विकिबुक्स mrwikibooks https://mr.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिबुक्स विकिबुक्स चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 38 36720 30851 2026-09-08T06:37:41Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36720 wikitext text/x-wiki ''' == '''अग्रशीर्ष मजकुर''' == मगंलाचरण - अभंग 6 1 समचरणदृष्टि विटेवरी साजिरी । तेथें माझी हरी वृत्ति राहो ॥1॥ आणीक न लगे मायिक पदार्थ । तेथें माझें आर्त्त नको देवा ॥ध्रु.॥ ब्रह्मादिक पदें दुःखाची शिराणी । तेथें दुश्चित झणी जडों देसी ॥2॥ तुका ह्मणे त्याचें कळलें आह्मां वर्म । जे जे कर्मधर्म नाशवंत॥3॥ 2 सुंदर तें ध्यान उभे विटेवरी । कर कटावरी ठेवूनियां ॥1॥ तुळसीचे हार गळां कासे पीतांबर । आवडे निरंतर तें चि रूप ॥ध्रु.॥ मकरकुंडलें तळपती श्रवणीं । कंठीं कौस्तुभमणि विराजित ॥2॥ तुका ह्मणे माझें हें चि सर्व सुख । पाहीन श्रीमुख आवडीनें ॥3॥ 3 सदा माझे डोळे जडो तुझे मूताअ । रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥1॥ गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम । देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥ विठो माउलिये हा चि वर देईं । संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥2॥ तुका ह्मणे कांहीं न मागे आणीक । तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥3॥ 4 राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ॥1॥ कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठीं वैजयंती ॥ध्रु.॥ मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभलें । सुखाचें ओतलें सकळ ही ॥2॥ कासे सोनसळा पांघरे पाटोळा । घननीळ सांवळा बाइयानो ॥3॥ सकळ ही तुह्मी व्हा गे एकीसवा । तुका ह्मणे जीवा धीर नाहीं॥4॥ 5 कर कटावरी तुळसीच्या माळा । ऐसें रूप डोळां दावीं हरी ॥1॥ ठेविले चरण दोन्ही विटेवरी । ऐसें रूप हरी दावीं डोळां ॥ध्रु.॥ कटीं पीतांबर कास मिरवली । दाखवीं वहिली ऐसी मूर्ती ॥2॥ गरुडपारावरी उभा राहिलासी । आठवें मानसीं तें चि रूप ॥3॥ झुरोनी पांजरा होऊं पाहें आतां । येईं पंढरीनाथा भेटावया ॥4॥ तुका ह्मणे माझी पुरवावी आस । विनंती उदास करूं नये ॥5॥ 6 गरुडाचें वारिकें कासे पीतांबर । सांवळें मनोहर कैं देखेन ॥1॥ बरवया बरवंटा घनमेघ सांवळा । वैजयंतीमाळा गळां शोभे ॥ध्रु.॥ मुगुट माथां कोटि सूर्यांचा झळाळ । कौस्तुभ निर्मळ शोभे कंठीं ॥2॥ ओतींव श्रीमुख सुखाचें सकळ । वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी ॥3॥ उद्धव अक्रूर उभे दोहींकडे । वणिऩती पवाडे सनकादिक ॥4॥ तुका ह्मणे नव्हे आणिकांसारिखा । तो चि माझा सखा पांडुरंग ॥5॥ ॥6॥ विराण्या - अभंग 25 7 वाळो जन मज ह्मणोत शिंदळी । परि हा वनमाळी न विसंबें ॥1॥ सांडूनि लौकिक जालियें उदास । नाहीं भय आस जीवित्वाची ॥2॥ नाइकें वचन बोलतां या लोकां । ह्मणे जालों तुका हरिरता ॥3॥ 8 आधिल्या भ्रतारें काम नव्हे पुरा । ह्मणोनि व्यभिचारा टेकलियें ॥1॥ रात्रंदिस मज पाहिजे जवळी । क्षण त्यानिराळी न गमे घडी ॥2॥ नाम गोष्टी माझी सोय सांडा आतां । रातलें अनंता तुका ह्मणे ॥3॥ 9 हाचि नेम आतां न फिरें माघारी । बैसलें शेजारीं गोविंदाचे ॥1॥ घररिघी जालें पट्टराणी बळें । वरिलें सांवळें परब्रह्म ॥2॥ बळियाचा अंगसंग जाला आतां । नाहीं भय चिंता तुका ह्मणे ॥3॥ 10 नाहीं काम माझें काज तुह्मांसवें । होतें गुप्त ठावें केलें आतां ॥1॥ व्यभिचार माझा पडिला ठाउका । न सर ती लोकांमाजी जालें ॥2॥ न धरावा लोभ कांहीं मजविशीं । जालें देवपिशी तुका ह्मणे॥3॥ 11 विसरले कुळ आपुला आचार । पती भावे दीर घर सोय ॥1॥ सांडिला लौकिक लाज भय चिंता । रातलें अनंता चित्त माझें ॥2॥ मज आतां कोणी आळवाल झणी । तुका ह्मणे कानीं बहिरी जालें ॥3॥ 12 न देखें न बोलें नाइकें आणीक । बैसला हा एक हरि चित्तीं ॥1॥ सासुरें माहेर मज नाहीं कोणी । एक केलें दोन्ही मिळोनियां॥2॥ आळ आला होता आह्मी भांडखोरी । तुका ह्मणे खरी केली मात ॥3॥ 13 दुजा ऐंसा कोण बळी आहे आतां । हरि या अनंता पासूनिया ॥1॥ बिळयाच्या आह्मी जालों बिळवंता । करूं सर्व सत्ता सर्वांवरी ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी जिवाच्या उदारा । जालों प्रीतिकरा गोविंदासी ॥3॥ 14 क्षणभरी आह्मी सोसिलें वाईट । साधिलें अवीट निजसुख ॥1॥ सांडी मांडी मागें केल्या भरोवरी । अधिक चि परी दुःखाचिया ॥2॥ तुका ह्मणे येणें जाणें नाहीं आतां । राहिलों अनंताचिये पायीं ॥3॥ 15 आह्मां आह्मी आतां वडील धाकुटीं । नाहीं पाठीं पोटीं कोणी दुजें ॥1॥ फावला एकांत एकविध भाव । हरि आह्मांसवें सर्व भोगी ॥2॥ तुका ह्मणे अंगसंग एके ठायीं । असों जेथें नाहीं दुजें कोणी ॥3॥ 16 सर्व सुख आह्मी भोगूं सर्व काळ । तोडियेलें जाळ मोहपाश ॥1॥ याचसाठी सांडियेले भरतार । रातलों या परपुरुषाशीं ॥2॥ तुका ह्मणे आतां गर्भ नये धरूं । औषध जें करूं फळ नव्हे ॥3॥ 17 एका जिवें आतां जिणें जालें दोहीं । वेगळीक कांहीं नव्हे आतां ॥1॥ नारायणा आह्मां नाहीं वेगळीक । पुरविली हे भाक सांभािळली ॥2॥ तुका ह्मणे जालें सायासाचें फळ । सरली ते वेळ काळ दोन्ही ॥3॥ 18 हासों रुसों आतां वाढवूं आवडी । अंतरींची गोडी अवीट ते ॥1॥ सेवासुखें करूं विनोदवचन । आह्मी नारायण एकाएकीं ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी जालों उदासीन । आपुल्या आधीन केला पति ॥3॥ 19 मजसवें आतां येऊं नका कोणी । सासुरवासिनी बाइयानो ॥1॥ न साहवे तुह्मां या जनाची कूट । बोलती वाइऩट ओखटें तें ॥2॥ तुका ह्मणे जालों उदास मोकळ्या । विचरों गोवळ्यासवें आह्मी ॥3॥ 20 शिकविलें तुह्मीं तें राहे तोंवरी । मज आणि हरी वियोग तों ॥1॥ प्रसंगीं या नाहीं देहाची भावना । तेथें या वचना कोण मानी ॥2॥ तुका ह्मणे चित्तीं बैसला अनंत । दिसों नेदी नित्य अनित्य तें ॥3॥ 21 सांगतों तें तुह्मीं अइकावें कानीं । आमुचे [[नाचणी]]ं नाचूं नका ॥1॥ जोंवरी या तुह्मां मागिलांची आस । तोंवरी उदास होऊं नका ॥2॥ तुका ह्मणे काय वांयांविण धिंद । पति ना गोविंद दोन्ही नाहीं ॥3॥ 22 आजिवरी तुह्मां आह्मां नेणपण । कौतुकें खेळणें संग होता ॥1॥ आतां अनावर जालें अगुणाची । करूं नये तें चि करीं सुखें ॥2॥ तुका ह्मणे आतां बुडविलीं दोन्ही । कुळें एक मनीं नारायण ॥3॥ 23 सासुरियां वीट आला भरतारा । इकडे माहेरा स्वभावें चि ॥1॥ सांडवर कोणी न धरिती हातीं । प्रारब्धाची गति भोगूं आतां ॥2॥ न व्हावी ते जाली आमुची भंडाई । तुका ह्मणे काई लाजों आतां ॥3॥ 24 मरणाही आधीं राहिलों मरोनी । मग केलें मनीं होतें तैसें ॥1॥ आतां तुह्मी पाहा आमुचें नवल । नका वेचूं बोल वांयांविण ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी भयाभीत नारी । कैसे संग सरी तुह्मां आह्मां ॥3॥ 25 परपुरुषाचें सुख भोगे तरी । उतरोनि करीं घ्यावें सीस ॥1॥ संवसारा आगी आपुलेनि हातें । लावूनि मागुतें पाहूं नये ॥2॥ तुका ह्मणे व्हावें तयापरी धीट । पतंग हा नीट दीपासोई ॥3॥ 26 अइकाल परी ऐसें नव्हे बाई । न संडा या सोई भ्रताराची ॥1॥ नव्हे आराणुक लौकिकापासून । आपुल्या आपण गोविलें तें ॥2॥ तुका ह्मणे मन कराल कठीण । त्या या निवडोन मजपाशीं ॥3॥ 27 आहांच वाहांच आंत वरी दोन्ही । न लगा गडणी आह्मां तैशा ॥1॥ भेऊं नये तेथें भेडसावूं कोणा । आवरूनि मना बंद द्यावा ॥2॥ तुका ह्मणे कांहीं अभ्यासावांचुनी । नव्हे हे करणी भलतीची ॥3॥ 28 बहुतांच्या आह्मी न मिळों मतासी । कोणी कैसी कैसी भावनेच्या ॥1॥ विचार करितां वांयां जाय काळ । लटिकें तें मूळ फजितीचें ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी करा घटापटा । नका जाऊं वाटा आमुचिया ॥3॥ 29 त्याचें सुख नाहीं आलें अनुभवा । कठिण हें जिवा तोंचिवरी ॥1॥ मागिलांचे दुःख लागों नेदी अंगा । अंतर हें संगा नेदी पुढें ॥2॥ तुका ह्मणे सर्वविशीं हा संपन्न । जाणती महिमान श्रुति ऐसें ॥3॥ 30 न राहे रसना बोलतां आवडी । पायीं दिली बुडी माझ्या मनें ॥1॥ मानेल त्या तुह्मी अइका स्वभावें । मी तों माझ्याभावें अनुसरलें ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मीं फिरावें बहुतीं । माझी तों हे गती जाली आतां ॥3॥ 31 न बोलतां तुह्मां कळों न ये गुज । ह्मणउनी लाज सांडियेली ॥1॥ आतां तुह्मां पुढें जोडीतसें हात । नका कोणी अंत पाहों माझा ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी बैसलों शेजारीं । करील तें हरी पाहों आतां ॥3॥ ॥25॥ 32 नये जरी तुज मधुर उत्तर । दिधला सुस्वर नाहीं देवें ॥1॥ नाहीं तयाविण भुकेला विठ्ठल । येइल तैसा बोल रामकृष्ण ॥ध्रु.॥ देवापाशीं मागें आवडीची भक्ति । विश्वासेंशीं प्रीति भावबळें ॥2॥ तुका ह्मणे मना सांगतों विचार । धरावा निर्धार दिसेंदिस ॥3॥ 33 सावध जालों सावध जालों । हरिच्या आलों जागरणा ॥1॥ तेथें वैष्णवांचे भार । जयजयकार गर्जतसे ॥ध्रु.॥ पळोनियां गेली झोप । होतें पाप आड तें ॥2॥ तुका ह्मणे त्या ठाया । ओल छाया कृपेची ॥3॥ 34 आपुलिया हिता जो असे जागता । धन्य माता पिता तयाचिया ॥1॥ कुळीं कन्यापुत्र होतीं जीं सात्त्विक । तयाचा हरिख वाटे देवा ॥ध्रु.॥ गीता भागवत करिती श्रवण । आणीक चिंतन विठोबाचें ॥2॥ तुका ह्मणे मज घडो त्याची सेवा । तरी माझ्या दैवा पार नाहीं ॥3॥ 35 अंतरींची घेतो गोडी । पाहे जोडी भावाची ॥1॥ देव सोयरा देव सोयरा । देव सोयरा दीनाचा ॥ध्रु.॥ आपुल्या वैभवें । शृंगारावें निर्मळ ॥2॥ तुका ह्मणे जेवी सवें । प्रेम द्यावें प्रीतीचें ॥3॥ 36 सुखें वोळंब दावी गोहा । माझें दुःख नेणा पाहा ॥1॥ आवडीचा मारिला वेडा । होय होय कैसा ह्मणे भिडा ॥ध्रु.॥ निपट मज न चले अन्न । पायली गहूं सांजा तीन ॥2॥ गेले वारीं तुह्मीं आणिली साकर । सातदी गेली साडेदहा शेर ॥3॥ अखंड मज पोटाची व्यथा । दुध[[भात]] साकर [[तूप]] पथ्या ॥4॥ दो पाहरा मज लहरी येती। शुद्ध नाहीं पडे सुपती ॥5॥ नीज नये घाली फुलें । जवळीं न साहती मुलें ॥6॥ अंगी चंदन लावितें भाळीं । सदा शूळ माझे कपाळीं ॥7॥ हाड गळोनि आलें मास । माझें दुःख तुह्मां नेणवे कैसें ॥8॥ तुका ह्मणे जिता गाढव केला । मेलियावरि नरका नेला ॥9॥ 37 पावलें पावलें तुझें आह्मां सर्व । दुजा नको भाव होऊं देऊं ॥1॥ जेथें तेथें तुझीं च पाउलें । त्रिभुवन संचलें विठ्ठला गा ॥ध्रु.॥ भेदाभेदमतें भ्रमाचे संवाद । आह्मां नको वाद त्यांशीं देऊं ॥2॥ तुका ह्मणे अणु तुजविण नाहीं । नभाहूनि पाहीं वाढ आहे ॥3॥ 38 वंदूं चरणरज सेवूं उष्टावळी । पूर्वकर्मा होळी करुनी सांडूं ॥1॥ अमुप हे गांठीं बांधूं भांडवल । अनाथा विठ्ठल आह्मां जोगा ॥ध्रु.॥ अवघे होती लाभ एका या चिंतनें । नामसंकीर्तनें गोविंदाच्या ॥2॥ जन्ममरणाच्या खुंटतील खेपा । होईल हा सोपा सिद्ध पंथ ॥3॥ गेले पुढें त्यांचा शोधीत मारग । चला जाऊं माग घेत आह्मी ॥4॥ तुका ह्मणे घालूं जीवपणा चिरा । जाऊं त्या माहेरा निजाचिया॥5॥ 39 जेविले ते संत मागें उष्टावळी । अवघ्या पत्रावळी करुनी झाडा ॥1॥ सोवळ्या ओंवळ्या राहिलों निराळा । पासूनि सकळां अवघ्यां दुरीं ॥ध्रु.॥ परें परतें मज न लागे सांगावें । हें तों देवें बरें शिकविलें ॥2॥ दुसऱ्यातें आह्मी नाहीं आतळत । जाणोनि संकेत उभा असे ॥3॥ येथें कोणीं कांहीं न धरावी शंका । मज चाड एका भोजनाची ॥4॥ लांचावला तुका मारितसे झड । पुरविलें कोड नारायणें ॥5॥ 40 देवाच्या प्रसादें करा रे भोजन । व्हाल कोण कोण अधिकारी ते ॥1॥ ब्रह्मादिकांसि हें दुर्लभ उिच्छष्ट । नका मानूं वीट ब्रह्मरसीं ॥ध्रु.॥ अवघियां पुरतें वोसंडलें पात्र । अधिकार सर्वत्र आहे येथें ॥2॥ इच्छादानी येथें वळला समर्थ । अवघें चि आर्त पुरवितो ॥3॥ सरे येथें ऐसें नाहीं कदाकाळीं । पुढती वाटे कवळीं घ्यावें ऐसें ॥4॥ तुका ह्मणे पाक लक्षुमीच्या हातें । कामारीसांगातें निरुपम॥5॥ 41 अवगुणांचे हातीं । आहे अवघी फजीती ॥1॥ नाहीं पात्रासवें चाड । प्रमाण तें फिकें गोड ॥ध्रु.॥ विष तांब्या वाटी । भरली लावूं नये होटीं ॥2॥ तुका ह्मणे भाव । शुद्ध बरा सोंग वाव ॥3॥ 42 हरीच्या जागरणा । जातां कां रे नये मना ॥1॥ कोठें पाहासील तुटी । आयुष्य वेचे फुकासाटीं ॥2॥ ज्यांची तुज गुंती । ते तों मोकलिती अंतीं ॥2॥ तुका ह्मणे बरा । लाभ काय तो विचारा ॥3॥ 43 धर्माची तूं मूर्ती । पाप पुण्य तुझे हातीं ॥1॥ मज सोडवीं दातारा । कर्मापासूनि दुस्तरा ॥ध्रु.॥ करिसी अंगीकार । तरी काय माझा भार ॥2॥ जिवींच्या जीवना । तुका ह्मणे नारायणा ॥3॥ 44 ब्रह्मादिक जया लाभासि ठेंगणे । बळिये आह्मी भले शरणागत ॥1॥ कामनेच्या त्यागें भजनाचा लाभ । जाला पद्मनाभ सेवाॠणी ॥ध्रु.॥ कामधेनूचिया क्षीरा पार नाहीं । इच्छेचिये वाही वरुषावे ॥2॥ बैसलिये ठायीं लागलें भरतें । त्रिपुटीवरतें भेदी ऐसें ॥3॥ हरि नाहीं आह्मां विष्णुदासां जगीं । नारायण अंगीं विसावला ॥4॥ तुका ह्मणे बहु लाटे हें भोजन । नाहीं रिता कोण राहत राहों ॥5॥ 45 दुजें खंडे तरी । उरला तो अवघा हरि ॥ आपणाबाहेरी। न लगे ठाव धुंडावा ॥1॥ इतुलें जाणावया जाणा । कोंडें तरी मनें मना ॥ पारधीच्या खुणा । जाणतें चि साधावे ॥ध्रु.॥ देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा ॥ बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥2॥ तुका करी जागा । नको चाचपूं वाउगा ॥ आहेसि तूं आगा। अंगीं डोळे उघडी ॥3॥ 46 विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥1॥ अइका जी तुह्मी भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥ कोणा ही जिवाचा न घडो मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥2॥ तुका ह्मणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥3॥ 47 आह्मी जरी आस । जालों टाकोनि उदास ॥1॥ आतां कोण भय धरी । पुढें मरणाचें हरी ॥ध्रु.॥ भलते ठायीं पडों । देह तुरंगीं हा चढो ॥2॥ तुमचें तुह्मांपासीं । आह्मी आहों जैसीं तैसीं ॥3॥ गेले मानामान । सुखदुःखाचें खंडन ॥4॥ तुका ह्मणे चित्तीं। नाहीं वागवीत खंती ॥5॥ 48 निंदी कोणी मारी । वंदी कोणी पूजा करी ॥1॥ मज हें ही नाहीं तें ही नाहीं । वेगळा दोहीं पासुनी ॥ध्रु.॥ देहभोग भोगें घडे। जें जें जोडे तें बरें ॥2॥ अवघें पावे नारायणीं । जनार्दनीं तुक्याचें ॥3॥ 49 जन विजन जालें आह्मां । विठ्ठलनामा प्रमाणें ॥1॥ पाहें तिकडे बापमाय । विठ्ठल आहे रखुमाई ॥ध्रु.॥ वन पट्टण एकभाव। अवघा ठाव सरता जाला ॥2॥ आठव नाहीं सुखदुःखा । नाचे तुका कौतुकें ॥3॥ 50 हिरा ठेवितां ऐरणीं । वांचे मारितां जो घणीं ॥1॥ तोचि मोल पावे खरा । करणीचा होय चुरा ॥ध्रु.॥ मोहरा होय तोचि अंगें। सूत न जळे ज्याचे संगें ॥2॥ तुका ह्मणे तोचि संत । सोसी जगाचे आघात ॥3॥ 51 आलिंगनें घडे । मोक्ष सायुज्यता जोडे ॥1॥ ऐसा संताचा महिमा । जाली बोलायाची सीमा ॥ध्रु.॥ तीर्थे पर्वकाळ । अवघीं पायांपें सकळ ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । त्यांची केली पावे सेवा ॥3॥ 52 माझिया मीपणा । जाला यावरी उगाणा ॥1॥ भोगी त्यागी पांडुरंग । त्यानें वसविलें अंग ॥ध्रु.॥ टािळलें निमित्त । फार थोडें घात हित ॥2॥ यावें कामावरी । तुका ह्मणे नाहीं उरी ॥3॥ 53 सकळ चिंतामणी शरीर । जरी जाय अहंकार आशा समूळ ॥ निंदा हिंसा नाहीं कपट देहबुिद्ध । निर्मळ स्फटिक जैसा ॥1॥ मोक्षाचें तीर्थ न लगे वाराणसी । येती तयापासीं अवघीं जनें॥ तीर्थांसी तीर्थ जाला तो चि एक । मोक्ष तेणें दर्शनें ॥ध्रु.॥ मन शुद्ध तया काय करिसी माळा । मंडित सकळा भूषणांसी ॥ हरिच्या गुणें गर्जताती सदा । आनंद तया मानसीं ॥2॥ तन मन धन दिलें पुरुषोत्तमा । आशा नाहीं कवणाची ॥ तुका ह्मणे तो परिसाहूनि आगळा । काय महिमा वर्णूं त्याची ॥3॥ 54 आहे तें सकळ कृष्णा चि अर्पण । न कळतां मन दुजें भावी ॥1॥ ह्मणउनी पाठी लागतील भूतें । येती गवसीत पांचजणें ॥ध्रु.॥ ज्याचे त्या वंचलें आठव न होतां । दंड या निमित्ताकारणें हा ॥2॥ तुका ह्मणे काळें चेंपियेला गळा । मी मी वेळोवेळा करीतसे ॥3॥ 55 महारासि सिवे । कोपे ब्राह्मण तो नव्हे ॥1॥ तया प्रायश्चित्त कांहीं । देहत्याग करितां नाहीं ॥ध्रु.॥ नातळे चांडाळ । त्याचा अंतरीं विटाळ ॥2॥ ज्याचा संग चित्तीं । तुका ह्मणे तो त्या याती ॥3॥ 56 तेलनीशीं रुसला वेडा । रागें कोरडें खातो भिडा ॥1॥ आपुलें हित आपण पाही । संकोच तो न धरी कांहीं ॥ध्रु.॥ नावडे लोकां टाकिला गोहो । बोडिले डोकें सांडिला मोहो ॥2॥ शेजारणीच्या गेली रागें ।कुत†यांनी घर भरिलें मागें ॥3॥ पिसारागें भाजिलें घर । नागविलें तें नेणे फार ॥4॥ तुका ह्मणे वांच्या रागें । फेडिलें सावलें देखिलें जगें ॥5॥ 57 मज दास करी त्यांचा । संतदासांच्या दासांचा ॥1॥ मग होत कल्पवरी । सुखें गर्भवास हरी ॥ध्रु.॥ नीचवृत्तिकाम । परी मुखीं तुझें नाम ॥2॥ तुका ह्मणे सेवे । माझे संकल्प वेचावे ॥3॥ 58 सदा तळमळ । चित्ताचिये हळहळ ॥1॥ त्याचें दर्शन न व्हावें । शव असतां तो जिवे ॥ध्रु.॥ कुशब्दाची घाणी । अमंगळविली वाणी ॥2॥ नेणे शब्द पर । तुका ह्मणे परउपकार ॥3॥ 59 जया नाहीं नेम एकादशीव्रत । जाणावें तें प्रेत शव लोकीं ॥1॥ त्याचें वय नित्य काळ लेखीताहे । रागें दात खाय कराकरा ॥ध्रु.॥ जयाचिये द्वारीं तुळसीवृंदावन । नाहीं तें स्मशान गृह जाणां ॥2॥ जये कुळीं नाहीं एक ही वैष्णव । त्याचा बुडे भवनदीतापा ॥3॥ विठोबाचें नाम नुच्चारी जें तोंड । प्रत्यक्ष तें कुंड रजकाचें ॥4॥ तुका ह्मणे त्याचे काष्ठ हातपाय । कीर्तना नव जाय हरीचिया ॥5॥ 60 आह्मी सदैव सुडके । जवळीं येतां चोर धाके ॥ जाऊं पुडी भिकें । कुतरीं घर राखती ॥1॥ नांदणूक ऐसी सांगा । नाहीं तरी वांयां भागा ॥ थोरपण अंगा । तरी ऐसें आणावें ॥ध्रु.॥ अक्षय साचार । केलें सायासांनी घर ॥ एरंडसिंवार । दुजा भार न साहती ॥2॥ धन कण घरोघरीं । पोट भरे भिकेवरी ॥ जतन तीं करी । कोणगुरें वासरें ॥3॥ जाली सकळ नििंश्चती । भांडवल शेण माती । झळझळीत भिंती । वृंदावनें तुळसीचीं ॥4॥ तुका ह्मणे देवा । अवघा निरविला हेवा ॥ कुटुंबाची सेवा । तो चि करी आमुच्या ॥5॥ 61 पराविया नारी माउलीसमान । मानिलिया धन काय वेचे ॥1॥ न करितां परनिंदा द्रव्य अभिलाष । काय तुमचें यास वेचे सांगा ॥ध्रु.॥ बैसलिये ठायी ह्मणतां रामराम । काय होय श्रम ऐसें सांगा ॥2॥ संताचे वचनीं मानितां विश्वास । काय तुमचें यास वेचे सांगा ॥3॥ खरें बोलतां कोण लागती सायास । काय वेचे यास ऐसें सांगा ॥4॥ तुका ह्मणे देव जोडे याचसाटीं । आणीक ते आटी न लगे कांहीं ॥5॥ 62 शुद्धबीजा पोटीं । फळें रसाळ गोमटीं ॥1॥ मुखीं अमृताची वाणी । देह वेचावा कारणीं ॥ध्रु.॥ सर्वांगीं निर्मळ । चित्त जैसें गंगाजळ ॥2॥ तुका ह्मणे जाती । ताप दर्शनें विश्रांती ॥3॥ 63 चित्त समाधानें । तरी विष वाटे सोनें ॥1॥ बहु खोटा अतिशय । जाणां भले सांगों काय ॥ध्रु.॥ मनाच्या तळमळें । चंदनें ही अंग पोळे ॥2॥ तुका ह्मणे दुजा । उपचार पीडा पूजा ॥3॥ 64 परिमळ ह्मूण चोळूं नये फूल । खाऊं नये मूल आवडतें ॥1॥ मोतियाचें पाणी चाखूं नये स्वाद । यंत्र भेदुनि नाद पाहूं नये ॥2॥ कर्मफळ ह्मणुनी इच्छूं नये काम । तुका ह्मणे वर्म दावूं लोकां ॥3॥ 65 माया तें चि ब्रह्म ब्रह्म तेंचि माया । अंग आणि छाया तया परी ॥1॥ तोडितां न तुटे सारितां निराळी । लोटांगणांतळीं हारपते ॥ध्रु.॥ दुजें नाहीं तेथें बळ कोणासाठीं । आणिक ते आटी विचाराची ॥2॥ तुका ह्मणे उंच वाढे उंचपणें । ठेंगणीं लवणें जैसीं तैसीं ॥3॥ 66 दुर्जनासि करी साहे । तो ही दंड हे लाहे ॥1॥ शिंदळीच्या कुंटणी वाटा । संग खोटा खोट्याचा ॥ध्रु.॥ येर येरा कांचणी भेटे। आगी उठे तेथूनी ॥2॥ तुका ह्मणे कापूं नाकें । पुढें आणिकें शिकविती ॥3॥ 67 वृत्ति भूमि राज्य द्रव्य उपाजिऩती । जाणा त्या निश्चितीं देव नाहीं ॥1॥ भाडेकरी वाहे पाठीवरी भार । अंतरींचें सार लाभ नाहीं ॥ध्रु.॥ देवपूजेवरी ठेवूनियां मन । पाषाणा पाषाण पूजी लोभें ॥2॥ तुका ह्मणे फळ चिंतिती आदरें । लाघव हे चार शिंदळीचे ॥3॥ 68 पवित्र सोंवळीं । एक तीं च भूमंडळीं ॥1॥ ज्यांचा आवडता देव । अखंडित प्रेमभाव ॥ध्रु.॥ तीं च भाग्यवंतें । सरतीं पुरतीं धनवित्तें ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । त्यांची केल्या पावे सेवा ॥3॥ 69 आशाबद्ध जन । काय जाणे नारायण ॥1॥ करी इंद्रियांची सेवा । पाहे आवडीचा हेवा ॥ध्रु.॥ भ्रमलें चावळे । तैसें उचित न कळे ॥2॥ तुका ह्मणे विषें । अन्न नाशियलें जैसें ॥3॥ 70 ढेकरें जेवण दिसे साचें । नाहीं तरि काचें कुंथाकुंथी ॥1॥ हे ही बोल ते ही बोल । कोरडे फोल रुचीविण ॥ध्रु.॥ गव्हांचिया होती परी । फके वरी खाऊं नये ॥2॥ तुकां ह्मणे असे हातींचें कांकण । तयासी दर्पण विल्हाळक ॥3॥ 71 करावी ते पूजा मनें चि उत्तम । लौकिकाचें काम काय असे ॥1॥ कळावें तयासि कळे अंतरींचें । कारण तें साचें साचा अंगीं ॥ध्रु.॥ अतिशया अंतीं लाभ किंवा घात । फळ देतें चित्त बीजा ऐसें ॥2॥ तुका ह्मणे जेणें राहे समाधान । ऐसें तें भजन पार पावी ॥3॥ 72 एकादशीव्रत सोमवार न करिती । कोण त्यांची गति होइल नेणों ॥1॥ काय करूं बहु वाटे तळमळ । आंधळीं सकळ बहिर्मुख ॥ध्रु.॥ हरिहरां नाहीं बोटभरी वाती । कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं नारायणीं प्रीति । कोण त्यांची गति होइल नेणों ॥3॥ 73 नव्हे आराणूक संवसारा हातीं । सर्वकाळ चित्तीं हा चि धंदा ॥1॥ देवधर्म सांदीं पडिला सकळ । विषयीं गोंधळ गाजतसे ॥ध्रु. ॥ रात्रि दीस न पुरे कुटुंबाचें समाधान । दुर्लभ दर्शन ईश्वराचें ॥2॥ तुका ह्मणे आत्महत्या रे घातकी । थोर होते चुकी नारायणीं ॥3॥ 74 स्मशान ते भूमि प्रेतरूप जन । सेवाभक्तिहीन ग्रामवासी ॥1॥ भरतील पोट श्वानाचिया परी । विस्त दिली घरीं यमदूतां ॥ध्रु.॥ अपूज्य लिंग तेथें अतित न घे थारा । ऐसी वस्ती चोरां कंटकांची ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं ठावी स्थिति मती । यमाची निश्चिती कुळवाडी ॥3॥ 75 आहाकटा त्याचे करिती पितर । वंशीं दुराचार पुत्र जाला ॥1॥ गळे चि ना गर्भ नव्हे चि कां वांज । माता त्याची लाजलावा पापी ॥ध्रु. ॥ परपीडें परद्वारीं सावधान । सादर चि मन अभाग्याचें ॥2॥ न मिळतां निंदा चाहडी उपवास । संग्रहाचे दोष सकळ ही ॥3॥ परउपकार पुण्य त्या वावडें । विषाचें तें कीडें दुग्धीं मरे ॥4॥ तुका ह्मणे विटाळाची च तो मूर्ति । दया क्षमा शांति नातळे त्या ॥5॥ 76 श्वान शीघ्रकोपी । आपणा घातकर पापी ॥1॥ नाहीं भीड आणि धीर । उपदेश न जिरे क्षीर ॥ध्रु. ॥ माणसांसि भुंके । विजातीनें द्यावे थुंके ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त । मळिण करा तें फजित ॥3॥ 77 देखोनि हरखली अंड । पुत्र जाला ह्मणे रांड ॥ तंव तो जाला भांड । चाहाड चोर शिंदळ ॥1॥ जाय तिकडे पीडी लोकां। जोडी भांडवल थुंका ॥ थोर जाला चुका । वर कां नाहीं घातली ॥ध्रु.॥ भूमि कांपे त्याच्या भारें । कुंभपाकाचीं शरीरें ॥निष्ठ‍उत्तरें। पापदृष्टी मळिणचित्त ॥2॥ दुराचारी तो चांडाळ । पाप सांगातें विटाळ । तुका ह्मणे खळ । ह्मणोनियां निषिद्ध तो ॥3॥ 78 नेणें गाणें कंठ नाहीं हा सुस्वर । घालूं तुज भार पांडुरंगा ॥1॥ नेणें राग वेळ काळ घात मात । तुझे पायीं चित्त ठेवीं देवा ॥2॥ तुका ह्मणे मज चाड नाहीं जना । तुज नारायणा वांचूनिया॥3॥ 79 माझी पाठ करा कवी । उट लावी दारोदार ॥1॥ तंव तया पारखी सिव । लाजे ठाव सांडितां ॥ध्रु. ॥ उष्टावळी करूनि जमा । कुंथुनि प्रेमा आणितसे ॥2॥ तुका ह्मणे बाहेरमुदी । आहा च गोविंदीं न सरती ॥3॥ 80 उपाधीच्या नांवें घेतला सिंतोडा । नेदूं आतां पीडा आतळों ते ॥1॥ काशासाठीं हात भरूनि धुवावे । चालतिया गोवे मारगासि ॥ध्रु. ॥ काय नाहीं देवें करूनि ठेविलें । असें तें आपुलें ते ते ठायीं ॥2॥ तुका ह्मणे जेव्हां गेला अहंकार । तेव्हां आपपर बोळविले ॥3॥ 81 योगाचें तें भाग्य क्षमा । आधीं दमा इंद्रियें ॥1॥ अवघीं भाग्यें येती घरा । देव सोयरा जालिया ॥ध्रु. ॥ मिरासीचें ह्मूण सेत। नाहीं देत पीक उगें ॥2॥ तुका ह्मणे उचित जाणां । उगीं सिणा काशाला ॥3॥ 82 न ये नेत्रां जळ । नाहीं अंतरीं कळवळ ॥1॥ तों हे चावटीचे बोल । जन रंजवणें फोल ॥ध्रु. ॥ न फळे उत्तर । नाहीं स्वामी जों सादर ॥2॥ तुका ह्मणे भेटी । जंव नाहीं दृष्टादृष्टी ॥3॥ 83 बाईल सवासिण आई । आपण पितरांचे ठायीं ॥1॥ थोर वेच जाला नष्टा । अवघ्या अपसव्य चेष्टा ॥ध्रु. ॥ विषयांचे चरवणीं । केली आयुष्याची गाळणी ॥2॥ तुका ह्मणे लंडा । नाहीं दया देव धोंडा ॥3॥ 84 दानें कांपे हात । नाव तेविशीं मात ॥1॥ कथी चावटीचे बोल । हिंग क्षीरीं मिथ्या फोल ॥ध्रु.॥ न वजती पाप । तीर्था ह्मणे वेचूं काय ॥2॥ तुका ह्मणे मनीं नाहीं । न ये आकारातें कांहीं ॥3॥ 85 वळितें जें गाई । त्यासि फार लागे काई ॥1॥ निवे भावाच्या उत्तरीं । भलते एके धणी वरी ॥ध्रु.॥ न लगती प्रकार । कांहीं मानाचा आदर ॥2॥ सांडी थोरपणा । तुका ह्मणे सवें दीना ॥3॥ 86 मैत्र केले महा बळी । कामा न येती अंतकाळीं ॥1॥ आधीं घे रे रामनाम । सामा भरीं हा उत्तम ॥ध्रु.॥ नाहीं तरी यम । दांत खातो करकरा ॥2॥ धन मेळविलें कोडी । काळ घेतल्या न सोडी ॥3॥ कामा न ये हा परिवार । सैन्य लोक बहु फार ॥4॥ तंववरि मिरविसी बळ । जंव आला नाहीं काळ ॥5॥ तुका ह्मणे बापा । चुकवीं चौ†याशींच्या खेपा ॥6॥ 87 कानडीनें केला म†हाटा भ्रतार । एकाचें उत्तर एका न ये ॥1॥ तैसें मज नको करूं कमळापति । देई या संगति सज्जनांची ॥ध्रु.॥ तिनें पाचारिलें इल बा ह्मणोन । येरु पळे आण जाली आतां ॥2॥ तुका ह्मणे येर येरा जें विच्छिन्न । तेथें वाढे सीण सुखा पोटीं ॥3॥ 88 सुख पाहतां जवापाडें । दुःख पर्वता एवढें ॥1॥ धरीं धरीं आठवण । मानीं संताचें वचन ॥ध्रु.॥ नेलें रात्रीनें तें अर्धें । बाळपण जराव्याधें ॥2॥ तुका ह्मणे पुढा । घाणा जुंती जसी मूढा ॥3॥ 89 बोलायाचा त्यासीं । नको संबंध मानसीं ॥1॥ जया घडली संतनिंदा । तुज विसरूनि गोविंदा ॥ध्रु.॥ जळो त्याचें तोंड। नको दृष्टीपुढें भांड ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । तया दुरी मज ठेवा ॥3॥ 90 [[तीळ]] जाळिले तांदुळ । काम क्रोधे तैसे चि खळ ॥1॥ कां रे सिणलासी वाउगा । न भजतां पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ मानदंभासाठीं। केली अक्षरांची आटी ॥2॥ तप करूनि तीर्थाटन । वाढविला अभिमान ॥3॥ वांटिलें तें धन । केली अहंता जतन ॥4॥ तुका ह्मणे चुकलें वर्म । केला अवघा चि अधर्म ॥5॥ 91 संवसारतापें तापलों मी देवा । करितां या सेवा कुटुंबाची ॥1॥ ह्मणऊनी तुझे आठविले पाय । ये वो माझे माय पांडुरंगे ॥ध्रु.॥ बहुतां जन्मींचा जालों भारवाही । सुटिजे हें नाहीं वर्म ठावें ॥2॥ वेढियेलों चोरीं अंतर्बाह्यात्कारीं । कणव न करी कोणी माझी ॥3॥ बहु पांगविलों बहु नागविलों । बहु दिवस जालों कासाविस ॥4॥ तुका ह्मणे आतां धांव घाली वेगीं । ब्रीद तुझें जगीं दीननाथा ॥5॥ 92 भक्तॠणी देव बोलती पुराणें । निर्धार वचनें साच करीं ॥1॥ मागें काय जाणों अइकिली वार्त्ता । कबिर सातें जातां घडिया वांटी ॥ध्रु.॥ माघारिया धन आणिलें घरासि । न घे केला त्यासि त्याग तेणें ॥2॥ नामदेवाचिया घरासि आणिलें । तेणें लुटविलें द्विजां हातीं ॥3॥ प्रत्यक्षासि काय द्यावें हें प्रमाण । व्यंकोबाचें ॠण फेडियेलें ॥4॥ बीज दळोनियां केली आराधना । लागे नारायणा पेरणें तें ॥5॥ तुका ह्मणे नाहीं जयासि निर्धार । नाडला साचार तो चि एक ॥6॥ 93 भोगें घडे त्याग । त्यागें अंगा येती भोग ॥1॥ ऐसें उफराटें वर्म । धर्मा अंगीं च अधर्म ॥ध्रु.॥ देव अंतरे तें पाप । खोटे उगवा संकल्प ॥2॥ तुका ह्मणे भीड खोटी । लाभ विचारावा पोटीं ॥3॥ 94 भोरप्यानें सोंग पालटिलें वरी । ध्यान धरी मत्स्या जैसें ॥1॥ टिळे माळा मैंद मुद्रा लावी अंगीं । देखों नेदि जगीं फांसे जैसे ॥ध्रु.॥ ढीवर या मत्स्या चारा घाली जैसा । भीतरील फांसा कळों नेदी ॥2॥ खाटिक हा स्नेहवादें पशु पाळी । कापावया नळी तया साठीं ॥3॥ तुका ह्मणे तैसा भला मी लोकांत । परी तूं कृपावंत पांडुरंगा ॥4॥ 95 गेली वीरसरी । मग त्यासि रांड मारी ॥1॥ मग नये तैसी सत्ता । गेली मागील आणितां ॥ध्रु.॥ भंगलिया चित्ता । न ये काशानें सांदितां ॥2॥ तुका ह्मणे धीर । भंगलिया पाठीं कीर ॥3॥ 96 युक्ताहार न लगे आणिक साधनें । अल्प नारायणें दाखविलें ॥1॥ कलियुगामाजी करावें कीर्तन । तेणें नारायण देइल भेटी ॥ध्रु.॥ न लगे हा लौकिक सांडावा वेव्हार । घ्यावें वनांतर भस्म दंड ॥2॥ तुका ह्मणे मज आणि उपाव । दिसती ते वाव नामाविण ॥3॥ 97 कंठीं कृष्णमणी । नाहीं अशुभ ते वाणी ॥1॥ हो का नर अथवा नारी । रांड तयें नावें खरी ॥ध्रु.॥ नाहीं हातीं दान । शूरपणाचें कांकण ॥2॥ वाळियेली संतीं । केली बोडोनि फजिती ॥3॥ तुका ह्मणे ताळा । नाहीं त्याची अवकळा ॥4॥ 98 माया ब्रह्म ऐसें ह्मणती धर्मठक । आपणासरिसे लोक नागविले ॥1॥ विषयीं लंपट शिकवी कुविद्या । मनामागें नांद्या होऊनि फिरे ॥ध्रु.॥ करुनी खातां पाक जिरे सुरण राई । करितां अतित्याई दुःख पावे ॥2॥ औषध द्यावया चाळविलें बाळा । दावूनियां गुळा दृष्टीपुढें ॥3॥ तरावया आधीं शोधा वेदवाणी । वांजट बोलणीं वारा त्यांचीं ॥4॥ तुका ह्मणे जयां पिंडाचें पाळण। न घडे नारायणभेट तयां ॥5॥ 99 मृगजळ दिसे साचपणा ऐसें । खोटियाचें पिसें ऊर फोडी ॥1॥ जाणोन कां करा आपुलाले घात । विचारा रे हित लवलाहीं ॥ध्रु.॥ संचित सांगातीं बोळवणें सवें । आचरलें द्यावें फळ तेणें ॥2॥ तुका ह्मणे शेखी श्मशान तोंवरी । संबंध गोवरी अंगीं सवें ॥3॥ 100 गौळीयाची ताकपिरें । कोण पोरें चांगलीं ॥1॥ येवढा त्यांचा छंद देवा । काय सेवा भक्ती ते ॥ध्रु.॥ काय उपास पडिले होते । कण्याभोंवते विदुराच्या ॥2॥ तुका ह्मणे कुब्जा दासी । रूपरासी हीनकळा ॥3॥ 101 आतां तरी पुढें हा चि उपदेश । नका करूं नाश आयुष्याचा ॥1॥ सकळांच्या पायां माझें दंडवत । आपुलालें चित्त शुद्ध करा ॥ध्रु.॥ हित तें करावे देवाचें चिंतन । करूनियां मन एकविध ॥2॥ तुका ह्मणे लाभ होय तो व्यापार । करा काय फार शिकवावें ॥3॥ 102 भHाविण देवा । कैंचें रूप घडे सेवा ॥1॥ शोभविलें येर येरां । सोनें एके ठायीं हिरा ॥ध्रु.॥ देवाविण भHा । कोण देता निष्कामता ॥2॥ तुका ह्मणे बाळ । माता जैसें स्नेहजाळ ॥3॥ 103 विश्वाचा जनिता । ह्मणे यशोदेसि माता ॥1॥ ऐसा भHांचा अंकित । लागे तैसी लावी प्रीत ॥ध्रु.॥ निष्काम निराळा। गोपी लावियेल्या चाळा ॥2॥ तुका ह्मणे आलें । रूपा अव्यH चांगलें ॥3॥ 104 काय दिनकरा । केला कोंबडएानें खरा ॥1॥ कां हो ऐसा संत ठेवा । भार माझे माथां देवा ॥ध्रु.॥ आडविलें दासीं । तरि कां मरती उपवासी ॥2॥ तुका ह्मणे हातीं । कळा सकळ अनंतीं ॥3॥ 105 जेवितां ही घरी । नाक हागतिया परी ॥1॥ ऐसियाचा करी चाळा । आपुली च अवकळा ॥ध्रु.॥ सांडावें मांडावें । काय ऐसें नाहीं ठावें ॥2॥ तुका ह्मणे करी । ताका दुधा एक सरी ॥3॥ 106 हो का पुत्र पत्नी बंधु । त्यांचा तोडावा संबंधु ॥1॥ कळों आलें खटएाळसें । शिवों नये लिंपों दोषें ॥ध्रु.॥ फोडावें मडकें। मेलें लेखीं घायें एकें ॥2॥ तुका ह्मणे त्यागें । विण चुकीजेना भोगें ॥3॥ 107 व्याल्याविण करी शोभनतांतडी । चार ते गधडी करीतसे ॥1॥ कासया पाल्हाळ आणिकांचे देखी । सांगतां नव्हे सुखी साखरेसि ॥ध्रु.॥ कुंथाच्या ढेकरें न देवेल पुष्टी । रूप दावी कष्टी मिळण वरी ॥2॥ तुका ह्मणे अरे वाचाळ हो ऐका । अनुभवेंविण नका वाव घेऊं ॥3॥ 108 जेणें घडे नारायणीं अंतराय । होत बाप माय वर्जावीं तीं ॥1॥ येर िप्रया पुत्र धना कोण लेखा । करिती तीं दुःखा पात्र शत्रु ॥ध्रु.॥ प्रल्हादें जनक बिभीषणें बंधु । राज्य माता निंदु भरतें केली ॥2॥ तुका ह्मणे सर्व धर्म हरिचे पाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥3॥ 109 मान अपमान गोवे । अवघे गुंडूनी ठेवावे ॥1॥ हें चि देवाचें दर्शन । सदा राहे समाधान ॥ध्रु.॥ शांतीची वसती । तेथें खुंटे काळगती ॥2॥ आली ऊर्मी साहे । तुका ह्मणे थोडें आहे ॥3॥ 110 थोडें आहे थोडें आहे । चित्त साहे जालिया ॥1॥ हर्षामर्ष नाहीं अंगीं । पांडुरंगीं सरलें तें ॥ध्रु.॥ अवघ्या साधनांचें सार। न लगे फार शोधावें ॥2॥ तुका ह्मणे लटिकें पाहें । सांडीं देह अभिमान ॥3॥ 111 आतां उघडीं डोळे । जरी अद्यापि न कळे ॥ तरी मातेचिये खोळे । दगड आला पोटासि ॥1॥ मनुष्यदेहा ऐसा निध। साधिली ते साधे सिद्ध ॥ करूनि प्रबोध । संत पार उतरले ॥ध्रु.॥ नाव चंद्रभागे तीरीं । उभी पुंडलीकाचे द्वारीं ॥ कट धरूनियां करीं । उभाउभी पालवी ॥2॥ तुका ह्मणे फुकासाठीं । पायीं घातली या मिठी ॥ होतो उठाउठी । लवकरी च उतार ॥3॥ 112 न करीं संग राहें रे निश्चळ । लागों नेदीं मळ ममतेचा ॥1॥ या नांवें अद्वैत खरें ब्रह्मYाान । अनुभवावांचून बडबड ते ॥ध्रु.॥ इंिद्रयांचा जय वासनेचा क्षय । संकल्पा ही न ये वरी मन ॥2॥ तुका ह्मणे न ये जाणीव अंतरा । अंतरीं या थारा आनंदाचा ॥3॥ 113 पंढरीचा महिमा । देतां आणीक उपमा ॥1॥ ऐसा ठाव नाहीं कोठें । देव उभाउभी भेटे ॥ध्रु.॥ आहेति सकळ । तीथॉ काळें देती फळ ॥2॥ तुका ह्मणे पेठ । भूमिवरी हे वैकुंठ ॥3॥ 114 तिथाअ धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥1॥ मिळालिया संतसंग । समपिऩतां भलें अंग ॥ध्रु.॥ तीथाअ भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥2॥ तुका ह्मणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥3॥ 115 घेऊनियां चक्र गदा । हा चि धंदा करी तो ॥1॥ भHा राखेे पायापासीं । दुर्जनासी संहारी ॥ध्रु.॥ अव्यH तें आकारलें। रूपा आलें गुणवंत ॥2॥ तुका ह्मणे पुरवी इच्छा । जया तैसा विठ्ठल ॥3॥ 116 देखोनि पुराणिकांची दाढी । रडे काुंफ्दे नाक ओढी ॥1॥ प्रेम खरें दिसे जना । भिन्न अंतरीं भावना ॥ध्रु.॥ आवरितां नावरे । खुर आठवी नेवरे ॥2॥ बोलों नयें मुखावाटां । ह्मणे होतां ब्यांचा तोटा ॥3॥ दोन्ही सिंगें चारी पाय । खुणा दावी ह्मणे होय ॥4॥ मना आणितां बोकड । मेला त्याची चरफड ॥5॥ होता भाव पोटीं। मुखा आलासे शेवटीं ॥6॥ तुका ह्मणे कुडें । कळों येतें तें रोकडें ॥7॥ 117 दुर्जनाची गंधी विष्ठेचिया परी । देखोनियां दुरी व्हावें तया ॥1॥ अइका हो तुह्मी मात हे सज्जन । करूं संघष्टन नये बोलों ॥ध्रु.॥ दुर्जनाचे अंगीं अखंड विटाळ । वाणी रजस्वला स्रवे तैशी ॥2॥ दुर्जनाचें भय धरावें त्यापरी । पिसाळलेवरी धांवे श्वान ॥3॥ दुर्जनाचा भला नव्हे अंगसंग । बोलिलासे त्याग देशाचा त्या ॥4॥ तुका ह्मणे किती सांगावें पृथक । अंग कुंभीपाक दुर्जनाचें ॥5॥ 118 अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा । ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥1॥ वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण । श्रेष्ठाचें वचन न मानी जो ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा तो दुर्जन शिवों नये ॥2॥ 119 शब्दा नाहीं धीर । ज्याची बुिद्ध नाहीं िस्थर ॥1॥ त्याचें न व्हावे दर्शन । खळा पंगती भोजन ॥ध्रु.॥ संतास जो निंदी। अधम लोभासाठीं वंदी ॥2॥ तुका ह्मणे पोटीं । भाव अणीक जया होटीं ॥3॥ 120 चोरें चोरातें करावा उपदेश । आपुला अभ्यास असेल तो ॥1॥ शिंदळीच्या मागें वेचितां पाउलें । होइऩल आपुलें तिच्या ऐसें ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे भितो पुढिलिया दत्ता । ह्मणऊनि चिंता उपजली ॥2॥ 121 मांडवाच्या दारा । पुढें आणिला ह्मातारा ॥1॥ ह्मणे नवरी आणा रांड । जाळा नव†याचें तोंड ॥ध्रु.॥ समय न कळे । काय उपयोगीं ये वेळे ॥2॥ तुका ह्मणे खरा । येथूनिया दूर करा ॥3॥ 122 कांहीं नित्यनेमाविण । अन्न खाय तो श्वान ॥ वांयां मनुष्यपण । भार वाहे तो वृषभ ॥1॥ त्याचा होय भूमी भार । नेणे यातीचा आचार ॥ जाला दावेदार । भोगवी अघोर पितरांसि ॥ध्रु.॥ अखंड अशुभ वाणी । खरें न बोले स्वप्नीं ॥ पापी तयाहुनी । आणीक नाहीं दुसरा ॥2॥ पोट पोसी एकला । भूतीं दया नाहीं ज्याला ॥ पाठीं लागे आल्या । अतिताचे दाराशीं ॥3॥ कांहीं संतांचे पूजन । न घडे तीर्थांचें भ्रमण ॥ यमाचा आंदण । सीण थोर पावेल ॥4॥ तुका ह्मणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हानी । देवा विसरूनी । गेलीं ह्मणतां मी माझें ॥5॥ 123 कन्या गो करी कथेचा विकरा । चांडाळ तो खरा तया नांवें ॥1॥ गुण अवगुण हे दोन्ही प्रमाण । यातिशीं कारण नाहीं देवा ॥2॥ आशाबद्ध नये करूं तें करिती । तुका ह्मणे जाती नरकामधीं ॥3॥ 124 हरिहरां भेद । नाहीं करूं नये वाद ॥1॥ एक एकाचे हृदयीं । गोडी साखरेच्या ठायीं ॥ध्रु.॥ भेदकासी नाड । एक वेलांटी च आड ॥2॥ उजवें वामांग । तुका ह्मणे एक चि अंग ॥3॥ 125 वक्त्या आधीं मान । गंध अक्षता पूजन । श्रोता यति जाला जाण । तरी त्या नाहीं उचित ॥1॥ शीर सर्वांगा प्रमाण । यथाविधि कर चरण । धर्माचें पाळण । सकळीं सत्य करावें ॥ध्रु.॥ पट्ट पुत्र सांभाळी । पिता त्याची आYाा पाळी । प्रमाण सकळीं । ते मर्यादा करावी ॥2॥ वरासनीं पाषाण । तो न मानावा सामान्य । येर उपकरणें । सोनियाचीं परी तीं नीच ॥3॥ सोनियाचा पैंजण । मुगुटमणि केला हीण । जयाचें कारण । तया ठायीं अळंकार ॥4॥ सेवका स्वामीसाठीं मान । त्याचें नाम त्याचें धन । तुका ह्मणे जाण। तुह्मी संत तदथाअ ॥5॥ 126 घरीं रांडा पोरें मरती उपवासीं । सांगे लोकांपासीं थोरपण ॥1॥ नेऊनियां घरा दाखवावें काय । काळतोंडा जाय चुकावूनि ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी जाणों त्या प्रमाण । ठकावे हे जन तैसे नहों ॥3॥ जोहार - अभंग 3 127 मायबाप जोहार । सारा साधावया आलों वेसकर ॥1॥ मागील पुढील करा झाडा । नाहीं तरी खोडा घालिती जी ॥ध्रु.॥ फांकुं नका रुजू जालिया वांचून । सांगा जी कोण घरीं तीं धण्या ॥2॥ आजि मायबाप करा तडामोडी । उद्यां कोणी घडी राहेना हो ॥3॥ तुका ह्मणे कांहीं न चले ते बोली । अखरते सालीं झाडा घेती ॥4॥ 128 येऊं द्या जी कांहीं वेसकरास । आंतून बाहेर वोजेचा घास ॥1॥ जों यावें तों हात चि रिता नाहीं । कधीं तरीं कांहीं द्यावें घ्यावें ॥2॥ तुका ह्मणे उद्यां लावीन ह्मनेरा । जे हे दारोदारांभोंवतीं फिरा ॥3॥ 129 देती घेती परज गेली । घर खालीं करूनियां ॥1॥ धांवणियाचे न पडे हातीं । खादली राती काळोखी ॥ध्रु.॥ वघियांचे अवघें नेलें । काहीं ठेविलें नाहीं मागें ॥2॥ सोंग संपादुनि दाविला भाव । गेला आधीं माव वरि होती ॥3॥ घराकडे पाहूं नये सें चि जालें । अमानत केलें दिवाणांत ॥4॥ आतां तुका कोणा न लगे चि हातीं । जाली ते नििश्चती बोलों नये ॥5॥ ॥3॥ 130 शुकसनकादिकीं उभारिला बाहो । परििक्षतीला हो दिसां सातां ॥1॥ उठाउठी करी स्मरणाचा धांवा । धरवत देवा नाहीं धीर ॥ध्रु.॥ त्वरा जाली गरुड टाकियेला मागें । द्रौपदीच्या लागें नारायणें ॥2॥ तुका ह्मणे करी बहु च तांतडी । प्रेमाची आवडी लोभ फार ॥3॥ 131 बोललों तें कांहीं तुमचिया हिता । वचन नेणतां क्षमा कीजे ॥1॥ वाट दावी तया न लगे रुसावें । अतित्याइऩ जीवें नाश पावे ॥ध्रु.॥ निंब दिला रोग तुटाया अंतरीं । पोभािळतां वरि आंत चरे ॥2॥ तुका ह्मणे हित देखण्यासि कळे । पडती आंधळे कूपा माजी ॥3॥ 132 माकडें मुठीं धरिलें फुटाणे । गुंतले ते नेणे हात तेथें ॥1॥ काय तो तयाचा लेखावा अन्याय । हित नेणे काय आपुलें तें ॥ध्रु.॥ शुकें निळकेशीं गोवियेले पाय । विसरोनि जाय पक्ष दोन्ही ॥2॥ तुका ह्मणे एक ऐसे पशुजीव । न चले उपाव कांहीं तेथें ॥3॥ 133 हरि तूं निष्ठ‍ निर्गुण । नाहीं माया बहु कठिण । नव्हे तें करिसी आन । कवणें नाहीं केलें तें ॥1॥ घेऊनि हरिश्चंद्राचें वैभव । राज्य घोडे भाग्य सर्व । पुत्र पत्नी जीव । डोंबाघरीं वोपविलीं ॥ध्रु.॥ नळा दमयंतीचा योग । बिघडिला त्यांचा संग । ऐसें जाणे जग । पुराणें ही बोलती ॥2॥ राजा शिबी चक्रवर्ती । कृपाळु दया भूतीं । तुळविलें अंतीं । तुळें मास तयाचें ॥3॥ कर्ण भिडता समरंगणीं । बाणीं व्यापियेला रणीं । मागसी पाडोनी । तेथें दांत तयाचे ॥4॥ बळी सर्वस्वें उदार । जेणें उभारिला कर । करूनि काहार । तो पाताळीं घातला ॥5॥ िश्रयाळाच्या घरीं । धरणें मांडिलें मुरारी । मारविलें करीं । त्याचें बाळ त्याहातीं ॥6॥ तुज भावें जे भजती । त्यांच्या संसारा हे गति । ठाव नाहीं पुढती। तुका ह्मणे करिसी तें ॥7॥ 134 चाल केलासी मोकळा । बोल विठ्ठल वेळोवेळां ॥1॥ तुज पापचि नाहीं ऐसें । नाम घेतां जवळीं वसे ॥ध्रु.॥ पंच पातकांच्या कोडी । नामें जळतां न लगे घडी ॥2॥ केलीं मागें नको राहों । तुज जमान आह्मी आहों ॥3॥ करीं तुज जीं करवती । आणिक नामें घेऊं किती ॥4॥ तुका ह्मणे काळा । रीग नाहीं निघती ज्वाळा ॥5॥ 135 बाळ बापा ह्मणे काका । तरी तो कां निपराध ॥1॥ जैसा तैसा भाव गोड । पुरवी कोड विठ्ठल ॥ध्रु.॥ साकरेसि ह्मणतां धोंडा । तरी कां तोंडा न रुचे ॥2॥ तुका ह्मणे आरुष बोल । नव्हे फोल आहाच ॥3॥ 136 चित्तीं नाहीं तें जवळीं असोनि काय । वत्स सांडी माय तेणें न्यायें ॥1॥ प्रीतीचा तो वायु गोड लागे मात । जरी जाय चित्त मिळोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे अवघें फिकें भावाविण । मीठ नाहीं अन्न तेणें न्यायें ॥3॥ 137 काय कशी करिती गंगा । भीतरिं चांगा नाहीं तो ॥1॥ अधणीं कुचर बाहेर तैसा । नये रसा पाकासि ॥ध्रु.॥ काय टिळे करिती माळा । भाव खळा नाहीं त्या ॥2॥ तुका ह्मणे प्रेमें विण । बोले भुंके अवघा शीण ॥3॥ 138 शिंदळा साल्याचा नाहीं हा विश्वास । बाइऩल तो त्यास न विसंभे ॥1॥ दुष्ट बुिद्ध चोरी करी निरंतर । तो ह्मणे इतर लोक तैसे ॥2॥ तुका ह्मणे जया चित्तीं जे वासना । तयाची भावना तयापरी ॥3॥ काला चेंडुफळी - अभंग 100 139 झेला रे झेला वरचेवर झेला । हातिचें गमावी तो पाठीं साहे टोला ॥1॥ त्रिगुणाचा चेंडू हातें झुगारी निराळा । वरिलिया मुखें मन लावी तेथें डोळा ॥ध्रु.॥ आगळा होऊनि धरी वरिचिया वरी। चपळ तो जिंके गांढएा ठके येरझारीं ॥2॥ हातीं सांपडलें उभें बैसों नेदी कोणी । सोरीमागें सोरी घेती ओणवें करूनि ॥3॥ डाइप पडिलिया सोसी दुःखाचे डोंगर । पाठीवरी भार भोंवता ही उभा फेर ॥4॥ तुका ह्मणे सुख पाहे तयाचें आगळें । जिंकी तो हरवी कोणी एका तरी काळें ॥5॥ 140 अझुनि कां थीर पोरा न ह्मणसी किर । धरुनियां धीर लाजे बुर निघाला ॥1॥ मोकळा होतासि कां रे पडिलासि डाइप । वरिलांचा भार आतां उतरेसा नाहीं ॥ध्रु.॥ मेळवूनि मेळा एकाएकीं दिली मिठी । कविळलें एक बहु बैसविलीं पाठीं ॥2॥ तळील तें वरी वरील तें येतें तळा । न सुटे तोंवरी येथें गुंतलिया खेळा ॥3॥ सांडितां ठाव पुढें सइऩल धरी हात । चढेल तो पडेल ऐसी ऐका रे मात ॥4॥ तुका ह्मणे किती आवरावे हात पाय । न खेळावें तोंच बरें वरी न ये डाय ॥5॥ कोडें - अभंग 2 141 कोडें रे कोडें ऐका हें कोडें । उगवूनि फार राहे गुंतोनियां थोडें ॥1॥ पुसतसे सांगा मी हें माझें ऐसें काइऩ ॥ रुसूं नका नुगवे तो झवे आपुली आइऩ ॥ध्रु.॥ सांगतों हें मूळ काहीं न धरावी खंती । ज्यालें ज्यवो मेलें मरो प्रारब्धा हातीं ॥2॥ तुका ह्मणे अभिमान सांडावा सकळीं । नये अंगावरी वांयां येऊं देऊं कळी ॥3॥ 142 नुगवे तें उगवून सांगितलें भाइऩ । घालुनियां ताळा आतां शुद्ध राखा घाइऩ ॥1॥ आतां कांहीं नाहीं राहिलें । म्यां आपणा आपण पाहिलें ॥ध्रु.॥ कमाइऩस मोल येथें नका रीस मानू। निवडूं नये मज कोणा येथें वानूं ॥2॥ तुका ह्मणे पदोपदीं कान्हो वनमाळी । जयेजत मग सेवटिला एक वेळीं ॥3॥ 143 हारस आनंदाचा । घोष करा हरिनामाचा । कोण हा दैवाचा । भाग पावे येथील ॥1॥ पुण्य पाहिजे बहुत । जन्मांतरींचें संचित । होइऩल करीत । आला अधिकारी तो ॥ध्रु.॥ काय पाहातां हे भाइऩ । हरुषें नाचा धरा घाइऩ । पोटभरी कांहीं । घेतां उरी कांहीं ठेवा ॥2॥ जें सुख दृष्टी आहे । तें च अंतरीं जो लाहे । तुका ह्मणे काय। किळकाळ तें बापुडें ॥3॥ 144 अवघे गोपाळ ह्मणती या रे करूं काला । काय कोणाची सिदोरी ते पाहों द्या मला । नका कांहीं मागें पुढें रे ठेवूं खरें च बोला । वंची वंचला तो चि रे येथें भोवंडा त्याला ॥1॥ घेतल्या वांचून झाडा रे नेदी आपुलें कांहीं । एकां एक ग्वाही बहुत देती मोकळें नाहीं । ताक सांडी येर येर रे काला भात [[भाकरी]] [[दही]]ं । आलें घेतो मध्यें बैसला नाहीं आणवीत तें ही ॥ध्रु.॥ एका नाहीं धीर तांतडी दिल्या सोडोनि मोटा । एक सोडितील गाठी रे एक चालती वाटा । एक उभा भार वाहोनि पाहे उगाचि खोटा । एक ते करूनि आराले आतां ऐसें चि घाटा ॥2॥ एकीं िस्थराविल्या गाइऩ रे एक वळत्या देती । एकांच्या फांकल्या वोढाळा फेरे भोंवतीं घेती। एकें चाराबोरा गुंतलीं नाहीं जीवन चित्तीं । एक एका चला ह्मणती एक हुंबरी घेती ॥3॥ एकीं एकें वाटा लाविलीं भोळीं नेणतीं मुलें । आपण घरींच गुंतले माळा नासिलीं फुलें । गांठीचें तें सोडूं नावडे खाय आइतें दिलें । सांपडलें वेठी वोढी रे भार वाहातां मेलें ॥4॥ एक ते माया गुंतले घरीं बहुत काम । वार्ता ही नाहीं तयाची तया कांहीं च ठावें जैसें होतें शिळें संचित तैसें लागलें खावें । हातोहातीं गेलें वेचुनि मग पडिलें ठावें ॥5॥ एकीं हातीं पायीं पटे रे अंगीं लाविल्या राखा । एक ते सोलिव बोडके केली सपाट शिखा। एक ते आळसी तळीं रे वरी वाढिल्या काखा । सिदोरी वांचून बुिद्ध रे केला अवघ्यां वाखा ॥6। तुका ह्मणे आतां कान्होबा आह्मां वांटोनि द्यावें । आहे नाहीं आह्मांपाशीं तें तुज अवघें चि ठावें। मोकलितां तुह्मी शरण आह्मी कवणासि जावें । कृपावंते कृपा केली रे पोट भरे तों खावें ॥7॥ 145 बैसवुनि फेरी । गडियां मध्यभागीं हरी । अवघियांचें करी । समाधान सारिखें ॥1॥ पाहे तो देखे समोर । भोगी अवघे प्रकार । हरुषें झेली कर । कवळ मुखीं देती ते ॥ध्रु.॥ बोले बोलतिया सवें । देतील तें त्यांचें घ्यावें । एक एका ठावें । येर येरा अदृश्य ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । बहु आवडीचा हेवा । कोणाचिया जीवा वाटों नेदी विषम ॥3॥ 146 आह्मां निकट वासें । कळों आलें जैसें तैसें । नाहीं अनारीसें । कान्होबाचे अंतरीं ॥1॥ पीडती आपुल्या भावना । जैसी जयाची वासना । कर्माचा देखणा । पाहे लीळा कौतुक ॥ध्रु.॥ खेळ खेळे न पडे डाइप । ज्याचा भार त्याच्या ठायीं । कोणी पडतील डाइप । कोणी कोडीं उगवीती ॥2॥ तुका ह्मणे कवळ । हातीं घेऊनि गोपाळ । देतो ज्यांचें बळ । त्यांसि तैसा विभाग ॥3॥ 147 काम सारूनि सकळ । आले अवघे गोपाळ । जाली आतां वेळ । ह्मणती आणा सिदो†या ॥1॥ देती आपुलाला झाडा। गाइऩ बैसविल्या वाडां । दोंदिल बोबडा । वांकडएाचा हरि मेळीं ॥ध्रु.॥ आपुलालिये आवडी । मुदा बांधल्या परवडी । निवडूनियां गोडी । हरि मेळवी त्यांत तें ॥2॥ भार वागविला खांदीं । नव्हती मिळाली जों मांदी । सकाळांचे संदी । वोझीं अवघीं उतरलीं ॥3॥ मागे जो तांतडी । त्यासि रागा येती गडी । तुझी कां रे कुडी । येथें मिथ्या भावना ॥4॥ एक एकाच्या संवादें । कैसे धाले ब्रह्मानंदें । तुका ह्मणे पदें । या रे वंदूं हरीचीं ॥5॥ 148 यमुनें पाबळीं । गडियां बोले वनमाळी । आणा सिदो†या सकळी । काला करूं आजी । अवघें एके ठायीं । करूनि स्वाद त्याचा पाहीं । मजपाशीं आहे तें ही । तुह्मामाजी देतों ॥1॥ ह्मणती बरवें गोपाळ । ह्मणती बरवें गोपाळ । वाहाती सकळ । [[मोहरी]] पांवे आनंदें। खडकीं सोडियेल्या मोटा । अवघा केला एकवटा । काला करूनियां वांटा । गडियां देतो हरि ॥ध्रु.॥ एकापुढें एक । घाली हात पसरी मुख । गोळा पांवे तया सुख । अधिक चि वाटे । ह्मणती गोड जालें । ह्मणती गोड जालें ।आणिक देइप । नाहीं पोट धालें ॥2॥ हात नेतो मुखापासीं । एर आशा तोंड वासी । खाय आपण तयासी । दावी वांकुलिया । देऊनियां मिठी। पळे लागतील पाठीं । धरूनि काढितील ओठीं । मुखामाजी खाती ॥3॥ ह्मणती ठकडा रे कान्हा। लावी घांसा भरी राणा । दुम करितो शहाणा । पाठोवाठीं तयाच्या । अवघियांचे खाय । कवळ कृष्णा माझी माय । सुरवर ह्मणती हाय हाय । सुखा अंतरलों ॥4॥ एक एका मारी । ढुंगा पाठी तोंडावरी। गोळा न साहवे हरि । ह्मणे पुरे आतां । येतो काकुलती । गोळा न साहवे श्रीपती । ह्मणे खेळों आतां नीती । सांगों आदरिलें ॥5॥ आनंदाचे फेरी । माजी घालुनियां हरी । एक घालिती हुंबरी । वाती सिंगें पांवे । वांकडे बोबडे । खुडे मुडे एक लुडे । कृष्णा आवडती पुढें । बहु भाविक ते ॥6॥ करी कवतुक । त्यांचें देखोनियां मुख । हरी वाटतसे सुख । खदखदां हांसे । एक एकाचें उिच्छष्ट । खातां न मानिती वीट । केलीं लाजतां ही धीट । आपुलिया संगें ॥7॥ नाहीं ज्याची गेली भुक । त्याचें पसरवितो मुख । अवघियां देतो सुख । सारिखें चि हरी । ह्मणती भला भला हरी । तुझी संगती रे बरी । आतां चाळविसी तरी । न वजों आणिकां सवें ॥8॥ गाइऩ विसरल्या चार । पक्षी श्वापदांचे भार। जालें यमुनेचें िस्थर । जळ वाहों ठेलें । देव पाहाती सकळ। मुखें घोटूनियां लाळ । धन्य ह्मणती गोपाळ । धिग जालों आह्मी॥9॥ ह्मणती कैसें करावें । ह्मणती कैसें करावें । यमुनाजळीं व्हावें । मत्स्य शेष घ्यावया । सुरवरांचे थाट । भरलें यमुनेचें तट । तंव अधिक ची होंट । मटमटां वाजवी ॥10॥ आनंदें सहित । क्रीडा करी गोपीनाथ । ह्मणती यमुनेंत हात । नका धुऊं कोणी । ह्मणती जाणे जीवीचें । ह्मणती जाणे जीवीचें । लाजे त्यास येथें कैचें । शेष कृष्णाचें । लाभ थोरिवे ॥11॥ धन्य दिवस काळ। आजी पावला गोपाळ । ह्मणती धालों रे सकळ । तुझिया नि हातें । मानवले गडी। एक एकांचे आवडी । दहीं खादलें परवडी । धणीवरी आजी ॥12॥ तुझा संग बरवा । नित्य आह्मां द्यावा । ऐसें करूनि जीवा। नित्य देवा चालावें । तंव ह्मणे वनमाळी । घ्यारे काठिया कांबळी। आतां जाऊं खेळीमेळीं । गाइऩ चारावया ॥13॥ तुका ह्मणे प्रेमें धालीं । कोणा न साहवे चाली । गाइऩ गोपाळांसि केली। आपण यांसरी । आजि जाला आनंद । आजि जाला आनंद । चाले परमानंद । सवें आह्मांसहित ॥14॥ 149 या हो या चला जाऊं सकळा । पाहों हा सोहळा आजि वृंदावनींचा ॥1॥ वाइला गोपाळें वेणुनाद पडे कानीं । धीर नव्हे मनीं चित्त जालें चंचळ ॥ध्रु.॥ उरलें तें सांडा काम नका करूं गोवी। हे चि वेळ ठावी मज कृष्णभेटीची ॥2॥ निवतील डोळे याचें श्रीमुख पाहातां । बोलती तें आतां घरचीं सोसूं वाइऩट ॥3॥ कृष्णभेटीआड कांहीं नावडे आणीक । लाज तरी लोक मन जालें उदास ॥4॥ एकाएकीं चालियेल्या सादावीत सवें । तुका ह्मणे देवें रूपें केल्या तन्मय ॥5॥ फुगडएा - अभंग 2 150 फुगडी फू फुगडी घालितां उघडी राहे । लाज सांडोनि एक एकी पाहे ॥1॥ फुगडी गे अवघें मोडी गे । तरीच गोडी गे संसार तोडी गे ॥ध्रु.॥ मागें जें शिकली होतीस पोटीं । तें चि विचारूनि आतां उच्चारी ओठीं ॥2॥ त्रिगुणांची वेणी तुझे उडते पाठीं । सावरूनि धरी घाली मूळबंदीं गांठी ॥3॥ आगळें पाउल जिंके एकाएक । पावसी मान हे मानवती तिन्ही लोक ॥4॥ तुका ह्मणे तुजमजमध्यें एक भाव। सम तुकें बार घेऊं पावों उंच ठाव ॥5॥ 151 फुगडी फू सवती माझे तूं । हागुनि भरलें धू तुझ्या ढुंगा तोंडावरि ॥1॥ फुगडी घेतां आली हरी । ऊठ जावो जगनोवरी ॥ध्रु.॥ हातपाय बेंबळ जाती । ढुंगण घोिळतां लागे माती ॥2॥ सात पांच आणिल्या हरी । वांचुनी काय तगसी पोरी ॥3॥ सरला दम पांगले पाय । आझुनि वरी घोिळसी काय ॥4॥ तुका ह्मणे आझुन तरी । सांगितलें तें गधडी करी ॥5॥ ॥2॥ लखोटा - अभंग 1 152 लये लये लखोटा । मूळबंदि कासोटा । भावा केलें साहें । आतां माझें पाहें ॥1॥ हातोहातीं गुंतली । जीवपणा मुकली। धीर माझा निका । सांडीं बोल फिका ॥2॥ अंगीकारी हरि । नको पडों फेरी । लाज धरीं भांडे । जग झोडी रांडे ॥3॥ बैस भावा पाठीं। ऐक माझ्या गोष्टी । केला सांडीं गोहो । येथें धरीं मोहो ॥4॥ पाठमोरा डोल । आवरी तें बोल । पांगलीस बाळा । पुढें अवकळा ॥5॥ आतां उभी ठायीं । उभाउभीं पाहीं । नको होऊं डुकरी । पुढें गाढव कुतरी ॥6॥ नामा केलें खरें । आपुलें म्या बरें। तुका ह्मणे येरी । पांगविल्या पोरी ॥7॥ हुंबरी - अभंग 1 153 तुशीं कोण घाली हुंबरी । साही पांगल्या अठरा चारी ॥ध्रु.॥ सहस्र मुखावरी हरी । शेष शिणविलें ॥1॥ चेंडुवासवें घातली उडी । नाथिला कािळया देऊनि बुडी ॥2॥ अशुद्ध पीतां करुणा नाहीं । तुवां माउशी ही मारियेली ॥3॥ रावणाचें घर बुडविलें सारें । त्याचीं रांडापोरें मारियेलीं ॥4॥ जाणो तो ठावा आहेसि आह्मां । तुवां आपुला मामा मारियेला ॥5॥ याशीं खेळतां नाश थोरू । तुकयास्वामी सारंगधरू ॥6॥ ॥1॥ हमामा - अभंग 2 154 मशीं पोरा घे रे बार । तुझें बुजीन खालील द्वार ॥1॥ पोरा हमामा रे हमामा रे ॥ध्रु.॥ मशीं हमामा तूं घालीं । पोरा वरी सांभाळीं खालीं ॥2॥ तरी च मशीं बोल । पोरा जिव्हाऑयाची ओल ॥3॥ मशीं घेतां भास । जीवा मीतूंपणा नास ॥4॥ मज सवें खरा । पण जाऊं नेदी घरा ॥5॥ आमुचिये रंगीं । दुजें तगेना ये संगीं ॥6॥ तुक्यासवें भास । हरी जीवा करी नास ॥7॥ 155 हमामा रे पोरा हमामा रे । हमामा घालितां ठकलें पोर। करी येरझार चौ†याशीची ॥1॥ पहिले पहारा रंगासि आलें । सोहं सोहं सें बार घेतलें । देखोनि गडी तें विसरलें । डाइपऩ पडिलें आपणची ॥ध्रु.॥ दुस†या पहारा महा आनंदें । हमामा घाली छंदछंदें। दिस वाडे तों गोड वाटे । परि पुढें नेणे पोर काय होतें तें ॥2॥ तिस†या पहारा घेतला बार । अहंपणे पाय न राहे िस्थर । सोस सोस करितां डाइप पडसी । सत्य जाणें हा निर्धार ॥3॥ चौथ्या पहारा हमामा । घालिसी कांपविसी हातपाय । सु†यापाटिलाचा पोर यम । त्याचे पडलीस डाइप ॥4॥ हमामा घालितां भ्याला तुका त्यानें सांडिली गडएाची सोइऩ । यादवांचा मूल एक विठोबा त्यासवें चारितो गाइऩ ॥5॥ ॥2॥ गाइऩ - अभंग 1 156 आह्मां घरीं एक गाय दुभता हे । पान्हा न समाये त्रिभुवनीं ॥1॥ वान ते सांवळी नांव ते श्रीधरा । चरे वसुंधरा चौदा भुवनें ॥ध्रु.॥ वत्स नाहीं माय भलत्या सवें जाय । कुर्वाळी तो लाहे भावभरणा ॥2॥ चहूं धारीं क्षीर वोळली अमुप । धाले सनकादिक सिद्ध मुनी ॥3॥ तुका ह्मणे माझी भूक तेथें काय । जोगाविते माय तिन्ही लोकां ॥4॥ ॥1॥ कांडण - अभंग 2 157 सिद्ध करूनियां ठेविलें कांडण । मज सांगातीण शुद्ध बुिद्ध गे ॥1॥ आठव हा धरीं मज जागें करीं । मागिले पाहारीं सेवटिचा गे ॥ध्रु.॥ सम तुकें घाव घालीं वो साजणी । मी तुजमिळणी जंव मिळें ॥2॥ एक कशी पाखडी दुसरी निवडी । निःशेष तिसडी ओज करी ॥3॥ सरलें कांडण पाकसििद्ध करी । मेळवण िक्षरीसाकरेचें ॥4॥ उद्धव अक्रूर बंधु दोघेजण । बाप नारायण जेवणार ॥5॥ तुका ह्मणे मज माहेरीं आवडी । ह्मणोनि तांतडी मूळ केलें ॥6॥ 158 सावडीं कांडण ओवी नारायण । निवडे आपण भूस सार ॥1॥ मुसळ आधारीं आवरूनि धरीं । सांवरोनि थिरीं घाव घालीं ॥ध्रु.॥ वाजती कांकणें अनुहात गजरें । छंद माहियेरे गाऊं गीति ॥2॥ कांडिता कांडण नव्हे भाग शीण । तुजमजपण निवडे तों ॥3॥ तुका ह्मणे रूप उमटे आरिसा । पाक त्या सरिसा शुद्ध जाला ॥4॥ ॥2॥ आडसण दळण - अभंग 1 159 शुद्धीचें सारोनि भरियेली पाळी । भरडोनि वोंगळी नाम केलें ॥1॥ आडसोनि शुद्ध करीं वो साजणी । सिद्ध कां पापिणी नासियेलें ॥ध्रु.॥ सुपीं तों चि पाहें धड उगटिलें । नव्हतां नासिलें जगझोडी ॥2॥ सुपीं तों चि आहे तुज तें आधीन । दिळल्या जेवण जैसें तैसें ॥3॥ सुपीं तों चि संग घेइप धडफुडी । एकसा गधडी नास केला ॥4॥ दिळतां आदळे तुज कां न कळे । काय गेले डोळे कान तुझे ॥5॥ सुपीं तों चि वोज न करितां सायास । पडसी सांदीस तुका ह्मणे ॥6॥ ॥1॥ दळण - अभंग 1 160 शुद्ध दळणाचें सुख सांगों काइऩ । मानवित सइऩबाइऩ तुज ॥1॥ शुद्ध तें वळण लवकरी पावे । डोलवितां निवे अष्टांग तें ॥ध्रु.॥ शुद्ध हें जेवितां तन निवे मन । अल्प त्या इंधन बुडा लागे ॥2॥ शुद्ध त्याचा पाक सुचित चांगला । अविट तयाला नाश नाहीं ॥3॥ तुका ह्मणे शुद्ध आवडे सकळां । भ्रतार वेगळा न करी जीवें ॥4॥ ॥1॥ 161 उपजोनियां पुढती येऊं । काला खाऊं दहींभात ॥1॥ वैकुंठीं तों ऐसें नाहीं । कवळ कांहीं काल्याचें ॥ध्रु.॥ एकमेकां देऊं मुखीं । सुखीं घालूं हुंबरी ॥2॥ तुका ह्मणे वाळवंट । बरवें नीट उत्तम ॥3॥ 162 याल तर या रे लागें । अवघे माझ्या मागें मागें ॥1॥ आजि देतों पोटभरी । पुरे ह्मणाल तोंवरी ॥ध्रु.॥ हळू हळू चला । कोणी कोणाशीं न बोला ॥2॥ तुका ह्मणे सांडा घाटे । तेणें नका भरूं पोटें ॥3॥ 163 शिंकें लावियेलें दुरी । होतों तिघांचे मी वरी ॥1॥ तुह्मी व्हारे दोहींकडे । मुख पसरूनि गडे ॥ध्रु.॥ वाहाती त्या धारा। घ्यारे दोहींच्या कोंपरा ॥2॥ तुका ह्मणे हातीं टोका । अधिक उणें नेदी एका ॥3॥ 164 पळाले ते भ्याड । त्यांसि येथें जाला नाड ॥1॥ धीट घेती धणीवरी । शिंकीं उतरितो हरी ॥ध्रु.॥ आपुलिया मतीं । पडलीं विचारीं तीं रितीं ॥2॥ तुका लागे घ्यारे पायां । कैं पावाल या ठाया ॥3॥ 165 धालें मग पोट । केला गडएांनी बोभाट ॥1॥ ये रे ये रे नारायणा । बोलों अबोलण्या खुणा ॥ध्रु.॥ खांद्यावरी भार । तीं शिणती बहु फार ॥2॥ तुकयाच्या दातारें । नेलीं सुखी केलीं पोरें ॥3॥ 166 पाहाती गौळणी । तंव पालथी दुधाणी ॥1॥ ह्मणती नंदाचिया पोरें । आजि चोरी केली खरें ॥ध्रु.॥ त्याविण हे नासी नव्हे दुसरिया ऐसी ॥2॥ सवें तुका मेळा । त्याणें अगुणा आणिला ॥3॥ 167 आतां ऐसें करूं । दोघां धरूनियां मारूं ॥1॥ मग टाकिती हे खोडी । तोंडीं लागली ते गोडी ॥ध्रु.॥ कोंडूं घरामधीं । न बोलोनि जागों बुद्धी ॥2॥ बोलावितो देवा । तुका गडियांचा मेळावा ॥3॥ 168 गडी गेले रडी । कान्हो नेदीस तूं चढी ॥1॥ आह्मी न खेळों न खेळों । आला भाव तुझा कळों ॥ध्रु.॥ न साहावे भार। बहु लागतो उशीर ॥2॥ तुका आला रागें । येऊं नेदी मागें मागें ॥3॥ हाल - अभंग 2 169 यमुनेतटीं मांडिला खेळ । ह्मणे गोपाळ गडियांसि ॥1॥ हाल महाहाल मांडा । वाउगी सांडा मोकळी ॥ध्रु.॥ नांवें ठेवूनि वांटा गडी । न वजे रडी मग कोणी ॥2॥ तुका ह्मणे कान्हो तिळतांदऑया । जिंके तो करी आपुला खेऑया ॥3॥ 170 बळें डाइप न पडे हरी । बुिद्ध करी शाहणा तो ॥1॥ मोकळें देवा खेळों द्यावें । सम भावें सांपडावया ॥ध्रु.॥ येतो जातो वेळोवेळां । न कळे कळा सांपडती ॥2॥ तुका ह्मणे धरा ठायींच्या ठायीं । मिठी जीवीं पायीं घालुनियां ॥3॥ ॥2॥ सुतुतू - अभंग 1 171 जीवशिवाच्या मांडूनि हाला । अहं सोहं दोन्ही भेडती भला ॥1॥ घाली सुतुतू फिरोनि पाही आपुणासि । पाही बिळया तो मागिला तुटी पुढिलासि ॥ध्रु.॥ खेिळया तो हाल सांभाळी । धुम घाली तो पडे पाताळीं ॥2॥ बिळया गांढएा तो चि खेळे । दम पुरे तो वेळोवेळां खेळे ॥3॥ हातीं पडे तो चि ढांग । दम पुरे तो खेिळया चांग ॥4॥ मागें पुढें पाहे तो जिंके । हातीं पडे तो चि आधार फिके ॥5॥ आपल्या बळें खळे रे भाइऩ । गडियाची सांडोनि सोइऩ ॥6॥ तुका ह्मणे मी खेिळया नव्हें । जिकडे पडें त्याचि सवें ॥7॥ ॥1॥ 172 अनंत ब्रह्मांडे उदरीं । हरि हा बाळक नंदा घरीं ॥1॥ नवल केव्हडें केव्हडें । न कळे कान्होबाचें कोडें ॥ध्रु.॥ पृथ्वी जेणें तृप्त केली । त्यासि यशोदा भोजन घाली ॥2॥ विश्वव्यापक कमळापती। त्यासि गौळणी कडिये घेती ॥3॥ तुका ह्मणे नटधारी। भोग भोगून ब्रह्मचारी ॥4॥ 173 कृष्ण गोकुळीं जन्मला । दुष्टां चळकांप सुटला ॥1॥ होतां कृष्णाचा अवतार । आनंद करिती घरोघर ॥ध्रु.॥ प्रेम नाम वाचें गाती । सदा आनंदें नाचती ॥2॥ तुका ह्मणे हरती दोष । आनंदानें करिती घोष ॥3॥ 174 मेळउनि सकळ गोपाळ । कांहीं करिती विचार ॥1॥ चला जाऊं चोरूं [[लोणी]] । आजि घेऊं चंद्रधणी । वेळ लावियेला अझुणी। एकाकरितां गडे हो ॥ध्रु.॥ वाट काढिली गोविंदीं । मागें गोपाळांची मांदी ॥2॥ अवघा चि वावरे । कळों नेदी कोणा फिरे ॥3॥ घर पाहोनि एकांताचें । नवविधा नवनीताचें ॥4॥ रिघे आपण भीतरी । पुरवी माथुलियाच्या हरी ॥5॥ बोलों नेदी ह्मणे स्थीर । खुणा दावी खा रे क्षीर ॥6॥ 175 धन्य त्या गौळणी इंद्राच्या पूजनीं । नैवेद्य हिरोनि खातो कृष्ण ॥1॥ अरे कृष्णा इंद्र अमर इिच्छती । कोण तयांप्रति येइल आतां ॥2॥ तुका ह्मणे देव दाखवी विंदान । नैवेद्य खाऊन हासों लागे ॥3॥ 176 तुह्मी गोपी बाळा मज कैशा नेणा । इंद्र अमरराणा म्यां चि केला ॥1॥ इंद्र चंद्र सूर्य ब्रह्मा तिन्ही लोक । माझे सकळीक यम धर्म ॥ध्रु.॥ मजपासूनिया जाले जीव शिव । देवांचा ही देव मी च कृष्ण ॥2॥ तुका ह्मणे त्यांसी बोले नारायण । व्यर्थ मी पाषाण जन्मा आलों ॥3॥ 177 कां रे गमाविल्या गाइऩ । आली वळती तुझी जाइऩ । मागें जालें काइऩ । एका तें का नेणसी ॥1॥ केलास फजित । मागें पुढें ही बहुत । लाज नाहीं नित्य । नित्य दंड पावतां ॥ध्रु.॥ वोला खोडा खिळ गाढी । ऐसा कोण तये काढी । धांवेल का पाडी । तुझी आधीं वोढाळा ॥2॥ चाल धांवें । मी ही येतों तुजसवें । तुका ह्मणे जंव । तेथें नाहीं पावली ॥3॥ 178 काय या संतांचे मानूं उपकार । मज निरंतर जागविती ॥1॥ काय देवा यांसि व्हावें उतराइऩ । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ध्रु.॥ सहज बोलणें हित उपदेश । करूनि सायास शिकविती ॥2॥ तुका ह्मणे वत्स धेनुचिया चित्तीं । तैसें मज येती सांभािळत ॥3॥ 179 कंठीं धरिला कृष्णमणी । अवघा जनीं प्रकाश ॥1॥ काला वांटूं एकमेकां । वैष्णवा निका संभ्रम ॥ध्रु.॥ वांकुलिया ब्रह्मादिकां । उत्तम लोकां दाखवूं ॥2॥ तुका ह्मणे भूमंडळीं । आह्मी बळी वीर गाडे ॥3॥ 180 कवळाचिया सुखें । परब्रह्म जालें गोरखें । हात गोऊनि खाय मुखें । बोटासांदी [[लोणचे]]ं ॥1॥ कोण जाणे तेथें । कोण लाभ कां तें । ब्रह्मादिकां दुर्लभ ॥ध्रु.॥ घाली हमामा हुंबरी । पांवा वाजवी छंदें मोहरी । गोपाळांचे फेरी । हरि छंदें नाचतसे ॥2॥ काय नव्हतें त्या घरीं खावया । रिघे लोणी चोरावया । तुका ह्मणे सवें तया । आह्मी ही सोंकलों ॥3॥ 181 कान्होबा आतां तुह्मी आह्मी च गडे । कोणाकडे जाऊं नेदूं ॥1॥ वाहीन तुझी भारशिदोरी । वळतीवरी येऊं नेदीं ॥ध्रु.॥ ढवळे गाइऩचें दूध काढूं । एकएकल्यां ठोंबे मारूं ॥2॥ तुका ह्मणे टोकवूं त्यांला । जे तुझ्या बोला मानीत ना ॥3॥ 182 बहु काळीं बहु काळी । आह्मी देवाचीं गोवळीं ॥1॥ नाहीं विटों देत भात । जेऊं बेसवी सांगातें ॥ध्रु.॥ बहु काळें बहु काळें । माझें पांघरे कांबळें ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं नाहीं । त्याचें आमचें सें कांहीं ॥3॥ 183 बहु बरा बहु बरा । यासांगातें मिळे चारा ॥1॥ ह्मणोनि जीवेंसाठीं । घेतली कान्होबाची पाठी ॥ध्रु.॥ बरवा बरवा दिसे । समागम याचा निमिषें ॥2॥ पुढती पुढती तुका । सोंकला सोंकवितो लोकां ॥3॥ 