅटरॉल]]ने केल्या; त्याने दक्षिण आफ्रिकेच्या दुसऱ्या डावात ८६ धावा केल्या. दक्षिण आफ्रिकेसाठी हॉलने आठ आणि नुपेनने सात बळी घेतले; एस. बी. जोएल्स इलेव्हनसाठी गियरीने आठ आणि केनेडीने सात बळी घेतले. मालिका २-२ अशी बरोबरीत संपली.<ref>{{cite web | url = https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/11/11421.html| title = South Africa v S. B. Joel's XI 1924-25 (fifth match)|trans-title = दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध एस. बी. जोएल्स इलेव्हन १९२४-२५ (पाचवा सामना)| publisher = क्रिकेट आर्काइव्ह| access-date =२ जानेवारी २०१८}}</ref> ==आघाडीचे खेळाडू== मालिकेत चार गोलंदाजांचे वर्चस्व राहिले. दक्षिण आफ्रिकेसाठी नुपेनने तिसरा सामना न खेळताही ३७ बळी घेतले, तर हॉलने २७ बळी घेतले. एस. बी. जोएल्स इलेव्हनसाठी गियरीने ३२ आणि केनेडीने २१ बळी घेतले. मालिकेतील केवळ दोन [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] दुसऱ्या सामन्यात झळकावली गेली. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://cricketarchive.com/Archive/Events/3/SB_Joels_XI_in_South_Africa_1924-25.html क्रिकेट आर्काइव्हवरील एस. बी. जोएल्स इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९२४-२५] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:S. B. Joel's cricket team in South Africa in 1924-25}} [[वर्ग:इ.स. १९२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील क्रिकेट]] qkndpaja15hufdd1nywztcmbmgd67hi 0 385110 2718011 2026-10-08T10:40:52Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७२-७३ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इ... 2718011 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७२-७३ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन | from_date = १ जानेवारी १९७३ | to_date = ६ फेब्रुवारी १९७३ | team1_captain = | team2_captain = [[जॉन मरे]] }} '''डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाने''' जानेवारी आणि फेब्रुवारी १९७३ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972-73/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa, Jan/Feb 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, जानेवारी/फेब्रुवारी १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात संघाने ईस्टर्न प्रोव्हिन्स, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स, ट्रान्सवाल, नताल, कंबाइन्ड बोर्ड इलेव्हन आणि दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनविरुद्ध सामने खेळले. एकूण सात सामने खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972-73/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa, Jan/Feb 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, जानेवारी/फेब्रुवारी १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यात डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हनचे नेतृत्व [[जॉन मरे]]ने केले.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972-73/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_EPR_01-03JAN1973.html |title=Eastern Province v DH Robins' XI at Port Elizabeth, 1-3 Jan 1973 |trans-title=ईस्टर्न प्रोव्हिन्स विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, पोर्ट एलिझाबेथ, १-३ जानेवारी १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ६ फेब्रुवारी रोजी दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनविरुद्ध ५० षटकांचा सामना खेळला गेला, ज्यात दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनने एक गडी राखून विजय मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972-73/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_RSA-INV-XI_06FEB1973.html |title=South African Invitational XI v DH Robins' XI at Johannesburg, 6 Feb 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, जोहान्सबर्ग, ६ फेब्रुवारी १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972-73/ROBINS_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील क्रिकेट]] rnynom9mw332aypu0o6oxscdxr3qx3j 0 385111 2718012 2026-10-08T10:43:30Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७३-७४ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इ... 2718012 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७३-७४ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन | from_date = ऑक्टोबर १९७३ | to_date = १२ डिसेंबर १९७३ | team1_captain = | team2_captain = ब्रायन क्लोज }} '''डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाने''' ऑक्टोबर ते डिसेंबर १९७३ दरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1973-74/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa: Oct/Dec 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन: ऑक्टोबर/डिसेंबर १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात संघाने वेस्टर्न प्रोव्हिन्स, नताल, ट्रान्सवाल आणि ईस्टर्न प्रोव्हिन्स यांच्याविरुद्ध सामने खेळले. त्यानंतर दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशन इलेव्हनविरुद्ध केप टाउन, डर्बन आणि जोहान्सबर्ग येथे सामने झाले.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1973-74/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa: Oct/Dec 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन: ऑक्टोबर/डिसेंबर १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यात डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हनचे नेतृत्व ब्रायन क्लोजने केले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1973-74/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_INVIT-XI_07-11DEC1973.html |title=Invitation XI v DH Robins' XI at Johannesburg, 7-11 Dec 1973 |trans-title=इन्व्हिटेशन इलेव्हन विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, जोहान्सबर्ग, ७-११ डिसेंबर १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्याचा अंतिम सामना १२ डिसेंबर रोजी जोहान्सबर्ग येथे दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशन इलेव्हनविरुद्ध ५० षटकांचा खेळला गेला. डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हनने हा सामना ३ धावांनी जिंकला.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1973-74/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_RSA-INV-XI_12DEC1973.html |title=South African Invitational XI v DH Robins' XI at Johannesburg, 12 Dec 1973 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशन इलेव्हन विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, जोहान्सबर्ग, १२ डिसेंबर १९७३ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1973-74/ROBINS_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील क्रिकेट]] rx8akkf0cai8qz8lvc6az0345n6c2bq 0 385112 2718013 2026-10-08T10:45:41Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७४-७५ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इ... 2718013 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७४-७५ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन | from_date = १ मार्च १९७५ | to_date = १ एप्रिल १९७५ | team1_captain = | team2_captain = ब्रायन क्लोज }} '''डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाने''' मार्च आणि एप्रिल १९७५ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1974-75/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa : Mar 1975 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन : मार्च १९७५ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात संघाने नताल, ईस्टर्न प्रोव्हिन्स, ट्रान्सवाल, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स आणि दक्षिण आफ्रिका बोर्ड प्रेसिडेंट्स इलेव्हनविरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1974-75/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa : Mar 1975 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन : मार्च १९७५ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हनचे नेतृत्व ब्रायन क्लोजने केले.<ref>{{cite web |url=https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1974-75/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_NATAL_01-03MAR1975.html |title=Natal v DH Robins' XI at Durban, 1-3 Mar 1975 |trans-title=नताल विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, डर्बन, १-३ मार्च १९७५ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्याचा शेवटचा सामना १ एप्रिल १९७५ रोजी [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] येथे दक्षिण आफ्रिका बोर्ड प्रेसिडेंट्स इलेव्हनविरुद्ध ४० षटकांचा खेळला गेला. दक्षिण आफ्रिका बोर्ड प्रेसिडेंट्स इलेव्हनने हा सामना ५ गडी राखून जिंकला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/1970S/1974-75/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_RSA-BPRES-XI_01APR1975.html |title=South African Board President's XI v DH Robins' XI at Cape Town, 1 Apr 1975 |trans-title=दक्षिण आफ्रिका बोर्ड प्रेसिडेंट्स इलेव्हन विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, केप टाउन, १ एप्रिल १९७५ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://img.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1974-75/ROBINS_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील क्रिकेट]] 9niwgq6fe9coaggo6zdey1oitc3uvx6 0 385113 2718014 2026-10-08T10:47:28Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इ... 2718014 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९७५-७६ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन | from_date = १७ जानेवारी १९७६ | to_date = ७ फेब्रुवारी १९७६ | team1_captain = | team2_captain = [[डेव्हिड लॉईड]] }} '''डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन क्रिकेट संघाने''' जानेवारी आणि फेब्रुवारी १९७६ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1975-76/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa : Jan/Feb 1976 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन : जानेवारी/फेब्रुवारी १९७६ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात संघाने नताल, वेस्टर्न प्रोव्हिन्स, दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन, ट्रान्सवाल आणि ईस्टर्न प्रोव्हिन्स यांच्याविरुद्ध पाच सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1975-76/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa : Jan/Feb 1976 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन : जानेवारी/फेब्रुवारी १९७६ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हनचे नेतृत्व [[डेव्हिड लॉईड]]ने केले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1975-76/ROBINS_IN_RSA/ROBINS_NATAL_17-19JAN1976.html |title=Natal v DH Robins' XI at Durban, 17-19 Jan 1976 |trans-title=नताल विरुद्ध डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन, डर्बन, १७-१९ जानेवारी १९७६ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> दौऱ्यातील एकमेव मर्यादित षटकांचा सामना २८ जानेवारी रोजी [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] येथे दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनविरुद्ध खेळला गेला.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1975-76/ROBINS_IN_RSA/ |title=DH Robins' XI in South Africa : Jan/Feb 1976 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील डी. एच. रॉबिन्स इलेव्हन : जानेवारी/फेब्रुवारी १९७६ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1970S/1975-76/ROBINS_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९७६ मधील क्रिकेट]] 8d0009a4csk2nhsw5zkb03fwdakzlrc 0 385114 2718015 2026-10-08T10:50:24Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्... 2718015 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = ३ मार्च १९८२ | to_date = २९ मार्च १९८२ | team1_captain = [[माइक प्रॉक्टर]] | team2_captain = [[ग्रॅहम गूच]] | no_of_tests = ३ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (२४७) | team2_tests_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (३३८) | team1_tests_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (१८) | team2_tests_most_wickets = [[लेस टेलर]] (११) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = ० | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (१७९) | team2_ODIs_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (१६२) | team1_ODIs_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (७) | team2_ODIs_most_wickets = आर्नल्ड साइडबॉटम (४) | player_of_ODI_series = }} मार्च १९८२ मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा दौरा पुढे दक्षिण आफ्रिकेचा पहिला "बंडखोर दौरा" म्हणून ओळखला जाऊ लागला आणि या दौऱ्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली गेली. त्या वेळी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ने दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांच्या दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यांवर स्थगिती घातली होती. त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. 1t0xz1ruk7m2o1t8j6fhv26pkfqkeir 2718016 2718015 2026-10-08T10:53:05Z Ganesh591 62733 2718016 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = ३ मार्च १९८२ | to_date = २९ मार्च १९८२ | team1_captain = [[माइक प्रॉक्टर]] | team2_captain = [[ग्रॅहम गूच]] | no_of_tests = ३ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (२४७) | team2_tests_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (३३८) | team1_tests_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (१८) | team2_tests_most_wickets = [[लेस टेलर]] (११) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = ० | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (१७९) | team2_ODIs_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (१६२) | team1_ODIs_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (७) | team2_ODIs_most_wickets = आर्नल्ड साइडबॉटम (४) | player_of_ODI_series = }} मार्च १९८२ मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा दौरा पुढे दक्षिण आफ्रिकेचा पहिला "बंडखोर दौरा" म्हणून ओळखला जाऊ लागला आणि या दौऱ्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली गेली. त्या वेळी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ने दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांच्या दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यांवर स्थगिती घातली होती. त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. ==सामने== हा दौरा चार आठवड्यांचा नियोजित होता. त्यात तीन सामन्यांची अनधिकृत "कसोटी" मालिका, तीन "एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय" सामने तसेच दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स आणि वेस्टर्न प्रोव्हिन्सविरुद्ध आणखी दोन सामने खेळले जाणार होते.<ref>{{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1981-82/OTHERS+ICC/SAB-ENG-XI_IN_RSA/ |title=Rebel England XI in South Africa, March 1982 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील बंडखोर इंग्लंड इलेव्हन, मार्च १९८२ |author=<!--Not stated--> |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२५ मे २०२० }}</ref> ===दौऱ्यातील सामने=== ====दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स इलेव्हन विरुद्ध दक्षिण आफ्रिकन ब्रुअरीज इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = ३-४ मार्च १९८२ |team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} |team2 = {{flagicon|SA|1928}} दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स इलेव्हन |score-team1-inns1 = १५२/७ घोषित (६६.२ षटके) |runs-team1-inns1 = ग्रॅहम गूच ३३ |wickets-team1-inns1 = ॲड्रियन क्युपर ५/२२ (८ षटके) |score-team2-inns1 = १७०/८ घोषित (६६.४ षटके) |runs-team2-inns1 = ब्रायन व्हिटफिल्ड ३७ |wickets-team2-inns1 = लेस टेलर २/२० (१३ षटके)<br>डेरेक अंडरवुड २/३५ (१५ षटके)<br>ग्रॅहम गूच २/२९ (४.४ षटके) |score-team1-inns2 = ३२/२ (१४ षटके) |runs-team1-inns2 = ग्रॅहम गूच ११<br>जेफ्री बॉयकॉट ११ |wickets-team1-inns2 = नील रॅडफर्ड २/१४ (७ षटके) |score-team2-inns2 = |runs-team2-inns2 = |wickets-team2-inns2 = |result = सामना अनिर्णित |venue = बेरिया पार्क, [[प्रिटोरिया]] |umpires = जॉर्ज हॉकिन्स (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597501/south-african-colts-xi-vs-south-african-breweries-english-xi-tour-match-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] |toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ====वेस्टर्न प्रोव्हिन्स विरुद्ध दक्षिण आफ्रिकन ब्रुअरीज इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = ८-१० मार्च १९८२ |team1 = वेस्टर्न प्रोव्हिन्स |team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन |score-team1-inns1 = २६३/८ घोषित (७८ षटके) |runs-team1-inns1 = ॲड्रियन क्युपर ९० |wickets-team1-inns1 = जॉन एम्ब्युरी ४/८८ (२६ षटके) |score-team2-inns1 = २१९ (७१.१ षटके) |runs-team2-inns1 = ग्रॅहम गूच ५८ |wickets-team2-inns1 = डेनिस हॉब्सन ४/५७ (२१.१ षटके) |score-team1-inns2 = २०४/७ घोषित (६७ षटके) |runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] ६७* |wickets-team1-inns2 = ख्रिस ओल्ड २/२६ (११ षटके)<br>ग्रॅहम गूच २/४५ (१४ षटके)<br>जॉन एम्ब्युरी २/६५ (२१.५ षटके) |score-team2-inns2 = २२५/८ (७३ षटके) |runs-team2-inns2 = जेफ्री बॉयकॉट ९५ |wickets-team2-inns2 = रॉय पिनार २/४१ (१६ षटके)<br>डेनिस हॉब्सन २/४८ (२१ षटके)<br>[[ओमर हेन्री]] २/६१ (११ षटके) |result = सामना अनिर्णित |venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] |umpires = डडली स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि अल्बर्ट माश (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597506/western-province-vs-south-african-breweries-english-xi-tour-match-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] |toss = वेस्टर्न प्रोव्हिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ===अनधिकृत कसोटी मालिका=== ====पहिली कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १२-१५ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ४००/७ घोषित (११६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जिमी कूक]] ११४ | wickets-team1-inns1 = लेस टेलर ३/७३ (३१ षटके) | score-team2-inns1 = १५० (६३ षटके) | runs-team2-inns1 = डेनिस एमिस ६६* | wickets-team2-inns1 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/२५ (२२ षटके) | score-team1-inns2 = ३७/२ (११.४ षटके) | runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] २०* | wickets-team1-inns2 = ख्रिस ओल्ड १/८ (६ षटके)<br>जॉन लिव्हर १/२७ (५.४ षटके) | score-team2-inns2 = २८३ (१०३.२ षटके) (फॉलोऑन) | runs-team2-inns2 = ग्रॅहम गूच १०९ | wickets-team2-inns2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/७९ (३२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597507/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-1st-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = पेरी हर्विट्झ (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====दुसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १९-२२ मार्च १९८२ | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = २२३ (१०२.४ षटके) | runs-team1-inns1 = ग्रॅहम गूच ८३ | wickets-team1-inns1 = ॲलन कुरी ४/५२ (३२ षटके) | score-team2-inns1 = २३५ (१०८ षटके) | runs-team2-inns1 = [[पीटर कर्स्टन]] ११४ | wickets-team2-inns1 = जॉन लिव्हर ६/८६ (३७ षटके) | score-team1-inns2 = २४९/३ घोषित (९३ षटके) | runs-team1-inns2 = वेन लार्किन्स ९५ | wickets-team1-inns2 = स्टीफन जेफरीज १/३९ (१४ षटके)<br>डेनिस हॉब्सन १/८६ (३० षटके)<br>[[पीटर कर्स्टन]] १/७ (४ षटके) | score-team2-inns2 = ३८/० (७ षटके) | runs-team2-inns2 = रे जेनिंग्स २८* | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597509/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-2nd-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====तिसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = २६-२९ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = १८१/९ घोषित (७०.३ षटके) | runs-team1-inns1 = ॲलन कुरी ५०* | wickets-team1-inns1 = लेस टेलर ५/६१ (२५.३ षटके) | score-team2-inns1 = ३११/८ घोषित (१११.