184 घेती पाण्यासी हुंबरी । त्यांचें समाधान करी ॥1॥ ऐशी गोपाळांची सवे । जाती तिकडे मागें धांवे ॥ध्रु.॥ िस्थरावली गंगा । पांगविली ह्मणे उगा ॥2॥ मोहरी पांवा काठी । तुका ह्मणे यांजसाठी ॥3॥ 185 वळी गाइऩ धांवे घरा । आमच्या करी येरझारा ॥1॥ नांव घेतां तो जवळी । बहु भला कान्हो बळी ॥ध्रु.॥ नेदी पडों उणें पुरें। ह्मणे अवघें चि बरें ॥2॥ तुका ह्मणे चित्ता । वाटे न व्हावा परता ॥3॥ 186 ह्मणती धालों धणीवरी । आतां न लगे शिदोरी । नये क्षणभरी । आतां यासि विसंबों ॥1॥ चाल चाल रे कान्होबा खेळ मांडूं रानीं । बैसवूं गोठणीं गाइऩ जमा करूनि ॥ध्रु.॥ न लगे जावें घरा। चुकलिया येरझारा । सज्जन सोयरा । मायबाप तूं आह्मां ॥2॥ तुका ह्मणे धालें पोट । आतां कशाचा बोभाट । पाहाणें ते वाट । मागें पुढें राहिली ॥3॥ 187 तुझिये संगति । जाली आमुची नििंश्चति ॥1॥ नाहीं देखिलें तें मिळे । भोग सुखाचे सोहळे ॥ध्रु.॥ घरीं ताकाचें सरोवर। येथें नवनीताचे पूर ॥2॥ तुका ह्मणे आतां । आह्मी न वजों दवडितां ॥3॥ 188 कामें पीडिलों माया । बहु मारी नाहीं दया ॥1॥ तुझ्या राहिलों आधारें । जालें अवघें चि बरें ॥ध्रु.॥ तुझे लागलों संगती। आतां येतों काकुळती ॥2॥ तुका ह्मणे तुझ्या भिडा । कान्होबा हे गेली पीडा ॥3॥ टिपरी - अभंग 7 189 खेळ मांडियेला वाळवंटीं घाइप । नाचती वैष्णव भाइऩ रे। क्रोध अभिमान केला पावटणी । एक एका लागतील पायीं रे ॥1॥ नाचती आनंदकल्लोळीं । पवित्र गाणें नामावळी । किळकाळावरि घातलीसे कास । एक एकाहुनी बळी रे ॥ध्रु.॥ गोपीचंदनउटी तुळसीच्या माळा । हार मिरवती गळां । टाळ मृदंग घाइऩ पुष्पवरुषाव। अनुपम्य सुखसोंहळा रे ॥2॥ लुब्धलीं नादीं लागली समाधी । मूढ जन नर नारी लोकां । पंडित Yाानी योगी महानुभाव । एकचि सिद्धसाधकां रे ॥3॥ वर्णाभिमान विसरली याति । एकएकां लोटांगणीं जाती । निर्मळ चित्तें जालीं नवनीतें । पाषाणा पाझर सुटती रे ॥4॥ होतो जयजयकार गर्जत अंबर । मातले हे वैष्णव वीर रे । तुका ह्मणे सोपी केली पायवाट । उतरावया भवसागर रे ॥5॥ 190 एके घाइप खेळतां न पडसी डाइप । दुचाऑयाने ठकसील भाइऩ रे । त्रिगुणांचे फेरी थोर कष्टी होसी । या चौघांसी तरी धरीं सोइऩ रे ॥1॥ खेळ खेळोनियां निराळा चि राही । सांडी या विषयाची घाइऩ रे । तेणें चि खेळें बसवंत होसी । ऐसें सत्य जाणें माझ्या भाइऩ रे ॥ध्रु.॥ सिंपियाचा पोर एक खेिळया नामा । तेणें विठ्ठल बसवंत केला रे । आपुल्या सवंगडिया सिकवूनि घाइप । तेणें सतंतर फड जागविला रे । एक घाइप खेळतां तो न चुके चि कोठें । तया संत जन मानवले रे ॥2॥ Yाानदेव मुHाबाइऩ वटेश्वर चांगा । सोपान आनंदें खेळती रे । कान्हो गोवारी त्यांनीं बसवंत केला आपण भोंवतीं नाचती रे । सकिळकां मिळोनि एकी च घाइप । त्याच्या ब्रह्मादिक लागती पायीं रे ॥3॥ रामा बसवंत कबिर खेिळया । जोडा बरवा मिळाला रे । पांचा सवंगडियां एक चि घाइऩ तेथें नाद बरवा उमटला रे । ब्रह्मादिक सुरवर मिळोनियां त्यांनीं । तो ही खेळ निवडिला रे ॥4॥ ब्राह्मणाचा पोर खेिळया एक भला तेणें जन खेळकर केला रे । जनादऩन बसवंत करूनियां । तेणें वैष्णवांचा मेळ मिळविला रे । एक चि घाइप खेळतां खेळतो । आपण चि बसवंत जाला रे ॥5॥ आणीक खेिळये होउनियां गेले । वर्णावया वाचा मज नाहीं रे । तुका ह्मणे गडे हो हुशारूनि खेळा । पुढिलांची धरूनियां सोइऩ रे । एक चि घाइप खेळतां जो चुकला । तो पडेल संसारडाइप रे ॥6॥ 191 बाराही सोळा गडियांचा मेळा । सतरावा बसवंत खेिळया रे । जतिस पद राखों जेणें टिपरिया घाइप । अनुहातें वायें मांदळा रे ॥1॥ नाचत पंढरिये जाऊं रे खेिळया । विठ्ठल रखुमाइऩ पाहूं रे ॥ध्रु.॥ सा चहूं वेगळा अठराही निराळा । गाऊं वाजवूं एक चाळा रे । विसरती पक्षी चारा घेणें पाणी । तारुण्य देहभाव बाळा रे ॥2॥ आनंद तेथिचा मुकियासि वाचा । बहिरे ऐकती कानीं रे । आंधऑयांसि डोळे पांगळांसि पाय । तुका ह्मणे वृद्ध होती तारुण्यें रे ॥3॥ 192 दोन्ही टिपरीं एक चि नाद । सगुण निर्गुण नाहीं भेद रे । कुसरी अंगें मोडितील परी । मेळविति एका छंदें रे ॥1॥ कांहीं च न वजे वांयां रे । खेिळया एक चि बसवंत अवघियां रे । सम विषम तेथें होऊं च नेदी । जाणऊनि आगिळया रे ॥ध्रु.॥ संत महंत सिद्ध खेळतील घाइप । ते च सांभाळी माझ्या भाइऩ रे । हात राखोन हाणिती टिप†या । टिपरें मिळोनि जाय त्याची सोइऩ रे ॥2॥ विताळाचें अवघें जाइऩल वांयां । काय ते शृंगारूनि काया रे । निवडूनि बाहेर काढिती निराळा । जो न मिळे संताचिया घाइऩ रे ॥3॥ प्रकाराचें काज नाहीं सोडीं लाज । निःशंक होउनियां खेळें रे। नेणतीं नेणतीं च एकें पावलीं मान । विठ्ठल नामाचिया बळें रे ॥4॥ रोमांच गुढिया डोलविती अंगें । भावबळें खेळविती सोंगें रे। तुका ह्मणे कंठ सद्गदित दाटे । या विठोबाच्या अंगसंगें रे ॥5॥ 193 या रे गडे हो धरूं घाइऩ जाणतां ही नेणतां । नाम गाऊं टाळी वाहूं आपुलिया हिता ॥1॥ फावलें तें घ्यारे आतां प्रेमदाता पांडुरंग । आजि सोनियाचा दिवस सोनियाचा वोडवला रंग ॥ध्रु.॥ हिंडती रानोरान भुजंगांत कांटएावन । सुख तयांहून आह्मां गातां नाचतां रे ॥2॥ तुका ह्मणे ब्रह्मादिकां सांवळें दुर्लभ सुखा । आजि येथें आलें फुका नाम मुखा कीर्तनीं ॥3॥ 194 भीमातीरीं एक वसलें नगर । त्याचें नांव पंढरपुर रे । तेथील मोकासी चार भुजा त्यासी । बाइला सोळा हजार रे ॥1॥ नाचत जाऊं त्याच्या गांवा रे खेिळया । सुख देइऩल विसावा रे । पुढें गेले ते निधाइऩ जाले । वाणितील त्याची सीमा रे ॥ध्रु.॥ बिळयां आगळा पाळी लोकपाळां । रीघ नाहीं किळकाळा रे । पुंडलीक पाटील केली कुळवाडी । तो जाला भवदुःखा वेगळा रे ॥2॥ संतसज्जनीं मांडिलीं दुकाने । जया जें पाहिजे तें आहे रे । भुिHमुिH फुका च साठीं । कोणी तयाकडे न पाहे रे ॥3॥ दोन्ही च हाट भरले घनदाट । अपार मिळाले वारकरी रे । न वजों ह्मणती आह्मी वैकुंठा । जिहीं देखिली पंढरी रे ॥4॥ बहुत दिस होती मज आस। आजि घडलें सायासीं रे । तुका ह्मणे होय तुमचेनी पुण्यें । भेटी तया पायांसी रे ॥5॥ 195 पंढरी चोहटा मांडियेला खेळ । वैष्णव मिळोनि सकळ रे । टाळ टिपरी मांदळे एक नाद रे । जाला बसवंत देवकीचा बाळ रे ॥1॥ चला तें कवतुक भाइऩ रे । पाहों डोळां कामीं गुंतलेति काइऩ रे । भाग्यवंत कोणी गेले सांगाति । ऐसें सुख त्रिभुवनीं नाहीं रे ॥ध्रु.॥ आनंदाचे वाद सुखाचे संवाद । एक एका दाखविती छंद रे। साही अठरा चारी घालुनियां घाइप । नाचती फेरी टाळशुद्ध रे ॥2॥ भHाचीं भूषणें मुद्रा आभरणें । शोभती चंदनाच्या उटएा रे । सत्व सुंदर कास घालूनि कुसरी । गर्जती नाम बोभाटीं रे ॥3॥ हरि हर ब्रह्मा तीर्थासहित भीमा । देव कोटी तेहतीस रे । वििस्मत होऊनि ठाकले सकळ जन । अमरावती केली ओस रे ॥4॥ वाणितील थोरी वैकुंठिचीं परी । न पवे पंढरीची सरी रे । तुकयाचा दास ह्मणे नका आळस करूं । सांगतों नरनारींस रे ॥5॥ ॥7॥ 196 ब्रह्मादिकां न कळे खोळ । ते हे आकळ धरिली ॥1॥ मोहरी पांवा वाहे काठी । धांवे पाठीं गाइऩचे ॥ध्रु.॥ उिच्छष्ट न लभे देवा । तें हें सदैवां गोवऑयां ॥2॥ तुका ह्मणे जोड जाली । ते हे माउली आमुची ॥3॥ 197 कान्होबा तूं आलगट । नाहीं लाज बहु धीट । पाहिलें वाइऩट । बोलोनियां खोटें ॥1॥ परि तूं न संडिसी खोडी । करिसी केली घडीघडी । पाडिसी रोकडी । तुटी माये आह्मांसी ॥ध्रु.॥ तूं ठायींचा गोवळ । अविचारी अनर्गळ । चोरटा शिंदळ । ऐसा पिटूं डांगोरा ॥2॥ जरी तुझी आइऩ । आह्मी घालूं सर्वा ठायीं । तुका ह्मणे तें ही । तुज वाटे भूषण ॥3॥ 198 भोजनाच्या काळीं । कान्हो मांडियेली आळी । काला करी वनमाळी अन्न एकवटा । देइप निवडुनी । माते ह्मणतो जननी। हात पिटूनि मेदिनी । वरि अंग घाली ॥1॥ कैसा आळ घेसी । नव्हे तें चि करविसी । घेइप दुसरें तयेसी । वारी ह्मणे नको ॥ध्रु.॥ आतां काय करूं । नये यासि हाणूं मारूं । नव्हे बुझावितां िस्थरू कांहीं करिना हा । तोंचिं केलें एके ठायीं । आतां निवडूनि खाइप । आह्मा जाचितोसि काइऩ । हरिसि ह्मणे माता ॥2॥ त्याचें तयाकुन । करवितां तुटे भान । तंव जालें समाधान उठोनियां बैसे। माते बरें जाणविलें। अंग चोरूनि आपुलें । तोडियलें एका बोलें । कैसें सुखदुःख ॥3॥ ताट पालवें झाकिलें होतें तैसें तेथें केलें । भिन्नाभिन्न निवडिलें । अन्नें वेगळालीं । वििस्मत जननी । भाव देखोनियां मनीं । ह्मणे नाहीं ऐसा कोणी । तुज सारिखा रे ॥4॥ हरुषली माये । सुख अंगीं न समाये । कवळूनि बाहे । देती आलिंगन। आनंद भोजनीं । तेथें फिटलीसे धणी । तुका ह्मणे कोणी। सांडा शेष मज ॥5॥ 199 चला वळूं गाइऩ । बैसों जेऊं एके ठायीं ॥1॥ बहु केली वणवण । पायपिटी जाला सिण ॥ध्रु.॥ खांदीं भार पोटीं भुक । काय खेळायाचें सुख ॥2॥ तुका ह्मणे धांवे । मग अवघें बरवें ॥3॥ 200 नेणों वेळा काळ । धालों तुझ्यानें सकळ ॥1॥ नाहीं नाहीं रे कान्होबा भय आह्मापाशीं । वळूनि पुरविसी गाइऩ पोटा खावया ॥ध्रु.॥ तुजपाशीं भये । हें तों बोलों परी नये ॥2॥ तुका ह्मणे बोल । आह्मा अनुभवें फोल ॥3॥ विटूदांडू - अभंग 1 201 माग विटूदांडू । आणीक कांही खेळ मांडूं ॥1॥ बहु अंगा आले डाव । िस्थर नाहीं कोठें पाव ॥ध्रु.॥ कोली हाणे टोला। झेली तेणें तो गोविला ॥2॥ एकमेकां हाका मारी । सेल जाळी एक धरी ॥3॥ राजी आलें नांव । फेरा न चुके चि धांव ॥4॥ पुढें एक पाटी । एक एकें दोघां आटी ॥5॥ एका सोस पोटीं । एक धांवे हात पिटी ॥6॥ तुका ह्मणे आतां । खेळ मोडावा परता ॥7॥ ॥1॥ 202 पाहातां गोवळी । खाय त्यांची उष्टावळी ॥1॥ करिती नामाचें चिंतन । गडी कान्होबाचें ध्यान ॥ध्रु.॥ आली द्यावी डाइऩ । धांवे वळत्या मागें गाइऩ ॥2॥ एके ठायीं काला । तुका ह्मणे भाविकाला ॥3॥ 203 पैल आली आगी कान्हो काय रे करावें । न कळे तें कैसें आजि वांचों आह्मी जीवें ॥1॥ धांव रे हरी सांपडलों संधी । वोणव्याचे मधीं बुिद्ध कांहीं करावी ॥ध्रु.॥ अवचितां जाळ येतां देखियेला वरी । परतोनि पाहतां आधीं होतों पाठमोरी ॥2॥ सभोंवता फेर रीग न पुरे पळतां । तुका ह्मणे जाणसी तें करावें अनंता ॥3॥ 204 भिऊं नका बोले झाकुनियां राहा डोळे । चालवील देव धाक नाहीं येणें वेळे ॥1॥ बाप रे हा देवांचा ही देव कळों । नेदी माव काय करी करवी ते ॥ध्रु.॥ पसरूनि मुख विश्वरूप खाय जाळ। सारूनियां संधी अवघे पाहाती गोपाळ ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी मागें भ्यालों वांयांविण । कळों आलें आतां या सांगातें नाहीं शिण ॥3॥ 205 नेणती तयांसि साच भाव दावी हरी । लाज नाहीं नाचे पांवा वाजवी मोहरी ॥1॥ चला रे याच्या पायां लागों आतां । राखिलें जळतां महा आगीपासूनि ॥ध्रु.॥ कैसी रे कान्होबा एवढी गििळयेली आगी । न देखों पोळला तुज तोंडीं कोठें अंगी ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी कां रे करितां नवल । आमची सिदोरी खातो त्याचें आलें बळ ॥3॥ 206 त्यांनीं धणीवरी संग केला हरीसवें । देऊनि आपुलें तो चि देइऩल तें खावें ॥1॥ न ठेवी आभार प्रेमाचा भुकेला । बहु दिवस संग हा चि निर्धार त्याला ॥ध्रु.॥ कान्होबा तू जेवीं घासोघासीं ह्मणती। आरुष गोपाळें त्यांची बहु देवा प्रीती ॥2॥ तुका ह्मणे आतां जाऊं आपुलिया घरा । तोय वांचविलें ऐसें सांगों रे दातारा ॥3॥ 207 घ्या रे भोंकरें भाकरी । दहींभाताची सिदोरी । ताक सांडीं दुरी । असेल तें तयापें ॥1॥ येथें द्यावें तैसें घ्यावे । थोडें परी निरें व्हावें । सांगतों हे ठावें । असों द्या रे सकळां ॥ध्रु.॥ माझें आहे तैसें पाहे । नाहीं तरी घरा जाये । चोरोनियां माये । नवनीत आणावें ॥2॥ तुका ह्मणे घरीं । माझें कोणी नाहीं हरी । नका करूं दुरी । मज पायां वेगळें ॥3॥ 208 काल्याचिये आसे । देव जळीं जाले मासे । पुसोनियां हांसे टिरीसांगातें हात ॥1॥ लाजे त्यासि वांटा नाहीं । जाणे अंतरीचें तें ही । दीन होतां कांहीं । होऊं नेदी वेगळें ॥ध्रु.॥ उपाय अपाय यापुढें । खोटे निवडितां कुडे । जोडुनियां पुढें । हात उभे नुपेक्षी ॥2॥ तें घ्या रे सावकाशें । जया फावेल तो तैसें । तुका ह्मणे रसें । प्रेमाचिया आनंदें ॥3॥ 209 गोपाळ ह्मणती कान्होबा या रे कांहीं मागों । आपुलाले आह्मी जीवीची तया आवडी सांगों । एक ह्मणती उगे रे उगे मागें चि लागों । निजों नका कोणी घरीं रे आजि अवघे चि जागों ॥1॥ जाणोनि नेणता हरि रे मध्यें उगाचि बैसे । नाइकोनि बोल अइके कोण कोणाचे कैसे । एक एकाच्या संवादा जाणे न मिळे ची ऐसें। पोटीचें होटा आणवी देतो तयांसि तैसें ॥ध्रु.॥ एक ह्मणति बहु रे आह्मी पीडिलों माया । नेदी दहींभातसिदोरी ताक घालिती पिया । तापलों विळतां गोधनें नाहीं जीवन छाया । आतां मागों पोटभरी रे याच्या लागोनि पायां ॥2॥ एक ह्मणति तुमचें अरे पोट तें किती। मागों गाइऩ ह्मैसी घोडे रे धन संपित्त हित्त । देव गडी कान्हो आमुचा आह्मां काय हातिं । कन्याकुमरें दासी रे बाजावरी सुपती ॥3॥ एक ह्मणती बेटे हो कोण करी जतन । गाढव तैसें चि घोडें रे कोण तयाचा मान । लागे भवरोग वाहतां खांदीं चवघे जण । हातीं काठएा डोया बोडक्या हिंडों मोकळे राण ॥4॥ एक ह्मणती रानीं रे बहु सावजें फार । फाडफाडूं खाती डोळे रे पाय नेतील कर । राखोनि राखे आपणा ऐसा कइचा शूर । बैसोनि राहों घरीं रे कोण करी हे चार ॥5॥ घरीं बैसलिया बहुतें बहु सांगती काम । रिकामें कोणासि नावडे ऐसें आह्मासि ठावें । चौघांमध्यें बरें दिसेसें तेथें नेमक व्हावें। लपोनि सहज खेळतां भलें गडियासवें ॥6॥ एक ह्मणती गडी ते भले मिळती मता । केली तयावरी चाली रे बरी आपुली सत्ता । नसावे ते तेथें तैसे रे खेळ हाणिती लाता । रडी एकाएकीं गेलिया गोंधळ उडती लाता ॥7॥ एक ह्मणती खेळतां उगीं राहतीं पोरें । ऐसें काय घडों शके रे कोणी लहान थोरें । अवघीं येती रागा रे एका ह्मणतां बरें । संगें वाढे कलह हरावा एकाएकीं च खरें ॥8॥ एक ह्मणती एकला रे तूं जासील कोठें । सांडी मांडी हें वाउगें तुझे बोल चि खोटे । ठायीं राहा उगे ठायीं च कां रे सिणसी वाटे । अवघियांची सिदोरी तुझे भरली मोटे ॥9॥ तुका ह्मणे काय काहण्या अरे सांगाल गोष्टी । चाटावे तुमचे बोल रे भुका लागल्या पोटीं । जागा करूं या रे कान्होबा मागों कवळ ताटीं । धाले गडी तुका ढेकर देतो विठ्ठल कंठीं ॥10॥ 210 आजि ओस अमरावती । काला पाहावया येती । देव विसरती । देहभाव आपुला ॥1॥ आनंद न समाये मेदिनी । चारा विसरल्या पाणी । तटस्थ त्या ध्यानीं । गाइऩ जाल्या श्वापदें ॥ध्रु.॥ जें या देवांचें दैवत । उभें आहे या रंगांत । गोपाळांसहित । क्रीडा करी कान्होबा ॥2॥ 211 चला बाइऩ पांडुरंग पाहूं वाळवंटीं । मांडियेला काला भोंवती गोपाळांची दाटी ॥1॥ आनंदें कवळ देती एकामुखीं एक । न ह्मणती सान थोर अवघीं सकिळक ॥ध्रु.॥ हमामा हुंबरी पांवा वाजविती मोहरी । घेतलासे फेर माजी घालुनियां हरी ॥2॥ लुब्धल्या नारी नर अवघ्या पशुयाती । विसरलीं देहभाव शंका नाहीं चित्तीं ॥3॥ पुष्पाचा वरुषाव जाली आरतियांची दाटी । तुळसी गुंफोनियां माळा घालितील कंठीं ॥4॥ यादवांचा राणा गोपीमनोहर कान्हा । तुका ह्मणे सुख वाटे देखोनियां मना ॥5॥ 212 माझे गडी कोण कोण । निवडा भिन्न यांतुनी ॥1॥ आपआपणामध्यें मिळों । एक खेळों एकाशीं ॥ध्रु.॥ घाबरियांच्या मोडा काडएा । धाडा भाडएां वळतियां ॥2॥ तुका ह्मणे देवापाशीं। विटाळशी नसावी ॥3॥ 213 हे चि अनुवाद सदा सर्वकाळ । करुनियां गोपाळकाला सेवूं ॥1॥ वोरसलें कामधेनूचें दुभतें । संपूर्ण आइतें गगनभरी ॥ध्रु.॥ संत सनकादिक गोमटएा परवडी । विभाग आवडी इच्छेचिये ॥2॥ तुका ह्मणे मधीं घालूं नारायण । मग नव्हे सीण कोणा खेळें ॥3॥ 214 अधिकाचा मज कांटाळा । तुह्मां गोपाळां संगति ॥1॥ काय नाहीं तुह्मापाशीं । सकळांविशीं संपन्न ॥ध्रु.॥ उद्योगाचा नेघें भार। लागल्या सार पुरतें ॥2॥ तुका ह्मणे अधीर जिणें । नारायणें न करावें ॥3॥ 215 जालों आतां एके ठायीं । न वंचूं कांहीं एकमेकां ॥1॥ सरलों हेंगे देउनि मोट । कटकट काशाची ॥ध्रु.॥ सोडोनियां गांठीं पाहें । काय आहे त्यांत तें ॥2॥ तुका ह्मणे जालों निराळा । आतां गोपाळा देऊं बोभा ॥3॥ 216 या रे करूं गाइऩ । जमा निजलेती काइऩ । बोभाटानें आइऩ । घरा गेल्या मारील ॥1॥ घाला घाला रे फुकारे । ज्याची तेणें चि मोहरे । एवढें चि पुरे । केलियानें सावध ॥ध्रु.॥ नेणोनियां खेळा। समय समयाच्या वेळा । दुिश्चताजवळा । मिळालेति दुिश्चत ॥2॥ तुका ह्मणे शीक । न धरितां लागे भीक । धरा सकळीक । मनेरी धांवा वळतियां ॥3॥ 217 वोळलीचा दोहूं पान्हा । मज कान्हा सांगितला ॥1॥ घ्या जि हेंगे क्षीर हातीं । निगुतीनें वाढावें ॥ध्रु.॥ सांगितलें केलें काम। नव्हे धर्म सत्याचा ॥2॥ तुका ह्मणे नवें जुनें । ऐसें कोणें सोसावें॥3॥ 218 येइल तें घेइन भागा । नव्हे जोगा दुसरिया ॥1॥ आवडी ते तुह्मी जाणा । बहु गुणांसारिखी ॥ध्रु.॥ मज घेती डांगवरी। सवें हरि नसलिया ॥2॥ तुका ह्मणे राबवा देवा । करीन सेवा सांगितली ॥3॥ 219 अंतरली कुटी मेटी । भय धरूनियां पोटीं । ह्मणतां जगजेठी । धांवें करुणाउत्तरीं ॥1॥ बाप बिळया शिरोमणी । उताविळ या वचनीं । पडलिया कानीं । धांवा न करी आळस ॥ध्रु.॥ बळ दुनी शरणागता । स्वामी वाहों नेदी चिंता । आइतें चि दाता । पंगतीस बैसवी ॥2॥ वाहे खांदीं पाववी घरा । त्याच्या करी येरझारा। बोबडएा उत्तरा । स्वामी तुकया मानवे ॥3॥ 220 धन्य तें गोधन कांबळी कािष्ठका । मोहरी पांवा निका ब्रीद वांकी ॥1॥ धन्य तें गोकुळ धन्य ते गोपाळ । नर नारी सकळ धन्य जाल्या ॥ध्रु.॥ धन्य देवकी जसवंती दोहींचें । वसुदेवनंदाचें भाग्य जालें ॥2॥ धन्य त्या गोपिका सोळा सहस्र बाळा । यादवां सकळां धन्य जालें ॥3॥ धन्य ह्मणे तुका जन्मा तीं चि आलीं । हरिरंगीं रंगलीं सर्वभावें ॥4॥ 221 गौळणी बांधिती धारणासि गळा । खेळे त्या गोपाळांमाजी ब्रह्म ॥1॥ धांवोनियां मागे यशोदे भोजन । हिंडे रानोरान गाइऩपाठीं ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे सर्व कळा ज्याचे अंगीं । भोळेपणालागीं भीक मागे ॥2॥ 222 देखिलासि माती खातां । दावियानें बांधी माता ॥1॥ जाळी घेउनि कांबळी काठी । गाइऩ वळी वेणु पाठीं ॥ध्रु.॥ मोठें भावार्थाचें बळ । देव जाला त्याचें बाळ ॥2॥ तुका ह्मणे भHासाठीं। देव धांवे पाठोवाटीं ॥3॥ 223 हा गे माझे हातीं । पाहा कवळ सांगाती ॥1॥ देवें दिला खातों भाग । कराल तर करा लाग ॥ध्रु.॥ धालें ऐसें पोट । वरी करूनियां बोट ॥2॥ तुका ह्मणे घरीं । मग कैं जी या परी ॥3॥ 224 अवघें अवघीकडे । दिलें पाहे मजकडे । अशा सवंगडे। सहित थोरी लागली ॥1॥ कां रे धरिला अबोला । माझा वांटा देइप मला । सिदोरीचा केला । झाडा आतां निवडे ना ॥ध्रु.॥ भूक लागली अनंता । कां रे नेणसी जाणतां । भागलों विळतां । गाइऩ सैरा ओढाळा ॥2॥ तुका करुणा भाकी । हरि पाहे गोळा टाकी । घेता जाला सुखी। भीतरी वांटी आणीकां ॥3॥ 225 आह्मी गोवळीं रानटें । नव्हों जनांतील धीटें ॥1॥ सिदोरीचा करूं काला । एक वांटितों एकाला ॥ध्रु.॥ खेळों आपआपणांशीं। आमचीं तीं आह्मांपाशीं ॥2॥ मिळालों नेणते । तुका कान्होबा भोंवते ॥3॥ 226 अवघियां दिला गोर । मजकरे पाहीना ॥1॥ काुंफ्दे गोपाळ डोळे चोळी । ढुंगा थापली हाणे तोंडा ॥ध्रु.॥ आवडती थोर मोटे । मी रे पोरटें दैन्यवाणे ॥2॥ तुका ह्मणे जाणों भाव । जीविंचा देव बुझावी ॥3॥ मृदंग पाटएा - अभंग 227 मागें पुढें पाहें सांभाळूनि दोनी ठाय । चुकावूनि जाय गडी राखे गडियांसि ॥1॥ मुरडे दंडा दोहीं तोंडें गडियां सावध करी । भेटतियासंगे तया हाल तुजवरी ॥ध्रु.॥ गडियां गडी वांटुनि देइप । ज्याचा सोडी ते चि ठायीं ॥2॥ अगऑया बळें करील काय। तुज देणें लागे डोय ॥3॥ नवां घरीं पाउला करीं । सांपडे तो तेथें धरीं ॥4॥ जिंकोनि डाव करीं । टाहो सत्ता आणिकांवरी ॥5॥ सांपडोनि डाइप बहु । काळ गुंतलासी ॥6॥ बिळया गडी फळी । फोडी न धरितां त्यांसी ॥7॥ चुकांडी जो खाय मिळोनि अंगीं जाय। गुंतलासी काय तुका ह्मणे अझूनी ॥8॥ 228 पाहा रे तमासा तुमचा येथें नव्हे लाग । देइऩन तो भाग आलियाचा बाहेरी ॥1॥ जागा रे गोपाळ नो ठायीं ठायीं जागा । चाहुलीनें भागा दूर मजपासूनि ॥ध्रु.॥ न रिघतां ठाव आह्मा ठावा पाळतियां । भयाभीत वांयां तेथें काय चांचपा ॥2॥ तुका ह्मणे हातां चडे जीवाचिये साटीं । मिटक्या देतां गोड मग लागतें शेवटीं ॥3॥ 229 डाइऩ घालुनियां पोरें । त्यांचीं गुरें चुकवीलीं ॥1॥ खेळ खेळतां फोडिल्या डोया । आपण होय निराळा ॥ध्रु.॥ मारिती माया घेती जीव । नाहीं कीव अन्यायें ॥2॥ तुका कान्होबा मागें । तया अंगें कळों आलें ॥3॥ 230 आतां हें चि जेऊं हें चि जेऊं । सवें घेऊं सिदोरी ॥1॥ हरिनामाचा खिचडा केला । प्रेमें मोहिला साधनें ॥ध्रु.॥ चवीं चवीं घेऊं घास । ब्रह्मरस आवडी ॥2॥ तुका ह्मणे गोड लागे । तों तों मागे रसना ॥3॥ 231 अवघें चि गोड जालें । मागीलये भरी आलें ॥1॥ साहए जाला पांडुरंग । दिला अभ्यंतरीं संग ॥ध्रु.॥ थडिये पावतां तो वाव । मागें वाहावतां ठाव ॥2॥ तुका ह्मणे गेलें । स्वप्नींचें जागें जालें ॥3॥ 232 तुजसवें येतों हरी । आह्मां लाज नाहीं तरी । उचलिला गिरी । चांग तइप वांचलों ॥1॥ मोडा आतां खेळ । गाइऩ गेल्या जाला वेळ । फांकल्या ओढाळ । नाहीं तो चि आवरा ॥ध्रु.॥ चांग दैवें यमुनेसी वांचलों बुडतां । निलाजिरीं आह्मी नाहीं भय धाक या अनंता ॥2॥ खातों आगी माती । आतां पुरे हा सांगाती । भोंवतां भोंवेल। आह्मां वाटतें हें चित्तीं ॥3॥ तुका ह्मणे उरी नाहीं तुजसवें। शाहाणे या भावें दुरी छंद भोिळयां सवें ॥4॥ 233 नको आह्मांसवें गोपाळा । येऊं ओढाळा तुझ्या गाइऩ ॥1॥ कोण धांवें त्यांच्या लागें । मागें मागें येरझारी ॥ध्रु.॥ न बैसती एके ठायीं । धांवती दाही दाहा वाटां ॥2॥ तुका ह्मणे तू राख मनेरी। मग त्या येरी आह्मी जाणों ॥3॥ 234 मागायास गेलों सिदोरी । तुझ्या मायाघरीं गांजियेलों ॥1॥ तुजविणें ते नेदी कोणा । सांगतां खुणा जिवें गेलों ॥ध्रु.॥ वांयांविण केली येरझार । आतां पुरे घर तुझी माया ॥2॥ तुका ह्मणे तूं आह्मां वेगळा । राहें गोपाळा ह्मणउनी ॥3॥ 235 काकुलती येतो हरी । क्षणभरी निवडितां ॥1॥ तुमची मज लागली सवे । ठायींचे नवे नव्हों गडी ॥ध्रु.॥ आणीक बोलाविती फार । बहु थोर नावडती ॥2॥ भाविकें त्यांची आवडी मोठी । तुका ह्मणे मिठी घाली जिवें ॥3॥ 236 वरता वेंघोनि घातली उडी । कळंबाबुडीं यमुनेसी ॥1॥ हरि बुडाला बोंब घाला । घरचीं त्यांला ठावा नाहीं ॥ध्रु.॥ भवनदीचा न कळे पार । कािळया माजी थोर विखार ॥2॥ तुका ह्मणे काय वाउग्या हाका । हातींचा गमावुनियां थिंका ॥3॥ 237 अवघीं मिळोनि कोल्हाळ केला । आतां होता ह्मणती गेला ॥1॥ आपलिया रडती भावें । जयासवें जयापरी ॥ध्रु.॥ चुकलों आह्मी खेळतां खेळ । गेला गोपाळ हातींचा ॥2॥ तुका ह्मणे धांवती थडी । न घली उडी आंत कोणी ॥3॥ 238 भ्यालीं जिवा चुकलीं देवा । नाहीं ठावा जवळीं तो ॥1॥ आहाकटा करिती हाय । हात डोकें पिटिती पाय ॥ध्रु.॥ जवळी होतां न कळे आह्मां । गेल्या सीमा नाहीं दुःखा ॥2॥ तुका ह्मणे हा लाघवी मोटा । पाहे खोटा खरा भाव ॥3॥ 239 कािळया नाथूनि आला वरी । पैल हरी दाखविती ॥1॥ दुसरिया भावें न कळे कोणा । होय नव्हेसा संदेह मना ॥ध्रु.॥ रूपा भिन्न पालट जाला । गोरें सांवळेंसा पैं देखिला ॥2॥ आश्वासीत आला करें । तुका खरें ह्मणे देव ॥3॥ 240 हरि गोपाळांसवें सकळां । भेटे गऑया गळा मेळवूनी ॥1॥ भाविकें त्यांची आवडी मोठी । सांगे गोष्टी जीविंचिया ॥ध्रु.॥ योगियांच्या ध्याना जो नये । भाकरी त्यांच्या मागोनि खाये ॥2॥ तुका ह्मणे असे शाहाणियां दुरी । बोबडियां दास कामारी ॥3॥ 241 धांव कान्होबा गेल्या गाइऩ । न ह्मणे मी कोण ही काइऩ ॥1॥ आपुलियांचें वचन देवा । गोड सेवा करीतसे ॥ध्रु.॥ मागतां आधीं द्यावा डाव । बिळया मी तो नाहीं भाव ॥2॥ तुका ह्मणे ऐशा सवें । अनुसरावें जीवेंभावें ॥3॥ 242 धाकुटएाचे मुखीं घांस घाली माता । वरी करी सत्ता शाहाणियां ॥1॥ ऐसें जाणपणें पडिलें अंतर । वाढे तों तों थोर अंतराय ॥ध्रु.॥ दोन्ही उभयतां आपण चि व्याली । आवडीची चाली भिन्न भिन्न ॥2॥ तुका ह्मणे अंगापासूनि निराळें । निवडिलें बळें रडतें स्तनीं ॥3॥ 243 देवाचे ह्मणोनि देवीं अनादर । हें मोठें आश्चर्य वाटतसे ॥1॥ आतां येरा जना ह्मणावें तें काइऩ । जया भार डोइऩ संसाराचा ॥ध्रु.॥ त्यजुनी संसार अभिमान सांटा । जुलूम हा मोटा दिसतसे ॥2॥ तुका ह्मणे अळस करूनियां साहे । बळें कैसे पाहें वांयां जाती ॥3॥ 244 उपदेश तो भलत्या हातीं । जाला चित्तीं धरावा ॥1॥ नये जाऊं पात्रावरी । कवटी सारी नारळें ॥ध्रु.॥ स्त्री पुत्र बंदीजन । नारायण स्मरविती ॥2॥ तुका ह्मणे रत्नसार । परि उपकार चिंधीचे ॥3॥ 245 संतांचे गुण दोष आणितां या मना । केलिया उगाणा सुकृताचा ॥1॥ पिळोनियां पाहे पुष्पाचा परिमळ । चिरोनि केळी केळ गाढव तो ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे गंगे अग्नीसि विटाळ । लावी तो चांडाळ दुःख पावे ॥2॥ 246 चुंबळीचा करी चुंबळीशीं संग । अंगीं वसे रंग क्रियाहीन ॥1॥ बीजा ऐसें फळ दावी परिपाकीं । परिमळ लौकिकीं जाती ऐसा ॥ध्रु.॥ माकडाच्या गळां रत्न कुळांगना । सांडूनियां सुना बिदी धुंडी ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसा व्याली ते गाढवी । फजिती ते व्हावी आहे पुढें ॥3॥ 247 सांपडला संदीं । मग बिळया पडे फंदीं ॥1॥ ऐसी कोणी वाहे वेळ । हातीं काळाच्या सकळ ॥ध्रु.॥ दाता मागे दान । जाय याचका शरण ॥2॥ तुका ह्मणे नेणां । काय सांगों नारायणा ॥3॥ 248 सर्प विंचू दिसे । धन अभाग्या कोळसे ॥1॥ आला डोऑयांसि कवळ । तेणें मळलें उजळ ॥ध्रु.॥ अंगाचे भोंवडी । भोय झाड फिरती धोंडी ॥2॥ तुका ह्मणे नाड । पाप ठाके हिता आड ॥3॥ 249 न देखोन कांहीं । म्या पाहिलें सकळ ही ॥1॥ जालों अवघियांपरी । मी हें माझें ठेलें दुरी ॥ध्रु.॥ न घेतां घेतलें । हातें पायें उसंतिलें ॥2॥ खादलें न खातां । रसना रस जाली घेतां ॥3॥ न बोलोनि बोलें । केलें प्रगट झांकिलें ॥4॥ नाइकिलें कानीं। तुका ह्मणे आलें मनीं ॥5॥ ब्रह्मचारी फिर्याद गेला - अभंग 2 250 काखे कडासन आड पडे । खडबड खडबडे हुसकलें ॥1॥ दादकरा दादकरा । फजितखोरा लाज नाहीं ॥ध्रु.॥ अवघा जाला राम राम । कोणी कर्म आचरे ना ॥2॥ हरिदासांच्या पडती पायां । ह्मणती तयां नागवावें ॥3॥ दोहीं ठायीं फजीत जालें । पारणें केलें अवकळा ॥4॥ तुका ह्मणे नाश केला । विटंबिला वेश जिहीं ॥5॥ 251 कुटुंबाचा केला त्याग । नाहीं राग जंव गेला ॥1॥ भजन तें वोंगळवाणें । नरका जाणें चुके ना ॥ध्रु.॥ अक्षराची केली आटी । जरी पोटीं संतनिंदा ॥2॥ तुका ह्मणे मागें पाय । तया जाय स्थळासि ॥3॥ ॥2॥ 252 तारतिम वरी तोंडा च पुरतें । अंतरा हें येतें अंतरीचें ॥1॥ ऐसी काय बरी दिसे ठकाठकी । दिसतें लौकिकीं सत्या ऐसें ॥ध्रु.॥ भोजनांत द्यावें विष कालवूनि । मोहचाळवणी मारावया ॥2॥ तुका ह्मणे मैंद देखों नेदी कुडें । आदर चि पुढें सोंग दावी ॥3॥ 253 ब्रह्मनिष्ठ काडी । जरी जीवानांवें मोडी ॥1॥ तया घडली गुरुहत्या । गेला उपदेश तो मिथ्या ॥ध्रु.॥ सांगितलें कानीं। रूप आपुलें वाखाणी ॥2॥ भूतांच्या मत्सरें । ब्रह्मYाान नेलें चोरें ॥3॥ शिकल्या सांगे गोष्टी । भेद क्रोध वाहे पोटीं ॥4॥ निंदा स्तुति स्तवनीं । तुका ह्मणे वेंची वाणी ॥5॥ 254 इहलोकींचा हा देहे । देव इिच्छताती पाहें ॥1॥ धन्य आह्मी जन्मा आलों । दास विठोबाचे जालों ॥ध्रु.॥ आयुष्याच्या या साधनें । सिच्चदानंद पदवी घेणें ॥2॥ तुका ह्मणे पावठणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥3॥ 255 पंडित वाचक जरी जाला पुरता । तरी कृष्णकथा ऐके भावें ॥1॥ क्षीर तुपा साकरे जालिया भेटी । तैसी पडे मिठी गोडपणें ॥ध्रु.॥ जाणोनियां लाभ घेइप हा पदरीं । गोड गोडावरी सेवीं बापा ॥2॥ जाणिवेचें मूळ उपडोनी खोड । जरी तुज चाड आहे तुझी ॥3॥ नाना परिमळद्रव्य उपचार । अंगी उटी सारचंदनाची ॥4॥ जेविलियाविण शून्य ते शृंगार । तैसी गोडी हरिकथेविण ॥5॥ ज्याकारणें वेदश्रुति ही पुराणें । तें चि विठ्ठलनाणें तिष्ठे कथे ॥6॥ तुका ह्मणे येर दगडाचीं पेंवें । खळखळ आवघें मूळ तेथें॥7॥ 256 आणिकांच्या कापिती माना । निष्ठ‍पणा पार नाहीं ॥1॥ करिती बेटे उसणवारी । यमपुरी भोगावया ॥ध्रु.॥ सेंदराचें दैवत केलें । नवस बोले तयासि ॥2॥ तुका ह्मणे नाचति पोरें । खोडितां येरें अंग दुखे ॥3॥ 257 गंधर्व अिग्न सोम भोगिती कुमारी । कोठें चराचरीं त्याग केला ॥1॥ गायत्री स्वमुखें भक्षीतसे मळ । मिळाल्या वाहाळ गंगाओघ ॥ध्रु.॥ कागाचिये विष्ठें जन्म पिंपळासि । पांडवकुळासि पाहातां दोष ॥2॥ शकुंतळा सूत कर्ण शृंगी व्यास । यांच्या नामें नाश पातकांसि ॥3॥ गणिका अजामेळ कुब्जा तो विदुर । पाहातां विचार पिंगळेचा ॥4॥ वाल्हा विश्वामित्र वसिष्ठ नारद । यांचे पूर्व शुद्ध काय आहे ॥5॥ न व्हावी तीं जालीं कर्में नरनारी । अनुतापें हरी स्मरतां मुH ॥6॥ तुका ह्मणे पूर्व नाठवी श्रीहरी । मूळ जो उच्चारी नरक त्यासि ॥7॥ 258 सोनियाचें ताट क्षीरीनें भरिलें । भक्षावया दिलें श्वाना लागीं ॥1॥ मुHाफळहार खरासि घातला । कस्तुरी सुकराला चोजविली ॥ध्रु.॥ वेदपरायण बधिरा सांगे Yाान । तयाची ते खुण काय जाणे ॥2॥ तुका ह्मणे ज्याचें तो चि एक जाणे । भHीचें महिमान साधु जाणे ॥3॥ 259 ऐसा हा लौकिक कदा राखवेना । पतितपावना देवराया ॥1॥ संसार करितां ह्मणती हा दोषी । टाकितां आळसी पोटपोसा ॥ध्रु.॥ आचार करितां ह्मणती हा पसारा । न करितां नरा निंदिताती ॥2॥ संतसंग करितां ह्मणती हा उपदेशी । येरा अभाग्यासि Yाान नाहीं ॥3॥ धन नाहीं त्यासि ठायींचा करंटा । समर्थासि ताठा लाविताती ॥4॥ बहु बोलों जातां ह्मणति हा वाचाळ । न बोलतां सकळ ह्मणती गर्वी ॥5॥ भेटिसि न वजातां ह्मणती हा निष्ठ‍ । येतां जातां घर बुडविलें ॥6॥ लग्न करूं जातां ह्मणती हा मातला। न करितां जाला नपुंसक ॥7॥ निपुत्रिका ह्मणती पहा हो चांडाळ। पातकाचें मूळ पोरवडा ॥8॥ लोक जैसा लोक धरितां धरवे ना। अभHा जिरे ना संतसंग ॥9॥ तुका ह्मणे आतां ऐकावें वचन । त्यजुनियां जन भिH करा ॥10॥ 260 धर्म रक्षावया साठीं । करणें आटी आह्मांसि ॥1॥ वाचा बोलों वेदनीती । करूं संतीं केलें तें ॥ध्रु.॥ न बाणतां िस्थति अंगीं । कर्म त्यागी लंड तो ॥2॥ तुका ह्मणे अधम त्यासी । भिH दूषी हरीची ॥3॥ 261 चवदा भुवनें जयाचिये पोटीं । तो चि आह्मीं कंठीं साठविला ॥1॥ काय एक उणें आमुचिये घरीं । वोळगती द्वारीं रििद्धसिद्धी ॥ध्रु.॥ असुर जयानें घातले तोडरीं । तो आह्मांसि जोडी कर दोन्ही ॥2॥ रूप नाहीं रेखा जयासि आकार । आह्मीं तो साकार भHीं केला ॥3॥ अनंत ब्रह्मांडें जयाचिये अंगीं । समान तो मुंगी आह्मासाठीं ॥4॥ रििद्धसिद्धी सुखें हाणितल्या लाता । तेथें या प्राकृता कोण मानी ॥5॥ तुका ह्मणे आह्मी देवाहूनि बळी। जालों हे निराळी ठेवुनि आशा ॥6॥ 262 केला मातीचा पशुपति । परि मातीसि काय ह्मणती । शिवपूजा शिवासी पावे । माती मातीमाजी सामावे ॥1॥ तैसे पूजिती आह्मां संत । पूजा घेतो भगवंत । आह्मी किंकर संतांचे दास। संतपदवी नको आह्मांस ॥ध्रु.॥ केला पाषाणाचा विष्णु । परी पाषाण नव्हे विष्णु। विष्णुपूजा विष्णुसि अर्पे । पाषाण राहे पाषाणरूपें ॥2॥ केली कांशाची जगदंबा । परि कांसें नव्हे अंबा । पूजा अंबेची अंबेला घेणें । कांसें राहे कांसेंपणें ॥3॥ ब्रह्मानंद पूर्णामाजी । तुका ह्मणे केली कांजी । ज्याची पूजा त्याणें चि घेणें। आह्मी पाषाणरूप राहणें ॥4॥ 263 ते माझे सोयरे सज्जन सांगाती । पाय आठविती विठोबाचे ॥1॥ येरा मानी विधि पाळणापुरतें । देवाचीं तीं भूतें ह्मणोनियां ॥ध्रु.॥ सर्वभावें जालों वैष्णवांचा दास । करीन त्यांच्या आस उिच्छष्टाची ॥2॥ तुका ह्मणे जैसे मानती हरिदास । तैशी नाहीं आस आणिकांची ॥3॥ 264 दया तिचें नांव भूतांचें पाळण । अणीक निदऩळण कंटकांचें ॥1॥ पाप त्याचें नांव न विचारितां नीत । भलतें चि उन्मत्त करी सदा ॥2॥ तुका ह्मणे धर्म रक्षावया साठीं । देवास ही आटी जन्म घेणें ॥3॥ 265 करावें गोमटें । बाळा माते तें उमटे ॥1॥ आपुलिया जीवाहूनी । असे वाल्हें तें जननी ॥ध्रु.॥ वियोग तें तिस । त्याच्या उपचारें तें विष ॥2॥ तुका ह्मणे पायें । डोळा सुखावे ज्या न्यायें ॥3॥ 266 कन्या सासु†यासि जाये । मागें परतोनी पाहे ॥1॥ तैसें जालें माझ्या जिवा । केव्हां भेटसी केशवा ॥ध्रु.॥ चुकलिया माये। बाळ हुरू हुरू पाहे ॥2॥ जीवना वेगळी मासोळी । तुका ह्मणे तळमळी ॥3॥ 267 हातीं होन दावी बेना । करिती लेंकीच्या धारणा ॥1॥ ऐसे धर्म जाले कळीं । पुण्य रंक पाप बळी ॥ध्रु.॥ सांडिले आचार। द्विज चाहाड जाले चोर ॥2॥ टिळे लपविती पातडीं । लेती विजारा कातडीं ॥3॥ बैसोनियां तHां । अन्नेंविण पिडिती लोकां ॥4॥ मुदबख लिहिणें । तेलतुपावरी जिणें ॥5॥ नीचाचे चाकर । चुकलिया खाती मार ॥6॥ राजा प्रजा पीडी । क्षेत्री दुिश्चतासी तोडी ॥7॥ वैश्यशूद्रादिक । हे तों सहज नीच लोक ॥8॥ अवघे बाहए रंग । आंत हिरवें वरी सोंग ॥9॥ तुका ह्मणे देवा । काय निद्रा केली धांवा ॥10॥ 268 साळंकृत कन्यादान । करितां पृथ्वीसमान ॥1॥ परि तें न कळे या मूढा । येइल कळों भोग पुढां ॥ध्रु.॥ आचरतां कर्म । भरे पोट राहे धर्म ॥2॥ सत्या देव साहे । ऐसें करूनियां पाहें ॥3॥ अन्न मान धन । हें तों प्रारब्धा आधीन ॥4॥ तुका ह्मणे सोस । दुःख आतां पुढें नास ॥5॥ 269 दिवटएा वाद्यें लावुनि खाणें । करूनि मंडण दिली हातीं ॥1॥ नवरा नेइऩ नवरी घरा । पूजन वरा पाद्याचें ॥ध्रु.॥ गौरविली विहीण व्याही । घडिलें कांहीं ठेवूं नका ॥2॥ करूं द्यावें न्हावें वरें। ठायीचें कां रे न कळे चि ॥3॥ व†हडियांचे लागे पाठीं। जैसी उटिका तेलीं ॥4॥ तुका ह्मणे जोडिला थुंका । पुढें नरका सामग्री ॥5॥ 270 ब्रह्महत्या मारिल्या गाइऩ । आणीक काइऩ पाप केलें ॥1॥ ऐका जेणें विकिली कन्या । पवाडे त्या सुन्याचे ॥ध्रु.॥ नरमांस खादली भाडी । हाका मारी ह्मणोनि ॥2॥ अवघें पाप केलें तेणें । जेणें सोनें अभिळााषिलें ॥3॥ उच्चारितां मज तें पाप । जिव्हे कांप सुटतसे ॥4॥ तुका ह्मणे कोरान्न रांड । बेटा भांड मागे ना कां ॥5॥ 271 याचा कोणी करी पक्ष । तो ही त्याशी समतुल्य ॥1॥ फुकासाठीं पावे दुःखाचा विभाग । पूर्वजांसि लाग निरयदंडीं ॥ध्रु.॥ ऐके राजा न करी दंड । जरि या लंड दुष्टासि ॥2॥ तुका ह्मणे त्याचें अन्न । मद्यपाना समान ॥3॥ 272 कपट कांहीं एक । नेणें भुलवायाचें लोक ॥1॥ तुमचें करितों कीर्त्तन । गातों उत्तम ते गुण ॥ध्रु.॥ दाऊं नेणें जडीबुटी । चमत्कार उठाउठी ॥2॥ नाहीं शिष्यशाखा । सांगों अयाचित लोकां ॥3॥ नव्हें मठपति । नाहीं चाहुरांची वृित्त ॥4॥ नाहीं देवार्चन । असे मांडिलें दुकान ॥5॥ नाहीं वेताळ प्रसन्न । कांहीं सांगों खाण खुण ॥6॥ नव्हें पुराणिक । करणें सांगणें आणीक ॥7॥ नेणें वाद घटा पटा । करितां पंडित करंटा ॥8॥ नाहीं जाळीत भणदीं । उदो ह्मणोनि आनंदी ॥9॥ नाहीं हालवीत माळा । भोंवतें मेळवुनि गबाळा ॥10॥ आगमीचें कुडें नेणें । स्तंभन मोहन उच्चाटणें ॥11॥ नव्हें यांच्या ऐसा । तुका निरयवासी पिसा ॥12॥ 273 रडोनियां मान । कोण मागतां भूषण ॥1॥ देवें दिलें तरी गोड । राहे रुचि आणि कोड ॥ध्रु.॥ लावितां लावणी । विके भीके केज्या दानी ॥2॥ तुका ह्मणे धीरा । विण कैसा होतो हिरा॥3॥ 274 पूज्या एकासनीं आसनीं आसन । बैसतां गमन मातेशीं तें ॥1॥ सांगतों ते धर्म नीतीचे संकेत । सावधान हित व्हावें तरी ॥ध्रु.॥ संतां ठाया ठाव पूजनाची इच्छा । जीवनीं च वळसा सांपडला ॥2॥ तुका ह्मणे एकाएकीं वरासनें । दुजें तेथें भिन्न अशोभ्य तें ॥3॥ 275 जेणें मुखें स्तवी । तें चि निंदे पाठीं लावी ॥1॥ ऐसी अधमाची याती । लोपी सोनें खाय माती ॥ध्रु.॥ गुदद्वारा वाटे । मिष्टान्नांचा नरक लोटे ॥2॥ विंचु लाभाविण । तुका ह्मणे वाहे शीण ॥3॥ 276 अधमाची यारी । रंग पतंगाचे परी ॥1॥ विटे न लगतां क्षण । मोल जाय वांयां विण ॥ध्रु.॥ सर्पाचिया परी । विषें भरला कल्हारीं ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । मज झणी ऐसे दावा ॥3॥ 277 आणिकांची स्तुति आह्मां ब्रह्महत्या । एका वांचूनि त्या पांडुरंगा ॥1॥ आह्मां विष्णुदासां एकविध भाव । न ह्मणों या देव आणिकांसि ॥ध्रु.॥ शतखंड माझी होइऩल रसना । जरी या वचना पालटेन ॥2॥ तुका ह्मणे मज आणिका संकल्पें । अवघीं च पापें घडतील ॥3॥ 278 तान्हेल्याची धणी । फिटे गंगा नव्हे उणी ॥1॥ माझे मनोरथ सिद्धी । पाववावे कृपानिधी ॥ध्रु.॥ तूं तों उदाराचा राणा । माझी अल्प चि वासना ॥2॥ कृपादृष्टीं पाहें । तुका ह्मणे होइप साहे ॥3॥ 279 संताचा अतिक्रम । देवपूजा तो अधर्म ॥1॥ येती दगड तैसे वरी । मंत्रपुष्पें देवा शिरीं ॥ध्रु.॥ अतीतासि गाळी । देवा नैवेद्यासी [[पोळी]] ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । ताडण भेदकांची सेवा ॥3॥ 280 करणें तें देवा । हे चि एक पावे सेवा ॥1॥ अवघें घडे येणे सांग । भक्त देवाचें तें अंग ॥ध्रु.॥ हें चि एक वर्म । काय बोलिला तो धर्म ॥2॥ तुका ह्मणे खरें । खरें त्रिवाचा उत्तरें ॥3॥ 281 मागें नेणपणें घडलें तें क्षमा । आतां देतों सीमा करूनियां ॥1॥ परनारीचें जया घडलें गमन । दावीतो वदन जननीरत ॥ध्रु.॥ उपदेशा वरी मन नाहीं हातीं । तो आह्मां पुढती पाहूं नये ॥2॥ तुका ह्मणे साक्षी असों द्यावें मन । घातली ते आण पाळावया ॥3॥ 282 आणिकांच्या घातें । ज्यांचीं निवतील चित्तें ॥1॥ ते चि ओळखावे पापी । निरयवासी शीघ्रकोपी ॥ध्रु.॥ कान पसरोनी । ऐके वदे दुष्ट वाणी ॥2॥ तुका ह्मणे भांडा । धीर नाहीं ज्याच्या तोंडा॥3॥ हनुमंतस्तुति - अभंग 4 283 शरण शरण जी हनुमंता । तुज आलों रामदूता ॥1॥ काय भHीच्या त्या वाटा । मज दावाव्या सुभटा ॥ध्रु.॥ शूर आणि धीर । स्वामिकाजीं तूं सादर ॥2॥ तुका ह्मणे रुद्रा । अंजनीचिया कुमरा ॥3॥ 284 केली सीताशुद्धी । मूळ रामायणा आधीं ॥1॥ ऐसा प्रतापी गहन । सुरां सकळ भHांचें भूषण ॥ध्रु.॥ जाऊनि पाताळा। केली देवाची अवकळा ॥2॥ राम लक्षुमण । नेले आणिले चोरून ॥3॥ जोडूनियां कर । उभा सन्मुख समोर ॥4॥ तुका ह्मणे जपें । वायुसुता जाती पापें ॥5॥ 285 काम घातला बांदोडी । काळ केला देशधडी ॥1॥ तया माझें दंडवत । कपिकुळीं हनूमंत ॥ध्रु.॥ शरीर वज्रा ऐसें । कवळी ब्रह्मांड जो पुच्छे ॥2॥ रामाच्या सेवका । शरण आलों ह्मणे तुका ॥3॥ 286 हनुमंत महाबळी । रावणाची दाढी जाळी ॥1॥ तया माझा नमस्कार । वारंवार निरंतर ॥ध्रु.॥ करोनी उdाण । केलें लंकेचें दहन ॥2॥ जाळीयेली लंका । धन्य धन्य ह्मणे तुका ॥3॥ ॥4॥ 287 कुंभ अवघा एक आवा । पाकीं एकीं गुफे डावा ॥1॥ ऐसे भिन्न भिन्न साटे । केले प्रारब्धानें वांटे ॥ध्रु.॥ हिरे दगड एक खाणी । कैचें विजातीसी पाणी ॥2॥ तुका ह्मणे शिरीं । एक एकाची पायरी ॥3॥ 288 मांडे पु†या मुखें सांगों जाणे मात । तोंडीं लाळ हात चोळी रिते ॥1॥ ऐसियाच्या गोष्टी फिक्या मिठेंविण । रुचि नेदी अन्न चवी नाहीं ॥ध्रु.॥ बोलों जाणे अंगीं नाहीं शूरपण । काय तें वचन जाळावें तें ॥2॥ तुका ह्मणे बहुतोंडे जे वाचाळ । तेंग तें च मूळ लटिक्याचें ॥3॥ 289 न लगे चंदना सांगावा परिमळ । वनस्पतिमेळ हाकारुनी ॥1॥ अंतरीचें धांवे स्वभावें बाहेरी । धरितां ही परी आवरे ना ॥ध्रु.॥ सूर्य नाहीं जागें करीत या जना । प्रकाश किरणा कर ह्मुन ॥2॥ तुका ह्मणे मेघ नाचवी मयूरें । लपवितां खरें येत नाहीं ॥3॥ 290 चंदनाचे हात पाय ही चंदन । परिसा नाहीं हीन कोणी अंग ॥1॥ दीपा नाहीं पाठीं पोटीं अंधकार । सर्वांगें साकर अवघी गोड ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे तैसा सज्जनापासून । पाहातां अवगुण मिळे चि ना ॥2॥ 291 मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥1॥ मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें मना पूजा केली । मनें इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥ मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास। गति अथवा अधोगति ॥2॥ साधक वाचक पंडित । श्रोते वHे ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका ह्मणे दुसरें ॥3॥ 292 मायबापें जरी सर्पीण बोका । त्यांचे संगें सुखा न पवे बाळ ॥1॥ चंदनाचा शूळ सोनियाची बेडी । सुख नेदी फोडी प्राण नाशी ॥2॥ तुका ह्मणे नरकीं घाली अभिमान । जरी होय Yाान गर्व ताठा ॥3॥ 293 शिकल्या बोलाचे सांगतील वाद । अनुभव भेद नाहीं कोणा ॥1॥ पंडित हे Yाानी करितील कथा । न मिळती अर्था निजसुखा ॥2॥ तुका ह्मणे जैसी लांचासाठीं ग्वाही । देतील हे नाहीं ठावी वस्तु ॥3॥ 294 प्रारब्ध क्रियमाण । भHां संचित नाहीं जाण ॥1॥ अवघा देव चि जाला पाहीं । भरोनियां अंतर्बाहीं ॥ध्रु.॥ सत्वरजतमबाधा। नव्हे हरिभHांसि कदा ॥2॥ खाय बोले करी । अवघा त्यांच्या अंगें हरी ॥3॥ देवभHपण । तुका ह्मणे नाहीं भिन्न ॥4॥ 295 शास्त्राचें जें सार वेदांची जो मूतिऩ । तो माझा सांगाती प्राणसखा ॥1॥ ह्मणउनी नाहीं आणिकांचा पांग । सर्व जालें सांग नामें एका ॥ध्रु.॥ सगुण निर्गुण जयाचीं अंगें । तो चि आह्मां संगें क्रीडा करी ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी विधीचे जनिते । स्वयंभू आइते केले नव्हों ॥3॥ 296 ऐका महिमा आवडीचीं । बोरें खाय भिलटीचीं ॥1॥ थोर प्रेमाचा भुकेला । हा चि दुष्काळ तयाला । अष्टमा सिद्धींला । न मनी क्षीरसागराला ॥ध्रु.॥ पव्हे सुदामदेवाचे । फके मारी कोरडे च ॥2॥ न ह्मणे उिच्छष्ट अथवा थोडे । तुका ह्मणे भHीपुढें ॥3॥ 297 कोणें तुझा सांग केला अंगीकार । नििश्चति त्वां थोर मानियेली ॥1॥ कोणें ऐसा तुज उपदेश केला । नको या विठ्ठला शरण जाऊं ॥ध्रु.॥ तेव्हां तुज कोण घालील पाठीसी । घासील भूमीसी वदन यम ॥2॥ कां रे नागवसी आयुष्य खातो काळ । दिसेंदिस बळ क्षीण होतें ॥3॥ तुका ह्मणे यासि सांगा कोणी तरी। विसरला हरी मायबाप ॥4॥ 298 साधूनी बचनाग खाती तोळा तोळा । आणिकातें डोळां न पाहवे ॥1॥ साधूनी भुजंग धरितील हातीं । आणिकें कापती देखोनियां ॥2॥ असाध्य तें साध्य करितां सायास । कारण अभ्यास तुका ह्मणे ॥3॥ 299 आमचे गोसावी अयाचितवृत्ती । करवी शिष्याहातीं उपदेश ॥1॥ दगडाची नाव आधींच ते जड । ते काय दगड तारूं जाणे ॥1॥ तुका ह्मणे वेष विटंबिला त्यांनी । सोंगसंपादणी करिती परी॥3॥ 300 मृगजळा काय करावा उतार । पावावया पार पैल थडी ॥1॥ खापराचे होन खेळती लेंकुरें । कोण त्या वेव्हारें लाभ हाणि ॥ध्रु.॥ मंगळदायक करिती कुमारी । काय त्यांची खरी सोयरीक ॥2॥ स्वप्नींचें जें सुखदुःख जालें काहीं । जागृतीं तो नाहीं साच भाव ॥3॥ सारीं जालीं मेलीं लटिकें वचन । बद्ध मुH शीण तुका ह्मणे ॥4॥''' jfvtoeg5vtxijy7fjj3zrncix8bko09 0 1534 36722 30898 2026-09-08T06:37:42Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36722 wikitext text/x-wiki 301 माझें ह्मणतां याला कां रे नाहीं लाज । कन्या पुत्र भाज धन वित्त ॥1॥ कोणी सोडवी ना काळाचे हातींचें । एकाविणें साचें नारायणा ॥2॥ तुका ह्मणे किती सांगावें चांडाळा । नेणे जीवकळा कोण्या जीतो ॥3॥ 302 आंधऑयासि जन अवघे चि आंधळे । आपणासि डोळे दृष्टी नाहीं ॥1॥ रोग्या विषतुल्य लागे हें मिष्टान्न । तोंडासि कारण चवी नाहीं ॥2॥ तुका ह्मणे शुद्ध नाहीं जो आपण । तया त्रिभुवन अवघें खोटें ॥3॥ 303 छळी विष्णुदासा कोणी । त्याची अमंगळ वाणी ॥1॥ येऊं न द्यावा समोर । अभागी तो दुराचार ॥ध्रु.॥ नावडे हरिकथा। त्याची व्यभिचारीण माता ॥2॥ तुका ह्मणे याति । भ्रष्ट तयाचि ते मति ॥3॥ 304 बोलविसी तैसें आणीं अनुभवा । नाहीं तरी देवा विटंबना ॥1॥ मिठेंविण काय करावें मिष्टान्न । शव जीवेंविण शृंगारिले ॥ध्रु.॥ संपादणीविण विटंबिले सोंग । गुणेंविण चांग रूप हीन ॥2॥ कन्यापुत्रेंविण मंगळदायकें । वेचिलें हें फिके द्रव्य तरी ॥3॥ तुका ह्मणे तैसी होते मज परी । न देखे अंतरीं प्रेमभाव ॥4॥ 305 अंगीं ज्वर तया नावडे साकर । जन तो इतर गोडी जाणे ॥1॥ एकाचिये तोंडीं पडिली ते माती । अवघे ते खाती पोटभरी ॥ध्रु.॥ चारितां बळें येत असे दांतीं । मागोनियां घेती भाग्यवंत ॥2॥ तुका ह्मणे नसे संचित हें बरें । तयासि दुसरें काय करी ॥3॥ 306 धिग जीणें तो बाइऩले आधीन । परलोक मान नाही दोन्ही ॥1॥ धिग जीणें ज्याचें लोभावरी मन । अतीतपूजन घडे चि ना ॥ध्रु.॥ धिग जीणें आळस निद्रा जया फार । अमित आहार अघोरिया ॥2॥ धिग जीणें नाहीं विवेक वैराग्य । झुरे मानालागीं साधुपणा ॥3॥ तुका ह्मणे धिग ऐसे जाले लोक । निंदक वादक नरका जाती ॥4॥ 307 अरे हें देह व्यर्थ जावें । ऐसें जरी तुज व्हावें । द्यूतकर्म मनोभावें । सारीपाट खेळावा ॥1॥ मग कैचें हरिचें नाम । निजेलिया जागा राम । जन्मोजन्मींचा अधम । दुःख थोर साधिलें ॥ध्रु.॥ विषयसुखाचा लंपट । दासीगमनीं अतिधीट । तया तेचि वाट । अधोगती जावया ॥2॥ अणीक एक कोड । नरका जावयाची चाड। तरी संतनिंदा गोड । करीं कवतुकें सदा ॥3॥ तुका ह्मणे ऐसें । मना लावी राम पिसें । नाहीं तरी आलिया सायासें । फुकट जासी ठकोनी ॥4॥ 308 अवघें ब्रह्मरूप रिता नाहीं ठाव । प्रतिमा तो देव कैसा नव्हे ॥1॥ नाहीं भाव तया सांगावें तें किती । आपुल्याला मतीं पाषांडिया ॥ध्रु.॥ जया भावें संत बोलिले वचन । नाहीं अनुमोदन शािब्दकांसि ॥2॥ तुका ह्मणे संतीं भाव केला बळी । न कळतां खळीं दूषिला देव ॥3॥ 309 एक तटस्थ मानसीं । एक सहज चि आळसी ॥1॥ दोन्ही दिसती सारिखीं । वर्म जाणे तो पारखी ॥ध्रु.॥ एक ध्यानीं करिती जप । एक बैसुनि घेती झोप ॥2॥ एकां सर्वस्वाचा त्याग। एकां पोटासाठीं जोग ॥3॥ एकां भिH पोटासाठीं । एकां देवासवें गांठी ॥4॥ वर्म पोटीं एका । फळें दोन ह्मणे तुका ॥5॥ 310 काय कळे बाळा । बाप सदैव दुबळा ॥1॥ आहे नाहीं हें न कळे । हातीं काय कोण्या वेळे ॥ध्रु.॥ देखिलें तें दृष्टी । मागे घालूनियां मिठी ॥2॥ तुका ह्मणे भावें । माझ्या मज समजावें ॥3॥ 311 भजन घाली भोगावरी । अकर्तव्य मनीं धरी ॥1॥ धिग त्याचें साधुपण । विटाळूनी वर्ते मन ॥ध्रु.॥ नाहीं वैराग्याचा लेश । अर्थचाड जावें आस ॥2॥ हें ना तें सें जालें । तुका ह्मणे वांयां गेलें ॥3॥ 312 एकादशीस अन्न पान । जे नर करिती भोजन । श्वानविष्ठे समान । अधम जन तो एक ॥1॥ ऐका व्रताचें महिमान। नेमें आचरती जन । गाती ऐकतीं हरिकीर्तन । ते समान विष्णूशीं ॥ध्रु.॥ अशुद्ध विटाळसीचें खळ । [[विडा]] भिक्षतां तांबूल । सांपडे सबळ । काळाहातीं न सुटे ॥2॥ सेज बाज विलास भोग । करी कामिनीशीं संग । तया जोडे क्षयरोग । जन्मव्याधी बिळवंत ॥3॥ आपण न वजे हरिकीर्तना । अणिकां वारी जातां कोणा । त्याच्या पापें जाणा । ठेंगणा महा मेरु ॥4॥ तया दंडी यमदूत । जाले तयाचे अंकित । तुका ह्मणे व्रत । एकादशी चुकलीया ॥5॥ 313 करवितां व्रत अधॉ पुण्य लाभे । मोडवितां दोघे नरका जाती ॥1॥ शुद्धबुिद्ध होय दोघां एक मान । चोरासवें कोण जिवें राखे ॥ध्रु.॥ आपुलें देऊनी आपुला चि घात । न करावा थीत जाणोनियां ॥2॥ देऊनियां वेच धाडी वाराणसी । नेदावें चोरासि चंद्रबळ ॥3॥ तुका ह्मणे तप तीर्थ व्रत याग । भिH हे मारग मोडूं नये ॥4॥ 314 इनामाची भरली पेठ । वाहाती दाट मारग ॥1॥ अवघेची येती वाण । अवघे शकुन लाभाचे ॥ध्रु.॥ अडचणी त्या केल्या दुरी । देण्या उरी घेण्याच्या ॥2॥ तुका ह्मणे जोडी जाली । ते आपुली आपणा ॥3॥ 315 वेदाचें गव्हर न कळे पाठकां । अधिकार लोकां नाहीं येरां ॥1॥ विठोबाचें नाम सुलभ सोपारें । तारी एक सरे भवसिंधु ॥ध्रु.॥ जाणत्या असाध्य मंत्र तंत्र काळ । येर तो सकळ मूढ लोक ॥2॥ तुका ह्मणे विधि निषेध लोपला । उच्छेद या जाला मारगाचा ॥3॥ 316 विधीनें सेवन । विषयत्यागातें समान ॥1॥ मुख्य धर्म देव चित्तीं । आदि अवसान अंतीं ॥ध्रु.॥ बहु अतिशय खोटा । तर्कें होती बहु वाटा ॥2॥ तुका ह्मणे भावें । कृपा करीजेते देवें ॥3॥ 317 येथीचिया अळंकारें । काय खरें पूजन ॥1॥ वैकुंठींच्या लावूं वाटा ।सर्व साटा ते ठायीं ॥ध्रु.॥ येथीचिया नाशवंतें । काय रितें चाळवूं ॥2॥ तुका ह्मणे वैष्णव जेन । माझे गण समुदाय ॥3॥ 318 उजळावया आलों वाटा । खरा खोटा निवाड ॥1॥ बोलविले बोल बोलें । धनीविठ्ठला सन्निध ॥ध्रु.॥ तरी मनीं नाहीं शंका । बळें एका स्वामीच्या ॥2॥ तुका ह्मणे नये आह्मां । पुढें कामा गबाळ ॥3॥ 319 बोलावें तें धर्मा मिळे । बरे डोळे उघडूनि ॥1॥ काशासाठीं खावें शेण । जेणें जन थुंकी तें ॥ध्रु.॥ दुजें ऐसें काय बळी । जें या जाळी अग्नीसि ॥2॥ तुका ह्मणे शूर रणीं । गांढें मनीं बुरबुरी ॥3॥ 320 बरा कुणबी केलों । नाहीं तरि दंभेंचि असतों मेलों ॥1॥ भलें केलें देवराया । नाचे तुका लागे पायां ॥ध्रु.॥ विद्या असती कांहीं । तरी पडतों अपायीं ॥2॥ सेवा चुकतों संताची । नागवण हे फुकाची ॥3॥ गर्व होता ताठा । जातों यमपंथें वाटा ॥4॥ तुका ह्मणे थोरपणें । नरक होती अभिमानें ॥5॥ 321 दाता नारायण । स्वयें भोगिता आपण ॥1॥ आतां काय उरलें वाचे । पुढें शब्द बोलायाचे ॥ध्रु.॥ देखती जे डोळे । रूप आपुलें तें खेळे ॥2॥ तुका ह्मणे नाद । जाला अवघा गोविंद ॥3॥ 322 कृपा करुनी देवा । मज साच तें दाखवा ॥1॥ तुह्मी दयावंत कैसे । कीतिऩ जगामाजी वसे ॥ध्रु.॥ पाहोनियां डोळां । हातीं ओढवाल काळा ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । माझा करावा कुठावा ॥3॥ 323 ठायींची ओळखी । येइल टाकुं टाका सुखीं ॥1॥ तुमचा जाइऩल इऩमान । माझे कपाळीं पतन ॥ध्रु.॥ ठेविला तो ठेवा। अभिळाषें बुडवावा ॥2॥ मनीं न विचारा । तुका ह्मणे हे दातारा ॥3॥ 324 तुझें वर्म ठावें । माझ्या पाडियेलें भावें ॥1॥ रूप कासवाचे परी । धरुनि राहेन अंतरीं ॥ध्रु.॥ नेदी होऊं तुटी । मेळवीन दृष्टादृष्टी ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । चिंतन ते तुझी सेवा ॥3॥ 325 गहूं एकजाती । परी त्या पाधाणी नासिती ॥1॥ वर्म जाणावें तें सार । कोठें काय थोडें फार ॥ध्रु.॥ कमाइऩच्या सारें । जाति दाविती प्रकार ॥2॥ तुका ह्मणे मोल । गुणा मिथ्या फिके बोल ॥3॥ 326 पुण्यवंत व्हावें । घेतां सज्जनांची नांवें ॥1॥ नेघे माझे वाचे तुटी । महा लाभ फुकासाठी ॥ध्रु.॥ विश्रांतीचा ठाव । पायीं संतांचिया भाव ॥2॥ तुका ह्मणे जपें । संतांचिया जाती पापें ॥3॥ 327 देव होइऩजेत देवाचे संगती । पतन पंगती जगाचिया ॥1॥ दोहींकडे दोन्ही वाहातील वाटा । करितील सांटा आपुलाला ॥ध्रु.॥ दाखविले परी नाहीं वजिऩजेतां । आला तो तो चित्ता भाग भरा ॥2॥ तुका ह्मणे अंगीं आवडीचें बळ । उपदेश मूळबीजमात्र ॥3॥ 328 शोधिसील मूळें । त्याचें करीसी वाटोळें ॥1॥ ऐसे संतांचे बोभाट । तुझे बहु जाले तट ॥ध्रु.॥ लौकिका बाहेरी । घाली रोंखीं जया धरी ॥2॥ तुका ह्मणे गुण । तुझा लागलिया शून्य ॥3॥ 329 वैद वाचविती जीवा । तरी कोण ध्यातें देवा ॥1॥ काय जाणों कैसी परी । प्रारब्ध तें ठेवी उरी ॥ध्रु.॥ नवसें कन्यापुत्र होती । तरि कां करणें लागे पती ॥2॥ जाणे हा विचार । स्वामी तुकयाचा दातार ॥3॥ 330 मारगीं बहुत । या चि गेले साधुसंत ॥1॥ नका जाऊ आडराणें । ऐसीं गर्जती पुराणें ॥ध्रु.॥ चोखािळल्या वाटा । न लगे पुसाव्या धोपटा ॥2॥ झळकती पताका । गरुड टके ह्मणे तुका ॥3॥ 331 कातिऩकीचा सोहळा । चला जाऊं पाहूं डोळां । आले वैकुंठ जवळां । सन्निध पंढरीये ॥1॥ पीक पिकलें घुमरी । प्रेम न समाये अंबरीं । अवघी मातली पंढरी । घरोघरीं सुकाळ ॥ध्रु.॥ चालती िस्थर िस्थर । गरुड टकयांचे भार । गर्जती गंभीर । टाळ श्रुति मृदंग ॥2॥ मिळालिया भद्रजाती । कैशा आनंदें डुलती । शूर उठावती । एका एक आगळे ॥3॥ नामामृत कल्लोळ । वृंदें कोंदलीं सकळ । आले वैष्णवदळ । किळकाळ कांपती ॥4॥ आस करिती ब्रह्मादिक । देखुनि वाळवंटीचें सुख । धन्य धन्य मृत्युलोक। ह्मणती भाग्याचे कैसे ॥5॥ मरण मुिH वाराणसी । पितृॠण गया नासी । उधार नाहीं पंढरीसि । पायापाशीं विठोबाच्या ॥6॥ तुका ह्मणे आतां । काय करणें आह्मां चिंता । सकळ सिद्धींचा दाता । तो सर्वथा नुपेक्षी ॥7॥ 332 जया दोषां परीहार । नाहीं नाहीं धुंडितां शास्त्र । ते हरती अपार । पंढरपुर देखिलिया ॥1॥ धन्य धन्य भीमातीर । चंद्रभागा सरोवर । पद्मातीर्थी विठ्ठल वीर । क्रीडास्थळ वेणुनादीं ॥ध्रु.॥ सकळतीर्थांचें माहेर । भूवैकुंठ निविऩकार । होतो नामाचा गजर । असुरकाळ कांपती ॥2॥ नाहीं उपमा द्यावया । सम तुल्य आणिका ठाया । धन्य भाग्य जयां । जे पंढरपूर देखती ॥3॥ उपजोनि संसारीं। एक वेळ पाहें पा पंढरी । महा दोषां कैची उरी। देवभH देखिलिया ॥4॥ ऐसी विष्णूची नगरी । चतुर्भुज नर नारी। सुदर्शन घरटी करी । रीग न पुरे किळकाळा ॥5॥ तें सुख वर्णावया गति। एवढी कैची मज मति । जे पंढरपुरा जाती । ते पावती वैकुंठ ॥6॥ तुका ह्मणे या शब्दाचा । जया विश्वास नाहीं साचा । अधम जन्मांतरिचा। तया पंढरी नावडे ॥7॥ 333 एक नेणतां नाडली । एकां जाणिवेची भुली ॥1॥ बोलों नेणें मुकें । वेडें वाचाळ काय निकें ॥ध्रु.॥ दोहीं सवा नाड। विहीर एकीकडे आड ॥2॥ तुका ह्मणे कर्म । तुझें कळों नेदी वर्म ॥3॥ 334 ह्मणवितों दास । मज एवढी च आस ॥1॥ परी ते अंगीं नाहीं वर्म । करीं आपुला तूं धर्म ॥ध्रु.॥ बडबडितों तोंडें । रितें भावेंविण धेंडें ॥2॥ तुका ह्मणे बरा । दावूं जाणतों पसारा ॥3॥ 335 पूजा समाधानें । अतिशयें वाढे सीण ॥1॥ हें तों जाणां तुह्मी संत । आहे बोलिली ते नीत ॥ध्रु.॥ पाहिजे तें केलें । सहज प्रसंगीं घडलें ॥2॥ तुका ह्मणे माथा । पायीं ठेवीं तुह्मां संतां ॥3॥ 336 स्वप्नऴिचया गोष्टी । मज धरिलें होतें वेठी । जालिया सेवटीं । जालें लटिकें सकळ ॥1॥ वायां भाकिली करुणा । मूळ पावावया सिणा । राव रंक राणा । कैंचे स्थानावरि आहे ॥ध्रु.॥ सोसिलें तें अंगें । खरें होतें नव्हतां जागें । अनुभव ही सांगे । दुःखें डोळे उघडीले ॥2॥ तुका ह्मणे संतीं । सावचित केलें अंतीं । नाहीं तरि होती । टाळी बैसोनि राहिली ॥3॥ 337 आसुरी स्वभाव निदऩय अंतर । मानसीं निष्ठ‍ अतिवादी ॥1॥ याति कुळ येथें असे अप्रमाण । गुणाचें कारण असे अंगीं ॥ध्रु.॥ काळकुट पितळ सोनें शुद्ध रंग । अंगाचेंच अंग साक्ष देतें ॥2॥ तुका ह्मणे बरी जातीसवें भेटी । नवनीत पोटीं सांटविलें ॥3॥ 338 बाळपणीं हरि । खेळे मथुरेमाझारी । पायीं घागरिया सरी । कडदोरा वांकी । मुख पाहे माता । सुख न माये चित्ता । धन्य मानव संचिता । वोडवलें आजि ॥1॥ बाळ चांगलें वो । बाळ चांगलें वो । ह्मणतां चांगलें । वेळ लागे तया बोलें । जीवापरीस तें वाल्हें । मज आवडतें ॥ध्रु.॥ मिळोनियां याती । येती नारी कुमारी बहुती । नाही आठव त्या चित्तीं । देहभाव कांहीं । विसरल्या घरें । तान्हीं पारठीं लेकुरें । धाक सांडोनियां येरें । तान भूक नाहीं ॥2॥ एकी असतील घरीं । चित्त तयापासीं परी । वेगीं करोनि वोसरी । तेथें जाऊं पाहे । लाज सांडियेली वोज । नाहीं फजितीचें काज । सुख सांडोनियां सेज । तेथें धाव घाली ॥3॥ वेधियेल्या बाळा । नर नारी या सकळा । बाळा खेळवी अबला । त्याही विसरल्या । कुमर कुमारी । नाभाव हा शरीरीं । दृष्टी न फिरे माघारी । तया देखतां हे ॥4॥ वैरभाव नाहीं । आप पर कोणीं कांहीं । शोक मोह दुःख ठायीं । तया निरसलीं । तुका ह्मणे सुखी । केलीं आपणासारिखीं। स्वामी माझा कवतुकें । बाळवेषें खेळे ॥5॥ 339 अशोकाच्या वनीं सीता शोक करी । कां हों अंतरले रघुनाथ दुरी । येउनि गुंफेमाजी दुष्टें केली चोरी । कांहो मज आणिले अवघड लंकापुरी ॥1॥ सांगा वो त्रीजटे सखिये ऐसी मात। देइऩल कां नेदी भेटी रघुनाथ । मन उताविळ जाला दुरी पंथ। राहों न सके प्राण माझा कुडी आंत ॥ध्रु.॥ काय दुष्ट आचरण होतें म्यां केलें । तीर्थ व्रत होतें कवणाचें भंगीलें । गाइऩवत्सा पत्नीपुरुषा विघडिलें । न कळे वो संचित चरण अंतरले ॥2॥ नाडियेलें आशा मृगकांतिसोने । धाडिलें रघुनाथा पाठिलागे तेणें । उलंघिली आYाा माव काय मी जाणें । देखुनी सूनाट घेउनि आलें सुनें ॥3॥ नाहीं मूळ मारग लाग अणीक सोये । एकाविण नामें रघुनाथाच्या माये । उपटी पिक्षया एक देउनि पाये । उदकवेढएामध्यें तेथें चाले काये ॥4॥ जनकाची नंदिनी दुःखें ग्लानी थोरी । चुकली कुरंगिणी मेळा तैशा परी । संमोखी त्रीजटा िस्थर िस्थर वो करी । घेइल तुकयास्वामी राम लंकापुरी ॥5॥ 340 वीट नेघे ऐसें रांधा । जेणें बाधा उपजे ना ॥1॥ तरी च तें गोड राहे । निरें पाहे स्वयंभ ॥ध्रु.॥ आणिकां गुणां पोटीं वाव। दावी भाव आपुला ॥2॥ तुका ह्मणे शुद्ध जाती । ते मागुती परतेना ॥3॥ 341 नव्हतों सावचित । तेणें अंतरलें हित ॥1॥ पडिला नामाचा विसर । वाढविला संवसार ॥ध्रु.॥ लटिक्याचे पुरीं वाहोनियां गेलों दुरी ॥2॥ तुका ह्मणे नाव । आह्मां सांपडला भाव ॥3॥ 342 अन्नाच्या परिमळें जरि जाय भूक । तरि कां हे पाक घरोघरीं ॥1॥ आपुलालें तुह्मी करा रे स्वहित । वाचे स्मरा नित्य राम राम ॥ध्रु.॥ देखोनि जीवन जरि जाय तान । तरि कां सांटवण घरोघरीं ॥2॥ देखोनियां छाया सुख न पवीजे । जंव न बैसीजे तया तळीं ॥3 ॥ हित तरी होय गातां अइऩकतां । जरि राहे चित्ता दृढ भाव ॥4॥ तुका ह्मणे होसी भावें चि तूं मुH । काय करिसी युH जाणिवेची॥5॥ 343 काय उणें आह्मां विठोबाचे पाइप । नाहीं ऐसें काइऩ येथें एक ॥1॥ ते हें भोंवतालें ठायीं वांटूं मन । बराडी करून दारोदारीं ॥ध्रु.॥ कोण बळी माझ्या विठोबा वेगळा । आणीक आगळा दुजा सांगा ॥2॥ तुका ह्मणे मोक्ष विठोबाचे गावीं । फुकाचीं लुटावीं भांडारें तीं ॥3॥ 344 सेवितों रस तो वांटितों आणिकां । घ्या रे होऊं नका राणभरी ॥1॥ विटेवरी ज्याचीं पाउलें समान । तो चि एक दानशूर दाता ॥ध्रु.॥ मनाचे संकल्प पाववील सिद्धी । जरी राहे बुद्धी याचे पायीं ॥2॥ तुका ह्मणे मज धाडिलें निरोपा । मारग हा सोपा सुखरूप ॥3॥ 345 ऐसे ऐसियानें भेटती ते साधु । ज्याच्या दरशनें तुटे भवबंदु । जे कां सिच्चदानंदीं नित्यानंदु । जे कां मोक्षसिद्धी तीर्थ वंदूं रे ॥1॥ भाव सर्वकारण मूळ वंदु । सदा समबुिद्ध नािस्त भेदु। भूतकृपा मोडीं द्वेषकंदु । शत्रु मित्र पुत्र सम करीं बंधु रे ॥ध्रु.॥ मन बुिद्ध काया वाचा शुद्ध करीं । रूप सर्वत्र देखोनि नमस्कारीं । लघुत्व सर्वभावें अंगीकारीं । सांडीमांडी मीतूंपण ऐसी थोरी रे ॥2॥ अर्थकामचाड नाहीं चिंता । मानामान मोह माया मिथ्या । वर्ते समाधानीं जाणोनि नेणता । साधु भेट देती तया अवचिता रे ॥3॥ मनीं दृढ धरीं विश्वास । नाहीं सांडीमांडीचा सायास । साधुदर्शन नित्यकाळ त्यास । तुका ह्मणे जो विटला जाणीवेस रे ॥4॥ 346 भवसागर तरतां । कां रे करीतसां चिंता । पैल उभा दाता । कटीं कर ठेवुनियां ॥1॥ त्याचे पायीं घाला मिठी । मोल नेघे जगजेठी । भावा एका साठीं । खांदां वाहे आपुल्या ॥ध्रु.॥ सुखें करावा संसार । परि न संडावे दोन्ही वार । दया क्षमा घर । चोजवीत येतील ॥2॥ भुिHमुHीची चिंता । नाहीं दैन्य दरिद्रता। तुका ह्मणे दाता । पांडुरंग वोळगिल्या ॥3॥ 347 जें का रंजलें गांजलें । त्यासि ह्मणे जो आपुलें ॥1॥ तो चि साधु ओळखावा । देव तेथें चि जाणावा ॥ध्रु.॥ मृदु सबाहए नवनीत । तैसें सज्जनाचें चित्त ॥2॥ ज्यासि आपंगिता नाहीं । त्यासि घरी जो हृदयीं ॥3॥ दया करणें जें पुत्रासी । ते चि दासा आणि दासी ॥4॥ तुका ह्मणे सांगूं किती । तो चि भगवंताची मूर्ती ॥5॥ 348 याजसाठीं भिH । जगीं रूढवावया ख्याति ॥1॥ नाहीं तरी कोठें दुजें । आहे बोलाया सहजें ॥ध्रु.॥ गौरव यासाटीं । स्वामिसेवेची कसोटी ॥2॥ तुका ह्मणे अळंकारा । देवभH लोकीं खरा ॥3॥ 349 अमंगळ वाणी । नये ऐकों ते कानीं ॥1॥ जो हे दूषी हरिची कथा । त्यासि क्षयरोगव्यथा ॥ध्रु.॥ याति वर्ण श्रेष्ठ । परि तो चांडाळ पापिष्ठ ॥2॥ तुका ह्मणे पाप । माय नावडे ज्या बाप ॥3॥ 350 कैसा सिंदळीचा । नव्हे ऐसी ज्याची वाचा ॥1॥ वाचे नुच्चारी गोविंदा । सदा करी परनिंदा ॥ध्रु.॥ कैसा निरयगांवा । जाऊं न पवे विसावा ॥2॥ तुका म्हणे दंड । कैसा न पवे तो लंड ॥3॥ 351 आचरणा ठाव ।नाहीं अंगीं स्वता भाव ॥1॥ करवी आणिकांचे घात । खोडी काढूनि पंडित ॥ध्रु.॥ श्वानाचियापरी मिष्टान्नासि विटाळ करी ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसा । सटवे चि ना पांचा दिसां ॥3॥ 352 गर्भाचें धारण । तिनें वागविला सिण ॥1॥ व्याली कु†हाडीचा दांडा । वर न घली च तोंडा ॥ध्रु.॥ उपजला काळ । कुळा लाविला विटाळ ॥2॥ तुका ह्मणे जाय । नरका अभHाची माय॥3॥ 353 पतनासि जे नेती । तिचा खोटा स्नेह प्रीती ॥1॥ विधीपुरतें कारण । बहु वारावें वचन ॥ध्रु.॥ सर्वस्वासि नाडी । ऐसी लाघवाची बेडी ॥2॥ तुका ह्मणे दुरी । राखतां हे तों ची बरी ॥3॥ 354 देव आड जाला । तो भोगिता मी उगला । अवघा निवारला । शीण शुभाअशुभाचा ॥1॥ जीवशिवाचें भातुकें । केलें क्रीडाया कौतुकें । कैचीं येथें लोकें । हा आभास अनित्य ॥ध्रु.॥ विष्णुमय खरें जग । येथें लागतसे लाग । वांटिले विभाग । वर्णधर्म हा खेळ तयाचा ॥2॥ अवघी एकाची च वीण । तेथें कैचें भिन्नाभिन्न । वेदपुरुष नारायण । तेणें केला निवाडा ॥3॥ प्रसादाचा रस । तुका लाधला सौरस । पायापाशीं वास । निकट नव्हे निराळा ॥4॥ मंबाजी गोसावी यांनीं स्वामीस पीडा केली - अभंग ॥5॥ 355 न सोडीं न सोडीं न सोडीं । विठोबा चरण न सोडीं ॥1॥ भलतें जड पडो भारी । जीवावरी आगोज ॥ध्रु.॥ शतखंड देह शस्त्रधारी । करितां परी न भीयें ॥2॥ तुका ह्मणे केली आधीं । दृढ बुद्धी सावध ॥3॥ 356 बरवें बरवें केलें विठोबा बरवें । पाहोनि आंत क्षमा अंगी कांटीवरी मारविलें ॥1॥ शिव्या गाळी नीत नाहीं । बहु फार विटंबिलें ॥2॥ तुका ह्मणे क्रोधा हातीं । सोडवूनि घेतलें रे ॥3॥ 357 पावलों पावलों । देवा पावलों रे ॥1॥ बरवें संचित होतें तैसें जालें रें । आतां काय बोलों रे ॥2॥ सोज्ज्वळ कंटकवाटा भावें करूं गेलों रे । तुका ह्मणे करूनि वेगळा केलों रे ॥3॥ 358 कां होती कां होती । देवा एवढी फजीती ॥1॥ मुळीं वर्म नसतों चुकलों । तो मी ऐसें चित्तीं ॥ध्रु.॥ होणार होऊनि गेलें। मिथ्या आतां खंती रे ॥2॥ तुका ह्मणे पुरे आतां । दुर्जनाची संगती रे ॥3॥ 359 सोडवा सोडवा । सोडवा हो अनंता ॥1॥ तुजविण ऐसा । कोण दुजा प्राणदाता ॥ध्रु.॥ कोणा लाज नेणां ऐसें । आणिकां शरण आह्मी जातां ॥2॥ तुका ह्मणे सखया । माझ्या रखुमाइऩच्या कांता ॥3॥ ॥5॥ 360 पुत्राची वार्ता । शुभ ऐके जेवीं माता ॥1॥ तैसें राहो माझें मन । गातां ऐकतां हरिगुण ॥ध्रु.॥ नादें लुब्ध जाला मृग । देह विसरला अंग ॥2॥ तुका ह्मणे पाहे । कासवीचें पिलें माये ॥3॥ 361 ध्यानी योगीराज बैसले कपाटीं । लागे पाठोवाटीं तयांचिया ॥1॥ तान भुक त्यांचें राखे शीत उष्ण । जाले उदासीन देहभाव ॥ध्रु.॥ कोण सखें तयां आणीक सोयरें । असे त्यां दुसरें हरीविण ॥