२ षटके) | runs-team2-inns1 = बॉब वूल्मर १०० | wickets-team2-inns1 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/९७ (४० षटके) | score-team1-inns2 = १४३/२ (४८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[जिमी कूक]] ५०* | wickets-team1-inns2 = जॉन लिव्हर १/२५ (१६ षटके)<br>वेन लार्किन्स १/२४ (५ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597511/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-3rd-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = डडली स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ===एकदिवसीय मालिका=== ====पहिला एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = ६ मार्च १९८२ | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score1 = २४०/५ (५० षटके) | runs1 = ग्रॅहम गूच ११४ | wickets1 = माइक प्रॉक्टर २/२० (१० षटके) | score2 = २४४/३ (४७.२ षटके) | runs2 = [[जिमी कूक]] ८२ | wickets2 = ग्रॅहम गूच १/२७ (८ षटके)<br>ख्रिस ओल्ड १/४८ (९ षटके)<br>डेरेक अंडरवुड १/४० (१० षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597505/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-1st-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ | umpires = पेरी हर्विट्झ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | round = | rain = | notes = }} ====दुसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २३१/६ (५० षटके) | runs1 = [[जिमी कूक]] ३५ | wickets1 = जॉन लिव्हर २/४९ (१० षटके) | score2 = १५२ (४३.२ षटके) | runs2 = वेन लार्किन्स ४७ | wickets2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ३/१९ (७ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597508/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-2nd-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = डेन्झिल बेझुइडेनहाउट (दक्षिण आफ्रिका) आणि डेसमंड सॅन्सम (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | round = | rain = | notes = }} ====तिसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २४ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २४३/५ (५० षटके) | runs1 = [[जिमी कूक]] ६२ | wickets1 = अर्नोल्ड साइडबॉटम ३/३५ (१० षटके) | score2 = १११/७ (२३ षटके) | runs2 = ग्रॅहम गूच ३८ | wickets2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ३/३० (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका अधिक वेगवान धावगतीच्या आधारे विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597510/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-3rd-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = सिडनी मूर (दक्षिण आफ्रिका) आणि आर्थर नॉर्टन (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = पावसामुळे झालेल्या विलंबानंतर इंग्लंड इलेव्हनसमोर २३ षटकांत ११२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले | notes = }} 0w1373y2d80bnpehnddadtf85xp4osy 2718017 2718016 2026-10-08T10:55:23Z Ganesh591 62733 /* सामने */ 2718017 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८१-८२ | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = ३ मार्च १९८२ | to_date = २९ मार्च १९८२ | team1_captain = [[माइक प्रॉक्टर]] | team2_captain = [[ग्रॅहम गूच]] | no_of_tests = ३ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[पीटर कर्स्टन]] (२४७) | team2_tests_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (३३८) | team1_tests_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (१८) | team2_tests_most_wickets = [[लेस टेलर]] (११) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = ० | team1_ODIs_most_runs = [[जिमी कूक]] (१७९) | team2_ODIs_most_runs = [[ग्रॅहम गूच]] (१६२) | team1_ODIs_most_wickets = व्हिन्सेंट व्हॅन डर बिज्ल (७) | team2_ODIs_most_wickets = आर्नल्ड साइडबॉटम (४) | player_of_ODI_series = }} मार्च १९८२ मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा दौरा पुढे दक्षिण आफ्रिकेचा पहिला "बंडखोर दौरा" म्हणून ओळखला जाऊ लागला आणि या दौऱ्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली गेली. त्या वेळी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ने दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांच्या दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यांवर स्थगिती घातली होती. त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. ==सामने== हा दौरा चार आठवड्यांचा नियोजित होता. त्यात तीन सामन्यांची अनधिकृत "कसोटी" मालिका, तीन "एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय" सामने तसेच दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स आणि वेस्टर्न प्रोव्हिन्सविरुद्ध आणखी दोन सामने खेळले जाणार होते.<ref>{{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1981-82/OTHERS+ICC/SAB-ENG-XI_IN_RSA/ |title=Rebel England XI in South Africa, March 1982 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील बंडखोर इंग्लंड इलेव्हन, मार्च १९८२ |author=<!--Not stated--> |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२५ मे २०२० }}</ref> ===दौऱ्यातील सामने=== ====दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स इलेव्हन विरुद्ध दक्षिण आफ्रिकन ब्रुअरीज इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = ३-४ मार्च १९८२ |team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} |team2 = {{flagicon|SA|1928}} दक्षिण आफ्रिका कोल्ट्स इलेव्हन |score-team1-inns1 = १५२/७ घोषित (६६.२ षटके) |runs-team1-inns1 = ग्रॅहम गूच ३३ |wickets-team1-inns1 = ॲड्रियन क्युपर ५/२२ (८ षटके) |score-team2-inns1 = १७०/८ घोषित (६६.४ षटके) |runs-team2-inns1 = ब्रायन व्हिटफिल्ड ३७ |wickets-team2-inns1 = लेस टेलर २/२० (१३ षटके)<br>डेरेक अंडरवुड २/३५ (१५ षटके)<br>ग्रॅहम गूच २/२९ (४.४ षटके) |score-team1-inns2 = ३२/२ (१४ षटके) |runs-team1-inns2 = ग्रॅहम गूच ११<br>जेफ्री बॉयकॉट ११ |wickets-team1-inns2 = नील रॅडफर्ड २/१४ (७ षटके) |score-team2-inns2 = |runs-team2-inns2 = |wickets-team2-inns2 = |result = सामना अनिर्णित |venue = बेरिया पार्क, [[प्रिटोरिया]] |umpires = जॉर्ज हॉकिन्स (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597501/south-african-colts-xi-vs-south-african-breweries-english-xi-tour-match-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] |toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ====वेस्टर्न प्रोव्हिन्स विरुद्ध दक्षिण आफ्रिकन ब्रुअरीज इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = ८-१० मार्च १९८२ |team1 = वेस्टर्न प्रोव्हिन्स |team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन |score-team1-inns1 = २६३/८ घोषित (७८ षटके) |runs-team1-inns1 = ॲड्रियन क्युपर ९० |wickets-team1-inns1 = जॉन एम्ब्युरी ४/८८ (२६ षटके) |score-team2-inns1 = २१९ (७१.१ षटके) |runs-team2-inns1 = ग्रॅहम गूच ५८ |wickets-team2-inns1 = डेनिस हॉब्सन ४/५७ (२१.१ षटके) |score-team1-inns2 = २०४/७ घोषित (६७ षटके) |runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] ६७* |wickets-team1-inns2 = ख्रिस ओल्ड २/२६ (११ षटके)<br>ग्रॅहम गूच २/४५ (१४ षटके)<br>जॉन एम्ब्युरी २/६५ (२१.५ षटके) |score-team2-inns2 = २२५/८ (७३ षटके) |runs-team2-inns2 = जेफ्री बॉयकॉट ९५ |wickets-team2-inns2 = रॉय पिनार २/४१ (१६ षटके)<br>डेनिस हॉब्सन २/४८ (२१ षटके)<br>[[ओमर हेन्री]] २/६१ (११ षटके) |result = सामना अनिर्णित |venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] |umpires = डडली स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि अल्बर्ट माश (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597506/western-province-vs-south-african-breweries-english-xi-tour-match-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] |toss = वेस्टर्न प्रोव्हिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ===अनधिकृत कसोटी मालिका=== ====पहिली कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १२-१५ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ४००/७ घोषित (११६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जिमी कूक]] ११४ | wickets-team1-inns1 = लेस टेलर ३/७३ (३१ षटके) | score-team2-inns1 = १५० (६३ षटके) | runs-team2-inns1 = डेनिस एमिस ६६* | wickets-team2-inns1 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/२५ (२२ षटके) | score-team1-inns2 = ३७/२ (११.४ षटके) | runs-team1-inns2 = [[पीटर कर्स्टन]] २०* | wickets-team1-inns2 = ख्रिस ओल्ड १/८ (६ षटके)<br>जॉन लिव्हर १/२७ (५.४ षटके) | score-team2-inns2 = २८३ (१०३.२ षटके) (फॉलोऑन) | runs-team2-inns2 = ग्रॅहम गूच १०९ | wickets-team2-inns2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/७९ (३२ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597507/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-1st-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = पेरी हर्विट्झ (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====दुसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १९-२२ मार्च १९८२ | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = २२३ (१०२.४ षटके) | runs-team1-inns1 = ग्रॅहम गूच ८३ | wickets-team1-inns1 = ॲलन कुरी ४/५२ (३२ षटके) | score-team2-inns1 = २३५ (१०८ षटके) | runs-team2-inns1 = [[पीटर कर्स्टन]] ११४ | wickets-team2-inns1 = जॉन लिव्हर ६/८६ (३७ षटके) | score-team1-inns2 = २४९/३ घोषित (९३ षटके) | runs-team1-inns2 = वेन लार्किन्स ९५ | wickets-team1-inns2 = स्टीफन जेफरीज १/३९ (१४ षटके)<br>डेनिस हॉब्सन १/८६ (३० षटके)<br>[[पीटर कर्स्टन]] १/७ (४ षटके) | score-team2-inns2 = ३८/० (७ षटके) | runs-team2-inns2 = रे जेनिंग्स २८* | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597509/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-2nd-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = बॅरी स्मिथ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====तिसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = २६-२९ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = १८१/९ घोषित (७०.३ षटके) | runs-team1-inns1 = ॲलन कुरी ५०* | wickets-team1-inns1 = लेस टेलर ५/६१ (२५.३ षटके) | score-team2-inns1 = ३११/८ घोषित (१११.२ षटके) | runs-team2-inns1 = बॉब वूल्मर १०० | wickets-team2-inns1 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ५/९७ (४० षटके) | score-team1-inns2 = १४३/२ (४८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[जिमी कूक]] ५०* | wickets-team1-inns2 = जॉन लिव्हर १/२५ (१६ षटके)<br>वेन लार्किन्स १/२४ (५ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597511/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-3rd-unofficial-test-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = डडली स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ===एकदिवसीय मालिका=== ====पहिला एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = ६ मार्च १९८२ | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score1 = २४०/५ (५० षटके) | runs1 = ग्रॅहम गूच ११४ | wickets1 = माइक प्रॉक्टर २/२० (१० षटके) | score2 = २४४/३ (४७.२ षटके) | runs2 = [[जिमी कूक]] ८२ | wickets2 = ग्रॅहम गूच १/२७ (८ षटके)<br>ख्रिस ओल्ड १/४८ (९ षटके)<br>डेरेक अंडरवुड १/४० (१० षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597505/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-1st-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ | umpires = पेरी हर्विट्झ (दक्षिण आफ्रिका) आणि ऑस्वाल्ड स्कूफ (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | round = | rain = | notes = }} ====दुसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २३१/६ (५० षटके) | runs1 = [[जिमी कूक]] ३५ | wickets1 = जॉन लिव्हर २/४९ (१० षटके) | score2 = १५२ (४३.२ षटके) | runs2 = वेन लार्किन्स ४७ | wickets2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ३/१९ (७ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597508/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-2nd-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = डेन्झिल बेझुइडेनहाउट (दक्षिण आफ्रिका) आणि डेसमंड सॅन्सम (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | round = | rain = | notes = }} ====तिसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २४ मार्च १९८२ | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २४३/५ (५० षटके) | runs1 = [[जिमी कूक]] ६२ | wickets1 = अर्नोल्ड साइडबॉटम ३/३५ (१० षटके) | score2 = १११/७ (२३ षटके) | runs2 = ग्रॅहम गूच ३८ | wickets2 = विन्सेंट व्हॅन डर बिजल ३/३० (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका अधिक वेगवान धावगतीच्या आधारे विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/17007/scorecard/597510/south-africa-vs-south-african-breweries-english-xi-3rd-unofficial-odi-south-african-breweries-english-xi-tour-of-south-africa-1981-82 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = सिडनी मूर (दक्षिण आफ्रिका) आणि आर्थर नॉर्टन (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = पावसामुळे झालेल्या विलंबानंतर इंग्लंड इलेव्हनसमोर २३ षटकांत ११२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==अधिक वाचन== * पीटर मे, ''The Rebel Tours: Cricket's Crisis of Conscience'', स्पोर्ट्सबुक्स, २००९. * रॉडनी हार्टमन, ''Ali: The Life of Ali Bacher'', पेंग्विन, २००४. * [[मिहिर बोस]], ''Sporting Colours: Sport and Politics in South Africa'', रॉबसन बुक्स, १९९४. * [[माइक प्रॉक्टर]] आणि पॅट मर्फी, ''South Africa: the years of isolation'', क्वीन ॲन प्रेस, १९९४, {{ISBN|1852915404}}. * ख्रिस हार्ट, ''Two Tours and Pollock'', स्पोर्ट्स मार्केटिंग, १९८८. * ख्रिस हार्ट आणि वॉर्विक हॅडफील्ड, ''Cricket Rebels'', क्यूबी बुक्स, १९८५. ==बाह्य दुवे== * [http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1981-82/OTHERS+ICC/SAB-ENG-XI_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दक्षिण आफ्रिकेतील इंग्लिश इलेव्हन, १९८१-८२] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:England XI in South Africa in 1981-82}} [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील क्रिकेट]] 2s48lsmvxpy1i08jwafpezgnb8k971x 0 385115 2718018 2026-10-08T10:58:09Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९० | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्... 2718018 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९० | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = २६ जानेवारी १९९० | to_date = २२ फेब्रुवारी १९९० | team1_captain = [[जिमी कूक]] | team2_captain = [[माईक गॅटिंग]] | no_of_tests = २ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (८४) | team2_tests_most_runs = [[क्रिस ब्रॉड]] (४८)<br />[[टिम रॉबिन्सन]] (४८) | team1_tests_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (८) | team2_tests_most_wickets = [[रिचर्ड एलिसन]] (५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ४ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (१६२) | team2_ODIs_most_runs = [[किम बार्नेट]] (२३६) | team1_ODIs_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[माईक गॅटिंग]] (१०) | player_of_ODI_series = }} जानेवारी १९९० मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या एका प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] अंतिम तथाकथित "बंडखोर दौरा" केला आणि [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली. त्या वेळी दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांनी त्या देशाचा दौरा करण्यावर स्थगन लागू केले होते, त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. fq13th1hjf34puxmbf3unin3g019k5m 2718019 2718018 2026-10-08T11:01:23Z Ganesh591 62733 2718019 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९० | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = २६ जानेवारी १९९० | to_date = २२ फेब्रुवारी १९९० | team1_captain = [[जिमी कूक]] | team2_captain = [[माईक गॅटिंग]] | no_of_tests = २ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (८४) | team2_tests_most_runs = [[क्रिस ब्रॉड]] (४८)<br />[[टिम रॉबिन्सन]] (४८) | team1_tests_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (८) | team2_tests_most_wickets = [[रिचर्ड एलिसन]] (५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ४ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (१६२) | team2_ODIs_most_runs = [[किम बार्नेट]] (२३६) | team1_ODIs_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[माईक गॅटिंग]] (१०) | player_of_ODI_series = }} जानेवारी १९९० मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या एका प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] अंतिम तथाकथित "बंडखोर दौरा" केला आणि [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली. त्या वेळी दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांनी त्या देशाचा दौरा करण्यावर स्थगन लागू केले होते, त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. ==सामने== दौऱ्यात सुरुवातीला दौरा करणारा संघ आणि दक्षिण आफ्रिका संघ यांच्यात दोन "कसोटी" आणि पाच एकदिवसीय सामने तसेच इतर प्रतिस्पर्ध्यांविरुद्ध आणखी चार दौरा सामने खेळवण्याचे नियोजन होते. तथापि, दौरा करणारा संघ दक्षिण आफ्रिकेत असताना झालेल्या मोठ्या प्रमाणातील निदर्शनांमुळे दौरा एक आठवडा आधीच संपवण्यात आला. त्यामुळे दुसरा कसोटी सामना आणि मूळ एकदिवसीय मालिका रद्द करण्यात आली आणि त्याऐवजी चार एकदिवसीय सामने खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/englands-rebel-tour-of-south-africa-1990-i-thought-mike-gatting-might-get-killed-out-there-9996444.html |title=England's 'rebel' tour of South Africa 1990: 'I thought Mike Gatting might get killed out there' |trans-title=इंग्लंडचा १९९० मधील दक्षिण आफ्रिकेचा 'बंडखोर' दौरा: 'मला वाटले होते की माइक गॅटिंग तिथे मारला जाऊ शकतो' |last=एडवर्ड्स |first=रिचर्ड |date=२२ जानेवारी २०१५ |website=द इंडिपेंडंट |access-date=२५ मे २०२० }}</ref> ===दौरा सामने=== ====कंबाइन्ड बाउल इलेव्हन विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = २६-२८ जानेवारी १९९० |team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} |team2 = कंबाइन्ड बाउल इलेव्हन |score-team1-inns1 = ३०५ (१०८.३ षटके) |runs-team1-inns1 = [[माईक गॅटिंग]] ७५ |wickets-team1-inns1 = केनी वॉटसन २/३३ (१७ षटके)<br />जेकबस डु टॉइट २/५५ (२४ षटके)<br />पॉल मॅक्लारेन २/६४ (१९ षटके)<br />[[इयान हॉवेल]] २/२७ (१२.३ षटके) |score-team2-inns1 = १५२ (६४.२ षटके) |runs-team2-inns1 = वेन ट्रूटर ३१ |wickets-team2-inns1 = डेव्हिड ग्रेव्हनी ६/४५ (२३.२ षटके) |score-team1-inns2 = २०६/४ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६८ षटके) |runs-team1-inns2 = [[बिल ॲथी]] ७० |wickets-team1-inns2 = ह्युगो लिंडेनबर्ग ३/५७ (१६ षटके) |score-team2-inns2 = १०५ (५२.२ षटके) |runs-team2-inns2 = मिकी आर्थर ३८ |wickets-team2-inns2 = [[जॉन एम्बुरी]] ५/३६ (१९.२ षटके) |result = इंग्लंड इलेव्हन २५४ धावांनी विजयी |venue = [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल|डायमंड ओव्हल]], किम्बर्ली |umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766215/combined-bowl-xi-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] |toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ====दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठे विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Two-innings cricket match | date = ३० जानेवारी-१ फेब्रुवारी १९९० | team1 = दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठे {{flagicon|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ३२८/६ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (१०६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[हान्सी क्रोन्ये]] १०४ | wickets-team1-inns1 = [[पॉल जार्व्हिस]] ३/५८ (१९ षटके) | score-team2-inns1 = २१२ (८१.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[जॉन एम्बुरी]] ५७ | wickets-team2-inns1 = स्टेफन जेकब्स ५/२९ (२४ षटके) | score-team1-inns2 = १६०/९ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६७ षटके) | runs-team1-inns2 = लुईस विल्किन्सन ४० | wickets-team1-inns2 = [[नील फॉस्टर]] ५/३७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = ७५/४ (३१.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[क्रिस ब्रॉड]] ३२ | wickets-team2-inns2 = [[टर्टियस बॉश]] २/२४ (७ षटके)<br />[[क्लाइव्ह एक्स्टीन]] २/११ (११.२ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766217/south-african-universities-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]] | umpires = [[रूडी कर्टझन]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि रॉजर सिमकॉक्स (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Two-innings cricket match | date = ३-५ फेब्रुवारी १९९० | team1 = दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन {{flagicon|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ३०५/२ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९८ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्क रशमियर]] १५०[[नाबाद|*]] | wickets-team1-inns1 = [[नील फॉस्टर]] १/४० (२१ षटके)<br />[[ग्रेग थॉमस]] १/४० (१९ षटके) | score-team2-inns1 = २९२/५ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रिस ब्रॉड]] ८५ | wickets-team2-inns1 = [[ओमर हेन्री]] ३/११५ (३६ षटके) | score-team1-inns2 = ३५१/२ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्क रशमियर]] १५१[[नाबाद|*]] | wickets-team1-inns2 = [[ग्रेग थॉमस]] १/५६ (१३ षटके)<br />[[रिचर्ड एलिसन]] १/४२ (९ षटके) | score-team2-inns2 = १९८/५ (६९.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ॲलन वेल्स]] ४८ | wickets-team2-inns2 = [[ओमर हेन्री]] ३/७६ (३०.१ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766221/south-african-invitation-xi-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = यान स्मट्स स्टेडियम, [[पीटरमारित्झबर्ग]] | umpires = बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====ट्रान्सवाल विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Single-innings cricket match | date = ७ मार्च १९९० | team1 = ट्रान्सवाल | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द | report = | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = | motm = | toss = | round = | rain = | notes = दौरा नियोजित वेळेपूर्वी समाप्त करण्यात आल्यामुळे सामना रद्द करण्यात आला }} ===कसोटी मालिका=== ====पहिली कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = ८-१० फेब्रुवारी १९९० | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = १५६ (६५.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[क्रिस ब्रॉड]] ४८ | wickets-team1-inns1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ४/३० (२१ षटके)<br />[[रिचर्ड स्नेल]] ४/३८ (२२.५ षटके) | score-team2-inns1 = २०३ (७२.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[एड्रियन कुइपर]] ८४ | wickets-team2-inns1 = [[रिचर्ड एलिसन]] ४/४१ (१५ षटके) | score-team1-inns2 = १२२ (६३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[किम बार्नेट]] २४ | wickets-team1-inns2 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ४/२९ (१८ षटके) | score-team2-inns2 = ७६/३ (२४.१ षटके) | runs-team2-inns2 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ३८ | wickets-team2-inns2 = [[माईक गॅटिंग]] २/१७ (६ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766225/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====दुसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १६-२१ फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766245/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = मैदानाजवळ झालेल्या स्फोटामुळे सामना रद्द करण्यात आला }} ===एकदिवसीय मालिका=== ====पहिला एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १६ फेब्रुवारी १९९० | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score1 = २१७ (५४.५ षटके) | runs1 = [[माईक गॅटिंग]] ५५ | wickets1 = [[रिचर्ड स्नेल]] ३/३९ (११ षटके)<br />[[एड्रियन कुइपर]] ३/२२ (७ षटके) | score2 = २१८/५ (५२ षटके) | runs2 = जिमी कूक ७३ | wickets2 = [[ग्रॅहाम डिली]] २/३६ (११ षटके)<br />[[क्रिस काउड्री]] २/३४ (१० षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766233/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], व्हर्वोर्डबर्ग | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====दुसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १८ फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = २१९/५ (५५ षटके) | runs1 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ५१ | wickets1 = [[किम बार्नेट]] ३/३३ (११ षटके) | score2 = २०५/७ (५५ षटके) | runs2 = [[किम बार्नेट]] ७६ | wickets2 = [[पेट्रस स्टीफानस डिव्हिलियर्स|फॅनी डी व्हिलियर्स]] २/३३ (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766235/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[किम बार्नेट]] (इंग्लंड) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====तिसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = ३०१/७ (५५ षटके) | runs1 = [[एड्रियन कुइपर]] ११७ | wickets1 = [[माईक गॅटिंग]] ३/५४ (९ षटके) | score2 = ९४ (४५.१ षटके) | runs2 = [[बिल ॲथी]] ५० | wickets2 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ३/११ (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766209/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]] | umpires = सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====चौथा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ फेब्रुवारी १९९० | team2 = {{cr|SA|1928}} | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २९६/८ (५५ षटके) | runs1 = [[किम बार्नेट]] १३६ | wickets1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] २/५६ (१० षटके)<br />[[रिचर्ड स्नेल]] २/४४ (११ षटके)<br />[[क्लाइव्ह राइस]] २/४२ (९ षटके) | score2 = १६२ (३७.२ षटके) | runs2 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ५८ | wickets2 = [[माईक गॅटिंग]] ६/२६ (६.२ षटके) | result = इंग्लंड इलेव्हन १३४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766237/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[किम बार्नेट]] (इंग्लंड) | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ===नियोजित एकदिवसीय मालिका=== मूळ दौरा कार्यक्रमानुसार दोन सामन्यांची कसोटी मालिका संपल्यानंतर सात एकदिवसीय सामने खेळवले जाणार होते. एकदिवसीय मालिकेचे नियोजित वेळापत्रक पुढीलप्रमाणे होते:<ref>{{cite web |url=http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/2/England_XI_in_South_Africa_1989-90.html |title=England XI in South Africa 1989/90 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील इंग्लंड इलेव्हन १९८९/९० |author=<!--Not stated--> |date=२०१५ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=३१ मे २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912093637/http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/2/England_XI_in_South_Africa_1989-90.html |archive-date=१२ सप्टेंबर २०१५ }}</ref> #[[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ; २३ फेब्रुवारी १९९० #[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]]; २५ फेब्रुवारी १९९० #[[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]]; २७ फेब्रुवारी १९९० #[[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], व्हर्वोर्डबर्ग; १ मार्च १९९० #[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]]; ३ मार्च १९९० #[[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]]; ५ मार्च १९९० विरुद्ध ट्रान्सवाल, [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]]; ७ मार्च १९९० lkvn5pdm7m1wvck7o4q7z6934kka1up 2718021 2718019 2026-10-08T11:03:32Z Ganesh591 62733 /* सामने */ 2718021 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंग्लंड इलेव्हनचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९८९-९० | team1_image = Flag of South Africa (1928–1994).svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of England.svg | team2_name = इंग्लंड इलेव्हन | from_date = २६ जानेवारी १९९० | to_date = २२ फेब्रुवारी १९९० | team1_captain = [[जिमी कूक]] | team2_captain = [[माईक गॅटिंग]] | no_of_tests = २ | team1_tests_won = १ | team2_tests_won = ० | team1_tests_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (८४) | team2_tests_most_runs = [[क्रिस ब्रॉड]] (४८)<br />[[टिम रॉबिन्सन]] (४८) | team1_tests_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (८) | team2_tests_most_wickets = [[रिचर्ड एलिसन]] (५) | player_of_test_series = | no_of_ODIs = ४ | team1_ODIs_won = ३ | team2_ODIs_won = १ | team1_ODIs_most_runs = [[एड्रियन कुइपर]] (१६२) | team2_ODIs_most_runs = [[किम बार्नेट]] (२३६) | team1_ODIs_most_wickets = [[ॲलन डॉनल्ड]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[माईक गॅटिंग]] (१०) | player_of_ODI_series = }} जानेवारी १९९० मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] [[क्रिकेट]] खेळाडूंच्या एका प्रतिनिधी संघाने [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] अंतिम तथाकथित "बंडखोर दौरा" केला आणि [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध]] सामन्यांची मालिका खेळली. त्या वेळी दक्षिण आफ्रिका सरकारच्या [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेदाच्या]] धोरणामुळे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने]] आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांनी त्या देशाचा दौरा करण्यावर स्थगन लागू केले होते, त्यामुळे दक्षिण आफ्रिकेला कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा खेळता येत नव्हती. ==सामने== दौऱ्यात सुरुवातीला दौरा करणारा संघ आणि दक्षिण आफ्रिका संघ यांच्यात दोन "कसोटी" आणि पाच एकदिवसीय सामने तसेच इतर प्रतिस्पर्ध्यांविरुद्ध आणखी चार दौरा सामने खेळवण्याचे नियोजन होते. तथापि, दौरा करणारा संघ दक्षिण आफ्रिकेत असताना झालेल्या मोठ्या प्रमाणातील निदर्शनांमुळे दौरा एक आठवडा आधीच संपवण्यात आला. त्यामुळे दुसरा कसोटी सामना आणि मूळ एकदिवसीय मालिका रद्द करण्यात आली आणि त्याऐवजी चार एकदिवसीय सामने खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/englands-rebel-tour-of-south-africa-1990-i-thought-mike-gatting-might-get-killed-out-there-9996444.html |title=England's 'rebel' tour of South Africa 1990: 'I thought Mike Gatting might get killed out there' |trans-title=इंग्लंडचा १९९० मधील दक्षिण आफ्रिकेचा 'बंडखोर' दौरा: 'मला वाटले होते की माइक गॅटिंग तिथे मारला जाऊ शकतो' |last=एडवर्ड्स |first=रिचर्ड |date=२२ जानेवारी २०१५ |website=द इंडिपेंडंट |access-date=२५ मे २०२० }}</ref> ===दौरा सामने=== ====कंबाइन्ड बाउल इलेव्हन विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Test match |date = २६-२८ जानेवारी १९९० |team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} |team2 = कंबाइन्ड बाउल इलेव्हन |score-team1-inns1 = ३०५ (१०८.