2॥ कोण सुख त्यांच्या जीवासि आनंद । नाहीं राज्यमद घडी तयां ॥3॥ तुका ह्मणे विष अमृता समान । कृपा नारायण करितां होय ॥4॥ 362 न व्हावें तें जालें देखियेले पाय । आतां फिरूं काय मागें देवा ॥1॥ बहु दिस होतों करीत हे आस । तें आलें सायासें फळ आजि ॥ध्रु.॥ कोठवरि जिणें संसाराच्या आशा । उगवो हा फांसा येथूनियां ॥2॥ बुडालीं तयांचा मूळ ना मारग । लागे तो लाग सांडूनियां ॥3॥ पुढें उलंघितां दुःखाचे डोंगर । नाहीं अंतपार गर्भवासा ॥4॥ तुका ह्मणे कास धरीन पीतांबरीं । तूं भवसागरीं तारूं देवा ॥5॥ 363 वैकुंठा जावया तपाचे सायास । करणें जीवा नास न लगे कांहीं ॥1॥ तया पुंडलिकें केला उपकार । फेडावया भार पृथीवीचा ॥2॥ तुका ह्मणे सोपी केली पायवाट । पंढरी वैकुंठ भूमीवरी ॥3॥ 364 शोकें शोक वाढे । हिमतीचे धीर गाढे ॥1॥ येथें केले नव्हे काइऩ ॥ लंडीपण खोटें भाइऩ ॥ध्रु.॥ करिती होया होय । परी नव्हे कोणी साहए ॥2॥ तुका ह्मणे घडी । साधिलिया एक थोडी ॥3॥ 365 ह्मणउनी खेळ मांडियेला ऐसा । नाहीं कोणी दिशा वर्जीयेली ॥1॥ माझिया गोतें हें वसलें सकळ । न देखिजे मूळ विटाळाचें ॥ध्रु.॥ करूनि ओळखी दिली एकसरें । न देखों दुसरें विषमासी ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं काळापाशीं गोवा । िस्थति मति देवा वांचूनियां ॥3॥ 366 वैष्णव तो जया । अवघी देवावरी माया ॥1॥ नाहीं आणीक प्रमाण । तन धन तृण जन ॥ध्रु.॥ पडतां जड भारी । नेमा न टळे निर्धारीं ॥2॥ तुका ह्मणे याती । हो का तयाची भलती ॥3॥ 367 करोत तपादि साधनें । कोणी साधो गोरांजनें ॥1॥ आह्मी न वजों तया वाटा । नाचूं पंढरीचोहटां ॥ध्रु.॥ पावोत आत्मिस्थति । कोणी ह्मणोत उत्तम मुिH ॥2॥ तुका ह्मणे छंद । आह्मां हरिच्या दासां निंद्य ॥3॥ ॥ स्वामीस सद्गुरूची कृपा जाली - अभंग 4 ॥ 368 सद्ग‍ुरायें कृपा मज केली । परी नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥1॥ सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना । मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ॥ध्रु.॥ भोजना मागती [[तूप]] पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥2॥ कांहीं कळहे उपजला अंतराय । ह्मणोनियां काय त्वरा जाली ॥3॥ राघवचैतन्य कैशवचैतन्य । सांगितली खुण मािळकेची ॥4॥ बाबाजी आपलें सांगितलें नाम । मंत्र दिला राम कृष्ण हरि ॥5॥ माघाशुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका ह्मणे ॥6॥ 369 माझिये मनींचा जाणोनियां भाव । तो करी उपाव गुरुराजा ॥1॥ आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणें गुंपा कांहीं कोठें ॥ध्रु.॥ जाती पुढें एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥2॥ जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे पेटीं ॥3॥ तुका ह्मणे मज दावियेला तारू । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥4॥ 370 घालुनियां भार राहिलों नििश्चतीं । निरविलें संतीं विठोबासि ॥1॥ लावूनियां हातें कुरवािळला माथा । सांगितलें चिंता न करावी ॥ध्रु.॥ कटीं कर सम चरण साजिरे । राहिला भीवरें तीरीं उभा ॥2॥ खुंटले सायास अणिकि या जीवा । धरिले केशवा पाय तुझे ॥3॥ तुज वाटे आतां तें करीं अनंता । तुका ह्मणे संता लाज माझी ॥4॥ 371 माझिये मनींचा जाणा हा निर्धार । जिवासि उदार जालों आतां ॥1॥ तुजविण दुजें न धरीं आणिका । भय लज्जा शंका टाकियेली ॥ध्रु.॥ ठायींचा संबंध तुज मज होता । विशेष अनंता केला संतीं ॥2॥ जीवभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । हें चि आतां नाही लाज तुह्मां ॥3॥ तुका ह्मणे संतीं घातला हावाला । न सोडीं विठ्ठला पाय आतां ॥4॥ ॥4॥ 372 देव सखा जरी । जग अवघें कृपा करी ॥1॥ ऐसा असोनि अनुभव । कासाविस होती जीव ॥ध्रु.॥ देवाची जतन। तया बाधूं न शके अग्न ॥2॥ तुका ह्मणे हरी । प्र†हादासि यत्न करी ॥3॥ 373 भले भणवितां संतांचे सेवक । आइत्याची भीक सुखरूप ॥1॥ ठसावितां बहु लागती सायास । चुकल्या घडे नास अल्प वर्म ॥ध्रु.॥ पाकसिद्धी लागे संचित आइतें । घडतां सोइऩ तें तेव्हां गोड ॥2॥ तुका ह्मणे बरे सांगतां चि गोष्टी । रणभूमि दृष्टी न पडे तों ॥3॥ 374 संतसमागम एखादिया परी । राहावें त्याचे द्वारीं श्वानयाती ॥1॥ तेथें रामनाम होइऩल श्रवण । घडेल भोजन उिच्छष्टाचें ॥ध्रु.॥ कामारी बटीक सेवेचे सेवक । दीनपण रंक तेथें भलें ॥2॥ तुका ह्मणे सर्व सुख त्या संगती । घडेल पंगती संतांचिया ॥3॥ 375 एकली राणागोविंदा सवें । गेलें ठावें तें जालें ॥1॥ मज न ह्मणा न ह्मणा शिंदळी । नाहीं विषम जवळीं आतळलें ॥ध्रु.॥ नव्हती देखिली म्यां वाट । ह्मणोनि हा धीट संग केला ॥2॥ भेणें मिठी दिधली गळां । सेजे जवळ दडालें ॥3॥ सलगी धरी पयोधर। साहाती करमुर सवें ॥4॥ आहेव मी गर्भीणपणें । हें सांगणें कां लागे ॥5॥ तुका ह्मणे सेवटा नेलें । संपादिलें उभयतां ॥6॥ 376 होतें बहुत हें दिवस मानसीं । आजि नवस हे फळले नवसीं । व्हावी भेटी ते जाली गोविंदासीं । आतां सेवा करीन निश्चयेसीं वो ॥1॥ िस्थर िस्थर मज चि साहे करा । बहु कष्ट सोसिल्या येरझारा । येथें आड मज न साहावे वारा । देऊनि कपाट आलें तें दुसरें वारा वो ॥ध्रु.॥ मूळ सत्ता हे सायासाची जोडी । नेदी वेगळें होऊं एकी घडी । नाहीं लौकिक स्मरला आवडी । आता येणें काळें या वो लोभें वेडी वो ॥2॥ उदयीं उदय साधिला अवकाश । नििंश्चतीनें नििंश्चती सावकाश । धरिये गोडी बहुत आला रस । तुका ह्मणे हा मागुता न ये दिवस वो ॥3॥ 377 स्वयें सुखाचे जाले अनुभव । एक एकीपाशीं सांगतील भाव । अवघ्यां अवघा हा कैसा नवलाव । सर्वसाक्ष तेथें चि त्याचा जीव वो ॥1॥ आपआपणाशीं करिती नवल । परि वादावाद न संडिती बोल । एका मेघःशामें जलधर वोल । रसीं उताविळ हृदय सखोल वो ॥ध्रु.॥ एक विषय तो सकळांचा हरि । त्याच्या आवडीनें आवडी इतरीं । अंध बहिर हे प्रेत लोकां चारी । त्यांची कीतिऩ गाइली पुराणांतरी वो ॥2॥ स्तुति पराविया मुखें रुचिकर । प्रीतिपात्राच्या गौरवीं आदर । परस्परें हे सादरा सादर । योग सज्जनाच्या सुखा नाहीं पार वो ॥3॥ भिHवल्लभ न तुटे चराचरीं । आप्त अनाप्त हे ऐशी ठेवी उरी । दुरी जवळी संचिता ऐसें धरी । रंगा रंगा ऐसें होणें लागे हरि वो ॥4॥ तुका लाधला हें उिच्छष्ट भोजन । आला बाहेरी प्रेमें वोसंडून । पडिलें कानीं त्या जीवाचें जतन । धरियेले एकाभावें हृदयीं चरण वो ॥5॥ 378 आजि का वो तूं दिससी दुिश्चती । ह्मणी एका मन लगे तुझ्या चित्तीं । दिलें ठेवूं तें विसरसी हातीं । नेणों काय बैसला हरि चित्तीं वो ॥1॥ सर सर परती जालीस आतां भांड । कैसें दाखविसी जगासी या तोंड । व्याली माय ते लाजविली रांड । नाहीं थार दो ठायीं जाला खंड वो ॥धृ ॥ होतें तैसें तें उमटलें वरी । बाह्य संपादणी अंतरींची चोरी । नाहीं मर्यादा निःसंग बावरी । मन हें गोविंदीं देह काम करी वो ॥2॥ नाहीं करीत उत्तर कोणासवें । पराधीन भोजन दिलें खावें । नाहीं अचळ सावरावा ठावे । देखों उदासीन तुज देहभावें वो ॥3॥ कोठें नेणों हा फावला एकांत । सदा किलकिल भोंवतीं बहुत । दोघे एकवाटा बोलावया मात । नाहीं लाज धरिली दिला हात वो ॥4॥ करी कवतुक खेळ खेळे कान्हा । दावी लाघव भांडवी सासासुना । परा भिH हे शुद्ध तुह्मी जाणा । तुका ह्मणें ऐसें कळों यावें जना वो ॥5॥ 379 भरिला उलंडूनि रिता करी घट । मीस पाणियाचें गोविंदाची चट । चाले झडझडां उसंतूनि वाट । पाहे पाळतूनि उभा तो चि नीट वो ॥1॥ चाळा लावियेले गोप गोपीनाथें । जाणे आवडीचें रूप जेथें तेथें । दावी बहुतांच्या बहुवेषपंथें । गुणातीतें खेळ मांडियेला येथें वो ॥ध्रु.॥ मनीं आवडे तें करावें उत्तर । कांहीं निमित्ताचा पाहोनि आधार । उगा राहे कां मारिसी कंकर । मात वाढविसी उत्तरा उत्तर वो ॥2॥ धरिली खोडी दे टाकोनियां मागें । न ये विनोद हा कामा मशीं संगें । मिठी घालीन या जीवाचिया त्यागें । नाहीं ठाउकी पडिलीं तुझीं सोंगें रें ॥3॥ सुख अंतरींचें बाहए ठसठसी । ह्मणे विनोद हा काय सोंग यासी । तुज मज काय सोयरीक ऐसी । नंदानंदन या थोरपणें जासी रे ॥4॥ करी कारण तें कळों नेदी कोणा । सुख अंतरींचे बाहए रंग जाना । मन मिनलें रे तुका ह्मणे मना । भोग अंतरींचा पावे नारायणा वो ॥5॥ 380 आजि नवल मी आलें येणे राणें । भेटी अवचिती नंदाचिया कान्हें । गोवी सांगती वो सकळ ही जन । होतें संचित आणियेलें तेणें वो ॥1॥ गेलें होउनि न चले आतां कांहीं । साद घालितां जवळी दुजें नाहीं । अंगीं जडला मग उरलें तें काइऩ । आतां राखतां गुमान भलें बाइऩ वो ॥ध्रु.॥ बहुत कामें मज नाहीं आराणूक। एक सारितां तों पुढें उभें एक । आजि मी टाकोनि आलें सकिळक। तंव रचिलें आणिक कवतुक वो ॥2॥ चिंता करितां हरिली नारायणें। अंगसंगें मिनतां दोघेजणें । सुखें निर्भर जालियें त्याच्या गुणें । तुका ह्मणे खुंटलें येणें जाणें वो ॥3॥ 381 मैं भुली घरजानी बाट । गोरस बेचन आयें हाट ॥1॥ कान्हा रे मनमोहन लाल । सब ही बिसरूं देखें गोपाल ॥ध्रु.॥ काहां पग डारूं देख आनेरा । देखें तों सब वोहिन घेरा ॥2॥ हुं तों थकित भैर तुका । भागा रे सब मनका धोका ॥3॥ 382 हरिबिन रहियां न जाये जिहिरा । कबकी थाडी देखें राहा ॥1॥ क्या मेरे लाल कवन चुकी भइऩ । क्या मोहिपासिती बेर लगाइऩ ॥ध्रु.॥ कोइऩ सखी हरी जावे बुलावन । बार हि डारूं उसपर तन ॥2॥ तुका प्रभु कब देखें पाऊं । पासीं आऊं फेर न जाऊं ॥3॥ 383 भलो नंदाजीको डिकरो । लाज राखीलीन हमारो ॥1॥ आगळ आवो देवजी कान्हा । मैं घरछोडी आहे ह्मांना ॥ध्रु.॥ उन्हसुं कळना वेतो भला । खसम अहंकार दादुला ॥2॥ तुका प्रभु परवली हरी ।छपी आहे हुं जगाथी न्यारी ॥3॥ 384 नका कांहीं उपचार माझ्या शरीरा । करूं न साहती बहु होतो उबारा । मनोजन्य व्यथा वेध जाला अंतरा । लवकरी आणा नंदाचिया कुमरा ॥1॥ सखिया वेशिया तुह्मी प्राणवल्लभा । निवेदिला भाव आर्तभूत या लोभा । उमटली अंगीं वो सांवळी प्रभा । साच हे अवस्था कळे मज माझ्या क्षोभा ॥ध्रु.॥ नये कळों नेदावी हे दुजियासि मात । घडावा तयासि उत्कंठा एकांत । एकाएकीं साक्षी येथें आपुलें चित्त । कोण्या काळें होइल नेणों भाग्य उदित वो ॥2॥ स्वाद सीण देहभान निद्रा खंडन । पाहिले तटस्थ उन्मिळत लोचन । अवघें वोसाऊन उरले ते चरण । तुका ह्मणे दर्शनापें आलें जीवन ॥3॥ 385 पडिली भुली धांवतें सैराट । छंद गोविंदाचा चोजवितें वाट । मागें सांडोनि सकळ बोभाट । वंदीं पदांबुजें ठेवुनि ललाट वो ॥1॥ कोणी सांगा या गोविंदाची शुद्धी । होतें वहिलें लपाला आतां खांदीं । कोठें आड आली हे देहबुद्धी । धांवा आळवीं करुणा कृपानिधी वो ॥ध्रु.॥ मागें बहुतांचा अंतरला संग । मुळें जयाचिया तेणें केला त्याग । पहिलें पाहातां तें हरपलें अंग । खुंटली वाट नाहींसें जालें जग वो ॥2॥ शोकें वियोग घडला सकळांचा । गेल्या शरण हा अन्याय आमुचा । केला उच्चार रे घडल्या दोषांचा। जाला प्रगट स्वामी तुकयाचा वो ॥3॥ 386 काय उणें कां करिशील चोरी । किती सांगों तुज नाइकसी हरी । परपरता तूं पळोनि जासी दुरी । अनावर या लौकिका बाहेरी वो ॥1॥ माया करुणा हे करिते बहुत । किती सोसूं या जनांचे आघात । न पुरे अवसरु हें चि नित्यानित्य । तूं चि सोडवीं करूनि िस्थर चित्त ॥ध्रु.॥ बहुत कामें मी गुंतलियें घरीं । जासी डोळा तूं चुकावूनि हरी । करितां लाग न येसी च पळभरी । नाहीं सायासाची उरों दिली उरी वो ॥2॥ तुज ह्मणीयें मी न संगें अनंता । नको जाऊं या डोिळयां परता । न लगे जोडी हे तुजविण आतां । तुकयास्वामी कान्होबा गुणभरिता वो ॥3॥ 387 घाली कवाड टळली वाड राती । कामें व्यापिलीं कां पडिली दुिश्चत्ती । कोणे लागला गे सदैवेचे हातीं । आजि शून्य शेजे नाहीं दिसे पती वो ॥1॥ बोले दूतिकेशीं राधा हें वचन । मशीं लाघव दाखवी नारायण । ह्मणे कोमळ परी बहु गे निर्गुण । याशीं न बोलें कळला मज पूर्ण वो ॥ध्रु.॥ धाडिलें गरुडा आणिलें हनुमंता। तैं पाचारिलें होउनि ये वो सीता । लाजिनली रूप न ये पालटितां । जाला भीमकी आपण राम सीता वो ॥2॥ सत्यभामा दान करी नारदासी । तैं कळला वो मज हृषीकेशी । तुळे घालितां न ये कनक वो रासी । सम तुके एक पान तुळसी वो ॥3॥ मज भुली पडली कैशापरी । आह्मां भोगूनि ह्मणे मी ब्रह्मचारी । दिली वाट यमुने मायें खरी । तुह्मां आह्मां न कळे अद्यापवरी वो ॥4॥ जाणे जीवींचें सकळ नारायण । असे व्यापूनि तो न दिसे लपून । राधा संबोखिली प्रीती आलिंगून । तुका ह्मणे येथें भाव चि कारण वो ॥5॥ 388 मिळोनि गौळणी देती यशोदे गा†हाणीं । दहिं दुध तुप [[लोणी]]ं शिंकां नुरे कांहीं । मेळवुनी पोरें तेथें रिघे एकसरें । वेगीं आणोनी सामोरें तेथें लोणी खाय ॥1॥ हरि सोंकला वो हरि सोंकला वो । सोंकला तो वारीं तुज लाज नाहीं तरी । आम्हां सांपडतां उरी तुज मज नाहीं ॥ध्रु.॥ तुज वाटतसे कोड यासि लागतसे गोड । काय हासतेसी वेड तुज लागलें वो । आह्मी जाऊं तुजवरी पोरें चाळविल्या पोरी । काय सांगों भांडखोरी लाज वाटे आह्मां ॥2॥ मुख मिळण वदन उभा हाडतिये घोणे । तंव दसवंती ह्मणे आणा शीक लावूं । थोर आणिला कांटाळा घरीं दारीं लोकपाळां। डेरा रिघोनी गुसळा तेथें लोणी खाय ॥3॥ मिळोनि सकळा दावें लावूनियां गळां । कैशा बांधिती उखळा येथें राहे उगा । बरा सांपडलासी हरी आजिच्यानें करिसिल चोरी । डोळे घालुनियां येरी येरीकडे हांसे ॥4॥ फांकल्या सकळा उपडूनियां उखळा । मोडी वृक्ष विमळार्जुन दोन्ही । उठिला गजर दसवंती नव्हे धीर । धांवे तुकयाचा दातार आळंगिला वेगीं ॥5॥ 389 गोरस घेउनी सातें निघाल्या गौळणी । तंव ती कृष्णाची करणी काय करी तेथें । जाला पानसरा मिठी घातली पदरा । आधीं दान माझें सारा मग चाला पंथें ॥1॥ सर जाऊं दे परता । मुळीं भेटलासी आतां । नाट लागलें संचिता । खेपा खुंटलिया ॥ध्रु.॥ आसुडी पदरा धरी आणीक दुसरा । येरी झोंबतील करा काय वेडा होसी । आलों गेलों बहु वेळां नेणों गोरा कीं सांवळा । सर परता गोवळा काय बोलतोसी ॥2॥ आह्मी येथें अधिकारी मागें केली तुह्मी चोरी । आतां कळलियावरी मागें केलें त्याचें । बोलिल्या हांसुनी आह्मी सासुरवासिनी । कां रे झोंबसी दुरूनी करी मात कांहीं ॥3॥ वांयां परनारी कैशा धरिसी पदरीं । तयां कळलिया उरी तुज मज नाहीं । जडला जिव्हारीं फांकों नेदी तया नारी । जेथें वर्म तें धरी जाऊं पाहे तियेचें ॥4॥ तया हाती सांपडल्या हाटीं पाटीं चुकाविल्या। कृष्णमिळणीं मिळाल्या त्याही न फिरती । तुका ह्मणे खंती वांयां न धरावी चित्तीं । होतें तुमच्या संचितीं वोडवलें आजि ॥5॥ 390 हरी तुझी कांति रे सांवळी । मी रे गोरी चांपेकळी । तुझ्या दर्शनें होइऩन काळी । मग हें वाळी जन मज ॥1॥ उगला राहें न करीं चाळा । तुज किती सांगों रे गोवळा । तुझा खडबड कांबळा। अरे नंदबाळा आलगटा ॥ध्रु.॥ तुझिये अंगीं घुरट घाणी। बहु खासी दुध तुप लोणी । घरिचें बाहेरिल आणोनी । मी रे चांदणी सकुमार ॥2॥ मज ते हांसतील जन । धिःकारिती मज देखोन । अंगीं तुझें देखोनि लक्षण । मग विटंबणा होइल रे ॥3॥ तुज लाज भय शंका नाहीं । मज तंव सज्जन पिशुन व्याही । आणीक मात बोलूं काहीं । मसी भीड नाहीं तुज माझी ॥4॥ वचन मोडी नेदी हात । कळलें न साहे ची मात । तुकयास्वामी गोपीनाथ । जीवन्मुH करूनि भोगी ॥5॥ 391 सात पांच गौळणी आलिया मिळोनी यशोदे गा†हाणें देती कैसें । काय व्यालीस पोर चोरटें सिरजोर जनावेगळें ची कैसें। दहिं दुध लोणी शिंकां नुरे चि कांहीं कवाड जैशाचें तैसें । चाळवूनि नाशिली कन्याकुमरें आमुच्या सुनांसि लाविलें पिसें गे बाइये ॥1॥ आझुनि तरी यासि सांगें बरव्या परी नाहीं तरी नाहीं उरी जीवेसाटी । मिळोनि सकळै जणी करूं वाखा सखीं तुज मज होइऩल तुटी गे बाइये ॥ध्रु.॥ नेणे आपपर लौकिक वेव्हार भलते ठायीं भलतें करी । पाळतुनि घरीं आह्मी नसतां तेथें आपण संचार करी। सोगया चुंबन देतो आलिंगन लोळे मेजाबाजावरी । शिंकीं कडा फोडी गोरसाचे डेरे धरितां न सांपडे करीं गे बाइये ॥2॥ आतां याची चाड नाहीं आह्मां भीड सांपतां कोड पुरवूं मनिचें । सोसिलें बहु दिस नव्हता केला निस ह्मणुनि एकुलतें तुमचें । चरण खांबीं जीवें बांधैन सरिसा जवें न चले कांहीं याचें । अर्थ प्राण देतां न सोडी सर्वथा भलतें हो या जिवाचें गे बाइये ॥3॥ घेउनी जननी हातीं चक्रपाणी देतिसे गौळणी वेळोवेळां । निष्ठ‍ वाद झणीं बोलाल सकळा क्षोभ जाइल माझ्या बाळा । जेथें लागे हात वाढतें नवनीत अमृताच्या कल्लोळा । देखोनि तुकयास्वामी देश देहभाव विसरल्या सकळा गे बाइये ॥4॥ 392 विरहतापें काुंफ्दे छंद करिते जाती । हा गे तो गे सावधान सवें चि दुिश्चती । न सांभाळुनि अंग लोटी पाहे भोंवतीं । वेगळी च पडों पाहे कुळाहुनिया ती ॥1॥ खुंटलीसी जाली येथें अवघियांची गती । आपुलीं परावीं कोण नेणें भोंवती । त्यांचीं नांवें बोभे अहो अहो श्रीपती । नवलाव हा येरां वाटोनियां हांसती ॥ध्रु.॥ बाहेरी च धांवे रानां न धरी च घर । न कळे बंधना जाला तेणें संचार । विसरूनि गेली सासुरें की माहेर । एका अवलोकी एका पडिला विसर ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी अवघ्या राहा निश्चळा । न ये आतां येऊं येथें सर्वथा बळा । त्याचा त्याच्या मुखें अवघाची निर्वाळा । बहुतां मतें येथें तर्कवाद निराळा ॥3॥ 393 ये रे कृष्णा खुणाविती खेळों भातुकें । मिळालिया बाळा एके ठायीं कवतुकें । कळों नेदी माया त्याचें त्यास ठाउकें । खेळतोंसें दावी लक्षलक्षापें मुकें ॥1॥ अखंडित चटे त्यांनीं लावियेला कान्हा । आवडे तया त्या वाहाती संकल्प मना । काया वाचा मनें रूपीं गुंतल्या वासना । एकांताचें सुख जाती घेवोनियां राणा ॥ध्रु.॥ अवघियांचा जाणें जाला मेळासा हरी । मिळोनियां जावें तेथें तया भीतरी । कळों नेदी घरिच्या करी गोवूनी चोरी । हातोहातीं नेती परपरत्या दुरी ॥2॥ आनंदें निर्भर आपणाशीं आपण । क्रीडतील बाळा त्यजिलें पारिखें जन । एकाएकीं तेथें नाहीं दुसरें भिन्न । तुका ह्मणे एका नारायणा वांचून ॥3॥ 394 खेळतां मुरारी जाय सरोवरा तिरीं । तंव नग्न चि या नारी तेथें देखियेल्या । मांडिले विंदान ख्याल सुखाचें संधान । अंग लपवूनी मान पिलंगत चाले ॥1॥ ख्याल मांडिला रे ख्याल मांडिला रे । पायां पडतां रे न सोडी नेदी साउलां रे ॥ध्रु.॥ साडएा साउलीं पातळें गोंडे कसणिया चोऑया । बुंथी घेउनी सकळा कळंबावरी पळे। खांदी धरूनियां करीं दृष्टी घालोनि सामोरी । बैसे पाला वोढी वरी खदखदां हांसे ॥2॥ आनंदें कल्लोळ बाळा खेळती सकळ देती उलटिया चपळ । एकी एकीहूनि ह्मैस वेल सुर काडी । एकी उगविती कोडीं । नाना परीच्या निकडी खेळ मांडियेला ॥3॥ एकी आलिया बाहेरी पाहे लुगडें तंव नारी । ह्मणे नाहीं नेलें चोरी काय जाणों केव्हां। केला सकळी हाकारा तंव आलिया बाहेरा । आतां ह्मणतील घरां जावें कैशा परी ॥4॥ तंव हांसे वनमाळी वरी पाहोनी सकळी । लाजे रिघालिया जळीं मागें पुढें हात । लाज राखावी गोपाळा आह्मांजणींची सकळां । काय मागसी ये वेळा देऊं गुळवाटी ॥5॥ जोडोनियां कर या गे सकळी समोर । वांयां न बोलावें फार बडबड कांहीं । भातुकें भूषण नाहीं चाड नेघें धन । करा एक चित्त मन या गे मजपाशीं ॥6॥ एक एकीकडे पाहे लाज सांडूनियां राहे। ह्मणे चला आतां सये जाऊं तयापाशीं । जोडोनियां हात कैशा राहिल्या निवांत । तुका ह्मणे केली मात लाज राखिली तयांची ॥7॥ 395 धरिला पालव न सोडी माझा येणें । कांहीं करितां या नंदाचिया कान्हें । एकली न येतें मी ऐसें काय जाणें । कोठें भरलें अवघड या राणें रे ॥1॥ सोडी पालव जाऊ दे मज हरी । वेळ लागला रे कोपतील घरीं । सासू दारुण सासरा आहे भारी । तुज मज सांगतां नाहीं उरी रे ॥ध्रु.॥ सखिया वेशिया होतिया । तुज फावलें रे फांकतां तयांसी । होतें अंतर तर सांपडतें कैसी । एकाएकीं अंगीं जडलासी रे ॥2॥ कैसी भागली हे करितां उत्तर । शिH मावळल्या आसुडितां कर । स्वामी तुकयाचा भोगिया चतुर। भोग भोगी त्यांचा राखे लोकाचार वो ॥3॥ 396 गाइऩ गोपाळ यमुनेचे तटीं । येती पाणिया मिळोनि जगजेटी । चेंडू चौगुणा खेळती वाळवंटीं । चला चला ह्मणती पाहूं दृष्टी वो ॥1॥ ऐशा गोपिका त्या कामातुरा नारी । चित्त विव्हळ देखावया हरी । मिस पाणियाचें करितील घरीं । बारा सोळा मिळोनि परस्परीं वो ॥ध्रु.॥ चिरें चोिळया त्या धुतां विसरती । ऊर्ध्व लक्ष लागलें कृष्णमूर्ती । कोणा नाठवे कोण कुळ याती । जालीं ताटस्त सकळ नेत्रपातीं वो ॥2॥ दंतधावनाचा मुखामाजी हात । वाद्यें वाजती नाइके जनमात । करी श्रवण कृष्णवेणुगीत । स्वामी तुकयाचा पुरवील मनोरथ वो ॥3॥ 397 कोठें मी तुझा धरूं गेलें संग । लावियेलें जग माझ्या पाठीं ॥1॥ सर सर रे परता अवगुणाच्या गोवळा । नको लावूं चाळा खोटा येथें ॥ध्रु.॥ रूपाच्या लावण्यें नेली चित्तवृत्ती । न देखें भोंवतीं मी ते माझी ॥2॥ तुकयाचा स्वामी माझे जीवीं च बैसला। बोलीं च अबोला करूनियां ॥3॥ 398 गोड लागे परी सांगतां चि न ये । बैसे मिठी सये आवडीची ॥1॥ वेधलें वो येणें श्रीरंगरंगें । मीमाजी अंगें हारपलीं ॥ध्रु.॥ परते चि ना दृष्टी बैसली ते ठायीं । विसावोनि पायीं ठेलें मन ॥2॥ तुकयाच्या स्वामीसवें जाली भेटी । तेव्हां जाली तुटी मागिल्यांची ॥3॥ 399 पाहावया माजी नभा । दिसे शोभा चांगली ॥1॥ बैसला तो माझे मनीं । नका कोणी लाजवूं ॥ध्रु.॥ जीवा आवडे जीवाहूनि । नव्हे क्षण वेगळा ॥2॥ जालें विश्वंभरा ऐसी । तुकया दासी स्वामीची ॥3॥ 400 कोणी एकी भुलली नारी । विकितां गोरस ह्मणे घ्या हरी ॥1॥ देखिला डोळां बैसला मनीं । तो वदनीं उच्चारी ॥ध्रु.॥ आपुलियाचा विसर भोळा । गोविंद कळा कौतुकें ॥2॥ तुका ह्मणे हांसे जन । नाहीं कान ते ठायीं ॥3॥ 401 करूनी आइत सत्यभामा मंदिरीं रे । वाट पाहे टळोनि गेली रात्री रे । न ये चि देव येतील कामलहरी रे । पडिली दुिश्चती तंव तो कवाड टिमकारी रे ॥1॥ सर गा परता कळला तुझा भाव रे । कार्या पुरतें हें दाविसी लाघव रे । बोलतोसी तें अवघी तुझी माव रे । जाणोनि आलासी उजडता समयो रे ॥ध्रु.॥ मी च वेडी तुजला बोल नाहीं रे । दानावेळे विटंबणा जाली काय रे । मागुती रुद्रासि भेटी दिली तइप रे । विश्वास तो तुझ्या बोला आझुनि तरी रे ॥2॥ भ्रम होता तो अवघा कळों आला रे । मानवत होतें मी भला भला रे । नष्टा क्रिया नाहीं मां तुझ्या बोला रे । तुकयाबंधु स्वामी कानडएा कौसाल्या रे ॥3॥ 402 तंव तो हरि ह्मणे वो निजांगने वो । लाइ नीच कां देसील डोहणे वो । मजपें दुजें आलें तें देव जाणे वो । शब्द काय हे बोलसी ते उणे वो ॥1॥ पाहा मनीं विचारुनी आधि वो । सांडूनि देइप भ्रांति करीं िस्थर बुिद्ध वो । तंट केलें हें माझें तुझें उपाधीं वो । उघडी डोळे आझुनि तरी धरीं शुिद्ध वो ॥ध्रु.॥ कोठें तरी दुनियांत वर्तलें वो । िस्त्रयांनीं भ्रतारा दानां दिलें वो । कैसा भला मी नव्हे तें सोसिलें वो । रुसतेसी तूं उफराटें नवल जालें वो ॥2॥ काय सांग म्यां दैन्य केली कैसी वो । तुझ्या गर्वें आणविलें हनुमंतासि वो । कष्टी केलें मज गरुडा भीमकीसि वो । तुकयाबंधु ह्मणे खरें खोटें नव्हे यासि वो ॥3॥ 403 तंव ते ह्मणे ऐका हृषीकेशी वो । नवाजिलें तुह्मी ह्मणां आपणांसि वो । तरी कां वंचनुक सुमनासि वो । नट नाटए बरें संपादूं जाणतोसि वो ॥1॥ सर हो परता परता हो आतां हरी । ह्मणे सत्राजिताची कुमरी । जाणतें मी या शब्दाच्या कुसरी । ऐसें च करून ठकविलें आजिवरी ॥ध्रु.॥ भावें गेलें ह्मुण न व्हावा वियोग। मनिचे आर्त जन्मांतरीं व्हावा संग । तों तों केलें हें पाठमोरें जग । ऐसें काय जाणें हे तुझे रंग ॥2॥ काय करूं या नागविलें कामें । लागलें तयास्तव इतुकें सोसावें । नाहीं तरी कां नव्हती ठावीं वर्में। परद्वारीं ऐसा हाकलिती प्रसिद्ध नांवें ॥3॥ काय किती सांगावे तुझे गुण । न फुटे वाणी निष्ठ‍ ऐसा निर्गुण । आप पर न ह्मणसी माय बहीण । सासूसुनास लावुनि पाहासी भांडण ॥4॥ इतुकियावरी ह्मणे वैकुंठिंचा राणा । होऊन गेलें तें नये आणूं मना । आतां न करीं तैसें करी क्रिया आणा । भHवत्सल ह्मणे तुकयाबंधु कान्हा ॥5॥ 404 कान्हो एकली रे एकली रे । तुजसवें चुकलें रे । भय वाटे वनीं मज अबळा धाकली रे ॥1॥ निघतां घरीं आइऩ बा वारी। तुजसवें कां आलियें हरी ॥ध्रु.॥ लोक वाटा सांगती खोटा । परी मी चटा लागलियें ॥2॥ पिकल्या बोरी जालें सामोरी । काय जाणें कोठें राहिला हरी ॥3॥ आड खुंट जालिया जाळी । काय जाणों कान्हें मांडिली रळी ॥4॥ तुका ह्मणे जाऊं आलिया वाटा । पाहों हरी पायीं न मोडे कांटा ॥5॥ 405 क्याला मज आयो वारितेसी घरा । खेळतों सोकरा नंदाचा मी ॥1॥ बहु दिसीं जाली यासीं मज भेटी । आतां वाटे तुटी न परावी ॥ध्रु.॥ कोवळें बोलतो मना आवरतें । डोिळयाचें पातें ढापवेना ॥2॥ आजि सकळांसी आलें चोलुनियां । कां गो पाठी वांयां पुलविली ॥3॥ तुमचें तें काय खोळंबलें काज । बल्या कां गो मज कोंडा घरीं ॥4॥ तुकयाचा धनी गोकुळनायक । सरा कांहीं एक बोलतों मी ॥5॥ 406 आता न यें मागें । मी आलें याच्या रागें । काय माझें जगें । कोपोनियां करावें ॥1॥ कां गो कलित्यां कोल्हाल । तुह्मी भलत्या च सकल । वेचाल ते बोल । झुटे होती बोलिले ॥ध्रु.॥ याचे भेटी माझें मन । स्वरुपीं ठाकले लोचन । वेगळें तें क्षण आतां होऊं नावरे ॥2॥ काज काम नको जालें । बीजें नावरे बोलिलें । याचिया भेदिलें। कामबाणीं अंतर ॥3॥ या वेगळें होणें । आतां जळो तैसें जिणें । घेतलें तें मनें । आतां मागें न फिरे ॥4॥ आतां मोटी वार। माझी नका धरूं चार । तुकयाचा दातार । शेजे तो मी सुतलों ॥5॥ 407 हरिरता चपळा नारी । लागवरी न रिघती ॥1॥ अवघ्या अंगें सवाौत्तम । भोगी काम भोगता ॥ध्रु.॥ वाचा वाच्यत्वासि न ये । कोठें काय करावें ॥2॥ तुका ह्मणे देवा ऐशा । देवपिशा उदारा ॥3॥ 408 गौळणी आल्या वाज । ह्मणती या गे राखों आज । सांपडवुनी माजघरांत धरुनी कोंडूं । उघडें कवाड उभ्या काळोशाचे आड । साता पांचा एक भीड मौनेंची ठेल्या ॥1॥ नित्य सोंकवला नेदी । सांगों चित्त बोला । आतां सांपडतां याला कोण सोडी जीवें ॥ध्रु.॥ जाणोनियां हरी त्याच घरा आला चोरी । गडियां ठेवुनी बाहेरी पूर्वद्वारें शिरे । त्यांच्या भयाभीत चाले पिलंगत भोंवतालें । पाहे तंव देखियेलें नवनीत पुढें ॥2॥ उतरोनि सिंकें । पाहे चाखोनियां निकें। गोड तें चि एका एकें । हातीं लांबवितो । जाणे राखती तयांसि । तेथें अधिक चि नासी । माग लावी हात पुसी । चोरी जाणावया ॥3॥ जाणोनियां नारी । मूळ वर्मद्वार धरी । माजे कोंडूनी भीतरी । घरांत धरीयेला । कां रे नागविसी । माझे मुळीं लागलासी । आणवीन तुजपासीं । मागें खादलें तें ॥4॥ दोही संदी बाहे । धरूनि नेती माते पाहे । काय नासी केली आहे । घरामाजी येणें । तुका ह्मणे मुख । त्याचें वाढों नेदी दुःख । दसवंती कवतुक। करुनी रंजविल्या ॥3॥ 409 आलियें धांवति धांवति भेट होइल ह्मुण । तंव ते टळली वेळ वो माझा उरला सीण ॥1॥ आतां काय करूं सांग वो मज भेटेल कैसा । हरिलागीं प्राण फुटे वो थोरी लागली आशा ॥ध्रु.॥ लाविला उशीर बहुतीं बहु ओढिती ओढा । सांभािळतां सांग असांग दुःख पावल्यें पीडा ॥2॥ जळो आतां संसारु वो कइप शेवट पुरे । तुकयाच्या स्वामी गोपाळालागीं जीव झुरे ॥3॥ 410 आणीक काय थोडीं । परि तें फार खोटीं कुडीं ॥1॥ सदा मोकळीं च गुरें । होती फजीत तीं पोरें ॥ध्रु.॥ सदा घालिता हुंबरी। एक एकांचे न करी ॥2॥ तुका ह्मणे घरीं माय वेळोवेळां मारी ॥3॥ 411 बहुतांचे संगती । बहु पावलों फजिती ॥1॥ बरें केलें नंदबाळें । मागिलांचें तोंड काळें ॥ध्रु.॥ माझा करितील तंटा । लपती आलिया बोभाटा ॥2॥ तुका ह्मणी काइऩ । किती ह्मणों बाप आइऩ ॥3॥ 412 गाइऩन ते लीळा चरित्र पवाडे । राखिले संवगडे सहित गाइऩ ॥1॥ चोरिलें नवनीत बांधविला गळा । जे तुह्मीं गोपाळा छंद केले ॥ध्रु.॥ मोहिल्या गोपिका पांवयाच्या छंदें । केली ते गोविंदें क्रीडा गाऊं ॥2॥ मायबापा लाड दाखविलें कौतुक । तें या आणूं सुख अंतरासी ॥3॥ निदाऩिळले दुष्ट भHां प्रतिपाळी । ऐसा ह्मणों बळी आमुचा स्वामी ॥4॥ तुका ह्मणे सरसी असों येणें वोघें । लागोनि संबंधें सर्वकाळ ॥5॥ डांका - अभंग 8 413 चौक भरियेला आसनीं पाचारिली कुळस्वामिनी । वैकुंठवासिनि ये धांवोनी झडकरी ॥1॥ रंगा येइप वो विठाइऩ सांविळये डोळसे । तुझें श्रीमुख साजिरें तें मी केधवां देखेन ॥ध्रु.॥ रजतमधुपारती। पंचप्राणांची आरती । अवघी सारोनी आइती । ये धांवती झडकरी ॥2॥ मन मारोनियां मेंढा । आशा मनसा तृष्णा सुटी । भिHभाव नैवेद्य ताटीं । भरोनि केला हाकारा ॥3॥ डांका अनुहात गजरे । येउनि अंगासी संचरे । आपुला घेउनी पुरस्कार । आरोग्य करीं तुकयासी ॥4॥ 414 साच माझा देव्हारा । भाक ठेवा भाव खरा । त्रिगुणाचा फुलवरा । आणा विनति सांगतों ॥1॥ माझें दैवत हें रंगीं । नाचे वैष्णवांच्या संगीं । भरलें मग अंगीं । निवाड करी दोहींचा ॥ध्रु.॥ तुझें आहे तुजपासीं । परि तूं जागा चुकलासी । चिवडुनियां नासी। तुझ्या घरिच्यांनीं केली ॥2॥ आतां न पडे ठावें । वांचूनियां माझ्या देवें । अंधकार व्हावें । नासु ठाव शोधावा ॥3॥ आंधऑयासी डोळे। देते पांगुळासी पाय । वांजा पुत्र फळे । नवस पुरविते विठाइऩ ॥4॥ उगविलीं कोडीं । मागें कितेकांचीं बापुडीं । तुका ह्मणे घडी। न लगे नवस द्या आधीं ॥5॥ 415 विनति घातली अवधारीं । मज देइप वो अभय करीं । पीडिलों खेचरीं । आणीक वारी नांवांची ॥1॥ रंगा येइप वो एकला रंग वोडवला । हरिनाम उठिला गजर केला हाकारा ॥ध्रु.॥ देवांचे दैवते । तुज नमिलें आदिनाथे । ये वो कृपावंते । भोगा माझ्या धांवति ॥2॥ न लवीं आतां वेळ । आइत सारिली सकळ । तुका ह्मणे कुळ । आमुचिये दैवते ॥3॥ 416 माझा देव्हारा साचा । नाहीं आणीक कोणाचा । त्रिभुवनीं याचा । ठसा न लगे पुसावें ॥1॥ या रे लोटांगणीं । कांहीं करा विनवणी। करील झाडणी । भूत काढी संसार ॥ध्रु.॥ पडिले विषयांचे गोंधळीं । ते त्रिगुण आकळी । हरिनाम आरोळी । कानीं पडतां ते उठी ॥2॥ घेतला अहंकार । काम क्रोध या मत्सरें । पळती प्रेमभरें। अवघे ठाव सांडुनी ॥3॥ घेतलासे पुरा । माया ममता आसरा । अवघ्या एक सरा । पळती रंग देखोनी ॥4॥ तुका ह्मणे द्यावा भाव । फिटेल मनिचा संदेह । आणीक न लगे ठाव । कांहीं कोठें हिंडावें ॥5॥ 417 पुढें येते देवी । तिची जती चालों द्यावी । मागील झाडावी । झाडा मान आसडी ॥1॥ एकवीरा आली अंगा । आतां निवारील रोगा । माझ्या भHापाशीं सांगा । पूजा भावें करावी ॥ध्रु.॥ मेंढा मारावा लोवाळ । पूजा पावली सकळ । तुह्मीं केलें बळ । मग मी ठायीं न पडें ॥2॥ तुका ह्मणें मुळीं । लागली ते आली कुळीं । वंदुनी सकळीं । जीवें भावों ओवाळा ॥3॥ 418 अवघ्या जेष्ठादेवी कोण पूजनाचा ठाव । धरितां चि भाव कोठें नाहींसें जालें ॥1॥ दिसे सारिखें सारिखें । परि तें कारणीं पारिखें । तळीं गेलें देखें । वरी टोले न साहाती ॥ध्रु.॥ पट एका शिरीं । यथाविधीनें त्या येरी । बसकोऑया घागरी डेरे रांझण गाडगीं ॥2॥ तुका ह्मणे माना । येथें कोणीं रुसावें ना । आपुलाल्या स्थानां । जेथें त्या चि शोभल्या ॥3॥ 419 खेचर खडतर । काळ कांपती असुर । नांदे भीमातीर। पंढरपुर पाटणीं ॥1॥ आतां करी कां रे हाकारा । सहस्र नामें एकसरा । दवडिते खेचरा । अंगसंगें धरूनी ॥ध्रु.॥ सीते जाली झडपणी । राहाणे वासुगीच्या बनीं । पावली जननी । झोंटि मोकिळया केशी ॥2॥ लाविलें कावरें । प्रल्हादा ह्मैसासुरें । आली येकसरें । दांत खात रंगासी ॥3॥ वसुदेवाचीं बाळें । सात खादलीं ज्या काळें। आली भोगवेळे । तया कारणें तेथें ॥4॥ पांडवें बापुडीं । वाज केलीं फिरती वेडीं । धांवोनियां काढी । अंगसंगें त्राहाविलीं ॥5॥ नामाचें चिंतन । तेथें धांवते आपण । न विचारितां हीण । भाव देखे जयाचा ॥6॥ कुळीची कुळदेवता । तुका ह्मणे आह्मां माता । काय भय भूतां । काळ यमदूताचें ॥7॥ 420 देवी देव जाला भोग सरला यावरी । सांगाया दुसरी ऐसी नाहीं उरली ॥1॥ हरिनाम देवनाम तुह्मी गाऊनियां जागा । पेंठवणी मागा नका ठेवूं लिगाड ॥ध्रु.॥ शेवटीं सुताळी बरवी वाजवावी डांक । ताळा घाली एक सरलियाचे शेवटीं ॥2॥ गुंडाळा देव्हारा मान देती मानकरी । तुका ह्मणे बरीं आजि कोडीं उगविलीं ॥3॥ ॥8॥ 421 जाली झडपणी खडतर देवता । संचरली आतां निघों नये ॥1॥ मज उपचार झणी उपचार झणी आतां करा । न साहे दुसरा भार कांहीं ॥ध्रु.॥ नेऊनियां घाला चंद्रभागे तिरीं । जीवा नाहीं उरी कांहीं आतां ॥2॥ तुका ह्मणे कळों आलें वर्तमान । माझें तों वचन आच्छादलें ॥3॥ 422 अंगीं देवी खेळे । कां रे तुह्मासी न कळे । कोणाचे हे चाळे सुख दुःख न मनितां ॥1॥ मीं तों आतां येथें नाहीं । ओळखी वचनाच्या ठायीं । पालटाचा घेइप । भाव खरें लोपे ना ॥ध्रु.॥ आपुलाले तुह्मी पुसा । सोवा एव्याच सरिसा । थिरावल्या कैसा काय जाणों विचार ॥2॥ तुका ह्मणे लाभकाळ । तेथें नसावें शीतळ । मग तैशी वेळ । कोठें जाते सांपडों ॥3॥ 423 पांगुळ जालों देवा नाहीं हात ना पाय । बैसलों जयावरी सैराट तें जाय । खेटितां कुंप कांटी । खुंट दरडी न पाहे। आधार नाहीं मज कोणी । बाप ना माये ॥1॥ दाते हो दान करा। जातें पंढरपुरा । न्या मज तेथवरी । अखमाचा सोयरा ॥ध्रु.॥ हिंडतां गव्हानें गा । शिणलों दारोदारीं । न मिळे चि दाता कोणी जन्मदुःखातें वारी । कीतिऩ हे संतां मुखीं । तो चि दाखवा हरी । पांगळां पाय देतो । नांदे पंढरपुरीं ॥2॥ या पोटाकारणें गा । जालों पांगीला जना । न सरे चि बापमाय भीक नाहीं खंडणा । पुढारा ह्मणती एक । तया नाहीं करुणा । श्वान हें लागे पाठीं । आशा बहु दारुणा ॥3॥ काय मी चुकलों गा मागें नेणवे कांहीं । न कळे चि पाप पुण्य । तेथें आठव नाहीं मी माजी भुललों गा । दीप पतंगासोयी । द्या मज जीवदान । संत महानुभाव कांहीं ॥4॥ दुरोनि आलों मी गा । दुःख जालें दारुण । यावया येथवरी होतें हें चि कारण । दुर्लभ भेटी तुह्मां । पायीं जालें दरुषन । विनवितो तुका संतां । दोन्ही कर जोडून ॥5॥ 424 देश वेष नव्हे माझा । सहज फिरत आलों । करूं सत्ता कवणावरी कोठें िस्थर राहिलों । पाय डोळे ह्मणतां माझे । तींहीं कैसा मोकलिलों । परदेशीं नाहीं कोणी । अंध पांगुळ जालों ॥1॥ आतां माझी करीं चिंता । दान देइप भगवंता । पाठीं पोटीं नाहीं कोणी । निरवीं सज्जन संता ॥ध्रु.॥ चालतां वाट पुढें । भय वाटतें चित्तीं । बहुत जन गेलीं नाहीं आलीं मागुतीं । न देखें काय जालें। कान तरी ऐकती । बैसलों संधिभागीं । तुज धरूनि चित्तीं ॥2॥ भाकितों करुणा गा । जैसा सांडिला ठाव । न भरें पोट कधीं नाहीं निश्चळ पाव । हिंडतां भागलों गा । लक्ष चौ†याशी गांव । धरूनि राहिलों गा । हा चि वसता ठाव ॥3॥ भरवसा काय आतां । कोण आणि अवचिता । तैसी च जाली कीतिऩ । तया मज बहुतां । ह्मणउनि मारीं हाका । सोयी पावें पुण्यवंता । लागली भूक थोरी । तूं चि कृपाळू दाता ॥4॥ संचित सांडवलें । कांहीं होतें जवळीं । वित्त गोत पुत माया । तुटली हे लागावळी । निष्काम जालों देवा। होतें माझे कपाळीं । तुका ह्मणे तूं चि आतां । माझा सर्वस्वें बळी ॥5॥ 425 देखत होतों आधीं मागें पुढें सकळ । मग हे दृष्टी गेली वरी आले पडळ । तिमिर कोंदलेंसें वाढे वाढतां प्रबळ । भीत मी जालों देवा । काय ज्याल्याचें फळ ॥1॥ आतां मज दृष्टी देइप । पांडुरंगा मायबापा । शरण आलों आतां । निवारूनियां पापा । अंजन लेववुनी। करीं मारग सोपा । जाइऩन सिद्धपंथें । अवघ्या चुकती खेपा ॥ध्रु.॥ होतसे खेद चित्ता । कांहीं नाठवे विचार । जात होतों जना मागें तोही सांडिला आधार । हा ना तोसा ठाव जाला। अवघा पडिला अंधार । फिरलीं माझीं मज । कोणी न देती आधार ॥2॥ जोंवरि चळण गा । तोंवरि ह्मणती माझा । मानिती लहान थोर देहसुखाच्या काजा । इंिद्रयें मावळलीं । आला बागुल आजा। कैसा विपरीत जाला। तो चि देह नव्हे दुजा ॥3॥ गुंतलों या संसारें। कैसा झालोंसें अंध। मी माझें वाढवुनी मायातृष्णेचा बाध। स्वहित न दिसे चि । केला आपुला वध । लागले काळ पाठीं । सवें काम हे क्रोध ॥4॥ लागती चालतां गा । गुणदोषाच्या ठेंसा । सांडिली वाट मग जालों निराळा कैसा । पाहातों वास तुझी । थोरी करूनी आशा । तुका ह्मणे वैद्यराजा। पंढरीच्या निवासा ॥5॥ 426 सहज मी आंधळा गा निजनिराकार पंथें । वृित्त हे निवृित्त जाली जन न दिसे तेथें । मी माजी हारपलें ठायीं जेथींचा तेथें। अदृश्य तें चि जालें कांहीं दृश्य जें होतें ॥1॥ सुखी मी निजलों गा शून्य सारूनि तेथें । त्रिकूटशिखरीं गा दान मिळे आइतें ॥ध्रु.॥ टाकिली पात्र झोळी धर्मअधर्म आशा । कोल्हाळ चुकविला त्रिगुणाचा वोळसा । न मागें मी भीक आतां हा चि जाला भरवसा। वोळली सत्रावी गा तिणें पुरविली इच्छा ॥2॥ ऊर्ध्वमुखें आळविला सोहं शब्दाचा नाद । अरूप जागविला दाता घेऊनि छंद । घेऊनि आला दान निजतkव निजबोध । स्वरूपीं मेळविलें नांव ठेविला भेद ॥3॥ शब्द हा बहुसार उपकाराची राशी । ह्मणोनि चालविला मागें येतील त्यांसीं । मागोनि आली वाट सिद्धओळीचि तैसी । तरले तरले गा आणीक ही विश्वासी ॥4॥ वर्म तें एक आहे दृढ धरावा भाव । जाणिवनागवण नेदी लागो ठाव । ह्मणोनि संग टाकी सेवीं अद्वैत भाव । तुका ह्मणे हा चि संतीं मागें केला उपाव ॥5॥ 427 आंधऑयापांगऑयांचा एक विठोबा दाता । प्रसवला विश्व तो चि सर्व होय जाणता । घडी मोडी हेळामात्रें पापपुण्यसंचिता। भवदुःख कोण वारी तुजवांचुनि चिंता ॥1॥ धर्म गा जागो तुझा तूं चि कृपाळू राजा । जाणसी जीवींचें गा न सांगतां सहजा ॥ध्रु.॥ घातली लोळणी गा पुंडलीकें वाळवंटीं । पंढरी पुण्य ठाव नीरे भीवरे तटीं । न देखे दुसरें गा । जाली अदृश्यदृष्टी । वोळला प्रेमदाता केली अमृतवृष्टी ॥2॥ आणीक उपमन्यु एक बाळ धाकुटें। न देखे न चलवे जना चालते वाटे । घातली लोळणी गा हरिनाम बोभाटे । पावला त्याकारणें धांव घातली नेटें ॥3॥ बैसोनि खोळी शुक राहे गर्भ आंधळा । शीणला येरझारी दुःख आठवी वेळा । मागील सोसिलें तें ना भीं ह्मणे गोपाळा । पावला त्याकारणें । लाज राखिली कळा ॥4॥ न देखे जो या जना तया दावी आपणा । वेगळा सुखदुःखा मोहो सांडवी धना । आपपर तें ही नाहीं बंधुवर्ग सज्जना। तुकया ते चि परी जाली पावें नारायणा ॥5॥ 428 भगवंता तुजकारणें मेलों जीता चि कैसी । निष्काम बुद्धी ठेली चळण नाहीं तयासी । न चलती हात पाय दृिष्ट फिरली कैसी। जाणतां न देखों गा क्षर आणि अक्षरासी ॥1॥ विठोबा दान दे गा तुझ्या सारिखें नामा । कीतिऩ हे वाखाणिली थोर वाढली सीमा ॥ध्रु.॥ भुिH मुिH तूं चि एक होसि सिद्धीचा दाता । ह्मणोनि सांडवली शोक भय लज्जा चिंता । सर्वस्वें त्याग केला धांव घातली आतां। कृपादान देइप देवा येउनि सामोरा आतां ॥2॥ संसारसागरू गा भवदुःखाचें मूळ । जनवाद अंथरुण माजी केले इंगळ । इंिद्रयें वज्रघातें तपे उष्ण वरी जाळ । सोसिलें काय करूं दुर्भर हे चांडाळ ॥3॥ तिहीं लोकीं तुझें नाम वृक्ष पल्लव शाखा । वेंघलों वरि खोडा भाव धरूनि टेंका । जाणवी नरनारी जागो धरम लोकां । पावती पुण्यवंत सोइऩ आमुचिये हाका ॥4॥ नाठवे आपपर आतां काय बा करूं । सारिखा सोइसवा हारपला विचारू । घातला योगक्षेम तुज आपुला भारू । तुकया शरणागता देइप अभयकरू ॥5॥ वासुदेव - अभंग 6 429 मनु राजा एक देहपुरी । असे नांदतु त्यासि दोघी नारी। पुत्र पौत्र संपन्न भारी । तेणें कृपा केली आह्मांवरी गा ॥1॥ ह्मणउनि आलों या देशा । होतों नाहीं तरी भुललों दिशा । दाता तो मज भेटला इच्छा । येउनि मारग दाविला सरिसा गा॥ध्रु.॥ सवें घेउनि चौघेजण । आला कुमर सुलक्षण । कडे चुकवुनि कांटवण। ऐका आणिली तीं कोण कोण गा ॥2॥ पुढें भHीनें धरिलें हातीं। मागें Yाान वैराग्य धर्म येती । िस्थर केलीं जीं आचपळें होतीं । सिद्ध आणुनि लाविलीं पंथीं गा ॥3॥ केले उपकार सांगों काय । बाप न करी ऐसी माय । धर्में त्याच्या देखियेले पाय । दिलें अखय भय वारुनि दान गा ॥4॥ होतों पीडत हिंडतां गांव । पोट भरेना राहावया ठाव । तो येणें अवघा संदेह । ह्मणे फेडियेला तुकयाचा बंधव गा ॥5॥ 430 गातों वासुदेव मीं ऐका । चित्त ठेवुनि ठायीं भावें एका। डोळे झाकुनि रात्र करूं नका । काळ करीत बैसला लेखा गा ॥1॥ राम राम स्मरा आधीं । लाहो करा गांठ घाला मूळबंदीं । सांडावा उगिया उपाधी । लक्ष लावुनि राहा गोविंदीं गा ॥ध्रु.॥ ऐसा अल्प मानवी देह । शत गणिलें अर्ध रात्र खाय । पुढें बालत्व पीडा रोग क्षय । काय भजनासि उरलें तें पाहें गा ॥2॥ क्षणभंगुर नाहीं भरवसा। व्हा रे सावध सोडा माया आशा । न चळे बळ पडेल मग फासा । पुढें हुशार थोर आहे वोळसा गा ॥3॥ कांहीं थोडें बहुत लागपाठ । करा भिH भाव धरा बळकट । तन मन ध्यान लावुनियां नीट । जर असेल करणें गोड शेवट गा ॥4॥ विनवितों सकळां जनां । कर जोडुनि थोरां लाहनां । दान इतुलें द्या मज दीना । ह्मणे तुकयाबंधु राम ह्मणा गा ॥5॥ 431 गेले टळले पाहार तीन । काय निदसुरा अझून । जागे होउनि करा कांहीं दान । नका ऐकोनि झाकों लोचन गा ॥1॥ हरी राम कृष्ण वासुदेवा । जाणवितसें जना । चिपऑया टाळ हातीं मुखीं घोष । नारायणा गा ॥ध्रु.॥ जें टाकेल कोणा कांहीं । फळ पुष्प अथवा तोय । द्या परी मीस घेऊं नका भाइऩ । पुढें विन्मुख होतां बरें नाहीं गा ॥2॥ देवाकारणें भाव तस्मात । द्यावें न लगे फारसें वित्त। जालें एक चित्त तरी बहुत । तेवढएासाठीं नका करूं वाताहात गा ॥3॥ आलों येथवरी बहु सायासें । करितां दान हें चि मागावयास। नका भार घेऊं करूं निरास । धर्म सारफळ संसारास गा ॥4॥ आतां मागुता येइऩल फेरा । हें तों घडे या नगरा । ह्मणे तुकयाबंधु धरा । ओळखी नाहीं तरी जाल अघोरा गा ॥5॥ 432 राम राम दोनी अक्षरें । सुलभ आणि सोपारें । जागा मागिले पाहारें । सेवटिचें गोड तें चि खरें गा ॥1॥ राम कृष्ण वासुदेवा । जाणवी जनासि । वाजवी चिपिळया । टाळ घाग†याघोषें गा ॥ध्रु.॥ गाय वासुदेव वासुदेवा । भिन्न नाहीं आणिका नांवा । दान जाणोनियां करीं आवा । न ठेवीं उरीं कांहीं ठेवा गा ॥2॥ एक वेळा जाणविती । धरूनियां राहा चित्तीं । नेघें भार सांडीं कामा हातीं। नीज घेउनि फिरती गा ॥3॥ सुपात्रीं सर्व भाव । मी तों सर्व वासुदेव । जाणती कृपाळु संत महानुभाव । जया भिन्न भेद नाहीं ठाव गा ॥4॥ शूर दान जीवें उदार । नाहीं वासुदेवी विसर । कीतिऩ वाढे चराचर । तुका ह्मणे तया नमस्कार गा ॥5॥ 433 बोल बोले अबोलणे । जागें बाहेर आंत निजेलें । कैसें घरांत घरकुल केलें । नेणों आंधार ना उजेडलें गा ॥1॥ वासुदेव करितों फेरा । वाडियांत बाहेर दारा । कोणी कांहीं तरी दान करा । जाब नेदा तरी जातों सामोरा गा ॥ध्रु.॥ हातीं टाळ दिंडी मुखीं गाणें। गजर होतो बहु मोटएानें । नाहीं निवडिलीं थोरलाहानें । नका निजों भिकेच्या भेणें गा ॥2॥ मी वासुदेव तत्वता । कळों येइऩल विचारितां। आहे ठाउका सभाग्या संतां । नाहीं दुजा आणीक मागता गा ॥3॥ काय जागाचि निजलासी । सुनें जागोन दारापासीं तुझ्या हितापाठीं करी व्यास व्यासी । भेटी न घेसी वासुदेवासी गा ॥4॥ ऐसें जागविलें अवघें जन । होतें संचित तींहीं केलें दान । तुका ह्मणे दुबळीं कोणकोण । गेलीं वासुदेवा विसरून गा ॥5॥ 434 रामकृष्ण गीती गात । टाळ चिपळएा वाजवीत । छंदें आपुलिया नाचत । नीज घेऊनि फिरत गा ॥1॥ जनीं वनीं हा अवघा देव । वासनेचा हा पुसावा ठाव । मग वोळगती वासुदेव । ऐसा मनीं वसूं द्यावा भाव गा ॥ध्रु.॥ निज दासाची थोर आवडी । वासुदेवासि लागली गोडी । मुखीं नाम उच्चारी घडोघडीं । ऐसी करा हे वासुदेवजोडी गा ॥2॥ अवघा सारूनि सेवट जाला । प्रयत्न न चले कांहीं केला । जागा होइप सांडुनि झोपेला । दान देइप वासुदेवालागा ॥3॥ तुका ह्मणे रे धन्य त्याचें जिणें । जींहीं घातलें वासुदेवा दान। त्याला न लगे येणें जाणें । जालें वासुदेवीं राहणे गा ॥4॥ ।6॥ गांवगुंड - अभंग 1 435 आह्मी जालों गांवगुंड । अवघ्या पुंड भूतांसी ॥1॥ दुसरें तें खेळों आलें । एका बोले तो मियां ॥ध्रु.॥ अवघियांचा येऊं लाग । नेदूं अंग शिवाया ॥2॥ तुका ह्मणे खुंटूं नाद । जिंतूं वाद सर्तीनें ॥3॥ ॥1॥ जोगी - अभंग 1 436 जग जोगी जग जोगी । जागजागे बोलती ॥1॥ जागता जगदेव । राखा कांहीं भाव ॥ध्रु.॥ अवघा क्षेत्रपाळ । पूजा सकळ ॥2॥ पूजापात्र कांहीं । फल पुष्प तोय ॥3॥ बहुतां दिसां फेरा । आला या नगरा ॥4॥ नका घेऊं भार । धर्म तो चि सार ॥5॥ तुका मागे दान । द्या जी अनन्य ॥6॥ ॥1॥ सरवदा - अभंग 1 437 एका गा ए भाइऩ । सरवदा सांगतो काइऩ । येथें नाडेल माइऩ । दोघां पुत्रांची । ते करिती तिची विटंबना । अवघ्या प्रसिद्ध जना । एक न मारितां शाहाणा । तो जाणा सुख न पवे ॥1॥ आणीक ऐका गा ए । सरवदा सांगतो काय । खरें चि बोले तो जाय। नरकामध्यें अधोगती । हें चौघांच्या मुखें । मना आणावें सुखें। अवघीं चुकती दुःखें । खोटें बोला नरनारी ॥ध्रु.॥ आणीक नाडेल एक जाण । सरवदा बोलतो वचन । जागें माझें ह्मणोन । पडिलें खान तया घरीं । ह्मणोन न ह्मणा माझें कांहीं । निजीं निजा सुखें ठायीं । यत्न होइऩल तइप । चोराठायीं विश्वास ॥2॥ आणीक एकी परी । सरवदा सांगतो थोरी । दुःख पावेल नारी । पतिव्रता यामधीं । पांचांनीं दिधली हातीं । ह्मणोनि न मनावी नििश्चती । परपुरुषीं होय रती । सुखगती ते पावे ॥3॥ एकी परी । सरवदा सांगतो तें करीं । दान देतां जो न वारी । नव्हे भला भला तो तुका ह्मणे आइऩ । येथें नांव काइऩ । सांगसी तें ठायीं । मरो रांडेचें ॥4॥ ॥1॥ मुंढा - अभंग 3 438 संबाल यारा उपर तलें दोन्हो मारकी चोट । नजर करे सो ही राखे पश्वा जावे लुट ॥1॥ प्यार खुदाइऩ रे बाबा जिकिर खुदाइऩ ॥ध्रु.॥ उडे कुदे ढुंग नचावे आगल भुलन प्यार । लडबड खडबड कांहेकां खचलावत भार ॥2॥ कहे तुका चलो एका हम जिन्होंके सात । मिलावे तो उसे देना तो ही चढावे हात ॥3॥ 439 सब संबाल भ्याने लौंढे खडा केऊं गुंग । मदिरथी मता हुवा भुलि पाडी भंग ॥1॥ आपसकुं संबाल आपसकुं संबाल । मुंढे खुब राख ताल । मुथिवोहि बोला नहीं तो करूँगा हाल ॥ध्रु.॥ आवलका तो पीछें नहीं मुदल बिसर जाय । फिरते नहीं लाज रंडी गधे गोते खाय ॥2॥ जिन्हो खातिर इतना होता सो नहीं तुझे बेफाम । उचा जोरो लिया तुंबा तुंबा बुरा काम ॥3॥ निकल जावे चिकल जोरो मुंढे दिलदारी । जबानीकी छोड दे बात फिर एक तारी ॥4॥ कहे तुका फिसल रुका मेरेको दान देख । पकड धका गांडगुडघी मार चलाऊं आलेख ॥5॥ 440 आवल नाम आल्ला बडा लेते भुल न जाये । इलाम त्याकालजमुपरताहाी तुंब बजाये ॥1॥ आल्ला एक तुं नबी एक तुं ॥ध्रु.॥ काटतें सिर पावों हात नहीं जीव उराये । आगले देखे पिछले बुझे । आपें हजुर आयें ॥2॥ सब सबरी नचाव म्याने । खडा आपनी सात । हात पावों रखते जबाब । नहीं आगली बात ॥3॥ सुनो भाइऩ बजार नहीं । सब हि निरचे लाव । नन्हा बडा नहीं कोये एक ठोर मिलाव ॥4॥ एक तार नहीं प्यार । जीवतनकी आस । कहे तुका सो हि मुंढा । राखलिये पायेनपास ॥5॥ ॥3॥ डोइऩ फोडा - अभंग 1 441 तम भज्याय ते बुरा जिकीर ते करे । सीर काटे ऊर कुटे ताहां सब डरे ॥1॥ ताहां एक तु ही ताहां एक तु ही । ताहां एक तु ही रे बाबा हमें तुह्में नहीं ॥ध्रु.॥ दिदार देखो भुले नहीं किशे पछाने कोये । सचा नहीं पकडुं सके झुटा झुटे रोये ॥2॥ किसे कहे मेरा किन्हे सात लिया भास । नहीं मेलो मिले जीवना झुटा किया नास ॥3॥ सुनो भाइऩ कैसा तो ही । होय तैसा होय । बाट खाना आल्ला कहना एकबारां तो ही ॥4॥ भला लिया भेक मुंढे । आपना नफा देख । कहे तुका सो ही संका । हाक आल्ला एक ॥5॥ ॥1॥ मलंग - अभंग 1 442 नजर करे सो ही जिंके बाबा दुरथी तमासा देख । लकडी फांसा लेकर बैठा आगले ठकण भेख ॥1॥ काहे भुला एक देखत आंखो मार तडांगो बाजार ॥ध्रु.॥ दमरी चमरी जो नर भुला। सोत आघो हि लत खाये ॥2॥ नहि बुलावत किसे बाबा आप हि मत जाये । कहे तुका उस असाके संग फिरफिर गोदे खाये ॥3॥ ॥1॥ दरवेस -अभंग 1 443 अल्ला करे सो होय बाबा करतारका सिरताज । गाउ बछरे तिस चलावे यारी बाघो न सात ॥1॥ ख्याल मेरा साहेबका। बाबा हुवा करतार । व्हांटें आघे चढे पीठ । आपे हुवा असुवार ॥2॥ जिकिर करो अल्लाकी बाबा सबल्यां अंदर भेस । कहे तुका जो नर बुझे सो हि भया दरवेस ॥3॥ ॥1॥ वैद्यगोळी - अभंग 1 444 अल्ला देवे अल्ला दिलावे अल्ला दारु अल्ला खलावे। अल्ला बगर नही कोये अल्ला करे सो हि होये ॥1॥ मदऩ होये वो खडा फीर नामदऩकुं नहीं धीर । आपने दिलकुं करना खुसी तीन दामकी क्या खुमासी ॥ध्रु.॥ सब रसोंका किया मार । भजनगोली एक हि सार । इमान तो सब ही सखा । थोडी तो भी लेकर ज्या ॥2॥ जिन्हो पास नीत सोये । वो हि बसकर तिरोवे । सांतो पांचो मार चलावे । उतार सो पीछे खावे ॥3॥ सब ज्वानी निकल जावे। पीछे गधडा मटी खावे । गांवढाळ सो क्या लेवे । हगवनि भरी नहि धोवे ॥4॥ मेरी दारु जिन्हें खाया । दिदार दरगां सो हि पाया । तल्हे मुंढी घाल जावे । बिगारी सोवे क्या लेवे ॥5॥ बजारका बुझे भाव। वो हि पुसता आवे ठाव । फुकट बाटु कहे तुका । लेवे सोहि लें हिसखा ॥6॥ ॥1॥ गोंधळ - अभंग 3 445 राजस सुंदर बाळा । पाहों आलिया सकळा वो । बिबीं बिंबोनि ठेली माझी परब्रह्म वेल्हाळा वो । कोटि रविशशि माझी। परब्रह्म वेल्हाळा वो ॥1॥ राजस विठाबाइऩ । माझें ध्यान तुझे पायीं वो । त्यजुनियां चौघींसी । लावी आपुलिये सोइऩ वो ॥ध्रु.॥ सकुमार साजिरी । कैसीं पाउलें गोजिरीं वो । कंठीं तुळसीमाळा उभी भीवरेच्या तिरीं वो । दंत हिरया ज्योति । शंखचक्र मिरवे करीं वो ॥2॥ निर्गुण निराकार । वेदां न कळे चि आकार वो । शेषादिक श्रमले श्रुती न कळे तुझा पार वो । उभारोनि बाहे । भHां देत अभयकर वो ॥3॥ येउनि पंढरपुरा । अवतरली सारंगधरा वो । देखोनि भिH भाव वोरसली अमृतधारा वो । देउनि प्रेमपान्हा । तुकया स्वामीनें किंकरा वो ॥4॥ 446 सुदिन सुवेळ । तुझा गोंधळ वो । पंच प्राण दिवटे । दोनी नेत्रांचे हिलाल वो ॥1॥ पंढरपुरनिवासे । तुझे रंगी नाचत असें वो । नवस पुरवीं माझा । मनिंची जाणोनियां इच्छा वो ॥ध्रु.॥ मांडिला देव्हारा । तुझा त्रिभुवनामाझारी वो । चौक साधियेला । नाभिकळस ठेविला वरी वो ॥2॥ बैसली देवता । पुढें वैष्णवाचें गाणें वो । उद्गारे गर्जती । कंठीं तुळसीचीं दर्शनें वो ॥3॥ स्वानंदाचे ताटीं । धूप दीप पंचारती वो । ओवािळली माता । विठाबाइऩ पंचभूतीं वो ॥4॥ तुझें तुज पावलें । माझा नवस पुरवीं आतां वो । तुका ह्मणे राखें । आपुलिया शरणागता वो ॥5॥ 447 सुंदर मुख साजिरें । कुंडलें मनोहर गोमटीं वो । नागर नाग खोपा । [[केशर]] कस्तुरी मळवटीं वो । विशाळ व्यंकट नेत्र । वैजयंती तळपे कंठीं वो । कास पीतांबराची । चंदन सुगंध साजे उटी वो ॥1॥ अतिबरवंटा बाळा । आली सुलक्षणीं गोंधळा वो । राजस तेजोराशी। मिरवी शिरोमणी वेल्हाळा वो । कोटि रविशशिप्रभा लोपल्या सकळा वो । न कळे ब्रह्मादिकां । अनुपम्य इची लीळा वो ॥ध्रु.॥ सावळी सकुमार । गोरी भुजा शोभती चारी वो । सखोल वक्षस्थळ । सुढाळ पदक झळके वरी वो । कटीं क्षुद्र घंटिका । शब्द करिताती माधुरी वो । गर्जत चरणीं वाकी । अभिनव संगीत नृत्य करी वो ॥2॥ अष्टांगें मंडित काय । वर्णावी रूपठेवणी वो । शोधिव सुंदर रसाची ओतिली। सुगंध लावण्यखाणी वो । सर्वकळासंपन्न । मंजुळ बोले हास्यवदनीं वो । बहु रूपें नटली । आदिशिH नारायणी वो ॥3॥ घटस्थापना केली । पंढरपुरमहानगरीं वो । अस्मानी मंडप दिला । तिन्ही ताळांवरी वो । आरंभिला गोंधळ इनें । चंद्रभागेतिरीं वो । आली भिHकाजा। कृष्णाबाइऩ योगेश्वरी वो ॥4॥ तेहतिस कोटि देव । चौंडा अष्ट कोटि भैरव वो । आरत्या कुरवंडएा । करिती पुष्पांचा वरुषाव वो । नारद तुंबर गायन । ब्रह्मानंद करिती गंधर्व वो। वंदी चरणरज तेथें । तुकयाचा बंधव वो ॥5॥ 448 शंख करिशी ज्याच्या नांवें । त्याचें तुज नाहीं ठावें । ऐक सांगतों एका भावें । सांपडे घरीं तें जीवउनि खावें । रे विठ्ठल ॥1॥ टिळे माळा करंडी सोंग । धरुनि चाळविलें जग । पसरी हात नाहीं त्याग । दावी दगड पुजी भग । रे विठ्ठल ॥2॥ राख लावुनि अंग मळी । वाये ठोके मी एक बळी । वासने हातीं बांधवी नळी। त्यासि येउनि गिळी । रे विठ्ठल ॥3॥ कोण तें राहडीचें सुख । वरते पाय हारतें मुख । करवी पीडा भोगवी दुःख । पडे नरकीं परी न पळे चि मूर्ख । रे विठ्ठल ॥4॥ सिकला फाक मारी हाका । रांडा पोरें मेळवी लोकां । विटंबी शरीर मागे रुका । केलें तें गेलें अवघें चि फुका । रे विठ्ठल ॥5॥ कळावें जनां मी एक बळी । उभा राहोनि मांडी फळी । फोडोनि गुडघे कोंपर चोळी । आपला घात करोनि आपण चि तळमळे । रे विठ्ठल ॥6॥ फुकट खेळें ठकलीं वांयां । धरुनि सोंग बोडक्या डोया । शिवों नये ती अंतरीं माया । संपादणीविण विटंबिली काया । रे विठ्ठल ॥7॥ धुळी माती कांहीं खेळों च नका। जवादी चंदन घ्यावा बुका । आपणा परिमळ आणिकां लोकां । मोलाची महिमा फजिती फुका । रे विठ्ठल ॥8॥ बहुत दुःखी जालियां खेळें । अंगीं बुिद्ध नाहींत बळें । पाठीवरी तोबा तोंड काळें । रसना द्रवे उपस्थाच्या मुळें । रे विठ्ठल ॥9॥ काय सांगतो तें ऐका तुका। मोडा खेळ कांहीं अवगों च नका । चला जेवूं आधीं पोटीं लागल्या भुका । धाल्यावरी बरा टाकमटिका। रे विठ्ठल ॥10॥ 449 ऐक बाइऩ तुज वो कांहीं सांगतें शकुन । निजलिया भुर होसी जागें ह्मणउन ॥1॥ मान्य माझें केलें सांगतें एका बोलें । न येतां हे भलें कळों कोणा लोकांसि ॥ध्रु.॥ सांगतें गुण जीवीची खुण ऐक माझी मात । बैस एका भावें माझे हातीं दे वो हात ॥2॥ बरवा घरचार तुज सांपडला ठाव । फळ नाहीं पोटीं येथें दिसे खोटा भाव ॥3॥ आहे तुझे हातीं एका नवसाचें फळ । भावा करीं साहए चहूं अठरांच्या बळें ॥4॥ करीं लागपाठ चित्त वित्त नको पाहों । अखइऩ तो चुडा तुज भोगइऩल ना हो ॥5॥ कुळींची हे मुळी तुझे लागलीसे देवी । पडिला विसर नेदी फळ नाहीं ठावी ॥6॥ तुका ह्मणे नांद सुखें धरीं आठवण । माझ्या येती कोणी त्यांचा राख बरा मान ॥7॥ कावडे - अभंग 5 450 आहा रे भाइऩ । प्रथम नमूं तो विनायक । ठेवुनि गुरुचरणीं मस्तक । वदेल प्रसादिक वाणी । हरिहरांचे पवाडे ॥1॥ माझी ऐसी ब्रीदावळी । दासें दासत्वें आगळी । पान्हेरीनें मार्ग मळी। जीवन घ्या रे कापडि हो ॥2॥ जें या सीतळाहुनि सीतळ। पातळाहुनि जें पातळ । प्रेमामृत रसाळ । तें हें सेवा अहो भाग्याचे ॥3॥ जिंकाल तरी जिंका रे अभिमान । दवडाल तरी दवडा लज्जा आणि मान । धराल ते धरा शंभूचे चरण । दावाल पण ऐसा दावा तो ॥4॥ काळा घेऊं नेदीं वाव । आला तो राखें घावडाव । शुद्ध सत्वीं राखोनि भाव । ह्मणा महादेव हरिहर वाणी गजाॉ द्या ॥5॥ पराविया नारी माउली समान । परधनीं बाटों नेदीं मन । जीवित्व तें तृणासमान । स्वामिकाजीं जाण शूर ह्मणों तया ॥6॥ शिH वेचाविया परउपकारा । खोटें खोटएाचा पसारा । सत्य तें भवनदीचा तारा । आळस तो न करा येथे अहो सांगतों ॥7॥ व्रत करा एकादशी सोमवार । कथा पूजन हरिजागर । पुण्य तें असे गातां नाचतां बहु फार । पुन्हा बोलिला संसार नाहीं नाहीं सत्यत्वें ॥8॥ संग संतांचा करितां बरवा । उत्तमोत्तम कीर्तीचा ठेवा । पंथ तो सुपंथें चालावा । उगवा वासना लिगाड ॥9॥ तुका चालवितो कावडी । प्रवृित्त निवृित्त चोखडी । पुढती पुढती अधिक गोडी । भरुनि कळस भजन आवडी केशवदास नटतसे ॥10॥ 451 आहा आहा रे भाइऩ । हें अन्नदानाचें सत्र । पव्हे घातली सर्वत्र । पंथीं अवघे पंथ मात्र । इच्छाभोजनाचें आर्त पुरवावया ॥1॥ यावें तेणें घ्यावें । न सरेसें केलें सदाशिवें । पात्र शुद्ध पाहिजे बरवें । मंगळभावें सकळ हरि ह्मणा रे ॥2॥ नव्हे हें कांहीं मोकळें। साक्षी चौघांचिया वेगळें । नेदी नाचों मताचिया बळें । अणु अणोरणीया आगळें । महदि महदा सािक्षत्वें हरि ह्मणा रे ॥3॥ हे हरि नामाची आंबिली । जगा पोटभरी केली । विश्रांति कल्पतरूची साउली । सकळां वर्णां सेवितां भली । ह्मणा हर हर महादेव ॥4॥ तुका हरिदास तराळ । अवघे हाकारी सकळ । या रे वंदूं शिखरातळ । चैत्रमास पर्वकाळ महादेवदर्शनें ॥5॥ 452 आहा रे भाइऩ । नमो उदासीन जाले देहभावा । आळविती देवा तया नमो ॥1॥ नमो तीर्थपंथें चालती तयांसी । येती त्यांसी बोळविती त्यां नमो ॥2॥ नमो तयां संतवचनीं विश्वास । नमो भावें दास्य गुरुचें त्यां ॥3॥ नमो तया मातापित्यांचें पाळण । नमो त्या वचन सत्य वदे ॥4॥ नमो तया जाणे आणिकाचें सुखदुःख । राखे तान भुक तया नमो ॥5॥ परोपकारी नमो पुण्यवंता । नमो त्या दमित्या इंिद्रयांसि ॥6॥ तुका ह्मणे नमो हरिचिया दासा । तेथें सर्व इच्छा पुरलीसे ॥7॥ 453 आहा रे भाइऩ । तयावरी माझी ब्रीदावळी । भ्रष्ट ये कळी क्रियाहीन ॥1॥ थुंका थुंका रे त्याच्या तोंडावरी । वाणिली ते थोरी दवडा वांयां बाहेरी ॥ध्रु.॥ बाइलेचा दास पित्रांस उदास । भीक भिका†यास नये दारा ॥2॥ विद्याबळें वाद सांगोनियां छळी । आणिकांसि फळी मांडोनियां ॥3॥ गांविंचिया देवा नाहीं दंडवत । ब्राह्मण अतीत घडे चि ना ॥4॥ सदा सर्वकाळ करितो चि निंदा । स्वप्नीं ही गोविंदा आठवीना ॥5॥ खासेमध्यें धन पोटासि बंधन । नेणें ऐसा दानधर्म कांहीं ॥6॥ तुका ह्मणे नटे दावुनियां सोंग । लवों नेदी अंग भिHभावें ॥7॥ 454 आहा रे भाइऩ । गंगा नव्हे जळ । वृक्ष नव्हे वड पिंपळ। तुळसी रुद्राक्ष नव्हे माळ । श्रेष्ठ तनु देवाचिया ॥1॥ समुद्र नदी नव्हे पैं गा । पाषाण ह्मणों नये लिंगा । संत नव्हती जगा। मानसा त्या सारिखे ॥2॥ काठी ह्मणों नये वेतु । अन्न ह्मणों नये सांतु । राम राम हे मातु । नये ह्मणों शब्द हे ॥3॥ चंद्र सूर्य नव्हती तारांगणें । मेरु तो नव्हे पर्वता समान । शेष वासुकी नव्हे सर्प जाण । विखाराच्या सारिखे ॥4॥ गरुड नव्हे पाखरूं । ढोर नव्हे नंदिकेश्वरू । झाड नव्हे कल्पतरू । कामधेनु गाय न ह्मणावी ॥5॥ कूर्म नव्हे कासव । डुकर नव्हे वराह । ब्रह्मा नव्हे जीव । स्त्री नव्हे लIमी ॥6॥ गवाक्ष नव्हे हाड । पाटाव नव्हे कापड । परीस नव्हे दगड । सगुण ते इऩश्वरीचे ॥7॥ सोनें नव्हे धातु । मीठ नव्हे रेतु । नाहीं नाहीं चर्मांतु । कृष्णजिन व्याघ्रांबर ॥8॥ मुHाफळें नव्हेति गारा । खडएाऐसा नव्हे हिरा । जीव नव्हे सोइरा । बोळवीजे स्वइच्छेनें ॥9॥ गांव नव्हे द्वारावती । रणसोड नव्हे मूतिऩ । तीर्थ नव्हे गोमती । मोक्ष घडे दर्शनें ॥10॥ कृष्ण नव्हे भोगी । शंकर नव्हे जोगी । तुका पांडुरंगीं । हा प्रसाद लाधला ॥11॥ ॥5॥ सौ†या - अभंग 11 455 वेसन गेलें निष्काम जालें नर नव्हे नारी । आपल्या तुटी पारख्या भेटी सौरियांचे फेरी ॥1॥ त्याचा वेध लागला छंद हरि गोविंद वेळोवेळां । आपुलेमागें हासत रागें सावलें घालिती गळां ॥ध्रु.॥ जन वेषा भीतें तोंडा आमुच्या भांडपणा । कर कटीं भीमा तटीं पंढरीचा राणा ॥2॥ वेगऑया याति पडिलों खंतीं अवघ्या एका भावें। टाकियेली चाड देहभाव जीवें शिवें ॥3॥ सकळांमधीं आगळी बुिद्ध तिची करूं सेवा । वाय तुंबामूढासवें भHी नाचों भावा ॥4॥ ह्मणे तुका टाक रुका नाचों निर्लज्जा । बहु जालें सुख काम चुकलों या काजा ॥5॥ 456 आणिकां उपदेशूं नेणें नाचों आपण । मुंढा वांयां मारगेली वांयां हांसे जन ॥1॥ तैसा नव्हे चाळा आवरीं मन डोळा। पुढिलांच्या कळा कवतुक जाणोनी ॥ध्रु.॥ बाहिरल्या वेषें आंत जसें तसें । झाकलें तों बरें पोट भरे तेणें मिसें ॥2॥ तुका ह्मणे केला तरी करीं शुद्ध भाव । नाहीं तरी जासी वांयां हा ना तोसा ठाव ॥3॥ 457 टाक रुका चाल रांडे कां गे केली गोवी । पुसोनियां आलें ठाव ह्मणोनि देतें सिवी ॥1॥ आतां येणें छंदें नाचों विनोदें। नाहीं या गोविंदें माझें मजसी केलें ॥ध्रु.॥ कोरडे ते बोल कांगे वेचितेसी वांयां । वर्ते करूनि दावीं तुझ्या मुळऴिचया ठाया ॥2॥ याजसाठीं म्या डौर धरियेला हातीं । तुका ह्मणे तुह्मा गांठी सोडायाची खंती ॥3॥ 458 मोकळी गुंते रिती कुंथे नाहीं भार दावें । धेडवाडा बैसली खोडा घेतली आपुल्या भावें ॥1॥ ऐका बाइऩ लाज नाहीं आणिकां त्या गरतीची । समाधानीं उंच स्थानीं जाणे सेवा पतीची ॥ध्रु.॥ न बोलतां करी चिंता न मारिता पळे । दादला सेज नावडे निजे जगझोडीचे चाळे ॥2॥ देखत आंध बहिर कानीं बोल बोलतां मुकें । तुका ह्मणे पतन सोयरीं ऐसीं जालीं एकें ॥3॥ 459 सातें चला काजळ घाला तेल फणी करा । दिवाणदारीं बैसले पारीं नाचों फेर धरा ॥1॥ या साहेबाचें जालें देणें वेळोवेळां न लगे येणें । आतां हाटीं काशासाठीं हिंडों पाटी दुकानें ॥ध्रु.॥ अवघ्या जणी मुंढा धणी नाचों एकें घाइप । सरसावलें सुख कैसा चाळा एके ठायीं ॥2॥ तुका ह्मणे वोळगों एका तोड चिंता माया। देऊं उद्गार आतां जाऊं मुळीचिया ठाया ॥3॥ 460 सौरी सुर जालें दुर डौर घेतला हातीं । माया मोह सांडवलें तीही लोकीं जालें सरती ॥1॥ चाल विठाबाइऩ अवघी पांज देइप । न धरीं गुज कांहीं वाळवंटीं सांपडतां ॥ध्रु.॥ हिंडोनि चौ†यांशी घरें आलें तुझ्या दारा । एक्या रुक्यासाठीं आंचवलें संसारा ॥2॥ लाज मेली शंका गेली नाचों महाद्वारीं । भ्रांति सावलें फिटोनि गेलें आतां कैची उरी ॥3॥ जालें भांडी जगा सांडी नाहीं भीड चाड । घालीन चरणीं मिठी पुरविन जीविंचें तें कोड ॥4॥ तुका ह्मणे रुका करी संसारतुटी । आतां तुह्मां आह्मां कैसी जाली जीवे साटीं ॥5॥ 461 सम सपाट वेसनकाट निःसंग जालें सौरी । कुडपीयेला देश आतां येऊं नेदीं दुसरी ॥1॥ गाऊं रघुरामा हें चि उरलें आह्मां। नाहीं जीवतमा वित्तगोतासहीत ॥ध्रु.॥ ठाव जाला रिता झाकुनि काय आतां । कोणासवें लाज कोण दुजा पाहता ॥2॥ सौरीयांचा संग आह्मां दुरावलें जग । भिन्न जालें सुख भाव पालटला रंग ॥3॥ लाज भय झणी नाहीं तजियेलीं दोन्ही । फिराविला वेष नव्हों कोणाचीं च कोणी ॥4॥ तुका ह्मणे हा आह्मां वेष दिला जेणें। जनाप्रचित सवें असों एकपणें ॥5॥ 462 नव्हे नरनारी संवसारीं अंतरलों निर्लज्ज निष्काम जना वेगळे चि ठेलों ॥1॥ चाल रघुरामा न आपुल्या गांवा । तुजविण आह्मां कोण सोयरा सांगाती ॥ध्रु.॥ जनवाद लोकनिंद्य पिशुनाचे चेरे। साहूं तुजसाठीं अंतरलीं सहोदरें ॥2॥ बहुता पाठीं निरोप हाटीं पाठविला तुज । तुका ह्मणे आतां सांडुनि लौकिक लाज ॥3॥ 463 नीट पाट करूनि थाट । दावीतसे तोरा । आपणाकडे पाहो कोणी । निघाली बाजारा ॥1॥ ते सौरी नव्हे निकी । भHीविण फिकी ॥ध्रु.॥ चांग भांग करूनि सोंग । दावी माळा मुदी । रुक्याची आस धरूनि । हालवी ती फुदी ॥2॥ थोरे घरीं करी फेरी । तेथें नाचे बरी । जेथें निघे रुका । तेथें हालवी टिरी ॥3॥ आंत मांग बाहेर चांग । सौरी ती नव्हे तेग । तुका दास नटतसे । न करी त्याचा संग ॥4॥ 464 चाल माझ्या राघो । डोंगरीं दिवा लागो ॥ध्रु.॥ घर केलें दार केलें । घरीं नाहीं वरो । सेजारणी पापिणीचीं पांच पोरें मरो ॥1॥ घरीं पांच पोरें । तीं मजहुनि आहेत थोरें । पांचांच्या बळें । खादलीं बावन केळें ॥2॥ घर केलें दार केलें । दुकान केला मोटा। पाटाची राणी धांगडधिंगा तिचा मोटा ॥3॥ दुकान केला मोटा । तर पदरीं रुका खोटा । हिजडा ह्मणसी जोगी । तर सोळा सहस्र भोगी । तुका ह्मणे वेगीं । तर हरि ह्मणा जगीं ॥4॥ 465 जन्मा आलिया गेलिया परी । भिH नाहीं केली । माझें माझें ह्मणोनियां । गुंतगुंतों मेलीं ॥1॥ येथें कांहीं नाहीं । लव गुरूच्या पायीं । चाल रांडें टाकी रुका । नकों करूं बोल । गुरुविण मार्ग नाहीं । करिसी तें फोल ॥2॥ खाउनी जेउनि लेउनि नेसुनि । ह्मणती आह्मी ब†या । साधु संत घरा आल्या । होती पाठमो†या ॥3॥ वाचोनि पढोनि जाले शाहणे । ह्मणती आह्मी संत । परनारी देखोनि त्यांचें । चंचळ जालें चित्त ॥4॥ टिळा टोपी घालुनि माळा। ह्मणती आह्मी साधु । दयाधर्म चित्तीं नाहीं । ते जाणावे भोंदु ॥5॥ कलियुगीं घरोघरीं । संत जाले फार । वीतिभरी पोटासाठीं । हिंडती दारोदार ॥6॥ संत ह्मणती केली निंदा । निंदा नव्हे भाइऩ । तुका असे अनन्यें भावें शरण संतां पायीं ॥7॥ ॥11॥ वाघा - अभंग 1 466 अनंत जुगाचा देव्हारा । निजबोधांचा घुमारा । अवचिता भरला वारा । या मल्लारी देवाचा ॥1॥ शुद्धसkवाचा कवडा मोठा। बोधबिरडें बांधला गांठा । गळां वैराग्याचा पट्टा । वाटा दावूं या भHीच्या ॥2॥ हृदय कोटंबा सांगातें । घोळ वाजवूं अनुहातें। Yाानभांडाराचें पोतें । रितें नव्हे कल्पांतीं ॥3॥ लक्ष चौ†यांशी घरें चारी । या जन्माची केली वारी । प्रसन्न जाला देव मल्लारी । सोहंभावीं राहिलों ॥4॥ या देवाचें भरतां वारें । अंगीं प्रेमाचें फेंपरें। गुरुगुरु करी वेडे चारें । पाहा तुकें भुंकविलें ॥5॥ ॥1॥ लिळत - अभंग 11 467 आजी दिवस जाला । धन्य सोनियाचा भला ॥1॥ जालें संताचे पंगती । बरवें भोजन निगुती ॥ध्रु.॥ रामकृष्णनामें । बरवीं मोहियेलीं प्रेमें ॥2॥ तुका ह्मणे आला । चवी रसाळ हा काला ॥3॥ 468 तुह्मी तरी सांगा कांहीं । आह्मांविशीं रखुमाबाइऩ ॥1॥ कांहीं उरलें तें ठायीं । वेगीं पाठवुनी देइप ॥ध्रु.॥ टोकत बैसलों देखा। इच्छीतसें ग्रासा एका ॥2॥ प्रेम देउनि बहुडा जाला । तुका ह्मणे विठ्ठल बोला ॥3॥ 469 वाट पाहें बाहे निडळीं ठेवुनियां हात । पंढरीचे वाटे दृिष्ट लागलें चित्त ॥1॥ कइप येतां देखें माझा मायबाप । घटिका बोटें दिवस लेखीं धरूनियां माप ॥ध्रु.॥ डावा डोळा लवे उजवी स्फुरते बाहे । मन उताविळ भाव सांडुनियां देहे ॥2॥ सुखसेजे गोडचित्तीं न लगे आणीक । नाठवे घर दार तान पळाली भूक ॥3॥ तुका ह्मणे धन्य दिवस ऐसा तो कोण । पंढरीचे वाटे येतां मूळ देखेन ॥4॥ 470 तुझें दास्य करूं आणिका मागों खावया । धिग् जालें जिणें माझें पंढरीराया ॥1॥ काय गा विठोबा तुज ह्मणावें । थोराच्या दैवें गोड शुभअशुभ ॥ध्रु.॥ संसाराचा धाक निरंतर आह्मांसी। मरण भलें परि काय अवकळा तैसी ॥2॥ तुझे शरणागत शरण जाऊं आणिकांसी । तुका ह्मणे कवणा लाज हें कां नेणसी ॥3॥ 471 पुरविली आळी । जे जे केली ते ते काळीं ॥1॥ माय तरी ऐसी सांगा । कृपाळुवा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ घेतलें नुतरी उचलोनि कडियेवरी ॥2॥ तुका ह्मणे घांस । मुखीं घाली ब्रह्मरस ॥3॥ 472 कथेची सामुग्री । देह अवसानावरी ॥1॥ नको जाऊं देऊं भंगा । गात्रें माझीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ आयुष्य करीं उणें । परी मज आवडो कीर्तन ॥2॥ तुका ह्मणे हाणी । या वेगळी मना नाणीं ॥3॥ 473 गिळत जाली काया । हें चि लिळत पंढरिराया ॥1॥ आलें अवसानापासीं । रूप राहिलें मानसीं ॥ध्रु.॥ वाइला कळस । तेथें िस्थरावला रस ॥2॥ तुका ह्मणे गोड जालें । नारायणीं पोट धालें ॥3॥ 474 रत्नजडित सिंहासन । वरी बैसले आपण ॥1॥ कुंचे ढळती दोहीं बाहीं । जवळी रखुमाइऩ राही ॥ध्रु.॥ नाना उपचारीं । सििद्ध वोळगती कामारी ॥2॥ हातीं घेऊनि पादुका । उभा बंदिजन तुका ॥3॥ 475 हिरा शोभला कोंदणीं । जडित माणिकांची खाणी ॥1॥ तैसा दिसे नारायण । मुख सुखाचे मंडण ॥ध्रु.॥ कोटि चंद्रलीळा । पूणिऩमेच्या पूर्णकळा ॥2॥ तुका ह्मणे दृिष्ट धाये । परतोनि माघारी ते न ये ॥3॥ 476 पतित पतित । परी मी त्रिवाचा पतित ॥1॥ परी तूं आपुलिया सत्ता । मज करावें सरता ॥ध्रु.॥ नाहीं चित्तशुिद्ध । िस्थर पायांपाशीं बुिद्ध ॥2॥ अपराधाचा केलों । तुका ह्मणे किती बोलों ॥3॥ 477 उभारिला हात । जगीं जाणविली मात ॥1॥ देव बैसले सिंहासनीं । आल्या याचका होय धनी ॥ध्रु.॥ एकाच्या कैवाडें । उगवे बहुतांचें कोडें ॥2॥ दोहीं ठायीं तुका । नाहीं पडों देत चुका ॥3॥ ॥11॥ आशीर्वाद - अभंग 5 478 जीवेंसाटीं यत्नभाव । त्याची नाव बळकट ॥1॥ पैल तीरा जातां कांहीं । संदेह नाहीं भवनदी ॥ध्रु.॥ विश्वासाची धन्य जाती। तेथें वस्ती देवाची ॥2॥ तुका ह्मणे भोिळयांचा । देव साचा अंकित ॥3॥ 479 आशीर्वाद तया जाती । आवडी चित्तीं देवाची ॥1॥ कल्याण ती असो क्षेम । वाढे प्रेम आगळें ॥ध्रु.॥ भिHभाग्यगांठी धन। त्या नमन जीवासी ॥2॥ तुका ह्मणे हरिचे दास । तेथें आस सकळ ॥3॥ 480 तया साटीं वेचूं वाणी । अइकों कानीं वारता ॥1॥ क्षेम माझे हरिजन । समाधान पुसतां त्यां ॥ध्रु.॥ परत्रींचे जे सांगाती। त्यांची याती न विचारीं ॥2॥ तुका ह्मणे धैर्यवंतें । निर्मळचित्तें सरवीं तीं ॥3॥ 481 अभय उत्तर संतीं केलें दान । जालें समाधान चित्त तेणें ॥1॥ आतां प्रेमरसें न घडे खंडण । द्यावें कृपादान नारायणा ॥ध्रु.॥ आलें जें उचित देहविभागासी । तेणें पायांपासीं उभी असों ॥2॥ तुका ह्मणे करी पूजन वैखरी । बोबडा उत्तरीं गातों गीत ॥3॥ 482 असो मंत्रहीन क्रिया । नका चर्या विचारूं ॥1॥ सेवेमधीं जमा धरा । कृपा करा शेवटीं ॥ध्रु.॥ विचारूनि ठाया ठाव। येथें भाव राहिला ॥2॥ आतां तुकयापाशीं हेवा । नाहीं देवा तांतडी ॥3॥ ॥5॥ 483 ऐकें वचन कमळापती । मज रंकाची विनंती ॥1॥ कर जोडितों कथाकाळीं । आपण असावें जवळी ॥ध्रु.॥ घेइप ऐसी भाक। मागेन जरि कांहीं आणिक ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे देवा । शब्द इतुका राखावा ॥3॥ 484 आली लिळताची वेळ । असा सावध सकळ ॥1॥ लाहो करा वेगीं स्मरा । टाळी वाउनि विश्वंभरा ॥ध्रु.॥ जालिया अवसान । न संपडती चरण ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे थोडें । अवधि उरली आहे पुढें ॥3॥ 485 नेणें गाऊं कांहीं धड बोलतां वचन । कायावाचामनेंसहित आलों शरण ॥1॥ करीं अंगीकार नको मोकलूं हरी । पतितपावन िब्रदें करावीं खरीं ॥ध्रु.॥ नेणें भिHभाव तुझा ह्मणवितों दास । जरि देसी अंतर तरि लज्जा कोणास ॥2॥ ह्मणे तुकयाबंधु तुझे धरियेले पाये । आतां कोण दुजा ऐसा आह्मांसी आहे ॥3॥ 486 तूं च मायबाप बंधु सखा आमचा । वित्त गोत जीवलग जीवाचा ॥1॥ आणीक प्रमाण नाहीं दुसरें आतां । योगक्षेमभार तुझे घातला माथां ॥ध्रु.॥ तूं च क्रियाकर्म धर्म देव तूं कुळ । तूं च तप तीर्थ व्रत गुरु सकळ ॥2॥ ह्मणे तुकयाबंधु करिता कार्यता देवा । तूं च भाव भिH पूजा पुनस्कार आघवा ॥3॥ 487 करुनि उचित । प्रेम घालीं हृदयांत ॥1॥ आलों दान मागायास । थोरी करूनियां आस ॥ध्रु.॥ चिंतन समयीं । सेवा आपुली च देइप ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे भावा । मज निरवावें देवा ॥3॥ 488 गाऊं वाऊं टाळी रंगीं नाचों उदास । सांडोनि भय लज्जा शंका आस निरास ॥1॥ बिळयाचा बळी तो कैवारी आमुचा। भुिHमुिHदाता सकळां ही सिद्धींचा ॥ध्रु.॥ मारूं शब्दशस्त्रबाण निःशंक अनिवार । कंटकाचा चुर शिर फोडूं काळाचें ॥2॥ ह्मणे तुकयाबंधु नाहीं जीवाची चाड । आपुलिया तेथें काय आणिकांची भीड ॥3॥ 489 सांडूनि वैकुंठ । उभा विटेवरी नीट ॥1॥ आला आला रे जगजेठी । भHा पुंडलिकाचे भेटी ॥ध्रु.॥ पैल चंद्रभागे तिरीं । कट धरूनियां करीं ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे अंबर । गजर होतो जयजयकार ॥3॥ 490 कृपाळु भHांचा । ऐसा पति गोपिकांचा ॥1॥ उभा न पाचारितां दारीं । न संगतां काम करी ॥ध्रु.॥ भाव देखोनि निर्मळ। रजां वोडवी कपाळ ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे न भजा । कां रे ऐसा भोळा राजा ॥3॥ 491 केला अंगीकार पंढरीच्या देवें । आतां काय करिती काळ मशक मानवें ॥1॥ घातलीं बाहेर तीं भय होतें ज्यानें । बैसला आपण तेथें घालुनियां ठाणें ॥ध्रु.॥ लागों नेदी वारा दुजियाचा अंगासी । हा पुरता निर्धार कळों आला आह्मांसी ॥2॥ ह्मणे तुकयाबंधु न लगे करावी चिंता । कोणेविशीं आतां बैसलों हस्तीवरी माथां ॥3॥ 492 अगोचरी बोलिलों आYोविण आगळें । परी तें आतां न संडावें राउळें ॥1॥ जाइऩल रोकडा बोल न पुसती आह्मां । तुझा तुझें ह्मणविलें पाहा पुरुषोत्तमा ॥ध्रु.॥ न व्हावा न वजावा न कळतां अन्याय । न धरावें तें मनीं भलता करा उपाय ॥2॥ ह्मणे तुकयाबंधु हीन मी ह्मणोनि लाजसी । वारा लागों पाहातोहे उंच्या झाडासी ॥3॥ 493 जाली पाकसििद्ध वाट पाहे रखुमाइऩ । उदक तापलें डेरां चीकसा मदुऩिन अइऩ ॥1॥ उठा पांडुरंगा उशीर जाला भोजनीं। उभ्या आंचवणा गोपी कळस घेउनी ॥ध्रु.॥ अवघ्या सावचित्त सेवेलागीं सकळा । उद्धव अक्रूर आले पाचारूं मुळा ॥2॥ सावरिली सेज सुमनयाति सुगंधा । रत्नदीप ताटीं वाळा विडिया विनोदा ॥3॥ तुका विनंती करी पाहे पंढरीराणा । असा सावचित्त सांगे सकळा जना ॥4॥ 494 उठा सकळ जन उठिले नारायण । आनंदले मुनिजन तिन्ही लोक ॥1॥ करा जयजयकार वाद्यांचा गजर । मृदंग विणे अपार टाळ घोळ ॥ध्रु.॥ जोडोनि दोन्ही कर मुख पाहा सादर । पायावरी शिर ठेवूनियां ॥2॥ तुका ह्मणे काय पढियंतें तें मागा । आपुलालें सांगा सुख दुःखें ॥3॥ 495 करूनी विनवणी पायीं ठेवीं माथा । परिसावी विनवणी माझी पंढरीनाथा ॥1॥ अखंडित असावेंसें वाटतें पायीं । साहोनि संकोच ठाव थोडासा देइप ॥ध्रु.॥ असो नमो भाव आलों तुझिया ठाया। पाहें कृपादृष्टी मज पंढरीराया ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मीं तुझीं वेडीं वांकडीं । नामें भवपाश हातें आपुल्या तोडीं ॥3॥ 496 घडिया घालुनि तळीं चालती वनमाळी । उमटती कोमळीं कुंकुमाचीं ॥1॥ वंदा चरणरज अवघे सकळ जन । तारियेले पाषाण उदकीं जेणें ॥ध्रु.॥ पैस धरुनी चला ठाकत ठायीं ठायीं । मौन्य धरुनी कांहीं नो बोलावें ॥2॥ तुका अवसरु जाणवितो पुढें। उघडलीं महाल मंदिरें कवाडें ॥3॥ 497 भीतरी गेले हरी राहा क्षणभरी । होइऩल फळ धीर करावा ॥1॥ न करीं त्वरा ऐकें मात । क्षण एक निवांत बैसावें ॥ध्रु.॥ करूनी मदऩन सारिलें पाणी । न्हाले देव अंग पुसी भवानी ॥2॥ नेसला सोनसळा विनवी रखुमाइऩ । वाढिलें आतां ठायीं चलावें जी ॥3॥ करुनियां भोजन घेतलें आंचवण । आनंदें नारायण पहुडले ॥4॥ तुका मात जाणवी आतां । सकळां बहुतां होती ची ॥5॥ 498 द्या जी आह्मां कांहीं सांगा जी रखुमाइऩ । शेष उरलें ठायीं सनकादिकांचें ॥1॥ टोकत बाहेरी बैसलों आशा । पुराया ग्रासा एकमेकां ॥ध्रु.॥ येथवरी आलों तुझिया नांवें । आस करुनी आह्मी दातारा ॥2॥ प्रेम देउनियां बहुडा आतां दिला । तुका ह्मणे आतां विठ्ठल बोला ॥3॥ 499 बहुडविलें जन मन जालें निश्चळ । चुकवूनी कोल्हाळ आला तुका ॥1॥ पयपकीं निद्रा करावें शयन । रखुमाइऩ आपण समवेत ॥ध्रु.॥ घेउनियां आलों हातीं टाळ वीणा । सेवेसि चरणा स्वामीचिया ॥2॥ तुका ह्मणे आतां परिसावीं सादरें । बोबडीं उत्तरें पांडुरंगा ॥3॥ 500 नाच गाणें माझा जवळील ठाव । निरोपीन भाव होइऩल तो ॥1॥ तुह्मां निद्रा मज आYाा ते स्वभावें । उतरूनि जीवें जाइऩन लोण ॥ध्रु.॥ एकाएकीं बहु करीन सुस्वरें । मधुर उत्तरें आवडीनें ॥2॥ तुका ह्मणे तूं जगदानी उदार । फेडशील भार एका वेळा ॥3॥ 501 सिणलेती सेवकां देउनि इच्छादान । केला अभिमान अंगीकारा ॥1॥ अहो दीनानाथा आनंदमूर्ती । तुह्मांसि शोभती ब्रीदें ऐसीं ॥ध्रु.॥ बहुतांनीं विनविलें बहुतां प्रकारीं । सकळां ठायीं हरी पुरलेती ॥2॥ तुका ह्मणे अगा कुटुंबवत्सळा । कोण तुझी लीळा जाणे ऐसी ॥3॥ 502 उठा भागलेती उजगरा । जाला स्वामी निद्रा करा ॥1॥ वाट पाहाते रुिक्मणी । उभी मंचक संवारुणी ॥ध्रु.॥ केली करा क्षमा। बडबड पुरुषोत्तमा ॥2॥ लागतो चरणा । तुकयाबंधु नारायणा ॥3॥ 503 पावला प्रसाद आतां विटोनि जावें । आपला तो श्रम कळों येतसे जीवें ॥1॥ आतां स्वामी सुखें निद्रा करा गोपाळा । पुरले मनोरथ जातों आपुलिया स्थळा ॥ध्रु.॥ तुह्मांसि जागवूं आह्मी आपुलिया चाडा । शुभाशुभ कर्में दोष वाराया पीडा ॥2॥ तुका ह्मणे दिलें उिच्छष्टाचें भोजन । आह्मां आपुलिया नाहीं निवडिलें भिन्न ॥3॥ 504 शब्दांचीं रत्नें करूनी अळंकार । तेणें विश्वंभर पूजियेला ॥1॥ भावाचे उपचार करूनि भोजन । तेणें नारायण जेवविला ॥ध्रु.॥ संसारा हातीं दिलें आंचवण । मुखशुद्धी मन समपिऩलें ॥2॥ रंगलीं इंिद्रयें सुरंग तांबूल । माथां तुळसीदळ समपिऩलें ॥3॥ एकभावदीप करूनि निरांजन । देऊनि आसन देहाचें या ॥4॥ न बोलोनि तुका करी चरणसेवा । निजविलें देवा माजघरीं ॥5॥ 505 उठोनियां तुका गेला निजस्थळा । उरले राउळा माजी देव ॥1॥ निउल जालें सेवका स्वामींचें । आYो करुनी चित्त समाधान ॥ध्रु.॥ पहुडलिया हरी अनंतशैनावरी । तेथें नाहीं उरी कांहीं काम ॥2॥ अवघी बाहेर घालूनि गेला तुका । सांगितलें लोकां निजले देव ॥3॥ दसरा - अभंग 1 506 पवित्र सुदिन उत्तम दिवस दसरा । सांपडला तो साधा आजि मुहूर्त बरा । गर्जा जेजेकार हरि हृदयीं धरा । आळस नका करूं लाहानां सांगतों थोरां ॥1॥ या हो या हो बाइयानो निघाले हरी। सिलंगणा वेगीं घेउनि आरत्या करीं । ओवाळूं श्रीमुख वंदूं पाउलें शिरीं । आह्मां दैव आलें येथें घरिच्या घरीं ॥ध्रु.॥ अक्षय मुहूर्त औठामध्यें साधे तें । मग येरी गर्जे जैसें तैसें होत जातें । ह्मणोनि मागें पुढें कोणी न पाहावें येथें । सांडा परतें काम जाऊं हरी सांगातें ॥2॥ बहुतां बहुतां रीतीं चित्तीं धरा हें मनीं । नका गै करूं आइकाल ज्या कानीं । मग हें सुख कधीं न देखाल स्वप्नीं । उरेल हायहाय मागें होइऩल काहाणी ॥3॥ ऐसियास वंचती त्यांच्या अभाग्या पार । नाहीं नाहीं नाहीं सत्य जाणा निर्धार । मग हे वेळ घटिका न ये अजरामर। कळलें असों द्या मग पडतील विचार ॥4॥ जयासाटीं ब्रह्मादिक जालेति पिसे । उिच्छष्टा कारणें देव जळीं जाले मासे । अद्धापगीं विश्वमाता लक्षुमी वसे । तो हा तुकयाबंधु ह्मणे आलें अनायासें ॥5॥ 507 ओवाळूं आरती पंढरीराया । सर्वभावें शरण आलों तुझिया पायां ॥1॥ सर्व व्यापून कैसें रूप आकळ । तो हा गौऑया घरीं जाला कृष्ण बाळ ॥ध्रु.॥ स्वरूप गुणातीत जाला अवतारधारी। तो हा पांडुरंग उभा विटेवरी ॥2॥ भHीचिया काजा कैसा रूपासि आला । िब्रदाचा तोडर चरणीं मिरविला ॥3॥ आरतें आरती ओवािळली । वाखाणितां कीिर्त्त वाचा परतली ॥4॥ भावभिHबळें होसी कृपाळु देवा । तुका ह्मणे पांडुरंगा तुझ्या न कळती मावा ॥5॥ 508 करूनि आरती । आतां ओवाळूं श्रीपती ॥1॥ आजि पुरले नवस । धन्य जाला हा दिवस ॥ध्रु.॥ पाहा वो सकळा । पुण्यवंता तुह्मी बाळा ॥2॥ तुका वाहे टाळी । होता सन्निध जवळी ॥3॥ 509 द्याल माळ जरी पडेन मी पायां । दंडवत वांयां कोण वेची ॥1॥ आलें तें हिशोबें अवघिया प्रमाण । द्यावें तरी दान मान होतो ॥ध्रु.॥ मोकिळया मनें घ्याल जरी सेवा । प्रसाद पाठवा लवकरी ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी जालिया कृपण । नामाची जतन मग कैची ॥3॥ 510 तुह्मीं जावें निजमंदिरा । आह्मी जातों आपुल्या घरा ॥1॥ विठोबा लोभ असों देइप । आह्मी असों तुमचें पाइप ॥ध्रु.॥ चित्त करी सेवा । आह्मी जातों आपुल्या गावां ॥2॥ तुका ह्मणे दिशा भुलों। फिरोन पायापाशीं आलों ॥3॥ 511 पाहें प्रसादाची वाट । द्यावें धोवोनियां ताट ॥1॥ शेष घेउनि जाइऩन । तुमचें जालिया भोजन ॥ध्रु.॥ जालों एकसवा । तुह्मां आडुनियां देवा ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त । करूनि राहिलों नििंश्चत॥3॥ 512 केली कटकट गाऊं नाचों नेणतां । लाज नाहीं भय आह्मां पोटाची चिंता ॥1॥ बैसा सिणलेती पाय रगडूं दातारा । जाणवूं द्या वारा उब जाली शरीरा ॥ध्रु.॥ उशिरा उशीर किती काय ह्मणावा । जननिये बाळका कोप कांहीं न धरावा ॥2॥ तुझिये संगतीं येऊं करूं कोल्हाळ । तुका ह्मणे बाळें अवघीं मिळोन गोपाळ ॥3॥ 513 कळस वाहियेला शिरीं । सहस्रनामें पूजा करीं ॥1॥ पीक पिकलें पिकलें । घन दाटोनियां आलें ॥ध्रु.॥ शेवटीचें दान । भागा आला नारायण ॥2॥ तुका ह्मणे पोट । भरलें वारले बोभाट ॥3॥ 514 आरुष शब्द बोलों मनीं न धरावें कांहीं । लडिवाळ बाळकें तूं चि आमुचि आइऩ ॥1॥ देइप गे विठाबाइऩ प्रेमभातुकें । अवघियां कवतुकें लहानां थोरां सकळां ॥ध्रु.॥ असो नसो भाव आलों तुझिया ठाया । पाहे कृपादृष्टी आतां पंढरीराया ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी तुझीं वेडीं वांकुडीं । नामें भवपाश आतां आपुलिया तोडीं ॥3॥ 515 आडकलें देवद्वार । व्यर्थ काय करकर ॥1॥ आतां चला जाऊं घरा । नका करूं उजगरा ॥ध्रु.॥ देवा लागलीसे निज । येथें उभ्या काय काज ॥2॥ राग येतो देवा । तुका ह्मणे नेघे सेवा ॥3॥ 516 कृष्ण माझी माता कृष्ण माझा पिता । बहिणी बंधु चुलता कृष्ण माझा ॥1॥ कृष्ण माझा गुरू कृष्ण माझें तारूं । उतरी पैल पारू भवनदीची ॥ध्रु.॥ कृष्ण माझें मन कृष्ण माझें जन । सोइरा सज्जन कृष्ण माझा ॥2॥ तुका ह्मणे माझा श्रीकृष्ण विसावा। वाटे न करावा परता जीवा ॥3॥ 517 कृपा करावी भगवंतें । ऐसा शिष्य द्यावा मातें ॥1॥ माझें व्रत जो चालवी । त्यासि द्यावें त्वां पालवी ॥ध्रु.॥ व्हावा ब्रह्मYाानी गुंडा । तिहीं लोकीं ज्याचा झेंडा ॥2॥ तुका तुका हाका मारी । माझ्या विठोबाच्या द्वारीं ॥3॥ 518 जातो वाराणसी । निरवी गाइऩ घोडे ह्मैसी ॥1॥ गेलों येतों नाहीं ऐसा । सत्य मानावा भरवसा ॥ध्रु.॥ नका काढूं माझीं पेवें। तुह्मीं वरळा भूस खावें ॥2॥ भिकारियाचे पाठीं । तुह्मी घेउनि लागा काठी ॥3॥ सांगा जेवाया ब्राह्मण । तरी कापा माझी मान ॥4॥ वोकलिया वोका । म्यां खचिऩला नाहीं रुका ॥5॥ तुह्मीं खावें ताकपाणी । जतन करा तूपलोणी ॥6॥ नाहीं माझें मनीं । पोरें रांडा नागवणी ॥7॥ तुका ह्मणे नीट । होतें तैसें बोले स्पष्ट ॥8॥ 519 कास घालोनी बळकट । झालों किळकाळासी नीट । केली पायवाट । भवसिंधूवरूनि ॥1॥ या रे या रे लाहान थोर । याति भलते नारीनर । करावा विचार । न लगे चिंता कोणासी ॥ध्रु.॥ कामी गुंतले रिकामे । जपी तपी येथें जमे । लाविले दमामे। मुH आणि मुमुक्षा ॥2॥ एकंदर शिका । पाठविला इहलोका । आलों ह्मणे तुका । मी नामाचा धारक ॥3॥ 520 आह्मी वैकुंठवासी । आलों या चि कारणासी । बोलिले जे ॠषी । साच भावें वर्ताव्या ॥1॥ झाडूं संतांचे मारग । आडरानें भरलें जग । उिच्छष्टाचा भाग । शेष उरलें तें सेवूं ॥ध्रु.॥ अथॉ लोपलीं पुराणें । नाश केला शब्दYाानें । विषयलोभी मन । साधनें बुडविलीं ॥2॥ पिटूं भHीचा डांगोरा । किळकाळासी दरारा । तुका ह्मणे करा। जेजेकार आनंदें ॥3॥ 521 बिळयाचे अंकित । आह्मी जालों बिळवंत ॥1॥ लाता हाणोनि संसारा । केला षडूमाअचा मारा ॥ध्रु.॥ जन धन तन । केलें तृणाही समान ॥2॥ तुका ह्मणे आतां । आह्मी मुHीचिया माथां ॥3॥ 522 मृत्युलोकीं आह्मां आवडती परी । नाहीं एका हरिनामें विण ॥1॥ विटलें हें चित्त प्रपंचापासूनि । वमन हें मनीं बैसलेंसे ॥ध्रु.॥ सोनें रूपें आह्मां मृित्तके समान । माणिकें पाषाण खडे तैसे ॥2॥ तुका ह्मणे तैशा दिसतील नारी । रिसाचियापरी आह्मांपुढें ॥3॥ 523 िस्त्रयांचा तो संग नको नारायणा । काष्ठा या पाषाणामृित्तकेच्या ॥1॥ नाठवे हा देव न घडे भजन । लांचावलें मन आवरे ना ॥ध्रु.॥ दृिष्टमुखें मरण इंिद्रयाच्या द्वारें । लावण्य तें खरें दुःखमूळ ॥2॥ तुका ह्मणे जरी अिग्न जाला साधु । परी पावे बाधूं संघट्टणें ॥3॥ 524 पराविया नारी रखुमाइऩसमान । हें गेलें नेमून ठायींचें चि ॥1॥ जाइप वो तूं माते न करीं सायास । आह्मी विष्णुदास नव्हों तैसे ॥ध्रु.॥ न साहावें मज तुझें हें पतन । नको हें वचन दुष्ट वदों ॥2॥ तुका ह्मणे तुज पाहिजे भ्रतार । तरी काय नर थोडे जाले ॥3॥ 525 भिHप्रतिपाळे दीन वो वत्सळे । विठ्ठले कृपाळे होसी माये ॥1॥ पडिला विसर माझा काय गुणें । कपाळ हें उणें काय करूं ॥2॥ तुका ह्मणे माझें जाळूनि संचित । करीं वो उचित भेट देइप ॥3॥ 526 तुजविण मज कोण वो सोयरें । आणीक दुसरें पांडुरंगे ॥1॥ लागलीसे आस पाहा तुझें वास । रात्री वो दिवस लेखीं बोटीं ॥2॥ काम गोड मज न लगे हा धंदा । तुका ह्मणे सदा हें चि ध्यान ॥3॥ 527 पढियंतें आह्मी तुजपाशीं मागावें । जीवींचें सांगावें हितगुज ॥1॥ पाळसील लळे दीन वो वत्सले । विठ्ठले कृपाळे जननिये ॥ध्रु.॥ जीव भाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । तूं चि सर्वा ठायीं एक आह्मां ॥2॥ दुजियाचा संग लागों नेदीं वारा । नाहीं जात घरा आणिकांच्या ॥3॥ सर्वसत्ता एकी आहे तुजपाशीं । ठावें आहे देसी मागेन तें ॥4॥ ह्मणउनि पुढें मांडियेली आळी । थिंकोनियां चोळी डोळे तुका ॥5॥ 528 कोण पर्वकाळ पहासील तीथ । होतें माझें चित्त कासावीस ॥1॥ पाठवीं भातुकें प्रेरीं झडकरी । नको राखों उरी पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ न धरावा कोप मजवरी कांहीं । अवगुणी अन्यायी ह्मणोनियां ॥2॥ काय रडवीसी नेणतियां पोरां । जाणतियां थोरां याचिपरी ॥3॥ काय उभी कर ठेवुनियां कटीं । बुझावीं धाकुटीं लडिवाळें ॥4॥ तुका ह्मणे आतां पदरासी पिळा । घालीन निराळा नव्हे मग ॥5॥ 529 कां हो देवा कांहीं न बोला चि गोष्टी । कां मज हिंपुटी करीतसा ॥1॥ कंठीं प्राण पाहें वचनाची आस । तों दिसे उदास धरिलें ऐसें ॥ध्रु.॥ येणें काळें बुंथी घेतलीसे खोल । कां नये विटाळ होऊं माझा ॥2॥ लाज वाटे मज ह्मणवितां देवाचा । न पुससी फुकाचा तुका ह्मणे ॥3॥ 530 उचित तें काय जाणावें दुर्बळें । थोरिवेचें काळें तोंड देवा ॥1॥ देतों हाका कोणी नाइकती द्वारीं । ओस कोणी घरीं नाहींऐसें ॥ध्रु.॥ आलिया अतीता शब्द समाधान । करितां वचन कायवेंचे॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मां साजे हें श्रीहरी । आह्मी निलाजिरीं नाहीं ऐसीं ॥3॥ 531 आह्मी मागों ऐसें नाहीं तुजपाशीं । जरीं तूं भीतोसि पांडुरंगा ॥1॥ पाहें विचारूनि आहे तुज ठावें । आह्मी धालों नावें तुझ्या एका ॥ध्रु.॥ ॠिद्धसििद्ध तुझें मुख्य भांडवल । हें तों आह्मां फोल भHीपुढें ॥2॥ तुका ह्मणे जाऊं वैकुंठा चालत । बैसोनि नििंश्चत सुख भोगू ॥3॥ 532 न लगे हें मज तुझें ब्रह्मYाान । गोजिरें सगुण रूप पुरे ॥1॥ लागला उशीर पतितपावना । विसरोनि वचना गेलासि या ॥ध्रु.॥ जाळोनि संसार बैसलों अंगणीं । तुझे नाहीं मनीं मानसीं तें ॥2॥ तुका ह्मणे नको रागेजों विठ्ठला । उठीं देइप मला भेटी आतां ॥3॥ 533 कमोदिनी काय जाणे तो परिमळ । भ्रमर सकळ भोगीतसे ॥1॥ तैसें तुज ठावें नाहीं तुझें नाम । आह्मी च तें प्रेमसुख जाणों ॥ध्रु.॥ माते तृण बाळा दुधाची ते गोडी । ज्याची नये जोडी त्यासी कामा ॥2॥ तुका ह्मणे मुHाफळ शिंपीपोटीं । नाहीं त्याची भेटी भोग तिये ॥3॥ 534 काय सांगों तुझ्या चरणांच्या सुखा । अनुभव ठाउका नाहीं तुज ॥1॥ बोलतां हें कैसें वाटे खरेपण । अमृताचे गुण अमृतासी ॥ध्रु.॥ आह्मी एकएका ग्वाही मायपुतें । जाणों तें निरुतें सुख दोघें ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां मोक्षाचा कांटाळा । कां तुह्मी गोपाळा नेणां ऐसें ॥3॥ 535 देखोनियां तुझ्या रूपाचा आकार । उभा कटीं कर ठेवूनियां ॥1॥ तेणें माझ्या चित्ता होतें समाधान । वाटतें चरण न सोडावे ॥ध्रु.॥ मुखें गातों गीत वाजवितों टाळी । नाचतों राउळीं प्रेमसुखें ॥2॥ तुका ह्मणे मज तुझ्या नामापुढें । तुश हें बापुडें सकळी काळ ॥3॥ 536 आतां येणेंविण नाहीं आह्मां चाड । कोण बडबड करी वांयां ॥1॥ सुख तें चि दुःख पुण्यपाप खरें । हें तों आह्मां बरें कळों आलें ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे वाचा वाइऩली अनंता । बोलायाचें आतां काम नाहीं ॥3॥ 537 बोलों अबोलणें मरोनियां जिणें । असोनि नसणें जनि आह्मां ॥1॥ भोगीं त्याग जाला संगीं च असंग । तोडियेले लाग माग दोन्ही ॥2॥ तुका ह्मणे नव्हें दिसतों मी तैसा । पुसणें तें पुसा पांडुरंगा ॥3॥ 538 अधिकार तैसा दावियेले मार्ग । चालतां हें मग कळों येतें ॥1॥ जाळूं नये नाव पावलेनि पार । मागील आधार बहुतांचा ॥2॥ तुका ह्मणे रोग वैदाचे अंगीं । नाहीं करी जगीं उपकार ॥3॥ 539 संवसार तीहीं केला पाठमोरा । नाहीं द्रव्य दारा जया चित्तीं ॥1॥ शुभाशुभ नाहीं हर्षामर्ष अंगीं । जनादऩन जगीं होउनि ठेला ॥2॥ तुका ह्मणे देहें दिला एकसरें । जयासि दुसरें नाहीं मग ॥3॥ 540 देहबुिद्ध वसे लोभ जयां चित्तीं । आपुलें जाणती परावें जे ॥1॥ तयासि चालतां पाहिजे सिदोरी । दुःख पावे करी असत्य तो ॥2॥ तुका ह्मणे धर्म रक्षाया कारणें । छाया इच्छी उन्हें तापला तो ॥3॥ 541 काळें खादला हा अवघा आकार । उत्पित्तसंहारघडमोडी ॥1॥ वीज तो अंकुर आच्छादिला पोटीं । अनंता सेवटीं एकाचिया ॥2॥ तुका ह्मणे शब्दें व्यापिलें आकाश । गुढार हें तैसें कळों नये ॥3॥ 542 आणीक काळें न चले उपाय । धरावे या पाय विठोबाचे ॥1॥ अवघें चि पुण्य असे तया पोटीं । अवघिया तुटी होय पापा ॥ध्रु.॥ अवघें मोकळें अवघिया काळें । उद्धरती कुळें नरनारी ॥2॥ काळ वेळ नाहीं गर्भवासदुःखें । उच्चारितां मुखें नाम एक ॥3॥ तुका ह्मणे कांहीं न लगे सांडावें । सांगतसें भावें घेती तयां ॥4॥ 543 कां रे माझा तुज न ये कळवळा । असोनि जवळा हृदयस्था ॥1 ॥ अगा नारायणा निष्ठ‍ा निर्गुणा । केला शोक नेणां कंठस्फोट ॥ध्रु.॥ कां हें चित्त नाहीं पावलें विश्रांती । इंिद्रयांची गति कुंटे चि ना ॥2॥ तुका ह्मणे कां रे धरियेला कोप । पाप सरलें नेणों पांडुरंगा ॥3॥ 544 दीनानाथा तुझीं िब्रदें चराचर । घेसील कैवार शरणागता ॥1॥ पुराणीं जे तुझे गर्जती पवाडे । ते आह्मां रोकडे कळों आले ॥ध्रु.॥ आपुल्या दासांचें न साहासी उणें । उभा त्याकारणें राहिलासी ॥2॥ चक्र गदा हातीं आयुधें अपारें । न्यून तेथें पुरें करूं धावें ॥3॥ तुका ह्मणे तुज भHीचें कारण । करावया पूर्ण अवतार ॥4॥ 545 वणूप महिमा ऐसी नाहीं मज वाचा । न बोलवे साचा पार तुझा ॥1॥ ठायींची हे काया ठेविली चरणीं । आतां ओवाळुनि काय सांडूं ॥ध्रु.॥ नाहीं भाव ऐसा करूं तुझी सेवा । जीव वाहूं देवा तो ही तुझा ॥2॥ मज माझें कांहीं न दिसे पाहातां । जें तुज अनंता समर्पावें ॥3॥ तुका ह्मणे आतां नाहीं मज थार । तुझे उपकार फेडावया ॥4॥ 546 नाहीं सुख मज न लगे हा मान । न राहे हें जन काय करूं ॥1॥ देहउपचारें पोळतसे अंग । विषतुल्य चांग मिष्टान्न तें ॥ध्रु.॥ नाइकवे स्तुति वाणितां थोरीव । होतो माझा जीव कासावीस ॥2॥ तुज पावें ऐसी सांग कांहीं कळा । नको मृगजळा गोवूं मज ॥3॥ तुका ह्मणे आतां करीं माझें हित । काढावें जळत आगींतूनि ॥4॥ 547 न मिळो खावया न वाढो संतान । परि हा नारायण कृपा करो ॥1॥ ऐसी माझी वाचा मज उपदेशी । आणीक लोकांसी हें चि सांगे ॥ध्रु.॥ विटंबो शरीर होत कां विपित्त । परि राहो चित्तीं नारायण ॥2॥ तुका ह्मणे नासिवंत हें सकळ । आठवे गोपाळ तें चि हित ॥3॥ 548 पिंड पोसावे हें अधमाचें Yाान । विलास मिष्टान्न करूनियां ॥1॥ शरीर रक्षावें हा धर्म बोलती । काय असे हातीं तयाचिया ॥ध्रु.॥ क्षणभंगुर हें जाय न कळतां । ग्रास गिळी सत्ता नाहीं हातीं ॥2॥ कर्वतिलीं देहें कापियेलें मांस । गेले वनवासा शुकादिक ॥3॥ तुका ह्मणे राज्य करितां जनक । अग्नीमाजी एक पाय जळे ॥4॥ 549 जरी माझी कोणी कापितील मान । तरी नको आन वदों जिव्हे ॥1॥ सकळां इंिद्रयां हे माझी विनंती । नका होऊं परतीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ आणिकांची मात नाइकावी कानीं । आणीक नयनीं न पाहावें ॥2॥ चित्ता तुवां पायीं रहावें अखंडित । होउनी नििश्चत एकविध ॥3॥ चला पाय हात हें चि काम करा । माझ्या नमस्कारा विठोबाच्या ॥4॥ तुका ह्मणे तुह्मां भय काय करी । आमुचा कैवारी नारायण ॥5॥ 550 करिसी तें देवा करीं माझें सुखें । परी मी त्यासी मुखें न ह्मणें संत ॥1॥ जया राज्य द्रव्य करणें उपार्जना । वश दंभमाना इच्छे जाले ॥ध्रु.॥ जगदेव परी निवडीन निराळे । Yाानाचे आंधळे भारवाही ॥2॥ तुका ह्मणे भय न धरीं मानसीं । ऐसियाचे विशीं करितां दंड ॥3॥ 551 ह्मणविती ऐसे आइकतों संत । न देखीजे होत डोळां कोणीं ॥1॥ ऐसियांचा कोण मानितें विश्वास । निवडे तो रस घाइपडाइप ॥ध्रु.॥ पर्जन्याचे काळीं वाहाळाचे नद । ओसरतां बुंद न थारे चि ॥2॥ हि†या ऐशा गारा दिसती दूरोन । तुका ह्मणे घन न भेटे तों ॥3॥ 552 अतिवाद लावी । एक बोट सोंग दावी ॥1॥ त्याचा बहुरूपी नट । नव्हे वैष्णव तो चाट ॥ध्रु.॥ प्रतिपादी वाळी । एक पुजी एका छळी ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं । भूतदया ज्याचे ठायीं ॥3॥ 553 पोटाचे ते नट पाहों नये छंद । विषयांचे भेद विषयरूप ॥1॥ अथाअ परमार्थ कैसा घडों सके । चित्त लोभी भीके सोंग वांयां ॥ध्रु.॥ देवाचीं चरित्रें दाखविती लीळा । लाघवाच्या कळा मोहावया ॥2॥ तुका ह्मणे चित्तीं राहे अभिळास । दोघां नरकवास सारिखा चि ॥3॥ 554 भुंकती तीं द्यावीं भुंकों । आपण त्यांचें नये शिकों ॥1॥ भाविकांनीं दुर्जनाचें । मानूं नये कांहीं साचें ॥ध्रु.॥ होइल तैसें बळ । फजीत करावे ते खळ ॥2॥ तुका ह्मणे त्यांचें । पाप नाहीं ताडणाचें ॥3॥ 555 जप करितां राग । आला जवळी तो मांग ॥1॥ नको भोंवतालें जगीं । पाहों जवळी राख अंगीं ॥ध्रु.॥ कुडएाची संगती। सदा भोजन पंगती ॥2॥ तुका ह्मणे ब्रह्म । साधी विरहित कर्म ॥3॥ 556 कांहीं च मी नव्हें कोणिये गांवींचा । एकट ठायींचा ठायीं एक ॥1॥ नाहीं जात कोठें येत फिरोनियां । अवघें चि वांयांविण बोलें ॥ध्रु.॥ नाहीं मज कोणी आपुलें दुसरें । कोणाचा मी खरें कांहीं नव्हे ॥2॥ नाहीं आह्मां ज्यावें मरावें लागत । आहों अखंडित जैसे तैसे ॥3॥ तुका ह्मणे नांवरूप नाहीं आह्मां । वेगळा हएा कर्मा अकर्मासी ॥4॥ लोहगावांस परचक्रवेढा पडला - अभंग 3 557 न देखवे डोळां ऐसा हा आकांत । परपीडे चित्त दुःखी होतें ॥1॥ काय तुह्मी येथें नसालसें जालें । आह्मीं न देखिलें पाहिजे हें ॥ध्रु.॥ परचक्र कोठें हरिदासांच्या वासें । न देखिजेत देशें राहातिया ॥2॥ तुका ह्मणे माझी लाजविली सेवा । हीनपणें देवा जिणें जालें ॥3॥ 558 काय म्यां मानावें हरिकथेचें फळ । तरिजे सकळ जनीं ऐसें ॥1॥ उच्छेद तो असे हा गे आरंभला । रोकडें विठ्ठला परचक्र ॥ध्रु.॥ पापाविण नाहीं पाप येत पुढें । साक्षसी रोकडें साक्ष आलें ॥2॥ तुका ह्मणे जेथें वसतील दास । तेथें तुझा वास कैसा आतां ॥3॥ 559 भीत नाहीं आतां आपुल्या मरणा । दुःखी होतां जना न देखवे ॥1॥ आमची तो जाती ऐसी परंपरा । कां तुह्मी दातारा नेणां ऐसें ॥ध्रु.॥ भजनीं विक्षेप तें चि पैं मरण । न वजावा क्षण एक वांयां ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं आघाताचा वारा । ते स्थळीं दातारा ठाव मागें ॥3॥ ॥3॥ 560 फिरंगी वाखर लोखंडाचे विळे । परि ते निराळे गुणमोल ॥1॥ पायरी प्रतिमा एक चि पाषाण । परि तें महिमान वेगळालें ॥2॥ तुका ह्मणे तैशा नव्हतील परी । संतजना सरी सारिखिया ॥3॥ 561 कोण जाणे कोणा घडे उपासना । कोण या वचनाप्रति पावे ॥1॥ आतां माझा श्रोता वHा तूं चि देवा । करावी ते सेवा तुझी च मां ॥ध्रु.॥ कुशळ चतुर येथें न सरते । करितील रिते तर्क मतें ॥2॥ तुका ह्मणे जालें पेणें एके घरीं । मज आणि हरी तुह्मां गांठी ॥3॥ 562 आमचा विनोद तें जगा मरण । करिती भावहीण देखोवेखीं ॥1॥ न कळे सतंत हिताचा विचार । तों हे दारोदार खाती फेरे ॥ध्रु.॥ वंदिलें वंदावें निंदिलें निंदावें । एक गेलें जावें त्याचि वाटा ॥2॥ तुका ह्मणे कोणी नाइके सांगतां । होती यमदूता वरपडे ॥3॥ 563 दीप घेउनियां धुंडिती अंधार । भेटे हा विचार अघटित ॥1॥ विष्णुदास आह्मी न भ्याें किळकाळा । भुलों मृगजळा न घडे तें ॥ध्रु.॥ उधिळतां माती रविकळा मळे । हें कैसें न कळे भाग्यहीना ॥2॥ तुका ह्मणे तृणें झांके हुताशन । हें तंव वचन वाउगें चि ॥3॥ 564 नटनाटएें अवघें संपादिलें सोंग । भेद दाऊं रंग न पालटे ॥1॥ मांडियेला खेळ कौतुक बहुरूप । आपुलें स्वरूप जाणतसों ॥ध्रु.॥ स्फटिकाची शिळा उपाधि न मिळे । भाव दावी पिवळे लाल संगे ॥2॥ तुका ह्मणे आम्ही या जनाविरहित । होऊनि नििंश्चत क्रीडा करूं ॥3॥ 565 तुजविण वाणीं आणिकांची थोरी । तरी माझी हरी जिव्हा झडो ॥1॥ तुजविण चित्ता आवडे आणीक । तरी हा मस्तक भंगो माझा ॥ध्रु.॥ नेत्रीं आणिकांसि पाहीन आवडी । जातु ते चि घडी चांडाळ हे ॥2॥ कथामृतपान न करिती श्रवण । काय प्रयोजन मग यांचें ॥3॥ तुका ह्मणे काय वांचून कारण । तुज एक क्षण विसंबतां ॥4॥ स्वामींचे स्त्रीनें स्वामींस कठिण उत्तरें केलीं - अभंग 7 566 मज चि भोंवता केला येणें जोग । काय याचा भोग अंतरला ॥1॥ चालोनियां घरा सर्व सुखें येती । माझी तों फजीती चुके चि ना ॥ध्रु.॥ कोणाची बाइऩल होऊनियां वोढूं । संवसारीं काढूं आपदा किती ॥2॥ काय तरी देऊं तोडितील पोरें । मरतीं तरी बरें होतें आतां ॥3॥ कांहीं नेदी वांचों धोवियेलें घर । सारवावया ढोर शेण नाहीं ॥4॥ तुका ह्मणे रांड न करितां विचार । वाहुनियां भार कुंथे माथां ॥5॥ 567 काय नेणों होता दावेदार मेला । वैर तो साधिला होउनि गोहो ॥1॥ किती सर्वकाळ सोसावें हें दुःख । किती लोकां मुख वासूं तरीं ॥ध्रु.॥ झवे आपुली आइऩ काय माझें केलें । धड या विठ्ठलें संसाराचें ॥2॥ तुका ह्मणे येती बाइऩले असडे । काुंफ्दोनियां रडे हांसे कांहीं ॥3॥ 568 गोणी आली घरा । दाणे खाऊं नेदी पोरा ॥1॥ भरी लोकांची पांटोरी । मेला चोरटा खाणोरी ॥ध्रु.॥ खवळली पिसी । हाता झोंबे जैसी लांसी ॥2॥ तुका ह्मणे खोटा । रांडे संचिताचा सांटा ॥3॥ 569 आतां पोरा काय खासी । गोहो जाला देवलसी ॥1॥ डोचकें तिंबी घातल्या माळा । उदमाचा सांडी चाळा ॥ध्रु.॥ आपल्या पोटा केली थार । आमचा नाहीं येसपार ॥2॥ हातीं टाळ तोंड वासी। गाय देउळीं । देवापासीं ॥3॥ आतां आह्मी करूं काय । न वसे घरीं राणा जाय ॥4॥ तुका ह्मणे आतां धीरी । आझुनि नाहीं जालें तरी ॥5॥ 570 बरें जालें गेलें । आजी अवघें मिळालें ॥1॥ आतां खाइऩन पोटभरी । ओल्या कोरडएा [[भाकरी]] ॥ध्रु.॥ किती तरी तोंड। याशीं वाजवूं मी रांड ॥2॥ तुका बाइले मानवला । चीथू करूनियां बोला ॥3॥ 571 न करवे धंदा । आइता तोंडीं पडे लोंदा ॥1॥ उठितें तें कुटितें टाळ । अवघा मांडिला कोल्हाळ ॥ध्रु.॥ जिवंत चि मेले। लाजा वाटुनियां प्याले ॥2॥ संसाराकडे । न पाहाती ओस पडे ॥3॥ तळमळती यांच्या रांडा । घालिती जीवा नांवें धोंडा ॥4॥ तुका ह्मणे बरें जालें । घे गे बाइले लीहिलें ॥5॥ 572 कोण घरा येतें आमुच्या काशाला । काय ज्याचा त्याला नाहीं धंदा ॥1॥ देवासाटीं जालें ब्रह्मांड सोइरें । कोमऑया उत्तरें काय वेचे ॥ध्रु.॥ मानें पाचारितां नव्हे आराणुक । ऐसे येती लोक प्रीतीसाटीं ॥2॥ तुका ह्मणे रांडे नावडे भूषण । कांतेलेंसें श्वान पाठीं लागे ॥3॥ ॥7॥ 573 भाव धरी तया तारील पाषाण । दुर्जना सज्जन काय करी ॥1॥ करितां नव्हे नीट श्वानाचें हें पुंस । खापरा परीस काय करी ॥ध्रु.॥ काय करिल तया साकरेचें आळें । बीज तैसीं फळें येती तया ॥2॥ तुका ह्मणे वज्र भंगे एक वेळ । कठीण हा खळ तयाहूनी ॥3॥ 574 इच्छावें तें जवळी आलें । काय बोलें कारण ॥1॥ नामरूपीं पडिली गांठी । अवघ्या गोष्टी सरल्या ॥ध्रु.॥ मुकियाचे परी जीवीं । साकर जेवों खादली ॥2॥ तुका ह्मणे काय बोलें । आतां भलें मौन्य ची ॥3॥ 575 साधनें तरी हीं च दोन्ही । जरी कोणी साधील ॥1॥ परद्रव्य परनारी । याचा धरीं विटाळ ॥ध्रु.॥ देवभाग्यें घरा येती । संपत्ती त्या सकळा ॥2॥ तुका ह्मणे तें शरीर । गृह भांडार देवाचें ॥3॥ 576 आह्मासाठीं अवतार । मत्स्यकूर्मादि सूकर ॥1॥ मोहें धांवे घाली पान्हा । नांव घेतां पंढरीराणा ॥ध्रु.॥ कोठें न दिसे पाहतां। उडी घाली अवचिता ॥2॥ सुख ठेवी आह्मासाठीं । दुःख आपणची घोंटी ॥3॥ आह्मां घाली पाठीकडे । पुढें किळकाळाशीं भिडे ॥4॥ तुका ह्मणे कृपानीधी । आह्मां उतरीं नांवेमधीं ॥5॥ 577 रवि रिश्मकळा । नये काढितां निराळा ॥1॥ तैसा आह्मां जाला भाव । अंगीं जडोनि ठेला देव ॥ध्रु.॥ गोडी साकरेपासुनी। कैसी निवडती दोन्ही ॥2॥ तुका ह्मणे नाद उठी । विरोनि जाय नभा पोटीं ॥3॥ 578 थोडें परी निरें । अविट तें घ्यावें खरें ॥1॥ घ्यावें जेणें नये तुटी । बीज वाढे बीजा पोटीं ॥ध्रु.॥ चित्त ठेवीं ग्वाही । आणिकांशीं चाड नाहीं ॥2॥ आपलें तें हित फार । तुका ह्मणे खरें सार ॥3॥ 579 अवघे देव साध । परी या अवगुणांचा बाध ॥1॥ ह्मणउनी नव्हे सरी । राहे एका एक दुरी ॥ध्रु.॥ ऊंस [[कांदा]] एक आळां । स्वाद गोडीचा निराळा ॥2॥ तुका ह्मणे नव्हे सरी । विष अमृताची परी ॥3॥ 580 शांतीपरतें नाहीं सुख । येर अवघें ची दुःख ॥1॥ ह्मणउनी शांति धरा । उतराल पैल तीरा ॥ध्रु.॥ खवळलिया कामक्रोधीं। अंगी भरती आधिव्याधी ॥2॥ ह्मणे त्रिविध ताप । जाती मग आपेंआप ॥3॥ 581 गोडीपणें जैसा गुळ । तैसा देव जाला सकळ ॥1॥ आतां भजों कवणे परी । देव सबाहए अंतरीं ॥ध्रु.॥ उदका वेगळा। नव्हे तरंग निराळा ॥2॥ हेम अळंकारा नामीं । तुका ह्मणे तैसे आह्मी ॥3॥ 582 परमेिष्ठपदा । तुच्छ करिती सर्वदा ॥1॥ हें चि ज्यांचें धन । सदा हरीचें स्मरण ॥ध्रु.॥ इंद्रपदादिक भोग । भोग नव्हे तो भवरोग ॥2॥ सार्वभौमराज्य । त्यांसि कांहीं नाहीं काज ॥3॥ पाताळींचें आधिपत्य । ते तों मानिती विपत्य ॥4॥ योगसििद्धसार। ज्यासि वाटे तें असार ॥5॥ मोक्षायेवढें सुख । सुख नव्हे चि तें दुःख ॥6॥ तुका ह्मणे हरीविण । त्यासि अवघा वाटे सिण ॥7॥ 583 मोहो†याच्या संगें । सुत नव्हे आगीजोगें ॥1॥ नाहीं तरी त्याचें भक्ष । काय सांगणें ते साक्ष ॥ध्रु.॥ स्वामीचिया अंगें । रूप नव्हे कोणाजोगें ॥2॥ तुका ह्मणे खोडी । देवमणी न देती दडी ॥3॥ 584 मजसवें नको चेष्टा । नव्हे साळी कांहीं कोष्टा ॥1॥ बैस सांडोनि दिमाख । जाय काळें करीं मुख ॥ध्रु.॥ येथें न सरे चार। हीण आणीक वेव्हार ॥2॥ तुका विष्णुदास । रस जाणतो नीरस ॥3॥ 585 भाव देवाचें उचित । भाव तोचि भगवंत ॥1॥ धन्यधन्य शुद्ध जाती । संदेह कैंचा तेथें चित्तीं ॥ध्रु.॥ बहुत बराडी । देवजवळी आवडी ॥2॥ तुका ह्मणे हें रोकडें । लाभ अधिकारी चोखडे ॥3॥ 586 गौरव गौरवापुरतें । फळ सत्याचे संकल्प ॥1॥ कठिण योगाहुनि क्षम । ओकलिया होतो श्रम ॥ध्रु.॥ पावलें मरे सिवेपाशीं। क्लेश उरत ते क्लेशीं ॥2॥ तुका ह्मणे बहु आणी । कठिण निघालिया रणीं ॥3॥ 587 न संडी अवगुण । वर्में मानीतसे सिण ॥1॥ भोग देतां करिती काइऩ । फुटतां यमदंडें डोइऩ ॥ध्रु.॥ पापपुण्यझाडा । देतां तेथें मोटी पीडा ॥2॥ तुका ह्मणे बोला । माझ्या सिणती विठ्ठला ॥3॥ 588 पावे ऐसा नाश । अवघियां दिला त्रास ॥1॥ अविटाचा केला संग । सर्व भोगी पांडुरंग ॥ध्रु.॥ आइता च पाक । संयोगाचा सकिळक ॥2॥ तुका ह्मणे धणी । सीमा राहिली होऊनी ॥3॥ 589 दुर्बळ हें अवघें जन । नारायणीं विमुख ॥1॥ झाडोनियां हात जाती । पात्र होतीं दंडासी ॥ध्रु.॥ सिदोरी तें पापपुण्य । सवेंसिण भिकेचा ॥2॥ तुका ह्मणे पडिला वाहो । कैसा पाहा हो लटिक्याचा ॥3॥ 590 वाजतील तुरें । येणें आनंदें गजरें ॥1॥ जिंकोनियां अहंकार । पावटणी केलें शिर ॥ध्रु.॥ काळा नाहीं वाव । परा श्रमा कोठें ठाव ॥2॥ तुका ह्मणे आतां । सोपें वैकुंठासी जातां ॥3॥ 591 झाड कल्पतरू । न करी याचकीं आव्हेरू ॥1॥ तुह्मी सवाअ सवाौत्तम । ऐसे विसरतां धर्म ॥ध्रु.॥ परिसा तुमचें देणें । तो त्या जागे अभिमानें ॥2॥ गा†हाण्यानें तुका । गर्जे मारुनियां हाका ॥3॥ 592 वसवावें घर । देवें बरें निरंतर ॥1॥ संग आसनीं शयनीं । घडे भोजनीं गमनीं ॥ध्रु.॥. संकल्प विकल्प । मावळोनि पुण्यपाप ॥2॥ तुका ह्मणे काळ । अवघा गोविंदें सुकाळ ॥3॥ 593 येथील हा ठसा । गेला पडोनियां ऐसा ॥1॥ घरीं देवाचे अबोला । त्याची ते चि सवे त्याला ॥ध्रु॥. नाहीं पाहावें लागत। एकाएकीं च ते रित ॥2॥ तुका ह्मणे जन । तयामध्यें येवढें भिन्न ॥3॥ 594. करितां देवार्चन । घरा आले संतजन ॥1॥ देव सारावे परते । संत पूजावे आरते ॥ध्रु.॥. शािळग्राम विष्णुमूर्ती । संत हो का भलते याती ॥2॥ तुका ह्मणे संधी । अधिक वैष्णवांची मांदी ॥3॥ 595. ज्याची खरी सेवा । त्याच्या भय काय जीवा ॥1॥ करितां स्वामीसवें वाद । अधिक अधिक आनंद ॥ध्रु.॥. असावा तो धर्म । मग साहों जातें वर्म ॥2॥ वदे वाग्देवी । तुका विठ्ठली गौरवी ॥3॥ 596. देवें जीव धाला । संसार तो कडू झाला ॥1॥ ते चि येतील ढेंकर । आनंदाचे हरिहर ॥ध्रु.॥. वेधी आणिकांस । ऐसा जया अंगीं कस ॥2॥ तुका ह्मणे भुक । येणें न लगे आणीक ॥3॥ 597. नाम साराचें ही सार । शरणागत यमकिंकर ॥1॥ उतमातम । वाचे बोला पुरुषोत्तम ॥ध्रु.॥. नाम जपतां चंद्रमौळी । नामें तरला वाल्हा कोळी ॥2॥ तुका म्हणे वणूप काय । तारक विठोबाचे पाय ॥3॥ 598. गातों भाव नाहीं अंगीं । भूषण करावया जगीं ॥1॥ परि तूं पतितपावन । करीं साच हें वचन ॥ध्रु.॥. मुखें ह्मणवितों दास । चित्तीं माया लोभ आस ॥5॥ तुका ह्मणे दावीं वेश । तैसा अंतरीं नाहीं लेश ॥3॥ 599. द्रव्य असतां धर्म न करी । नागविला राजद्वारीं ॥1॥ माय त्यासि व्याली जेव्हां । रांड सटवी नव्हती तेव्हां ॥ध्रु.॥. कथाकाळीं निद्रा लागे । कामीं श्वानापरी जागे ॥2॥ भोग िस्त्रयेसि देतां लाजे । वस्त्र दासीचें घेउनि निजे ॥3॥ तुका ह्मणे जाण । नर गाढवाहुनी हीन ॥4॥ 600. मुखें बोले ब्रह्मYाान । मनीं धनअभिमान ॥1॥ ऐशियाची करी सेवा । काय सुख होय जीवा ॥ध्रु.॥. पोटासाठीं संत । झाले कलींत बहुत ॥2॥ विरळा ऐसा कोणी । तुका त्यासि लोटांगणी ॥3॥ akowoj57o891vpvy3li3kl8mu1jawiz 0 1538 36675 30470 2026-09-08T06:33:52Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36675 wikitext text/x-wiki 1501 तुह्मी बैसलेती निर्गुणाचे खोळे । आह्मां कां हे डोळे कान दिले ॥1॥ नाइकवे तुझी अपकीिर्त्त देवा । अव्हेरली सेवा न देखवे ॥ध्रु.॥ आपुले पोटीं तों राखियेला वाव । आह्मांसी कां भाव अल्प दिला ॥2॥ तुका ह्मणे दुःखी असें हें कळों द्या । पुढिलिया धंद्या मन नेघे ॥3॥ 1502 सोंगें छंदें कांहीं । देव जोडे ऐसें नाहीं ॥1॥ सारा अवघें गाबाळ । डोऑया आडील पडळ ॥ध्रु.॥ शुद्ध भावाविण । जो जो केला तो तो सीण ॥2॥ तुका ह्मणे कळे । परि होताती अंधळे ॥3॥ 1503 अवघीं भूतें साम्या आलीं । देखिलीं म्यां कैं होतीं ॥1॥ विश्वास तो खरा मग । पांडुरंगकृपेचा ॥ध्रु.॥ माझी कोणी न धरो शंका ।हो कां लोकां निद्वपद्व ॥2॥ तुका ह्मणे जें जें भेटे । तें तें वाटे मी ऐसें ॥3॥ 1504 सत्यसंकल्पाचा दाता नारायण । सर्व करी पूर्ण मनोरथ ॥1॥ येथें अळंकार शोभती सकळ । भावबळें फळ इच्छेचेंतें ॥ध्रु.॥ अंतरींचें बीज जाणे कळवळा । व्यापक सकळां ब्रह्मांडाचा ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं चालत तांतडी । प्राप्तकाळघडी आल्याविण ॥3॥ 1505 काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥1॥ थोरींव सांडिली आपुली परिसें । नेणे सिवों कैसें लोखंडासी ॥ध्रु.॥ जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूति । देह कष्टविती उपकारें ॥2॥ भूतांची दया हे भांडवल संतां । आपुली ममता नाहीं देहीं ॥3॥ तुका ह्मणे सुख पराविया सुखें । अमृत हें मुखें जरवतसे ॥4॥ 1506 जन्मा आलों त्याचें । आजि फळ जालें साचें ॥1॥ तुह्मी सांभािळलों संतीं । भय निवारली खंती ॥ध्रु.॥ कृत्याकृत्य जालों । इच्छा केली ते पावलों ॥2॥ तुका ह्मणे काळ । आतां करूं न शके बळ ॥3॥ 1507 काय पुण्यराशी । गेल्या भेदूनि आकाशीं ॥1॥ तुह्मी जालेति कृपाळ । माझा केला जी सांभाळ ॥ध्रु.॥ काय वोळलें संचित । ऐसें नेणें अगणित ॥2॥ तुका ह्मणे नेणें । काय केलें नारायणें ॥3॥ 1508 असें येथींचिया दिनें । भाग्यहीन सकळां ॥1॥ भांडवल एवढें गांठी । नाम कंठीं धरियेलें ॥ध्रु.॥ आणिक तें दुजें कांहीं । मज नाहीं यावरी ॥2॥ तुका ह्मणे केली कोणें । एवढा नेणें लौकिक ॥3॥ 1509 गायें नाचें वायें टाळी । साधन कळी उत्तम हें ॥1॥ काय जाणों तरले किती । नाव ऐती या बैसा ॥ध्रु.॥ सायासाचें नाहीं काम । घेतां नाम विठोबाचें ॥2॥ तुका ह्मणे निर्वाणीचें । शस्त्र साचें हें एक ॥3॥ 1510 सर्वकाळ माझे चित्तीं । हे चि खंती राहिली ॥1॥ बैसलें तें रूप डोळां । वेळोवेळां आठवे ॥ध्रु.॥ वेव्हाराची सरली मात । अखंडित अनुसंधान ॥2॥ तुका ह्मणे वेध जाला । अंगा आला श्रीरंग ॥3॥ 1511 जैसें दावी तैसा राहे । तरि कां देव दुरी आहे ॥1॥ दुःख पावायाचें मूळ । रहनी ठाव नाहीं ताळ ॥ध्रु.॥ माळामुद्रांवरी। कैंचा सोंगें जोडे हरि ॥2॥ तुका ह्मणे देखें । ऐसे परीचीं बहुतेकें ॥3॥ 1512 अवघा तो शकुन । हृदयीं देवाचे चरण ॥1॥ येथें नसतां वियोग । लाभा उणें काय मग ॥ध्रु.॥ संग हरिच्या नामाचा। शुचिर्भूत सदा वाचा ॥2॥ तुका ह्मणे हरिच्या दासां । शुभकाळ अवघ्या दिशा ॥3॥ 1513 ब्रह्मरूपाचीं कर्में ब्रह्मरूप । विरहित संकल्प होती जाती ॥1॥ ठेविलिया दिसे रंगाऐसी शिळा । उपाधि निराळा स्फटिक मणि ॥ध्रु.॥ नानाभाषामतें आळविती बाळा । प्रबोध तो मूळा जननीठायीं ॥2॥ तुका ह्मणे माझें नमन जाणतियां । लागतसें पायां वेळोवेळां ॥3॥ 1514 नाहीं सुगंधाची लागती लावणी । लावावी ते मनीं शुद्ध होतां ॥1॥ वा†या हातीं माप चाले सज्जनाचें । कीतिऩ मुख त्याचें नारायण ॥ध्रु.॥ प्रभा आणि रवि काय असे आन । उदयीं तंव जन सकळ साक्षी ॥2॥ तुका ह्मणे बरा सत्याचा सायास । नवनीता नाश नाहीं पुन्हा ॥3॥ 1515 तीर्थाटणें एकें तपें हुंबरती । नाथिले धरिती अभिमान ॥1॥ तैसे विष्णुदास नव्हती साबडे । एकाचिया पडे पायां एक ॥ध्रु.॥ अक्षरें आणिती अंगासी जाणीव । इच्छा ते गौरव पूज्य व्हावें ॥2॥ तुका ह्मणे विधिनिषधाचे डोहीं । पडिले त्यां नाहीं देव कधीं ॥3॥ 1516 पटे ढाळूं आह्मी विष्णुदास जगीं । लागों नेदूं अंगीं पापपुण्य ॥1॥ निर्भर अंतरीं सदा सर्वकाळ । घेतला सकळ भार देवें ॥ध्रु.॥ बिळवंत जेणें रचिलें सकळ । आह्मां त्याचें बळ अंकितांसी ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी देखत चि नाहीं । देवाविण कांहीं दुसरें तें ॥3॥ 1517 कथेचा उलंघ तो अधमां अधम । नावडे ज्या नाम ओळखा तो ॥1॥ कासया जीऊन जाला भूमी भार । अनउपकार माते कुंसी ॥ध्रु.॥ निद्रेचा आदर जागरणीं वीट । त्याचे पोटीं कीट कुपथ्याचें ॥2॥ तुका ह्मणे दोन्ही बुडविलीं कुळें । ज्याचें तोंड काळें कथेमाजी ॥3॥ 1518 सांडोनी दों अक्षरां । काय करूं हा पसारा । विधिनिषेधाचा भारा । तेणें दातारा नातुडेसी ॥1॥ ह्मणोनि बोबडा उत्तरीं । वाचें जपें निरंतरीं । नाम तुझें हरी । भवसागरीं तारूं तें ॥ध्रु.॥ सर्वमय ऐसें वेदांचें वचन । श्रुति गर्जती पुराणें । नाहीं आणीक ध्यान । रे साधन मज चाड ॥2॥ शेवटीं ब्रह्मार्पण । या चि मंत्राचें कारण । काना मात्र वांयांविण । तुका ह्मणे बिंदुलीं ॥3॥ 1519 हरिनामाचें करूनि तारूं । भवसिंधुपार उतरलों ॥1॥ फावलें फावलें आतां । पायीं संतां विनटलों ॥ध्रु.॥ हरिनामाचा शस्त्र घोडा । संसार गाढा छेदिला ॥2॥ हरिनामाचीं धनुष्यकांडें । विन्मुख तोंडें किळकाळ ॥3॥ येणें चि बळें सरते आह्मी । हरिचे नामें लोकीं तिहीं ॥4॥ तुका ह्मणे जालों साचे । श्रीविठ्ठलाचे डिंगर ॥5॥ 1520 नव्हें हें गुरुत्व मेघवृिष्ट वाणी । ऐकावी कानीं संतजनीं ॥1॥ आरुष हा शब्द देवाचा प्रसाद । करविला वाद तैसा केला ॥ध्रु.॥ देहपिंड दान दिला एकसरें । मुिळचें तें खरें टांकसाळ ॥2॥ तुका ह्मणे झरा लागला नवनीत । सेविलिया हित पोट धाय ॥3॥ 1521 घटीं अलिप्त असे रवि । अिग्न काष्ठामाजी जेवी । तैसा नारायण जीवीं । जीवसाक्षीवर्तनें ॥1॥ भोग ज्याचे तया अंगीं । भिन्न प्रारब्ध जगीं । विचित्र ये रंगीं । रंगें रंगला गोसावी ॥ध्रु.॥ देह संकल्पासारिखें । एक एकांसी पारिखें । सुख आणि दुःखें । अंगी कर्में त्रिविध ॥2॥ तुका ह्मणे कोडें । न कळे तयासी सांकडें । त्याचिया निवाडें । उगवे केलें विंदान ॥3॥ 1522 सद्गदित कंठ दाटो । येणें फुटो हृदय ॥1॥ चिंतनाचा एक लाहो । तुमच्या अहो विठ्ठला ॥ध्रु.॥ नेत्रीं जळ वाहो सदां । आनंदाचे रोमांच ॥2॥ तुका ह्मणे कृपादान । इच्छी मन हे जोडी ॥3॥ 1523 जेथें देखें तेथें उभा । अवघ्या गगनाचा गाभा ॥1॥ डोळां बैसलें बैसलें । ध्यान राहोनि संचलें ॥ध्रु.॥ सरसावलें मन । केले सोज्वळ लोचन ॥2॥ तुका ह्मणे सवें । आतां असिजेत देवें ॥3॥ 1524 तान्हे तान्ह प्याली । भूक भुकेने खादली ॥1॥ जेथें तें च नाहीं जालें । झाडा घेतला विठ्ठलें ॥ध्रु.॥ वास वासनेसी नाहीं । मन पांगुळलें पायीं ॥2॥ शेष उरला तुका । जीवा जीवीं जाला चुका ॥3॥ 1525 पाणिपात्र दिगांबरा । हस्त करा सारिखे ॥1॥ आवश्यक देव मनीं । चिंतनींच सादर ॥ध्रु.॥ भिक्षा कामधेनुऐशी । अवकाशीं शयन ॥2॥ पांघरोनि तुका दिशा ॥ केला वास अलक्षीं ॥3॥ 1526 विषयीं विसर पडिला निःशेष । अंगीं ब्रह्मरस ठसावला ॥1॥ माझी मज झाली अनावर वाचा । छंद या नामाचा घेतलासे ॥ध्रु.॥ लाभाचिया सोसें पुढें चाली मना । धनाचा कृपणा लोभ जैसा ॥2॥ तुका ह्मणे गंगासागरसंगमीं । अवघ्या जाल्या ऊमिऩ एकमय ॥3॥ 1527 कृष्णरामनाम मांडीं पां वोळी । तेणें होइल होळी पापा धुनी ॥1॥ ऐसा मना छंद लावीं रे अभ्यास । जया नाहीं नास ब्रह्मरसा ॥ध्रु.॥ जोडी तरी ऐसी करावी न सरे । पुढें आस नुरे मागुताली ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें धरा कांहीं मनीं । यातायाती खाणीं चुकतील ॥3॥ 1528 परमार्थी तो न ह्मणावा आपुला । सलगी धाकुला हेळूं नये ॥1॥ थोडा चि स्फुलिंग बहुत दावाग्नी । वाढतां इंधनीं वाढविला ॥ध्रु.॥ पितियानें तैसा वंदावा कुमर । जयाचें अंतर देवें वसे ॥2॥ तुका ह्मणे शिरीं वाहावें खापर । माजी असे सार नवनीत ॥3॥ 1529 ज्याचा ऐसा अनुभव । विश्व देव सत्यत्वें ॥1॥ देव तया जवळी असे । पाप नासे दरुषणें ॥ध्रु.॥ कामक्रोधा नाहीं चाली । भूतीं जाली समता ॥2॥ तुका ह्मणे भेदाभेद । गेले वाद खंडोनि ॥3॥ 1530 सेवा ते आवडी उच्चारावें नाम । भेदाभेदकाम निवारूनि ॥1॥ न लगे हालावें चालावें बाहेरी । अवघें चि घरीं बैसलिया ॥ध्रु.॥ देवाचीं च नामें देवाचिये शिरीं । सर्व अळंकारीं समर्पावीं ॥2॥ तुका ह्मणे आहे भावें चि संतोषी । वसे नामापाशीं आपुलिया ॥3॥ 1531 Yाानियांचे घरीं चोजवितां देव । तेथें अहंभाव पाठी लागे ॥1॥ ह्मणोनियां ऐसे सांडिले उपाय । धरियेले पाय दृढ तुझे ॥ध्रु.॥ वेदपारायण पंडित वाचक । न मिळती एक एकांमधीं ॥2॥ पाहों गेलों भाव कैसी आत्मनिष्ठा । तेथें देखें चेष्टा विपरीत ॥3॥ आपुलिया नाहीं निवाले जे अंगें । योगी करती रागें गुरगुरु ॥4॥ तुका ह्मणे मज कोणांचा पांगिला । नको बा विठ्ठला करूं आतां ॥5॥ 1532 पंढरीची वाट पाहें निरंतर । निडळावरी कर ठेवूनियां ॥1॥ जातियां निरोप पाठवीं माहेरा । कां मज सासुरा सांडियेलें ॥ध्रु.॥ पैल कोण दिसे गरुडाचे वारिकें । विठ्ठलासारिकें चतुर्भुज ॥2॥ तुका ह्मणे धीर नाहीं माझ्या जीवा । भेटसी केधवां पांडुरंगा ॥3॥ 1533 ऐसी जोडी करा राम कंठीं धरा । जेणें चुके फेरा गर्भवास ॥1॥ नासिवंत आटी िप्रयापुत्रधन । बीज ज्याचा सीण तें चि फळ ॥ध्रु.॥ नाव धड करा सहजरा नामांची । जे भवसिंधूची थडी पावे ॥2॥ तुका ह्मणे काळा हाणा तोंडावरी । भाता भरा हरिरामबाणीं ॥3॥ 1534 पाहें मजकडे भरोनियां दृष्टी । बहुत हिंपुष्टी जालों माते ॥1॥ करावेंसे वाटे जीवा स्तनपान । नव्हे हें वचन श्रुंघारिक ॥ध्रु.॥ सत्यासाटीं माझी शब्दविवंचना । जोडिल्या वचनाचें तें नव्हे ॥2॥ तुका ह्मणे माझी कळवऑयाची कींव । भागलासे जीव कर्तव्यानें ॥3॥ 1535 तुज ह्मणतील कृपेचा सागर । तरि कां केला धीर पांडुरंगा ॥1॥ आझुनि कां नये तुज माझी दया । काय देवराया पाहातोसि ॥ध्रु.॥ आळवितों जैसें पाडस कुरंगिणी । पीडिलिया वनीं तानभूक ॥2॥ प्रेमरसपान्हा पाजीं माझे आइऩ । धांवें वो विठाइऩ वोरसोनि ॥3॥ तुका ह्मणे माझें कोण हरी दुःख । तुजविण एक पांडुरंगा ॥4॥ 1536 भिH तों कठिण शुळावरील पोळी । निवडे तो बळी विरळा शूर ॥1॥ जेथें पाहें तेथें देखीचा पर्वत । पायाविण भिंत तांतडीची ॥ध्रु.॥ कामावलें तरि पाका ओज घडे । रुचि आणि जोडे श्लाघ्यता हे ॥2॥ तुका ह्मणे मना पाहिजे अंकुश । नित्य नवा दिस जागृतीचा ॥3॥ 1537 पापी ह्मणों तरि आठवितों पाय । दोष बळी काय तयाहूनि ॥1॥ ऐशा विचाराचे घालूनि कोंडणी । काय चक्रपाणी निजलेती ॥ध्रु.॥ एकवेळ जेणें पुत्राच्या उद्देशें ॥ घेतल्याचें कैसें नेलें दुःख ॥2॥ तुका ह्मणे अहो वैकुंठनायका । चिंता कां सेवका तुमचिया ॥3॥ 1538 उगविल्या गुंती । ऐशा मागें नेणों किती ॥1॥ ख्यात केली अजामेळें । होतें निघालें दिवाळें ॥ध्रु.॥ मोकलिला प्रायिश्चतीं । कोणी न धरिती हातीं ॥2॥ तुका ह्मणे मुH वाट । वैकुंठीची घडघडाट ॥3॥ 1539 सरळीं हीं नामें उच्चारावीं सदा । हरि बा गोविंदा रामकृष्णा ॥1॥ पुण्य पर्वकाळ तीथॉ ही सकळ । कथा सिंधुजळ न्हाऊं येती ॥ध्रु.॥ अवघे चि लाभ बैसलिया घरा । येती भाव धरा एके ठायीं ॥2॥ सेऑया मेंढएा गाइऩ सेवा घेती ह्मैसी । कामधेनु तैसी नव्हे एक ॥3॥ तुका ह्मणे सुखें पाविजे अनंता । हें वर्म जाणतां सुलभ चि ॥4॥ 1540 पवित्र तो देह वाणी पुण्यवंत । जो वदे अच्युत सर्व काळ ॥1॥ तयाच्या चिंतनें तरतील दोषी । जळतील रासी पातकाच्या ॥ध्रु.॥ देव इच्छी रज चरणींची माती । धांवत चालती मागें मागें ॥2॥ काय त्यां उरलें वेगळें आणीक । वैकुंठनायक जयां कंठीं ॥3॥ तुका ह्मणे देवभHांचा संगम । तेथें ओघ नाम त्रिवेणीचा ॥4॥ 1541 पाप ताप दैन्य जाय उठाउठीं । जालिया भेटी हरिदासांची ॥1॥ ऐसें बळ नाहीं आणिकांचे अंगीं । तपें तिथॉ जगीं दानें व्रतें ॥ध्रु.॥ चरणींचे रज वंदी शूळपाणी । नाचती कीर्तनीं त्यांचे माथां ॥2॥ भव तरावया उत्तम हे नाव । भिजों नेंदी पाव हात कांहीं ॥3॥ तुका ह्मणे मन जालें समाधान । देखिले चरण वैष्णवांचे ॥4॥ 1542 येणें बोधें आह्मी असों सर्वकाळ । करूनि निर्मळ हरिकथा ॥1॥ आह्मी भूमीवरी एक दइवांचे । निधान हें वाचे सांपडलें ॥ध्रु.॥ तरतील कुळें दोन्ही उभयतां । गातां आइकतां सुखरूप ॥2॥ न चळे हा मंत्र न ह्मणों यातीकुळ । न लगे काळ वेळ विचारावी ॥3॥ तुका ह्मणे माझा विठ्ठल विसांवा । सांटवीन हांवा हृदयांत ॥4॥ 1543 बहुतां जन्मींचें संचित । सबळ होय जरि बहुत । तरि चि होय हरिभH । कृपावंत मानसीं ॥1॥ ह्मणवी ह्मणियारा तयांचा । दास आपुल्या दासांचा । अनुसरले वाचा । काया मनें विठ्ठलीं ॥ध्रु.॥ असे भूतदया मानसीं । अवघा देखे हृषीकेशी । जीवें न विसंबे तयासी । मागें मागें हिंडतसे ॥2॥ तुका ह्मणे निविऩकार । शरणागतां वज्रपंजर । जे जे अनुसरले नर । तयां जन्म चुकलें ॥3॥ 1544 तारूं लागलें बंदरीं । चंद्रभागेचिये तिरीं ॥1॥ लुटा लुटा संतजन । अमुप हें रासी धन ॥ध्रु.॥ जाला हरिनामाचा तारा। सीड लागलें फरारा ॥2॥ तुका जवळी हमाल । भार चालवी विठ्ठल ॥3॥ 1545 आळवीन स्वरें । कैशा मधुरा उत्तरें ॥1॥ यें वो यें वो पांडुरंगे । प्रेमपान्हा मज दें गे ॥ध्रु.॥ पसरूनि चोंची । वचन हें करुणेची ॥2॥ तुका ह्मणे बळी । आह्मी लडिवाळें आळीं ॥3॥ 1546 सकिळकांचें समाधान । नव्हे देखिल्यावांचून ॥1॥ रूप दाखवीं रे आतां । सहजरभुजांच्या मंडिता ॥ध्रु.॥ शंखचक्रपद्मगदा। गरुडासहित ये गोविंदा ॥2॥ तुका ह्मणे कान्हा । भूक लागली नयनां ॥3॥ 1547 पतितपावना । दिनानाथा नारायणा ॥1॥ तुझें रूप माझे मनीं । राहो नाम जपो वाणी ॥ध्रु.॥ ब्रह्मांडनायका । भHजनाच्या पाळका ॥2॥ जीवांचिया जीवा । तुका ह्मणे देवदेवा ॥3॥ 1548 करीं हें चि काम । मना जपें राम राम ॥1॥ लागो हा चि छंद । मना गोविंद गोविंद ॥2॥ तुका ह्मणे मना । मज भीक द्यावी दीना ॥3॥ 1549 आपुलिया लाजा । धांवे भHांचिया काजा ॥1॥ नाम धरिलें दिनानाथ । सत्य करावया व्रत ॥ध्रु.॥ आघात निवारी। छाया पीतांबरें करी ॥2॥ उभा कर कटीं । तुका ह्मणे याजसाटीं ॥3॥ 1550 साधावया भिHकाज । नाहीं लाज हा धरीत ॥1॥ ऐसियासी शरण जावें । शHी जीवें न वंची ॥ध्रु.॥ भीष्मपण केला खरा । धनुर्धरा रक्षीलें ॥2॥ तुका ह्मणे साक्ष हातीं । तो म्यां चित्तीं धरियेला ॥3॥ 1551 धेनु चरे वनांतरीं । चित्त बाळकापें घरीं ॥1॥ तैसें करीं वो माझे आइऩ । ठाव देऊनि राखें पायीं ॥ध्रु.॥ न काढितां तळमळी । जिवनाबाहेर मासोळी ॥2॥ तुका ह्मणे कुडी । जीवाप्राणांची आवडी ॥3॥ 1552 हरिजनाची कोणां न घडावी निंदा । साहात गोविंदा नाहीं त्याचें ॥1॥ रूपा येऊनियां धरी अवतार । भHां अभयंकर खळां कष्ट ॥ध्रु.॥ दुर्वास हा छळों आला आंबॠषी । सुदर्शन त्यासी जािळत फिरे ॥2॥ द्रौपदीच्या क्षोभें कौरवांची शांति । होऊनि श्रीपति साहे केलें ॥3॥ न साहे चि बब्रु पांडवां पारिखा । धुडाविला सखा बिळभद्र ॥4॥ तुका ह्मणे अंगीं राखिली दुगपधि । अश्वत्थामा वधी पांडवपुत्रां ॥5॥ 1553 ज्यासी आवडी हरिनामांची । तो चि एक बहु शुचि ॥1॥ जपतो हरिनामें बीज । तो चि वर्णांमाजी द्विज ॥2॥ तुका ह्मणे वर्णा धर्म । अवघें आहे सम ब्रह्म ॥3॥ 1554 विठ्ठल हा चित्तीं । [[गोड]] लागे गातां गीतीं ॥1॥ आह्मां विठ्ठल जीवन । टाळ चिपिळया धन ॥ध्रु.॥ विठ्ठल हे वाणी। अमृत हे संजिवनी ॥2॥ रंगला या रंगें । तुका विठ्ठल सर्वांगें ॥3॥ 1555 विठ्ठल विठ्ठल मंत्र सोपा । करी पापा निर्मूळ ॥1॥ भाग्यवंता छंद मनीं । कोडें कानीं ऐकती ॥ध्रु.॥ विठ्ठल हें दैवत भोळें। चाड काळें न धरावी ॥2॥ तुका ह्मणे भलते याती । विठ्ठल चित्तीं ते शुद्ध ॥3॥ 1556 ह्मणे विठ्ठल ब्रह्म नव्हे । त्याचे बोल नाइकावे ॥1॥ मग तो हो का कोणी एक । आदि करोनि ब्रह्मादिक ॥ध्रु.॥ नाहीं विठ्ठल जया ठावा । तो ही डोळां न पाहावा ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं। त्याची भीड मज कांहीं ॥3॥ 1557 एक पाहातसां एकांचीं दहनें । सावध त्या गुणें कां रे नव्हा ॥1॥ मारा हाक देवा भय अटाहासें । जंव काळाऐसें जालें नाहीं ॥ध्रु.॥ मरणांची तंव गांठोडी पदरीं । जिणें तो चि वरि माप भरी ॥2॥ तुका ह्मणे धींग वाहाती मारग । अंगा आलें मग हालों नेदी ॥3॥ 1558 संतांसी तों नाहीं सन्मानाची चाड । परि पडे द्वाड अव्हेरितो ॥1॥ ह्मणऊनि तया न वजावें ठाया । होतसे घात या दुर्बळाचा ॥ध्रु.॥ भावहीना आड येतसे आशंका । उचितासी चुका घालावया ॥2॥ तुका ह्मणे जया संकोच दर्शनें । तया ठाया जाणें अनुचित ॥3॥ 1559 संसारसंगें परमार्थ जोडे । ऐसें काय घडे जाणतेनो ॥1॥ हेंडग्याच्या आळां अवघीं चिपाडें । काय तेथें गोडें निवडावीं ॥ध्रु.॥ ढेकणाचे बाजे सुखाची कल्पना । मूर्खत्व वचना येऊं पाहे ॥2॥ तुका ह्मणे मद्य सांडवी लंगोटी । सांगितला सेटीं विचार त्या ॥3॥ 1560 जातीचें तें चढे प्रेम । पक्षी स्मरे राम राम ॥1॥ ते काय गुण लागती येरां । कागा पिंजरा शोभेना ॥ध्रु.॥ शिकविलें तें सुजात सोसी । मग तयासी मोल चढे ॥2॥ तुका ह्मणे वेषधारी ॥ हिजडएा नारी नव्हती ॥3॥ 1561 वसनें थिल्लरीं । बेडुक सागरा धिक्कारी ॥1॥ नाहीं देखिला ना ठावा । तोंड पिटी करी हांवा ॥ध्रु.॥ फुगातें काउळें । ह्मणे मी राजहंसा आगळें ॥2॥ गजाहूनि खर । ह्मणे चांगला मी फार ॥3॥ मुलाम्याचें नाणें । तुका ह्मणे नव्हे सोनें ॥4॥ 1562 मुH होता परी बळें जाला बद्ध । घेउनियां छंद माझें माझें ॥1॥ पाप पुण्य अंगीं घेतलें जडून । वर्म नेणे कोण करिता तो ॥2॥ तुका ह्मणे वांयां गेलें वांयां विण । जैसा मृगशीण मृगजळीं ॥3॥ 1563 पंढरीये माझें माहेर साजणी । ओविये कांडणीं गाऊं गीत ॥1॥ राही रखुमाइऩ सत्यभामा माता । पांडुरंग पिता माहियेर ॥ध्रु.॥ उद्धव अक्रूर व्यास आंबॠषि । भाइऩ नारदासी गौरवीन ॥2॥ गरुड बंधु लडिवाळ पुंडलीक । यांचें कवतुक वाटे मज ॥3॥ मज बहु गोत संत आणि महंत । नित्य आठवीत ओवियेसी ॥4॥ निवृित्त Yाानदेव सोपान चांगया । जिवलगा माझिया नामदेवा ॥5॥ नागोजन मित्रा नरहरि सोनारा । रोहिदास कबिरा सोइऩिरया ॥6॥ परसो भागवता सुरदास सांवता । गाइऩन नेणतां सकळांसी ॥7॥ चोखामेळा संत जिवाचे सोइरे । न पडे विसर यांचा घडी ॥8॥ जीवींच्या जीवना एका जनादऩना । पाटका कान्हया मिराबाइऩ ॥9॥ आणीक हे संत महानुभाव मुनि । सकळां चरणीं जीव माझा ॥10॥ आनंदें ओविया गाइऩन मी त्यांसी । जाती पंढरीसी वारकरी ॥11॥ तुका ह्मणे माझा बिळया बापमाय । हरुषें नांदों सये घराचारी ॥12॥ 1564 पोट लागलें पाठीशीं । हिंडवितें देशोदेशीं ॥1॥ पोटाभेणें जिकडे जावें । तिकडे पोट येतें सवें ॥ध्रु.॥ जप तप अनुष्ठान। पोटासाटीं जाले दीन ॥2॥ पोटें सांडियेली चवी । नीचापुढें तें नाचवी ॥3॥ पोट काशियानें भरे । तुका ह्मणे झुरझुरूं मरे ॥4॥ आरत्या ॥ 13 ॥ 1565 जगदेश जगदेश तुज ह्मणती । परि या जनामाजी असशील युिH । पुण्यपापविरहित सकळां अधिपति । दृष्टा परि नळणी अलिप्त गति ॥1॥ जय देव जय देव जय पंढरिनाथा । श्रीपंढरिनाथा । नुरे पाप विठ्ठल ह्मणतां सर्वथा ॥ध्रु.॥ आगम निगम तुज नेणती कोणी । परि तूं भाव भिH जवळी च दोन्ही । नेणतां विधियुH राते पूजेनी । न माये ब्रह्मांडीं संपुष्टशयनीं ॥2॥ असुरां काळ भासे विक्राळ पुढें । पसरी मुखएक चावितो धुडें । भHा शरणागता चाले तो पुढें । दावी वाट जाऊ नेदी वांकडें ॥3॥ एकाएकीं बहु विस्तरला सुखें । खेळे त्याची लीळा तो चि कवतुकें। तेथें नरनारी कवण बाळकें । काय पापपुण्य कवण सुखदुःखें ॥4॥ सकळा वर्मां तूं चि जाणशी एक । बद्ध मोक्ष प्राप्त आणि सुखदुःख। जाणों ह्मणतां तुज टकलीं बहुतेकें । तुका ह्मणे शरण आलों मज राखें ॥5॥ 1566 दैत्यभारें पीडिली पृथुवी बाळा । ह्मणोनि तूज येणें जालें गोपाळा । भिHप्रतिपाळक उत्सव सोहळा । मंगळें तुज गाती आबळ बाळा ॥1॥ जय देव जय देव जय गरुडध्वजा । श्रीगरुडध्वजा। आरती ओवाळूं तुज भHीकाजा ॥ध्रु.॥ गुण रूप नाम नाहीं जयासी। चिंतितां तैसा चि होसी तयांसी । मत्स्य कूर्म वराह नरसिंह जालासी। असुरां काळ मुणि ठाके ध्यानासी ॥2॥ सहजर रूपें नाम सांवळा ना गोरा । श्रुति नेती ह्मणती तुज विश्वंभरा। जीवनां जीवन तूं चि होसी दातारा । न कळे पार ब्रह्मादिकां सुरवरां ॥3॥ संतां महंतां घरीं ह्मणवी ह्मणियारा । शंखचक्रगदाआयुधांचा भारा । सुदर्शन घरटी फिरे अवश्वरा । सकुमार ना स्थूळ होसी गोजिरा ॥4॥ भावेंविण तुझें न घडे पूजन । सकळ ही गंगा जाल्या तुजपासून । उत्पित्त प्रळय तू चि करिसी पाळण । धरूनि राहिला तुका निश्चयीं चरण ॥5॥ 1567 काय तुझा महिमा वणूप मी किती । नामें मात्रे भवपाश तुटती । पाहातां पाउले हे विष्णुमूर्ती । कोटिकुळां सहित जे उद्धरती ॥1॥ जय देव जय देव जय पंढरिराया । श्रीपंढरिराया। करुनियां कुरवंडी । सांडीन काया ॥ध्रु.॥ मंगळआरतीचा थोर महिमा । आणीक द्यावया नाहीं उपमा । श्रीमुखासहित देखे जो कर्मा । पासुन सुटे जैसा रवि नासी तमा ॥2॥ धन्य व्रतकाळ हे एकादशी । जागरण उपवास घडे जयांसी । विष्णूचें पूजन एकाभावेंसी। नित्यमुH पूज्य तिहीं लोकांसी ॥3॥ न वजे वांयां काळ जे तुज ध्याती । असे तुझा वास तयांच्या चित्तीं । धालें सुखें सदा प्रेमें डुल्लती । तीथॉ मिळन वास तयांचा वाहाती ॥4॥ देव भH तूं चि जालासी दोन्ही । वाढावया सुख भिH हे जनीं । जड जीवां उद्धार होय लागोनि । शरण तुका वंदी पाउलें दोन्ही ॥5॥ 1568 कंसरायें गर्भ वधियेले सात । ह्मणोनि गोकुळासी आले अनंत । घ्यावया अवतार जालें हें चि निमित्य । असुर संहारूनि तारावे भH ॥1॥ जय देव जय देव जय विश्वरूपा । श्रीविश्वरूपा । ओवाळीन तुज देहदीपें बापा ॥ध्रु.॥ स्थूळरूप होऊनि धरितसे सानें । जैसा भाव तैसा तयांकारणें । दैत्यांसी भासला सिहीं गजान । काळासी महाकाळ यशोदेसी तान्हें ॥2॥ अनंत वर्णी कोणा न कळे चि पार । सगुण कीं निर्गुण हा ही निर्धार । पांगलीं साइऩ अठरा करितां वेव्हार । तो विळतसे गौिळयांचें खिल्लार ॥3॥ तेहतिस कोटि तिहीं देवांसी श्रेष्ठ । पाउलें पाताळीं नेणती स्वर्ग मुगुट । गििळलीं चौदा भूवनें तरि न भरे चि पोट । तो खाउन धाला गोपाळाचें उिच्छष्ट ॥4॥ महिमा वणूप तरि पांगलिया श्रुति । सिणला शेष चिरल्या जिव्हा करितां स्तुती । भावेंविण कांहीं न चले चि युिH । राखें शरण तुकयाबंधु करी विनंती ॥5॥ 1569 परमानंदा परमपुरुषोत्तमरामा । अच्युता अनंता हरि मेघश्यामा । अविनाशा अलक्षा परता परब्रह्मा । अकळकळा कमळापती न कळे महिमा ॥1॥ जय देव जय देव जया जी श्रीपती । मंगळशुभदायका करीन आरती ॥ध्रु.॥ गोविंदा गोपाळा गोकुळरक्षणा। गिरिधरकर भवसागरतारक दधिमथना । मधुसूदन मुनिजीवन धरणीश्रमहरणा । दीनवत्सळ सकळां मूळ जय जयनिधाना ॥2॥ विश्वंभरा सर्वेश्वर जगदाधारा । चक्रधर करुणाकर पावन गजेंद्रा । सुखसागर गुणआगर मुगुटमणी शूरा । कल्याणकैवल्यमूतिऩ मनोहरा ॥3॥ गरुडासना शेषशयना नरहरी । नारायणा ध्याना सुरहरवरगौरी। नंदा नंदनवंदन त्रिभुवनांभीतरी । अनंतनामीं ठसा अवतारांवरी ॥4॥ सगुणनिर्गुणसाक्ष श्रीमंत संतां । भगवाना भगवंता कालकृदांता। उत्पित्तपाळणपासुन संहारणसत्ता । शरण तुकयाबंधु तारीं रिति बहुतां ॥5॥ 1570 पंढरि पुण्यभूमी भीमा दिक्षणावाहिनी । तीर्थ हें चंद्रभागा महा पातकां धुनी । उतरलें वैकुंठमहासुख मेदिनी ॥1॥ जय देवा पांडुरंगा जय अनाथनाथा । आरती ओंवाळीन तुह्मां लIमीकांता ॥ध्रु.॥ नित्य नवा सोहळा हो महावाद्यां गजर । सन्मुख गरुड पारीं उभा जोडुनि कर । मंडितचतुर्भुजा कटीं मिरवती कर ॥2॥ हरिनाम कीर्तन हो आनंद महाद्वारीं । नाचती प्रेमसुखें नर तेथिंच्या नारी । जीवन्मुH लोक नित्य पाहाती हरी ॥3॥ आषाढी कातिऩकी हो गरुडटकयां भार । गर्जती नाम घोष महावैष्णववीर । पापासी रीग नाहीं असुर कांपती सुर ॥4॥ हें सुख पुंडलिकें कसें आणिलें बापें । निर्गुण साकारले आह्मांलागिं हें सोपें । ह्मणोनि चरण धरोनि तुका राहिला सुखें ॥5॥ 1571 अवतार गोकुळीं हो जन तारावयासी । लावण्यरूपडें हे तेजपुंजाळरासी । उगवतां कोटि बिंबें रवि लोपले शशी । उत्साव सुरवरां मही थोर मानसीं ॥1॥ जय देवा कृष्णनाथा जय रखुमाइऩकांता। आरती ओंवाळीन तुह्मां देवकीसुता । जय देवा कृष्णनाथा ॥ध्रु.॥ वसुदेवदेवकीची बंद फोडुनी शाळ । होउनि विश्वजनिता तया पोटिंचा बाळ । दैत्य हे त्रासियेले समूळ कंसासी काळ । राजया उग्रसेना केला मथुरापाळ ॥2॥ राखतां गोधनें हो इंद्र कोपला वरि । मेघ जो कडाडिला शिळा वर्षतां धारीं । राखिलें गोकुळ हें नखीं धरिला गिरी। निर्भय लोकपाळ अवतरले हरी ॥3॥ कौतुक पाहावया माव ब्रह्म्यानें केली । वत्सें चोरोनियां सत्यलोकासि नेलीं । गोपाळ गाइऩवत्सें दोहीं ठायीं राखीलीं । सुखाचा प्रेमसिंधु अनाथांची माउली ॥4॥ तारिलें भHजना दैत्य निदाऩळूनि । पांडवां साहकारी आडल्यां निर्वाणी । गुण मी काय वणूप मति केवढी वाणी । विनवितो दास तुका ठाव देइप चरणीं ॥5॥ 1572 सुंदर अंगकांती मुखें भाळ सुरेख । बाणली उटी अंगीं टिळा साजिरी रेख । मस्तकीं मुगुट कानीं कुंडलां तेज फांके। आरH दंत हिरे कैसे शोभले निके ॥1॥ जय देवा चुतर्भुजा जया लावण्यतेजा । आरती ओवाळीन भवतारिया हा वोजा । जय. ॥ध्रु.॥ उदार जुंझार हा जया वाणिती श्रुति । परतल्या नेति ह्मणती तयां न कळे गति । भाट हा चतुर्मुखें अनुवाद करिती । पांगलीं साही अठरा रूप न गति ॥2॥ ऐकोनि रूप ऐसें तुजलागीं धुंडिती। बोडके नग्न एक निराहार इऩित । साधनें योग नाना तपें दारुण किती। सांडिलें सुख दिली संसारा शांती ॥3॥ भरूनि माजी लोकां तिहीं नांदसि एक। कामिनी मनमोहना रूप नाम अनेक । नासति नाममात्रें भवपातकें शोक । पाउलें वंदिताती सिद्ध आणि साधक ॥4॥ उपमा द्यावयासी दुजें काय हें तुज । तkवासि तkवसार मूळ जालासी बीज । खेळसि बाळलीळा अवतार सहज । विनवितो दास तुका कर जोडोनि तुज ॥5॥ 1573 सकुमार मुखकमळ निजसारनिर्मळ । सावळी सुनीळ तनु भ्रमरांग कुरळ । झळकति दिव्य तेजें दंत माज पातळ । मिरवलिं मयोरपत्रें मुगुट कुंडलें माळ ॥1॥ जय देवा जगदीश्वरा । धन्य रखुमाइऩवरा । आरती करीन काया । ओंवािळन सुंदरा । जय. ॥ध्रु.॥ गोजिरें ठाणमाण भुजा मंडित चारी । शोभति शंखचक्रगदापद्म [[मोहरी]] । हृदयीं ब्रह्मपद बाणलें शृंगारीं । गर्जति चरणीं वांकी कंठ कोकिळास्वरीं ॥2॥ घवघवित उटी अंगीं बावन चंदनांची । लल्हाट कस्तुरिचा कास पितांबरीची । कटिसूत्र वरि साजिरें प्रभा वर मोतियांची। संगीत सकळ मुद्रा पाउलें कुंकुमाचीं ॥3॥ सौभाग्यसुख सागर गुणलावण्यखाणी । लाघवी दीनवत्सळ विश्व लाविलें ध्यानीं । आश्चर्य देव करिती ॠषि राहिले मुनि । धन्य ते प्रसवली ऐसिया नंदपत्नी ॥4॥ वणिऩतां ध्यान महिमा श्रुति राहिल्या नेति । रविकोटि चंद्र तारा प्रकाशा न तुळती । उदार सुर गंभीर पूर्ण आनंदमूतिऩ । तुकयाबंधु ह्मणे स्तवूं मी काय किती ॥5॥ 1574 महा जी महादेवा महाकाळमदऩना । मांडियेलें उग्रतप महादीप्त दारुणा । परिधान व्याघ्रांबर चिदाभस्मलेपना । स्मशान क्रीडास्थळ तुह्मा जी त्रिनयना ॥1॥ जय देवा हरेश्वरा जय पार्वतीवरा। आरती ओंवािळन कैवल्यदातारा । जय. ॥ध्रु.॥ रुद्र हें नाम तुह्मां उग्र संहारासी । शंकर शिव भोळा उदार सर्वस्वीं । उदक बेलपत्र टाळी वाहिल्या देसी । आपुलें पद दासां ठाव देइप कैलासीं ॥2॥ त्रैलोक्यव्यापका हो जन आणि विजन । विराटस्वरूप हें तुझें साजिरें ध्यान । करितो वेद स्तुती कीर्ती मुखें आपण । जाणतां नेणवे हो तुमचें महिमान ॥3॥ बोलतां नाम महिमा असे आश्चर्य जगीं । उपदेश केल्यानंतरें पापें पळती वेगीं । हरहर वाणी गर्जे प्रेम संचरे अंगीं । राहिलि दृष्टी चरणीं रंग मीनला रंगीं ॥4॥ पुजूनि लिंग उभा तुका जोडोनी हात। करिती विYाापना परिसावी हे मात । अखंड राहूं द्यावें माझें चरणीं चित्त । घातले साष्टांग मागे मस्तकीं हात ॥5॥ 1575 अवतारनामभेद गणा आदि अगाद । जयासि पार नाहीं पुढें खुंटला वाद । एक चि दंत शोभे मुख विक्राळ दोंद । ब्रह्मांडामाजि दावी अनंत हे छंद ॥1॥ जय जया गणपती ओंवािळत आरती । साजि†या सरळ भुजा फरशकमळ शोभती ॥ध्रु.॥ हे मही ठेंगणी हो तुज नृत्यनायका । भोंवरि फेर देतां असुर मदिले एकां । घातले तोडरीं हो भHजनपाळका । सहस्र नाम तुज भुिHमुिHदायका ॥2॥ सुंदर शोभला हो रूपें लोपलीं तेजें । उपमा काय देऊं असे आणिक दुजें । रविशशितारागणें जयामाजी सहजें । उदरी सामावलीं जया ब्रह्मांडबीजें ॥3॥ वणिऩता शेष लीळा तया भागलीं मुखें । पांगुळले वेद चारी कैसे राहिले सुखें । अवतार जन्मला हो लिंगनाभी या मुखें । अमूर्त मूतिऩमंत होय भHीच्या सुखें ॥4॥ विश्व हें रूप तुझें हस्त पाद मुखडें । ऐसा चि भाव देइप तया नाचतां पुढें । धूप दीप पंचारति ओंवािळन निवाडें । राखें या शरणागता तुका खेळतां लाडें ॥5॥ 1576 कनकाच्या परियेळीं उजळूनि आरती । रत्नदीपशोभा कैशा पाजळल्या ज्योती ॥1॥ ओंवाळूं गे माये सबाहए साजिरा । राहिरखुमाइऩसत्यभामेच्या वरा ।ध्रु.॥ मंडितचतुर्भुज दिव्य कानीं कुंडलें। श्रीमुखाची शोभा पाहातां तेज फांकलें ॥2॥ वैजयंती माळ गळां शोभे श्रीमंत । शंखचक्रगदापद्म आयुधें शोभत ॥3॥ सांवळा सकुमार जैसा कदऩळीगाभा । चरणीचीं नेपुरें वांकी गर्जती नभा ॥4॥ ओंवािळतां मन हें उभें ठाकलें ठायीं । समदृिष्ट समाधि तुकया लागली पायीं ॥5॥ 1577 भHीचिया पोटीं बोध कांकडा ज्योती । पंचप्राण जीवें भावें ओंवाळूं आरती ॥1॥ ओंवाळू आरती माझ्या पंढरीनाथा। दोन्ही कर जोडोनि चरणीं ठेवीन माथा ॥ध्रु.॥ काय महिमा वणूप आतां सांगणें तें किती । कोटि ब्रह्महत्या मुख पाहतां जाती ॥2॥ राही रखुमाइऩ दोही दों बाही । मयूर पिच्छचामरें ढािळति ठायीं ठायीं ॥3॥ तुका ह्मणे दीप घेऊनि उन्मनति शोभा । विटेवरी उभा दिसे लावण्यगाभा ॥4॥ ॥13॥ 1578 धन्य दिवस आजि दरुषण संतांचें । नांदे तया घरीं दैवत पंढरीचें ॥1॥ धन्य पुण्य रूप कैसा जालें संसार । देव आणि भH दुजा नाहीं विचार ॥ध्रु.॥ धन्य पूर्व पुण्य वोडवलें निरुतें । संतांचें दर्शन जालें भाग्यें बहुतें ॥2॥ तुका ह्मणे धन्य आह्मां जोडली जोडी । संतांचे चरण आतां जीवें न सोडीं ॥3॥ 1579 गाऊं वाणूं तुज विठो तुझा करूं अनुवाद । जिकडे पाहें तिकडे सर्वमय गोविंद ॥1॥ आनंद रे विठोबा जाला माझे मनीं। देखिले लोचनीं विटेसहित पाउले ॥ध्रु.॥ न करीं तपसाधनें रे मुHीचे सायास । हा चि जन्मोजन्मी गोड भHीचा रस ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां प्रेमा उणें तें काइऩ । पंढरीचा राणा सांटविला हृदयीं ॥3॥ 1580 मागणें तें एक तुजप्रति आहे । देशी तरि पाहें पांडुरंगा ॥1॥ या संतांसी निरवीं हें मज देइप । आणिक दुजें काहीं न मगें तुज ॥2॥ तुका ह्मणे आतां उदार होइप । मज ठेवीं पायीं संतांचिया ॥3॥ स्वामींनीं काया ब्रह्म केली ते अभंग ॥ 24 ॥ 1581 शोधितां चि नये । ह्मणोनि वोळगतों पाये ॥1॥ आतां दिसों नये जना । ऐसें करा नारायणा ॥ध्रु.॥ परतोनि मन । गेलें ठायीं चि मुरोन ॥2॥ विसरला तुका । बोलों चालों जाला मुका ॥3॥ 1582 रज्जुसर्पाकार । भासयेलें जगडंबर ॥1॥ ह्मणोनि आठवती पाय । घेतों आलाय बलाय ॥ध्रु.॥ द्रुश द्रुमाकार लाणी। केलों सर्व सासी धणी ॥2॥ तुकीं तुकला तुका । विश्वीं भरोनि उरला लोकां ॥3॥ 1583 ह्मणवितों दास । परि मी असें उदास ॥1॥ हा चि निश्चय माझा । परि मी निश्चयाहुनि दुजा ॥ध्रु.॥ सरतें कर्तुत्व माझ्यानें । परि मी त्याही हून भिन्न ॥2॥ तुका तुकासी तुकला । तुका तुकाहुनि निराळा ॥1॥ 1584 घोंटवीन लाळ ब्रह्मYाान्या हातीं । मुHां आत्मिस्थती सांडवीन ॥1॥ ब्रह्मभूत होते काया च कीर्तनीं । भाग्य तरी ॠणी देवा ऐसा ॥ध्रु.॥ तीर्थ भ्रमकासी आणीन आळस । कडु स्वर्गवास करिन भोग ॥2॥ सांडवीन तपोनिधा अभिमान । यYा आणि दान लाजवीन ॥3॥ भिHभाग्यप्रेमा साधीन पुरुषार्थ । ब्रह्मींचा जो अर्थ निजठेवा ॥4॥ धन्य ह्मणवीन येहे लोकीं लोकां । भाग्य आह्मीं तुका देखियेला ॥5॥ 1585 संसाराचे अंगीं अवघीं च वेसनें । आह्मी या कीर्तनें शुद्ध जालों ॥1॥ आतां हें सोंवळें जालें त्रिभुवन । विषम धोऊन सांडियेलें ॥ध्रु.॥ ब्रह्मपुरीं वास करणें अखंड । न देखिजे तोंड विटाळाचें ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां एकांताचा वास । ब्रह्मीं ब्रह्मरस सेवूं सदा ॥3॥ 1586 तुह्मी सनकादिक संत । ह्मणवितां कृपावंत ॥1॥ एवढा करा उपकार । देवा सांगा नमस्कार ॥ध्रु.॥ भाकूनि करुणा । विनवा वैकुंठींचा राणा ॥2॥ तुका ह्मणे मज आठवा । मुळ लवकरी पाठवा ॥3॥ 1587 आपुल्या माहेरा जाइऩन मी आतां । निरोप या संतां हातीं आला ॥1॥ सुख दुःख माझें ऐकिलें कानीं । कळवळा मनीं करुणेचा ॥ध्रु.॥ करुनी सिद्ध मूळ साउलें भातुकें । येती दिसें एकें न्यावयासी ॥2॥ त्या चि पंथें माझें लागलेंसे चित्त । वाट पाहें नित्य माहेराची ॥3॥ तुका ह्मणे आतां येतील न्यावया । अंगें आपुलिया मायबाप ॥4॥ 1588 चिन्हें उमटताती अंगीं । शकुना जोगीं उत्तम ॥1॥ आठवला बापमाय । येइल काय मूळ नेणों ॥ध्रु.॥ उत्कंठित जालें मन । ते चि खुण तेथींचि ॥2॥ तुका ह्मणे काम वारीं । आळस घरीं करमेना ॥3॥ 1589 आरोनियां पाहे वाट । कटकट सोसेना ॥1॥ आलियांस पुसें मात । तेथें चित्त लागलें ॥ध्रु.॥ दळीं कांडीं लोकांऐसें । परि मी नसें ते ठायीं ॥2॥ तुका ह्मणे येथें पिसें । तेथें तैसें असेल ॥3॥ 1590 येथीलिया अनुभवें । कळों जीवें हें येतसे ॥1॥ दोहीं ठायीं एक जीव । माझी कींव त्या अंगीं ॥ध्रु.॥ भूक भुके चि खाउनि धाय । नाहीं हाय अन्नाची ॥2॥ तुका ह्मणे सुख जालें । अंतर धालें त्यागुणें ॥3॥ 1591 पैल आले हरि । शंख चक्र शोभे करीं ॥1॥ गरुड येतो फडत्कारें । ना भी ना भी ह्मणे त्वरे ॥ध्रु.॥ मुगुटकुंडलांच्या दीिप्त । तेजें लोपला गभिस्त ॥2॥ मेघश्यामवर्ण हरि । मूतिऩ डोळस साजिरी ॥3॥ चुतर्भुज वैजयंती । गळां माळ हे रुळती ॥4॥ पीतांबर झळके कैसा । उजळल्या दाही दिशा ॥5॥ तुका जालासे संतुष्ट । घरा आलें वैकुंठपीठ ॥6॥ 1592 शंखचक्रगदापद्म । पैल आला पुरुषोत्तम ॥1॥ ना भी ना भी भHराया । वेगीं पावलों सखया ॥ध्रु.॥ दुरूनि येतां दिसे दृष्टी। धाकें दोष पळती सृष्टी ॥2॥ तुका देखोनि एकला । वैकुंठींहूनि हरि आला ॥3॥ 1593 पैल दिसतील भार । दिंडी पताका अपार ॥1॥ आला पंढरीचा राणा । दिसतील त्याच्या खुणा । सुख वाटे मना । डोळे बाहएा स्फुरती ॥ध्रु.॥ उठिले गजर नामाचे । दळभार वैष्णवांचे ॥2॥ तुका करी रिता ठाव । त्यांसी बैसावया वाव ॥3॥ 1594 चला जाऊं रे सामोरे । पुढें भेटों विठ्ठल धुरे ॥1॥ तुका आनंदला मनीं । कैसा जातो लोटांगणीं । फेडावया धणी । प्रेमसुखाची आजि ॥ध्रु.॥ पुढें आले कृपावंत । मायबाप साधुसंत ॥2॥ आळंगिला बाहीं । ठेविला विठोबाचे पायीं ॥3॥ 1595 पाहुणे घरासी । आजि आले हृषीकेशी ॥1॥ काय करूं उपचार । कोंप मोडकी जर्जर । कण्या दरदर । पाण्यामाजी रांधिल्या ॥ध्रु.॥ घरीं मोडकिया बाजा । वरि वाकळांच्या शेजा ॥2॥ मुखशुिद्ध तुळसी दळ । तुका ह्मणे मी दुर्बळ ॥3॥ 1596 संतीं केला अंगीकार । त्यासी अभिमान थोर ॥1॥ कांहीं ठेविलें चरणीं । घेतीं तें चि पुरवूनि । तुका पायवणी । घेऊनियां निराळा ॥ध्रु.॥ नसतां कांहीं संचित । भेटी जाली अवचित ॥2॥ देव मिळोनियां भH । तुका केलासे सनाथ ॥3॥ 1597 अवघियांच्या आलों मुळें । एका वेळे न्यावया ॥1॥ सिद्ध व्हावें सिद्ध व्हावें । आधीं ठावें करितों ॥ध्रु.॥ जोंवरि ते घटिका दुरी । आहे उरी तो काळ ॥2॥ मंगळाचे वेळे उभे । असों शोभे सावध ॥3॥ अवघियांचा योग घडे । तरी जोडे श्लाघ्यता ॥4॥ तुका ह्मणे पाहें वाट । बहु आट करूनि ॥5॥ 1598 सकळ ही माझी बोळवण करा । परतोनि घरा जावें तुह्मीं ॥1॥ कर्मधर्में तुह्मां असावें कल्याण । घ्या माझें वचन आशीर्वाद ॥ध्रु.॥ वाढवूनि दिलों एकाचिये हातीं । सकळ नििंश्चती जाली तेथें ॥2॥ आतां मज जाणें प्राणेश्वरासवें । माझिया भावें अनुसरलों ॥3॥ वाढवितां लोभ होइऩल उसीर । अवघींच िस्थर करा ठायीं ॥4॥ धर्म अर्थ काम जाला एके ठायीं । मेळविला जिंहीं हाता हात ॥5॥ तुका ह्मणे आतां जाली हे चि भेटी । उरल्या त्या गोष्टी बोलावया ॥6॥ 1599 बोलिलों तें आतां पाळावें वचन । ऐसें पुण्य कोण माझे गांठी ॥1॥ जातों आतां आYाा घेऊनियां स्वामी । काळक्षेप आह्मी करूं कोठें ॥ध्रु.॥ न घडे यावरि न धरवे धीर । पीडतां राष्टध देखोनि जग ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी दिसे मोकलिलें । काय आतां आलें जीवित्वाचें ॥3॥ 1600 करावें तें काम । उगाच वाढवावा श्रम ॥1॥ अवघें एकमय । राज्य बोलों चालों नये ॥ध्रु.॥ दुजयाची सत्ता । न चलेसी जाली आतां ॥2॥ आतां नाहीं तुका । पुन्हा हारपला लोकां ॥3॥ 1601 आह्मी जातों तुह्मी कृपा असों द्यावी । सकळा सांगावी विनंती माझी ॥1॥ वाडवेळ जाला उभा पांडुरंग । वैकुंठा श्रीरंग बोलावितो ॥2॥ अंतकाळीं विठो आह्मांसी पावला । कुडीसहित जाला गुप्त तुका ॥3॥ 1602 तुका उतरला तुकीं । नवल जालें तिहीं लोकीं ॥1॥ नित्य करितों कीर्तन । हें चि माझें अनुष्ठान ॥ध्रु.॥ तुका बैसला विमानीं । संत पाहाती लोचनीं ॥2॥ देव भावाचा भुकेला । तुका वैकुंठासी नेला ॥3॥ 1603 न देखिजे ऐसें केलें । या विठ्ठलें दुःखासी ॥1॥ कृपेचिये सिंव्हासनीं । अधिष्ठानीं बैसविलें ॥ध्रु.॥ वाजता तो नलगे वारा क्षीरसागरा शयनीं ॥2॥ तुका ह्मणें अवघें ठायीं । मज पायीं राखिलें ॥3॥ 1604 वाराणसीपयपत असों सुखरूप । सांगावा निरोप संतांसी हा ॥1॥ येथूनियां आह्मां जाणें निजधामा । सवें असे आह्मां गरुड हा ॥2॥ कृपा असों द्यावी मज दीनावरी । जातोंसों माहेरी तुका ह्मणे ॥3॥ ॥24॥ शखे 1571 एकाहत्तरीं विरोधनामसंवत्सरीं फालगुनवद्य द्वितीया सोमवासरीं प्रथमप्रहरीं तुकोबा गुप्त जाले ॥1॥ 1605 जाती पंढरीस । ह्मणे जाइपन तयांस ॥1॥ तया आहे संवसार । ऐसें बोले तो माहार ॥ध्रु.॥ असो नसो भाव । जो हा देखे पंढरिराव ॥2॥ चंद्रभागे न्हाती । तुका ह्मणे भलते याती ॥3॥ 1606 धरियेलीं सोंगें । येणें अवघीं पांडुरंगें ॥1॥ तें हें ब्रह्म विटेवरी । उभें चंद्रभागे तिरीं ॥ध्रु.॥ अंतर व्यापी बाहे । धांडोिळतां कोठें नोहे ॥2॥ योगयागतपें । ज्याकारणें दानजपें ॥3॥ दिले नेदी जति । भोग सकळ ज्या होती ॥4॥ अवघी लीळा पाहे । तुका ह्मणे दासां साहे ॥5॥ 1607 ज्याचे गर्जतां पवाडे । किळकाळ पायां पडे ॥1॥ तो हा पंढरीचा राणा । पुसा सा चौं अठरा जणां ॥ध्रु.॥ चिंतितां जयासी । भुिHमुिH कामारी दासी ॥2॥ वैकुंठासी जावें । तुका ह्मणे ज्याच्या नांवें ॥3॥ 1608 ज्याचे गर्जतां पवाडे । श्रुतिशास्त्रां मौन्य पडे ॥1॥ तेथें माझी वाचा किती । पुरे करावया स्तुती ॥ध्रु.॥ सिणलें सहजर तोंडें । शेषाफणी ऐसें धेंडें ॥2॥ तुका ह्मणे मही । पत्र सिंधु न पुरे शाही ॥3॥ 1609 देव राखे तया मारील कोण । न मोडे कांटा हिंडतां वन ॥1॥ न जळे न बुडे नव्हे कांहीं । विष तें ही अमृत पाहीं ॥ध्रु.॥ न चुके वाट न पडे फंदीं । नव्हे कधीं कधीं यमबाधा ॥2॥ तुका ह्मणे नारायण । येता गोऑया वारी वाण ॥3॥ 1610 कोठे गुंतलासी द्वारकेच्या राया । वेळ कां सखया लावियेला ॥1॥ दिनानाथ ब्रीद सांभाळीं आपुले । नको पाहों केलें पापपुण्य ॥ध्रु.॥ पतितपावन ब्रीदें चराचर । पातकी अपार उद्धरिले ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे द्रौपदीचा धांवा । केला तैसा मला पावें आतां ॥3॥ 1611 कोठें गुंतलासी कोणांच्या धांवया । आली देवराया निद्रा तुज ॥1॥ कोठें गुंतलासी भिHप्रेमसुखें । न सुटेती मुखें गोपिकांचीं ॥ध्रु.॥ काय पडिलें तुज कोणाचें संकट । दुरी पंथ वाट न चालवे ॥2॥ काय माझे तुज गुण दोष दिसती । ह्मणोनि श्रीपती कोपलासी ॥3॥ काय जालें सांग माझिया कपाळा । उरला जीव डोळां तुका ह्मणे ॥4॥ 1612 परस्त्रीतें ह्मणतां माता । चित्त लाजवितें चित्ता ॥1॥ काय बोलोनियां तोंडें । मनामाजी कानकोंडें ॥ध्रु.॥ धर्मधारिष्टगोष्टी सांगे । उष्टएा हाते नुडवी काग ॥2॥ जें जें कर्म वसे अंगीं । तें तें आठवे प्रसंगीं ॥3॥ बोले तैसा चाले । तुका ह्मणे तो अमोल ॥4॥ 1613 असत्य वचन होतां सर्व जोडी । जरी लग्नघडी परउपकार ॥1॥ जाइऩल पतना यासि संदेह नाहीं । साक्ष आहे कांहीं सांगतों ते ॥ध्रु.॥ वदविलें मुखें नारायणें धर्मा । अंगुष्ठ त्या कर्मासाटीं गेला ॥2॥ तुका ह्मणे आतां सांभळा रे पुढें । अंतरिंचे कुडें देइल दुःख ॥3॥ 1614 जळों त्याचें तोंड । ऐसी कां ते व्याली रांड ॥1॥ सदा भोवयासी गांठी । क्रोध धडधडीत पोटीं ॥ध्रु.॥ फोडिली गोंवरी। ऐसी दिसे तोंडावरी ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं । चित्ता समाधान कांहीं ॥3॥ 1615 तोंडें खाये फार । पादे बोचा करी मार ॥1॥ एक ऐसे ते शाहाणे । आपुले अधीन तें नेणें ॥ध्रु.॥ कुले घालूनि उघडे। रागें पाहे लोकांकडे ॥2॥ खेळे जुतकर्म । मग बोंबली जुलूम ॥3॥ निजतां आला मोहो । वीतां ह्मणे मेला गोहो ॥4॥ तुका ह्मणे त्यांनीं। मनुष्यपणा केली हानी ॥5॥ 1616 पतिव्रता नेणे आणिकांची स्तुती । सर्वभावें पति ध्यानीं मनीं ॥1॥ तैसें माझें मन एकविध जालें । नावडे विठ्ठलेंविण दुजें ॥ध्रु.॥ सूर्यविकासिनी नेघे चंद्रकळा । गाय ते कोकिळा वसंतेंसी ॥2॥ तुका ह्मणे बाळ मातेपुढें नाचे । बोल आणिकांचे नावडती ॥3॥ 1617 पंडित ह्मणतां थोर सुख । परि तो पाहातां अवघा मूर्ख ॥1॥ काय करावें घोकिलें । वेदपठण वांयां गेलें ॥ध्रु.॥ वेदीं सांगितलें तें न करी । सम ब्रह्म नेणे दुराचारी ॥2॥ तुका देखे जीवीं शिव । हा तेथींचा अनुभव ॥3॥ 1618 पंडित तो चि एक भला । नित्य भजे जो विठ्ठला ॥1॥ अवघें सम ब्रह्म पाहे । सर्वां भूतीं विठ्ठल आहे ॥ध्रु.॥ रिता नाहीं कोणी ठाव । सर्वां भूतीं वासुदेव ॥2॥ तुका ह्मणे तो चि दास। त्यां देखिल्या जाती दोष ॥3॥ 1619 ऐका पंडितजन । तुमचे वंदितों चरण ॥1॥ नका करूं नरस्तुति । माझी परिसा हे विनंती ॥ध्रु.॥ अन्न आच्छादन । हें तों प्रारब्धा अधीन ॥2॥ तुका ह्मणे वाणी । सुखें वेचा नारायणीं ॥3॥ 1620 विठ्ठल टाळ विठ्ठल दिंडी । विठ्ठल तोंडीं उच्चारा ॥1॥ विठ्ठल अवघ्या भांडवला । विठ्ठल बोला विठ्ठल ॥ध्रु.॥ विठ्ठल नाद विठ्ठल भेद । विठ्ठल छंद विठ्ठल ॥2॥ विठ्ठल सुखा विठ्ठल दुःखा। तुकया मुखा विठ्ठल ॥3॥ 1621 काय तुझें वेचे मज भेटी देतां । वचन बोलतां एक दोन ॥1॥ काय तुझें रूप घेतों मी चोरोनि । त्या भेणें लपोनि राहिलासी ॥ध्रु.॥ काय तुझें आह्मां करावें वैकुंठ । भेवों नको भेट आतां मज ॥2॥ तुका ह्मणे तुझी नलगे दसोडी । परि आहे आवडी दर्शनाची ॥3॥ 1622 संतनिंदा ज्याचे घरीं । नव्हे घर ते यमपुरी ॥1॥ त्याच्या पापा नाहीं जोडा । संगें जना होय पीडा ॥ध्रु.॥ संतनिंदा आवडे ज्यासी । तो जिता चि नर्कवासी ॥2॥ तुका ह्मणे तो नष्ट। जाणा गाढव तो स्पष्ट ॥3॥ 1623 आलें देवाचिया मना । तेथें कोणाचें चालेना ॥1॥ हरिश्चंद्र ताराराणी । वाहे डोंबा घरीं पाणी ॥ध्रु.॥ पांडवांचा साहाकारी। राज्यावरोनि केले दुरी ॥2॥ तुका ह्मणे उगेचि राहा । होइऩल तें सहज पाहा ॥3॥ 1624 निजल्यानें गातां उभा नारायण । बैसल्या कीर्तन करितां डोले ॥1॥ उभा राहोनियां मुखीं नाम वदे । नाचे नाना छंदें गोविंद हा ॥ध्रु.॥ मारगीं चालतां मुखीं नाम वाणी । उभा चक्रपाणी मागें पुढें ॥2॥ तुका ह्मणे यासी कीर्तनाची गोडी । प्रेमे घाली उडी नामासाटीं ॥3॥ 1625 काम क्रोध आह्मी वाहिले विठ्ठलीं । आवडी धरिली पायांसवें ॥1॥ आतां कोण पाहे मागें परतोनि । गेले हारपोनि देहभाव ॥ध्रु.॥ रििद्धसिद्धी सुखें हाणितल्या लाता । तेथें या प्राकृता कोण मानी ॥2॥ तुका ह्मणे आम्ही विठोबाचे दास । करूनि ठेलों ग्रास ब्रह्मांडाचा ॥3॥ 1626 उठाउठीं अभिमान । जाय ऐसें स्थळ कोण ॥1॥ तें या पंढरीस घडे । खळां पाझर रोकडे ॥ध्रु.॥ अश्रूचिया धारा । कोठें रोमांच शरीरा ॥2॥ तुका ह्मणे काला । कोठें अभेद देखिला ॥3॥ 1627 पंढरी पंढरी । ह्मणतां पापाची बोहोरी ॥1॥ धन्य धन्य जगीं ठाव । होतो नामाचा उत्साव ॥ध्रु.॥ रििद्धसिद्धी लोटांगणीं। प्रेमसुखाचिया खाणी ॥2॥ अधिक अक्षरानें एका । भूवैकुंठ ह्मणे तुका ॥3॥ 1628 भार घालीं देवा । न लगे देश डोइऩ घ्यावा ॥1॥ देह प्रारब्धा अधीन । सोसें अधिक वाढे सीण ॥ध्रु.॥ व्यवसाय निमित्त। फळ देतसे संचित ॥2॥ तुका ह्मणे फिरे । भोंवडीनें दम जिरे ॥3॥ 1629 भोग भोगावरी द्यावा । संचिताचा करुनी ठेवा ॥1॥ शांती धरणें जिवासाटीं । दशा उत्तम गोमटी ॥ध्रु.॥ देह लेखावें असार । सत्य परउपकार ॥2॥ तुका ह्मणे हे मिरासी । बुडी द्यावी ब्रह्मरसी ॥3॥ 1630 येथें बोलोनियां काय । व्हावा गुरू तरि जाय ॥1॥ मज न साहे वांकडें । ये विठ्ठलकथेपुढें ॥ध्रु.॥ ऐकोनि मरसी कथा। जंव आहेसि तुं जीता ॥2॥ हुरमतीची चाड । तेणें न करावी बडबड ॥3॥ पुसेल कोणी त्यास । जा रे करीं उपदेश ॥4॥ आह्मी विठ्ठलाचे वीर । फोडूं किळकाळाचें शीर ॥5॥ घेऊं पुढती जन्म । वाणूं कीर्त मुखें नाम ॥6॥ तुका ह्मणे मुHी । नाहीं आस चि ये चित्ती ॥7॥ 1631 आनुहातीं गुंतला नेणे बाहए रंग । वृित्त येतां मग बळ लागे ॥1॥ मदें माते तया नाहीं देहभाव । आपुले आवेव आवरितां ॥ध्रु.॥ आणिकांची वाणी वेद तेणें मुखें । उपचारदुःखें नाठवती ॥2॥ तें सुख बोलतां आश्चर्य या जना । विपरीत मना भासतसे ॥3॥ तुका ह्मणे बाहए रंग तो विठ्ठल । अंतर निवालें ब्रह्मरसें ॥4॥ 1632 ब्रह्मरसगोडी तयांसी फावली । वासना निमाली सकळ ज्यांची ॥1॥ नाहीं त्या विटाळ अखंड सोंवळीं । उपाधीवेगळीं जाणिवेच्या ॥ध्रु.॥ मन हें निश्चळ जालें एके ठायीं । तयां उणें काइऩ निजसुखा ॥2॥ तीं चि पुण्यवंतें परउपकारी । प्रबोधी त्या नारीनरलोकां ॥3॥ तुका ह्मणे त्यांचे पायीं पायपोस । होऊनियां वास करिन तेथें ॥ 4॥ 1633 जैसें तैसें राहे देवाचें हें देणें । यत्न करितां तेणें काय नव्हे ॥1॥ दासां कृपासिंधु नुपेक्षी सर्वथा । अंतरींची व्यथा कळे त्यासी ॥ध्रु.॥ मागों नेणे परी माय जाणे वर्म । बाळा नेदी श्रम पावों कांहीं ॥2॥ तुका ह्मणे मज अनुभव अंगें । वचन वाउगें मानेना हें ॥3॥ 1634 आह्मां हरिच्या दासां कांहीं । भय नाहीं त्रैलोकीं ॥1॥ देव उभा मागें-पुढें । उगवी कोडें संकट ॥ध्रु.॥ जैसा केला तैसा होय। धांवे सोय धरोनि ॥2॥ तुका ह्मणे असों सुखें । गाऊं मुखें विठोबा ॥3॥ 1635 परद्रव्यपरनारीचा अभिळास । तेथूनि हारास सर्वभाग्या ॥1॥ घटिका दिवस मास वरुषें लागेतीन । बांधलें पतन गांठोडीस ॥ध्रु.॥ पुढें घात त्याचा रोकडा शकुन । पुढें करी गुण निश्चयेंसी ॥2॥ तुका ह्मणे एकां तडतांथवड । काळ लागे नाड परी खरा ॥3॥ 1636 समर्थाचें केलें । कोणां जाइऩल मोडिलें ॥1॥ वांयां करावी ते उरे । खटपटें सोस पुरे ॥ध्रु.॥ ठेविला जो ठेवा । आपुलाला तैसा खावा ॥2॥ ज्याचें त्याचें हातीं । भुके तयाची फजिती ॥3॥ तुका ह्मणे कोटी । बाळे जाले शूळ पोटी ॥4॥ 1637 हे माझी मिराशी । ठाव तुझ्या पायांपाशीं ॥1॥ याचा धरीन अभिमान । करीन आपुलें जतन ॥ध्रु.॥ देऊनियां जीव। बळी साधिला हा ठाव ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । जुन्हाट हे माझी सेवा ॥3॥ 1638 नेणे गति काय कवण अधोगति । मानिली नििंश्चती तुझ्या पायीं ॥1॥ कर्म धर्म कोण नेणें हा उपाव । तुझ्या पायीं भाव ठेवियेला ॥ध्रु.॥ नेणें निरसं पाप पुण्य नेणें काय । ह्मणऊनि पाय धरिले तुझे ॥2॥ वेडा मी अविचार न कळे विचार । तुज माझा भार पांडुरंगा ॥3॥ तुका ह्मणे तुज करितां नव्हे काय । माझा तो उपाय कवण तेथें ॥4॥ 1639 तुझा ह्मणऊनि जालों उतराइऩ । त्याचें वर्म काइऩ तें मी नेणें ॥1॥ हातीं धरोनियां दावीं मज वाट । पुढें कोण नीट तें चि देवा ॥ध्रु.॥ देवभHपण करावें जतन । दोहीं पक्षीं जाण तूं चि बळी ॥2॥ अभिमानें तुज लागली हे लाज । शरणागतां काज करावया ॥3॥ तुका ह्मणे बहु नेणता मी फार । ह्मणऊनि विचार जाणविला ॥4॥ 1640 मारगीं चालतां पाउलापाउलीं । चिंतावी माउली पांडुरंग ॥1॥ सर्व सुख लागे घेउनिया पाठी । आवडींचा कंठीं रस ओती ॥ध्रु.॥ पीतांबरें छाया करी लोभापर । पाहे तें उत्तर आवडीचें ॥2॥ तुका ह्मणे हें चि करावें जीवन । वाचे नारायण तान भूक ॥3॥ 1641 जालों आतां दास । माझे तोडोनियां पाश ॥1॥ ठाव द्यावा पायांपाशीं । मी तो पातकांची राशी ॥ध्रु.॥ सकळ ही गोवा । माझा उगवूनि देवा ॥2॥ तुका ह्मणे भय । करा जवळी तें नये ॥3॥ 1642 अंतरींचें जाणां । तरि कां येऊं दिलें मना ॥1॥ तुमची करावी म्यां सेवा । आतां अव्हेरितां देवा ॥ध्रु.॥ नव्हती मोडामोडी । केली मागें ते चि घडी ॥2॥ तुका ह्मणे दिला वाव । पायीं लागों दिला भाव ॥3॥ 1643 पवित्र होइऩन चरित्रउच्चारें । रूपाच्या आधारें गोजिरिया ॥1॥ आपुरती बुिद्ध पुण्य नाहीं गांठी । पायीं घालीं मिठी पाहें डोळां ॥ध्रु.॥ गाइऩन ओविया शिष्टांच्या आधारें । सारीन विचारें आयुष्या या ॥2॥ तुका ह्मणे तुझें नाम नारायणा । ठेवीन मी मना आपुलिया ॥3॥ 1644 काय ऐसा जन्म जावा वांयांविण । कांहीं तरी ॠण असो माथां ॥1॥ कोणे तरी काळें होइऩल आठव । नाहीं जरी भाव भार खरा ॥ध्रु.॥ शता एकातरी जन्माच्या शेवटीं । कृपाळुवा पोटीं होइल दया ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं फांकों तरी देत । सर्वांचें उचित सांपडलें ॥3॥ 1645 नाहीं कोणी दिस जात वांयांविण । साध्य नाहीं सीण लटिका चि ॥1॥ एकाचिये माथां असावें निमित्त । नसो नाहीं हित कपाळीं तें ॥ध्रु.॥ कांहीं एक तरी बोलायाचा जागा । नेदिती वाउगा उभा ठाकों ॥2॥ तुका ह्मणे वर्में कळों येती कांहीं । ओळखी जे नाहीं होइऩल ते ॥3॥ 1646 काय करील तें नव्हे विश्वंभर । सेवका दारिद्र लाज नाहीं ॥1॥ मजपासूनि हें पडिलें अंतर । काय तो अव्हेर करूं जाणे ॥ध्रु.॥ नामाच्या चिंतनें नासी गर्भवास । नेदी करूं आस आणिकांची ॥2॥ तुका ह्मणे नेणों किती वांयां गेले । तयां उद्धरिलें पांडुरंगें ॥3॥ 1647 संध्या करितोसी केशवाच्या नांवें । आरंभीं तें ठावें नाहीं कैसें ॥1॥ किती या सांगावें करूनि फजित । खळ नेणे हित जवळीं तें ॥ध्रु.॥ माजल्या न कळे उचित तें काय । नेघावें तें खाय घ्यावें सांडी ॥2॥ तुका ह्मणे घेती भिंती सवें डोकें । वावसी तें एकें अंधारलीं ॥3॥ 1648 दुधाचे घागरी मद्याचा हा बुंद । पडिलिया शुद्ध नव्हे मग ॥1॥ तैसे खळां मुखें न करावें श्रवण । अहंकारें मन विटाळलें ॥ध्रु.॥ काय करावीं तें बत्तीस लक्षणें । नाक नाहीं तेणें वांयां गेलीं ॥2॥ तुका ह्मणे अन्न जिरों नेदी माशी । आपुलिया जैशी सवें श्वगॉ ॥3॥ 1649 सांगावें तें बरें असतें हें पोटीं । दुःख देते खोटी बुिद्ध मग ॥1॥ आपला आपण करावा वेव्हार । जिंकोनि अंतर मन ग्वाही ॥ध्रु.॥ नाहीं मागें येत बोलिलें वचन । पावावा तो सीण बरा मग ॥2॥ तुका ह्मणे बहु भ्यालों खटपटे । आतां देवा खोटे शब्द पुरे ॥3॥ वाराणसीस यात्रा चालली तेव्हां स्वामींनीं भागीरथीस पत्र धाडिलें - ते अभंग ॥ 4 ॥ 1650 परिसें वो माते माझी विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥1॥ भागीरथी महादोष निवारणी । सकळां स्वामिणी तीर्थांचिये ॥ध्रु.॥ जीतां भुिH मोक्ष मरणें तुझ्या तिरीं । अहिक्यपरत्री सुखरूप ॥2॥ तुका विष्णुदास संतांचें पोसनें । वागपुष्प तेणें पाठविलें ॥3॥ 1651 तुह्मी विश्वनाथ । दीनरंक मी अनाथ ॥1॥ कृपा कराल ते थोडी । पायां पडिलों बराडी ॥ध्रु.॥ काय उणें तुह्मांपाशीं। मी तों अल्पें चि संतोषी ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । कांहीं भातुकें पाठवा ॥3॥ 1652 पिंड पदावरी । दिला आपुलिये करीं ॥1॥ माझें जालें गयावर्जन । फिटलें पितरांचें ॠण ॥ध्रु.॥ केलें कर्मांतर । बोंब मारिली हरिहर ॥2॥ तुका ह्मणे माझें । भार उतरलें ओझें ॥3॥ ॥3॥ 1653 मथुरेच्या राया । माझें दंडवत पायां ॥1॥ तुमचे कृपेचें पोसनें । माझा समाचार घेणें ॥ध्रु.॥ नाम धरिलें कंठीं । असें आर्तभूत पोटीं ॥2॥ जीवींचें ते जाणा । तुका ह्मणे नारायणा ॥3॥ 1654 जाय तिकडे लागे पाठीं । नाहीं तुटी आठवाची ॥1॥ हरूनियां नेलें चित्त । माझें थीत भांडवल ॥ध्रु.॥ दावूनियां रूप डोळां। मन चाळा लावियेलें ॥2॥ आणीक तोंडा पडिली मिठी । कान गोठी नाइकती ॥3॥ बोलिल्याचा आठव न घडे । वाणी ओढे ते सोइऩ ॥4॥ तुका ह्मणे प्रेमधगी । भरली अंगीं अखंड ॥5॥ 1655 नको ऐसें जालें अन्न । भूक तान ते गेली ॥1॥ गोविंदाची आवडी जीवा । करीन सेवा धणीवरी ॥ध्रु.॥ राहिलें तें राहो काम । सकळ धर्म देहीचे ॥2॥ देह घरिला त्याचें फळ । आणीक काळ धन्य हा ॥3॥ जाऊं नेदीं करितां सोस । क्षेमा दोष करवीन ॥4॥ तुका ह्मणे या च पाठी । आता साटी जीवाची ॥5॥ 1656 वाट पाहें हरि कां नये आझूनि । निष्ठ‍ कां मनीं धरियेलें ॥1॥ काय करूं धीर होत नाहीं जीवा । काय आड ठेवा उभा ठेला ॥ध्रु.॥ नाहीं माझा धांवा पडियेला कानीं । कोठें चक्रपाणी गुंतलेती ॥2॥ नाही आलें कळों अंतरा अंतर । कृपावंत फार ऐकतो ॥3॥ बहुता दिसांचें राहिलें भातुकें । नाहीं कवतुकें कृवािळलें ॥4॥ तुका ह्मणे देइप एकवेळा भेटी । शीतळ हें पोटीं होइल मग ॥5॥ 1657 नाहीं दिलें कधीं कठिण उत्तर । तरी कां अंतर पडियेलें ॥1॥ ह्मणऊनि आतां वियोग न साहे । लांचावलें देहे संघष्टणें ॥ध्रु.॥ वेळोवेळां वाचे आठवितों नाम । अधिक चि प्रेम चढे घेतां ॥2॥ तुका ह्मणे पांडुरंगे जननिये । घेऊनि कडिये बुझाविलें ॥3॥ 1658 आतां न करीं सोस । सेवीन हा ब्रह्मरस ॥1॥ सुखें सेवीन अमृत । ब्रह्मपदींचें नििश्चत ॥ध्रु.॥ तुमचा निज ठेवा । आह्मी पाडियेला ठावा ॥2॥ तुका ह्मणे देवरांया । आतां लपालेती वांयां ॥3॥ 1659 जेथें जेथें जासी । तेथें मज चि तूं पासी ॥1॥ ऐसा पसरीन भाव । रिता नाहीं कोणी ठाव ॥ध्रु.॥ चित्त जडलें पायीं । पाळती हें ठायीं ठायीं ॥2॥ तुका ह्मणे पोटीं । देव घालुनि सांगें गोष्टी ॥3॥ 1660 सांपडला हातीं । तरी जाली हे नििंश्चती ॥1॥ नाहीं धांवा घेत मन । इंिद्रयांचें समाधान ॥ध्रु.॥ सांडियेला हेवा । अवघा संचिताचा ठेवा ॥2॥ तुका ह्मणे काम । निरसुनियां घेतों नाम ॥3॥ 1661 मुिHपांग नाहीं विष्णुचिया दासां । संसार तो कैसा न देखती ॥1॥ बैसला गोविंद जडोनियां चित्ती । आदि ते चि अंतीं अवसान ॥ध्रु.॥ भोग नारायणा देऊनि निराळीं । ओविया मंगळीं तो चि गाती ॥2॥ बळ बुिद्ध त्यांची उपकारासाटीं । अमृत तें पोटी सांटवलें ॥3॥ दयावेंत तरी देवा च सारिखीं । आपुलीं पारखीं नोळखती ॥4॥ तुका ह्मणे त्यांचा जीव तो चि देव । वैकुंठ तो ठाव वसती तो ॥5॥ 1662 सेवीन उिच्छष्ट लोळेन अंगणीं । वैष्णवां चरणीं होइन जोडा ॥1॥ ऐसें जन्म आतां मज देइप देवा । आवडी हे जीवा सर्व काळ ॥ध्रु.॥ त्यांचे चरणरज येती अंगावरी । वंदीत ते शिरीं जाइन मागें ॥2॥ तुका ह्मणे येथें राहिलासे भाव । सकळ ही वाव जाणोनियां ॥3॥ 1663 क्षेम देयाला हो । स्फुरताती दंड बाहो ॥1॥ आतां झडझडां चालें । देइप उचलूं पाउलें ॥ध्रु.॥ सांडीं हंसगती । बहु उत्कंठा हे चित्तीं ॥2॥ तुका ह्मणे आइऩ । श्रीरंगे विठाबाइऩ ॥3॥ 1664 जेणें वेळ लागे । ऐसें सांडीं पांडुरंगे ॥1॥ कंठ कंठा मिळों देइप । माझा वोरस तूं घेइप ॥ध्रु.॥ नको पीतांबर । सांवरूं हे अळंकार ॥2॥ टाकीं वो भातुकें । लौकिकाचें कवतुकें ॥3॥ हातां पायां नको । कांहीं वेगळालें राखों ॥4॥ तुका ह्मणे यावरी । मग सुखें अळंकारीं ॥5॥ 1665 कृपेचा ओलावा । दिसे वेगळा चि देवा ॥1॥ मी हें इच्छीतसें साचें । न लगे फुकटशाइऩ काचें ॥ध्रु.॥ जेणें जाय कळसा। पाया उत्तम तो तैसा ॥2॥ तुका ह्मणे घरीं । तुझ्या अवघिया परी ॥3॥ 1666 दावूनियां कोणां कांहीं । ते चि वाहीं चाळविलीं ॥1॥ तैसें नको करूं देवा । शुद्धभावा माझिया ॥ध्रु.॥ रििद्धसिद्धी ऐसे आड । येती नाड नागवूं ॥2॥ उदकाऐसे दावुनि ओढी । उर फोडी झळइऩ ॥3॥ दर्पणींचें दिलें धन । दिसे पण चरफडी ॥4॥ तुका ह्मणे पायांसाटीं । करीं आटी कळों द्या ॥5॥ 1667 काय माता विसरे बाळा । कळवळा प्रीतीचा ॥1॥ आवडीनें गळां मिठी । घाली उठी बैसवी ॥ध्रु.॥ लावूं धांवे मुख स्तना । नये मना निराळें ॥2॥ भावंडाचें भातें दावी । आपुलें लावी त्यास जी ॥3॥ माझें थोडें त्याचें फार । उत्तर हें वाढवी ॥4॥ तुका ह्मणे नारायणा । तुह्मी जाणां बुझावूं ॥5॥ 1668 तरीं आह्मी तुझी धरियेली कास । नाहीं कोणी दास वांयां गेला ॥1॥ आगा पंढरीच्या उभ्या विटेवरी । येइप लवकरी धांवें नेटे ॥ध्रु.॥ पालवितों तुज उभी करोनि बाहे । कृपावंता पाहे मजकडे ॥2॥ तुका ह्मणे तुज बहु कान डोळे । कां हे माझे वेळे ऐसी परी ॥3॥ 1669 करावा कांटाळा नव्हे हें उचित । आधीं च कां प्रीत लावियेली ॥1॥ जाणतसां तुह्मीं रूपाचें लाघव । आपुलें तें जीव घेतें ऐसा ॥ध्रु.॥ काय ह्मणऊनि आलेती आकारा । आह्मां उजगरा करावया ॥2॥ तुका ह्मणे भीड होती आजिवरी । आतां देवा उरी कोण ठेवी ॥3॥ 1670 धरूनि पालव असुडीन करें । मग काय बरें दिसे लोकीं ॥1॥ काय तें विचारा ठायींचें आपणां । जो हा नारायणा अवकाश ॥ध्रु.॥ अंतर पायांसी तो वरी या गोष्टी । पडिलिया मिठी हालों नेदीं ॥2॥ रुसलेती तरी होइऩल बुझावणी । तांतडी करूनि साधावें हें ॥3॥ सांपडलिया आधीं कारणासी ठाव । येथें करूं भाव दृढ आतां ॥4॥ तुका ह्मणे तुझे ठाउके बोभाट । मग खटपट चुकली ते ॥5॥ 1671 निष्ठ‍ा उत्तरीं न धरावा राग । आहे लागभाग ठायींचा चि ॥1॥ तूं माझा जनिता तूं माझा जनिता । रखुमाइऩच्या कांता पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ मुळींच्या ठेवण्यां आहे अधिकार । दुरावोनि दूर गेलों होतों ॥2॥ पोटींच्या आठवा पडिला विसर । काहीं आला भार माथां तेणें ॥3॥ राखिला हा होता बहु चौघां चार । साक्षीने वेव्हार निवडिला ॥4॥ तुका ह्मणे कांहीं बोलणें न लगे । आतां पांडुरंगे तूं मी ऐसें ॥5॥ 1672 सांगतां गोष्टी लागती गोडा । हा तो रोकडा अनुभव ॥1॥ सुख जालें सुख जालें । नये बोले बोलतां ॥ध्रु.॥ अंतर तें नये दिसों । आतां सोस कासया ॥2॥ तुका ह्मणे जतन करूं । हें चि धरूं जीवेंसी ॥3॥ 1673 मजशीं पुरे न पडे वादें । सुख दोहींच्या संवादें ॥1॥ तूं चि आगळा काशानें । शिर काय पायांविणे ॥ध्रु.॥ वाहों तुझा भार । दुःख साहोनि अपार ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं भेद । देवा करूं नये वाद ॥3॥ 1674 तुज नाहीं शिH । काम घेसी आह्मां हातीं ॥1॥ ऐसें अनुभवें पाहीं । उरलें बोलिजेसें नाहीं ॥ध्रु.॥ लपोनियां आड । आह्मां तुझा कैवाड ॥2॥ तुका ह्मणे तुजसाठी । आह्मां संवसारें तुटी ॥3॥ 1675 तुझाठायीं ओस । दोन्ही पुण्य आणि दोष ॥1॥ झडलें उरलें किती । आह्मी धरियेलें चित्तीं ॥ध्रु.॥ कळलासी नष्टा। यातिक्रियाकर्मभ्रष्टा ॥2॥ तुका ह्मणे बोला । नाहीं ताळा गा विठ्ठला ॥3॥ 1676 भांडावें तों हित । ठायी पडा तें उचित ॥1॥ नये खंडों देऊं वाद । आह्मां भांडवलभेद ॥ध्रु.॥ शब्दासारसें भेटी । नये पडों देऊं तुटी ॥2॥ तुका ह्मणे आळस । तो चि कारणांचा नास ॥3॥ 1677 नव्हों गांढे आळसी । जो तूं आह्मांपुढें जासी ॥1॥ अरे दिलें आह्मां हातीं । वर्म वेवादाचें संतीं ॥ध्रु.॥ धरोनियां वाट। जालों शिरोमणि थोंट ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । वाद करीन खरी सेवा ॥3॥ 1678 तुझा विसर नको माझिया जीवा । क्षण एक केशवा मायबापा ॥1॥ जाओ राहो देह आतां ये चि घडी । कायसी आवडी याची मज ॥ध्रु.॥ कुश्चीळ इंिद्रयें आपुलिया गुणें । यांचिया पाळणें कोण हित ॥2॥ पुत्र पत्नी बंधु सोयरीं खाणोरीं । यांचा कोण धरी संग आतां ॥3॥ पिंड हा उसना आणिला पांचांचा । सेकीं लागे ज्याचा त्यासी देणें ॥4॥ तुका ह्मणे नाहीं आणिक सोइरें । तुजविण दुसरें पांडुरंगा ॥5॥ 1679 ऐसें सत्य माझें येइऩल अंतरा । तरि मज करा कृपा देवा ॥1॥ वचनांसारिखें तळमळी चित्त । बाहेरि तो आंत होइल भाव ॥ध्रु.॥ तरि मज ठाव द्यावा पायांपाशीं । सत्यत्वें जाणसी दास खरा ॥2॥ तुका ह्मणे सत्य निकट सेवकें । तरि च भातुकें प्रेम द्यावें ॥3॥ 1680 आदि वर्तमान जाणसी भविष्य । मागें पुढें नीस संचिताचा ॥1॥ आतां काय देऊं पायांपें परिहार । जाणां तो विचार करा देवा ॥ध्रु.॥ आपुलें तें येथें काय चाले केलें । जोडावे ते भले हात पुढें ॥2॥ तुका ह्मणे फिके बोल माझे वारा । कराल दातारा होइऩल तें ॥3॥ 1681 सुखें न मनी अवगुण । दुःख भोगी त्याचें कोण ॥1॥ हें कां ठायींचें न कळे । राती करा झांकुनि डोळे ॥ध्रु.॥ चालोनि आड वाटे । पायीं मोडविले कांटे ॥2॥ तुका ह्मणे कोणा। बोल ठेवितो शाहाणा ॥3॥ 1682 आह्मी न देखों अवगुणां । पापी पवित्र शाहाणा ॥1॥ अवघीं रूपें तुझीं देवा । वंदूं भावें करूं सेवा ॥ध्रु.॥ मज मुHी सवें चाड । नेणें पाषाण धातु वाड ॥2॥ तुका ह्मणे घोटीं। विष अमृत तुजसाटीं ॥3॥ 1683 मज नाहीं तुझ्या Yाानाची ते चाड । घेतां वाटे गोड नाम तुझें ॥1॥ नेणतें लेंकरूं आवडीचें तान्हें । बोलतों वचनें आवडीनें ॥ध्रु.॥ भHी नेणें कांहीं वैराग्य तें नाहीं । घातला विठाइऩ भार तुज ॥2॥ तुका ह्मणे नाचें निर्लज्ज होऊनि । नाहीं माझे मनीं दुजा भाव ॥3॥ 1684 काय माझी संत पाहाती जाणीव । सर्व माझा भावत्यांचे पायीं ॥1॥ कारण सरतें करा पांडुरंगीं । भूषणाची जगीं काय चाड ॥ध्रु.॥ बोबडा उत्तरीं ह्मणें हरिहरि । आणीक भीकारी नेणें दुजें॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी विठ्ठलाचे दास । करितों मी आस उिच्छष्टाची॥3॥ 1685 जीवाचें जीवन अमृताची तनु । ब्रह्मांड भूषणु नारायण ॥1॥ सुखाचा सांगात अंतकासी अंत । निजांचा निवांत नारायण ॥ध्रु.॥ गोडाचें ही गोड हर्षाचें ही कोड । प्रीतीचा ही लाड नारायण ॥2॥ भावाचा निज भाव नांवांचा हा नांव । अवघा पंढरिराव अवतरलासे ॥3॥ तुका ह्मणे जें हें साराचें हें सार । माझा अंगीकार तेणें केला ॥4॥ 1686 आतां मी सर्वथा नव्हें गा दुर्बळ । यातिहीनकुळ दैन्यवाणा ॥1॥ माय रखुमाइऩ पांडुरंग पिता । शुद्ध उभयतां पक्ष दोन्ही ॥ध्रु.॥ बापुडा मी नव्हें दुर्बळ ठेंगणा । पांगिला हा कोणा आणिकांसी ॥2॥ दृष्ट नव्हों आह्मी अभागी अनाथ । आमुचा समर्थ कैवारी हा ॥3॥ संवसार आह्मां सरला सकळ । लपोनियां काळ ठेला धाकें ॥4॥ तुका ह्मणे जालों निर्भर मानसीं । जोडलिया रासी सुखाचिया ॥5॥ 1687 केलें नाहीं मनीं तया घडे त्याग । उबगें उद्वेग नाहीं चित्तीं ॥1॥ देव चि हा जाणे अंतरींचा भाव । मिथ्या तो उपाव बाहए रंग ॥ध्रु.॥ त्यागिल्याचें ध्यान राहिलें अंतरीं । अवघी ते परी विटंबना ॥2॥ तुका ह्मणे आपआपण्यां विचारा । कोण हा दुसरा सांगे तुह्मां ॥3॥ 1688 हित व्हावें तरी दंभ दुरी ठेवा । चित्त शुद्ध सेवा देवाची हे ॥1॥ आवडी विठ्ठल गाइऩजे एकांतीं । अलभ्य ते येती लाभ घरा ॥ध्रु.॥ आणीकां अंतरीं निदावी वसति । करावी हे शांती वासनेची ॥2॥ तुका ह्मणे बाण हा चि निर्वाणींचा । वाउगी हे वाचा वेचूं नये ॥3॥ 1689 हो कां नर अथवा नारी । ज्यांचा आवडता हरि ॥1॥ ते मज विठोबासमान । नमूं आवडी ते जन ॥ध्रु.॥ ज्याचें अंतर निर्मळ । त्याचें सबाहए कोमळ ॥2॥ तुका ह्मणे भावें । जिव्हें प्रेम वोसंडावें ॥3॥ 1690 हरिची हरिकथा नावडे जया । अधम ह्मणतां तया वेळ लागे । मनुष्यदेहीं तया नाट लागलें । अघोर साधिलें कुंभपाक ॥1॥ कासया जन्मा आला तो पाषाण । जंत कां होऊन पडिला नाहीं। उपजे मरोनि वेळोवेळां भांड । परिलाज लंड न धरी कांहीं ॥ध्रु.॥ ऐसियाची माता कासया प्रसवली । वर नाहीं घातली मुखावरी। देवधर्मांविण तो हा चांडाळ नर । न साहे भूमि भार क्षणभरी ॥2॥ राम ह्मणतां तुझें काय वेचेल । कां हित आपुलें न विचारिसी । जन्मोजन्मींचा होइऩल नरकीं । तुका ह्मणे चुकी जरी यासी ॥3॥ 1691 उपेिक्षला येणें कोणी शरणागत । ऐसी नाहीं मात आइऩिकली ॥1॥ आतां काय ब्रीद सांडील आपुलें । ठायींचें धरिलें जाणोनियां ॥ध्रु.॥ माझ्या दोषासाटीं होइल पाठमोरा । ऐसा कोण पुरा भोग बळी ॥2॥ तुका ह्मणे रूप आमुच्या कैवारें । धरिलें गोजिरें चतुर्भुज ॥3॥ 1692 आवडीसारिखें संपादिलें सोंग । अनंत हें मग जालें नाम ॥1॥ कळे ऐशा वाटा रचिल्या सुलभा । दुर्गम या नभाचा ही साक्षी ॥ध्रु.॥ हातें जेवी एक मुखीं मागे घांस । माउली जयास तैसी बाळा ॥2॥ तुका ह्मणे माझें ध्यान विटेंवरी । तैसी च गोजिरी दिसे मूतिऩ ॥3॥ 1693 धन्य मी मानीन आपुलें संचित । राहिलीसे प्रीत तुझे नामीं ॥1॥ धन्य जालों आतां यासि संदेह नाहीं । न पडों या वाहीं काळा हातीं ॥ध्रु.॥ ब्रह्मरस करूं भोजन पंगती । संतांचे संगती सर्वकाळ ॥2॥ तुका ह्मणे पोट धालें चि न धाये । खादलें चि खायें आवडीनें ॥3॥ 1694 आवडी न पुरे सेवितां न सरे । पडियेली धुरेसवें गांठी ॥1॥ न पुरे हा जन्म हें सुख सांटितां । पुढती ही आतां हें चि मागों ॥ध्रु.॥ मारगाची चिंता पालखी बैसतां । नाहीं उसंतितां कोसपेणी ॥2॥ तुका ह्मणे माझी विठ्ठल माउली । जाणे ते लागली भूक तान ॥3॥ 1695 नाहीं त्रिभुवनीं सुख या समान । ह्मणऊनि मन िस्थरावलें ॥1॥ धरियेलीं जीवीं पाउलें कोमळीं । केली एकावळी नाममाळा ॥ध्रु.॥ शीतळ होऊनियां पावलों विश्रांती । न साहे पुढती घाली चित्ता ॥2॥ तुका ह्मणे जाले सकळ सोहळे । पुरविले डोहळे पांडुरंगें ॥3॥ 1696 मायबापापुढें लाटिकें लेंकरूं । तैसे बोल करूं कवतुकें ॥1॥ कृपावंता घालीं प्रेमपान्हारस । वोळली वोरसे पांडुरंग ॥ध्रु.॥ नाहीं धीर खुंटी जवळी हुंबरे । ठायीं च पाखर कविळते ॥2॥ तुका ह्मणे मज होऊं नेदी सीण । कळों नेदी भिन्न आहे ऐसें ॥3॥ 1697 आठवों नेंदी आवडी आणीक । भरूनियां लोक तिन्ही राहे ॥1॥ मन धांवे तेथें तिचें चि दुभतें । संपूर्ण आइतें सर्वकाळ ॥ध्रु.॥ न लगे वोळावीं इंिद्रयें धांवतां । ठाव नाहीं रिता उरों दिला ॥2॥ तुका ह्मणे समपाउलाचा खुंट । केला बळकट हालों नेदी ॥3॥ 1698 उत्तम घालावें आमुचिये मुखीं । निवारावें दुःखी होऊनि तें ॥1॥ न बैसे न वजे जवळूनि दुरी । मागें पुढें वारी घातपात ॥ध्रु.॥ नाहीं शंका असो भलतिये ठायीं । मावळलें पाहीं द्वैताद्वैत ॥2॥ तुका ह्मणे भार घेतला विठ्ठलें । अंतरीं भरलें बाहए रूप ॥3॥ 1699 आह्मां अळंकार मुद्रांचे शृंगार । तुळसीचे हार वाहों कंठीं ॥1॥ लाडिके डिंगर पंढरिरायाचे । निरंतर वाचे नामघोष ॥ध्रु.॥ आह्मां आणिकांची चाड चि नाहीं । सर्व सुखें पायीं विठोबाच्या ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी नेघों या मुHी । एकविण चित्तीं दुजें नाहीं ॥3॥ 1700 चला पंढरीसी जाऊं । रखुमादेवीवरा पाहूं ॥1॥ डोळे निवतील कान । मना तेथें समाधान ॥ध्रु.॥ संतां महंतां होतील भेटी । आनंदें नाचों वाळवंटीं ॥2॥ तें तीर्थांचे माहेर । सर्वसुखाचें भांडार ॥3॥ जन्म नाहीं रे आणीक । तुका ह्मणे माझी भाक ॥4॥ 1701 पैल घरीं जाली चोरी । देहा करीं बोंब ॥1॥ हाबा हाबा करिसी काये । फिराऊनि नेटएां वायें ॥ध्रु.॥ सांडुनियां शुद्धी। निजलासी गेली बुद्धी ॥2॥ चोरीं तुझा काढला बुर । वेगळें भावा घातलें दूर ॥3॥ भलतियासी देसी वाव । लाहेसि तूं एवढा ठाव ॥4॥ तुका ह्मणे अझुनि तरी । उरलें तें जतन करीं ॥5॥ 1702 किती वेळा खादला दगा । अझून कां जागसी ना ॥1॥ लाज नाहीं हिंडतां गांवें । दुःख नवें नित्य नित्य ॥ध्रु.॥ सवें चोरा हातीं फांसे । देखतां कैसे न देखसी ॥2॥ तुका ह्मणे सांडिती वाट । तळपट करावया ॥3॥ 1703 मुदलामध्यें पडे तोटा । ऐसा खोटा उदीम ॥1॥ आणिकांची कां लाज नाहीं । आळसा जिहीं तजिलें ॥ध्रु.॥ एके सांते सरिखीं वित्तें । हानि हित वेगळालीं ॥2॥ तुका ह्मणे हित धरा । नव्हे पुरा गांवढाळ ॥3॥ 1704 निरोप सांगतां । न धरीं भय न करीं चिंता ॥1॥ असो ज्याचें त्याचे त्याचे माथां । आपण करावी ते कथा ॥ध्रु.॥ उतरावा भार । किंवा न व्हावें सादर ॥2॥ तुका ह्मणे धाक । तया इह ना परलोक ॥3॥ 1705 शूरत्वासी मोल । नये कामा फिके बोल ॥1॥ केला न संडी कैवाड । जीवेंसाटीं तों हे होड ॥ध्रु.॥ धीर तो कारण । साहए होतो नारायण ॥2॥ तुका ह्मणे हरि । दासां रिक्षतो निर्धारीं ॥3॥ 1706 हरिच्या दासां भये । ऐसें बोलों तें ही नये ॥1॥ राहोनियां आड । उभा देव पुरवी कोड ॥ध्रु.॥ हरिच्या दासां चिंता। अघटित हे वार्ता ॥2॥ खावे ल्यावें द्यावें । तुका ह्मणे पुरवावें ॥3॥ 1707 दासां सर्व काळ । तेथें सुखाचे कल्लोळ ॥1॥ जेथें वसती हरिदास । पुण्य पिके पापा नास ॥ध्रु.॥ फिरे सुदर्शन । घेऊनियां नारायण ॥2॥ तुका ह्मणे घरीं । होय ह्मणियारा कामारी ॥3॥ 1708 आमचा स्वदेश । भुवनत्रयामध्यें वास ॥1॥ मायबापाचीं लाडकीं । कळों आलें हें लौकिकीं ॥ध्रु.॥ नाहीं निपराद । कोणां आह्मांमध्यें भेद ॥2॥ तुका ह्मणे मान । अवघें आमचें हें धन ॥3॥ 1709 काय ढोरापुढें घालूनि मिष्टान्न । खरा विलेपन चंदनाचें ॥1॥ नको नको देवा खळाची संगति । रस ज्या पंगती नाहीं कथे ॥ध्रु.॥ काय सेज बाज माकडा विलास । अळंकारा नास करुनी टाकी ॥2॥ तुका ह्मणे काय पाजूनि नवनीत । सर्पा विष थीत अमृताचें ॥3॥ 1710 आनंदें एकांतीं प्रेमें वोसंडत । घेऊं अगणित प्रेमसुख ॥1॥ गोप्य धन वारा लागों यास । पाहों नेदूं वास दुर्जनासी ॥ध्रु.॥ झणी दृिष्ट लागे आवडीच्या रसा । सेवूं जिरे तैसा आपणासी ॥2॥ तुका ह्मणे हें बहु सकुमार । न साहावे भार वचनाचा ॥3॥ 1711 मोक्षपदें तुच्छ केलीं याकारणें । आह्मां जन्म घेणें युगायुगीं ॥1॥ विटे ऐसें सुख नव्हे भिHरस । पुडतीपुडती आस सेवावें हें ॥ध्रु.॥ देवा हातीं रूप धरविला आकार । नेदूं निराकार होऊं त्यासी ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त निवांत राहिलें । ध्याइप तीं पाउलें विटेवरि ॥3॥ 1712 नको बोलों भांडा । खीळ घालुन बैस तोंडा ॥1॥ ऐक विठोबाचे गुण । करीं सादर श्रवण ॥ध्रु.॥ प्रेमसुखा आड । काय वाजातें चाभाड ॥2॥ तुका ह्मणे हिता । कां रे नागवसी थीता ॥3॥ 1713 अति जालें उत्तम वेश्येचें लावण्य । परि ते सवासीण न ह्मणावी ॥1॥ उचित अनुचित केले ठाया ठाव । गुणां मोल वाव थोरपण ॥ध्रु.॥ शूरत्वावांचूनि शूरांमाजी ठाव । नाहीं आयुर्भाव आणिलिया ॥2॥ तुका ह्मणे सोंग पोटाचे उपाय । कारण कमाइऩिवण नाहीं ॥3॥ 1714 शूरां साजती हतियारें । गांढएां हासतील पोरें ॥1॥ काय केली विटंबण । मोतीं नासिकावांचून ॥ध्रु.॥ पतिव्रते रूप साजे। सिंदळ काजळ लेतां लाजे ॥2॥ दासी पत्नी सुता । नव्हे सरी एक पिता ॥3॥ मान बुिद्धवंतां । थोर न मनिती पिता ॥4॥ तुका ह्मणे तरी । आंत शुद्ध दंडे वरी ॥5॥ 1715 काय केलें जळचरीं । ढीवर त्यांच्या घातावरी ॥1॥ हा तों ठायींचा विचार । आहे यातिवैराकार ॥ध्रु.॥ श्वापदातें वधी । निरपराधें पारधी ॥2॥ तुका ह्मणे खळ । संतां पीडिती चांडाळ ॥3॥ 1716 वाइटानें भलें । हीनें दाविलें चांगलें ॥1॥ एकाविण एका । कैचें मोल होतें फुका ॥ध्रु.॥ विषें दाविलें अमृत । कडू गोड घातें हित ॥2॥ कािळमेनें ज्योती । दिवस कळों आला राती ॥3॥ उंच निंच गारा । हिरा परिस मोहरा ॥4॥ तुका ह्मणे भले । ऐसे नष्टांनीं कळले ॥5॥ 1717 असो खळ ऐसे फार । आह्मां त्यांचे उपकार ॥1॥ करिती पातकांची धुनी । मोल न घेतां साबनीं ॥ध्रु.॥ फुकाचे मजुर। ओझें वागविती भार ॥2॥ पार उतरुन ह्मणे तुका । आह्मां आपण जाती नरका ॥3॥ 1718 संत पंढरीस जाती । निरोप धाडीं तया हातीं ॥1॥ माझा न पडावा विसर । तुका विनवितो किंकर ॥ध्रु.॥ केरसुणी महाद्वारीं । ते मी असें निरंतरीं ॥2॥ तुमचे पायीं पाइतन । मोचे माझे तन मन ॥3॥ तांबुलाची पिकधरणी । ते मी असें मुख पसरूनि ॥4॥ तुमची इष्टा पंढरीराया । ते सारसुबी माझी काया ॥5॥ लागती पादुका । ते मी तळील मृित्तका ॥6॥ तुका ह्मणे पंढरिनाथा। दुजें न धरावें सर्वथा ॥7॥ 1719 इच्छेचें पाहिलें । डोळीं अंतीं मोकलिलें ॥1॥ यांचा विश्वास तो काइऩ । ऐसें विचारूनि पाहीं ॥ध्रु.॥ सुगंध अभ्यंगें पािळतां । केश फिरले जाणतां ॥2॥ पिंड पािळतां ओसरे । अवघी घेऊनि मागें सरे ॥3॥ करितां उपचार । कोणां नाहीं उपकार ॥4॥ अल्प जीवन करीं । तुका ह्मणे साधीं हरी ॥5॥ 1720 यYानिमित्त तें शरिरासी बंधन । कां रे तृष्णा वांयांविण वाढविली ॥1॥ नव्हे ते भिH परलोकसाधन । विषयांनीं बंधन केलें तुज ॥ध्रु.॥ आशा धरूनि फळाची । तीथाअ व्रतीं मुिH कैंचि ॥2॥ तुका ह्मणे सिणसी वांया । शरण न वजतां पंढरिराया ॥3॥ 1721 संध्या कर्म ध्यान जप तप अनुष्ठान । अवघें घडे नाम उच्चारितां । न वेचे मोल कांहीं लागती न सायास । तरी कां आळस करिसी झणी ॥1॥ ऐसें हे सार कां नेघेसी फुकाचें । काय तुझें वेचे मोल तया ॥ध्रु.॥ पुत्रस्नेहें शोक करी अजामेळ । तंव तो कृपाळ जवळी उभा । अनाथांच्या नाथें घातला विमानीं । नेला उचलूनि परलोका ॥2॥ अंतकाळीं गणिका पिक्षयाच्या छंदें । राम राम उच्चारिलें । तंव त्या दिनानाथा कृपा आली । त्यानें तयेसी वैकुंठा नेलें ॥3॥ अवचिता नाम आलिया हे गती । चिंतितां चित्तीं जवळी असे । तुका ह्मणे भावें स्मरा राम राम । कोण जाणे तये दशे ॥4॥ 1722 दुष्टाचें चित्त न भिन्ने अंतरीं । जरी जन्मवरी उपदेशिला। पालथे घागरी घातलें जीवन । न धरी च जाण तें ही त्याला ॥1॥ जन्मा येउनि तेणें पतन चि साधिलें । तमोगुणें व्यापिलें जया नरा। जळो जळो हें त्याचें ज्यालेपण । कासया हे आलें संवसारा ॥ध्रु.॥ पाषाण जीवनीं असतां कल्पवरी । पाहातां अंतरीं कोरडा तो। कुचर मुग नये चि पाका । पाहातां सारिखा होता तैसा ॥2॥ तुका ह्मणे असे उपाय सकळां । न चले या खळा प्रेत्न कांहीं । ह्मणऊनि संग न करितां भला । धरितां अबोला सर्व हित ॥3॥ 1723 कासियानें पूजा करूं केशीराजा । हा चि संदेह माझा फेडीं आतां ॥1॥ उदकें न्हाणूं तरी स्वरूप तुझें । तेथें काय माझें वेचे देवा ॥ध्रु.॥ गंधाचा सुगंध पुष्पाचा परिमळ । तेथें मी दुर्बळ काय करूं ॥2॥ फळदाता तूंच तांबोल अक्षता । तरी काय आतां वाहों तुज ॥3॥ वाहूं दिक्षणा जरी धातु नारायण । ब्रह्म तें चि अन्न दुजें काइऩ ॥4॥ गातां तूं ओंकार टाळी नादेश्वर । नाचावया थार नाहीं कोठें ॥5॥ तुका ह्मणें मज अवघें तुझें नाम । धूप दीप रामकृष्णहरि ॥6॥ 1724 गातां आइकतां कांटाळा जो करी । वास त्या अघोरीं कुंभपाकीं ॥1॥ रागें यमधर्म जाचविती तया । तु दिलें कासया मुख कान ॥ध्रु.॥ विषयांच्या सुखें अखंड जगासी । न वजे एकादशी जागरणा ॥2॥ वेचूनियां द्रव्य सेवी मद्यपान । नाहीं दिलें अन्न अतीतासी ॥3॥ तीर्थाटण नाहीं केले उपकार । पािळलें शरीर पुष्ट लोभें ॥4॥ तुका ह्मणे मग केला साहे दंड । नाइकती लंड सांगितलें ॥5॥ 1725 तुझें ह्मणवितां काय नास जाला । ऐकें बा विठ्ठला कीर्ती तुझी ॥1॥ परी तुज नाहीं आमचे उपकार । नामरूपा थार केलियाचे ॥ध्रु.॥ समूळीं संसार केला देशधडी । सांडिली आवडी ममतेची ॥2॥ लोभ दंभ काम क्रोध अहंकार । यांसी नाहीं थार ऐसें केलें ॥3॥ मृित्तका पाषाण तैसें केलें धन । आपले ते कोण पर नेणों ॥4॥ तुका ह्मणे जालों देहासी उदार । आणीक विचार काय तेथें ॥5॥ 1726 जाऊनियां तीर्था काय तुवां केलें । चर्म प्रक्षािळलें वरीं वरीं ॥1॥ अंतरींचें शुद्ध कासयानें जालें । भूषण तों केलें आपणया ॥ध्रु.॥ इंद्रावण फळ घोिळलें साकरा । भीतरील थारा मोडे चि ना ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं शांति क्षमा दया । तोंवरी कासया काुंफ्दां तुह्मी ॥3॥ 1727 बैसोनि निवांत शुद्ध करीं चित्त । तया सुखा अंतपार नाहीं ॥1॥ येऊनि अंतरीं राहील गोपाळ । सायासाचें फळ बैसलिया ॥ध्रु.॥ राम कृष्ण हरि मुकुंद मुरारि । मंत्र हा उच्चारीं वेळोवेळां ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें देइऩन मी दिव्य । जरी होइल भाव एकविध ॥3॥ 1728 धन्य पुंडलिका बहु बरें केलें । निधान आणिलें पंढरिये ॥1॥ न पवीजे केल्या तपांचिया रासी । तें जनलोकांसी दाखविलें ॥ध्रु.॥ सवाौत्तम तीर्थ क्षेत्र आणि देव । शास्त्रांनी हा भाव निवडिला ॥2॥ विष्णुपद गया रामधाम काशी । अवघीं पायांपाशीं विठोबाच्या ॥3॥ तुका ह्मणे मोक्ष देखिल्या कळस । तात्काळ या नास अहंकाराचा ॥4॥ 1729 धन्य ते पंढरी धन्य भीमातीर । आणियेलें सार पुंडलिकें ॥1॥ धन्य तो हि लोक अवघा दैवांचा । सुकाळ प्रेमाचा घरोघरीं ॥ध्रु.॥ धन्य ते ही भूमी धन्य तरुवर । धन्य ते सुरवर तीर्थरूप ॥2॥ धन्य त्या नरनारी मुखीं नाम ध्यान । आनंदें भवन गर्जतसे ॥3॥ धन्य पशु पक्षी कीटक पाषाण । अवघा नारायण अवतरला ॥4॥ तुका ह्मणे धन्य संसारातें आलीं । हरिरंगीं रंगलीं सर्वभावें ॥5॥ 1730 मायबाप करिती चिंता । पोर नाइके सांगतां ॥1॥ नको जाऊं देउळासी । नेतो बागुल लोकांसी ॥ध्रु.॥ कर्णद्वारें पुराणिक। भुलवी शब्दें लावी भीक ॥2॥ वैष्णवां संगती । हातीं पडलीं नेणों किती ॥3॥ आह्मां कैंचा मग । करिसी उघडियांचा संग ॥4॥ तुका ह्मणे जाणें नरका । त्यांचा उपदेश आइका ॥5॥ 1731 मन माझें चपळ न राहे निश्चळ । घडी एकी पळ िस्थर नाहीं ॥1॥ आतां तूं उदास नव्हें नारायणा । धांवें मज दीना गांजियेलें ॥ध्रु.॥ धांव घालीं पुढें इंिद्रयांचे ओढी । केलें तडातडी चित्त माझें ॥2॥ तुका ह्मणे माझा न चले सायास । राहिलों हे आस धरुनी तुझी ॥3॥ 1732 मागतियाचे दोनि च कर । अमित भांडार दातियाचें ॥1॥ काय करूं आतां कासयांत भरूं । हा मज विचारु पडियेला ॥ध्रु.॥ एकें सांटवणें प्रेमें वोसंडलीं । जिव्हा हे भागली करितां माप ॥2॥ तुका ह्मणे आतां आहे तेथें असो । अंखुनियां बैसों पायांपाशीं ॥3॥ 1733 जिचें पीडे बाळ । प्राण तयेचा विकळ ॥1॥ ऐसा मातेचा स्वभाव । सूत्र दोरी एक जीव ॥ध्रु.॥ सुखाची विश्रांती । उमटे मातेचिये चित्तीं ॥2॥ तुका ह्मणे संत । तुह्मी बहु कृपावंत ॥3॥ 1734 यावें माहेरास । हे च सर्वकाळ आस ॥1॥ घ्यावी उिच्छष्टाची धणी । तीर्थ इच्छी पायवणी ॥ध्रु.॥ भोग उभा आड । आहे तोंवरी च नाड ॥2॥ तुका ह्मणे देवें । माझें सिद्धी पाववावें ॥3॥ 1735 लेंकराचें हित । वाहे माउलीचें चित्त ॥1॥ ऐसी कळवऑयाची जाती । करी लाभेंविण प्रीती ॥ध्रु.॥ पोटीं भार वाहे। त्याचें सर्वस्व ही साहे ॥2॥ तुका ह्मणे माझें । तैसे तुह्मां संतां ओझें ॥3॥ 1736 आह्मां गांजी जन । तरि कां मेला नारायण ॥1॥ जालों पोरटीं निढळें । नाहीं ठाव बुड आळें ॥ध्रु.॥ आह्मीं जना भ्यावें। तरि कां न लाजिजे देवें ॥2॥ तुका ह्मणे देश । जाला देवाविण ओस ॥3॥ 1737 तुह्मी पाय संतीं । माझे ठेवियेले चित्तीं ॥1॥ आतां बाधूं न सके काळ । जालीं विषम शीतळ ॥ध्रु.॥ भय नाहीं मनीं । देव वसे घरीं रानीं ॥2॥ तुका ह्मणे भये । आतां स्वप्नीं ही नये ॥3॥ 1738 काळाचे ही काळ । आह्मी विठोबाचे लडिवाळ ॥1॥ करूं सत्ता सर्वां ठायी । वसों निकटवासें पायीं ॥ध्रु.॥ ऐसी कोणाची वैखरी । वदे आमुचे समोरी ॥2॥ तुका ह्मणे बाण । हातीं हरिनाम तीक्षण ॥3॥ 1739 जन्मा येऊन उदार जाला । उद्धार केला वंशाचा । मेळवूनि धन मेळवी माती । सदा विपत्ती भोगीतसे ॥1॥ नाम घेतां न मिळे अन्न । नव्हे कारण देखिलिया । धर्म करितां ऐके कानीं । बांधे निजोनि डोकियासी ॥ध्रु.॥ घरा व्याही पाहुणा आला । ह्मणे त्याला बरें नाहीं । तुमचे गावीं वैद्य आहे । बैसोनि काय प्रयोजन ॥2॥ उजवूं किती होतिल पोरें । मरतां बरें ह्मणे यांसी । ह्मणऊनि देवा नवस करी । दावी घरींहुनि बोनें ॥3॥ पर्वकाळीं भट घरासी आला । बोंब घाला ह्मणे पोरां । तुमचा उणा होइऩल वांटा । काळ पिठासी आला ॥4॥ दाढी करितां अडका गेला । घरांत आला बाइलेपें । ह्मणे आतां उगवीं मोडी । डोइऩ बोडीं आपुली ॥5॥ तीर्थ स्वप्नीं नेणें गंगा । पूजन लिंगा गांविंचिया । आडकुनि दार बैसे दारीं। आल्या घर ह्मणे ओस ॥6॥ तुका ह्मणे ऐसे आहेत गा हरी। या ही तारीं जीवांसी । माझ्या भय वाटे चित्तीं । नरका जाती ह्मणोनि ॥7॥ 1740 जाणे वर्तमान । परि तें न वारे त्याच्याने ॥1॥ तो ही कारणांचा दास । देव ह्मणवितां पावे नास ॥ध्रु.॥ वेची अनुष्ठान। सिद्धी कराया प्रसन्न ॥2॥ तुका ह्मणे त्याचें । मुदल गेलें हाटवेचें ॥3॥ 1741 घातला दुकान । पढीये तैसा आहे वान ॥1॥ आह्मी भांडारी देवाचे । द्यावें घ्यावें माप वाचे ॥ध्रु.॥ उगवूं जाणों मोडी । जाली नव्हे त्याची जोडी ॥2॥ तुका ह्मणे पुडी । मोल तैसी खरी कुडी ॥3॥ 1742 सादाविलें एका । सरें अवघियां लोकां ॥1॥ आतां आवडीचे हातीं । भेद नाहीं ये पंगती ॥ध्रु.॥ मोकळी च पोतीं । नाहीं पुसायाची गुंती ॥2॥ तुका ह्मणे बरा । आहे ढसाळ वेव्हारा ॥3॥ 1743 तडामोडी करा । परि उत्तम तें भरा ॥1॥ जेणें खंडे एके खेपे । जाय तेथें लाभें वोपे ॥ध्रु.॥ दाविल्या सारिखें । मागें नसावें पारिखें ॥2॥ मागें पुढें ॠण । तुका ह्मणे फिटे हीण ॥3॥ 1744 नसावें ओशाळ । मग मानिती सकळ ॥1॥ जाय तेथें पावे मान । चाले बोलिलें वचन ॥ध्रु.॥ राहों नेदी बाकी । दान ज्याचें त्यासी टाकी ॥2॥ होवा वाटे जना । तुका ह्मणे साटीं गुणां ॥3॥ अनघडसिद्धाच्या शब्देंकरून रामेश्वरभटाच्या शरीरीं दाह जाला तो ज्यानें शमला तो अभंग ॥ 1 ॥ 1745 चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्र हे न खाती सर्प तया ॥1॥ विष तें अमृत अघातें हित । अकर्तव्य नीत होय त्यासी ॥ध्रु.॥ दुःख तें देइऩल सर्व सुख फळ । होतील शीतळ अिग्नज्वाळा ॥2॥ आवडेल जीवां जीवाचे परी । सकळां अंतरीं एक भाव ॥3॥ तुका ह्मणे कृपा केली नारायणें । जाणियेते येणें अनुभवें ॥4॥ 1746 लाज वाटे मज मानिती हे लोक । हें तों नाहीं एक माझे अंगी ॥1॥ मजुनि झिजलों मापाचिया परी । जाळावी हे थोरी लाभाविण ॥ध्रु.॥ कोमळ कंटक तीक्षण अगरीं । पोचट ते वरी अंगकांति ॥2॥ चित्रींचे लेप शृंगारिलें निकें । जीवेंविण फिकें रूप त्याचें ॥3॥ तुका ह्मणे दिसें वांयां गेलों देवा । अनुभव ठावा नाहीं तेणें ॥4॥ 1747 बोलविसी माझें मुख । परी या जना वाटे दुःख ॥1॥ जया जयाची आवडी । तया लागीं तें चरफडी ॥ध्रु.॥ कठीण देतां काढा । जल्पे रोगी मेळवी दाढा ॥2॥ खाऊं नये तें चि मागे । निवारितां रडों लागे ॥3॥ वैद्या भीड काय । अतित्याइऩ जीवें जाय ॥4॥ नये भिडा सांगों आन । पथ्य औषधाकारण ॥5॥ धन माया पुत्र दारा । हे तों आवडी नरका थारा ॥6॥ तुका ह्मणे यांत । आवडे ते करा मात ॥7॥ 1748 पतिव्रते आनंद मनीं । सिंदळ खोंचे व्यभिचारवचनीं ॥1॥ जळो वर्म लागो आगी । शुद्धपण भलें जगीं ॥ध्रु.॥ सुख पुराणीं आचारशीळा । दुःख वाटे अनर्गळा ॥2॥ शूरा उल्हास अंगीं । गांढएा मरण ते प्रसंगीं ॥3॥ शुद्ध सोनें उजळे अगी । हीन काळें धांवे रंगीं ॥4॥ तुका ह्मणे तो चि हिरा । घनघायें निवडे पुरा ॥5॥ 1749 चालिती आड वाटा । आणिकां द्राविती जे नीटा ॥1॥ न मनीं तयांचे उपकार । नाहीं जोडा तो गंव्हार ॥ध्रु.॥ विष सेवूनि वारी मागें । प्राण जातां जेणें संगें ॥2॥ बुडतां हाक मारी । ठाव नाहीं आणिकां वारी ॥3॥ तुका ह्मणे न करीं हिंका । गुण घेऊन अवगुण टाका ॥4॥ 1750 कुळींचे दैवत ज्याचें पंढरीनाथ । होइऩन दासीसुत त्याचे घरीं ॥1॥ शुद्ध यातिकुळवर्णा चाड नाहीं । करीं भलते ठायीं दास तुझा ॥ध्रु.॥ पंढरीस कोणी जाती वारेकरी । होइऩन त्यांचे घरीं पशुयाति ॥2॥ विठ्ठलचिंतन दिवसरात्रीं ध्यान । होइऩन पायतन त्याचे पायीं ॥3॥ तुळसीवृंदावन जयाचे अंगणीं । होइन केरसुणी त्याचे घरीं ॥4॥ तुका ह्मणे हा चि भाव माझ्या चित्तीं । नाहीं आणिकां गती चाड मज ॥5॥ 1751 अवघिया चाडा कुंटित करूनि । लावीं आपुली च गोडी । आशा मनसा तृष्णा कल्पना । करूनियां देशधडी । मीतूंपणापासाव गुंतलों । मिथ्या संकल्प तो माझा तोडीं । तुझिये चरणीं माझे दोन्ही पक्ष । अवघी करुनि दाखवीं पिंडी रे रे ॥1॥ माझें साच काय केलें मृगजळ । वर्णा याती कुळ अभिमान । कुमारी भातुकें खेळती कवतुकें । काय त्यांचें साचपण ॥ध्रु.॥ वेगळाल्या भावें चित्ता तडातोडी । केलों देशधडी मायाजाळें । गोत वित्त माय बाप बहिणी सुत । बंधुवर्ग माझीं बाळें । एका एक न धरी संबंध पुरलिया । पातलिया जवळी काळें । जाणोनियां त्याग सर्वस्वें केला। सांभाळीं आपुलें जाळें ॥2॥ एकां जवळी धरी आणिकां अंतरीं । तीं काय सोयरीं नव्हतीं माझीं । एकांचे पाळण एकांसी भांडण । चाड कवणिये काजीं । अधिक असे उणें कवण कवण्या गुणें । हे माव न कळे चि तुझी । ह्मणोनि चिंतनीं राहिलों श्रीपती। तुका ह्मणे भाक माझी ॥3॥ 1752 आणिकां छळावया जालासी शाहाणा । स्वहिता घातले खानें । आडिके पैके करूनि सायास । कृपणें सांचलें धन। न जिरे क्षीर श्वानासी भिक्षतां । याती तयाचा गुण । तारुण्यदशे अधम मातला । दवडी हात पाय कान ॥1॥ काय जालें यांस वांयां कां ठकले । हातीं सांपडलें टाकीतसे । घेउनि स्फटिकमणी टाकी चिंतामणी । नागवले आपुले इच्छे ॥ध्रु.॥ सिद्धीं सेविलें सेविती अधम । पात्रासारिखे फळ । सिंपिला मोतीं जन्मलें स्वाती । वरुषलें सर्वत्र जळ । कापुस पट नये चि कारणा । तयास पातला काळ । तें चि भुजंगें धरिलें कंठीं । मा विष जालें त्याची गरळ ॥2॥ भक्षूनि मिष्टान्न घृतसाकर । सहित सोलुनि केळें । घालुनियां घसां अंगोिळया। हाते वांत करू बळें । कुंथावयाची आवडी बोंबा । उन्हवणी रडवी बाळें । तुका ह्मणे जे जैसें करिती । ते पवती तैसीं च फळें ॥3॥ 1753 चंदनाचे गांवीं सर्पांच्या वसति । भोगिते ते होती द्वीपांतरीं ॥1॥ एका ओझें एका लाभ घडे देवा । संचिताचा ठेवा वेगळाला ॥ध्रु.॥ क्षीराची वसति अशुद्ध सेवावें । जवळी तें जावें भोगें दुरी ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसी बुिद्ध ज्याची जड । त्याहुनि दगड बरे देवा ॥3॥ 1754 तुज दिलें आतां करीं यत्न याचा । जीवाभाव-वाचाकायामन ॥1॥ भागलों दातारा सीण जाला भारी । आतां मज तारीं शरणागता ॥ध्रु.॥ नेणतां सोसिली तयाची आटणी । नव्हतां ही कोणी कांहीं माझीं ॥2॥ वर्म नेणें दिशा हिंडती मोकट । इंिद्रयें सुनाट दाही दिशा ॥3॥ वेरझारीफेरा सिणलों सायासीं । आतां हृषीकेशी अंगिकारीं ॥4॥ तुका ह्मणे मन इंिद्रयांचे सोइऩ । धांवे यासी काइऩ करूं आतां ॥5॥ 1755 स्वयें पाक करी । संशय तो चि धरी । संदेहसागरीं। आणीक परी बुडती ॥1॥ जाणे विरळा एक । जालें तेथींचे हें सुख। देखिले बहुतेक । पुसतां वाट चुकले ॥ध्रु.॥ तो चि जाणे सोंवळें । शोधी विकल्पाचीं मुळें । नाचती पाल्हाळें । जे विटाळें कोंडिले ॥2॥ तो चि साधी संधी । सावध त्रिकाळ जो बुद्धी । संदेहाचा संधी। वेठी आणि करियेले ॥3॥ अखंड ते ध्यान । समबुिद्ध समाधान । सोंग वांयांविण । ते झांकून बैसती ॥4॥ करणें जयासाटीं । जो नातुडे कवणे आटी । तुका ह्मणे साटी । चित्तवित्तेंवांचूनि ॥5॥ 1756 माझिया संचिता । दृढ देखोनि बिळवंता । पळसी पंढरिनाथा । भेणे आतां तयाच्या ॥1॥ तरि मज कळलासी । नव्हतां भेटी जाणीवेसी । एक संपादिसी । मान करिसी लोकांत ॥ध्रु.॥ तरि हें प्रारब्ध जी गाढें । कांहीं न चले तयापुढें । काय तुज म्यां कोंडें । रें सांकडें घालावें ॥2॥ भोगधीपति क्रियमाण । तें तुज नांगवे अजून। तरि का वांयांविण । तुज म्यां सीण करावा ॥3॥ तुज नव्हतां माझें कांहीं । परि मी न संडीं भिHसोइऩ । हो कां भलत्या ठायीं । कुळीं जन्म भलतैसा ॥4॥ तूं भितोसि माझिया दोषा । कांहीं मागणें ते आशा । तुका ह्मणे ऐसा । कांहीं न धरीं संकोच ॥5॥ 1757 लोकमान देहसुख । संपित्तउपभोग अनेक । विटंबना दुःख । तुझिये भेटीवांचूनि ॥1॥ तरी मज ये भेट ये भेट । काय ठाकलासी नीट । थोर पुण्यें वीट । तुज दैवें चि लाधली ॥ध्रु.॥ काय ब्रह्मYाान करूं कोरडें । रितें मावेचें मापाडें । भेटीविण कुडें । तुझिये अवघें मज वाटे ॥2॥ आत्मिस्थतीचा विचार । काय करूं हा उद्धार। न देखतां धीर । चतुर्भुज मज नाहीं ।3॥ रिद्धीसिद्धी काय करूं । अथवा अगम्य विचारू । भेटीविण भारु । तुझिये वाटे मज यांचा ॥4॥ तुजवांचूनि कांहीं व्हावें । ऐसें नको माझिया जीवें। तुका ह्मणे द्यावें । दरुषण पायांचें ॥5॥ 1758 तुझा ह्मणवून तुज नेणें । ऐसें काय माझें जिणें॥1॥ तरि मज कवणाचा आधार । करोनियां राहों धीर ॥ध्रु.॥ काय शब्दीं चि ऐकिला । भेटी नव्हतां गा विठ्ठला ॥2॥ तुका ह्मणे आतां । अभय देइप पंढरिनाथा ॥3॥ 1759 उद्धवअक्रूरासी । आणीक व्यासआंबॠषी । रुक्मांगदाप्रल्हादासी । दाविलें तें दाखवीं ॥1॥ तरि मी पाहेन पाहेन। तुझे श्रीमुखचरण । उताविळ मन । तयाकारणें तेथें ॥ध्रु.॥ जनकश्रुतदेवा करीं । कैसा शोभलासी हरी । विदुराच्या घरीं । कण्या धरी कवतुकें ॥2॥ पांडवा अकांतीं । तेथें पावसी स्मरती । घातलें द्रौपदी । यागीं बिरडें चोळीचें ॥3॥ करी गोपीचें कवतुक । गाइऩगोपाळांसी सुख । दावीं तें चि मुख । दृष्टी माझ्या आपुलें ॥4॥ तरि तूं अनाथाचा दाता । मागतियां शरणागतां । तुका ह्मणें आतां। कोड पुरवीं हें माझें ॥5॥ 1760 मागता भिकारी जालों तुझे द्वारीं । देइप मज हरी कृपादान ॥1॥ प्रेम प्रीति नाम उचित करावें । भावें संचरावें हृदयामाजी ॥ध्रु.॥ सर्वभावें शरण आलों पांडुरंगा । कृपाळु तूं जगामाजी एक ॥2॥ तापत्रयें माझी तापविली काया । शीतळ व्हावया पाय तुझे ॥3॥ संबंधीं जनवाद पीडलों परोपरी । अंतरलों दुरी तुजसी तेणें ॥4॥ तुका ह्मणे आतां तुझा शरणागता । करावें सनाथ मायबापा ॥5॥ 1761 भाव नाहीं काय मुद्रा वाणी । बैसे बगळा निश्चळ ध्यानीं ॥1॥ न मनी नाम न मनी त्यासी । वाचाळ शब्द पिटी भासी ॥ध्रु.॥ नाहीं चाड देवाची कांहीं । छळणें टोंके तस्करघाइऩ ॥2॥ तुका ह्मणे त्याचा संग । नको शब्द स्पर्शअंग ॥3॥ 1762 दिनदिन शंका वाटे । आयुष्य नेणवतां गाढें ॥1॥ कैसीं भुललीं बापुडीं । दंबविषयांचे सांकडीं ॥ध्रु.॥ विसरला मरण। त्याची नाहीं आठवण ॥2॥ देखत देखत पाहीं । तुका ह्मणे आठव नाहीं ॥3॥ 1763 माझें मज आतां न देखें निरसतां । ह्मणऊन आधार केला । संसाराची आस सांडुनि लौकिक । जीव भाव तुज दिला । नव्हतीं माझीं कोणी मी कवणांचा । अर्थ मोहो सांडवला । तारीं मारीं करीं भलतें दातारा । होऊन तुझा आतां ठेलों रे ॥1॥ असो माझें कोडें तुज हे सांकडें । मी असेन निवाडें सुखरूप । बाळकासी चिंता काय पोटवेथा । जया शिरीं मायबाप ॥ध्रु.॥ पापपुण्यें श्रुति आटिल्या। शास्त्रांस न लगे चि ठाव । विधिनिषिधें गोविलीं पुराणें वेदांसी तो अहंभाव । ओंकाराचें मूळ व्यापिलें माया । तेथें न धरे च भाव । ह्मणऊन काबाड सांडिलें उपसतां । धरिलें तुझें चि नांव ॥2॥ तनमनइंिद्रयें ठेवूनि राहिलों । सर्व आशा तुझे पायीं । तप तीर्थ दान करवूं कवणा । हातीं अधीन तें मज काइऩ । आहिक्यें परत्रें चाड नाहीं सर्वथा । जन्म सदा मज देहीं । मायामोहपाश करीं विष तैसें । तुका ह्मणे माझ्याठायीं ॥3॥ 1764 तुझें नाम गोड नाम गोड । पुरे कोड सकळ ही ॥1॥ रसना येरां रसां विटे । घेतां घोट अधिक हें ॥ध्रु.॥ आणिकां रसें मरण गांठी । येणें तुटी संसारें ॥2॥ तुका ह्मणे आहार जाला। हा विठ्ठला आह्मांसी ॥3॥ 1765 धालों सुखें ढेकर देऊं । उमटे जेवूं तोंवरी ॥1॥ क्रीडा करूं निरांजनीं । न पुरे धणी हरिसवें ॥ध्रु.॥ अवघे खेळों अवघ्यामधीं । डाइप न पडों ऐसी बुिद्ध ॥2॥ तुका ह्मणे वांचवीत। आह्मां सत्ता समर्थ ॥3॥ 1766 एकल्या नव्हे खेळ चांग । धरिला संग ह्मणऊनि॥1॥ उमटे तेव्हां कळे नाद । भेदाभेद निवडेना ॥ध्रु.॥ दुसरा परी एक ऐसा । वजे रिसा निकुरें ही ॥2॥ तुका ह्मणे कळत्यां कळे । येर खेळे खेळ ह्मुण ॥3॥ 1767 बोलविले जेणें । तो चि याचें गुहए जाणे ॥1॥ मी तों काबाडाचा धनी । जेवूं मागावें थिंकोनि ॥ध्रु.॥ मजुराच्या हातें । माप जालें गेलें रितें ॥2॥ जाला पुरविता । पांडुरंग माझा पिता॥3॥ मायबापासवें । बाळें कौतुकें खेळावें ॥4॥ जैसा करिती धंदा । तैसा पडोनियां छंदा ॥5॥ त्याच्या साच गाइऩ ह्मैसी । येणें खेळावें मातीशीं ॥6॥ तुका ह्मणे बोल । माझा बोलतो विठ्ठल ॥7॥ 1768 कां हो तुह्मी माझी वदविली वाणी । नेदा हे निवडूनि पांडुरंगा ॥1॥ आणीक म्यां कोणां पुसावा विचार । मुळीं संवसार दुराविला ॥ध्रु.॥ स्वामिसेवा ह्मुण घेतली पदरीं । सांगितलें करीं कारण तें ॥2॥ तुका ह्मणें नाहीं शिकविलें जेणें । तो याच्या वचनें उगा राहे ॥3॥ 1769 सेवकासी आYाा स्वामीची प्रमाण । जोंवरी हा प्राण जाय त्याचा ॥1॥ आणिकांचा धाक न धरावा मनीं । निरोपावचनीं टळों नये ॥ध्रु.॥ समय सांभाळूनि आगळें उत्तर । द्यावें भेदी वज्र तपायरी ॥2॥ तुका ह्मणे तरी ह्मणवावें सेवक । खादलें तें हाक अन्न होय ॥3॥ 1770 नये पुसों आYाा केली एकसरें । आह्मांसी दुसरें आतां नाहीं ॥1॥ ज्याचें तो बिळवंत सर्व निवारिता । आह्मां काय चिंता करणें लागें ॥ध्रु.॥ बुद्धीचा जनिता विश्वाचा व्यापक । काय नाहीं एक अंगीं तया ॥2॥ तुका ह्मणे मज होइऩल वारिता । तरी काय सत्ता नाहीं हातीं ॥3॥ 1771 बिळवंत आह्मी समर्थाचे दास । घातली या कास किळकाळासी ॥1॥ तेथें मानसाचा कोण आला पाड । उलंघोनि जड गेलों आधीं ॥ध्रु.॥ संसाराचे बळी साधिलें निधान । मारिले दुर्जन षडवर्ग ॥2॥ तुका ह्मणे एक उरला धरिता ठाव । येर केले वाव तृणवत ॥3॥ 1772 एका गावें आह्मीं विठोबाचे नाम । आणिकांपें काम नाहीं आतां ॥1॥ मोडूनियां वाटा सूक्षम सगर । केला राज्यभार चाले ऐसा ॥ध्रु.॥ लावूनि मृदांग टाळश्रुतिघोष । सेवूं ब्रह्मरस आवडीनें ॥2॥ तुका ह्मणे महापातकी पतित । ऐसियांचे हित हेळामात्रें ॥3॥ 1773 वाचाचापल्ये बहु जालों कुशळ । नाहीं बीजमूळ हाता आलें ॥1॥ ह्मणोनि पंढरिराया दुखी होतें मन । अंतरींचे कोण जाणे माझें ॥ध्रु.॥ पूज्य जालों अंगा आला अभिमान । पुढील कारण खोळंबलें ॥2॥ तुका ह्मणे खूण न कळे चि निरुती। सांपडलों हातीं अहंकाराचे ॥3॥ 1774 आतां काढाकाढी करीं बा पंढरिराया । नाहीं तरी वांयां गेलों दास ॥1॥ जाणतां बैसलों दगडाचे नावे । तिचा धर्म घ्यावे प्राण हा चि ॥ध्रु.॥ मनाचा स्वभाव इंिद्रयांचे ओढी । पतनाचे जोडी वरी हांव ॥2॥ तुका ह्मणे जाली अंधऑयाची परी । आतां मज हरी वाट दावीं ॥3॥ 1775 सज्जन तो शब्द सत्य जो मानी । छळी दुर्जन आणिकांसी ॥1॥ एक गुण तो केला दोंठायीं । ज्याचा त्यास पाहीं जैसा तैसा ॥ध्रु.॥ भाविक शब्द बोले वाणीचा । लटिका वाचा वाचाळ तो ॥2॥ परउपकार घडे तो भला । नाठएाळ तया दया नाहीं ॥3॥ जाणीवंत तो पायरी जाणे । अधम तो नेणे खुंट जैसा॥4॥ हित तें अनहित केलें कैसें । तुका ह्मणे पिसें लागलें यास ॥5॥ 1776 तुझें नाम मुखीं न घेतां आवडी । जिव्हा ते चि घडी झडो माझी ॥1॥ हें मज देइप हें मज देइप । आणिक दुजें कांहीं न मगें तुज ॥ध्रु.॥ बहिर कान तुझी कीर्ती नाइकतां । पाय न देखतां जात डोळे ॥3॥ मना तुझें ध्यान नाहीं नित्य काळ । धिग तें चांडाळ जळो जळो ॥3॥ हातपाय तेणें पंथ न चलतां । जावे ते अनंता गळोनियां ॥4॥ तुजविण जिणें नाहीं मज चाड । तुका ह्मणे गोड नाम तुझें ॥5॥ 1777. ह्मणसी होऊनी नििंश्चता । हरूनियां अवघी चिंता । मग जाऊं एकांता भजन करूं । संसारसंभ्रमें आशा लागे पाठी । तेणें जीवा साटी होइऩल तुझ्या ॥1॥ सेकीं नाडसील नाडसील । विषयसंगें अवघा नाडसील । मागुता पडसील भवडोहीं ॥ध्रु.॥ शरीर सकळ मायेचा बांधा । यासी नाहीं कधीं अराणूक । करिती तडातोडी आंत बाहएात्कारीं । ऐसे जाती चारी दिवस वेगीं ॥2॥ मोलाची घडी जाते वांयांविण । न मिळे मोल धन देतां कोडी । जागा होइप करीं हिताचा उपाय । तुका ह्मणे हाय करिसी मग ॥3॥ 1778 कनवाळू कृपाळू भHांलागीं मोही । गजेंद्राचा धांवा तुवां केला विठाइऩ ॥1॥ पांडुरंगे ये वो पांडुरंगे । जीवाचे जिवलगे ये वो पांडुरंगे ॥ध्रु.॥ भHांच्या कैवारें कष्टलीस विठ्ठले । आंबॠषीकारणें जन्म दाहा घेतले ॥2॥ प्रल्हादाकारणें स्तंभीं अवतार केला । विदारूनि दैत्य प्रेमपान्हा पाजिला ॥3॥ उपमन्याकारणें कैसी धांवसी लवलाहीं । पाजी प्रेमपान्हा क्षीरसागराठायीं ॥4॥ कौरवीं पांचाळी सभेमाजी आणिली । वस्त्रहरणीं वस्त्रें कैसी जाली माउली ॥5॥ दुर्वास पातला धर्मा छळावया वनीं । धांवसी लवलाहीं शाखादेठ घेऊनि ॥6॥ कृपाळू माउली भुिHमुिHभांडार । करीं माझा अंगीकार तुका ह्मणे विठ्ठले ॥7॥ 1779 कवणा पाषाणासी धरूनि भाव । कवणावरी पाव ठेवूं आतां । ह्मणऊनि नििश्चत राहिलों मनीं । तूं चि सर्वां खाणी देखोनियां ॥1॥ कवणाचें कारण न लगे कांहीं । सर्वांठायीं तूं एक। कायावाचामन ठेविलें तुझ्या पायीं । आता उरलें काइऩ न दिसे देवा ॥ध्रु.॥ जळें जळ काय धोविलें एक । कवण तें पातक हरलें तेथें । पापपुण्य हे वासना सकळ । ते तुज समूळ समपिऩली ॥2॥ पितरस्वरूपी तूं चि जनादऩन। सव्य तें कवण अपसव्य । तुका ह्मणे जीत पिंड तुह्मां हातीं। देऊनि नििंश्चती मानियेली ॥3॥ 1780 सिणलों दातारा करितां वेरझारा । आतां सोडवीं संसारापासोनियां ॥1॥ न सुटे चि बाकी नव्हे झाडापाडा । घातलोंसें खोडा हाडांचिया ॥ध्रु.॥ मायबापें माझीं जीवाचीं सांगाती । तीं देतील हातीं काळाचिया ॥2॥ पडताळूनि सुरी बैसली सेजारीं । यमफासा करीं घेऊनिया ॥3॥ पाठी पोटीं एकें लागलीं सरसीं । नेती नरकापाशीं ओढूनियां ॥4॥ जन साहेभूत असे या सकळां । मी एक निराळा परदेशी ॥5॥ कोणा काकुलती नाहीं कोणे परी । तुजविण हरी कृपाळुवा ॥6॥ तुका ह्मणे मज तुझाची भरवसा । ह्मणऊनि आशा मोकलिली ॥7॥ 1781 देवाचा भH तो देवासी गोड । आणिकांसी चाड नाहीं त्याची । कवणाचा सोइरा नव्हे च सांगाती । अवघियां हातीं अंतरला ॥1॥ निष्काम वेडें ह्मणतील बापुडे । अवघियां सांकडें जाला कैसा । माझें ऐसें तया न ह्मणत कोणी । असे रानीं वनीं भलते ठायीं ॥ध्रु.॥ प्रातःस्नान करी विभूतिचर्चन । दखोनिया जन निंदा करी । कंठीं तुळसीमाळा बैसोनि निराळा । ह्मणती या चांडाळा काय जालें ॥2॥ गातां शंका नाहीं बैसे भलते ठायीं । शिव्या देती आइऩ बाप भाऊ । घरी बाइल ह्मणे कोठें व्याली रांड । बरें होतें शंड मरता तरी ॥3॥ जन्मोनि जाला अवघियां वेगळा । ह्मणोनि गोपाळा दुर्लभ तो । तुका ह्मणे जो संसारा रुसला । तेणें चि टाकिला सिद्धपंथ ॥4॥ 1782 कस्तुरी भिनली जये मृित्तके । तयेसी आणिके कैसी सरी ॥1॥ लोखंडाचे अंगीं लागला परिस । तया आणिकास कैसी सरी ॥2॥ तुका ह्मणे मी न वजें यातीवरी । पूज्यमान करीं वैष्णवांसी ॥ ।3॥ 1783 अनुहात ध्वनि वाहे सकळां पिंडीं । राम नाहीं तोंडीं कैसा तरे ॥1॥ सकळां जीवांमाजी देव आहे खरा । देखिल्या दुसरा विण न तरे ॥ध्रु.॥ Yाान सकळांमाजी आहे हें साच । भHीविण तें च ब्रह्म नव्हे ॥2॥ काय मुद्रा कळल्या कराव्या सांगतां । दीप न लगतां उन्मनीचा ॥3॥ तुका ह्मणे नका पिंडाचें पाळण । स्थापू नारायण आतुडेना ॥4॥ 1784 नेणें अर्थ कांहीं नव्हती माझे बोल । विनवितों कोपाल संत झणी ॥1॥ नव्हती माझे बोल बोले पांडुरंग । असे अंगसंगें व्यापूनिया ॥ध्रु.॥ मज मूढा शिH कैंचा हा विचार । निगमादिकां पार बोलावया ॥2॥ राम कृष्ण हरी मुकुंदा मुरारि । बोबडा उत्तरीं हें चि ध्यान ॥3॥ तुका ह्मणे गुरुकृपेचा आधार । पांडुरंगें भार घेतला माझा ॥4॥ 1785 देवासी लागे सकळांसी पोसावें । आह्मां न लगे खावें काय चिंता ॥1॥ देवा विचारावें लागे पापपुण्य । आह्मासी हे जन अवघें भलें ॥ध्रु.॥ देवासी उत्पित्त लागला संहार । आह्मां नाहीं फार थोडें काहीं ॥2॥ देवासी काम लागला धंदा । आह्मासी ते सदा रिकामीक ॥3॥ तुका ह्मणे आह्मी भले देवाहून । विचारितां गुण सर्वभावें ॥4॥ 1786 घेइऩन मी जन्म याजसाठीं देवा । तुझी चरणसेवा साधावया ॥1॥ हरिनामकीर्तन संतांचे पूजन । घालूं लोटांगण महाद्वारीं ॥ध्रु.॥ आनंदें निर्भर असों भलते ठायीं । सुखदुःख नाहीं चाड आह्मां ॥2॥ आणीक सायास न करीं न धरीं आस । होइऩन उदास सर्व भावें ॥3॥ मोक्ष आह्मां घरीं कामारी ते दासी । होय सांगों तैसी तुका ह्मणे ॥4॥ 1787 देवा तुज मज पण । पाहों आगळा तो कोण ॥1॥ तरी साच मी पतित । तूं च खोटा दिनानाथ । ग्वाही साधुसंत जन। करूनि अंगीं लावीन ॥ध्रु.॥ आह्मी धरिले भेदाभेद । तुज नव्हे त्याचा छेद ॥2॥ न चले तुझे कांहीं त्यास । आह्मी बळकाविले दोष ॥3॥ दिशा भरल्या माझ्या मनें । लपालासी त्याच्या भेणें ॥4॥ तुका ह्मणे चित्त । करी तुझी माझी नीत ॥5॥ 1788 लापनिकशब्दें नातुडे हा देव । मनिंचे गुहए भाव शुद्ध बोला ॥1॥ अंतरिंचा भेद जाणे परमानंद । जयासी संवाद करणें लागे ॥2॥ तुका ह्मणे जरी आपुलें स्वहित । तरी करीं चित्त शुद्धभावें ॥3॥ 1789 नव्हे ब्रह्मYाान बोलतां सिद्ध । जंव हा आत्मबोध नाहीं चित्तीं ॥1॥ काय करिसी वांयां लटिका चि पाल्हाळ । श्रम तो केवळ जाणिवेचा ॥ध्रु.॥ मी च देव ऐसें सांगसी या लोकां । विषयांच्या सुखा टोंकोनियां ॥2॥ अमृताची गोडी पुढिलां सांगसी। आपण उपवासी मरोनिया ॥3॥ तुका ह्मणे जरि राहील तळमळ । ब्रह्म तें केवळ सदोदित ॥4॥ 1790 गंगाजळा पाहीं पाठी पोट नाहीं । अवगुण तो कांहीं अमृतासी ॥1॥ रवि दीप कािळमा काय जाणे हिरा । आणिका तिमिरा नासे तेणे ॥ध्रु.॥ कर्पूरकांडणी काय कोंडा कणी । सिंधू मिळवणीं काय चाले ॥2॥ परिस चिंतामणि आणिकांचा गुणी । पालटे लागोनि नव्हे तैसा ॥3॥ तुका ह्मणे तैसे जाणा संतजन । सर्वत्र संपूर्ण गगन जैसें ॥4॥ 1791 परिस काय धातु । फेडितो निभ्रांतु लोहपांगु ॥1॥ काय तयाहूनि जालासी बापुडें । फेडितां सांकडें माझे एक ॥ध्रु.॥ कल्तपरु कोड पुरवितो रोकडा । चिंतामणि खडा चिंतिलें तें ॥2॥ चंदनांच्या वासें वसतां चंदन । होती काष्ठ आन वृक्षयाती ॥3॥ काय त्याचें उणें जालें त्यासी देतां । विचारीं अनंता तुका ह्मणे॥4॥ 1792 तोडुनि पुष्पवटिका फळवृक्षयाति । बाभळा राखती करूनि सार ॥1॥ कोण हित तेणें देखिलें आपुलें । आणीक पाहिलें सुख काइऩ ॥ध्रु.॥ धान्यें बीजें जेणें जािळलीं सकळें । पेरितो काळें जिरें बीज ॥2॥ मोडोनिया वाटा पुढिलांची सोय । आडरानें जाय घेउनि लोकां ॥3॥ विषाचें अमृत ठेवूनियां नाम । करितो अधम ब्रह्महत्या ॥4॥ तुका ह्मणे त्यास नाइके सांगतां । तया हाल करितां पाप नाहीं ॥5॥ 1793 संसाराच्या भेणें । पळों न लाहेसें केलें ॥1॥ जेथें तेथें आपण आहे । आह्मीं करावें तें काये ॥ध्रु.॥ एकांतींसी ठाव । तिहीं लोकीं नाहीं वाव ॥2॥ गांवा जातों ऐसें । न लगे ह्मणावें तें कैसें ॥3॥ स्वप्नाचे परी । जागा पाहे तंव घरीं ॥4॥ तुका ह्मणे काये । तुझे घेतले म्यां आहे ॥5॥ 1794 आण काय सादर । विशीं आह्मां कां निष्ठ‍ ॥1॥ केलें भH तैसें देइप । तुझें प्रेम माझ्याठायीं ॥ध्रु.॥ काय पंगतीस कोंडा । एकांतासी साकरमांडा ॥2॥ काय एकपण । पोतां घालूनि गांठी खूण ॥3॥ काय घ्यावें ऐसें । त्या आपण अनारिसें ॥4॥ तुका ह्मणे मधीं । आतां तोडूं भेद बुद्धी ॥5॥ 1795 चित्त तुझ्या पायीं । ठेवुनि जालों उतराइऩ ॥1॥ परि तूं खोटा केशीराजा । अंतपार न कळे तुझा ॥ध्रु.॥ आह्मी सर्वस्वें उदार । तुज देऊनियां धीर ॥2॥ इंिद्रयांची होळी । संवसार दिला बळी ॥3॥ न पडे विसर । तुझा आह्मां निरंतर ॥4॥ प्रेम एकासाटी। तुका ह्मणे न वेचे गांठी ॥5॥ 1796 आह्मी पतित ह्मणोनि तुज आलों शरण । करितों चिंतन दिवस रात्रीं । नाहीं तरी मज काय होती चाड । धरावया भीड तुज चित्तीं ॥1॥ आह्मां न तारावें तुह्मी काय करावें । सांगीजोजी भावें नारायणा ॥ध्रु.॥ अन्याय एकाचा अंगीकार करणें। तया हातीं देणें लाज ते चि । काय ते शूरत्व मिरवूनि बोलणें । जनामाजी दावणें बळरया ॥2॥ पोहएा अन्नछत्र घालूनियां घरीं । दंडितो बाहेरी आलियासी । नव्हे कीर्त कांहीं न माने लोकां । काय विटंबणा तैसी ॥3॥ प्रत्यक्षासी काय द्यावें हें प्रमाण । पाहातां दर्पण साक्ष काइऩ । तुका ह्मणे तरी आह्मां का न कळे । तरलों किंवा आह्मी नाहीं ॥4॥ 1797 काग बग रिठा मारिले बाळपणीं । अवघी दैत्यखाणी बुडविली ॥1॥ तो मज दावा तो मज दावा । नंदनंदन जीवा आवडे तो ॥ध्रु.॥ गोवर्धन गिरी उचलिला करीं । गोकुळ भीतरी राखियेलें ॥2॥ बघुनि भौमासुरा आणिल्या गोपांगना । राज्य उग्रसेना मथुरेचें ॥3॥ पांडव जोहरीं राखिले कुसरी । विवराभीतरीं चालविले॥4॥ तुका ह्मणे हा भHांचा कृपाळ । दुष्टजना काळ नारायण ॥5॥ 1798 तुजविण देवा । कोणा ह्मणे माझी जिव्हा ॥1॥ तरि हे हो कां शतखंड । पडो झडोनियां रांड ॥ध्रु.॥ कांहीं इच्छेसाटीं । करिल वळवळ करंटी ॥2॥ तुका ह्मणे कर । कटीं तयाचा विसर॥3॥ 1799 आह्मां सर्वभावें हें चि काम । न विसंभावें तुझें नाम॥1॥ न लगे करावी हे चिंता । तरणें करणें काय आतां॥ध्रु.॥ आसनीं भोजनीं शयनीं । दुजें नाहीं ध्यानीं मनीं ॥2॥ तुका ह्मणे कृपानिधी । माझी तोडिली उपाधी ॥3॥ 1800 नव्हें कांहीं कवणाचा । भाव जाणवला साचा ॥1॥ ह्मणोनि तुझ्या पायीं । जीव ठेविला निश्चयीं ॥ध्रु.॥ शरीर जायाचें कोंपट । याची काय खटपट ॥2॥ तुका ह्मणे वांयांविण । देवा कळों आला सीण ॥3॥ 94lj7q2f90kgw7hggbjr4y3o0celbms 0 1542 36721 30471 2026-09-08T06:37:41Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36721 wikitext text/x-wiki 2701 चोराचिया धुडका मनीं । वसे ध्यानीं लंछन ॥1॥ ऐशा आह्मीं करणें काय । वरसो न्यायें पर्जन्य ॥ध्रु.॥ ज्याच्या बैसे खतावरी । ते चुरचुरी दुखवूनि ॥2॥ तुका ह्मणे ज्याची खोडी । त्याची जोडी त्या पीडी ॥3॥ 2702 बुिद्धहीना उपदेश । तें तें विष अमृतीं ॥1॥ हुंगों नये गो†हवाडी । तेथें जोडी विटाळ ॥ध्रु.॥ अळसियाचे अंतर कुडें। जैसें मढें निष्काम ॥2॥ तुका ह्मणे ऐशा हाती । मज श्रीपती वांचवा ॥3॥ 2703 न करीं तुमची सेवा । बापुडें मी पण देवा । बोलिलों तो पाववा । पण सिद्धी सकळ ॥1॥ आणीक काय तुह्मां काम । आह्मां नेदा तरी प्रेम । कैसे धर्माधर्म । निश्चयेंसी रहाती ॥ध्रु.॥ आह्मीं वेचलों शरीरें । तुझी बीज पेरा खरें । संयोगाचें बरें । गोड होतें उभयतां ॥3॥ एका हातें टाळी । कोठें वाजते निराळी । जाला तरी बळी । स्वामीविण शोभेना ॥3॥ रूपा यावे जी अनंता । धरीन पुटाची त्या सत्ता । होइऩन सरता । संतांमाजी पोसणा ॥4॥ ठेविलें उधारा । वरी काय तो पातेरा । तुका ह्मणे बरा । रोकडा चि निवाड ॥5॥ 2704. भुके नाहीं अन्न । मेल्यावरी पिंडदान ॥1॥ हे तों चाळवाचाळवी । केलें आपण चि जेवी ॥ध्रु.॥ नैवेद्याचा आळ । वेच ठाकणीं सकळ ॥2॥ तुका ह्मणे जड । मज न राखावें दगड ॥3॥ 2705 सर्व भाग्यहीन । ऐसें सांभािळलों दीन ॥1॥ पायीं संतांचे मस्तक । असों जोडोनि हस्तक ॥ध्रु.॥ जाणें तरि सेवा । दीन दुर्बळ जी देवा ॥2॥ तुका ह्मणे जीव । समर्पून भाकीं कींव ॥3॥ 2706 भाग्याचा उदय । ते हे जोडी संतपाय ॥1॥ येथूनिया नुठो माथा । मरणांवाचूनि सर्वथा ॥ध्रु.॥ होइप बळकट । माझ्या मना तूं रे धीट ॥2॥ तुका ह्मणे लोटांगणीं । भिHभाग्यें जाली धणी ॥3॥ 2707 नाहीं तरी आतां कैचा अनुभव । जालासीं तूं देव घरघेणा ॥1॥ जेथें तेथें देखें लांचाचा पर्वत । घ्यावें तरि चित्त समाधान ॥ध्रु.॥ आधीं वरी हात या नांवें उदार । उसण्याचे उपकार फिटाफीट ॥2॥ तुका ह्मणे जैसी तैसी करूं सेवा । सामर्थ्य न देवा पायांपाशीं ॥3॥ 2708 आह्मी सर्वकाळ कैंचीं सावधानें । वेवसायें मन अभ्यासलें ॥1॥ तरी ह्मणा मोट ठेविली चरणीं । केलों गुणागुणीं कासावीस ॥ध्रु.॥ याचे कानसुळीं मारीतसे हाका । मज घाटूं नका मधीं आतां ॥2॥ तुका ह्मणे निद्रा जागृति सुषुिप्त । तुह्मी हो श्रीपती साक्षी येथें ॥3॥ 2709 नसता चि दाउनि भेव । केला जीव हिंपुटी ॥1॥ जालों तेव्हां कळलें जना । वाउगा हा आकांत ॥ध्रु.॥ गंवसिलों पुढें मागें लागलागे पावला ॥2॥ तुका ह्मणे केली आणि । सलगीच्यांनी सन्मुख ॥3॥ 2710 हें का आह्मां सेवादान । देखों सीण विषमाचा ॥1॥ सांभाळा जी ब्रीदावळी । तुह्मीं कां कळीसारिखे ॥ध्रु.॥ शरणागत वै†या हातीं । हे नििंश्चती देखिली ॥2॥ तुका ह्मणे इच्छीं भेटी । पाय पोटीं उफराटे ॥3॥ 2711 कां हो आलें नेणों भागा । पांडुरंगा माझिया ॥1॥ उफराटी तुह्मां चाली । क्रिया गेली सत्याची ॥ध्रु.॥ साक्षी हेंगे माझें मन । आर्त कोण होतें तें ॥2॥ तुका ह्मणे समर्थपणे । काय नेणें करीतसां ॥3॥ 2712 शकुनानें लाभ हानि । येथूनि च कळतसे ॥1॥ भयारूढ जालें मन । आतां कोण विश्वास ॥ध्रु.॥ प्रीत कळे आलिंगनीं। संपादनीं अत्यंत ॥2॥ तुका ह्मणे मोकलिलें । कळों आलें बरवें हें॥3॥ 2713 नव्हेव निग्रह देहासी दंडण । न वजे भूकतान सहावली ॥1॥ तरि नित्य नित्य करीं आळवण । माझा अभिमान असों द्यावा ॥ध्रु.॥ नाहीं विटािळलें कायावाचामन । संकल्पासी भिन्न असें चि या ॥2॥ तुका ह्मणे भवसागरीं उतार । कराया आधार इच्छीतसें ॥3॥ 2714 ऐकिली कीिर्त्त संतांच्या वदनीं । तरि हें ठाकोनि आलों स्थळ ॥1॥ मागिला पुढिला करावें सारिखें । पालटों पारिखें नये देवा ॥ध्रु.॥ आह्मासी विश्वास नामाचा आधार । तुटतां हे थार उरी नाहीं ॥2॥ तुका ह्मणे येथें नसावें चि दुजें । विनंती पंढरिराजें परिसावी हे ॥3॥ 2715 मोलाचें आयुष्य वेचतसे सेवे । नुगवतां गोवे खेद होतो ॥1॥ उगवूं आलेति तुह्मीं नारायणा । परिहार या सिणा निमिस्यांत ॥ध्रु.॥ लिगाडाचे मासी न्यायें जाली परी । उरली ते उरी नाहीं कांहीं ॥2॥ तुका ह्मणे लाहो साधीं वाचाबळें । ओढियेलों काळें धांव घाला ॥3॥ 2716 ह्मणऊनि जालों क्षेत्रींचे संन्यासी । चित्त आशापाशीं आवरूनि ॥1॥ कदापि ही नव्हे सीमा उल्लंघन । केलें विसर्जन आव्हानीं च ॥ध्रु.॥ पारिखा तो आतां जाला दुजा ठाव । दृढ केला भाव एकविध ॥2॥ तुका ह्मणे कार्यकारणाचा हेवा । नाहीं जीव देवा समपिऩला ॥3॥ 2717 विभ्रंशिली बुिद्ध देहांत जवळी । काळाची अकाळीं वायचाळा ॥1॥ पालटलें जैसें देंठ सोडी पान । पिकलें आपण तयापरी ॥ध्रु.॥ न मारितां हीन बुिद्ध दुःख पावी । माजल्याची गोवी तयापरी ॥2॥ तुका ह्मणे गळ लागलिया मत्स्या । तळमळेचा तैसा लवलाहो ॥3॥ 2718 न वजावा तो काळ वांयां । मुख्य दया हे देवा ॥1॥ ह्मणऊनि जैसें तैसें । रहणी असें पायांचे ॥ध्रु.॥ मोकळें हे मन कष्ट। करी नष्ट दुर्जन ॥2॥ तुका ह्मणे कांहीं नेणें । न वजें येणेंपरी वांयां ॥3॥ 2719 कल्पतरूअंगीं इिच्छलें तें फळ । अभागी दुर्बळ भावें सिद्धी ॥1॥ धन्य त्या जाती धन्य त्या जाती । नारायण चित्तीं सांठविला ॥ध्रु.॥ बीजाऐसा द्यावा उदकें अंकुर । गुणाचे प्रकार ज्याचे तया ॥2॥ तुका ह्मणे कळे पारखिया हिरा । ओझें पाठी खरा चंदनाचें ॥3॥ 2720 उकरडा आधीं अंगीं नरकाडी । जातीची ते जोडी ते चि चित्तीं ॥1॥ कासयानें देखे अंधळा माणिकें । चवीविण फिके वांयां जाय ॥ध्रु.॥ काय जाणे विष पालटों उपचारें । मुखासी अंतर तों चि बरें ॥2॥ तुका ह्मणे काय उपदेश वेडएा । संगें होतो रेडएासवें कष्ट ॥3॥ 2721 जया शिरीं कारभार । बुिद्ध सार तयाची ॥1॥ वर्ते तैसें वर्ते जन । बहुतां गुण एकाचा ॥ध्रु.॥ आपणीयां पाक करी । तो इतरीं सेविजे ॥2॥ तुका ह्मणे शूर राखे । गाढएा वाखेसांगातें॥3॥ 2722 एक एका साहए करूं । अवघें धरूं सुपंथ ॥1॥ कोण जाणे कैसी परी । पुढें उरी ठेवितां ॥ध्रु.॥ अवघे धन्य होऊं आता । स्मरवितां स्मरण ॥2॥ तुका ह्मणे अवघी जोडी । ते आवडा चरणांची ॥3॥ 2723 फळकट तो संसार । येथें सार भगवंत ॥1॥ ऐसें जागवितों मना । सरसें जनासहित ॥ध्रु.॥ अवघें निरसूनि काम । घ्यावें नाम विठोबाचें ॥2॥ तुका ह्मणे देवाविण । केला सीण तो मिथ्या ॥3॥ 2724 सुधारसें ओलावली । रसना धाली न धाय ॥1॥ कळों नये जाली धणी । नारायणीं पूर्णता ॥ध्रु.॥ आवडे तें तें च यासी । ब्रह्मरसीं निरसें ॥2॥ तुका ह्मणे बहुतां परी । करूनि करीं सेवन ॥3॥ 2725 असंतीं कांटाळा हा नव्हे मत्सर । ब्रह्म तें विकारविरहित॥1॥ तरि ह्मणा त्याग प्रतिपादलासे । अनादि हा असे वैराकार ॥ध्रु.॥ सिजलें हिरवें एका नांवें धान्य । सेवनापें भिन्न निवडे तें ॥2॥ तुका ह्मणे भूतीं साक्ष नारायण । अवगुणीं दंडण गुणीं पुजा ॥3॥ 2726 आपुलें आपण जाणावें स्वहित । जेणें राहे चित्त समाधान ॥1॥ बहुरंगें माया असे विखरली । कुंटित चि चाली होतां बरी ॥ध्रु.॥ पूजा ते अबोला चित्ताच्या प्रकारीं । भाव विश्वंभरीं समर्पावा ॥2॥ तुका ह्मणे गेला फिटोनियां भेव । मग होतो देव मनाचा चि ॥3॥ 2727 असोनि न कीजे अलिप्त अहंकारें । उगी च या भारें कुंथाकुंथी ॥1॥ धांवा सोडवणें वेगीं लवकरी । मी तों जालों हरी शिHहीन ॥ध्रु.॥ भ्रमल्यानें दिसें बांधल्याचेपरी । माझें मजवरी वाहोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे धांव घेतलीसे सोइऩ । आतां पुढें येइप लवकरी ॥3॥ 2728 आपुल्याचा भोत चाटी । मारी करंटीं पारिख्या॥1॥ ऐसें जन भुललें देवा । मिथ्या हेवा वाढवी ॥ध्रु.॥ गळ गिळी आविसें मासा । प्राण आशा घेतला ॥2॥ तुका ह्मणे बोकडमोहो । धरी पहा हो खाटिक ॥3॥ 2729 विषय तो मरणसंगीं । नेणे सुटिका अभागी ॥1॥ शास्त्राचा केला लुंडा । तोंडीं पाडियेला धोंडा ॥ध्रु.॥ अगदीं मोक्ष नाहीं ठावा । काय सांगावें गाढवा ॥2॥ तुका ह्मणे ग्यानगड । सुखें देवा पावेना नाड ॥3॥ 2730 मी च विखळ मी च विखळ । येर सकळ बहु बरें॥1॥ पाहिजे हें क्षमा केलें । येणें बोलें विनवणी ॥ध्रु.॥ मी च माझें मी च माझें । जालें ओझें अन्याय ॥2॥ आधीं आंचवला आधीं आंचवला । तुका जाला निमनुष्य ॥3॥ 2731 येणें जाणें तरी । राहे देव कृपा करी ॥1॥ ऐसें तंव पुण्य नाहीं । पाहातां माझे गांठी कांहीं ॥ध्रु.॥ भय निवारिता कोण वेगळा अनंता ॥2॥ तुका ह्मणे वारे भोग । वारी तरी पांडुरंग ॥3॥ 2732 भल्याचें कारण सांगावें स्वहित । जैसी कळे नीत आपणासी ॥1॥ परी आह्मी असों एकाचिये हातीं । नाचवितो चित्तीं त्याचें तैसें ॥ध्रु.॥ वाट सांगे त्याच्या पुण्या नाहीं पार । होती उपकार अगणित ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी बहु कृपावंत । आपुलें उचित केलें संतीं ॥3॥ 2733 लावूनियां पुष्टी पोरें । आणि करकर कथेमाजी ॥1॥ पडा पायां करा विनंती । दवडा हातीं धरोनियां ॥ध्रु.॥ कुर्वाळूनि बैसे मोहें । प्रेम कां हे नासीतसे ॥2॥ तुका ह्मणे वाटे चित्त । करा फजित ह्मणऊनि ॥3॥ 2734 पुण्य उभें राहो आतां । संताचें याकारणें ॥1॥ पंढरीचे लागा वाटे । सखा भेटे विठ्ठल ॥ध्रु.॥ संकल्प हे यावे फळा । कळवळा बहुतांचा ॥2॥ तुका ह्मणे होऊनि क्षमा । पुरुषोत्तमा अपराध ॥3॥ 2735 आइकिली मात । पुरविले मनोरथ ॥ ॥ प्रेम वाढविलें देवा । बरवी घेऊनियां सेवा ॥ध्रु.॥ केली विनवणी । तैसी पुरविली धणी ॥2॥ तुका ह्मणे काया । रसा कुरोंडी वरोनियां ॥3॥ 2736 संतांची स्तुति ते दर्शनाच्या योगें । पडिल्या प्रसंगें ऐसी कीजें ॥1॥ संकल्प ते सदा स्वामीचे चि चित्तीं । फाकों नये वृित्त अखंडित ॥ध्रु.॥ दास्यत्व तें असे एकविध नांवें । उरों नये जीवें भिन्नत्वासी ॥2॥ निज बीजा येथें तुका अधिकारी । पाहिजे तें पेरी तये वेळे ॥3॥ 2737 सेजेचा एकांत आगीपाशीं कळे । झांकिलिया डोळे अधःपात ॥1॥ राहो अथवा मग जळो अगीमधीं । निवाडु तो आधीं होऊनि गेला ॥ध्रु.॥ भेणें झडपणी नाहीं येथें दुजें । पादरधिटा ओझें हतियारें ॥2॥ तुका ह्मणे मज नाहीं जी भरवसा । तोवरि सहसा निवाडु तो ॥3॥ 2738 न सरे भांडार । भरलें वेचितां अपार ॥1॥ मवित्याचें पोट भरे । पुढिलासी पुढें उरे ॥ध्रु.॥ कारणापुरता लाहो आपुलाल्या हिता ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । पुढें केला चाले हेवा ॥3॥ 2739 तरी हांव केली अमुपा व्यापारें । व्हावें एकसरें धनवंत ॥1॥ जालों हरिदास शूरत्वाच्या नेमें । जालीं ठावीं वर्में पुढिलांची ॥ध्रु.॥ जनावेगळें हें असे अभिन्नव । बळी दिला जीव ह्मणऊनि ॥2॥ तुका ह्मणे तरी लागलों विल्हेसी । चालतिया दिसीं स्वामी ॠणी ॥3॥ 2740 कोण दुजें हरी सीण । शरण दीन आल्याचा ॥1॥ तुह्मांविण जगदीशा । उदार ठसा त्रिभुवनीं ॥ध्रु.॥ कोण ऐसें वारी पाप । हरी ताप जन्माचा ॥2॥ तुका ह्मणे धांव घाली । कोण चाली मनाचे ॥3॥ 2741 ग्रंथाचे अर्थ नेणती हे खळ । बहु अनर्गळ जाले विषयीं ॥1॥ नाहीं भेदू ह्मुण भलतें चि आचरे । मोकळा विचरे मनासवें ॥2॥ तुका ह्मणे विषा नांव तें अमृत । पापपुण्या भीत नाहीं नष्ट ॥3॥ 2742 कायावाचामनें जाला विष्णुदास । काम क्रोध त्यास बाधीतना ॥1॥ विश्वास तो करी स्वामीवरी सत्ता । सकळ भोगिता होय त्याचें ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त करावें निर्मळ । येऊनि गोपाळ राहे तेथें ॥3॥ 2743 याती हीन मति हीन कर्म हीन माझें । सांडोनियां सर्व लज्जा शरण आलों तुज ॥1॥ येइप गा तूं मायबापा पंढरीच्या राया । तुजविण सीण जाला क्षीण जाली काया ॥ध्रु.॥ दिनानाथ दीनबंधू नाम तुज साजे । पतितपावन नाम ऐसी ब्रीदावळी गाजे॥2॥ विटेवरि वीट उभा कटावरी कर । तुका ह्मणे हें चि आह्मां ध्यान निरंतर ॥3॥ 2744 गंगा आली आम्हांवरि । संतपाउलें साजिरीं ॥1॥ तेथें करीन मी अंघोळी । उडे चरणरजधुळी । येती तीर्थावळी । पर्वकाळ सकळ ॥ध्रु.॥ पाप पळालें जळालें । भवदुःख दुरावलें॥2॥ तुका ह्मणे धन्य जालों । सप्तसागरांत न्हालों ॥3॥ 2745 पोटासाठीं खटपट करिसी अवघा वीळ । राम राम ह्मणतां तुझी बसली दांतखीळ ॥1॥ हरिचें नाम कदाकाळीं कां रे नये वाचे । ह्मणतां राम राम तुझ्या बाचें काय वेचें ॥ध्रु.॥ द्रव्याचिया आशा तुजला दाही दिशा न पुरती । कीर्तनासी जातां तुझी जड झाली माती ॥2॥ तुका ह्मणे ऐशा जीवा काय करूं आता । राम राम न ह्मणे त्याचा गाढव मातापिता ॥3॥ 2746 आह्मां सुकाळ सुखाचा । जवळी हाट पंढरीचा । सादाविती वाचा । रामनामें वैष्णव ॥1॥ घ्या रे आपुलाल्या परी । नका ठेवूं कांही उरी । ओसरतां भरी । तोंडवरी अंबर ॥ध्रु.॥ वाहे बंदर द्वारका । खेप आली पुंडलिका । उभे चि विकिलें एका । सनकादिकां सांपडलें ॥2॥ धन्य धन्य हे भूमंडळी । प्रगटली नामावळी । घेती जीं दुबळीं । तीं आगळीं सदैव ॥3॥ माप आपुलेनि हातें । कोणी नाहीं निवारितें । पैस करूनि चित्तें । घ्यावें हितें आपुलिया ॥4॥ नाहीं वाटितां सरलें । आहे तैसें चि भरलें । तुका ह्मणे गेलें । वांयांविण न घेतां ॥5॥ 2747 चुकलिया ताळा । वाती घालुनि बैसे डोळां ॥1॥ तैसें जागें करीं चित्ता । कांहीं आपुलिया हिता ॥ध्रु.॥ निक्षेपिलें धन। तेथें गुंतलेसे मन ॥2॥ नाशिवंतासाटीं । तुका ह्मणे करिसी आटी ॥3॥ 2748 करूनि जतन । कोणा कामा आलें धन ॥1 ॥ ऐसें जाणतां जाणतां । कां रे होतोसी नेणता ॥ध्रु.॥ िप्रया पुत्र बंधु । नाहीं तुज यांशीं संबंधु ॥2॥ तुका ह्मणे एका । हरीविण नाहीं सखा ॥3॥ 2749 आह्मीं देतों हाका । कां रे जालासी तूं मुका ॥1॥ न बोलसी नारायणा । कळलासी क्रियाहीना ॥ध्रु.॥ आधीं करूं चौघाचार। मग सांडूं भीडभार ॥2॥ तुका ह्मणे सेवटीं । तुह्मां आह्मां घालूं तुटी ॥3॥ 2750 नव्हे भिडा हें कारण । जाणे करूं ऐसे जन ॥1॥ जों जों धरावा लौकिक । रडवितोसी आणीक ॥ध्रु.॥ चाल जाऊं संतांपुढें । ते हें निवडिती रोकडें ॥2॥ तुका ह्मणे तूं निर्लज्ज । आह्मां रोकडी गरज ॥3॥ 2751 बहु होता भला । परि ये रांडेनें नासिला ॥1॥ बहु शिकला रंग चाळे । खरें खोटें इचे वेळे ॥ध्रु.॥ नव्हतें आळवितें कोणी । इनें केला जगॠणी ॥2॥ ज्याचे त्यासी नेदी देऊं । तुका ह्मणे धांवे खाऊं ॥3॥ 2752 काय करावें तें आतां । जालें नयेसें बोलतां ॥1॥ नाहीं दोघांचिये हातीं । गांठी घालावी एकांतीं ॥ध्रु.॥ होय आपुलें काज । तों हे भीड सांडूं लाज ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । आधीं निवडूं हा गोवा ॥3॥ 2753 केली सलगी तोंडपिटी । आह्मी लडिवाळें धाकुटीं॥1॥ न बोलावें तें चि आलें । देवा पाहिजे साहिलें ॥ध्रु.॥ अवघ्यांमध्यें एक वेडें । तें चि खेळविती कोडें ॥2॥ तुका ह्मणे मायबापा । मजवरि कोपों नका ॥3॥ 2754 शिकवूनि बोल । केलें कवतुक नवल ॥1॥ आपणियां रंजविलें । बापें माझिया विठ्ठलें ॥ध्रु.॥ हातीं प्रेमाचें भातुकें । आह्मां देऊनियां निकें ॥2॥ तुका करी टाहो । पाहे रखुमाइऩचा नाहो ॥3॥ 2755 तेथें सुखाची वसति । गाती वैष्णव नाचती । पताका झळकती । गर्जती हरिनामें ॥1॥ दोषा जाली घेघेमारी । पळती भरले दिशा चारी । न येती माघारीं । नाहीं उरी परताया ॥ध्रु.॥ विसरोनि देवपणा । उभा पंढरीचा राणा । विटोनि निर्गुणा । रूप धरिलें गोजिरें ॥2॥ पोट सेवितां न धाये । भूक भुकेली च राहे । तुका ह्मणे पाहे । कोण आस या मुHीची ॥3॥ 2756 शूद्रवंशी जन्मलों । ह्मणोनि दंभें मोकलिलों ॥1॥ अरे तूं चि माझा आतां । मायबाप पंढरीनाथा ॥ध्रु.॥ घोकाया अक्षर। मज नाहीं अधिकार ॥2॥ सर्वभावें दीन । तुका ह्मणे यातिहीन ॥3॥ 2757 वेडें वांकडें गाइऩन । परि मी तुझा चि ह्मणवीन॥1॥ मज तारीं दिनानाथा । ब्रीदें साच करीं आता ॥ध्रु.॥ केल्या अपराधांच्या राशीं । ह्मणऊनि आलों तुजपाशीं ॥2॥ तुका ह्मणे मज तारीं । सांडीं ब्रीद नाहींतरी ॥3॥ 2758 हरिभH माझे जिवलग सोइरे । हृदयीं पाउले धरिन त्यांचे ॥1॥ अंतकाळीं येती माझ्या सोडवणे । मस्तक बैसणें देइन त्यांसी ॥ध्रु.॥ आणिक सोइरे सज्जन वो कोणी । वैष्णवांवांचोनि नाहीं मज ॥2॥ देइन आिंळगण धरीन चरण । संवसारसीण नासे तेणें ॥3॥ कंठीं तुळशीमाळा नामाचे धारक । ते माझे तारक भवनदीचे ॥4॥ तयांचे चरणीं घालीन मी मिठी । चाड हे वैकुंठीं नाहीं मज ॥5॥ अळसें दंभें भावें हरिचें नाम गाती । ते माझे सांगाती परलोकींचे ॥6॥ कायावाचामनें देइन क्षेम त्यासी । चाड जीवित्वासी नाहीं मज ॥7॥ हरिचें नाम मज म्हणविती कोणी । तया सुखा धणी धणी वरी ॥8॥ तुका ह्मणे तया उपकारें बांधलों। ह्मणऊनि आलों शरण संतां ॥9॥ 2759 लटिका तो प्रपंच एक हरि साचा । हरिविण आहाच सर्व इंिद्रयें ॥1॥ लटिकें तें मौन्य भ्रमाचें स्वप्न । हरिविण ध्यान नश्वर आहे ॥ध्रु.॥ लटिकिया विपित्त हरिविण करिती । हरि नाहीं चित्तीं तो शव जाणा ॥2॥ तुका ह्मणे हरि हें धरिसी निर्धारीं । तरीं तूं झडकरी जासी वैकुंठा ॥3॥ 2760 सर्वस्वा मुकावें तेणें हरीसी जिंकावें । अर्थ प्राण जीवें देहत्याग ॥1॥ मोह ममता माया चाड नाहीं चिंता । विषयकंदुवेथा जाळूनियां ॥ध्रु.॥ लोकलज्जा दंभ आणि अहंकार । करूनि मत्सर देशधडी ॥2॥ शांति क्षमा दया सखिया विनउनी । मूळ चक्रपाणी धाडी त्यांसी ॥3॥ तुका ह्मणे याती अक्षरें अभिमान । सांडोनिया शरण रिघें संतां ॥4॥ 2761 एकांतांचे सुख देइप मज देवा । आघात या जीवा चुकवूनि ॥1॥ ध्यानीं रूप वाचे नाम निरंतर । आपुला विसर पडों नेदीं ॥ध्रु.॥ मायबाळा भेटी सुखाची आवडी । तैशी मज [[गोड]]ी देइप देवा ॥2॥ कीर्ती ऐकोनियां जालों शरणांगत । दासाचें तूं हित करितोसी ॥3॥ तुका ह्मणे मी तों दीन पापराशी । घालावें पाठीशी मायबापा ॥4॥ 2762 लटिकें तें Yाान लटिकें ते ध्यान । जरि हरिकिर्तन िप्रय नाहीं ॥1॥ लटिकें चि दंभ घातला दुकान । चाळविलें जन पोटासाटीं ॥ध्रु.॥ लटिकें चि केलें वेदपारायण । जरि नाहीं स्काुंफ्दन प्रेम कथे ॥2॥ लटिकें तें तप लटिका तो जप । अळस निद्रा झोप कथाकाळीं ॥3॥ नाम नावडे तो करील बाहेरी । नाहीं त्याची खरी चित्तशुिद्ध ॥4॥ तुका ह्मणे ऐसीं गर्जती पुराणें । शिष्टांची वचनें मागिला ही ॥5॥ 2763 भूतीं भगवद्भाव । मात्रासहित जीव । अद्वैत ठाव । निरंजन एकला ॥1॥ ऐसीं गर्जती पुराणें । वेदवाणी सकळ जन । संत गर्जतील तेणें । अनुभवें निर्भर ॥ध्रु.॥ माझें तुझें हा विकार । निरसतां एकंकार । न लगे कांहीं फार । विचार चि करणें ॥2॥ तुका ह्मणे दुजें । हें तों नाहीं सहजें । संकल्पाच्या काजें । आपें आप वाढलें ॥3॥ 2764 नेणें काुंफ्कों कान । नाहीं एकांतींचें Yाान ॥1॥ तुह्मी आइका हो संत । माझा सादर वृत्तांत ॥ध्रु.॥ नाहीं देखिला तो डोळां। देव दाखवूं सकळां ॥2॥ चिंतनाच्या सुखें । तुका ह्मणे नेणें दुःखें ॥3॥ 2765 त्याग तरी ऐसा करा । अहंकारा दवडावें ॥1॥ मग जैसा तैसा राहें । काय पाहें उरलें तें ॥ध्रु.॥ अंतरींचें विषम गाढें । येऊं पुढें नेदावें ॥2॥ तुका ह्मणे शुद्ध मन । समाधान पाहिजे॥3॥ 2766 मातेचिये चित्तीं । अवघी बाळकाची व्यािप्त ॥1॥ देह विसरे आपुला । जवळीं घेतां सीण गेला ॥ध्रु.॥ दावी प्रेमभातें। आणि अंगावरि चढतें ॥2॥ तुका संतापुढें । पायीं झोंबे लाडें कोडें॥3॥ 2767 कोणा पुण्या फळ आलें । आजि देखिलीं पाउलें॥1॥ ऐसें नेणें नारायणा । संतीं सांभािळलें दीना ॥ध्रु.॥ कोण लाभकाळ। दीन आजि मंगळ ॥2॥ तुका ह्मणे जाला । लाभ सहज विठ्ठला॥3॥ 2768 मान इच्छी तो अपमान पावे । अमंगळ सवे अभाग्याची॥1॥ एकाचिये अंगीं दुजियाचा वास । आशा पुढें नाश सिद्ध करी ॥ध्रु.॥ आधीं फळासी कोठें पावों शके । वासनेची भिकेवरी चाली ॥2॥ तुका ह्मणे राजहंस ढोरा नांव । काय तया घ्यावें अळंकाराचें ॥3॥ 2769 संसारापासूनि कैसें सोडविशी । न कळे हृषीकेशी काय जाणें । करितां न सरे अधिक वाट पाहीं । तृष्णा देशधडी केलों। भिHभजनभाव यांसी नाहीं ठाव । चरणीं तुझ्या अंतरलों। मागें पुढें रीग न पुरे चि पाहातां । अवघा अवघीं वेिष्टलों ॥1॥ आतां माझी लाज राखें नारायणा । हीन हीन लीन याचकाची । करितां न कळे कांहीं असतील गुण दोष । करीं होळी संचिताची॥ध्रु.॥ इंिद्रयें द्वारें मन धांवे सैरें । नांगवे करितां चि कांहीं । हात पाय कान मुख लिंगस्थान । नेत्र घ्राणद्वारें पाहीं । जया जैसी सोय तया तैसें होय। क्षण एक िस्थर नाहीं । करिती ताडातोडी ऐसी यांची खोडी। न चले माझें यास कांहीं ॥2॥ शरीरसंबंधु पुत्र पत्नी बंधु। धन लोभ मायावंत । जन लोकपाळ मैत्र हे सकळ । सोइरीं सज्जनें बहुतें । नाना कर्म डाय करिती उपाय । बुडावया घातपातें । तुका ह्मणे हरी राखे भलत्या परी । आह्मी तुझीं शरणागतें ॥3॥ 2770 नाम घेतां उठाउठीं । होय संसारासी तुटी ॥1॥ ऐसा लाभ बांधा गांठी । विठ्ठलपायीं पडे मिठी ॥ध्रु.॥ नामापरतें साधन नाहीं । जें तूं करिशी आणिक कांहीं ॥2॥ हाकारोनि सांगे तुका । नाम घेतां राहों नका ॥3॥ 2771 प्राण समपिऩला आह्मी । आतां उशीर कां स्वामी॥1॥ माझें फेडावें उसणें । भार न मना या ॠणें ॥ध्रु.॥ जाला कंठस्फोट। जवळी पातलों निकट ॥2॥ तुका ह्मणे सेवा । कैसी बरी वाटे देवा॥3॥ 2772 येणें मागॉ आले । त्यांचें निसंतान केलें ॥1॥ ऐसी अवघड वाट । कोणा सांगावा बोभाट ॥ध्रु.॥ नागविल्या थाटी । उरों नेदी च लंगोटी ॥2॥ तुका ह्मणे चोर । तो हा उभा कटिकर ॥3॥ 2773 तोंवरि तोंवरि जंबुक करि गर्जना । जंव त्या पंचानना देखिलें नाहीं ॥1॥ तोंवरि तोवरिं सिंधु करि गर्जना । जंव त्या अगिस्तब्राह्मणा देखिलें नाहीं ॥ध्रु.॥ तोंवरि तोंवरि वैराग्याच्या गोष्टी। जंव सुंदर वनिता दृष्टी पडिली नाहीं ॥2॥ तोंवरि तोंवरि शूरत्वाच्या गोष्टी । जंव परमाइऩचा पुत्र दृष्टी देखिला नाहीं ॥3॥ तोंवरि तोंवरि माळामुद्रांचीं भूषणें । जंव तुक्याचें दर्शन जालें नाहीं॥4॥ 2774 तोंवरि तोंवरि शोभतील गारा । जंव नाहीं हिरा प्रकाशला ॥1॥ तोंवरि तोंवरि शोभतील दीपिका । नुगवता एका भास्करासी ॥2॥ तोंवरि तोंवरि सांगती संताचिया गोष्टी । जंव नाहीं भेटी तुक्यासवें ॥3॥ 2775 धरोनि दोन्ही रूपें पाळणें संहार । करी कोप रुद्र दयाळ विष्णु ॥1॥ जटाजूट एका मुगुट माथां शिरीं । कमळापति गौरीहर एक ॥ध्रु.॥ भस्मउद्धळण लIमीचा भोग । शंकर श्रीरंग उभयरूपीं ॥2॥ वैजयंती माळा वासुगीचा हार । लेणें अळंकार हरिहरा ॥3॥ कपाळ झोळी एका स्मशानींचा वास । एक जगन्निवास विश्वंभर ॥4॥ तुका ह्मणे मज उभयरूपीं एक । सारोनि संकल्प शरण आलों ॥5॥ 2776 उचिताचा भाग होतों राखोनियां । दिसती ते वांयां कष्ट गेले ॥1॥ वचनाची कांहीं राहे चि ना रुचि । खळाऐसें वाची कुची जालें ॥ध्रु.॥ विश्वासानें माझें बुडविलें घर । करविला धीर येथवरी ॥2॥ तुका ह्मणे शेकीं थार नाहीं बुड । कैसें तुह्मीं कोड पुरविलें ॥3॥ 2777 लांब लांब जटा काय वाढवूनि । पावडें घेऊनि क्रोधें चाले ॥1॥ खायाचा वोळसा शिव्या दे जनाला । ऐशा तापशाला बोध कैंचा ॥ध्रु.॥ सेवी भांग अफू तमाखू उदंड । परि तो अखंड भ्रांतीमाजी ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसा सर्वस्वें बुडाला । त्यासी अंतरला पांडुरंग ॥3॥ 2778 अवघीं च तीथॉ घडलीं एकवेळा । चंद्रभागा डोळां देखिलिया ॥1॥ अवघीं च पापें गेलीं दिगांतरीं । वैकुंठ पंढरी देखिलिया ॥ध्रु.॥ अवघिया संतां एकवेळा भेटी । पुंडलीक दृष्टी देखिलिया ॥2॥ तुका ह्मणे जन्मा आल्याचें सार्थक । विठ्ठल चि एक देखिलिया ॥3॥ 2779 सदा सर्वकाळ अंतरीं कुटिल । तेणें गळां माळ घालूं नये ॥1॥ ज्यासी नाहीं दया क्षमा शांति । तेणें अंगीं विभूती लावूं नये ॥ध्रु.॥ जयासी न कळे भHीचें महिमान । तेणें ब्रह्मYाान बोलों नये ॥2॥ ज्याचें मन नाहीं लागलें हातासी । तेणें प्रपंचासी टाकुं नये ॥3॥ तुका ह्मणे ज्यासी नाहीं हरिभिH । तेणें भगवें हातीं धरूं नये ॥4॥ 2780 आह्मी असों नििंश्चतीनें । एक्या गुणें तुमचिया॥1॥ दुराचारी तरले नामें । घेतां प्रेम ह्मणोनि ॥ध्रु.॥ नाहीं तुह्मां धांव घेता। कृपावंता आळस ॥2॥ तुका ह्मणे विसरूं कांहीं । तुज वो आइऩ विठ्ठले ॥3॥ 2781 अनुभवें वदे वाणी । अंतर ध्यानीं आपुलें ॥1॥ कैंची चिका दुधचवी । जरी दावी पांढरें ॥ध्रु.॥ जातीऐसा दावी रंग। बहु जग या नावें ॥2॥ तुका ह्मणे खद्योत ते । ढुंगाभोंवतें आपुलिया ॥3॥ 2782 परपीडक तो आह्मां दावेदार । विश्वीं विश्वंभर ह्मणऊनि॥1॥ दंडूं त्यागूं बळें नावलोकुं डोळा । राखूं तो चांडाळा ऐसा दुरि ॥ध्रु.॥ अनाचार कांहीं न साहे अवगुणें । बहु होय मन कासावीस ॥2॥ तुका ह्मणे माझी एकविध सेवा । विमुख ते देवा वाळी चित्तें ॥3॥ 2783 कांहीं न मागे कोणांसी । तो चि आवडे देवासी॥1॥ देव तयासी ह्मणावें । त्याचे चरणीं लीन व्हावें ॥ध्रु.॥ भूतदया ज्याचे मनीं । त्याचे घरीं चक्रपाणी ॥2॥ नाहीं नाहीं त्यासमान । तुका ह्मणे मी जमान ॥3॥ 2784 नाम उच्चारितां कंटीं । पुढें उभा जगजेठी ॥1॥ ऐसें धरोनियां ध्यान । मनें करावें चिंतन ॥ध्रु.॥ ब्रह्मादिकांच्या ध्याना नये । तो हा कीर्तनाचे सोये ॥2॥ तुका ह्मणे सार घ्यावें । मनें हरिरूप पाहावें ॥3॥ 2785 आडलिया जना होसी सहाकारी । अंधिळयाकरीं काठी तूं चि ॥1॥ आडिले गांजिले पीडिले संसारीं । त्यांचा तूं कैवारी नारायणा ॥ध्रु.॥ प्रल्हाद महासंकटीं रिक्षला । तुह्मी अपंगिला नानापरी ॥2॥ आपुलें चि अंग तुह्मी वोडविलें । त्याचें निवारलें महा दुःख ॥3॥ तुका ह्मणे तुझे कृपे पार नाहीं । माझे विठाबाइऩ जननीये ॥4॥ 2786 तपासी तें मन करूं पाहे घात । धरोनि सांगात इंिद्रयांचा ॥1॥ ह्मणोनि कीर्तन आवडलें मज । सांडोनियां लाज हें चि करी ॥ध्रु.॥ पाहातां आगमनिगमाचे ठाव । तेथें नाहीं भाव एकविध ॥2॥ तुका ह्मणे येथें नाहीं वो विकार । नाम एक सार विठोबाचें ॥3॥ 2787 गुरुशिष्यपण । हें तों अधमलक्षण ॥1॥ भूतीं नारायण खरा । आप तैसा चि दुसरा ॥ध्रु.॥ न कळतां दोरी साप। राहूं नेंदावा तो कांप ॥2॥ तुका ह्मणे गुणदोषी । ऐसें न पडावें सोसीं ॥3॥ 2788 अंगीकार ज्याचा केला नारायणें । निंद्य तें हि तेणें वंद्य केलें ॥1॥ अजामेळ भिल्ली तारीली कुंटणी । प्रत्यक्ष पुराणीं वंद्य केली ॥ध्रु.॥ ब्रह्महत्याराशी पातकें अपार । वाल्मीक किंकर वंद्य केला ॥2॥ तुका ह्मणे येथें भजन प्रमाण । काय थोरपण जाळावें तें ॥3॥ 2789 धनवंता घरीं । करी धन चि चाकरी ॥1॥ होय बैसल्या व्यापार । न लगे सांडावें चि घर ॥ध्रु.॥ रानीं वनीं दीपीं । असतीं तीं होतीं सोपीं ॥2॥ तुका ह्मणे मोल । देतां कांहीं नव्हे खोल ॥3॥ 2790 हा गे माझा अनुभव । भिHभाव भाग्याचा ॥1॥ केला ॠणी नारायण । नव्हे क्षण वेगळा ॥ध्रु.॥ घालोनियां भार माथा। अवघी चिंता वारली ॥2॥ तुका ह्मणे वचन साटीं । नाम कंठीं धरोनि ॥3॥ 2791 देव आहे सुकाळ देशीं । अभाग्यासी दुभिऩक्षा ॥1॥ नेणती हा करूं सांटा । भरले फांटा आडरानें ॥ध्रु.॥ वसवूनि असे घर । माग दूर घातला ॥2॥ तुका ह्मणे मन मुरे । मग जें उरे तें चि तूं ॥3॥ 2792 खुंटोनियां दोरी आपणियांपाशीं । वावडी आकाशीं मोकलिली ॥1॥ आपुलिया आहे मालासी जतन । गाहाणाचे ॠण बुडों नेणें ॥ध्रु.॥ बीज नेलें तेथें येइऩल अंकुर । जतन तें सार करा याची ॥2॥ तुका ह्मणे माझी नििंश्चतीची सेवा । वेगळें नाहीं देवा उरों दिलें ॥3॥ 2793 शाहाणपणें वेद मुका । गोपिका त्या ताकटी ॥1॥ कैसें येथें कैसें तेथें । शहाणे ते जाणती ॥ध्रु.॥ यYामुखें खोडी काढी । कोण गोडी बोरांची ॥2॥ तुका ह्मणे भावाविण । अवघा सीण केला होय ॥3॥ 2794 मजुराचें पोट भरे । दाता उरे संचला ॥1॥ या रे या रे हातोहातीं । काय माती सारावी ॥ध्रु.॥ रोजकीदव होतां झाडा । रोकडा चि पर्वत ॥2॥ तुका ह्मणे खोल पाया । वेचों काया क्लेशेसीं ॥3॥ 2795 स्मशानीं आह्मां न्याहालीचें सुख । या नांवें कौतुक तुमची कृपा ॥1॥ नाहीं तरीं वांयां अवघें निर्फळ । शब्द ते पोकळ बडबड ॥ध्रु.॥ झाडें झुडें जीव सोइरे पाषाण । होती तइप दान तुह्मीं केलें ॥2॥ तुका ह्मणे आतां पाहे अनुभव । घेऊनि हातीं जीव पांडुरंगा ॥3॥ 2796 आमची जोडी ते देवाचे चरण । करावें चिंतन विठोबाचें ॥1॥ लागेल तरीं कोणी घ्यावें धणीवरी । आमुपचि परी आवडीच्या ॥ध्रु.॥ उभारिला कर प्रसिद्ध या जग । करूं केला त्याग मागें पुढें ॥2॥ तुका ह्मणे होय दरिद्र वििच्छन्न । ऐसे देऊं दान एकवेळे ॥3॥ 2797 दधिमाझी लोणी जाणती सकळ । तें काढी निराळें जाणे मथन ॥1॥ अिग्न काष्ठामाजी ऐसें जाणे जन । मथिलियाविण कैसा जाळी ॥ध्रु.॥ तुका ह्मणे मुख मळीण दर्पणीं । उजिळल्यावांचूनि कैसें भासे ॥2॥ 2798 नको नको मना गुंतूं मायाजाळीं । काळ आला जवळी ग्रासावया ॥1॥ काळाची हे उडी पडेल बा जेव्हां । सोडविना तेव्हां मायबाप ॥ध्रु.॥ सोडवीना राजा देशींचा चौधरी । आणीक सोइरीं भलीं भलीं ॥2॥ तुका ह्मणे तुला सोडवीना कोणी । एका चक्रपाणी वांचूनियां ॥3॥ 2799 पुढें जेणें लाभ घडे । तें चि वेडे नाशिती ॥1॥ येवढी कोठें नागवण । अंधारुण विष घ्यावें ॥ध्रु.॥ होणारासी मिळे बुिद्ध । नेदी शुद्धी धरूं तें ॥2॥ तुका ह्मणे जना सोंग । दावी रंग आणीक ॥3॥ 2800 ऐका गा ए अवघे जन । शुद्ध मन तें हित ॥1॥ अवघा काळ नव्हे जरी । समयावरी जाणावें ॥ध्रु.॥ नाहीं कोणी सवें येता । संचिता या वेगळा ॥2॥ बरवा अवकाश आहे । करा साहे इंिद्रयें ॥3॥ कर्मभूमीऐसा ठाव । वेवसाव जाणावा ॥4॥ तुका ह्मणे उत्तम जोडी । जाती घडी नरदेह ॥5॥ 2801 संतसेवेसि अंग चोरी । दृष्टी न पडो तयावरी ॥1॥ ऐसियासी व्याली रांड । जळो जळो तिचें तोंड ॥ध्रु.॥ संतचरणीं ठेवितां भाव । आपेंआप भेटे देव ॥2॥ तुका ह्मणे संतसेवा । माझ्या पूर्वजांचा ठेवा ॥3॥ 2802 गेले पळाले दिवस रोज । काय ह्मणतोसि माझें माझें ॥1॥ सळे धरोनि बैसला काळ । फाकों नेदी घटिका पळ॥ध्रु.॥ कां रे अद्यापि न कळे । केश फिरले कान डोळे ॥2॥ हित कळोनि असतां हातीं । तोंडीं पाडोनि घेसी माती ॥3॥ तुज ठाउकें मी जाणार । पाया शोधोनि बांधिसी घर ॥4॥ तुका ह्मणे वेगें । पंढरिराया शरण रिघें ॥5॥ 2803 आतां माझ्या मायबापा । तूं या पापा प्रायिश्चत्त॥1॥ फजित हे केले खळ । तो विटाळ निवारीं ॥ध्रु.॥ प्रेम आतां पाजीं रस । करीं वास अंतरीं ॥2॥ तुका ह्मणे पांडुरंगा । जिवलगा माझिया ॥3॥ 2804 कां रे न पवसी धांवण्या । अंगराख्या नारायणा॥1॥ अंगीं असोनियां बळ । होसी खटएाळ नाठएाळ ॥ध्रु.॥ आह्मां नरकासी जातां । काय येइल तुझ्या हातां ॥2॥ तुका ह्मणे कान्हा। क्रियानष्टा नारायणा ॥3॥ 2805 माझे पाय तुझी डोइऩ । ऐसें करिं गा भाक देइप ॥1॥ पाहतां तंव उफराटें । घडे तइऩ भाग्य मोठें ॥ध्रु.॥ बहु साधन मोलाच। यासी जोडा दुजें कैचें ॥2॥ नका अनमानूं विठ्ठला । तुका ह्मणे धडा जाला ॥3॥ 2806 पवित्र तें अन्न । हरिचिंतनीं भोजन ॥1॥ येर वेठएा पोट भरी । चाम मसकाचे परी ॥ध्रु.॥ जेऊनि तो धाला । हरिचिंतनीं केला काला ॥2॥ तुका ह्मणे चवी आलें । जें कां मििश्रत विठ्ठलें॥3॥ 2807 चरणाचा महिमा । हा तो तुझ्या पुरुषोत्तमा ॥1॥ अंध पारखी माणिकें । बोलविशी स्पष्ट मुकें ॥ध्रु.॥ काय नाहीं सत्ता। हातीं तुझ्या पंढरीनाथा ॥2॥ तुका ह्मणे मूढा । मज चेष्टविलें जडा ॥3॥ 2808 बिळवंत कर्म । करी आपुला तो धर्म ॥1॥ पुढें घालुनियां सत्ता । न्यावें पतना पतिता ॥ध्रु.॥ आचरणें खोटीं । केलीं सलताती पोटीं ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । नाहीं भजन केली सेवा ॥3॥ 2809 कैं वाहावें जीवन । कैं पलंगीं शयन ॥1॥ जैसी जैसी वेळ पडे । तैसें तैसें होणें घडे ॥ध्रु.॥ कैं भौज्य नानापरी । कैं कोरडएा [[भाकरी]] ॥2॥ कैं बसावें वहनीं । कैं पायीं अन्हवाणी ॥3॥ कैं उत्तम प्रावणॉ । कैं वसनें तीं जीणॉ ॥4॥ कैं सकळ संपत्ती । कैं भोगणें विपत्ती ॥5॥ कैं सज्जनाशीं संग । कैं दुर्जनाशीं योग ॥6॥ तुका ह्मणे जाण । सुख दुःख तें समान ॥7॥ 2810 उंचनिंच नेणे कांहीं भगवंत । तिष्ठे भाव भH देखोनियां ॥1॥ दासीपुत्र कण्या विदुराच्या भक्षी । दैत्या घरीं रक्षी प्रल्हादासी ॥ध्रु.॥ चर्म रंगूं लागे रोहिदासा संगीं । कबिराचे मागीं विणी शेले ॥2॥ सजनकसाया विकुं लागे मास । मळा सांवत्यास खुरपूं लागे ॥3॥ नरहरिसोनारा घडों काुंफ्कुं लागे । चोख्यामेऑया संगें ढोरें ओढी ॥4॥ नामयाची जनी सवें वेची शेणी । धर्मा घरीं पाणी वाहे झाडी ॥5॥ नाम्यासवें जेवी नव्हे संकोचित । Yाानियाची भिंत अंगीं ओढी ॥6॥ अर्जुनाचीं घोडीं हाकी हा सारथी । भक्षी पोहे प्रीती सुदाम्याची ॥7॥ गौिळयांचे घरीं गाइऩ अंगें वळी । द्वारपाळ बळीद्वारीं जाला ॥8॥ यंकोबाचें ॠण फेडी हृषीकेशी । आंबॠषीचे सोशी गर्भवास ॥9॥ मिराबाइऩ साटीं घेतो विषप्याला । दामाजीचा जाला पाडेवार ॥10॥ घडी माती वाहे गो†या कुंभाराची। हुंडी महत्याची अंगें भरी ॥11॥ पुंडलिकासाटीं अझूनि तिष्ठत । तुका ह्मणे मात धन्य याची ॥12॥ 2811 भेटीलागीं जीवा लागलीसे आस । पाहे रात्रीं दिवस वाट तुझी ॥1॥ पूणिऩमेचा चंद्र चकोराचें जीवन । तैसें माझें मन वाट पाहे ॥ध्रु.॥ दिवाळीच्या मुळा लेंकी आसावली । पाहतसे वाटुली पंढरीची ॥2॥ भुकेलिया बाळ अति शोक करी । वाट पाहे परि माउलीची ॥3॥ तुका ह्मणे मज लागलीसे भूक । धांवूनि श्रीमुख दावीं देवा ॥4॥ 2812 आले संत पाय ठेविती मस्तकीं । येहीं उभयलोकीं सरता केलों ॥1॥ वंदीन पाउलें लोळेन चरणीं । आजि इच्छाधणी फिटइऩल ॥ध्रु.॥ अवघीं पूर्व पुण्यें जालीं सानुकूळ । अवघें चि मंगळ संतभेटी ॥2॥ तुका ह्मणे कृतकृत्य जालों देवा । नेणें परि सेवा डोळां देखें ॥3॥ 2813 करीं धंदा परि आवडती पाय । प्रीती सांगों काय नेणां देवा ॥1॥ रूप डोळां देखें सदा सर्वकाळ । संपादितों आळ प्रपंचाचा ॥ध्रु.॥ नेमून ठेविली कारया कारणीं । आमुचिये वाणी गुण वदे ॥2॥ मनासीं उत्कंठा दर्शनाचा हेवा । नाहीं लोभ जीवा धन धान्य ॥3॥ उसंतितों पंथ वेठीचिया परी । जीवनसूत्र दोरीपाशीं ओढ ॥4॥ तुका ह्मणे ऐसें करितों निर्वाण । जीव तुह्मां भिन्न नाहीं माझा ॥5॥ 2814 कां रे माझीं पोरें ह्मणसील ढोरें । मायबाप खरें काय एक ॥1॥ कां रे गेलें ह्मणोनि करिसी तळमळ । मिथ्याचि कोल्हाळ मेलियाचा ॥ध्रु.॥ कां रे माझें माझें ह्मणसील गोत । नो संडविती दूत यमा हातीं ॥2॥ कां रे मी बिळया ह्मणविसी ऐसा । सरणापाशीं कैसा उचलविसी ॥3॥ तुका ह्मणे न धरीं भरवसा कांहीं । वेगीं शरण जाइप पांडुरंगा ॥4 ॥ 2815 अगा करुणाकरा करितसें धांवा । या मज सोडवा लवकरि ॥1॥ ऐकोनियां माझीं करुणेचीं वचनें । व्हावें नारायणें उतावीळ ॥ध्रु.॥ मागें पुढें अवघा दिसे रिता ठाव । ठेवूनि पायीं भाव वाट पाहें ॥2॥ उशीर तो आतां न पाहिजे केला । अहो जी विठ्ठला मायबापा ॥3॥ उरलें तें एक हें चि मज आतां । अवघें विचारितां शून्य जालें ॥4॥ तुका ह्मणे आतां करीं कृपादान । पाउलें समान दावीं डोळां ॥5॥ 2816 न मनीं ते Yाानी न मनीं ते पंडित । ऐसे परीचे एकएका भावें ॥1॥ धातू पोसोनियां आणिकां उपदेश । अंतरीं तो लेश प्रेम नाहीं ॥ध्रु.॥ न मनीं ते योगी न मनीं ते हरिदास । दर्शनें बहुवस बहुतां परीचीं ॥2॥ तुका ह्मणे तयां नमन बाहएात्कारी । आवडती परी चित्तशुद्धीचे ॥3॥ 2817 कासिया पाषाण पूजिती पितळ । अष्ट धातु खळ भावें विण ॥1॥ भाव चि कारण भाव चि कारण । मोक्षाचें साधन बोलियेलें ॥ध्रु.॥ काय करिल जपमाळा कंठमाळा । करिशी वेळोवेळां विषयजप ॥2॥ काय करिशील पंडित हे वाणी । अक्षराभिमानी थोर होय ॥3॥ काय करिशील कुशल गायन । अंतरीं मळीण कुबुिद्ध ते ॥4॥ तुका ह्मणे भाव नाहीं करी सेवा । तेणें काय देवा योग्य होशी ॥5॥ 2818 अंतरींचें गोड । राहें आवडीचें कोड ॥1॥ संघष्टणें येती अंगा । गुणदोष मनभंगा ॥ध्रु.॥ उचिताच्या कळा । नाहीं कळती सकळा ॥2॥ तुका ह्मणे अभावना । भावीं मूळ तें पतना॥3॥ 2819 शिळा जया देव । तैसा फळे त्याचा भाव ॥1॥ होय जतन तें गोड । अंतरा येती नाड ॥ध्रु.॥ देव जोडे भावें । इच्छेचें तें प्रेम घ्यावें ॥2॥ तुका ह्मणे मोड दावी । तैशीं फळें आलीं व्हावीं ॥3॥ 2820 कासया जी ऐसा माझे माथां ठेवा । भार तुह्मी देवा संतजन ॥1॥ विचित्र विंदानी नानाकळा खेळ । नाचवी पुतळे नारायण ॥ध्रु.॥ काय वानरांची अंगींची ते शिH । उदका तरती वरी शिळा ॥2॥ तुका ह्मणे करी निमित्य चि आड । चेष्टवूनि जड दावी पुढें ॥3॥ 2821 पायां पडावें हें माझें भांडवल । सरती हे बोल कोठें पायीं ॥1॥ तरि हे सलगी कवतुक केलें । लडिवाळ धाकुलें असें बाळ ॥ध्रु.॥ काय उणें तुह्मां संताचिये घरीं । विदित या परी सकळ ही ॥2॥ तुका ह्मणे माझें उचित हे सेवा । नये करूं ठेवाठेवी कांहीं॥3॥ 2822 वदवावी वाणी माझी कृपावंता । वागपुष्प संतां समर्पीशी ॥1॥ सर्वसंकटाचा तुह्मां परिहार । घालावा म्यां भार पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ एकसरें चिंता ठेवूनियां पायीं । जालों उतराइऩ होतों तेणें ॥2॥ तुका ह्मणे येथें जालें अवसान । काया वाचा मन वेचूनियां ॥3॥ 2823 नमावे पाय हें माझें उचित । आशीर्वादें हित तुमचिया॥1॥ कृपेचा वोरस न समाये पोटीं । ह्मणोनि उफराटीं वचनें हीं ॥ध्रु.॥ तुमची उष्टावळी हें माझें भोजन । झाडावें अंगण केरपुंजे ॥2॥ परि ऐसें पुण्य नाहीं माझें गांठीं । जेणें पडे मिठी पायांसवें ॥3॥ तुका ह्मणे राहे आठवण चित्तीं । ऐशी कृपा संतीं केली तुह्मीं ॥4॥ 1824 काय नाहीं माता गौरवीत बाळा । काय नाहीं लळा पाळीत ते ॥1॥ काय नाहीं त्याची करीत ते सेवा । काय नाहीं जीवा गोमटें तें ॥ध्रु.॥ अमंगळपणें कांटाळा न धरी । उचलोनि करीं कंठीं लावी ॥2॥ लेववी आपुले अंगें अळंकार । संतोषाये फार देखोनियां ॥3॥ तुका ह्मणे स्तुति योग्य नाहीं परी । तुह्मां लाज थोरी अंकिताची ॥4॥ 2825 माझिया मीपणावर पडों पाषाण । जळो हें भूषण नाम माझें । पापा नाहीं पार दुःखाचे डोंगर । जालों ये भूमीसी ओझें ॥1॥ काय विटंबना सांगों किती । पाषाण फुटती ऐसें दुःख । नर नारी सकळ उत्तम चांडाळ । न पाहाती माझें मुख ॥ध्रु.॥ काया वाचा मनें अघटित करणें चर्मचक्षु हात पाय । निंदा द्वेष घात विश्वासीं व्यभिचार । आणीक सांगों किती काय ॥2॥ लIमीमदें मातें घडले महा दोष । पत्नी दोनी भेदभेद । पितृवचन घडली अवYाा अविचार। कुटिल कचर वादी निंद्य ॥3॥ आणीक किती सांगों ते अवगुण । न वळे जिव्हा कांपे मन । भुतदया उपकार नाहीं शब्दा धीर । विषयीं लंपट हीन ॥4॥ संत महानुभाव ऐका हें उत्तरें। अवगुण अविचारें वृिद्ध पापा । तुका ह्मणे सरतें करा पांडुरंगीं । शरण आलों मायबापा ॥5॥ 2826 फिराविलीं दोनी । कन्या आणि चक्रपाणी ॥1॥ जाला आनंदें आनंद । अवतरले गोविंद ॥ध्रु.॥ तुटलीं बंधनें । वसुदेवदेवकीचीं दर्शनें ॥2॥ गोकुळासी आलें । ब्रह्म अव्यH चांगलें ॥3॥ नंद दसवंती । धन्य देखिले श्रीपती ॥4॥ निशीं जन्मकाळ । आले अष्टमी गोपाळ ॥5॥ आनंदली मही । भार गेला सकळ ही ॥6॥ तुका ह्मणे कंसा । आट भोविला वळसा ॥7॥ 2827 सोडियेल्या गांठी । दरुषणें कृष्णभेटी ॥1॥ करिती नारी अक्षवाणें । जीवभाव देती दानें ॥ध्रु.॥ उपजल्या काळें । रूपें मोहीलीं सकळें ॥2॥ तुका तेथें वारी ॥एकी आडोनि दुसरी ॥3॥ 2828 मुख डोळां पाहे । तैशी च ते उभी राहे ॥1॥ केल्याविण नव्हे हातीं । धरोनि आरती परती ॥ध्रु.॥ न धरिती मनीं। कांहीं संकोच दाटणी ॥2॥ तुका ह्मणें देवें । ओस केल्या देहभावें ॥3॥ 2829 गोकुळीच्या सुखा । अंतपार नाहीं लेखा ॥1॥ बाळकृष्ण नंदा घरीं । आनंदल्या नरनारी ॥ध्रु.॥ गुढिया तोरणें । करिती कथा गाती गाणें ॥2॥ तुका ह्मणे छंदें । येणें वेधिलीं गोविंदें ॥3॥ 2830 विटंबिलें भट । दिला पाठीवरी पाट ॥1॥ खोटें जाणोनि अंतर । न साहे चि विश्वंभर ॥ध्रु.॥ तें चि करी दान । जैसें आइके वचन ॥2॥ तुका ह्मणे देवें । पूतना शोषियेली जीवें॥3॥ ॥5॥ 2831 प्रेम देवाचें देणें । देहभाव जाय जेणें । न धरावी मनें। शुद्धी देशकाळाची ॥1॥ मुH लज्जाविरहित । भाग्यवंत हरिभH। जाले वोसंडत । नामकीतिऩपवाडे ॥ध्रु.॥ जोडी जाली अविनाश । जन्मोनि जाले हरिसे दास । त्यांस नव्हे गर्भवास । परब्रह्मीं सौरस ॥2॥ हे चि वाहाती संकल्प । पुण्यप्रसंगाचे जप । तुका ह्मणे पाप । गांवीं नाहीं हरिजना ॥3॥ 2832 तो चि लटिक्यामाजी भला । ह्मणे देव म्यां देखिला॥1॥ ऐशियाच्या उपदेशें । भवबंधन कैसें नासे । बुडवी आपणासरिसे । अभिमानें आणिकांस ॥ध्रु.॥ आणिक नाहीं जोडा । देव ह्मणवितां या मूढा ॥2॥ आणिकांचे न मनी साचें । तुका ह्मणे या श्रेष्ठांचें ॥3॥ 2833 होइऩल जाला अंगें देव जो आपण । तयासी हे जन अवघे देव ॥1॥ येरांनीं सांगावी रेमट काहाणी । चित्ता रंजवणी करावया ॥ध्रु.॥ धाला आणिकांची नेणे तान भूक । सुखें पाहें सुख आपुलिया ॥2॥ तुका ह्मणे येथें पाहिजे अनुभव । शब्दाचें गौरव कामा नये ॥3॥ 2834 कां न वजावें बैसोनि कथे । ऐसें ऐका हो श्रोते । पांडुरंग तेथें । उभा असे तिष्ठत ॥1॥ ह्मणऊनि करी धीर । लक्ष लावूनि सादर । भवसिंधुपार । असेल ज्या तरणें ॥ध्रु.॥ कथे कांहीं अणुमात्र। नो बोलावें हा वृत्तांत । देवभHां चित्त । समरसीं खंडणा ॥2॥ कां वैष्णवा पूजावें । ऐका घेइऩल जो भावें । चरणरजा शिवें । वोडविला मस्तक ॥3॥ ऐसें जाणा हे निभ्रांत । देव वैष्णवांचा अंकित । अलिप्त अतीत । परमित त्यासाठीं ॥4॥ घालोनि लोळणा। तुका आला लोटांगणीं । वंदी पायवणीं । संतचरणींचें माथां ॥5॥ 2835 अनुभवें आलें अंगा । तें या जगा देतसें ॥1॥ नव्हती हाततुके बोल । मूळ ओल अंतरिंची ॥ध्रु.॥ उतरूनि दिलें कशीं । शुद्धरसीं सरे तें ॥2॥ तुका ह्मणे दुसरें नाहीं । ऐसी ग्वाही गुजरली ॥3॥ 2836 साधकाची दशा उदास असावी । उपाधि नसावी अंतर्बाही ॥1॥ लोलुपता काय निद्रेतें जिणावें । भोजन करावें परमित ॥ध्रु.॥ एकांतीीं लोकांतीं िस्त्रयांशीं वचन । प्राण गेल्या जाण बोलों नये ॥2॥ संग सज्जनाचा उच्चार नामाचा । घोष कीर्तनाचा अहनिऩशीं ॥3॥ तुका ह्मणे ऐसा साधनीं जो राहे । तो चि Yाान लाहे गुरुकृपा ॥4॥ 2837 अंतरींची ज्योती प्रकाशली दीिप्त । मुळींची जे होती आच्छादिली ॥1॥ तेथींचा आनंद ब्रह्मांडीं न माये । उपमेशीं काये देऊं सुखा ॥ध्रु.॥ भावाचे मथिलें निर्गुण संचलें । तें हें उभें केलें विटेवरी ॥2॥ तुरा ह्मणे आह्मां ब्रह्मांड पंढरी । प्रेमाची जे थोरी सांठवण ॥3॥ 2838 कासया गा मज घातलें संसारीं । चित्त पायांवरी नाहीं तुझ्या ॥1॥ कासया गा मज घातलें या जन्मा । नाहीं तुझा प्रेमा नित्य नवा ॥ध्रु.॥ नामाविण माझी वाचा अमंगळ । ऐसा कां चांडाळ निमिऩयेलें ॥2॥ तुका ह्मणे माझी जळो जळो काया । विठ्ठला सखया वांचूनियां ॥