३ षटके) |runs-team1-inns1 = [[माईक गॅटिंग]] ७५ |wickets-team1-inns1 = केनी वॉटसन २/३३ (१७ षटके)<br />जेकबस डु टॉइट २/५५ (२४ षटके)<br />पॉल मॅक्लारेन २/६४ (१९ षटके)<br />[[इयान हॉवेल]] २/२७ (१२.३ षटके) |score-team2-inns1 = १५२ (६४.२ षटके) |runs-team2-inns1 = वेन ट्रूटर ३१ |wickets-team2-inns1 = डेव्हिड ग्रेव्हनी ६/४५ (२३.२ षटके) |score-team1-inns2 = २०६/४ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६८ षटके) |runs-team1-inns2 = [[बिल ॲथी]] ७० |wickets-team1-inns2 = ह्युगो लिंडेनबर्ग ३/५७ (१६ षटके) |score-team2-inns2 = १०५ (५२.२ षटके) |runs-team2-inns2 = मिकी आर्थर ३८ |wickets-team2-inns2 = [[जॉन एम्बुरी]] ५/३६ (१९.२ षटके) |result = इंग्लंड इलेव्हन २५४ धावांनी विजयी |venue = [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल|डायमंड ओव्हल]], किम्बर्ली |umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) |motm = |report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766215/combined-bowl-xi-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] |toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली |rain = |notes = }} ====दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठे विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Two-innings cricket match | date = ३० जानेवारी-१ फेब्रुवारी १९९० | team1 = दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठे {{flagicon|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ३२८/६ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (१०६ षटके) | runs-team1-inns1 = [[हान्सी क्रोन्ये]] १०४ | wickets-team1-inns1 = [[पॉल जार्व्हिस]] ३/५८ (१९ षटके) | score-team2-inns1 = २१२ (८१.४ षटके) | runs-team2-inns1 = [[जॉन एम्बुरी]] ५७ | wickets-team2-inns1 = स्टेफन जेकब्स ५/२९ (२४ षटके) | score-team1-inns2 = १६०/९ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६७ षटके) | runs-team1-inns2 = लुईस विल्किन्सन ४० | wickets-team1-inns2 = [[नील फॉस्टर]] ५/३७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = ७५/४ (३१.२ षटके) | runs-team2-inns2 = [[क्रिस ब्रॉड]] ३२ | wickets-team2-inns2 = [[टर्टियस बॉश]] २/२४ (७ षटके)<br />[[क्लाइव्ह एक्स्टीन]] २/११ (११.२ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766217/south-african-universities-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]] | umpires = [[रूडी कर्टझन]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि रॉजर सिमकॉक्स (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिकी विद्यापीठांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Two-innings cricket match | date = ३-५ फेब्रुवारी १९९० | team1 = दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हन {{flagicon|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = ३०५/२ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९८ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्क रशमियर]] १५०[[नाबाद|*]] | wickets-team1-inns1 = [[नील फॉस्टर]] १/४० (२१ षटके)<br />[[ग्रेग थॉमस]] १/४० (१९ षटके) | score-team2-inns1 = २९२/५ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९१ षटके) | runs-team2-inns1 = [[क्रिस ब्रॉड]] ८५ | wickets-team2-inns1 = [[ओमर हेन्री]] ३/११५ (३६ षटके) | score-team1-inns2 = ३५१/२ [[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (६८ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मार्क रशमियर]] १५१[[नाबाद|*]] | wickets-team1-inns2 = [[ग्रेग थॉमस]] १/५६ (१३ षटके)<br />[[रिचर्ड एलिसन]] १/४२ (९ षटके) | score-team2-inns2 = १९८/५ (६९.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ॲलन वेल्स]] ४८ | wickets-team2-inns2 = [[ओमर हेन्री]] ३/७६ (३०.१ षटके) | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766221/south-african-invitation-xi-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = यान स्मट्स स्टेडियम, [[पीटरमारित्झबर्ग]] | umpires = बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = | toss = दक्षिण आफ्रिका इन्व्हिटेशनल इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | rain = | notes = }} ====ट्रान्सवाल विरुद्ध इंग्लंड इलेव्हन==== {{Single-innings cricket match | date = ७ मार्च १९९० | team1 = ट्रान्सवाल | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द | report = | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = | motm = | toss = | round = | rain = | notes = दौरा नियोजित वेळेपूर्वी समाप्त करण्यात आल्यामुळे सामना रद्द करण्यात आला }} ===कसोटी मालिका=== ====पहिली कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = ८-१० फेब्रुवारी १९९० | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score-team1-inns1 = १५६ (६५.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[क्रिस ब्रॉड]] ४८ | wickets-team1-inns1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ४/३० (२१ षटके)<br />[[रिचर्ड स्नेल]] ४/३८ (२२.५ षटके) | score-team2-inns1 = २०३ (७२.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[एड्रियन कुइपर]] ८४ | wickets-team2-inns1 = [[रिचर्ड एलिसन]] ४/४१ (१५ षटके) | score-team1-inns2 = १२२ (६३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[किम बार्नेट]] २४ | wickets-team1-inns2 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ४/२९ (१८ षटके) | score-team2-inns2 = ७६/३ (२४.१ षटके) | runs-team2-inns2 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ३८ | wickets-team2-inns2 = [[माईक गॅटिंग]] २/१७ (६ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766225/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले | rain = | notes = }} ====दुसरी कसोटी==== {{Two-innings cricket match | date = १६-२१ फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score-team1-inns1 = | runs-team1-inns1 = | wickets-team1-inns1 = | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766245/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = मैदानाजवळ झालेल्या स्फोटामुळे सामना रद्द करण्यात आला }} ===एकदिवसीय मालिका=== ====पहिला एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १६ फेब्रुवारी १९९० | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | team2 = {{cr|SA|1928}} | score1 = २१७ (५४.५ षटके) | runs1 = [[माईक गॅटिंग]] ५५ | wickets1 = [[रिचर्ड स्नेल]] ३/३९ (११ षटके)<br />[[एड्रियन कुइपर]] ३/२२ (७ षटके) | score2 = २१८/५ (५२ षटके) | runs2 = जिमी कूक ७३ | wickets2 = [[ग्रॅहाम डिली]] २/३६ (११ षटके)<br />[[क्रिस काउड्री]] २/३४ (१० षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766233/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], व्हर्वोर्डबर्ग | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====दुसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १८ फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = २१९/५ (५५ षटके) | runs1 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ५१ | wickets1 = [[किम बार्नेट]] ३/३३ (११ षटके) | score2 = २०५/७ (५५ षटके) | runs2 = [[किम बार्नेट]] ७६ | wickets2 = [[पेट्रस स्टीफानस डिव्हिलियर्स|फॅनी डी व्हिलियर्स]] २/३३ (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766235/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] | umpires = कार्ल लीबेनबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) आणि बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[किम बार्नेट]] (इंग्लंड) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====तिसरा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० फेब्रुवारी १९९० | team1 = {{cr-rt|SA|1928}} | team2 = {{flagicon|ENG}} इंग्लंड इलेव्हन | score1 = ३०१/७ (५५ षटके) | runs1 = [[एड्रियन कुइपर]] ११७ | wickets1 = [[माईक गॅटिंग]] ३/५४ (९ षटके) | score2 = ९४ (४५.१ षटके) | runs2 = [[बिल ॲथी]] ५० | wickets2 = [[ॲलन डॉनल्ड]] ३/११ (९ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766209/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]] | umpires = सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) आणि जेम्स पीकॉक (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[एड्रियन कुइपर]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ====चौथा एकदिवसीय सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ फेब्रुवारी १९९० | team2 = {{cr|SA|1928}} | team1 = इंग्लंड इलेव्हन {{flagicon|ENG}} | score1 = २९६/८ (५५ षटके) | runs1 = [[किम बार्नेट]] १३६ | wickets1 = [[ॲलन डॉनल्ड]] २/५६ (१० षटके)<br />[[रिचर्ड स्नेल]] २/४४ (११ षटके)<br />[[क्लाइव्ह राइस]] २/४२ (९ षटके) | score2 = १६२ (३७.२ षटके) | runs2 = हेन्री फॉदरिंगहॅम ५८ | wickets2 = [[माईक गॅटिंग]] ६/२६ (६.२ षटके) | result = इंग्लंड इलेव्हन १३४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/16617/scorecard/766237/south-africa-vs-england-xi-england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 धावफलक] | venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = बॅरी लॅम्बसन (दक्षिण आफ्रिका) आणि सिरिल मिचली (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[किम बार्नेट]] (इंग्लंड) | toss = इंग्लंड इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली | round = | rain = | notes = }} ===नियोजित एकदिवसीय मालिका=== मूळ दौरा कार्यक्रमानुसार दोन सामन्यांची कसोटी मालिका संपल्यानंतर सात एकदिवसीय सामने खेळवले जाणार होते. एकदिवसीय मालिकेचे नियोजित वेळापत्रक पुढीलप्रमाणे होते:<ref>{{cite web |url=http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/2/England_XI_in_South_Africa_1989-90.html |title=England XI in South Africa 1989/90 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील इंग्लंड इलेव्हन १९८९/९० |author=<!