3॥ 2839 प्रारब्धें चि जोडे धन । प्रारब्धें चि वाडे मान ॥1॥ सोस करिसी वांयां । भज मना पंढरीराया ॥ध्रु.॥ प्रारब्धें चि होय सुख। प्रारब्धें चि पावे दुःख ॥2॥ प्रारब्धें चि भरे पोट । तुका करीना बोभाट ॥3॥ 2840 हीन माझी याति । वरी स्तुती केली संतीं ॥1॥ अंगीं वसूं पाहे गर्व । माझें हरावया सर्व ॥ध्रु.॥ मी एक जाणता । ऐसें वाटतसे चित्ता ॥2॥ राख राख गेलों वांयां । तुका ह्मणे पंढरीराया ॥3॥ 2841 तपाचे सायास । न लगे घेणें वनवास ॥1॥ ऐसें कळलें आह्मां एक । जालों नामाचे धारक ॥ध्रु.॥ जाळीं महाकर्में । दावीं निजसुख धर्में ॥2॥ तुका ह्मणे येणें । किळकाळ तें ठेंगणें॥3॥ 2842 माता कापी गळा । तेथें कोण राखी बाळा ॥1॥ हें कां नेणां नारायणा । मज चाळवितां दिना ॥ध्रु.॥ नागवी धावणें । तेथें साहए व्हावें कोणें ॥2॥ राजा सर्व हरी । तेथें दुजा कोण वारी ॥3॥ तुझ्या केल्याविण । नव्हे िस्थर वश जन ॥4॥ तुका ह्मणे हरी। सूत्र तुह्मां हातीं दोरी॥5॥ 2843 गाऊं नेणें परी मी कांहीं गाइऩन । शरण जाइऩन पांडुरंगा ॥1॥ ब्रह्मांडनायक मी त्याचा अंकित । काय यमदूत करिती काळ ॥ध्रु.॥ वश्या ज्याच्या नामें तारिली गणिका । अजामेळासारिखा पापरासीं ॥2॥ चरणींच्या रजें अहिल्या तारिली। रूपवंत केली कुबजा क्षणें ॥3॥ पृथिवी तारिली पाताळासी जातां। तुका ह्मणे आतां आह्मी किती ॥4॥ 2844 गाजराची पुंगी । तैसे नवे जाले जोगी ॥1॥ काय करोनि पठन । केली अहंता जतन ॥ध्रु.॥ अल्प असे Yाान । अंगीं ताठा अभिमान ॥2॥ तुका ह्मणे लंड । त्याचें हाणोनि फोडा तोंड॥3॥ 2845 परद्रव्य परनारी । अभिळासूनि नाक धरी ॥1॥ जळो तयाचा आचार । व्यर्थ भार वाहे खर ॥ध्रु.॥ सोहोऑयाची िस्थती । क्रोधें विटाळला चित्तीं ॥2॥ तुका ह्मणे सोंग । दावी बाहेरील रंग ॥3॥ 2846 टिळा टोपी उंच दावी । जगीं मी एक गोसावी ॥1॥ अवघा वरपंग सारा । पोटीं विषयांचा थारा ॥ध्रु.॥ मुद्रा लावितां कोरोनि । मान व्हावयासी जनीं ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसे किती । नरका गेले पुढें जाती ॥3॥ 2847 ऐसे संत जाले कळीं । तोंडीं तमाखूची नळी ॥1॥ स्नानसंध्या बुडविली । पुढें भांग वोडवली ॥ध्रु.॥ भांगभुकाऩ हें साधन। पची पडे मद्यपान ॥2॥ तुका ह्मणे अवघें सोंग । तेथें कैचा पांडुरंग ॥3॥ 2848 जातीची शिंदळी । तिला कोण वंशावळी ॥1॥ आपघर ना बापघर । चित्तीं मनीं व्यभिचार ॥ध्रु.॥ सेजे असोनियां धणी । परद्वार मना आणी ॥2॥ तुका ह्मणे असील जाती । जातीसाठीं खाती माती ॥3॥ 2849 अंधऑयाची काठी । हिरोनियां कडा लोटी ॥1॥ हें कां देखण्या उचित । लाभ किंवा कांहीं हित ॥ध्रु.॥ साकर ह्मणोनि माती । चाळवूनि द्यावी हातीं ॥2॥ तुका ह्मणे वाटे । देवा पसरावे सराटे ॥3॥ 2850 प्रीतिचिया बोला नाहीं पेसपाड । भलतसें गोड करूनि घेइऩ ॥1॥ तैसें विठ्ठलराया तुज मज आहे । आवडीनें गायें नाम तुझें ॥ध्रु.॥ वेडे वांकडे बाळकाचे बोल । करिती नवल मायबाप ॥2॥ तुका ह्मणे तुज येवो माझी दया । जीवींच्या सखया जिवलगा ॥3॥ 2851 माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर ॥1॥ आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ध्रु.॥ वाचा वदे परी करणें कठीण । इंिद्रयां अधीन जालों देवा ॥2॥ तुका ह्मणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥3॥ 2852 वर्णावी ते थोरी एका विठ्ठलाची । कीर्ती मानवाची सांगों नये ॥1॥ उदंड चि जाले जन्मोनियां मेले । होऊनियां गेले राव रंक ॥ध्रु.॥ त्यांचें नाम कोणी नेघे चराचरीं । साही वेद चारी वणिऩताती ॥2॥ अक्षय अढळ चळेना ढळेना । तया नारायणा ध्यात जावें ॥3॥ तुका ह्मणे तुझी विठ्ठल चित्तीं ध्यातां । जन्ममरण व्यथा दूर होती ॥4॥ 2853 नको देऊं देवा पोटीं हें संतान । मायाजाळें जाण नाठवसी ॥1॥ नको देऊं देवा द्रव्य आणि भाग्य । तो एक उद्वेग होय जीवा ॥2॥ तुका ह्मणे करीं फकिराचे परी । रात्रदिवस हरि येइल घरा ॥3॥ 2854 जोडोनियां धन उत्तम वेव्हारें । उदास विचारें वेच करी ॥1॥ उत्तम चि गती तो एक पावेल । उत्तम भोगील जीव खाणी ॥ध्रु.॥ परउपकारी नेणें परनिंदा । परिस्त्रया सदा बहिणी माया ॥2॥ भूतदया गाइऩपशूचें पालन । तान्हेल्या जीवन वनामाजी॥3॥ शांतिरूपें नव्हे कोणाचा वाइऩट । वाढवी महkव वडिलांचें ॥4॥ तुका ह्मणे हें चि आश्रमाचें फळ । परमपद बळ वैराग्याचें ॥5॥ 2855 हरि ह्मणतां गति पातकें नासती । किळकाळ कांपती हरि ह्मणतां ॥1॥ हरि ह्मणतां भुिH हरि ह्मणतां मुिH । चुके यातायाती हरि ह्मणतां ॥ध्रु.॥ तपें अनुष्ठानें न लगती साधनें । तुटती बंधनें हरि ह्मणतां ॥2॥ तुका ह्मणे भावें जपा हरिचें नाम । मग काळयम शरण तुह्मा ॥3॥ 2856 नये वांटूं मन । कांहीं न देखावें भिन्न ॥1॥ पाय विठोबाचे चित्तीं । असों द्यावे दिवसराती ॥ध्रु.॥ नये काकुळती । कोणा यावें हरिभिH ॥2॥ तुका ह्मणे साइऩ । करील कृपेची विठाइऩ॥3॥ 2857 सकळ देवांचें दैवत । उभें असे रंगा आंत ॥1॥ रंगा लुटा माझे बाप । शुद्ध भाव खरें माप ॥ध्रु.॥ रंग लुटिला बहुतीं । शुक नारदादि संतीं ॥2॥ तुका लुटितां हे रंग । साहए जाला पांडुरंग ॥3॥ 2858 उशीर कां केला । कृपाळुवा विठ्ठला ॥1॥ मज दिलें कोणा हातीं । काय मानिली नििंश्चती ॥ध्रु.॥ कोठवरी धरूं धीर । आतां मन करूं िस्थर ॥2॥ तुका ह्मणे जीव । ऐसी भाकितसे कींव ॥3॥ 2859 तुका वेडा अविचार । करी बडबड फार ॥1॥ नित्य वाचे हा चि छंद । राम कृष्ण हरि गोविंद ॥ध्रु.॥ धरी पांडुरंगीं भाव। आणीक नेणें दुजा देव ॥2॥ गुरुYाान सर्वा ठायीं । दुजें न विचारी कांहीं ॥3॥ बोल नाइऩके कोणाचे । कथे नागवा चि नाचे॥4॥ संगउपचारें कांटाळे । सुखें भलते ठायीं लोळे ॥5॥ कांहीं उपदेशिलें नेणे । वाचे विठ्ठल विठ्ठल ह्मणे ॥6॥ केला बहुतीं फजित । तरी हें चि करी नित्य ॥7॥ अहो पंडितजन । तुका टाकावा थुंकोन ॥8॥ 2860 आली सिंहस्थपर्वणी । न्हाव्या भटा जाली धणी॥1॥ अंतरीं पापाच्या कोडी । वरिवरि बोडी डोइऩ दाढी ॥ध्रु.॥ बोडिलें तें निघालें । काय पालटलें सांग वहिलें ॥2॥ पाप गेल्याची काय खुण । नाहीं पालटले अवगुण ॥3॥ भिHभावें विण । तुका ह्मणे अवघा सीण ॥4॥ 2861 तुज घालोनियां पूजितों संपुष्टीं । परि तुझ्या पोटीं चवदा भुवनें ॥1॥ तुज नाचऊनि दाखवूं कौतुका । परी रूपरेखा नाहीं तुज ॥ध्रु.॥ तुजलागीं आह्मी गात असों गीत । परी तूं अतीत शब्दाहूनि ॥2॥ तुजलागीं आह्मीं घातियेल्या माळा । परि तूं वेगळा कतृऩत्वासी ॥3॥ तुका ह्मणे आतां होऊनि परमित । माझें कांहीं हित विचारावें ॥4॥ 2862 पापाची मी राशी । सेवाचोर पायांपाशीं ॥1॥ करा दंड नारायणा । माझ्या मनाची खंडणा ॥ध्रु.॥ जना हातीं सेवा । घेतों लंडपणें देवा ॥2॥ तुझा ना संसार । तुका दोहींकडे चोर ॥3॥ 2863 दुडीवरी दुडी । चाले मोकळी गुजरी ॥1॥ ध्यान लागो ऐसें हरी । तुझे चरणीं तैशापरी ॥ध्रु.॥ आवंतण्याची आस । जैसी लागे दुर्बळासी ॥2॥ लोभ्या कळांतराची आस । बोटें मोजी दिवस मास ॥3॥ तुका ह्मणे पंढरीनाथा । मजला आणिक नको व्यथा ॥4॥ 2864 लागोनियां पायां विनवितों तुम्हाला । करें टाळी बोला मुखें नाम ॥1॥ विठ्ठल विठ्ठल म्हणा वेळोवेळां । हा सुखसोहळा स्वगाअ नाहीं ॥ध्रु.॥ कृष्ण विष्णु हरि गोविंद गोपाळ । मार्ग हा प्रांजळ वैकुंठीचा ॥2॥ सकळांसीं येथें आहे अधिकार । कलयुगीं उद्धार हरिनामें ॥3॥ तुका ह्मणे नामापाशीं चारी मुिH । ऐसें बहुग्रंथीं बोलियेलें ॥4॥ 2865 लटिकें हासें लटिकें रडें । लटिकें उडें लटिक्यापें॥1॥ लटिकें माझें लटिकें तुझें । लटिकें ओझें लटिक्याचें ॥ध्रु.॥ लटिकें गायें लटिकें ध्यायें । लटिकें जायें लटिक्यापें ॥3॥ लटिका भोगी लटिका त्यागी । लटिका जोगी जग माया ॥3॥ लटिका तुका लटिक्या भावें । लटिकें बोले लटिक्यासवें ॥4॥ 2866. जालों म्हणती त्याचें मज वाटे आश्चर्य । ऐका नव्हे धीर वचन माझें ॥1॥ शिजलिया अन्ना ग्वाही दांत हात । जिव्हेसी चाखत न कळे कैसें ॥ध्रु.॥ तापलिया तेली बावन चंदन । बुंद एक क्षण शीतळ करी ॥2॥ पारखी तो जाणे अंतरींचा भेद । मूढजना छंद लावण्यांचा ॥3॥ तुका ह्मणे कसीं निवडे आपण । शुद्ध मंद हीन जैसें तैसें ॥4॥ 2867 हे चि थोर भिH आवडती देवा । संकल्पावी माया संसाराची ॥1॥ ठेविलें अनंतें तैसें चि राह वें । चित्तीं असों द्यावें समाधान ॥ध्रु.॥ वाहिल्या उद्वेग दुःख चि केवळ । भोगणें तें फळ संचिताचें ॥2॥ तुका ह्मणे घालूं तयावरी भार । वाहूं हा संसार देवा पायीं ॥3॥ 2868 जन्मा येणें घडे पातकाचे मूळें । संचिताचें फळ आपुलिया ॥1॥ मग वांयांविण दुःख वाहों नये । रुसोनियां काय देवावरी ॥ध्रु.॥ ठाउका चि आहे संसार दुःखाचा । चित्तीं सीण याचा वाहों नये ॥2॥ तुका ह्मणे नाम त्याचें आठवावें । तेणें विसरावें जन्मदुःख ॥3॥ 2869 आतां माझे नका वाणूं गुण दोष । करितों उपदेश याचा कांहीं ॥1॥ मानदंभासाठीं छळीतसें कोणा । आण या चरणां विठोबाची ॥2॥ तुका ह्मणे हें तों ठावें पांडुरंगा । काय कळे जगा अंतरींचें ॥3॥ 2870 काय माझें नेती वाइऩट ह्मणोन । करूं समाधान कशासाटीं ॥1॥ काय मज लोक नेती परलोका । जातां कोणा एका निवारेल ॥ध्रु.॥ न ह्मणें कोणासी उत्तम वाइऩट । सुखें माझी कूट खावो मागें ॥2॥ सर्व माझा भार असे पांडुरंगा । काय माझें जगासवें काज ॥3॥ तुका ह्मणे माझें सर्व ही साधन । नामसंकीर्त्तन विठोबाचें ॥4॥ देवांनीं स्वामींस चिंचवडास नेलें होतें ते अभंग, आरत्या ॥ 13 ॥ 2871 वांजा गाइऩ दुभती । देवा ऐसी तुझी ख्याति ॥1॥ ऐसें मागत नाहीं तुज । चरण दाखवावे मज ॥ध्रु.॥ चातक पाखरूं। त्यासी वर्षे मेघधारु ॥ ॥ पक्षी राजहंस । अमोलिक मोतीं त्यास॥3॥ तुका ह्मणे देवा । कां गा खोचलासी जीवा ॥4॥ 2872. परतें मी आहें सहज चि दुरी । वेगळें भिकारी नामरूपा ॥1॥ न लगे रुसावें धरावा संकोच । सहज तें नीच आलें भागा ॥ध्रु.॥ पडिलिये ठायीं उिच्छष्ट सेवावें । आरते तें चि देवें केलें ऐसें ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी आह्मां जी वेगळे । केलेती निराळे द्विज देवें ॥3॥ 2873 चिंतामणिदेवा गणपतीसी आणा । करवावें भोजना दुजे पात्रीं ॥1॥ देव ह्मणती तुक्या एवढी कैची थोरी । अभिमानाभीतरी नागवलों ॥ध्रु.॥ वाडवेळ जाला सिळें जालें अन्न । तटस्थ ब्राह्मण बैसलेती ॥2॥ तुका ह्मणे देवा तुमच्या सुकृतें । आणीन त्वरित मोरयासी ॥3॥ 2874 भोHा नारायण लक्षुमीचा पति । ह्मणोनि प्राणाहुती घेतलिया ॥1॥ भर्ता आणि भोHा कर्त्ता आणि करविता । आपण सहजता पूर्णकाम ॥ध्रु.॥ विश्वंभर कृपादृष्टी सांभाळीत । प्रार्थना करीत ब्राह्मणांची ॥2॥ कवळोकवळीं नाम घ्या गोविंदाचें । भोजन भHांचें तुका ह्मणे ॥3॥ 2875 माझा स्वामी तुझी वागवितो लात । तेथें मी पतित काय आलों ॥1॥ तीथॉ तुमच्या चरणीं जाहालीं निर्मळ । तेथें मी दुर्बळ काय वाणूं ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी देवा द्विजवंद्य । मी तों काय निंद्य हीन याति ॥3॥ 2876 वंदिलें वंदावें जीवाचिये साटीं । किंवा बरी तुटी आरंभीं च ॥1॥ स्वहिताची चाड ते ऐका हे बोल । अवघें चि मोल धीरा अंगीं ॥ध्रु.॥ सिंपिलें तें रोंप वरीवरी बरें । वाळलिया वरी कोंभ नये ॥2॥ तुका ह्मणे टाकीघायें देवपण । फुटलिया जन कुला पुसी ॥3॥ 2877 आह्मां विष्णुदासां हें चि भांडवल । अवघा विठ्ठल धन वित्त ॥1॥ वाणी नाहीं घ्यावें आपुलिया हातें । करोनियां चित्तें समाधान ॥2॥ तुका ह्मणे द्रव्य मेळविलें मागें । हें तों कोणासंगें आलें नाहीं ॥3॥ 2878 सुखाचे व्यवहारीं सुखलाभ जाला । आनंदें कोंदला मागें पुढें ॥1॥ संगती पंगती देवासवें घडे । नित्यानित्य पडे तें चि सांचा ॥ध्रु.॥ समर्थचे घरीं सकळ संपदा । नाहीं तुटी कदा कासयाची॥2॥ तुका ह्मणे येथें लाभाचिया कोटी । बहु वाव पोटीं समर्थाचे ॥3॥ 2879 काय देवें खातां घेतलें हातींचें । आलें हें तयाचें थोर भय ॥1॥ ह्मणतां गजरें राम एकसरें । जळती पापें थोरें भयधाकें॥ध्रु.॥ काय खोळंबले हात पाय अंग । नाशिलें हें सांग रूप काय ॥2॥ कोण लोकीं सांगा घातला बाहेरी । ह्मणतां हरि हरि तुका ह्मणे॥3॥ 2880 उत्तम त्या याति । देवा शरण अनन्यगति ॥1॥ नाहीं दुजा ठाव । कांहीं उत्तम मध्यम भाव ॥ध्रु.॥ उमटती ठसे । ब्रह्मप्रािप्त अंगीं दिसे ॥2॥ भाविक विश्वासी।तुका ह्मणे नमन त्यांसी॥3॥ ॥10॥ 2881 ज्यासी नावडे एकादशी । तो जिता चि नरकवासी॥1॥ ज्यासी नावडे हें व्रत । त्यासी नरक तो ही भीत ॥ध्रु.॥ ज्यासी मान्य एकादशी । तो जिता चि मुHवासी ॥2॥ ज्यासी घडे एकादशी । जाणें लागे विष्णुपाशीं ॥3॥ तुका ह्मणे पुण्यराशी । तो चि करी एकादशी ॥4॥ 2882 मुंगी होउनि साकर खावी । निजवस्तूची भेटी घ्यावी॥1॥ वाळवंटी साकर पडे । गज येउनि काय रडे ॥ध्रु.॥ जाला हरिदास गोसांवी । अवघी मायिक क्रिया दावी ॥2॥ पाठ पाठांतरिक विद्या । जनरंजवणी संध्या ॥3॥ प्रेम नसतां अंगा आणी । दृढ भाव नाहीं मनीं ॥4॥ ब्रह्मYाान वाचे बोले । करणी पाहातां न निवती डोळे ॥5॥ मिथ्या भगल वाढविती । आपुली आपण पूजा घेती ॥6॥ तुका ह्मणे धाकुटें व्हावें । निजवस्तूसी मागुनि घ्यावें ॥7॥ 2883 भय हरिजनीं । कांहीं न धरावें मनीं ॥1॥ नारायण ऐसा सखा । काय जगाचा हा लेखा ॥ध्रु.॥ चित्त वित्त हेवा । समर्पून राहा देवा ॥2॥ तुका ह्मणे मन । असों द्यावें समाधान॥3॥ 2884 आयुष्य मोजावया बैसला मापारी । तूं कां रे वेव्हारी संसाराचा ॥1॥ नेइऩल ओढोनि ठाउकें नसतां । न राहे दुिश्चता हरिविण ॥ध्रु.॥ कठीण हें दुःख यम जाचतील । कोण सोडवील तया ठायीं ॥2॥ राहतील दुरी सज्जन सोयरीं । आठवीं श्रीहरी लवलाहीं ॥3॥ तुका ह्मणे किती करिसी लंडायी । होइऩल भंडाइऩ पुढें थोर ॥4॥ 2885 होऊं नको कांहीं या मना आधीन । नाइकें वचन याचें कांहीं ॥1॥ हटियाची गोष्टी मोडून टाकावी । सोइऩ ही धरावी विठोबाची ॥ध्रु.॥ आपुले आधीन करूनियां ठेवा । नाहीं तरि जीवा घातक हें ॥2॥ तुका ह्मणे जाले जे मना आधीन । तयांसी बंधन यम करी ॥3॥ 2886 नामाविण काय वाउगी चावट । वांयां वटवट हरीविण॥1॥ फुकट चि सांगे लोकाचिया गोष्टी । राम जगजेठी वाचे नये ॥ध्रु.॥ मेळवूनि चाट करी सुरापान । विषयांच्या गुणें माततसे ॥2॥ बैसोनि टवाळी करी दुजयाची । नाहीं गोविंदाची आठवण ॥3॥ बळें यम दांत खाय तयावरी । जंव भरे दोरी आयुष्याची ॥4॥ तुका ह्मणे तुला सोडवील कोण । नाहीं नारायण आठविला ॥5॥ 2887 संत गाती हरिकीर्त्तनीं । त्यांचें घेइन पायवणी ॥1॥ हें चि तप तीर्थ माझें । आणीक मी नेणें दुजें ॥ध्रु.॥ काया कुरवंडी करीन । संत महंत ओंवाळीन ॥2॥ संत महंत माझी पूजा । अनुभाव नाहीं दुजा ॥3॥ तुका ह्मणे नेणें कांहीं । अवघें आहे संतापायीं ॥4॥ 2888 जालें भांडवल । अवघा पिकला विठ्ठल ॥1॥ आतां वाणी काशासाटीं । धीर धरावा च पोटीं ॥ध्रु.॥ आपुल्या संकोचें । ह्मणऊनि तेथें टांचे ॥2॥ घेतों ख†या मापें । तुका देखोनियां सोपें ॥3॥ 2889 शुद्ध ऐसें ब्रह्मYाान । करा मन सादर ॥1॥ रवि रसां सकळां शोषी । गुणदोषीं न लिंपे ॥ध्रु.॥ कोणासवें नाहीं चोरी । सकळांवरी समत्व ॥2॥ सत्य तरी ऐसें आहे । तुका पाहे उपदेशीं॥3॥ 2890 अिग्न हा पाचारी कोणासी साक्षेपें । हिंवें तो चि तापे जाणोनियां ॥1॥ उदक ह्मणे काय या हो मज प्यावें । तृषित तो धांवे सेवावया ॥ध्रु.॥ काय वस्त्र ह्मणे यावो मज नेसा । आपुले स्वइच्छा जग वोढी ॥2॥ तुक्यास्वामी ह्मणे काय मज स्मरा । आपुल्या उद्धारा लागूनियां ॥3॥ 2891 भH देवाघरचा सुना । देव भHाचा पोसणा ॥1॥ येर येरां जडलें कैसें । जीवा अंगें जैसें तैसें ॥ध्रु.॥ देव भHाची कृपाळु माता । भH देवाचा जनिता ॥2॥ तुका ह्मणे अंगें । एक एकाचिया संगें ॥3॥ 2892 बरवयांबरवंट । विटे चरण सम नीट ॥1॥ ते म्या हृदयीं धरिले । तापशमन पाउलें ॥ध्रु.॥ सकळां तीर्थां अधिष्ठान । करी लक्षुमी संवाहन ॥2॥ तुका ह्मणे अंतीं । ठाव मागितला संतीं॥3॥ 2893 मासं चर्म हाडें । देवा अवघीं च गोडें ॥1॥ जे जे हरिरंगीं रंगले । कांहीं न वचे वांयां गेले ॥ध्रु.॥ वेद खाय शंखासुर। त्याचें वागवी कलिवर ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसा । बराडी हा भिHरसा॥3॥ 2894 कोणा चिंता आड । कोणा लोकलाज नाड ॥1॥ कैंचा राम अभागिया । करी कटकट वांयां ॥ध्रु.॥ स्मरणाचा राग । क्रोधें विटाळलें अंग ॥2॥ तुका ह्मणे जडा । काय चाले या दगडा॥3॥ 2895 आपुलिया काजा । आह्मीं सांडियेलें लाजा ॥1॥ तुह्मां असों जागवीत । आपुलें आपुले हित ॥ध्रु.॥ तुह्मी देहशून्य। आह्मां कळे पाप पुण्य ॥2॥ सांगायासी लोकां । उरउरीत उरला तुका ॥3॥ 2896 मायबापें केवळ काशी । तेणें न वजावें तीर्थासी॥1॥ पुंडलीकें काय केलें । परब्रह्म उभें ठेलें ॥ध्रु.॥ तैसा होइप सावधान। हृदयीं धरीं नारायण ॥2॥ तुका ह्मणे मायबापें । अवघीं देवाचीं स्वरूपें ॥3॥ 2897 सत्य आह्मां मनीं । नव्हों गाबाळाचे धनी ॥1॥ ऐसें जाणा रे सकळ । भरा शुद्ध टांका मळ ॥ध्रु.॥ देतों तीIण उत्तरें । पुढें व्हावयासी बरें ॥2॥ तुका ह्मणे बरें घडे । देशोदेशीं चाले कोडें॥3॥ 2898 शिकवूनि हित । सोयी लावावे हे नीत ॥1॥ त्याग करूं नये खरें । ऐसें विचारावें बरें ॥ध्रु.॥ तुमचिया तोंडें । धर्माधर्म चि खंडे ॥2॥ मजसाटीं देवा । कां हो लपविला हेवा ॥3॥ जाला सावधान । त्यासी घालावें भोजन ॥4॥ तुका ह्मणे पिता । वरी बाळाच्या तो हिता ॥5॥ 2899 सुख सुखा भेटे । मग तोडिल्या न तुटे ॥1॥ रविरिश्मकळा । नये घालितां पैं डोळां ॥ध्रु.॥ दुरि तें जवळी । स्नेहें आकाशा कवळी ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त । माझें पायीं अखंडित॥3॥ 2900 तुह्मां न पडे वेच । माझा सरेल संकोच ॥1॥ फुकासाटीं जोडे यश । येथें कां करा आळस ॥ध्रु.॥ कृपेचें भुकेलें। होय जीवदान केलें ॥2॥ तुका ह्मणे शिकविलें । माझें ऐकावें विठ्ठलें॥3॥ 2901 लोक ह्मणती मज देव । हा तों अधर्म उपाव ॥1॥ आतां कळेल तें करीं । सीस तुझे हातीं सुरी ॥ध्रु.॥ अधिकार नाहीं। पूजा करिती तैसा कांहीं ॥2॥ मन जाणे पापा । तुका ह्मणे मायबापा॥3॥ 2902 एका ह्मणे भलें । आणिका सहज चि निंदिलें ॥1॥ कांहीं न करितां आयास । सहज घडले ते दोष ॥ध्रु.॥ बरें वाइटाचें। नाहीं मज कांहीं साचें ॥2॥ तुका ह्मणे वाणी । खंडोनि राहावें चिंतनीं॥3॥ 2903 आणिलें सेवटा । आतां कामा नये फांटा ॥1॥ मज आपुलेंसें ह्मणा । उपरि या नारायणा ॥ध्रु.॥ वेचियेली वाणी । युHी अवघी चरणीं ॥2॥ तुका धरी पाय । क्षमा करवूनि अन्याय॥3॥ 2904 न करा टांचणी । येथें कांहीं आडचणी ॥1॥ जिव्हा अमुप करी माप । विठ्ठल पिकला माझा बाप ॥2॥ तुका ह्मणे सर्वकाळ । अवघा गोविंद गोपाळ ॥3॥ 2905 तुझ्या नामाची आवडी । आह्मी विठो तुझीं वेडीं॥1॥ आतां न वजों अणिकां ठायां । गाऊं गीत लागों पायां ॥ध्रु.॥ काय वैकुंठ बापुडें । तुझ्या प्रेमासुखापुढें ॥2॥ संतसमागममेळे । प्रेमसुखाचा सुकाळ ॥3॥ तुका ह्मणे तुझ्या पायीं । जन्ममरणा ठाव नाहीं ॥4॥ 2906 साकरेच्या योगें वर्ख । राजा कागदातें देखे ॥1॥ तैसें आह्मां मानुसपण । रामनाम केण्यागुणें ॥ध्रु.॥ फिरंगीच्या योगें करी । राजा काष्ठ हातीं धरी ॥2॥ रत्नकनका योगें लाख । कंठीं धरिती श्रीमंत लोक ॥3॥ देवा देवपाट देव्हा†यावरी बैसे स्पष्ट॥4॥ ब्रह्मानंदयोगें तुका । पढीयंता सज्जन लोकां ॥5॥ 2907 धनवंतालागीं । सर्वमान्यता आहे जगीं ॥1॥ माता पिता बंधु जन । सर्व मानिती वचन ॥ध्रु.॥ जव मोठा चाले धंदा । तंव बहिण म्हणे दादा ॥2॥ सदा शृंगारभूषणें । कांता लवे बहुमानें॥3॥ तुका ह्मणे धन । भाग्य अशाश्वत जाण ॥4॥ 2908 न विचारितां ठायाठाव । काय भुंके तो गाढव ॥1॥ केला तैसा लाहे दंड । खळ अविचारी लंड ॥ध्रु.॥ करावें लाताळें। ऐसें नेणे कोण्या काळें ॥2॥ न कळे उचित । तुका ह्मणे नीत हित॥3॥ 2909 कंठ नामसिका । आतां किळकाळासी धका ॥1॥ रोखा माना कीं सिका माना । रोखा सिका तत्समाना ॥ध्रु.॥ रोखा न मना सिका न मना । जतन करा नाककाना ॥2॥ सिका न मनी रावण । त्याचें केलें निसंतान ॥3॥ सिका मानी हळाहळ । जालें सर्वांगीं शीतळ ॥4॥ तुका ह्मणे नाम सिका । पटीं बैसलों निजसुखा॥5॥ 2910 भूतीं देव ह्मणोनि भेटतों या जना । नाहीं हे भावना नरनारी ॥1॥ जाणे भाव पांडुरंग अंतरींचा । नलगे द्यावा साचा परिहार ॥ध्रु.॥ दयेसाटीं केला उपाधिपसारा । जड जीवा तारा नाव कथा ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं पडत उपवास । फिरतसे आस धरोनियां॥3॥ 2911 हारपल्याची नका चित्तीं । धरूं खंती वांयां च ॥1॥ पावलें तें ह्मणा देवा । सहज सेवा या नांवें ॥ध्रु.॥ होणार तें तें भोगें घडे । लाभ जोडे संकल्पें ॥2॥ तुका ह्मणे मोकळें मन । अवघें पुण्य या नांवें ॥3॥ 2912 नेसणें आलें होतें गऑया । लोक रऑया करिती॥1॥ आपणियां सावरिलें । जग भलें आपण ॥ध्रु.॥ संबंध तो तुटला येणें । जागेपणें चेष्टाचा ॥2॥ भलती सेवा होती अंगें । बारस वेगें पडिलें ॥3॥ सावरिलें नीट वोजा । दृिष्टलाजा पुढिलांच्या ॥4॥ बरे उघडिले डोळे । हळहळेपासूनि ॥5॥ तुका ह्मणे विटंबना । नारायणा चुकली ॥6॥ 2913 जिव्हा जाणे फिकें मधुर क्षार । येर मास पर हातास न कळे ॥1॥ देखावें नेत्रीं बोलावें मुखें । चित्ता सुखदुःखें कळों येती ॥ध्रु.॥ परिमळासी घ्राण ऐकती श्रवण । एकाचे कारण एका नव्हे ॥2॥ एकदेहीं भिन्न ठेवियेल्या कळा । नाचवी पुतळा सूत्रधारी॥3॥ तुका ह्मणे ऐशी जयाची सत्ता । कां तया अनंता विसरलेती ॥4॥ 2914 न लगे द्यावा जीव सहज चि जाणार । आहे तो विचार जाणा कांहीं ॥1॥ मरण जो मागे गाढवाचा बाळ । बोलिजे चांडाळ शुद्ध त्यासी ॥2॥ तुका ह्मणे कइप होइऩल स्वहित । निधान जो थीत टाकुं पाहे ॥3॥ 2915 मोल वेचूनियां धुंडिती सेवका । आह्मी तरी फुका मागों बळें ॥1॥ नसतां जवळी हित फार करूं । जीव भाव धरूं तुझ्या पायीं ॥ध्रु.॥ नेदूं भोग आह्मी आपुल्या शरीरा । तुह्मांसी दातारा व्हावें म्हूण ॥2॥ कीर्ती तुझी करूं आमुचे सायास । तूं का रे उदास पांडुरंगा ॥3॥ तुका ह्मणे तुज काय मागों आह्मी । फुकाचे कां ना भी ह्मणसी ना ॥4॥ 2916 काय लवण किळकेविण । एके क्षीण सागरा ॥1॥ मां हे येवढी अडचण । नारायणीं मजविण ॥ध्रु.॥ कुबेरा अटाहासे जोडी । काय कवडी कारणें ॥2॥ तुका ह्मणे काचमणि । कोण गणी भांडारी ॥3॥ 2917 तुज मज नाहीं भेद । केला सहज विनोद ॥1॥ तूं माझा आकार । मी तों तूं च निर्धार ॥ध्रु.॥ मी तुजमाजी देवा । घेसी माझ्या अंगें सेवा ॥2॥ मी तुजमाजी अचळ । मजमाजी तुझें बळ॥3॥ तूं बोलसी माझ्या मुखें । मी तों तुजमाजी सुखें ॥4॥ तुका ह्मणे देवा । विपरीत ठायीं नांवा ॥5॥ 2918 वैराग्याचें भाग्य । संतसंग हा चि लाग ॥1॥ संतकृपेचे हे दीप । करी साधका निष्पाप ॥ध्रु.॥ तो चि देवभH । भेदाभेद नाहीं ज्यांत ॥2॥ तुका प्रेमें नाचे गाये । गाणियांत विरोन जाये ॥3॥ 2919 जप तप ध्यान न लगे धारणा । विठ्ठलकीर्त्तनामाजी सर्व ॥1॥ राहें माझ्या मना दृढ या वचनीं । आणिक तें मनीं न धरावें ॥ध्रु.॥ कीर्तनसमाधि साधन ते मुद्रा । राहतील थारा धरोनियां॥2॥ तुका ह्मणे मुिH हरिदासांच्या घरीं । वोळगती चारी ॠिद्धसििद्ध ॥3॥ 2920 नाहीं तुज कांहीं मागत संपत्ती । आठवण चित्तीं असों द्यावी ॥1॥ सरलिया भोग येइऩन सेवटीं । पायापें या भेटी अनुसंधानें ॥ध्रु.॥ आतां मजसाटीं याल आकारास । रोकडी हे आस नाहीं देवा ॥2॥ तुका ह्मणे मुखीं असो तुझें नाम । देइऩल तो श्रम देवो काळ ॥3॥ 2921 हितावरी यावें । कोणी बोलिलों या भावें ॥1॥ नव्हे विनोदउत्तर । केले रंजवाया चार ॥ध्रु.॥ केली अटाअटी । अक्षरांची देवासाटीं ॥2॥ तुका ह्मणे खिजों । नका जागा येथें निजों ॥3॥ 2922 संचित प्रारब्ध क्रियमाण । अवघा जाला नारायण॥1॥ नाहीं आह्मांसी संबंधु । जरा मरण कांहीं बाधु ॥ध्रु.॥ द्वैताद्वैतभावें। अवघें व्यापियेलें देवें ॥2॥ तुका ह्मणे हरि । आह्मांमाजी क्रीडा करी ॥3॥ 2923 नेणे करूं सेवा । पांडुरंगा कृपाळुवा ॥1॥ धांवें बुडतों मी काढीं । सत्ता आपुलिया ओढीं ॥ध्रु.॥ क्रियाकर्महीन । जालों इंिद्रयां अधीन ॥2॥ तुका विनंती करी । वेळोवेळां पाय धरी॥3॥ 2924 जयापासोनि सकळ । महीमंडळ जालें ॥1॥ तो एक पंढरीचा राणा । नये श्रुती अनुमाना ॥ध्रु.॥ विवादती जयासाठीं। जगजेटी तो विठ्ठल ॥2॥ तुका ह्मणे तो आकळ । आहे सकळव्यापक॥3॥ 2925 नाहीं रूप नाहीं नांव । नाहीं ठाव धराया ॥1॥ जेथें जावें तेथें आहे । विठ्ठल मायबहीण ॥ध्रु.॥ नाहीं आकार विकार । चराचर भरलेंसे ॥2॥ नव्हे निर्गुण सगुण । जाणे कोण तयासी॥3॥ तुका ह्मणे भावाविण । त्याचें मन वोळेना ॥4॥ 2926 आहे सकळां वेगळा । खेळे कळा चोरोनि ॥1॥ खांबसुत्राचिये परी । देव दोरी हालवितो ॥ध्रु.॥ आपण राहोनि निराळा । कैसी कळा नाचवी ॥2॥ जेव्हां असुडितो दोरी । भूमीवरी पडे तेव्हां ॥3॥ तुका ह्मणे तो जाणावा । सखा करावा आपुला ॥4॥ 2927 आतां पुढें मना । चाली जाली नारायणा ॥1॥ येथें राहिलें राहिलें । कैसें गुंतोनि उगलें ॥ध्रु.॥ भोवतें भोंवनी । आलियांची जाली धणी ॥2॥ तुका ह्मणे रंग रंग । रंगलें पांडुरंगे ॥3॥ 2928 आळस पाडी विषयकामीं । शHी देइप तुझ्या नामीं॥1॥ हे चि विनवणी विनवणी । विनविली धरा मनीं ॥ध्रु.॥ आणिक वचना मुकी वाणी । तुमच्या गजाॉ द्यावी गुणीं ॥2॥ तुका ह्मणे पाय डोळां । पाहें एरवी अंधळा ॥3॥ 2929 कोण वेची वाणी । आतां क्षुल्लका कारणीं ॥1॥ आतां हें चि काम करूं । विठ्ठल हृदयांत धरूं ॥ध्रु.॥ नेंदाविया वृित्त। आतां उठों चि बहुती ॥2॥ उपदेश लोकां । करूनी वेडा होतो तुका ॥3॥ 2930 मागेन तें एक तुज । देइप विचारोनि मज ॥1॥ नको दुर्जनांचा संग । क्षणक्षणा चित्तभंग ॥ध्रु.॥ जन्म घेइऩन मी नाना । बहु सोसीन यातना ॥2॥ रंक होइऩन दीनांचा । घायें देहपात साचा॥3॥ तुका ह्मणे हें चि आतां । देइप देइप तूं सर्वथा ॥4॥ 2931 जाणसी उचित । पांडुरंगा धर्मनीत ॥1॥ तरि म्यां बोलावें तें काइऩ । सरे ऐसें तुझे पायीं ॥ध्रु.॥ पालटती क्षणें । संचितप्रारब्धक्रियमाण ॥2॥ तुका ह्मणे सत्ता । होसी सकळ करिता॥3॥ 2932 तुह्मी कांटाळलां तरी । आह्मां न सोडणें हरी ॥1॥ जावें कवणिया ठाया । सांगा विनवितों पायां ॥ध्रु.॥ केली जिवा साटी । आतां सुखें लागा पाठी ॥2॥ तुका ह्मणे ठाव । न सोडणें हा चि भाव ॥3॥ 2933 येउनि संसारीं । मी तों एक जाणें हरी ॥1॥ नेणें आणिक कांहीं धंदा । नित्य ध्यातसें गोविंदा ॥ध्रु.॥ कामक्रोधलोभस्वार्थ। अवघा माझा पंढरिनाथ ॥2॥ तुका ह्मणे एक । धणी विठ्ठल मी सेवक ॥3॥ 2934 सर्वपक्षीं हरि साहेसखा जाला । ओल्या अंगणीच्या कल्पलता त्याला ॥1॥ सहजचाली चालतां पायवाटे । चिंतामणींसमान होती गोटे ॥2॥ तुका तरी सहज बोले वाणी । त्याचे घरीं वेदांत वाहे पाणी ॥3॥ 2935 काय पुण्य ऐसें आहे मजपाशीं । तांतडी धांवसी पांडुरंगा ॥1॥ काय ऐसा भH वांयां गेलों थोर । तूं मज समोर होसी वेगा ॥ध्रु.॥ काय कष्ट माझे देखिली चाकरी । तो तूं झडकरी पाचारिशी ॥2॥ कोण मी नांवाचा थोर गेलों मोटा । अपराधी करंटा नारायणा ॥3॥ तुका ह्मणे नाहीं ठाउकें संचित । येणें जन्महित नाहीं केलें ॥4॥ 2936 आमुचिया भावें तुज देवपण । तें कां विसरोन राहिलासी ॥1॥ समर्थासी नाहीं उपकारस्मरण । दिल्या आठवण वांचोनियां ॥ध्रु.॥ चळण वळण सेवकाच्या बळें । निर्गुणाच्यामुळें सांभाळावें ॥2॥ तुका ह्मणे आतां आलों खंडावरी । प्रेम देउनि हरी बुझवावें ॥3॥ 2937 आह्मी मेलों तेव्हां देह दिला देवा । आतां करूं सेवा कोणाची ॥1॥ सूत्रधारी जैसा हालवितो कळा । तैसा तो पुतळा नाचे छंदें ॥ध्रु.॥ बोलतसें जैसें बोलवितो देव । मज हा संदेह कासयाचा ॥2॥ पाप पुण्य ज्याचें तो चि जाणें कांहीं । संबंध हा नाहीं आह्मांसवें ॥3॥ तुका ह्मणे तुह्मी आइका हो मात । आह्मी या अतीत देहाहूनी ॥4॥ 2938 लागों नेदीं बोल पायां तुझ्या हरी । जीव जावो परि न करीं आण ॥1॥ परनारी मज रखुमाइऩसमान । वमनाहूनि धन नीच मानीं ॥2॥ तुका ह्मणे याची लाज असे कोणा । सहाकारी दीना ज्याची तया ॥3॥ 2939 हे चि भेटी साच रूपाचा आठव । विसावला जीव आवडीपें ॥1॥ सुखाचें भातुकें करावें जतन । सेविल्या ताहान भूक जाय ॥ध्रु.॥ दुरील जवळी आपण चि होतें । कविळलें चित्तें जिवापासीं ॥2॥ तुका ह्मणे नाम घेतों वेळोवेळां । होतील सकळा शीतळा नाडी ॥3॥ 2940 आपुलिया बळें नाहीं मी बोलत । सखा भगवंत वाचा त्याची ॥1॥ साळुंकी मंजूळ बोलतसे वाणी । शिकविता धणी वेगळाची ॥ध्रु.॥ काय म्यां पामरें बोलावीं उत्तरें । परि त्या विश्वंभरें बोलविलें ॥2॥ तुका ह्मणे त्याची कोण जाणे कळा । चालवी पांगळा पायांविण ॥3॥ 2941 हित सांगे तेणें दिलें जीवदान । घातकी तो जाण मनामागें ॥1॥ बळें हे वारावे अधर्म करितां । अंधळें चालतां आडरानें ॥ध्रु.॥ द्रव्य देऊनियां धाडावें तीर्थासी । नेदावें चोरासी चंद्रबळ ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें आहे हें पुराणीं । नाहीं माझी वाणी पदरींची ॥3॥ 2942 ऐसा घेइप कां रे संन्यास । करीं संकल्पाचा नास॥1॥ मग तूं राहें भलते ठायीं । जनीं वनीं खाटे भोइऩ ॥ध्रु.॥ तोडीं जाणिवेची कळा । होइप वृत्तीसी वेगळा ॥2॥ तुका ह्मणणे नभा । होइप आणुचा ही गाभा ॥3॥ 2943 सोळा सहस्र होऊं येतें । भरलें रितें आह्मापें ॥1॥ ऐसे तुह्मां ठायाठाव । देव ह्मुण संपादे ॥ध्रु.॥ कैची चिरामध्यें चिरे। मना बरें आलें तें ॥2॥ तुका ह्मणे पांडुरंगा । अंगलगा भिन्न करा॥3॥ 2944 इहलोकीं आह्मां भूषण अवकळा । भोपळा वाकळा आणि भिक्षा ॥1॥ निमोली संपदा भयविरहित । सर्वकाळ चित्त समाधान ॥ध्रु.॥ छिद्राचा आश्रम उंदीरकुळवाडी । धन नाम जोडी देवाचें तें ॥2॥ तुका ह्मणे एक सेवटीं राहाणें । वर्ततों या जना विरहित ॥3॥ 2945 आह्मी भाग्याचे भाग्याचे । आह्मां तांबे भोपऑयाचे॥1॥ लोकां घरीं गाइऩ ह्मैसी । आह्मां घरीं उंदीरघुसी ॥ध्रु.॥ लोकां घरीं हत्ती घोडे । आह्मां आधोडीचे जोडे ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी सुडके। आह्मां देखोन काळ धाके ॥3॥ 2946 गाऊं नेणें कळा कुसरी । कान धरोनि ह्मणें हरी॥1॥ माझ्या बोबडिया बोला । चित्त द्यावें बा विठ्ठला ॥ध्रु.॥ मज हंसतील लोक । परि मी गाइऩन निःशंक ॥2॥ तुझे नामीं मी निर्लज्ज । काय जनासवें काज ॥3॥ तुका ह्मणे माझी विनंती । तुह्मी परिसा कमळापती ॥4॥ 2947 विष पोटीं सर्वा । जन भीतें तया दर्पा ॥1॥ पंच भूतें नाहीं भिन्न । गुण दुःख देती शीण ॥ध्रु.॥ चंदन िप्रय वासें । आवडे तें जातीऐसें ॥2॥ तुका ह्मणे दाणा । कुचर मिळों नये अन्ना॥3॥ 2948 देव अवघें प्रतिपादी । वंदी सकळां एक निंदी ॥1॥ तेथें अवघें गेलें वांयां । विष घास एके ठायां ॥ध्रु.॥ सर्वांग कुरवाळी । उपटी एकच रोमावळी ॥2॥ तुका ह्मणे चित्त । नाहीं जयाचें अंकित ॥3॥ 2949 मज माझा उपदेश । आणिकां नये याचा रीस ॥1॥ तुह्मी अवघे पांडुरंग । मी च दुष्ट सकळ चांग ॥ध्रु.॥ तुमचा मी शरणागत । कांहीं करा माझें हित ॥2॥ तुका पाय धरी । मी हें माझें दुर करीं ॥3॥ 2950 जाणे त्याचें वर्म नेणे त्याचें कर्म । केल्याविण धर्म नेणवती ॥2॥ मैथुनाचें सुख सांगितल्या शून्य । अनुभवाविण कळूं नये ॥2॥ तुका ह्मणे जळो शािब्दक हें Yाान । विठोबाची खूण विरळा जाणे ॥3॥ 2951 अभिमानी पांडुरंग । गोवा काशाचा हो मग ॥1॥ अनुसरा लवलाहीं । नका विचार करूं कांहीं ॥ध्रु.॥ कोठें राहतील पापें । जालिया हो अनुतापें ॥2॥ तुका ह्मणे ये चि घडी । उभ्या पाववील थडी ॥3॥ 2952 तुझें वर्म हातीं । दिलें सांगोनियां संतीं ॥1॥ मुखीं नाम धरीन कंठीं । अवघा सांटवीन पोटीं ॥ध्रु.॥ नवविधा वेढिन आधीं । सांपडलासी भावसंधी ॥2॥ तुका ह्मणे बिळये गाढे । किळकाळ पायां पडे ॥3॥ 2953 माझ्या मना लागो चाळा । पहावया विठ्ठला डोळां॥1॥ आणीक नाही चाड । न लगे संसार हा गोड ॥ध्रु.॥ तरि च फळ जन्मा आलों । सरता पांडुरंगीं जालों ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । देइप चरणांची सेवा ॥3॥ 2954 अवघें जेणें पाप नासे । तें हें असे पंढरीसी ॥1॥ गात जागा गात जागा । प्रेम मागा विठ्ठला ॥ध्रु.॥ अवघी सुखाची च राशी । पुंडलिकाशीं वोळली हे ॥2॥ तुका ह्मणे जवळी आलें। उभे ठालें समचरणीं ॥3॥ 2955 देह तुझ्या पायीं । ठेवूनि जालों उतराइऩ ॥1॥ आतां माझ्या जीवां । करणें तें करीं देवा ॥ध्रु.॥ बहु अपराधी । मतिमंद हीनबुिद्ध ॥2॥ तुका ह्मणे नेणें । भावभHीचीं लक्षणें ॥3॥ 2956 जन हें सुखाचें दिल्याघेतल्याचें । अंत हें काळींचें नाहीं कोणी ॥1॥ जाल्या हीन शिH नाकडोळे गळती । सांडोनि पळती रांडापोरें ॥ध्रु.॥ बाइल ह्मणे खर मरता तरी बरें । नासिलें हें घर थुंकोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे माझीं नव्हतील कोणी । तुज चक्रपाणी वांचूनियां ॥3॥ 2957 जाणोनि नेणतें करीं माझें मन । तुझी प्रेमखूण देऊनियां ॥1॥ मग मी व्यवहारीं असेन वर्तत । जेवीं जळाआंत पद्मपत्र ॥ध्रु.॥ ऐकोनि नाइकें निंदास्तुति कानीं । जैसा कां उन्मनी योगिराज ॥2॥ देखोनि न देखें प्रपंच हा दृष्टी । स्वप्नऴिचया सृिष्ट चेविल्या जेवीं ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें जालियावांचून । करणें तें तें सीण वाटतसे ॥4॥ 2958 विठ्ठला विठ्ठला । कंठ आळवितां फुटला ॥1॥ कइप कृपा करिसी नेणें । मज दीनाचें धांवणें ॥ध्रु.॥ जाल्या येरझारा । जन्मां बहुतांचा फेरा ॥2॥ तुका ह्मणे नष्टा । अबोलण्या तुझ्या चेष्टा ॥3॥ 2959 ज्यासी विषयाचें ध्यान । त्यासी कैंचा नारायण॥1॥ साधु कैंचा पापीयासी । काय चांडाळासी काशी ॥ध्रु.॥ काय पतितासी पिता । काय अधमासी गीता ॥2॥ तुका ह्मणे निरंजनी। शट कैंचा ब्रह्मYाानी ॥3॥ 2960 वरतें करोनियां तोंड । हाका मारितो प्रचंड ॥1॥ राग आळवितो नाना । गातो काय तें कळेना ॥ध्रु.॥ आशा धरोनि मनीं । कांहीं देइऩल ह्मणऊनि ॥2॥ पोटा एका साटीं । तुका ह्मणे जाले कष्टी ॥3॥ 2961 प्रपंच वोसरो । चित्त तुझे पायीं मुरो ॥1॥ ऐसें करिं गा पांडुरंगा । शुद्ध रंगवावें रंगा ॥ध्रु.॥ पुरे पुरे आतां । नको दुजियाची सत्ता ॥2॥ लटिकें तें फेडा । तुका ह्मणे जाय पीडा॥3॥ 2962 ऐका कलीचें हें फळ । पुढें होइल ब्रह्मगोळ ॥1॥ चारी वर्ण अठरा याती । भोजन करिती एके पंHी ॥ध्रु.॥ पूजितीअसुरा रांडा । मद्य प्राशितील पेंढा ॥2॥ वामकवळ मार्जन । जन जाइऩल अधोपतन ॥3॥ तुका हरिभिH करी । शिH पाणी वाहे घरीं॥4॥ 2963 गुरुमार्गामुळें भ्रष्ट सर्वकाळ । ह्मणती याती कुळ नाहीं ब्रह्मीं ॥1॥ पवित्राला ह्मणती नको हा कंटक । मानिती आित्मक अनामिका ॥ध्रु.॥ डोहोर होलार दासी बलुती बारा । उपदेशिती फारा रांडापोरा ॥2॥ कांहीं टाण्या टोण्या विप्र शिष्य होती । उघडी फजिती स्वधर्माची ॥3॥ नसता करुनी होम खाती एके ठायीं । ह्मणती पाप नाहीं मोक्ष येणें ॥4॥ इंिद्रयांचे पेठे भला कौल देती । मर्यादा जकाती माफ केली ॥5॥ नाहीं शास्त्राधार पात्रापात्र नेणे । उपदेशून घेणें द्रव्य कांहीं ॥6॥ तुका ह्मणे ऐसे गुरु शिष्य पूर्ण । विठोबाची आण नरका जाती ॥7॥ 2964 बोलाचे गौरव । नव्हे माझा हा अनुभव ॥1॥ माझी हरिकथा माउली । नव्हे आणिकांसी पांगिली ॥ध्रु.॥ व्याली वाढविलें। निजपदीं निजवलें ॥2॥ दाटली वो रसें । त्रिभुवन ब्रह्मरसें ॥3॥ विष्णु जोडी कर । माथां रज वंदी हर ॥4॥ तुका ह्मणे बळ । तोरडीं हा किळकाळ ॥5॥ 2965 सेवट तो भला । माझा बहु गोड जाला ॥1॥ आलों निजांच्या माहेरा । भेटों रखुमाइऩच्या वरा ॥ध्रु.॥ परिहार जाला । अवघ्या दुःखाचा मागिल्या ॥2॥ तुका ह्मणे वाणी । गेली आतां घेऊं धणी ॥3॥ 2966 तुझें नाम गाऊं आतां । तुझ्या रंगीं नाचों था था॥1॥ तुझ्या नामाचा विश्वास । आह्मां कैंचा गर्भवास ॥ध्रु.॥ तुझे नामीं विसर पडे । तरी कोटी हत्या घडे ॥2॥ नाम घ्या रे कोणी फुका। भावें सांगतसे तुका ॥3॥ 2967 बाइल तरी ऐसी व्हावी । नरकीं गोवी अनिवार॥1॥ घडों नेदी तीर्थयात्रा । केला कुतरा हातसोंका ॥ध्रु.॥ आपुली च करवी सेवा । पुजवी देवासारिखें ॥2॥ तुका ह्मणे गाढव पशु । केला नाशु आयुष्या ॥3॥ 2968 बाइले अधीन होय ज्याचें जिणें । तयाच्या अवलोकनें पडिजे द्वाड ॥1॥ कासया ते जंत जिताती संसारीं । माकडाच्या परी गारोडएांच्या ॥ध्रु.॥ वाइलेच्या मना येइऩल तें खरें । अभागी तें पुरें बाइलेचें ॥2॥ तुका ह्मणे मेंग्या गाढवाचें जिणें । कुत†याचें खाणें लगबगा ॥3॥ 2969 जगीं मान्य केलें हा तुझा देकार । कीं कांहीं विचार आहे पुढें ॥1॥ करितों कवित्व जोडितों अक्षरें । येणें काय पुरें जालें माझें ॥ध्रु.॥ तोंवरि हे माझी न सरे करकर । जो नव्हे विचार तुझ्या मुखें ॥2॥ तुका ह्मणे तुज पुंडलिकाची आण । जरी कांहीं वचन करिसी मज ॥3॥ 2970 कोंडिला गे माज । निरोधुनी द्वार । राखण तें बरें । येथें करा कारण ॥1॥ हा गे हा गे हरि । करितां सांपडला चोरी । घाला गांठी धरी । जीवें माय त्रासाया ॥ध्रु.॥ तें चि पुढें आड । तिचा लोभ तिला नाड । लावुनी चरफड । हात गोउनी पळावें॥2॥ संशयाचें बि†हडें । याचे निरसले भेटी । घेतली ते तुटी । आतां घेतां फावेल ॥3॥ तुका येतो काकुलती । वाउगिया सोड । यासी चि निवाड । आह्मी भार वाहिका ॥4॥ 2971 झड मारोनियां बैसलों पंगती । उठवितां फजिती दातयाची ॥1॥ काय तें उचित तुह्मां कां न कळे । कां हो झांका डोळे पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ घेइऩन इच्छेचें मागोनि सकळ । नाहीं नव्हे काळ बोलायाचा ॥2॥ तुका ह्मणे जालों माना अधिकारी । नाहीं लोक परी लाज देवा ॥3॥ 2972 नाम न वदे ज्याची वाचा । तो लेंक दो बापांचा॥1॥ हे चि ओळख तयाची । खूण जाणा अभHाची ॥ध्रु.॥ ज्याची विठ्ठल नाहीं ठावा । त्याचा संग न करावा ॥2॥ नाम न म्हणे ज्याचें तोंड । तें चि चर्मकाचें कुंड ॥3॥ तुका ह्मणे त्याचे दिवशीं। रांड गेली महारापाशीं ॥4॥ 2973 पतित मी पापी शरण आलों तुज । राखें माझी लाज पांडुरंगा ॥1॥ तारियेले भH न कळे तुझा अंत । थोर मी पतित पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ द्रौपदी बहिणी वैरीं गांजियेली । आपणाऐसी केली पांडुरंगा ॥2॥ प्रल्हादाकारणें स्तंभीं अवतार । माझा कां विसर पांडुरंगा ॥3॥ सुदामा ब्राह्मण दारिद्रें पीडिला । आपणाऐसा केला पांडुरंगा ॥4॥ तुका ह्मणे तुज शरण निजभावें । पाप निदाऩळावें पांडुरंगा ॥5॥ 2974 कस्तूरीचें रूप अति हीनवर । माजी असे सार मोल तया ॥1॥ आणीक ही तैसीं चंदनाचीं झाडें । परिमळें वाढे मोल तयां ॥ध्रु.॥ काय रूपें असे परीस चांगला । धातु केली मोला वाढ तेणें ॥2॥ फिरंगी आटितां नये बारा रुके । गुणें मोलें विकें सहस्रवरी ॥ ।3॥ तुका ह्मणे नाहीं जातीसवें काम । ज्याचे मुखीं नाम तो चि धन्य ॥4॥ 2975 नव्हें मी स्वतंत्र अंगाचा पाइऩक । जे हे सकिळक सत्ता वारूं ॥1॥ तुह्मां आळवावें पाउला पाउलीं । कृपेची साउली करीं मज ॥ध्रु.॥ शिHहीन तरी जालों शरणागत । आपुला वृत्तांत जाणोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे भवाभेणें धरिलें पाय । आणीक उपाय नेणें कांहीं ॥3॥ 2976 पाहों ग्रंथ तरी आयुष्य नाहीं हातीं । नाहीं ऐशी मति अर्थ कळे ॥1॥ होइऩल तें हो या विठोबाच्या नांवें । आचरलें भावें जीवीं धरूं ॥ध्रु.॥ एखादा अंगासी येइऩल प्रकार । विचारितां फार युिH वाढे ॥2॥ तुका ह्मणे आळी करितां गोमटी । मायबापा पोटीं येते दया ॥3॥ 2977 पाहातां रूप डोळां भरें । अंतर नुरे वेगळें । इच्छावशें खेळ मांडी । अवघें सांडी बाहेरी ॥1॥ तो हा नंदानंदन बाइये । यासी काय परिचार वो ॥ध्रु.॥ दिसतो हा नव्हे तैसा । असे दिशाव्यापक । लाघव हा खोळेसाटीं । होतां भेटी परतेना ॥2॥ ह्मणोनि उभी ठालीये । परतलीये या वाटा । आड करोनियां तुका। जो या लोकां दाखवितो ॥3॥ 2978 दुःखें दुभागलें हृदयसंपुष्ट । गहिंवरें कंठ दाटताहे॥1॥ ऐसें काय केलें सुमित्रा सखया । दिलें टाकोनियां वनामाजी ॥ध्रु.॥ आक्रंदती बाळें करुणावचनीं । त्या शोकें मेदिनी फुटों पाहे ॥2॥ काय हे सामर्थ्य नव्हतें तुजपाशीं । संगें न्यावयासी अंगभूतां ॥3॥ तुज ठावें आह्मां कोणी नाहीं सखा । उभयलोकीं तुका तुजविण॥4॥ कान्हा ह्मणे तुझ्या वियोगें पोरटीं । जालों दे रे भेटी बंधुराया ॥5॥ 2979 सख्यत्वासी गेलों करीत सलगी । नेणें चि अभागी महिमा तुझा ॥1॥ पावलों आपुलें केलें लाहें रास । निद।वां परिस काय होय ॥ध्रु.॥ कष्टविलासी म्यां चांडाळें संसारीं । अद्यापिवरि तरि उपदेशीं ॥2॥ उचित अनुचित सांभािळलें नाहीं । कान्हा ह्मणे कांहीं बोलों आतां ॥3॥ 2980 असो आतां कांहीं करोनियां ग्लांती । कोणा काकुलती येइल येथें ॥1॥ करूं कांहीं दिस राहे तों सायास । झोंबों त्या लागास भावाचिये ॥ध्रु.॥ करितां रोदना बापुडें ह्मणती । परि नये अंतीं कामा कोणी ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे पडिलिया वनीं । विचार तो मनीं बोलिला हे ॥3॥ 2981 चरफडें चरफड शोकें शोक होये । कार्यमूळ आहे धीरापाशीं ॥1॥ कल्पतसे मज ऐसें हें पाहातां । करावी ते चिंता मिथ्या खोटी ॥ध्रु.॥ न चुके होणार सांडिल्या शूरत्वा । फुकट चि सkवा होइल हानी ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे दिल्या बंद मना । वांचूनि निधाना न पवीजे ॥3॥ 2982 न लगे चिंता आतां अन्मोन हाता । आलें मूळ भ्राता गेला त्याचें ॥1॥ घरभेद्या येथें आहे तें सुकानु । धरितों कवळून पाय दोन्ही ॥ध्रु.॥ त्याचें त्याचिया मुखें पडिलें ठावें । न लगे सारावें मागें पुढें ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे करील भेटी भावा । सोडीन तेधवां या विठ्ठला ॥3॥ 2983 मूळस्थळ ज्याचें गोमतीचे तीरीं । तो हा सारी दोरी खेळवितो ॥1॥ ऐसें हे कळलें असावें सकळां । चोर त्या वेगळा नाहीं दुजा ॥ध्रु.॥ वैष्णव हे रे तयाचे पाळती । खूण हे निरुती सांगितली ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे आलें अनुभवास । तेणें च आह्मांस नागविलें ॥3॥ 2984 बरा रे निर्गुणा नष्ट नारायणा । घरबुडवणा भेटलासी ॥1॥ एके घरीं कोणी कोणासी न धरी । ऐसी अपरांपरी केली आह्मां ॥2॥ कान्हा ह्मणे कां रे निःकाम देखिलें । ह्मणोनि मना आलें करितोसी ॥3॥ 2985 धिंदधिंद तुझ्या करीन धिंदडएा । ऐसें काय वेडएा जाणितलें ॥1॥ केली तरी बरें मज भेटी भावास । नाहीं तरि नास आरंभिला ॥ध्रु.॥ मरावें मारावें या आलें प्रसंगा । बरें पांडुरंगा कळलेंसावें ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे तुझी माझी उरी । उडाली न धरीं भीड कांहीं ॥3॥ 2986 भुिH मुिH तुझें जळों ब्रह्मYाान । दे माझ्या आणोनी भावा वेगीं ॥1॥ रिद्धी सिद्धी मोक्ष ठेवीं गुंडाळून । दे माझ्या आणून भावा वेगीं ॥ध्रु.॥ नको आपुलिया नेऊं वैकुंठासी । दे माझ्या भावासी आणुन वेगीं ॥2॥ नको होऊं कांहीं होसील प्रसन्न। दे माझ्या आणून भावा वेगीं ॥3॥ तुकयाबंधु ह्मणे पाहा हो नाहींतरी । हत्या होइऩल शिरीं पांडुरंगा ॥4॥ 2987 मुख्य आहे आह्मां मातेचा पटंगा । तुज पांडुरंगा कोण लेखी ॥1॥ नको लावूं आह्मां सवें तूं तोंवरी । पाहा दूरवरी विचारूनी ॥ध्रु.॥ साहे संतजन केले महाराज । न घडे आतां तुज भेइऩन मी ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे अहिक्यें ऐक्यता । वाढतें अनंता दुःखें दुःख ॥3॥ 2988 नये सोमसरी उपचाराची हरी । करकरेचें करीं काळें तोंड ॥1॥ मागतों इतुकें जोडुनियां कर । ठेउनियां शीर पायांवरी॥ध्रु.॥ तुह्मां आह्मां एके ठायीं सहवास । येथें द्वैत द्वेष काय बरा ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे बहुतां बहुतां रीती । अनंता विनंती परिसावी हे॥3॥ 2989 लालुचाइऩसाटीं बळकाविसी भावा । परी मी जाण देवा जिरों नेदीं ॥1॥ असों द्या निश्चय हा मनीं मानसीं । घातली येविशीं दृढ कास ॥ध्रु.॥ मज आहे बळ आळीचें सबळ । फोडीन अंत्राळ हृदय तुझें ॥2॥ करुणारसें तुकयाबंधु ह्मणे भुलवीन । काढूनि घेइऩन निज वस्तु ॥3॥ 2990 तुझीं वर्में आह्मां ठावीं नारायणा । परी तूं शाहाणा होत नाहीं ॥1॥ मग कालाबुली हाका देते वेळे । होतोसि परी डोळे नुघडिसी ॥ध्रु.॥ जाणोनि अYाान करावें मोहरें । खोटी खोडी हे रे तुझी देवा ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे कारण प्रचीति । पाहातों वेळ किती तेच गुण ॥3॥ 2991 अवघीं तुज बाळें सारिखीं नाहीं तें । नवल वाटतें पांडुरंगा ॥1॥ ह्मणतां लाज नाहीं सकळांची माउली । जवळी धरिलीं एकें दुरी ॥ध्रु.॥ एकां सुख द्यावें घेऊनि वोसंगा । एक दारीं गळा श्रमविती ॥2॥ एकां नवनीत पाजावें दाटून । एकें अन्न अन्नें करितील ॥3॥ एकें वाटतील न वजावीं दुरी । एकांचा मत्सर जवळी येतां ॥4॥ तुकयाबंधु ह्मणे नावडतीं त्यांस । कासया व्यालास नारायणा ॥5॥ 2992 निनांवा हें तुला । नांव साजे रे विठ्ठला । बरा शिरविला । फाटक्यामध्यें पाव ॥1॥ कांहीं तरी विचारिलें । पाप पुण्य ऐसें केलें । भुरळें घातलें । एकाएकीं भावासी ॥ध्रु.॥ मुद्राधारणें माळ माळा टिळे । बोल रसाळ कोंवळे । हातीं फांशाचे गुंडाळे । कोण चाळे गृहस्था हे ॥2 ॥ तुकयाबंधु ह्मणे मििस्कन । करितोसी देखोन । पाहा दुरिवरी वििच्छन्न । केला परी संसार ॥3॥ 2993 नाहीं घटिका ह्मणसी । लाग लागला तुजपाशीं । पडिला हृषीकेशी । जाब सकळ करणें ॥1॥ माझें नेलें पांघरुण । ठावें असोन दुर्बळ दीन । माणसांमधून । उठविलें खाणो†या ॥ध्रु.॥ आह्मीं हें जगऊनि होतों पाणी । संदीं देवदेव करूनि । जालासी कोठोनि । पैदा चोरा देहाच्या ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे केलें। उघडें मजचि उमगिलें । ऐसें काय गेलें । होतें तुज न पुरतें॥3॥ 2994 कनवाळ कृपाळ । उदार दयाळ मायाळ । ह्मणवितोसी परि केवळ । गळेकाटू दिसतोसी ॥1॥ काय केलें होतें आह्मीं । सांग तुझें एकये जन्मीं । जालासी जो स्वामी । एवढी सत्ता करावया॥ध्रु.॥ भलेपणाचा पवाडा । बरा दाविला रोकडा । करूनि बंधु वेडा । जोडा माझा विखंडिला ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे भला । कैसें ह्मणताती तुजला । जीव आमुचा नेला । अंत पाहिला कांहींतरी॥3॥ 2995 आतां कळों आले गुण । अवघे चि यावरोन । चोखट लक्षण । धरिलें हें घरघेणें ॥1॥ या नांवें कृपासिंधु । ह्मणवितोसी दीनबंधु । मज तरी मैंदु । दिसतोसी पाहातां ॥ध्रु.॥ अमळ दया नाहीं पोटीं । कठीण तैसाचि कपटी । अंधऑयाची काठी । माझी गुदरसी च ना ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे पुरता । नाहीं ह्मुण बरें अनंता। एरवीं असतां । तुझा घोंट भरियेला ॥3॥ 2996 काय सांगों हृषीकेशा । आहे अनुताप आला ऐसा । गिळावासी निमिषा । निमिष लागों नेदावें ॥1॥ माझें बुडविलें घर। लेंकरें बाळें दारोदार । लाविलीं काहार । तारातीर करोनि ॥ध्रु.॥ जीव घ्यावा कीं द्यावा । तुझा आपुला केशवा । इतुकें उरलें आहे। भावाचिया निमित्यें ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणें जग । बरें वाइऩट ह्मणो मग । या कारणें परी लाग । न संडावा सर्वथा ॥3॥ 2997 मायबाप निमाल्यावरी । घातलें भावाचे आभारीं । तो ही परि हरी । तुज जाला असमाइऩ ॥1॥ हे कां भिHचे उपकार। नांदतें विध्वंसिलें घर । प्रसन्नता वेव्हार । सेवटीं हे जालासी ॥ध्रु.॥ एका जिवावरी । होतों दोनी कुटुंबारी । चाळवूं तो तरीं । तुज येतो निर्लज्जा ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे भला । आणीक काय ह्मणावें तुला । वेडा त्यानें केला । तुजसवें संबंधु ॥3॥ 2998 पूवाअ पूर्वजांची गती । हे चि आइऩिकली होती । सेवे लावूनि श्रीपती । नििंश्चती केली तयांची ॥1॥ कां रे पाठी लागलासी। ऐसा सांग हृषीकेशी । अद्यापवरी न राहासी । अंत पाहासी किती ह्मुण ॥ध्रु.॥ जन्मजन्मांतरीं दावा । आह्मां आपणां केशवा । निमित्य चालवा । काइऩसयास्तव हें ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे अदेखणा । किती होसी नारायणा । देखों सकवेना । खातयासी न खात्या ॥3॥ 2999 निसुर संसार करून । होतों पोट भरून । केली विवसी निर्माण । देवपण दाखविलें ॥1॥ ऐसा काढियेला निस । काय ह्मुण सहित वंश । आणिलें शेवटास । हाउस तरी न पुरे॥ध्रु.॥ उरलों पालव्या सेवटीं । तें ही न देखवे दृष्टी । दोघांमध्ये तुटी । रोकडीचि पाडीली ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे गोड । बहु जालें अति वाड । ह्मणोनी कां बुड । मुऑयांसहित खावें ॥3॥ 3000 बरा जाणतोसी धर्मनीती । उचित अनुचित श्रीपती। करूं येते राती । ऐसी डोळे झांकूनि ॥1॥ आतां जाब काय कैसा। देसी तो दे जगदीशा । आणिला वोळसा । आपणां भोंवता ॥ध्रु.॥ सेवेचिया सुखास्तव । बळें धरिलें अYाानत्व । येइल परि हा भाव। ज्याचा त्यासी कारणा ॥2॥ तुकयाबंधु ह्मणे नाहीं । आतां आह्मां बोल कांहीं । जडोनियां पायीं । तुझे त्वां चि घेतलें ॥3॥ 92exoveaswa94w9npcw51lw4r3g0c2b 0 1545 36698 35587 2026-09-08T06:35:54Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36698 wikitext text/x-wiki 3601 पढीयंतें मागा पांडुरंगापाशीं । मज दुर्बळासी काय पीडा ॥1॥ या चि साटीं दुराविला संवसार । वाढे हे अपार माया तृष्णा ॥ध्रु.॥ कांहीं करितां कोठें नव्हें समाधान । विचारितां पुण्य तें चि पाप ॥2॥ तुका ह्मणे आतां निश्चळ चि भलें । तुज आठविलें पांडुरंगा ॥3॥ 3602 नव्हे मी शाहाणा । तरी ह्मणा नारायणा ॥1॥ तुह्मां बोलवाया कांहीं । ये च भरलोंसे वाहीं ॥ध्रु.॥ आणावेति रूपा । कोपलेती तरी कोपा ॥2॥ कळोनि आवडी । तुका ह्मणे जाते घडी॥3॥ 3603 आह्मी भाविकें हे काय जाणों खोडी । आइकोनि प्रौढी विनविलें ॥1॥ नाहीं ऐसें येथें जालेती असतां । वाढविली चिंता अधिक सोसें ॥ध्रु.॥ न कळे चि आधीं करितां विचार । न धरितां धीर आहाचता ॥2॥ तुका ह्मणे आतां वचनें वचन । वाढले तिक्षीण बुिद्ध जाली ॥3॥ 3604 कोठें देवा बोलों । तुह्मां भीड घालूं गेलों ॥1॥ करावाया सkवहाणी । भांडवलाची टांचणी ॥ध्रु.॥ दुर्बळा मागतां । त्याच्या प्रवर्तला घाता ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं । मज कळलें ऐसें कांहीं ॥3॥ 3605 काय त्या दिवस उचिताचा आला । मागील जो केला श्रम होता ॥1॥ ठेवियेला पूर्ण करूनि संकेत । तयापाशीं चित्त लागलें से ॥ध्रु.॥ जाणसी गे माते लेंकराचें लाड । नये पडों आड निष्ठ‍ता ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मीं करावें वचन । तुह्मांसी जतन करणें तें ॥3॥ 3606 पडिला प्रसंग कां मी ऐसा नेणें । संकल्प ते मनें जिरवले ॥1॥ चेष्टाविलें तरी सांगावें कारणे । भHी ते उजेवन करावया ॥ध्रु.॥ लावूनियां दृिष्ट घेतली सामोरी । बैसलें जिव्हारीं डसोन तें ॥2॥ तुका ह्मणे जीवा लाविला तो चाळा । करावें गोपाळा शीघ्र दान ॥3॥ 3607 मागील विसर होइऩल सकळ । केली तळमळ दुःखाची ते ॥1॥ दोहींचें अहिक्य घालीं गडसंदीं । िस्थरावेल बुिद्ध पायांपाशीं॥ध्रु.॥ अहाच या केलों देहपरिचारें । तुमचें तें खरें वाटों नये ॥2॥ तुका ह्मणे व्हावें लवकरी उदार । मी आहें सादर प्रतिग्रहासी ॥3॥ 3608 वाढवावा पुढें आणीक प्रकार । एक चि तें फार रुचि नेदी ॥1॥ निंच नवें लेणें देह हा पवाडा । पालट रोकडा वरावरी ॥ध्रु.॥ दिसे शोभिवंत सेवेनें सेवक । स्वामीची ते लोकत्रयीं कीतिऩ ॥2॥ तुका ह्मणे आजी पाववा संतोष । करुनि कीतिऩघोष नाचइऩन ॥3॥ 3609 क्षोभ आणि कृपा मातेची समान । विभाग जतन करुनि ठेवी ॥1॥ क्षणभंगुर ते उपजली चिंता । खरी अखंडता आवडीची ॥ध्रु.॥ सिकवूं जाणे तें गोमाटियासाटीं । लोभें नाहीं तुटी निश्चयेंसी ॥2॥ अघवें चि मिथ्या समया आरतें । देता तो उचितें काळ जाणे ॥3॥ न करी वेव्हार नेदी गांजूं कोणा । भेडसावी तान्हें हाऊ आला ॥4॥ तुका ह्मणे करी जिवाची जतन। दचकूनि मन जवळी आणी ॥5॥ 3610 संसाराचें धांवे वेठी । आवडी पोटीं केवढी ॥1॥ हागों जातां दगड सांची । अंतरीं ही संकल्प ॥ध्रु.॥ लाज तेवढी नारायणीं। वांकडी वाणी पोरांपें ॥2॥ तुका ह्मणे बेशरमा । श्रमावरी पडिभरू॥3॥ 3611 मी त्यांसी अनन्य तीं कोणा असती । ऐसें तंव चित्तीं विचारावें ॥1॥ आहे तो विचार आपणयापाशीं । कळा बिंबाऐसी प्रतिबिंबीं ॥ध्रु.॥ शुभ शकून तो शुभ लाभें फळे । पुढील तें कळे अनुभवें ॥2॥ तुका ह्मणे माझा असेल आठव । तैसा माझा भाव तुझ्या पायीं ॥3॥ 3612 बहु कृपावंते माझीं मायबापें । मी माझ्या संकल्पें अंतरलों ॥1॥ संचितानें नाहीं चुकों दिली वाट । लाविलें अदट मजसवें ॥ध्रु.॥ आतां मी रुसतों न कळतां वर्म । परी ठावे धर्म सर्व देवा ॥2॥ तुका ह्मणे उभा राहिला न बैसे । आमची माय असे उद्वेग त्या ॥3॥ 3613 कैसीं दिसों बरीं । आम्ही आळवितां हरि ॥1॥ नाहीं सोंग अळंकार । दास जाला संवसार ॥ध्रु.॥ दुःख आह्मां नाहीं चिंता । हरिचे दास ह्मणवितां ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । ऐसीं जळो करितां सेवा ॥3॥ 3614 आतां सांडूं तरी हातीं ना पदरीं । सखीं सहोदरीं मोकिळलों ॥1॥ जनाचारामध्यें उडाला पातेरा । जालों निलाजिरा ह्मणऊनि ॥ध्रु.॥ कोणाचिया दारा जावेनासें जालें । म्यां च विटंबिलें आपणासी ॥2॥ कां न जाला माझे बुद्धीसी संचार । नाहीं कोठें थार ऐसें जालें ॥3॥ तुका ह्मणे तुज भH जाले फार । ह्मणोनियां थार नाहीं येथें ॥4॥ 3615 जेथें जातों तेथें पडतो मतोळा । न देखिजे डोळां लाभ कांहीं ॥1॥ कपाळीची रेखा असती उत्तम । तरि कां हा श्रम पावतों मी ॥ध्रु.॥ नव्हे चि तुह्मांस माझा अंगीकार । थीता संवसार अंतरला ॥2॥ भोग तंव जाला खरा भोगावया तो । भांडवल नेतो आयुष्य काळ ॥3॥ कोठें तुझी कीर्ती आइकिली देवा । मुकतों कां जीवा तुका ह्मणे ॥4॥ 3616 कां जी आह्मां होतें दोषाचें दर्शन । तुज समर्पून देहभाव ॥1॥ पांडुरंगा कृपाळुवा दयावंता । धरसील सत्ता सकळ ही ॥ध्रु.॥ कां जी आह्मांवरि आणिकांची सत्ता । तुह्मांसी असता जविळकें ॥2॥ तुका ह्मणे पायीं केलें निवेदन । उचित तें दान करीं सत्ता ॥3॥ 3617 निंदावें हें जग । ऐसा भागा आला भाग ॥1॥ होतें तैसें आलें फळ । गेलें निवडूनि सकळ ॥ध्रु.॥ दुस†याच्या मता । मिळेनासें जालें चित्ता ॥2॥ तुका जाला सांडा । विटंबिती पोरें रांडा ॥3॥ 3618 माझे माथां तुझा हात । तुझे पायीं माझें चित्त ॥1॥ ऐसी पडियेली गांठी । शरीरसंबंधाची मिठी ॥ध्रु.॥ येरयेरांपाशीं । सांपडोन गेलों ऐसीं ॥2॥ तुका ह्मणे सेवा । माझी कृपा तुझी देवा॥3॥ 3619 सत्य त्यागा चि समान । नलगे वेचावें वचन ॥1॥ नारायणा ऐसे दास । येरयेरांची च आस ॥ध्रु.॥ मळ नाहीं चित्ता । तेथें देवाची च सत्ता ॥2॥ तुका ह्मणे जाण । तें च भल्याचें वचन॥3॥ 3620 माझिये बुद्धीचा खुंटला उपाव । करिसील काय पाहेन तें ॥1॥ सूत्रधारी तूं हें सकळचािळता । कासया अनंता भार वाहों ॥ध्रु.॥ वाहिले संकल्प न पवती सिद्धी । येऊं देहबुद्धीवरि नयों ॥2॥ तुका ह्मणे दुःखी करिती तरंग । चिंतूं पांडुरंग आवरून॥3॥ 3621 देखिलें तें धरिन मनें । समाधानें राहेन ॥1॥ भाव माझी सांटवण । जगजीवन कळावया ॥ध्रु.॥ बोळवीन एकसरें । उत्तरें या करुणेच्या ॥2॥ तुका ह्मणे नयों रूपा । काय बापा करीसी॥3॥ 3622 वांयां जाय ऐसा । आतां उगवावा फांसा ॥1॥ माझें परिसावें गा†हाणें । सुखदुःखाचीं वचनें ॥ध्रु.॥ हा चि आह्मां ठाव। पायीं निरोपाया भाव ॥2॥ तुका ह्मणे जार । तुझा तुज देवा भार॥3॥ 3623 खादलें च खावें वाटे । भेटलें भेटे आवडी ॥1॥ वीट नाहीं पांडुरंगीं । वाढे अंगीं आर्त तें ॥ध्रु.॥ इंिद्रयांची हांव पुरे। परि हें उरे चिंतन ॥2॥ तुका ह्मणे पोट भरे । परि ते उरे भूक पुढें ॥3॥ 3624 सत्य आठवितां देव । जातो भेंव पळोनि ॥1॥ न लगे कांहीं करणे चिंता । धरी सत्ता सर्व तो ॥ध्रु.॥ ध्रु.॥ भावें भाव राहे पायीं । देव तैं संनिध ॥2॥ तुका ह्मणे कृष्णनामें । शीतळ प्रेम सर्वांसी ॥3॥ 3625 ब्रीद याचें जगदानी । तो चि मनीं स्मरावा ॥1॥ सम पाय कर कटी । उभा तटीं भींवरेच्या ॥ध्रु.॥ पाहिलिया वेध लावी । बैसे जीवीं जडोनि ॥2॥ तुका ह्मणे भिHकाजा । धांवें लाजा लवलाहें ॥3॥ 3626 माझिया मनाची बैसली आवडी । अवसान घडी एकी नेघे ॥1॥ पाय चित्तीं रूप डोळांच राहिलें । चिंतने गोविलें मुख सदा ॥ध्रु.॥ अवघियांचा जाला विसर हा मागें । वेध हा श्रीरंगें लावियेला ॥2॥ तुका ह्मणे कानीं आइकली मात । तो चि जाला घात जीवपणा ॥3॥ 3627 याची कोठें लागली चट । बहु तट जालेंसे ॥1॥ देवपिसीं देवपिसीं । मजऐसीं जग ह्मणे ॥ध्रु.॥ एकांताचें बाहेर आलें । लपविलें झांकेना ॥2॥ तुका ह्मणे याचे भेटी । जाली तुटी आपल्यांसी ॥3॥ 3628 दीन आणि दुर्बळांसी । सुखरासी हरिकथा ॥1॥ तारूं भवसागरींचें । उंचनीच अधिकार ॥ध्रु.॥ चरित्र तें उच्चारावें । केलें देवें गोकुळीं ॥2॥ तुका ह्मणे आवडी धरीं । कृपा करी ह्मणऊनी॥3॥ 3629 संतोषे माउली आरुषा वचनी । वोरसोनि स्तनीं लावी बाळा ॥1॥ तैसे परिमळाचें अवघें चि गोड । पुरवितो कोड पांडुरंग ॥ध्रु.॥ सेवा करी साहे निष्ठ‍ उत्तरें । त्याचें वाहे मनीं तेंच बरें ॥2॥ तुका ह्मणे इच्छावसे खेळ खेळें । चिंता ते सकळ कांहीं नेणें ॥3॥ 3630 विनवीजे ऐसें कांहीं । उरलें नाहीं यावरि ॥1॥ आतां असो पंढरीनाथा । पायीं माथा तुमचिये ॥ध्रु.॥ मागें सारियेली युHी । कांहीं होती जवळी ते ॥2॥ निराशेची न करी आस । तुका दास माघारी ॥3॥ 3631 आतां येथें जाली जीवासवेंसाटी । होतें तैसें पोटीं फळ आलें ॥1॥ आतां धरिले ते नो सोडीं चरण । सांपडलें धन निजठेवा ॥ध्रु.॥ आतां हा अळस असो परता दुरी । नेदावी तें उरी उरों कांहीं ॥2॥ आतां याचा मज न व्हावा विसर । भरोनि अंतर राहों रूप ॥3॥ आतां लोकलाज नयो येथें आड । बहु जालें गोड ब्रह्मरस ॥4॥ तुका ह्मणे आतां जन्म हा सफळ । अंतरीं गोपाळ िस्थरावला ॥5॥ 3632 अनंतां जीवांचीं तोडिलीं बंधनें । मज हि येणें काळें कृपा कीजे ॥1॥ अनंत पवाडे तुझे विश्वंभरा । भHकरुणाकरा नारायणा ॥ध्रु.॥ अंतरींचें कळों देइप गुहए गुज । अंतरीं तें बीज राखइऩन ॥2॥ समदृष्टी तुझे पाहेन पाउलें । धरीन संचले हृदयांत॥3॥ तेणें या चित्ताची राहेल तळमळ । होतील शीतळ सकळ गात्रें ॥4॥ तुका ह्मणे शांति करील प्रवेश । मग नव्हे नाश अखंड तो ॥5॥ 3633 पराधीन माझें करूनियां जीणें । सांडीं काय गुणें केली देवा ॥1॥ उदार हे कीतिऩ असे जगामाजी । कां तें ऐसें आजि पालटिलें ॥ध्रु.॥ आळवितों परी न पुरे चि रीग । उचित तो त्याग नाहीं तुह्मां ॥2॥ तुका ह्मणे कां बा मुळीं च व्यालासी । ऐसें कां नेणसी पांडुरंगा ॥3॥ 3634 नेणपणें नाहीं केला हा बोभाट । आतां आली वाट कळों खरी ॥1॥ आतां बहुं शीघ्र यावें लवकरी । वाट पाहें हरी भेटी देइप ॥ध्रु.॥ समर्थाच्या बाळा करुणेचें भाषण । तरी त्याची कोण नांदणूक ॥2॥ तुका ह्मणे बहु बोलिले बडिवार । पडिलें अंतर लौकिकीं तें ॥3॥ 3635 जें जें केलें तें तें साहे । कैसें पाहें भाविक ॥1॥ ओंवाळूनि माझी काया । सांडिली यावरूनि ॥ध्रु.॥ काय होय नव्हें करूं । नेणें धरूं सत्ता ते ॥2॥ तुका ह्मणे कटीं कर । उभें धीर धरूनि ॥3॥ 3636 नाहीं मज कृपा केली पांडुरंगें । संताचिया संगें पोट भरीं ॥1॥ चतुराचे सभे पंडित कुशळ । मी काय दुर्बळ विष्णुदास॥2॥ तुका ह्मणे नेणें करूं समाधान । धरिले चरण विठोबाचे ॥3॥ 3637 तुह्मी माझा देवा करिजे अंगीकार । हा नाहीं विचार मजपाशीं ॥1॥ आतां दोहीं पक्षीं लागलें लक्षणें । देवभHपण लाजविलें ॥ध्रु.॥ एकांतीं एकलें न राहे निश्चळ । न राहे च पळ मन ठायीं ॥2॥ पायीं महत्वाची पडिली शंकळा । बांधविला गळा स्नेहा हातीं ॥3॥ शरीर सोकलें देखिलिया सुखा । कदान्न हें मुखा मान्य नाहीं ॥4॥ तुका ह्मणे जाला अवगुणांचा थारा । वाढली हे निद्रा अळस बहु ॥5॥ 3638 बोलिलिया गुणीं नाहीं पाविजेत । देवा नाहीं होत हित तेथें ॥1॥ कवतुक तुझें नवल यावरि । घेसील तें शिरीं काय नव्हे ॥ध्रु.॥ नाहीं मिळों येत संचिताच्या मता । पुराणीं पाहतां अघटित ॥2॥ तुका ह्मणे पायीं निरोपिला भाव । न्याल तैसा जाव सिद्धी देवा ॥3॥ 3639 हा तों नव्हता दीन । टाळायाच्या ऐसा क्षण ॥1॥ कां जी नेणों राखा हात । कैसें देखावें रडत ॥ध्रु.॥ दावूनियां आस । दूर पळविता कास ॥2॥ तुका ह्मणे धांव । घेतां न पुरे चि हांव ॥3॥ 3640 आर्तभूतां द्यावें दान । खरें पुण्य त्या नांवें ॥1॥ होणार तें सुखें घडो । लाभ जोडो महाबुिद्ध ॥ध्रु.॥ सत्य संकल्प च साटीं । उजळा पोटीं रविबिंब ॥2॥ तुका ह्मणे मनीं वाव । शुद्ध भाव राखावा ॥3॥ 3641 कवतुकवाणी बोलतसें लाडें । आरुष वांकडें करुनि मुख ॥1॥ दुजेपणीं भाव नाहीं हे आशंका । जननीबाळकामध्यें भेद ॥ध्रु.॥ सलगी दुरूनि जवळी पाचारूं । धांवोनियां करूं अंगसंग॥2॥ धरूनि पालव मागतों भातुकें । आवडीचें निकें प्रेमसुख ॥3॥ तुका ह्मणे तुज आमची च गोडी । ऐसी हे आवडी कळों आली ॥4॥ 3642 ऐकें पांडुरंगा वचन माझें एक । जालों मी सेवक दास तुझा ॥1॥ कळे तैसा आतां करावा उद्धार । खुंटला विचार माझा पुढें ॥ध्रु.॥ दंभ मान माझा करूं पाहे घात । जालिया ही थीत कारणाचा ॥2॥ हीन बुिद्ध माझी अधम हे याती । अहंकार चित्तीं वसों पाहे ॥3॥ तुका ह्मणे मज विघडतां क्षण । न लगे जतन करीं देवा ॥4॥ 3643 जेणें माझें चित्त राहे तुझ्या पायीं । अखंड तें देइप प्रेमसुख ॥1॥ देहभाव राख दीन करूनियां । जनाचारी वायां जाय तैसा ॥ध्रु.॥ द्रव्य दारा नको मानाची आवडी । कवणेविशीं गोडी प्रपंचाची ॥2॥ तुझें नाम माझें धरूनियां चित्त । एकांत लोकांत सदा राहो ॥3॥ तुका ह्मणे तुझे जडोनियां पायीं । जालों उतराइऩ पांडुरंगा ॥4॥ 3644 काय सांगों या संतांचे उपकार । मज निरंतर जागविती॥1॥ काय द्यावें त्यांचें व्हावें उतराइऩ । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ध्रु.॥ सहज बोलणें हितउपदेश । करूनि सायास शिकविती॥2॥ तुका ह्मणे वत्स धेनुवेचा चित्तीं । तैसे मज येती सांभाळीत ॥3॥ 3645 देव जाणता देव जाणता । आपली च सत्ता एकाएकीं॥1॥ देव चतुर देव चतुर । जाणोनि अंतर वर्ततसे॥2॥ देव निराळा देव निराळा । अलिप्त विटाळा तुका ह्मणे ॥3॥ 3646 आपण चाळक बुद्धीच्या संचारा । आह्मांसी वेव्हारा पात्र केलें ॥1॥ काय जालें तरी नेघा तुह्मीं भार । आणीक कोणां थोर ह्मणों सांगा ॥ध्रु.॥ पंच भूतें तंव कर्माच्या या मोटा । येथें खरा खोटा कोण भाव ॥2॥ तुका ह्मणे नाहीं बोलावया जागा । कां देवा वाउगा श्रम करूं ॥3॥ 3647 एका एक वर्में लावूनियां अंगीं । ठेवितों प्रसंगीं सांभाळीन ॥1॥ नेघावा जीं तुह्मी वाव बहु फार । धरूनि अंतर ठायाठाव ॥ध्रु.॥ वेव्हारें आलें तें समानें चि होतें । बळ नाहीं येथें चालों येत ॥2॥ तुका ह्मणे आतां निवाडा च साटीं । संवसारें तुटी करुनि ठेलों ॥3॥ 3648 आतां येथें खरें । नये फिरतां माघारें ॥1॥ होइल हो तैसी आबाळी । देहनिमित्य या बळी ॥ध्रु.॥ तुह्मांसवें गांठी । देवा जीवाचिये साटीं ॥2॥ तुका नव्हे लंड । करूं चौघांमध्यें खंड॥3॥ 3649 कां हो वाडवितां देवा । मज घरी समजावा । केवडा हो गोवा । फार केलें थोडएाचें ॥