--Not stated--> |date=२०१५ |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=३१ मे २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912093637/http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/2/England_XI_in_South_Africa_1989-90.html |archive-date=१२ सप्टेंबर २०१५ }}</ref> #[[सेंट जॉर्ज पार्क क्रिकेट मैदान|सेंट जॉर्ज पार्क]], पोर्ट एलिझाबेथ; २३ फेब्रुवारी १९९० #[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]]; २५ फेब्रुवारी १९९० #[[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]]; २७ फेब्रुवारी १९९० #[[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], व्हर्वोर्डबर्ग; १ मार्च १९९० #[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]]; ३ मार्च १९९० #[[मँगाँग ओव्हल|स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]]; ५ मार्च १९९० विरुद्ध ट्रान्सवाल, [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]]; ७ मार्च १९९० ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==अधिक वाचन== *Peter May, ''The Rebel Tours: Cricket's Crisis of Conscience'', SportsBooks, 2009. *Rodney Hartman, ''Ali: The Life of Ali Bacher'', Penguin, 2004. *[[मिहिर बोस]], ''Sporting Colours: Sport and Politics in South Africa'', Robson Books, 1994. *[[माइक प्रॉक्टर]] आणि पॅट मर्फी, ''South Africa: the years of isolation'', Queen Anne Press, 1994, {{ISBN|1852915404}}. ==बाह्य दुवे== *[https://www.espncricinfo.com/series/_/id/16617/england-xi-tour-of-south-africa-1989-90 क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:England XI in South Africa in 1989-90}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील क्रिकेट]] aixq081ws0ppzzq7cntquzme35m6sny 0 385116 2718023 2026-10-08T11:06:41Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२००० | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = मेरीलिबॉन क्रिके... 2718023 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९९-२००० | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_name = मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब | from_date = ९ जानेवारी २००० | to_date = १२ जानेवारी २००० | team1_captain = | team2_captain = }} '''[[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] क्रिकेट संघाने''' जानेवारी २००० मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/RSA.html |title=Marylebone Cricket Club in South Africa 1999/00 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब, १९९९/०० |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> या दौऱ्यात मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लबने [[केप टाउन]] येथे दोन सामने खेळले. ९ जानेवारी रोजी वेस्टर्न प्रोव्हिन्स क्रिकेट क्लबविरुद्ध आणि १२ जानेवारी रोजी क्लेरमाँटविरुद्ध सामना खेळला गेला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/23/1574_misc.html |title=Miscellaneous Matches played on Western Province Cricket Club Ground |trans-title=वेस्टर्न प्रोव्हिन्स क्रिकेट क्लब मैदानावर खेळलेले इतर सामने |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/5/5449/Miscellaneous_Matches.html |title=Miscellaneous Matches played by Claremont |trans-title=क्लेरमाँटने खेळलेले इतर सामने |website=क्रिकेट आर्काइव्ह |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://cricketarchive.com/Archive/Events/RSA.html क्रिकेट आर्काइव्हवरील दौऱ्याची नोंद] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २००० मधील क्रिकेट]] k9vcar7y1flnwxwk546ifbze5e1g7w9 0 385117 2718024 2026-10-08T11:17:33Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २००१ }} आयर्लंड क्रि... 2718024 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २००१ }} [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयरिश क्रिकेट संघाने]] मार्च २००१ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] पाच सामन्यांचा दौरा केला. हा दौरा [[२००१ आयसीसी चषक|२००१ आयसीसी ट्रॉफी]] स्पर्धेच्या तयारीचा भाग होता.<ref name="McCallan">{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/2001/APR/099154_BTTW_11APR2001.html |title=Ireland: Kyle McCallan - South African tour ideal ICC Trophy preparation |trans-title=आयर्लंड: काईल मॅककॅलन - दक्षिण आफ्रिका दौरा आयसीसी ट्रॉफीसाठी आदर्श तयारी |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=११ एप्रिल २००१ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> [[काईल मॅककॅलन]]च्या नेतृत्वाखाली आयर्लंडने दौऱ्यात दोन सामने जिंकले आणि तीन सामने गमावले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/2001/APR/109399_BTTW_25APR2001.html |title=Ireland: Irish eyes fail to smile at ICC Trophy prospects |trans-title=आयर्लंड: आयसीसी ट्रॉफीच्या शक्यतांबाबत निराशा |author=Gerry Byrne |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२५ एप्रिल २००१ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> [[केन रदरफोर्ड]] संघाचे प्रशिक्षक होते.<ref name="McCallan"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2000-01/OTHERS%2BICC/IRELAND_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] 93v8w27ypzzcn78f0il92mcxuv2dg7s 2718025 2718024 2026-10-08T11:21:37Z Ganesh591 62733 2718025 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०००-०१ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २००१ }} [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयरिश क्रिकेट संघाने]] मार्च २००१ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] पाच सामन्यांचा दौरा केला. हा दौरा [[२००१ आयसीसी चषक|२००१ आयसीसी ट्रॉफी]] स्पर्धेच्या तयारीचा भाग होता.<ref name="McCallan">{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/2001/APR/099154_BTTW_11APR2001.html |title=Ireland: Kyle McCallan - South African tour ideal ICC Trophy preparation |trans-title=आयर्लंड: काईल मॅककॅलन - दक्षिण आफ्रिका दौरा आयसीसी ट्रॉफीसाठी आदर्श तयारी |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=११ एप्रिल २००१ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> [[काईल मॅककॅलन]]च्या नेतृत्वाखाली आयर्लंडने दौऱ्यात दोन सामने जिंकले आणि तीन सामने गमावले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/2001/APR/109399_BTTW_25APR2001.html |title=Ireland: Irish eyes fail to smile at ICC Trophy prospects |trans-title=आयर्लंड: आयसीसी ट्रॉफीच्या शक्यतांबाबत निराशा |author=Gerry Byrne |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२५ एप्रिल २००१ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> [[केन रदरफोर्ड]] संघाचे प्रशिक्षक होते.<ref name="McCallan"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/2000-01/OTHERS%2BICC/IRELAND_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] ivoa15mybo8rn5pmvqshs6omi5yvjh3 0 385118 2718026 2026-10-08T11:30:22Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २०१२ | team2_captain = विल्यम प... 2718026 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २०१२ | team2_captain = [[विल्यम पोर्टरफील्ड]] }} [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयरिश क्रिकेट संघाने]] मार्च २०१२ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा दौरा आयर्लंडच्या केनिया आणि दक्षिण आफ्रिका दौऱ्याचा भाग होता.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/12608/scorecard/543885/kenya-vs-ireland-3rd-t20i-12608 |title=Full Scorecard of Kenya vs Ireland 3rd T20I 2012 |trans-title=केनिया विरुद्ध आयर्लंड तिसरा टी२०आ, २०१२ संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२४ फेब्रुवारी २०१२ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] no0cekcd9xko42skbdka6beu8n1lbwk 2718027 2718026 2026-10-08T11:30:24Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2718027 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = आयरिश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Ireland.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = मार्च २०१२ | team2_captain = [[विल्यम पोर्टरफील्ड]] }} [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयरिश क्रिकेट संघाने]] मार्च २०१२ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. हा दौरा आयर्लंडच्या केन्या आणि दक्षिण आफ्रिका दौऱ्याचा भाग होता.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/12608/scorecard/543885/kenya-vs-ireland-3rd-t20i-12608 |title=Full Scorecard of Kenya vs Ireland 3rd T20I 2012 |trans-title=केनिया विरुद्ध आयर्लंड तिसरा टी२०आ, २०१२ संपूर्ण धावफलक |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२४ फेब्रुवारी २०१२ |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] ry0y3xluuu42oruah00yk54tgrk176q 0 385119 2718028 2026-10-08T11:36:48Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Kenya.svg | team2_name = केन्या | from_date = २१ सप्टेंबर | to_date = ११ ऑक्टोबर... 2718028 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = केन्या क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९५-९६ | team1_image = Flag of South Africa.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका | team2_image = Flag of Kenya.svg | team2_name = केन्या | from_date = २१ सप्टेंबर | to_date = ११ ऑक्टोबर १९९५ }} [[केन्या क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर १९९५ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला. या दौऱ्यात केन्याने दक्षिण आफ्रिकेतील विविध संघांविरुद्ध दहा सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1995-96/OTHERS%2BICC/KENYA_IN_RSA/KENYA_IN_RSA_SEP-OCT95-SCHEDULE.html |title=Kenya in South Africa, Sep-Oct 1995 - Schedule |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील केन्या, सप्टेंबर-ऑक्टोबर १९९५ - वेळापत्रक |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑक्टोबर २०२६ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://i.imgci.com/db/ARCHIVE/1995-96/OTHERS%2BICC/KENYA_IN_RSA/ क्रिकइन्फोवरील दौऱ्याचे पान] {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] e8q3nd52eyfkv4q8ahwk14eoo3hekwr 0 385120 2718032 2026-10-08T11:48:25Z RaviRaval3006 186680 RaviRaval3006 ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[जिंदल स्टील लिमिटेड]] वरुन [[जिन्दल स्टील लिमिटेड]] ला हलविला: Updating the Marathi/Devanagari spelling of the company name for consistency with reliable sources. 2718032 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जिन्दल स्टील लिमिटेड]] etlur3kitbm7f5ps45pnl55nj3icyk6 1 385121 2718034 2026-10-08T11:48:25Z RaviRaval3006 186680 RaviRaval3006 ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[चर्चा:जिंदल स्टील लिमिटेड]] वरुन [[चर्चा:जिन्दल स्टील लिमिटेड]] ला हलविला: Updating the Marathi/Devanagari spelling of the company name for consistency with reliable sources. 2718034 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:जिन्दल स्टील लिमिटेड]] fcseda8hdky1xx4bq9yg2thp0nywz06 0 385122 2718035 2026-10-08T11:49:16Z Ganesh591 62733 नवीन पान: [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर १९५९ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला आणि तीन [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] सामने खेळले. [[डेनिस कॉम्प्टन]]च्या ने... 2718035 wikitext text/x-wiki [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघ]]ाने ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर १९५९ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला आणि तीन [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] सामने खेळले. [[डेनिस कॉम्प्टन]]च्या नेतृत्वाखालील कॉमनवेल्थ इलेव्हन संघात [[टॉम ग्रेव्हनी]], [[ब्रायन क्लोझ]], [[बर्ट सटक्लिफ]], [[फ्रँक टायसन]], [[गॉडफ्रे इवान्स]], [[रॉय मार्शल]], [[बॉब सिम्पसन]] आणि [[इयान क्रेग]] यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध खेळाडूंचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/3/Commonwealth_XI_in_South_Africa_1959-60.html |publisher=क्रिकेटआर्काइव्ह |title=Commonwealth XI in South Africa 1959–60 |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतील कॉमनवेल्थ इलेव्हन, १९५९-६० |access-date=१ ऑगस्ट २०१४ }}</ref> पहिला सामना [[ट्रान्सवाल क्रिकेट संघ|ट्रान्सवाल]]विरुद्ध जोहान्सबर्ग येथील [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|न्यू वॉन्डरर्स स्टेडियम]]वर खेळला गेला आणि ट्रान्सवालकडून [[जोनाथन फेलोज-स्मिथ]]ने दोन्ही [[डाव|डावांत]] [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केल्यानंतर हा सामना अनिर्णित राहिला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23820.html |publisher=क्रिकेटआर्काइव्ह |title=Transvaal v Commonwealth XI |trans-title=ट्रान्सवाल विरुद्ध कॉमनवेल्थ इलेव्हन |access-date=१ ऑगस्ट २०१४ }}</ref> त्यानंतर कॉमनवेल्थ इलेव्हनने प्रिटोरिया येथील [[लोफ्टस वर्सफेल्ड मैदान]]ावर संयुक्त ट्रान्सवाल इलेव्हनचा ३ गडी राखून पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23822.html |publisher=क्रिकेटआर्काइव्ह |title=Combined Transvaal XI v Commonwealth XI |trans-title=संयुक्त ट्रान्सवाल इलेव्हन विरुद्ध कॉमनवेल्थ इलेव्हन |access-date=१ ऑगस्ट २०१४ }}</ref> तिसऱ्या आणि अंतिम प्रथम श्रेणी सामन्यात कॉमनवेल्थ इलेव्हनने न्यू वॉन्डरर्सवर दक्षिण आफ्रिका निमंत्रित इलेव्हनविरुद्ध सामना खेळला आणि [[फॉलो-ऑन]] मिळाल्यानंतर सामना अनिर्णित राखला.<ref>{{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23824.html |publisher=क्रिकेटआर्काइव्ह |title=South African Invitation XI v Commonwealth XI |trans-title=दक्षिण आफ्रिका निमंत्रित इलेव्हन विरुद्ध कॉमनवेल्थ इलेव्हन |access-date=१ ऑगस्ट २०१४ }}</ref> ==दौऱ्यातील संघ== {| class="wikitable" |- !width="25%"|खेळाडू !width="18%"|जन्मतारीख !width="12%"|फलंदाजीची शैली !width="20%"|गोलंदाजीची शैली !width="15%"|राष्ट्रीयत्व |- | [[डेनिस कॉम्प्टन]] (कर्णधार) | २३ मे १९१८ | उजव्या हाताने | [[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] | {{cr|ENG}} |- | [[ब्रायन क्लोझ]] | २४ फेब्रुवारी १९३१ | डाव्या हाताने | उजव्या हाताची [[मध्यमगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] | {{cr|ENG}} |- | [[इयान क्रेग]] | १२ जून १९३५ | उजव्या हाताने | - | {{cr|AUS}} |- | [[गॉडफ्रे इवान्स]] | १८ ऑगस्ट १९२० | उजव्या हाताने | [[यष्टिरक्षक]] | {{cr|ENG}} |- | [[टॉम ग्रेव्हनी]] | १६ जून १९२७ | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[लेग ब्रेक]] | {{cr|ENG}} |- | [[रॉय मार्शल]] | २५ एप्रिल १९३० | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[ऑफ ब्रेक]] | {{cr|BAR|1885}} |- | [[पीटर फिलपॉट]] | २१ नोव्हेंबर १९३४ | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[लेग ब्रेक]] | {{cr|AUS}} |- | [[हॅरोल्ड ऱ्होड्स]] | २२ जुलै १९३६ | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] | {{cr|ENG}} |- | [[बॉब सिम्पसन]] | ३ फेब्रुवारी १९३६ | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[लेग ब्रेक]] | {{cr|AUS}} |- | [[बर्ट सटक्लिफ]] | १७ नोव्हेंबर १९२३ | डाव्या हाताने | [[ऑफ ब्रेक|मंदगती डावखुरी ऑर्थोडॉक्स]] | {{cr|NZL}} |- | [[फ्रँक टायसन]] | ६ जून १९३० | उजव्या हाताने | उजव्या हाताची [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] | {{cr|ENG}} |- | [[कॉलिन इंगल्बी-मॅकेन्झी]] | १५ सप्टेंबर १९३३ | डाव्या हाताने | उजव्या हाताची [[ऑफ ब्रेक]] | {{cr|ENG}} |} ऑस्ट्रेलियन अष्टपैलू [[कीथ मिलर]]चा सुरुवातीला कर्णधार म्हणून संघात समावेश करण्यात आला होता, परंतु तंदुरुस्तीच्या कारणामुळे त्याला नंतर दौऱ्यातून माघार घ्यावी लागली. त्याच्या जागी [[डेनिस कॉम्प्टन]]ची कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite news |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/CHP19590827.2.30 |title=Compton Replaces Miller |trans-title=कॉम्प्टनने मिलरची जागा घेतली |work=[[द प्रेस]] |date=२७ ऑगस्ट १९५९ |volume=XCVIII |issue=२८९८४ |page=५ }}</ref> न्यू झीलंडचा कसोटी कर्णधार [[जॉन रिचर्ड रीड|जॉन आर. रीड]] यालाही दौऱ्यात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देण्यात आले होते, परंतु त्याने व्यावसायिक कारणांमुळे नकार दिला.<ref>{{cite news |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/EP19590518.2.181.3 |title=Sutcliffe To Tour South Africa With Commonwealth XI |trans-title=सटक्लिफ कॉमनवेल्थ इलेव्हनसोबत दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा करणार |work=[[द इव्हनिंग पोस्ट]] |date=१८ मे १९५९ |page=१५ }}</ref> ==निकाल== {{Test match |date = १६-१९ ऑक्टोबर १९५९ |team1 = [[ट्रान्सवाल क्रिकेट संघ|ट्रान्सवाल]] |team2 = [[File:Commonwealth XI cricket team emblem.jpg|22px|link=]] [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघ|कॉमनवेल्थ इलेव्हन]] |score-team1-inns1 = २८५ (८६.१ षटके) |runs-team1-inns1 = [[जोनाथन फेलोज-स्मिथ]] १००* |wickets-team1-inns1 = [[बॉब सिम्पसन]] ४/३८ (१५.१ षटके) |score-team2-inns1 = २९९ (८८.१ षटके) |runs-team2-inns1 = [[डेनिस कॉम्प्टन]] ६८ |wickets-team2-inns1 = [[माइक मॅकॉले]] ४/५२ (१८ षटके) |score-team1-inns2 = २४७/७ घोषित (८२ षटके) |runs-team1-inns2 = [[जोनाथन फेलोज-स्मिथ]] १०२* |wickets-team1-inns2 = [[फ्रँक टायसन]] ४/५३ (१९ षटके) |score-team2-inns2 = ५९/० (१८.२ षटके) |runs-team2-inns2 = [[इयान क्रेग]] ३३* |wickets-team2-inns2 = |result = सामना अनिर्णित |venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |umpires = विल्यम अँडरसन आणि जे. डी. फोर्सिथ |motm = |report = [http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23820.html धावफलक] |rain = |toss = ट्रान्सवालने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला |notes = ३ दिवसांचा सामना }} ---- {{Test match |date = २३-२६ ऑक्टोबर १९५९ |team1 = संयुक्त ट्रान्सवाल इलेव्हन |team2 = [[File:Commonwealth XI cricket team emblem.jpg|22px|link=]] [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघ|कॉमनवेल्थ इलेव्हन]] |score-team1-inns1 = ३३२ (१०२ षटके) |runs-team1-inns1 = [[केनेथ फन्स्टन|केन फन्स्टन]] ८५ |wickets-team1-inns1 = [[पीटर फिलपॉट]] ५/११७ (२८ षटके) |score-team2-inns1 = ३४५ (९३.३ षटके) |runs-team2-inns1 = [[इयान क्रेग]] १२६ |wickets-team2-inns1 = [[ब्रायन थॉर्प]] ५/६४ (१८ षटके) |score-team1-inns2 = २५४/६ घोषित (७६ षटके) |runs-team1-inns2 = [[टायगर लान्स]] ७८ |wickets-team1-inns2 = [[पीटर फिलपॉट]] ३/४७ (१९ षटके) |score-team2-inns2 = २४२/७ (६६.१ षटके) |runs-team2-inns2 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] १००* |wickets-team2-inns2 = [[गॉडफ्रे स्टेन]] ३/७५ (२९.१ षटके) |result = कॉमनवेल्थ इलेव्हन ३ गडी राखून विजयी |venue = [[लोफ्टस वर्सफेल्ड मैदान]], [[प्रिटोरिया]] |umpires = जॉर्ज फिट्झपॅट्रिक आणि जॉर्ज हॉकिन्स |motm = |report = [http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23822.html धावफलक] |rain = |toss = संयुक्त ट्रान्सवाल इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला |notes = ३ दिवसांचा सामना }} ---- {{Test match |date = ३० ऑक्टोबर-२ नोव्हेंबर १९५९ |team1 = {{cr-rt|RSA|1928|name=दक्षिण आफ्रिका निमंत्रित इलेव्हन}} |team2 = [[File:Commonwealth XI cricket team emblem.jpg|22px|link=]] [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघ|कॉमनवेल्थ इलेव्हन]] |score-team1-inns1 = ४३४/५ घोषित (९६.३ षटके) |runs-team1-inns1 = [[जॉन वाइट]] १२८ |wickets-team1-inns1 = [[हॅरोल्ड ऱ्होड्स]] २/६० (२३ षटके) |score-team2-inns1 = २३६ (७२.४ षटके) |runs-team2-inns1 = [[डेनिस कॉम्प्टन]] ७४* |wickets-team2-inns1 = [[नील ॲडकॉक]] ३/२६ (१४ षटके) |score-team2-inns2 = २६९/४ फॉलो-ऑन (८२ षटके) |runs-team2-inns2 = [[टॉम ग्रेव्हनी]] १०२* |wickets-team2-inns2 = [[जोनाथन फेलोज-स्मिथ]] २/३२ (१२ षटके) |result = सामना अनिर्णित |venue = [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |umpires = आल्फ्रेड बर्केट आणि हेवर्ड किडसन |motm = |report = [http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/23/23824.html धावफलक] |rain = |toss = कॉमनवेल्थ इलेव्हनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला |notes = ३ दिवसांचा सामना }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{दक्षिण आफ्रिकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९५९-६०}} [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] 3cnsvy0zdlx0shnj89cvqabyav5qgm5