1॥ ठेविन पायांवरी डोइऩ । यासी तुमचें वेचे काइऩ । जालों उतराइऩ । जाणा एकएकांचे ॥ध्रु.॥ निवाड आपणियांपाशीं । असोन कां व्हावें अपेसी । होती गांठी तैसी । सोडूनियां ठेविली ॥2॥ तुका ह्मणे गोड । होतें जालिया निवाड । दर्शनें ही चाड । आवडी च वाढेल ॥3॥ 3650 नव्हों सभाधीट । समोर बोलाया नीट । एकलीं एकट । दुजें नाहीं देखिलें ॥1॥ आतां अवघें तुम्हीं जाणां । तुमचें माझें नारायणा । येइऩल करुणा । ते चि पहा तुह्मांसी ॥ध्रु.॥ ताळ नाहीं माझे बुद्धी । धरली न धरवे शुद्धी । आतां बळें कधीं । कोण्या जन्में निवाड ॥2॥ आतां शेवटीचें । उत्तर तें हें चि साचें । शरण आलें त्याचें । तुका ह्मणे सांभाळा ॥3॥ 3651 ऐसा तंव मोळा । तुमचा नसेल गोपाळा ॥1॥ मागत्याची टाळाटाळी । झिंज्या ओढोनि कपाळीं ॥ध्रु.॥ नसेल ना नवें । ऐसें धरियेलें देवें ॥2॥ तुका ह्मणे जाला । उशीर नाहीं तो विठ्ठला ॥3॥ 3652 माझ्या कपाळाच्या गुणें । किंवा सरलेंसे नेणें ॥1॥ नये वचन बाहेरी । उभें तिष्ठतसें दारीं ॥ध्रु.॥ काय सांगायास वेचे। रींद आरंभीं ठायींचे ॥2॥ तुका ह्मणे किती । भीड धरावी पुढती ॥3॥ 3653 कांहीं एक तरी असावा आधार । कासयानें धीर उपजावा ॥1॥ ह्मणविल्यासाटीं कैसें पडे रुजु । धणी नाहीं उजू सन्मुख तो ॥ध्रु.॥ वेचल्या दिसांचा कोणावरी लेखा । घालावा हा सुखासुखा आह्मीं ॥2॥ नाहीं मनोगत तोंवरि हे देवा । तुका ह्मणे सेवा नेघीजे तों ॥3॥ 3654 मनाचिये साक्षी जाली सांगों मात । सकळ वृत्तांत आपला तो ॥1॥ तुह्मां परामृश घेणें सत्ताबळें । धरितां निराळें कैसीं वांचों ॥ध्रु.॥ मी माझें सांडून यावया पसारा । आणीक दातारा काय काज ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मी तुजविण एका । निढळें लौकिका माजी असों ॥3॥ 3655 घालूनि लोळणी पडिलों अंगणीं । सिंचा सिंचवणी तीर्थ वरि ॥1॥ वोल्हावेल तनु होइऩल शीतळ । जाली हळहळ बहुतापें ॥ध्रु.॥ पावेन या ठाया कइप जालें होतें । आलों अवचितें उष्टएावरि ॥2॥ तुका ह्मणे कोणी जाणवा राउळी । येइल जवळी पांडुरंग ॥3॥ 3656 तरीं भलें वांयां गेलों । जन्मा आलों मागुता । ह्मणऊनि ठेलों दास । सावकास निर्भयें ॥1॥ उणें पुरें काय माझें। त्याचें ओझें तुह्मांसी ॥ध्रु.॥ सांभाळावें तें म्या काइऩ । अवो आइऩ विठ्ठले । मागें जया जाइऩ नें स्थळा । तुज गोपाळा विसरेंना ॥2॥ आपलें म्यां एकसरें । करुनि बरें घेतलें । तुका ह्मणे नारायणा । आतां जाणां आपुलें ॥3॥ 3657 उरलें तें भिHसुख । डोळां मुख पाहावें । अंतरींचें कां हों नेणां । नारायणा माझिये ॥1॥ पुरवां तैसी केली आळी । बळी जगदानियां ॥ध्रु.॥ हातीं घेउनि चोरां भातें । दावां रितें बाळका। साजतें हें थोरपण । नाहीं विण वत्सळा ॥2॥ शाहणें तरीं लाड दावी । बाळ जेवीं मातेसी । तुका ह्मणे पांडुरंगा । ऐसें पैं गा आहे हें ॥3॥ 3658 धरूनि हें आलों जीवीं । भेटी व्हावी विठोबासी॥1॥ संकल्प तो नाहीं दुजा । महाराजा विनवितों ॥ध्रु.॥ पायांवरि ठेविन भाळ । येणें सकळ पावलें ॥2॥ तुका ह्मणे डोळेभरी । पाहिन हरी श्रीमुख ॥3॥ 3659 तुह्मां उद्धरणें फार । मज दुसरी नाहीं थार ॥1॥ आतां जैसें तैसें सोसा । काय करणें हृषीकेशा ॥ध्रु.॥ बरें न दिसेल ओळी । एका अन्न एका गाळी ॥2॥ लावितो आभार । तुका विखरलेती फार ॥3॥ 3660 न कळे जी भHी काय करूं सेवा । संकोचोनि देवा राहिलोंसे ॥1॥ जोडोनियां कर राहिलों निवांत । पायांपाशीं चित्त ठेवूनियां ॥ध्रु.॥ दिशाभुली करीं स्थळीं प्रदक्षणा । भ्रमें नारायणा कष्टविलें ॥2॥ तुका ह्मणे जालों आYोचा पाळक । जीवनासी एक ठाव केला ॥3॥ 3661 एकविध वृित्त न राहे अंतरीं । स्मरणीं च हरी विस्मृति ॥1॥ कैसा हा नवलाव वाटतो अनुभवें । मज माझ्या जीवें सािक्षत्वेसी ॥ध्रु.॥ न राहे निश्चळ जागवितां मन । किती क्षीणेंक्षीणें सावरावें ॥2॥ तुका ह्मणे बहु केले वेवसाव । तेणें रंगें जीव रंगलासे ॥3॥ 3662 आतां सोडवणें न या नारायणा । तरि मी न वंचे जाणा काळा हातीं ॥1॥ ऐसें सांगोनिया जालों उतराइऩ । आणीक तें काइऩ माझे हातीं ॥ध्रु.॥ केलियाचें माप नये सेवटासी । करितील नासि अंतराय ॥2॥ तुका ह्मणे भय वाटतसे जीवा । धांवणिया धांवा लवकरी ॥3॥ 3663 सत्या माप वाढे । गबाळाची चाली खोडे ॥1॥ उतरे तें कळें कसी । विखरोणें सर्वदेशीं ॥ध्रु.॥ घरामध्ये राजा । नव्हे हो वा पाटपूजा ॥2॥ तुका ह्मणे साचें । रूप तें दर्पणाचें॥3॥ 3664 नाहीं खंड जाला । माझा तुमचा विठ्ठला ॥1॥ कैसें कैसें हो दुिश्चत । आहे चौघांपाशीं नीत ॥ध्रु.॥ मुळींचे लिहिलें । मज आतां सांपडलें ॥2॥ तुका ह्मणे मज । न लगे बोलणें सहज॥3॥ 3665 हेचि वादकाची कळा । नाहीं येऊं येत बळा ॥1॥ धीर करावा करावा । तरी तो आहे आह्मां देवा ॥ध्रु.॥ रिघावें पोटांत। पायां पडोन घ्यावा अंत ॥2॥ तुका ह्मणे वरि । गोडा आणावा उत्तरीं ॥3॥ 3666 एक परि बहिर बरें । परि तीं ढोरें ग्यानगडें ॥1॥ कपाळास लागली अगी । अभागी कां जीतसे ॥ध्रु.॥ एक परि बरें वेडें । ताकिऩक कुडें जळो तें ॥2॥ तुका ह्मणे खातडवासी । अमृतासी नोळखे ॥3॥ 3667 खेळों मनासवें जीवाच्या संवादें । कौतुक विनोदें निरांजनी ॥1॥ पचीं पडिलें तें रुचे वेळोवेळां । होतसे डोहळा आवडीस ॥ध्रु.॥ एकांताचें सुख जडलें जिव्हारीं । वीट परिचारीं बरा आला ॥2॥ जगाऐसी बुिद्ध नव्हे आतां कदा । लंपट गोविंदा जालों पायीं ॥3॥ आणीक ते चिंता न लगे करावी । नित्य नित्य नवी आवडी हे ॥4॥ तुका ह्मणे धडा राहिला पडोन । पांडुरंगीं मन विसांवलें ॥5॥ 3668 उचिताचा काळ । साधावया युिHबळ । आपलें सकळ । ते प्रसंगीं पाहिजे ॥1॥ नेम नाहीं लाभ हानि । अवचित घडती दोनी । विचारूनि मनीं । पाहिजे तें प्रयोजावें ॥ध्रु.॥ जाळ जाळा काळें । करपों नेदावें आगळें । जेवितां वेगळें । ज्याचें त्याचें तेथें तें शोभे ॥2॥ पाळी नांगर पाभारीं । तन निवडूनि सोंकरी । तुका ह्मणे धरी । सेज जमा सेवटीं ॥3॥ 3669 पडिलिया ताळा । मग अवघा चि निर्वाळा । तेथें कोणी बळा । नाहीं येत कोणासी ॥1॥ जोडिलें तें लागें हातीं । आपआपली नििंश्चती । हर्ष आणि खंती । तेथें दोनी नासलीं ॥ध्रु.॥ सहज सरलिया कारणें । मग एकला आपण । दिसे तरी भिन्न । वचनाचा प्रसंग ॥2॥ करूनि झाडा पाडा । तुका वेगळा लिगाडा। नििंश्चतीच्या गोडा । गोष्टी ह्मुण लागती ॥3॥ 3670 जीविता तो माझा पिता । उखता तो उखत्यांचा॥1॥ जनादऩनीं सरती कर्में । वाते भ्रमे अनेत्र । अपसव्य सव्यामधीं । ऐसी शुद्धी न धरितां ॥2॥ तुका ह्मणे खांद्या पानें । सिंचतां भिन्न कोरडी॥3॥ 3671 माउलीची चाली लेंकराचे ओढी । तयालागीं काढी प्राणें प्रीती ॥1॥ ऐसी बिळवंत आवडी जी देवा । संतमहानुभावा विनवितों ॥ध्रु.॥ मोहें मोहियेलें सर्वकाळ चित्त । विसरु तो घेत नाहीं क्षणें ॥2॥ तुका ह्मणे दिला प्रेमाचा वोरस । सांभािळलें दास आपुलें तें ॥3॥ 3672 केवढा तो अहंकार । माझा तुह्मां नव्हे दूर ॥1॥ आतां कोण पडे पायां । तुमच्या अहो पंढरिराया ॥ध्रु.॥ कां जी कृपेनें कृपण । वेचत असे ऐसें धन ॥2॥ तुका ह्मणे देवें । दुजियाचें पोतें न्यावें ॥3॥ 3673 अपराधी ह्मणोनि येतों काकुलती । नाहीं तरी होती काय चाड ॥1॥ येइल तारूं तरी तारा जी देवा । नाहीं तरी सेवा घ्या वो भार ॥ध्रु.॥ कासया मी आतां वंचूं हे शरीर । आहें बारगीर जाइप जनें ॥2॥ तुका ह्मणे मन करूनि मोकळें । आहें साळेंढाळें उदार मी ॥3॥ 3674 माझे तों फुकाचे कायेचे चि कष्ट । नव्हे क्रियानष्ट तुह्मांऐसा ॥1॥ कांहीं च न वंचीं आजिचा प्रसंगीं । सकळा ही अंगीं करीन पूजा ॥ध्रु.॥ द्यावें काहीं तुह्मीं हें तों नाहीं आस । असों या उदास देहभावें ॥2॥ तुका ह्मणे माझी मावळली खंती । समाधान चित्तीं सर्वकाळ ॥3॥ 3675 स्वामीचिया सत्ता । आधीं वर्म येतें हाता । पुढती विशेषता । लाभें लाभ आगळा ॥1॥ करीं कवतुकाचे बोल । परि जिव्हाऑयाची ओल । आवडे रसाळ । मायबापा लाडाचें ॥ध्रु.॥ मनें मेळविलें मना । नाहीं अभावी शाहणा । अंतरींच्या खुणा । वरि दिल्या उमटोनि ॥2॥ नाहीं पराश्रमें काळा । अवघ्या जागविल्या वेळा । देवासी निराळा । तुका क्षण न सोडी ॥3॥ 3676 एके ठायीं अन्नपाणी । ग्रासोग्रासीं चिंतनीं ॥1॥ वेळोवेळां जागवितों । दुजें येइल ह्मुण भीतों ॥ध्रु.॥ नाहीं हीं गुंतत उपचारीं । मानदंभाचे वेव्हारीं ॥2॥ तुका जालासे शाहाणा । आड लपे नारायणा ॥3॥ 3677 वैरागरापाशीं रत्नाचिया खाणी । हे चि घ्यावी धणी फावेल तों ॥1॥ येथें नाहीं तर्कवितकाऩची चाड । होतसे निवाड ख†या खोटएां ॥ध्रु.॥ उगा च सारावा वाढिला तो ठाव । वाढितिया भाव कळतसे ॥2॥ तुका ह्मणे टांचणीचें पाणी । येथें झरवणी जैशातैसें॥3॥ 3678 समर्थ या नांवें दिनांचा कृपाळ । हें तंव सकळ स्वामीअंगीं ॥1॥ मज काय लागे करणें विनवणी । विदित चरणीं सकळ आहे ॥ध्रु.॥ दयासिंधु तुह्मां भांडवल दया । सिंचावें आतां या कृपापीयूषें ॥2॥ तुका ह्मणे अवो पंढरिनिवासे । बहु जीव आसे लागलासे ॥3॥ 3679 लेखिलें कवित्व माझे सहज बोल । न लगे चि ओल जिव्हाऑयाची ॥1॥ नये चि उत्तर कांहीं परतोनि । जालों नारायणीं न सरतें ॥ध्रु.॥ लाजिरवाणी कां वदली हे वाचा । नव्हे च ठायींचा मननशीळ ॥2॥ तुका ह्मणे फळ नव्हे चि सायासा । पंढरीनिवासा काय जालें ॥3॥ 3680 येणें जाला तुमचे पोतडीचा झाडा । केलासी उघडा पांडुरंगा ॥1॥ भरूनियां घरीं राहिलों वाखती । आपुली नििंश्चती आपल्यापें ॥ध्रु.॥ आतां काय उरी उरली ते सांगा । आणिलेति जगाचिये साक्षी ॥2॥ तुका ह्मणे कोठें पाहोंजासी आतां । माझी जाली सत्ता तुह्मांवरि ॥3॥ 3681 तुमच्या पाळणा ओढतसे मन । गेलों विसरोन आपणासी ॥1॥ लागेल पालटें फेडावें उसणें । येणें चि प्रमाणें पांडुरंगा ॥ध्रु.॥ तुमचे आवडी संबंधाचा त्याग । घेतला ये लाग जगनिंदेचा ॥2॥ तुका ह्मणे जैसा माझा जीव ओढे । तैसें च तिकडे पाहिजेल ॥3॥ 3682 नाहीं मज कोणी उरला दुर्जन । मायबापाविण ब्रह्मांडांत॥1॥ कासया जी माझी करणें येविसीं । भयाची मानसीं चिंता संतीं ॥ध्रु.॥ विश्वंभराचिये लागलों सांभाळीं । सत्तेनें तो चाळी आपुलिये ॥2॥ तुका ह्मणे माझें पाळणपोषण । करितां आपण पांडुरंगा ॥3॥ 3683 मज कांहीं सीण न व्हावा यासाटीं । कृपा तुह्मां पोटीं उपजलीं ॥1॥ होतें तैसें केलें आपलें उचित । शिकविलें हित बहु बरें ॥ध्रु.॥ आह्मी न मनावी कोणाची आशंका । तुह्मां भय लोकां आहे मनीं ॥2॥ तुका ह्मणे आतां संचिताचा ठेवा । वोडवला घ्यावा जैसा तैसा ॥3॥ 3684 कोणाचें चिंतन करूं ऐशा काळें । पायांचिया बळें कंठीतसें ॥1॥ पाहातसें वाट येइप गा विठ्ठला । मज कां हा केला परदेश ॥ध्रु.॥ बहुतांचे सत्ते जालों कासावीस । जाय रात्री दिस वैरियांचा ॥2॥ तुका ह्मणे बैसें मनाचिये मुळीं । तरीं च ही जाळीं उगवतीं ॥3॥ 3685 कां जी तुह्मीं ऐसे नव्हा कृपावंत । निवे माझें चित्त ठायिंच्या ठायीं ॥1॥ कांही शम नये विषम अंतरा । शांतीचा तो बरा ऐसा योग ॥ध्रु.॥ दुःखी होतों पंचभूतांच्या विकारें । जडत्वें दातारें राखावीं तीं ॥2॥ तुका ह्मणे मोडा अहंकाराची मान । धरितों चरण ह्मणऊनि ॥3॥ 3686 मागत्याची कोठें घडते निरास । लेंकरा उदास नाहीं होतें ॥1॥ कासया मी होऊं उतावीळ जीवीं । जाणता गोसावी सर्व आहे ॥ध्रु.॥ जाला तरी वेळ कवतुकासाटीं । निदऩया तों पोटीं उपजेना ॥2॥ तुका ह्मणे त्यासी ठाउकें उचित । होइऩल संकेत नेमियेला ॥3॥ 3687 आरुषा वचनीं मातेची आवडी । ह्मणऊनि तांतडी घेती नाहीं ॥1॥ काय होइल माझें मांडिलें कवतुक । आदराची भूक रडारोवी ॥ध्रु.॥ लपोनियां करी चुकुर माऊली । नाहीं होती केली निष्ठासांडी ॥2॥ तुका ह्मणे करी पारखीं वचनें । भेवउनि तान्हें आळवावें ॥3॥ 3688 प्रीतीच्या भांडणा नाहीं शिरपाव । वचनाचे चि भाव निष्ट‍ता ॥1॥ जीणें तरी एका जीवें उभयता । पुत्राचिया पिता दुखवे दुःखें ॥ध्रु.॥ काय जाणे तुटों मायेचें लिगाड । विषम तें आड उरों नेणें ॥2॥ तुका ह्मणे मज करुणा उत्तरें । करितां विश्वंभरे पाविजैल ॥3॥ 3689 नको घालूं झांसां । मना उपाधिवोळसा ॥1॥ जे जे वाहावे संकल्प । पुण्य तरी ते चि पाप ॥ध्रु.॥ उपजतो भेव । होतो कासावीस जीव ॥2॥ तुका ह्मणे पाहों । होइल तें निवांत राहों॥3॥ 3690 बीजीं फळाचा भरवसा । जतन सिंचनासरिसा । चाविलिया आसा । काकुलती ते नाड ॥1॥ हा तों गडसंदीचा ठाव। पिके पिकविला भाव । संकोचोनि जीव । दशा केली जतन ॥ध्रु.॥ माती घाली धनावरी । रांडा रोटा वरीवरी । सुखाचे सेजारीं। दुःख भ्रमें भोगीतसे ॥2॥ तुका ह्मणे दिशाभुली । जाल्या उफराटी चाली । निवाडाची बोली । अनुभवें साक्षीसी ॥3॥ 3691 काय उरली ते करूं विनवणी । वेचलों वचनीं पांडुरंगा ॥1॥ अव्हेरलों आतां कैचें नामरूप । आदर निरोप तरि तो नाहीं ॥ध्रु.॥ माझा मायबाप ये गेलों सलगी । तों हें तुह्मां जगीं सोयइरिका ॥2॥ तुका ह्मणे आतां जोडोनियां हात । करी दंडवत ठायिंचाठायीं ॥3॥ 3692 आवडी धरूनि करूं गेलों लाड । भिHप्रेमकोड न पुरे चि ॥1॥ ह्मणऊनि जीव ठेला असावोनि । खेद होतो मनीं बहु साल ॥ध्रु.॥ वेठीऐसें वाटे निर्फळ कारण । शीतळ होऊन खोडावलों॥2॥ तुका ह्मणे सरतें नव्हें चि पायांपें । बळ केलें पापें नव्हें चि भेटी ॥3॥ 3693 प्रीतीचा तो कळवळा । जिव्हाळाचि वेगळा ॥1॥ बहु नेदी रडों माता । दुिश्चत होतां धीर नव्हे ॥ध्रु.॥ वरी वरी तोंडापुरतें । मोहोरी तें कळतसे ॥2॥ जाणोनियां नेणता तुका । नव्हे लोकांसारिखा ॥3॥ 3694 हा गे हा चि आतां लाहो । माझा अहो विठ्ठला॥1॥ दंडवत दंडवत । वेगळी मात न बोलें ॥ध्रु.॥ वेगळाल्या कोठें भागें। लाग लागें लावावा ॥2॥ तुका ह्मणे केल्या जमा । वृित्ततमा भाजूनि ॥3॥ 3695 तुह्मांसी न कळे सांगा काय एक । असया संकल्प वागवूं मी ॥1॥ आहे तेथें सत्ता ठेविलें स्थापूनि । प्रमाणें चि वाणी वदे आYाा ॥ध्रु.॥ कृपा जाली मग न लगे अंगसंग । निजध्यासें रंग चढता राहे ॥2॥ तुका ह्मणे मागें बोलिलों तें वाव । आतां हा चि भाव दृढ झाला ॥3॥ 3696 आवडी न पुरे मायबापापासीं । घडों का येविसीं सकइऩल ॥1॥ होइऩल नेमलें आपुलिया काळें । आलीयाचा बळें आघ्रो उरे ॥ध्रु.॥ जाणविलें तेथे थोडें एकवेळा । सकळ ही कळा सवाौत्तमीं ॥2॥ तुका ह्मणे निवेदिलें गुहए गुज । आतां तुझी तुज सकळ चिंता ॥3॥ 3697 वोखटा तरी मी विटलों देहासी । पुरे आतां जैसी जोडी पुन्हां ॥1॥ किती मरमर सोसावी पुढती । राहिलों संगती विठोबाचे ॥ध्रु.॥ आतां कोण याचा करील आदर । जावो किळवर विटंबोनि ॥2॥ तुका ह्मणे आतां सांडि तें चि सांडि । कोण फिरे लंडी यासी मागें ॥3॥ 3698 हें ही ऐसें तें ही ऐसें । उभय पिसें अविचार ॥1॥ अभिमानाचे ठेलाठेलीं । मधीं जाली हिंपुष्टी ॥ध्रु.॥ धीरा शांती ठाव नुरे । हा चि उरे आबाऑया ॥2॥ कौतुक हें पाहे तुका । कढतां लोकां अधनि ॥3॥ 3699 हित जाणे चित्त । कळों येतसे उचित ॥1॥ परिहार ते संपादनी । सत्य कारण कारणीं ॥ध्रु.॥ वरदळ तें नुतरे कसीं । आगीमध्यें तें रसीं ॥2॥ तुका ह्मणे करुनी खरें । ठेवितां तें पुढें बरें॥3॥ 3700 देवें दिला देह भजना गोमटा । तों या जाला भांटा बाधिकेच्या ॥1॥ ताठोनियां मान राहिली वरती । अहंकारा हातीं लवों नल्हे ॥ध्रु.॥ दास ह्मणावया न वळे रसना । सइरवचना बासे गळा ॥2॥ तुका ह्मणे कोठें ठेवावा विटाळ । स्नानें नीर्मळ व्हावयासी ॥3॥ 3701 काय करूं पोरा लागली चट । धरी वाट देउळाची॥1॥ सांगितलें नेघे कानीं । दुजें मनीं विठ्ठल ॥ध्रु.॥ काम घरीं न करी धंदा । येथें सदा दुिश्चत ॥2॥ आमचे कुळीं नव्हतें ऐसें । हें च पिसें निवडलें ॥3॥ लौकिकाची नाहीं लाज । माझें मज पारिखें ॥4॥ तुका ह्मणे नरका जाणें । त्या वचनें दुष्टांचीं ॥5॥ 3702 कारणापें असतां दृष्टी । शंका पोटीं उपजेना ॥1॥ शूर मिरवे रणांगणीं । मरणीं च संतोष ॥ध्रु.॥ पाहिजे तो कळवळा। मग बळा काय उणे ॥2॥ तुका ह्मणे उदारपणें । काय उणें मनाचें॥3॥ 3703 नव्हती हे उसणे बोल । आहाच फोल रंजवण॥1॥ अनुभव तो वरावरी । नाहीं दुरी वेगळा ॥ध्रु.॥ पाहिजे तें आलें रुची।काचाकुची काशाची ॥2॥ तुका ह्मणे लाजे आड । त्याची चाड कोणासी ॥3॥ 3704 जों जों घ्यावा सोस । माझे वारीं गर्भवास । लटिक्याचा दोष । अधिक जडे अंगेसीं ॥1॥ आतां आहे तैसें असो । अनुताप अंगीं वसो । येवढें चि नसो । माझें आणि परावें ॥ध्रु.॥ जागाजालेपणें। काय नासावें स्वप्न । शब्दाचिया शिणें । कष्ट मिथ्या मानावे ॥2॥ छाये माकड विटे । धांवे कुपीं काय भेटे । तुका ह्मणे फुटे । डोइऩ गुडघे कोंपर ॥3॥ 3705 गुणांचा चि सांटा । करूं न वजों आणिका वाटा॥1॥ करिती छंद नानापरी । भरोन सिणती आडभरी ॥ध्रु.॥ नेमली पंगती। आह्मां संतांची संगती ॥2॥ तुका ह्मणे लीळा । येर कवतुक पाहों डोळां ॥3॥ 3706 शिकल्या शब्दाचें उत्पादितों Yाान । दरपणींचें धन उपर वाया ॥1॥ अनुभउ कइं होइऩन भोगिता । सांकडें तें आतां हें चि आलें ॥ध्रु.॥ गायें नाचें करीं शरीराचे धर्म । बीजकळावर्म तुमचें दान ॥2॥ तुका ह्मणे केला उशीर न साहे । द्याल तरी आहे सर्व सिद्ध ॥3॥ 3707 सिकविला तैसा पढों जाणे पुसा । कैंची साच दशा तैसी अंगीं । स्वप्नींच्या सुखें नाहीं होत राजा । तैसा दिसे माझा अनुभव ॥1॥ कासया हा केला जिहुवे अळंकार । पायांसी अंतर दिसतसे ॥ध्रु.॥ दर्पणींचें धन हातीं ना पदरीं । डोळां दिसें परी सत्याचिये । आस केली तरी लाळ चि घोंटावी । ठकाठकी तेवीं दिसतसे ॥2॥ कवित्वें रसाळ वदविली वाणी । साक्ष ही पुराणीं घडे ऐसी । तुका ह्मणे गुरें राखोनि गोंवारी । माझीं ह्मणे परि लाभ नाहीं ॥3॥ 3708 अनुभव तो नाहीं अमुचिया दरषणें । अइकिलें कानें वदे वाणी । जेविल्याचा कैसा अनुभव अंतरीं । ह्मणतां मांडे पुरी काय होतें ॥1॥ नाहींनाहीं गेली तळमळ दातारा । कां जी हरिहरा चाळविलें ॥ध्रु.॥ पत्रीं कुशळता भेटी अनादर । काय तें उत्तर येइल मानूं । अंतरीं सबाहएीं कां नाहीं सारिखें । धरूनि पारिखें वर्त्ततसां॥2॥ आलों आलों ऐसी दाऊनियां आस । वाहों बुडतयास काय द्यावें । तुका ह्मणे अहो चतुरा शिरोमणि । किती माझी वाणी तुह्मी कोठें॥3॥ 3709 केलें तरी आता साच चि करावें । विचारिलें द्यावें कृपादान ॥1॥ संकल्पासी नाहीं बोलिला विकल्प । तुह्मां पुण्यपाप कळे देवा ॥ध्रु.॥ उदार शिH तंव तुमची भूमंडळीं । ऐसी िब्रदावळी गर्जतसे ॥2॥ तुका ह्मणे अहो रकुमादेवीवरा । उपरोध कां धरा माझा आतां ॥3॥ 3710 अहो पुरुषोत्तमा । तुह्मां काशाची उपमा ॥1॥ सतंत तो नाहीं बुद्धी । नाळवितां नाहीं शुिद्ध ॥ध्रु.॥ जागविलें तरी । तुह्मां वेिHयेणें हरी ॥2॥ तुका ह्मणे देवा । तुम्हा नित्य दिस नवा॥3॥ 3711 मथनें भोगे सार । ताकें घडे उपकार ॥1॥ बरवी सायासाची जोडी । अनुभविया ठावी [[गोड]]ी ॥ध्रु.॥ पाक आणि रुचि। जेथें तेथें ते कइंची ॥2॥ वाढितो पंगती । तुका आवडी संगती ॥3॥ 3712 चिंतनाची जोडी । हा चि लाभ घडोघडी ॥1॥ तुह्मी वसूनि अंतरीं । मज जागवा निर्धारीं ॥ध्रु.॥ जाय जेथें मन । आड घाला सुदर्शन ॥2॥ तुका ह्मणे भोजें । नाचें हो ऐसें न लजें ॥3॥ 3713 आवडीची न पुरे धणी । प्रीत मनीं बैसली ॥1॥ नित्य नवा कळवळा । मायबाळामध्यें तों ॥ध्रु.॥ सुख सुखा भेटों आलें । होय वाल्हें पोटींचे ॥2॥ तुका ह्मणे ब्रह्मानंदें । संतवृंदें चरणापें ॥3॥ 3714 जडलों तों आतां पायीं । होऊं काइऩ वेगळा ॥1॥ तुम्हीं संतीं कृपा केली । गंगे चाली ओघाची ॥ध्रु.॥ सांभािळलों मायबापा । केलों तापावेगळा ॥2॥ वोरसें या जीव धाला । तुका ठेला मौन्य चि ॥3॥ 3715 काळावरी सत्ता । ऐशा करितो वारता ॥1॥ तो मी हीणाहूनि सांडें । देवे दु†हें काळतोंडें ॥ध्रु.॥ मानूनी भर्वसा । होतों दासा मी ऐसा ॥2॥ तुका ह्मणे मान । गेलों वाढवूं थोरपण ॥3॥ 3716 समर्थाचे सेवे कोठें नाहीं घात । पाहों नये अंत पांडुरंगा ॥1॥ आहे तैसी नीत विचारावी बरी । येऊनी भीतरी वास करा ॥ध्रु.॥ निढळ राखिलें तरी भयाभीत । हर्षामर्ष चित्त पावतसे॥2॥ तुका ह्मणे तरी कळेल निवाड । दर्शनाची चाड शुभकीतिऩ ॥3॥ 3717 बहु धीर केला । जाण न होसी विठ्ठला ॥1॥ आतां धरीन पदरीं । करीन तुज मज सरी ॥ध्रु.॥ जालों जीवासी उदार । उभा राहिलों समोर ॥2॥ तुका विनवी संतां । ऐसें सांगा पंढरिनाथा॥3॥ 3718 नेदावी सलगी न करावा संग । करी चित्ता भंग वेळोवेळा ॥1॥ सर्प शांतिरूप न ह्मणावा भला । झोंबे खवळीला तात्काळ तो ॥2॥ तुका ह्मणे दुरी राखावा दुर्जन । करावें वचन न घडे तें ॥3॥ 3719 मज अभयदान देइऩ दातारा । कृपेच्या सागरा मायबापा॥1॥ देहभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । आणीक मी कांहीं दुजें नेणें ॥ध्रु.॥ सेवाभिHहीन नेणता पतित । आतां माझे हित तुझ्या पायीं ॥2॥ तुका ह्मणे माझें सर्व ही साधन । नाम संकीर्तन विठोबाचें ॥3॥ 3720 करावा वर्षाव । तृषाक्रांत जाला जीव ॥1॥ पाहें आकाशाची वास । जाणता तूं जगनिवास ॥ध्रु.॥ संयोगें विस्तार । वाढी लागे तो अंकूर ॥2॥ तुका ह्मणे फळें । चरणांबुजें तीं सकळें॥3॥ 3721 करीं ऐसी धांवाधांवी । चित्त लावीं चरणापें ॥1॥ मग तो माझा मायबाप । घेइल ताप हरूनी ॥ध्रु.॥ बहुतांच्या मतें गोवा । होऊं जीवा नेदावा ॥2॥ तुका ह्मणे करुणाबोलें । धीर विठ्ठलें निघेना ॥3॥ 3722 एकविध नारायण । तेथें विषमाचा सीण । पालटों चि भिन्न । नये अणुप्रमाण ॥1॥ अवघें सारावें गाबाळ । चुकवूनियां कोल्हाळ । आनंदाचें स्थळ । एकाएकीं एकांत ॥ध्रु.॥ कायावाचामन। स्वरूपीं च अनुसंधान । लक्ष भेदी बाण । येणे पाडें लवलाहो॥2॥ तुका ह्मणे आळस निद्रा । येथें देउनियां चिरा । देउनियां धीरा । मिठी जाणा जागृतीं ॥3॥ 3723 हारपोनि गेली निशी । निद्रा कैसी न देखों ॥1॥ नारायणीं वसलें घर । निरंतर आनंद ॥ध्रु.॥ अवघा रुधविला ठाव। नेला वाव मी माझें ॥2॥ तुका ह्मणे एके ठावीं । असूं नाहीं सीनाभिन्न ॥3॥ 3724 पाहा कैसेकैसे । देवें उद्धरिले आनयासें ॥1॥ ऐका नवल्याची ठेव । नेणतां भिHभाव ॥ध्रु.॥ कैलासासी नेला । भिल्ल पानेडी बैसला ॥2॥ पांखांच्या फडत्कारीं । उद्धरुनी नेली घारी ॥3॥ खेचरें पिंडी दिला पाव । त्या पूजनें धाये देव ॥4॥ तुका ह्मणे भोळा । स्वामी माझा हो कोंवळा ॥5॥ 3725 अनुभव ऐसा । मज लागला सरिसा ॥1॥ पाठी बैसली सेजारीं । नव्हे शांत कोणे परी ॥ध्रु.॥ कोठें न लगे जावें । कांहीं घालावया ठावें ॥2॥ तुका ह्मणे कोटि । दुःखाच्या च तये पोटीं ॥3॥ 3726 पाठीवरी भार । जातो वाहूनियां खर ॥1॥ संत नेतील त्या ठाया । माझी आधीन त्यां काया ॥ध्रु.॥ मोटचौफळ । अंतीं उिच्छष्टाचें बळ ॥2॥ न संडीं मारग । येथें न चोरूनि अंग॥3॥ आपुलिया सत्ता । चालविती नाहीं चिंता ॥4॥ कळविळला तुका । घराचार येथें नका ॥5॥ 3727 मागें पुढें जालों लाटा । अवघा मोटा सरळ ॥1॥ नाहीं कोठें रितें अंग । नित्य रंग नवा चि ॥ध्रु.॥ पोसिंद्याचे पडिलों हातीं । वोझें माती चुकली ॥2॥ जोगावलों पोटीं खर । पाठी भार वरि नाहीं ॥3॥ अवघिया मोकऑया दिशा । नाहीं वोळसा कामाचा॥4॥ संताचिये लोळें द्वारीं । पळती दुरी गोमाशा ॥5॥ कांहीं न साहेसा जाला । तुका नेला समर्थ ॥6॥ पातोगें महाद्वारीं। वरि झुली वाकळा ॥7॥ 3728 करणें न करणें वारलें जेथें । जातों तेणें पंथें संतसंगें॥1॥ संतीं हें पहिलें लाविलें निशाण । ते खुणा पाहोन गर्जें नाम ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मीं चला या चि वाटे । भरवशानें भेटे पांडुरंग ॥3॥ 3729 कइंचें कारण । तृष्णा वाढविते सीण ॥1॥ काय करूनि ऐसा संग । सोसें चि तूं पांडुरंग ॥ध्रु.॥ रूपीं नाहीं गोडी । हांवे हांवे उर फोडी ॥2॥ तुका न पडे भरी । ऐशा वरदळाचे थोरी॥3॥ 3730 धन्य तो ग्राम जेथें हरिदास । धन्य तो चि वास भाग्य तया ॥1॥ ब्रह्मYाान तेथें असे घरोघरीं । धन्य त्या नरनारी चतुर्भुज ॥ध्रु.॥ नाहीं पापा रिघ काळाचें जीवन । हरिनामकीर्त्तन घरोघरीं ॥2॥ तुका ह्मणे तिहीं तारिलें सकळां । आपल्या कोटिकुळासहित जीव ॥3॥ 3731 मारूं नये सर्प संतांचिये दृष्टी । होतील ते कष्टी व्यापकपणें ॥1॥ एक सूत्र जीवशिवीं आइक्यता । रोम उपडितां अंग कांपे ॥ध्रु.॥ नाहीं साहों येत दुखाची ते जाती । परपीडा भूतीं साम्य जालें ॥2॥ तुका ह्मणे दिला नीतीचा संकेत । पुजा नांवें चित्त सुखी तेणें ॥3॥ 3732 भय होतें आह्मीपणें । पाठी येणें घातलें ॥1॥ अवघा आपुला चि देश । काळा लेश उरे चि ना ॥ध्रु.॥ समर्थाचें नाम घेतां । मग चिंता काशाची ॥2॥ तुका ह्मणें नारायणें । जालें जिणें सुखाचें ॥3॥ 3733 विषम वाटे दुरवरी । चालूनि परती घरी । मागील ते उरी । नाहीं उरली भयाची ॥1॥ मुख्य न व्हावा तो नाड । सेवटाचे हातीं गोड । सरलिया चाड । मग कैचे उद्वेग ॥ध्रु.॥ होता पहिला अभ्यास । समयीं घालावया कास । तेव्हां लटिके दोष । योगें अनुतापाच्या ॥2॥ तुका ह्मणे आहे । बुद्धी केलियानें साहे । जवळी च पाहें । देव वाट स्मरणाची ॥3॥ 3734 आतां कोठें धांवे मन । तुझे चरण देखिलिया ॥1॥ भाग गेला सीण गेला । अवघा जाला आनंदु ॥ध्रु.॥ प्रेमरसें बैसली मिठी । आवडी लाठी मुखासी ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां जोगें । विठ्ठल घोगें खरें माप ॥3॥ 3735 विश्वीं विश्वंभर । बोले वेदांतींचा सार ॥1॥ जगीं जगदीश । शास्त्रें वदती सावकास ॥ध्रु.॥ व्यापिलें हें नारायणें । ऐसीं गर्जती पुराणें ॥2॥ जनीं जनादऩन । संत बोलती वचनें ॥3॥ सूर्याचिया परी । तुका लोकीं क्रीडा करी ॥4॥ 3736 निरोधती परि न मोडे विकार । बहु हीं दुस्तर विषयद्वारें ॥1॥ राहातेति तुह्मी भरोनि अंतरीं । होतों तदाकारी निविऩषचि ॥ध्रु.॥ कृपेचिया साक्षी असती जवळी । वचनें मोकळीं सरत नाहीं ॥2॥ तुका ह्मणे ताळा मेळवणीपाशीं । विनंती पायापाशीं हे चि करीं ॥3॥ 3737 अद्वय चि द्वय जालें चि कारण । धरिलें नारायणें भिHसुख ॥1॥ अपरोक्ष आकार जाला चतुर्भुज । एकतkव बीज भिन्न नाहीं ॥ध्रु.॥ शून्य निरशुन्यी राहिलें निर्मळ । तें दिसे केवळ इटेवरी ॥2॥ सुखें घ्यावें नाम वदना ही चाड । सरिता वापी आड एक पाणी ॥3॥ तुका ह्मणे मी च आहें तेणें सुखें । भेद नाहीं मुखें नाम गातों ॥4॥ 3738 उदार चक्रवर्ती । वैकुंठीचा भूपति । पुंडलिकाचिया प्रीती । विटेवरी राहिला ॥1॥ सर्वसिद्धीचा दातार । सवें आणिला परिवार । भH अभयंकर । घ्याघ्या ऐसें ह्मणतसे ॥ध्रु.॥ जेणें हें विश्व निमिऩलें । महर्षीदेवा संस्थापिलें । एकवीस स्वर्गांतें धरिलें । सत्तामात्रें आपुलिया ॥2॥ तुका ह्मणे कृपावंत । इिच्छले पुरवी अर्थ। रििद्धसििद्धमुHी देतसे । शेखीं संग आपुला ॥3॥ 3739 सकलगुणें संपन्न । एक देवाचें लक्षण ॥1॥ वरकड कोठें कांहीं । एक आहे एक नाहीं ॥ध्रु.॥ षड्गुण ऐश्वर्य संपन्न । एक भगवंतीं जाण ॥2॥ तुका ह्मणे जेंजें बोला । तेंतें साजे या विठ्ठला ॥3॥ 3740 वैकुंठींचें सुख पंढरिये आलें । अवघें पुंडलिकें सांटविलें ॥1॥ घ्या रे घ्या रे माझे बाप । जिव्हा घेउनि खरें माप। करा एक खेप । मग करणें न लगे ॥ध्रु.॥ विषय गुंडोनी ठेवीं पसारा । मग धांव घ्या पंढरपुरा ॥2॥ जंव आहे आयुष्याचा लेश। तंव करीं पंढरीचा वास ॥3॥ अळस न करीं लाभाचा । तुका विनवी कुणबियाचा ॥4॥ 3741 देवाचें चरित्र नाठवे सर्वथा । विनोदार्थ कथा गोड वाटे ॥1॥ हातावरि हात हासोनि आफळी । वाजवितां टाळी लाज वाटे ॥2॥ तुका ह्मणे थुंका त्याच्या तोंडावरि । जातो यमपुरी भोगावया ॥3॥ 3742 अद्वैतीं तों माझें नाहीं समाधान । गोड हे चरण सेवा तुझी ॥1॥ करूनी उचित देइप हें चि दान । आवडे कीर्तन नाम तुझें॥ध्रु.॥ देवभHपण सुखाचा सोहळा । ठेवुनी निराळा दावी मज ॥2॥ तुका ह्मणे आहे तुझें हें सकळ । कोणी एके काळें देइप मज ॥3॥ 3743 हें चि माझें तप हें चि माझें दान । हें चि अनुष्ठान नाम तुझें ॥1॥ हें चि माझें तीर्थ हें चि माझें व्रत । सत्य हें सुकृत नाम तुझें ॥ध्रु.॥ हा चि माझा धर्म हें चि माझें कर्म । हा चि नित्यनेम नाम तुझें ॥2॥ हा चि माझा योग हा चि माझा यYा । हें चि जपध्यान नाम तुझें ॥3॥ हें चि माझें Yाान श्रवण मनन । हें चि निजध्यासन नाम तुझे ॥4॥ हा चि कुळाचार हा चि कुळधर्म । हा चि नित्यनेम नाम तुझें ॥5॥ हा माझा आचार हा माझा विचार । हा माझा निर्धार नाम तुझें ॥6॥ तुका ह्मणे दुजें सांगायासि नाहीं । नामेंविण कांहीं धनवित्त ॥7॥ 3744 कोण साक्षीविण । केलें उद्धारा भजन ॥1॥ ऐसें सांगा जी दातारा । माझी भिH परंपरा ॥ध्रु.॥ कोणें नाहीं केली आळी । ब्रह्मYाानाहुनि वेगळी ॥2॥ कोणाचें तों कोड । नाहीं पुरविला लाड ॥3॥ कोणाच्या उद्धारा । केला विलंब माघारा॥4॥ तुका ह्मणे भिन्न । कांहो बोले साक्षीविण ॥5॥ 3745 सुखरूप चाली । हळूहळू उसंतिली ॥1॥ बाळगोपाळाची वाट । सेवे सेवकता नीट ॥ध्रु.॥ जरी झाला श्रम । तरी पडों नये भ्रम ॥2॥ तुका ह्मणे दासां । देव सरिसासरिसा॥3॥ 3746 चुकली ते वाट । पुढें सांपडवी नीट ॥1॥ ह्मणउनी गर्भवास । नेणती ते हरिचे दास ॥ध्रु.॥ संचिताचा संग । काय जाणों पावें भंग ॥2॥ तुका ह्मणे दृष्टी उघडितों नव्हे कष्टी ॥3॥ 3747 कइं तो दिवस देखेन डोळां । कल्याण मंगळामंगळाचें॥1॥ आयुष्याच्या शेवटीं पायांसवे भेटी । किळवरें तुटी जाल्या त्वरे ॥ध्रु.॥ सरो हें संचित पदरींचा गोवा । उताविळें देवा मन जालें ॥2॥ पाउलापाउलीं करितां विचार । अनंतविकार चित्ता अंगीं ॥3॥ ह्मणउनि भयाभीत होतो जीव । भाकितसें कींव अटाहासें ॥4॥ तुका ह्मणे होइल आइकिलें कानीं । तरि चक्रपाणी धांव घाला ॥5॥ दुःखाच्या उत्तरीं आळविले पाय । पाहणें तों काय अजून अंत ॥6॥ 3748 कळों येतें वर्म । तरी न पवतों श्रम ॥1॥ तुह्मां शिरीं होता भार । आह्मां कैचा संचार ॥ध्रु.॥ होतें अभयदान । तरी िस्थर होतें मन ॥2॥ तुका ह्मणे पाहें । ऐसी वाट उभा आहे ॥3॥ 3749 वारंवार हा चि न पडावा विसर । वसावें अंतर तुमच्या गुणीं ॥1॥ इच्छेचा ये दाता तूं एक समर्था । अगा कृपावंता मायबापा ॥ध्रु.॥ लाभाचिये वोढी उताविळें मन । त्यापरि चिंतन चरणाचें ॥2॥ तुका ह्मणे जीवी जीवन ओलावा । पांडुरंगे दावा शीघ्र आतां ॥3॥ 3750 आइका माझीं कवतुकउत्तरें । देउनी सादरें चित्त देवा॥1॥ वोरसें आवडी आलों पायापासीं । होय तें मनेसीं सुख कीजे ॥ध्रु.॥ तुमचें न भंगे सवाौत्तमपण । करितां समाधान लेंकराचें॥2॥ तुका ह्मणे जरी बोलतों बोबडें । तरी वाडे कोडें कवतुक ॥3॥ 3751 जन्मा आलियाचा लाभ । पद्मनाभदरुषणें ॥1॥ पाठीलागा येतो काळ । तूं कृपाळु माउली ॥ध्रु.॥ कोण्या उपायें हें घडे । भव आंगडें सुटकेचें ॥2॥ बहु उसंतीत आलों । तया भ्यालों स्थळासी ॥3॥ तुका ह्मणे तूं जननी । ये निर्वाणी विठ्ठले ॥4॥ 3752 नाहीं गुणदोष लिंपों देत अंगीं । झाडितां प्रसंगीं वरावरी ॥1॥ निकटवासिया आळवितों धांवा । तेथूनियां देवा सोडवूनी ॥ध्रु.॥ उमटे अंतरीं तें करूं प्रगट । कळोनी बोभाट धांव घालीं ॥2॥ तुका ह्मणे तरि वांचलों या काळें । समर्थाचे बळें सुखी असों ॥3॥ 3753 आतां येणें पडिपाडें । रस सेवूं हा निवाडें । मुंगी नेली गोडें । ठेविलिये अडचणी ॥1॥ तैसें होय माझ्या जीवा । चरण न सोडीं केशवा । विषयबुिद्ध हेवा । वोस पडो सकळ ॥ध्रु.॥ भुकेलिया श्वाना । गांठ पडे सवें अन्ना । भुकों पाहे प्राणा । परि तोंडिंची न सोडी ॥2॥ काय जिंकियेलें मन । जीवित्व कामातुरा तृण । मागे विभिचारिण । भHी तुका ये जाती ॥3॥ 3754 न पवीजे तया ठाया । आलों कायाक्लेशेसीं ॥1॥ आतां माझें आणीं मना । नारायणा ओजेचें ॥ध्रु.॥ बहु रिणें पिडिलों फार । परिहार करावा ॥2॥ तुका ह्मणे निर्बळशिH । काकुलती म्हुण येतों ॥3॥ 3755 बहु फिरलों ठायाठाव । कोठें भाव पुरे चि ना ॥1॥ समाधान तों पावलों । उरलों बोलों यावरि ॥ध्रु.॥ घे गा देवा आशीर्वाद । आमुच्या नांद भाग्यानें ॥2॥ तुका ह्मणे जेवूं आधी । खवखव मधीं सारावी ॥3॥ 3756 कोण येथें रिता गेला । जो जो आला या ठाया॥1॥ तातडी ते काय आतां । ज्याची चिंता तयासी ॥ध्रु.॥ नांवासाटीं नेघें भार । न लगे फार वित्पित्त ॥2॥ तुका ह्मणे न लगे जावें । कोठें देवें सुचनें ॥3॥ 3757 इंिद्रयाचें पुरे कोड । तें चि गोड पुढती ही ॥1॥ जावें म्हणती पंढरपुरा । हा चि बरा संसार ॥ध्रु.॥ बैसलें तें मनामुळीं । सुख डोळीं देखिलें ॥2॥ तुका ह्मणे देती कान । वाणावाण निवडूनी ॥3॥ 3758 आतां देवा मोकिळलें । तुह्मी भलें दिसेना ॥1॥ आतां नाहीं जीवभाव । उरला ठाव वेगळा ॥ध्रु.॥ सांभाळुन घ्यावें देवा । आपणासवा यावरि ॥2॥ तुका ह्मणे नग्न भाज । तरि ते लाज स्वामीसी ॥3॥ 3759 आशाबद्ध आह्मी भाकितसों कींव । तत्पर हा जीव कार्यापाशीं ॥1॥ प्रतिउत्तराची पाहातसें वाट । करूनि बोभाट महाद्वारीं ॥ध्रु.॥ आपुल्या उचितें करूनियां ठेवीं । संबंध गोसावी तोडोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे एक जालिया निवाड । कोण बडबड करी मग ॥3॥ 3760 खद्योतें फुलविलें रविपुढें ढुंग । साक्षी तंव जग उभयतां ॥1॥ आपल्या आपण नाहीं शोभों येत । चार करी स्फीत दाखवूनि ॥ध्रु.॥ खाणार ताकाचें आसातें माजीरें । आपणें चि अधीर कळों येतें ॥2॥ तुका ह्मणे जळो मैंदाची मवाळी । दावूनियां नळी कापी सुखें ॥3॥ 3761 नाहीं सरों येत कोरडएा उत्तरीं । जिव्हाऑयाची बरी ओल ठायीं ॥1॥ आपुलिया हिता मानिसी कारण । सत्या नारायण साहे असो ॥ध्रु.॥ निर्वाणीं निवाड होतो आगीमुखें । तप्त लोह सुखें धरितां हातीं ॥2॥ तुका ह्मणे नेम न टळतां बरें । ख†यासी चि खरें ऐसें नांव ॥3॥ 3762 आलों उल्लंघुनि दुःखाचे पर्वत । पायांपाशीं हित तुमच्या तरी ॥1॥ न देखेल लासा दुःखी होतें मन । कठिणें कठिण वाटतसे ॥ध्रु.॥ नव्हे सांडी परि वाटतें निरास । न ये माझा दिस संकल्पाचा ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मीं सदैव जी देवा । माझ्या हा चि जीवा एक ठाव ॥3॥ 3763 किती सोसिती करंटीं । नेणों संसाराची आटी । सर्वकाळ पोटीं । चिंतेची हळहळ ॥1॥ रिकामिया तोंडें राम । काय उच्चारितां श्रम । उफराटा भ्रम । गोवी विषय माजिरा ॥ध्रु.॥ कळतां न कळे । उघडे झाकियेले डोळे । भरलें त्याचे चाळे । अंगीं वारें मायेचें ॥2॥ तुका ह्मणे जन । ऐसें नांवबुिद्धहीन । बहुरंगें भिन्न । एकीं एक निमलें ॥3॥ 3764 मंगळाचा मंगळ सांटा । विट तोटा नेणे तें ॥1॥ हें भरा सातें आलें । भलें भलें ह्मणवावें ॥ध्रु.॥ जनीं जनादऩन वसे । येथें दिसे तें शुद्ध ॥2॥ तुका ह्मणे बहुतां मुखें । खरें सुखें ठेवावें॥3॥ 3765 नामाचा महिमा बोलिलों उत्कर्ष । अंगा कांहीं रस न ये चि तो ॥1॥ कैसें समाधान राहे पांडुरंगा । न लगे चि अंगा आणी कांहीं ॥ध्रु.॥ लाभाचिये अंगीं सोस कवतुकें । फिक्याचें तें फिकें वेवसाव ॥2॥ तुका ह्मणे करा आपुला महिमा । नका जाऊं धर्मावरि माझ्या ॥3॥ 3766 हें चि वारंवार । पडताळुनी उत्तर ॥1॥ करितों पायांसी विनंती । नुपेक्षावें कमळापती ॥ध्रु.॥ गंगोदकें गंगे । अर्घ्य द्यावें पांडुरंगे ॥2॥ जोडोनियां हात । करी तुका प्रणिपात ॥3॥ 3767 अवचित या तुमच्या पायां । देवराया पावलों ॥1॥ बरवें जालें देशाउर । आल्या दुर सारिखें ॥ध्रु.॥ राहोनियां जातों ठाया । आलियाची निशानी ॥2॥ तुका ह्मणे चरणसेवा । जोडी हेवा लाधली ॥3॥ 3768 आतां पाविजेल घरा । या दातारा संगती ॥1॥ पायावरि ठेवूं माथा । सर्वथा हा नुपेक्षी ॥ध्रु.॥ येथून तेथवरि आतां। नाहीं सत्ता आणिकांची ॥2॥ तुका ह्मणे चक्रपाणी । शिरोमणी बिळयांचा ॥3॥ 3769 बरवें माझ्या केलें मनें । पंथें येणें निघालें ॥1॥ अभयें च जावें ठाया । देवराया प्रतापें ॥ध्रु.॥ साधनाचा न लगे पांग । अवघें सांग कीर्तन ॥2॥ तुका ह्मणे सत्ता थोरी । कोण करी खोळंबा ॥3॥ 3770 मागें पुढें नाहीं । दुजें यावेगळें कांहीं ॥1॥ नाहीं उरलें आणीक । केला झाडा सकिळक ॥ध्रु.॥ विश्वासावांचून । नांवें दुजियाचे शून्य ॥2॥ देवाविण कांहीं । तुका ह्मणे उरी नाहीं॥3॥ 3771 वैराग्याचा अंगीं जालासे संचार । इच्छी वनांतर सेवावया ॥1॥ कां जी याचें करूं नये समाधान । वियोगानें मन सिणतसे ॥ध्रु.॥ नये चि यावया पंढरीचें मूळ । न देवे चि माळ कंठींची ही ॥2॥ तुका ह्मणे जालें अप्रीतीचें जिणें । लाजिर हें वाणें सेवा करी ॥3॥ 3772 आिळकरा कोठें साहातें कठिण । आपुला तें प्राण देऊं पाहे ॥1॥ सांभाळावें मायबापें कृपादृष्टी । पीडितां तो दृष्टी देखों नये ॥ध्रु.॥ अंतरलों मागें संवसारा हातीं । पायांपें सरतीं जालों नाहीं ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मी विचारा जी देवा । ठेवाल तें ठेवा कोणे परी ॥3॥ 3773 स्वप्नींचें हें धन हातीं ना पदरीं । प्रत्यक्ष कां हरि होऊं नये ॥1॥ आजुनि कां करा चाळवाचाळवी । सावकाशें द्यावी सत्य भेटी ॥ध्रु.॥ बोलोनियां फेडा जीवींची काजळी । पाहेन कोमळीं चरणांबुजें ॥2॥ तुका ह्मणे माझ्या जीवींचिया जीवा । सारूनियां ठेवा पडदा आतां ॥3॥ 3774 येतील अंतरा शिष्टाचे अनुभव । तळमळी जीव तया सुखा ॥1॥ आतां माझा जीव घेउनियां बळी । बैसवावें वोळी संतांचिये ॥ध्रु.॥ विस्तारिली वाचा फळेंविण वेल । कोरडे चि बोल फोस वांझे ॥2॥ तुका ह्मणे आलों निर्वाणा च वरी । राहों नेदीं उरी नारायणा ॥3॥ 3775 ह्मणउनि काय जीऊं भHपण । जायाचीं भूषणें अळंकार ॥1॥ आपुल्या कष्टाची करूनियां जोडी । मिरवीन उघडी इच्छावसें ॥ध्रु.॥ तुके तरि तुकीं ख†याचे उत्तम । मुलाम्याच्या भ्रम कोठवरि ॥2॥ तुका ह्मणे पुढें आणि मागें फांस । पावें ऐसा नास न करीं देवा ॥3॥ 3776 आपण चि व्हाल साहे । कसियाला हे धांवणी॥1॥ भाकिली ते उरली कींव । आहे जीव जीवपणें ॥ध्रु.॥ आहाच कैंचा बीजा मोड । प्रीति कोड वांचूनि ॥2॥ तुका ह्मणे दंडिन काया । याल तया धांवणिया ॥3॥ 3777 नििश्चतीनें होतों करुनियां सेवा । कां जी मन देवा उद्वेगिलें ॥1॥ अनंत उठती चित्ताचे तरंग । करावा हा त्याग वाटतसे ॥ध्रु.॥ कोण तुह्मांविण मनाचा चाळक । दुजें सांगा एक नारायणा ॥2॥ तुका ह्मणे माझा मांडिला विनोद । करऊं नेणें छंद कराल काइ ॥3॥ 3778 आश्वासावें दास । तरी घडे तो विश्वास ॥1॥ नाहीं चुकत चाकरी । पुट लाडे शोचे थोरी ॥ध्रु.॥ स्वामीच्या उत्तरें । सुख वाटे अभयें करें ॥2॥ न मगें परि भातें । तुका ह्मणे निढिळ रितें ॥3॥ 3779 जेणें होय हित । तें तूं जाणसी उचित ॥1॥ मज नको लावूं तैसें । वांयां जायें ऐसें पिसें ॥ध्रु.॥ धरितोसी सत्ता । होसी सकळ जाणता ॥2॥ चतुराच्या राया । अंगीकारावें तुकया॥3॥ 3780 राहे उभा वादावादीं । तरी फंदीं सांपडे ॥1॥ लव्हाऑयासी कोठें बळ । करिल जळ आपुलें ॥ध्रु.॥ कठिणासी बळजोडा । नम्र पीडा देखेना ॥2॥ तुका ह्मणे सर्वरसीं । मिळे त्यासी गोत तें ॥3॥ 3781 म्हणउनि जाली तुटी । नाहीं भेटी अहंकारें ॥1॥ दाखविलें देवें वर्म । अवघा भ्रम नासला ॥ध्रु.॥ हातें मुरगािळतां कान। नाहीं भिन्न वेदना ॥2॥ तुका ह्मणे एकांतसुखें । अवघें गोतें गुंतलें॥3॥ 3782 न पडो आतां हाडीं घाव । मध्यें कींव नासक ॥1॥ करविली आत्महत्या । जीवा कां द्वंदाचा ॥ध्रु.॥ आशापाशीं गुंतला गळा । तेणें कळाहीन जालों ॥2॥ तुका ह्मणे लावूं मुळी । जीवकुळी थोरेसी ॥3॥ 3783 सामावे कारण । नाहीं सोसत धरणें ॥1॥ लादी थींके लाजिरवाणी । हीनकमाइऩची घाणी ॥ध्रु.॥ पुष्प जवळी नाका। दुगपधीच्या नांवें थुंका ॥2॥ तुका ह्मणे किती । उपदेशहीन जाती॥3॥ 3784 असाल ते तुह्मी असा । आह्मी सहसा निवडों ना॥1॥ अनुसरलों एका चित्तें । हातोंहातें गींवसित ॥ध्रु.॥ गुणदोष काशासाटीं । तुमचे पोटीं वागवूं ॥2॥ तुका ह्मणे दुजें आतां । कोठें चित्ता आतळों ॥3॥ 3785 सोंवळा होऊं तों वोंवळें जडलें । सांडीमांडी बोलतोंडीं बीजीं ॥1॥ एकसरीं केलीं किळवरें साटी । आतां नका तुटी पायांसवें ॥ध्रु.॥ संकल्पीं विकल्प पापाचा सुकाळ । रज्जुसर्प मूळ मरणाचें ॥2॥ तुका ह्मणे हें तूं ब्रह्मांड चािळता । मी कां करूं चिंता पांडुरंगा ॥3॥ 3786 आहे तैसा आतां आहे ठायीं बरा । ठेविलों दातारा उचितें त्या ॥1॥ वचनाचा भार पडिलिया शिरीं । जालें मग भारी उतरेना ॥ध्रु.॥ अबोल्याची सवे लावुनियां मना । फाकों नेदीं गुणा ऐसें करूं ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां गोंवऑयाचा संग । राखतें तें अंग जाणतसों ॥3॥ 3787 तूं माझा कोंवसा । परी न कळे या धसां ॥1॥ कूट खाती मागें पुढें । जाती नरयेगांवा पुढें ॥ध्रु.॥ माझी ह्मणती कवी। निषेधुनि पापी जीवीं ॥2॥ तुका ह्मणे पांडुरंगा । आतां कोण लेखी जगा ॥3॥ 3788 दर्पणासी बुजे । नखटें तोंड पळवी लाजे ॥1॥ गुण ज्याचे जो अंतरीं । तो चि त्यासी पीडा करी ॥ध्रु.॥ चोरा रुचे निशी। देखोनियां विटे शशी ॥2॥ तुका ह्मणे जन । देवा असे भाग्यहीन ॥3॥ 3789 ह्मणउनि शरण जावें । सर्वभावें देवासी ॥1॥ तो हा उतरील पार । भवदुस्तरनदीचा ॥ध्रु.॥ बहु आहे करुणावंत । अनंत हें नाम ज्या ॥2॥ तुका ह्मणे साक्षी आलें । तरी केलें प्रगट॥3॥ 3790 ऐसीं वर्में आह्मां असोनियां हातीं । कां होऊं नेणतीं दिशाभुली ॥1॥ पोटाळुनी पाय कवळीन उभा । कृपे पद्मनाभा हालों नेदीं ॥ध्रु.॥ आपुले इच्छेसी घालीन संपुष्टीं । श्रीमुख तें दृष्टी न्याहाळीन ॥2॥ तुका ह्मणे बहु सांडियेलीं मतें । आपुल्या पुरतें धरुनी ठेलों ॥3॥ 3791 रत्नाच्या वोवणी कांचे ऐशा घरी । आव्हेरुनी दुरी अधिकारें ॥1॥ जातिस्वभाव आला डोऑयां आड । तया घडे नाड न कळतां ॥ध्रु.॥ कामधेनु देखे जैशा गाइऩह्मैसी । आणिकांतें ऐसी करोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे काय बोलोनियां फार । जयाचा वेव्हार तया साजे ॥3॥ 3792 तरी च हीं केलीं । दानें वाइऩट चांगलीं ॥1॥ येक येक शोभवावें । केलें कवतुक देवें ॥ध्रु.॥ काय त्याची सत्ता । सूत्र आणीक चािळता ॥2॥ तुका ह्मणे धुरें । डोळे भरिले परि खरें॥3॥ 3793 अंधळें तें सांगे सांगितल्या खुणा । अनुभव देखणा प्रगट त्या ॥1॥ नांदणुक सांगे वडिलाचें बळ । कैसा तो दुर्बळ सुख पावे ॥2॥ तुका ह्मणे नांदों आपल्या प्रतापें । तयासी लोकांपें स्तुती सांगों ॥3॥ 3794 करी आणिकांचा अपमान । खळ छळवादी ब्राह्मण। तया देतां दान । नरका जाती उभयतां ॥1॥ तैसें जालें दोघांजणां। मागतिया यजमाना । जािळयेलें वनां । आपणासहित कांचणी॥ध्रु.॥ घडितां दगडाची नाव । मोल क्लेश गेले वाव । तरता नाहीं ठाव। बुडवी तारूं तरतीया ॥2॥ चोरा दिधला सांटा । तेणें मारियेल्या वाटा । तुका ह्मणे ताठा । हें तंव दोघे नाडती ॥3॥ 3795 जळो ते जाणींव जळो ते शाहाणींव । राहो माझा भाव विठ्ठलपायीं ॥1॥ जळो तो आचार जळो तो विचार । राहो मन स्थीर विठ्ठलपायीं ॥ध्रु.॥ जळो हा लौकिक जळो दंभमान । लागो जीव ध्यान विठ्ठलाचें ॥2॥ जळो हें शरीर जळो हा संबंध । राहो परमानंद माझा कंठीं ॥3॥ तुका ह्मणे येथे अवघें चि होय । धरीं मना सोय विठोबाची ॥4॥ 3796 विश्वास धरूनि राहिलों निवांत । ठेवूनियां चित्त तुझे पायीं ॥1॥ तरावें बुडावें तुझिया वचनें । निर्धार हा मनें केला माझा॥ध्रु.॥ न कळे हें मज साच चाळविलें । देसी तें उगलें घेइन देवा ॥2॥ मागणें तें सरे ऐसें करीं देवा । नाहीं तरी सेवा सांगा पुढें॥3॥ करावें कांहीं कीं पाहावें उगलें । तुका ह्मणे बोलें पांडुरंगा॥4॥ 3797 देवाचिये पायीं देइप मना बुडी । नको धांवों वोढी इंिद्रयांचे ॥1॥ सर्व सुखें तेथें होती एकवेळे । न सरती काळें कल्पांतीं ही ॥ध्रु.॥ जाणें येणें खुंटे धांवे वेरजार । न लगे डोंगर उसंतावे ॥2॥ सांगन तें तुज इतुलें चि आतां । मानी धन कांता विषतुल्य ॥3॥ तुका ह्मणे तुझे होती उपकार । उतरों हा पार भवसिंधु ॥4॥ 3798 आह्मी विठ्ठलाचे दास जालों आतां । न चले हे सत्ता आणिकांची ॥1॥ नावरे तयासी ऐसें नाहीं दुजें । करितां पंढरिराजें काय नव्हे ॥ध्रु.॥ कोठें तुज ठाव घ्यावयासी धांवा । मना तूं विसावा घेइऩ आतां ॥2॥ इंिद्रयांची वोढी मोडिला व्यापार । ज्या अंगें संचार चाळी तुज ॥3॥ तुका ह्मणे आह्मी जिंकोनियां काळ । बैसलों निश्चळ होऊनियां ॥4॥ 3799 सांगतों तरि तुह्मी भजा रे विठ्ठला । नाहीं तरि गेला जन्म वांयां ॥1॥ करितां भरोवरी दुरावसी दुरी । भवाचिये पुरीं वाहावसी ॥2॥ कांहीं न लगे एक भाव चि कारण । तुका ह्मणे आण विठ्ठलाची ॥3॥ 3800 शब्दYाानी येऊं नेदीं दृष्टीपुढें । छळवादी कुडे अभH ते ॥1॥ जळो ते जाणींव जळो त्याचे दंभ । जळो त्याचें तोंड दुर्जनाचें ॥2॥ तुका ह्मणे येती दाटूनि छळाया । त्यांच्या बोडूं डोया न धरूं भीड ॥3॥ 3801 अन्यायासी राजा जरि न करितां दंड । बहुचक ते लंड पीडिती जना ॥1॥ ने करी निगा कुणबी न काढितां तण । कैंचे येती कण हातासी ते ॥2॥ तुका ह्मणे संतां करूं नये अनुचित। पाप नाहीं नीत विचारिता ॥3॥ 3802 भले लोक नाहीं सांडीत ओळखी । हे तों झाली देखी दुस†याची ॥1॥ असो आतां यासी काय चाले बळ । आपुलें कपाळ वोडवलें ॥ध्रु.॥ समर्थासी काय कोणें हें ह्मणावें । आपुलिया जावें भोगावरि ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मां बोल नाहीं देवा । नाहीं केली सेवा मनोभावें ॥3॥ 3803 मुकें होतां तुझ्या पदरीचें जातें । मूर्ख तें भोगितें मीमीपण ॥1॥ आपुलिये घरीं मैंद होऊनी बसे । कवण कवणासी बोलों नका ॥2॥ तुका ह्मणे तुह्मां सांगतों मी खुण । देवासी तें ध्यान लावुनि बसा ॥3॥ 3804 आषाढी निकट । आणी कातिऩकीचा हाट ॥1॥ पुरे दोन्ही च बाजार । न लगे आणीक व्यापार ॥ध्रु.॥ तें चि घ्यावें तें चि घ्यावें । कैवल्याच्या रासी भावें ॥2॥ कांहीं कोणा नेणे । विठो वांचूनि तुका ह्मणे ॥3॥ 3805 देऊनियां प्रेम मागितलें चित्त । जाली फिटाफिट तुह्मां आह्मां ॥1॥ काशानें उदार तुह्मांसी ह्मणावें । एक नेसी भावें एक देसी ॥ध्रु.॥ देऊनियां थोडें नेसील हें फार । कुंटिसी विचार अवघियांचा ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मां भांडवल चित्त । देउनी दुिश्चत पाडियेलें ॥3॥ 3806 तातडीची धांव अंगा आणि भाव । खोळंबा तो मग निश्चयाचा ॥1॥ ह्मणउनि बरी विचारावी चाली । उरीचि ते बोली कामा येते ॥ध्रु.॥ कोरडें वैराग्य माजिरा बडिवार । उतरे तो शूर अंगींचें तें ॥2॥ तुका ह्मणे बरी झ†याची ते चाली । सांचवण्या खोली कैसीयांची ॥3॥ 3807 मी तों बहु सुखी आनंदभरिता । आहें साधुसंतां मेळीं सदा ॥1॥ देवा कांहीं व्हावें ऐसें नाहीं माझ्या जीवा । आणीक केशवा तुजविण ॥ध्रु.॥ न लगे वैकुंठ मोक्ष सायुज्यता । सुख वाटे घेतां जन्म ऐसें ॥2॥ मृत्युलोकीं कोण धरिलें वासना । पावावया जनासवें दुःख ॥3॥ तुका ह्मणे तुझा दास ऐसें लोकां । कांहीं सकिळकां कळों यावें ॥4॥ 3808 घ्या रे लुटी प्रेम सुख । फेडा आजि धणी । चुकला तो मुकला । जाली वेरझार हाणी ॥1॥ घाला घातला वैकुंठीं । करूनियां जीवें साटी । पुरविली पाठी । वैष्णवीं काळाची ॥ध्रु.॥ अवघें आणिलें अंबर । विठोसहित तेथें धुर । भेदूनि जिव्हार । नामबाणीं धरियेला ॥2॥ संचित प्रारब्ध क्रियमाण । अवघीं जालीं गहन । केलीं पापपुण्यें । देशधडी बापुडीं ॥3॥ आनंदें गर्जती निर्भर । घोष करिती निरंतर । कांपती असुर । वीर कवणा नांगवती॥4॥ जें दुर्लभ ब्रह्मादिकां । आजि सांपडलें फुका । घ्या रे ह्मणे तुका । सावचित्त होउनी ॥5॥ 3809 तुझिया दासांचा हीन जालों दास । न धरीं उदास मायबापा ॥1॥ तुजविण प्राण कैसा राहों पाहे । वियोग न साहे क्षणभरि ॥ध्रु.॥ आणिक माझ्या जीवें मोकलिली आस । पाहे तुझी वास पांडुरंगा ॥2॥ सर्वभावें तुज आणिला उचित । राहिलों नििंश्चत तुझे पायीं ॥3॥ तुका ह्मणे तुज असो माझा भार । बोलतों मी फार काय जाणें ॥4॥ 3810 ते चि करीं मात । जेणें होइल तुझें हित ॥1॥ काय बडबड अमित । सुख जिव्हारीं सिणविसी ॥ध्रु.॥ जो मुळव्याधी पीडिला । त्यासी देखोन हांसे खरजुला ॥2॥ आराथकरी सोसी । त्यासि हांसे तो आळसी ॥3॥ क्षयरोगी ह्मणे परता । सर रोगिया तूं आतां ॥4॥ वडस दोहीं डोळां वाढले । आणिकां कानें कोंचें ह्मणे ॥5॥ तुका ह्मणे लागों पायां । शुद्ध करा आपणियां ॥6॥ 3811 कळों आला भाव माझा मज देवा । वांयांविण जीवा आठविलें ॥1॥ जोडूनि अक्षरें केलीं तोंडपिटी । न लगे सेवटीं हातीं कांहीं ॥2॥ तुका ह्मणे माझे गेले दोन्ही ठाय । सवसार ना पाय तुझे मज ॥3॥ 3812 आतां तरी मज सांगा साच भाव । काय म्यां करावें ऐसें देवा ॥1॥ चुकावया कर्म नव्हतें कारण । केला होय सीण अवघा चि ॥2॥ तुका ह्मणे नको पाहूं निरवाण । देइप कृपादान याचकासी ॥3॥ 3813 बोल नाहीं तुझ्या दातृत्वपणासी । आह्मी अविश्वासी सर्वभावें ॥1॥ दंभें करी भHी सोंग दावी जना । अंतरीं भावना वेगिळया ॥2॥ तुका ह्मणे देवा तूं काय करिसी । कर्मा दुस्तरासी आमुचिया ॥3॥ 3814 नामधारकासी नाहीं वर्णावर्ण । लोखंड प्रमाण नाना जात ॥1॥ शस्त्र अथवा गोळे भलता प्रकार । परिसीं संस्कार सकळ ही हेम ॥ध्रु.॥ प्रजन्य वर्षतां जीवना वाहावट । तें समसकट गंगे मिळे ॥2॥ सर्व तें हें जाय गंगा चि होऊन । तैसा वर्णावर्ण नाहीं नामीं ॥3॥ महांपुरीं जैसें जातसे उदक । मध्यें तें तारक नाव जैसी ॥4॥ तये नावेसंगें ब्राह्मण तरती । केवीं ते बुडती अनामिक॥5॥ नाना काष्ठजात पडतां हुताशनीं । ते जात होउनी एकरूप ॥6॥ तेथें निवडेना घुरे कीं चंदन । तैसा वर्णावर्ण नामीं नाहीं ॥7॥ पूर्वानुवोळख तें चि पैं मरण । जरि पावे जीवन नामामृत ॥8॥ नामामृतें जालें मुळीचें स्मरण । सहज साधन तुका ह्मणे ॥9॥ 3915 काय वांचोनियां जालों भूमिभार । तुझ्या पायीं थार नाहीं तरि ॥1॥ जातां भलें काय डोिळयांचें काम । जरि पुरुषोत्तम न देखती ॥ध्रु.॥ काय मुख बिळ श्वापदाचे धांव । नित्य तुझें नांव नुच्चारितां ॥2॥ तुका ह्मणे पैं या पांडुरंगाविण । न वचे चि क्षण जीव भला ॥3॥ 3816 सोइ†यासी करी पाहुणेर बरा । कांडितो ठोंबरा संता साटीं ॥1॥ गाइऩसी देखोनी बदबदा मारी । घोडएाची चाकरी गोड वाटे ॥ध्रु.॥ पान फुल नेतो वेश्येसी उदंड । ब्राह्मणासी खांड देऊं नेदी ॥2॥ पर्वकाळीं धर्म न करी नासरी । वेची राजद्वारीं उदंड चि॥3॥ कीर्त्तना जावया होतसे हींपुष्टी । खेळतो सोंकटीं रात्रंदिवस॥4॥ बाइलेच्या गोता आवडीनें पोसी । मातापितियासाी दवडितो ॥5॥ तुका ह्मणे त्याच्या थुंका तोंडावरी । जातो यमपुरी भोगावया ॥6॥ 3817 कां हो पांडुरंगा न करा धांवणें । तरि मज कोणें सोडवावें ॥1॥ तुझा ह्मणऊनि आणिकापें उभा । राहों हें तों शोभा नेदी आतां ॥ध्रु.॥ काळें पुरविली पाठी दुरवरी । पुढें पायां धीरी राहों नेदी ॥2॥ नको आणूं माझें संचित मनासी । पावन आहेसी पतितां तूं ॥3॥ तुका ह्मणे चाले आणिकांची सत्ता । तुज आळवितां नवल हें ॥4॥ 3818 कावऑयाच्या गळां मुHाफळमाळा । तरी काय त्याला भूषण शोभे ॥1॥ गजालागीं केला कस्तुरीचा लेप । तिचें तो स्वरूप काय जाणे ॥ध्रु.॥ बकापुढें सांगे भावार्थे वचन । वाउगा चि सीण होय त्यासी ॥2॥ तुका ह्मणे तैसे अभाविक जन । त्यांसी वांयां सीण करूं नये ॥3॥ 3819 आतां धरितों पदरीं । तुज मज करीन सरी ॥1॥ जालों जीवासी उदार । उभा ठाकलों समोर ॥2॥ तुका विनवीतसे संतां । ऐसें सांगा पंढरिनाथा ॥3॥ 3820 न कळसी Yााना न कळसी ध्याना । न कळेसी दर्शना धुंडािळतां ॥1॥ न कळेसी आगमा न कळेसी निगमा । न बोलवे सीमा वेदां पार ॥2॥ तुका ह्मणे तुझा नाहीं अंतपार । ह्मणोनि विचार पडिला मज ॥3॥ 3821 पायां लावुनियां दोरी । भृंग बांधिला लेंकुरीं ॥1॥ तैसा पावसी बंधन । मग सोडवील कोण ॥ध्रु.॥ गळां बांधोनियां दोरी । वांनर हिंडवी घरोघरीं ॥2॥ तुका ह्मणे पाहें । रीस धांपा देत आहे ॥3॥ 3822 मायबापें सांभािळती । लोभाकारणें पािळती ॥1॥ तैसा नव्हे देवराव । याचा कृपाळु स्वभाव ॥ध्रु.॥ मनासारिखें न होतां । बाळकासी मारी माता ॥2॥ तुका ह्मणे सांगूं किती । बाप लेंकासी मारिती ॥3॥ 3823 धन मेळवूनि कोटी । सवें नये रे लंगोटी ॥1॥ पानें खाशील उदंड । अंतीं जासी सुकल्या तोंडें ॥ध्रु.॥ पलंग न्याहाल्या सुपती । शेवटीं गोव†या सांगाती ॥2॥ तुका ह्मणे राम । एक विसरतां श्रम ॥3॥ 3824 विनवितों चतुरा तुज विश्वंभरा । परियेसी दातारा पांडुरंगा ॥1॥ तुझे दास ऐसें जगीं वाखाणिलें । आतां नव्हे भलें मोकलितां ॥ध्रु.॥ माझे गुणदोष कोण जाणे मात । पावनपतित नाम तुझें ॥2॥ लोभ मोह माया आह्मां बांधवितां । तरि हा अनंता बोल कोणा ॥3॥ तुका ह्मणे मी तों पतित चि खरा । परि आलों दातारा शरण तुज ॥4॥ 3825 त्राहे त्राहे सोडवीं अनंता । लागों दे ममता तुझे पायीं॥1॥ एक चि मागणें देइप तुझी गोडी । न लगे आवडी आणिकाची ॥ध्रु.॥ तुझें नाम गुण वर्णीन पवाडे । आवडीच्या कोडें नाचों रंगीं ॥2॥ बापा विठ्ठलराया हें चि देइप दान । जोडती चरण जेणें तुझे ॥3॥ आवडीसारखें मागितलें जरी । तुका ह्मणे करीं समाधान ॥4॥ 3826 सुगरणीबाइऩ थिता नास केला । गुळ तो घातला [[भाजी]]मध्यें ॥1॥ क्षीरीमध्यें हिंग दुधामध्यें बोळ । थितें चि वोंगळ कैसें केलें ॥ध्रु.॥ दळण दळोनी भरूं गेली पाळी । भरडोनि वोंगळी नास केला ॥2॥ कापुराचे सांते आणिला लसण । वागवितां सीण दुःख होय ॥3॥ रत्नाचा जोहारी रत्न चि पारखी । येर देखोदेखीं हातीं घेती ॥4॥ तुका ह्मणे जरी योग घडे निका । न घडतां थुंका तोंडावरी ॥5॥ 3827 बाप माझा दिनानाथ । वाट भHांची पाहात ॥1॥ कर ठेवुनियां करीं । उभा चंद्रभागे तिरीं ॥ध्रु.॥ गळां वैजयंतीमाळा। रूपें डोळस सांवळा ॥2॥ तुका ह्मणे भेटावया । सदा उभारिल्या बाहएा ॥3॥ 3828 माझें जीवन तुझे पाय । कृपाळुं तूं माझी माय ॥1॥ नेदीं दिसों किविलवाणें । पांडुरंगा तुझें तान्हें ॥ध्रु.॥ जन्ममरण तुजसाटीं । आणीक नेणें दुजी गोष्टी ॥2॥ तुका ह्मणे तुजविण । कोण हरिल माझा सीण ॥3॥ 3829 कां रे पुंडएा मातलासी । उभें केलें विठ्ठलासी ॥1॥ ऐसा कैसा रे तूं धीट । मागें भिरकाविली वीट ॥ध्रु.॥ युगें जालीं अठ्ठावीस । अजुनी न ह्मणसी बैस ॥2॥ भाव देखोनि निकट । देवें सोडिलें वैकुंठ ॥3॥ तुका ह्मणे पुंडलिका । तूं चि बिळया एक निका ॥4॥ 3830 तुज पाहातां समोरी । दृिष्ट न फिरे माघारी ॥1॥ माझें चित्त तुझ्या पायां । मिठी पडिली पंढरिराया ॥ध्रु.॥ नव्हे सारितां निराळें । लवण मेळवितां जळें ॥2॥ तुका ह्मणे बळी । जीव दिला पायांतळीं ॥3॥ 3831 उपदेश किती करावा खळासी । नावडे तयासी बरें कांहीं ॥1॥ शुद्ध कां वासना नव्हे चांडाळाची । होळी संचिताची केली तेणें ॥ध्रु.॥ नाहीं भाव मनीं नाइके वचन । आपला आपण उणें घेतों ॥2॥ तुका ह्मणे त्यासी काय व्याली रांड । करी बडबड रिती दिसे ॥3॥ 3832 समर्थासी लाज आपुल्या नामाची । शरण आल्याची लागे चिंता ॥1॥ न पाहे तयाचे गुण दोष अन्याय । सुख देउनि साहे दुःख त्याचें ॥ध्रु.॥ मान भलेपण नाहीं फुकासाटीं । जयावरि गांठी झीज साहे ॥2॥ तुका ह्मणे हें तूं सर्व जाणसी । मज अधिरासी धीर नाहीं ॥3॥ 3833 आनंदें कीर्तन कथा करीं घोष । आवडीचा रस प्रेमसुख ॥1॥ मज या आवडे वैष्णवांचा संग । तेथें नाहीं लाग किळकाळा ॥ध्रु.॥ स्वल्प मात्र वाचे बैसलासे निका । राम कृष्ण सखा नारायण ॥2॥ विचारितां मज दुजें वाटे लाज । उपदेशें काज आणीक नाहीं ॥3॥ तुका ह्मणे चित्त रंगलेंसे ठायीं । माझें तुझ्या पायीं पांडुरंगा ॥4॥ 3834 ब्रह्मYाान जेथें आहे घरोघरीं । सर्व निरंतरी चतुर्भुज॥1॥ पापा नाहीं रीग काळाचें खंडण । हरिनामकीर्तन परोपरी ॥2॥ तुका ह्मणे हा चि भाव माझ्या चित्तीं । नाहीं आणिकां गती चाड मज॥3॥ 3835 मज नाहीं कोठें उरला दुर्जन । मायबापाविण ब्रह्मांडीं हें ॥1॥ कासया जिकीर करणें येविसीं । भयाची मानसीं चिंता खंती ॥ध्रु.॥ विश्वंभराचिये लागलों सांभाळीं । संत नेती चाली आपुलिया ॥2॥ तुका ह्मणे माझें पाळणें पोषणें । करी नारायण सर्वस्वेंसी ॥3॥ 3836 नाहीं हित ठावें जननीजनका । दाविले लौकिकाचार तींहीं ॥1॥ अंधऑयाचे काठी अंधळें लागलें । घात एकवेळे मागेंपुढें ॥ध्रु.॥ न ठेवावी चाली करावा विचार । वरील आहार गळी लावी ॥2॥ तुका ह्मणे केला निवाडा रोकडा । राऊत हा घोडा हातोहातीं ॥3॥ 3837 आतां पहाशील काय माझा अंत । आलों शरणागत तुज देवा ॥1॥ करीं अंगीकार राखें पायांपाशीं । झणीं दिसों देसी कऴिवलवाणें ॥ध्रु.॥ नाहीं आइकिली मागें ऐसी मात । जे त्वां शरणागत उपेिक्षले ॥2॥ तुका ह्मणे आतां धरीं अभिमान । आहेसी तूं दानशूर दाता ॥3॥ 3838 होइऩल तो भोग भोगीन आपुला । न घलीं विठ्ठला भार तुज ॥1॥ तुह्मांपासाव हें इच्छीतसें दान । अंतरींचें ध्यान मुखीं नाम ॥ध्रु.॥ नये काकुलती गर्भवासांसाटीं । न धरीं हें पोटीं भय कांहीं ॥2॥ तुका ह्मणे मज उदंड एवढें । न वांचावें पुढें मायबापा॥3॥ 3839 काय तुझी ऐसी वेचते गांठोळी । मांहे टाळाटाळी करीतसां ॥1॥ चतुराच्या राया आहो पांडुरंगा । ऐसें तरि सांगा निवडूनि ॥ध्रु.॥ कोण तुह्मां सुख असे या कवतुकें । भोगितां अनेकें दुःखें आह्मी ॥2॥ तुका ह्मणे काय जालासी निर्गुण । आह्मां येथें कोण सोडवील ॥3॥ 3840 देवाची पूजा हे भूताचें पाळण । मत्सर तो सीण बहुतांचा ॥1॥ रुसावें फुगावें आपुलियावरि । उरला तो हरि सकळ ही ॥2॥ तुका ह्मणे संतपण यां चि नांवें । जरि होय जीव सकळांचा ॥3॥ 3841 नाहीं जप तप जीवाची आटणी । मनासी दाटणी नाहीं केली ॥1॥ निजलिया ठायीं पोकारिला धांवा । सांकडें तें देवा तुझें मज ॥ध्रु.॥ नाहीं आणूनियां समपिऩलें जळ । सेवा ते केवळ चिंतनाची ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मीं वेचिलीं उत्तरें । घेतलीं उदारें साच भावें ॥3॥ 3842 देह तंव आहे प्रारब्धा अधीन । याचा मी कां सीण वाहूं भार ॥1॥ सरो माझा काळ तुझिया चिंतनें । कायावाचामनें इच्छीतसें ॥ध्रु.॥ लाभ तो न दिसे याहूनि दुसरा । आणीक दातारा येणें जन्में ॥2॥ तुका ह्मणे आलों सोसीत संकटें । मी माझें वोखटें आहे देवा ॥3॥ 3843 सकळ तुझे पायीं मानिला विश्वास । न करीं उदास आतां मज ॥1॥ जीवीं गातां गोड आइकतां कानीं । पाहातां लोचनीं मूर्ती तुझी ॥ध्रु.॥ मन िस्थर माझें जालेंसे निश्चळ । वारिलीं सकळ आशापाश ॥2॥ जन्मजराव्याधि निवारिलें दुःख । वोसंडलें सुख प्रेम धरी ॥3॥ तुका ह्मणे मज जाला हा निर्धार । आतां वांयां फार काय बोलों ॥4॥ 3844 होऊं शब्दस्पर्श नये माझा तुह्मां । विप्रवृंदा तुह्मां ब्राह्मणांसी॥1॥ ह्मणोनियां तुह्मां करितों विनंती । द्यावें शेष हातीं उरलें तें ॥ध्रु.॥ वेदीं कर्म जैसें बोलिलें विहित । करावी ते नीत विचारूनि ॥2॥ तुमचा स्वधर्म माझा अधिकार । भोजन उत्तर तुका ह्मणे ॥3॥ 3845 बहुत असती मागें सुखी केलीं । अनाथा माउली जिवांची तूं ॥1॥ माझिया संकटा न धरीं अळस । लावुनियां कास पार पावीं ॥ध्रु.॥ कृपावंता करा ज्याचा अंगीकार । तया संवसार नाहीं पुन्हां ॥ ।2॥ विचारितां नाहीं दुजा बिळवंत । ऐसा सर्वगत व्यापी कोणी ॥3॥ ह्मणउनि दिला मुळीं जीवभाव । देह केला वाव समाधिस्थ ॥4॥ तुका ह्मणे नाहीं जाणत आणीक । तुजविण एक पांडुरंगा ॥5॥ 3846 वैभवाचे धनी सकळ शरणागत । सत्यभावें चित्त अपिऩलें तें ॥1॥ नेदी उरों देव आपणांवेगळें । भावाचिया बळें ठायाठाव ॥ध्रु.॥ जाणोनि नेणती अंगा आली दशा । मग होय इच्छा आपणे चि ॥2॥ तुका ह्मणे बरे धाकटएाचें जिणें । माता स्तनपानें वाढविते ॥3॥ 3847 आह्मां देणें धरा सांगतों तें कानीं । चिंता पाय मनीं विठोबाचे ॥1॥ तेणें माझें चित्त होय समाधान । विलास मिष्टान्न न लगे सोनें ॥ध्रु.॥ व्रत एकादशी दारीं वृंदावन । कंठीं ल्या रे लेणें तुळसीमाळा ॥2॥ तुका ह्मणे त्याचे घरींची उष्टावळी । मज ते दिवाळी दसरा सण ॥3॥ 3848 आतां मी अनन्य येथें अधिकारी । होइन कोणे परी नेणें देवा ॥1॥ पुराणींचा अर्थ ऐकतां मानस । होतो कासावीस जीव माझा ॥ध्रु.॥ इंिद्रयांचे आह्मी पांगिलों अंकित । त्यांच्यासंगें चित्त रंगलें तें ॥2॥ एकाचें ही जेथें न घडे दमन । अवघीं नेमून कैसीं राखों ॥3॥ तुका ह्मणे जरी मोकिळसी आतां । तरी मी अनंता वांयां गेलों ॥4॥ 3849 आवडी धरोनी आलेती आकारा । केला हा पसारा याजसाटीं ॥1॥ तें मी तुझें नाम गाइऩन आवडी । क्षण एक घडी विसंबेना ॥ध्रु.॥ वर्म धरावें हा मुख्यधर्मसार । अवघे प्रकार तयापासीं॥2॥ वेगऑया विचारें वेगळाले भाव । धरायासी ठाव बहु नाहीं ॥3॥ तुका ह्मणे घालूं इच्छेचिये पोटीं । कवळुनी धाकुटी मूर्ती जीवें ॥4॥ 3850 भागलों मी आतां आपुल्या स्वभावें । कृपा करोनि देवें आश्वासीजे ॥1॥ देउनि आलिंगन प्रीतीच्या पडिभरें । अंगें हीं दातारें निववावीं ॥ध्रु.॥ अमृताची दृष्टी घालूनियां वरी । शीतळ हा करीं जीव माझा ॥2॥ घेइप उचलूनि पुसें तानभूक । पुसीं माझें मुख पीतांबरें ॥3॥ बुझावोनि माझी धरीं हनुवंटी । ओवाळुनि दिठी करुनी सांडीं ॥4॥ तुका ह्मणे बापा आहो विश्वंभरा । आतां कृपा करा ऐसी कांहीं ॥5॥ 3851 न सरे लुटितां मागें बहुतां जनीं । जुनाट हे खाणी उघडिली ॥1॥ सिद्ध महामुनि साधक संपन्न । तिहीं हें जतन केलें होतें ॥ध्रु.॥ पायाळाच्या गुणें पडिलें ठाउकें । जगा पुंडलिकें दाखविलें ॥2॥ तुका ह्मणे येथें होतों मी दुबळें । आलें या कपाळें थोडें बहु ॥3॥ 3852 भगवें तरी श्वान सहज वेष त्याचा । तेथें अनुभवाचा काय पंथ ॥1॥ वाढवुनी चटा फिरे दाही दिशा । तरी जंबुवेषा सहज िस्थति ॥ध्रु.॥ कोरोनियां भूमी करिती मधीं वास । तरी उंदरास काय वाणी ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें कासया करावें । देहासी दंडावें वाउगें चि ॥3॥ 3853 धन्य दिवस आजि डोिळयां लाधला । आनंद देखिला धणीवरी ॥1॥ धन्य जालें मुख निवाली रसना । नाम नारायणा घोंष करूं ॥ध्रु.॥ धन्य हें मस्तक सर्वांग शोभलें । संताचीं पाउलें लागताती ॥2॥ धन्य आजि पंथें चालती पाउलें । टािळया शोभले धन्य कर ॥3॥ धन्य तुका ह्मणे आह्मांसी फावलें । पावलों पाउलें विठोबाचीं ॥4॥ 3854 बरवी हे वेळ सांपडली संधि । साहए जाली बुिद्ध संचितासी ॥1॥ येणें पंथें माझीं चालिलीं पाउलें । दरुषण जालें संतां पायीं ॥ध्रु.॥ त्रासिलें दरिद्रें दोषा जाला खंड । त्या चि काळें पिंड पुनीत जाला ॥2॥ तुका ह्मणे जाला अवघा व्यापार । आली वेरझार फळासी हे ॥3॥ 3855 आपणा लागे काम वाण्याघरीं गुळ । त्याचे याति कुळ काय कीजे ॥1॥ उकरडएावरी वाढली तुळसी । टाकावी ते कैसी ठायागुणें ॥ध्रु.॥ गाइऩचा जो भक्ष अमंगळ खाय । तीचें दूध काय सेवूं नये ॥2॥ तुका ह्मणे काय सलपटासी काज । फणसांतील बीज काढुनि घ्यावें ॥3॥ 3856 जयासी नावडे वैष्णवांचा संग । जाणावा तो मांग जन्मांतरीं ॥1॥ अपवित्र वाचा जातीचा अधम । आचरण धर्म नाहीं जया ॥ध्रु.॥ मंजुळवदनीं बचनागाची कांडी । शेवटीं विघडी जीवप्राणा॥2॥ तुका ह्मणे ज्याचा पिता नाहीं शुद्ध । तयासी गोविंद अंतरला ॥3॥ 3857 वांझेनें दाविलें ग†हवार लक्षणें । चिरगुटें घालून वाथयाला ॥1॥ तेवीं शब्दYाानी करिती चावटी । Yाान पोटासाटीं विकूनियां ॥ध्रु.॥ बोलाचि च [[कढी]] बोलाचा चि भात । जेवुनियां तृप्त कोण जाला ॥2॥ कागदीं लिहितां नामाची साकर । चाटितां मधुर गोडी नेदी ॥3॥ तुका ह्मणे जळो जळो ते महंती । नाहीं लाज चित्तीं आठवण ॥4॥ 3858 तुझिया पाळणा ओढे माझें मन । गेलों विसरोन देहभाव ॥1॥ लागला पालट फेडणें उसणें । येणें चि प्रमाणें पांडुरंगा ॥2॥ तुका ह्मणे माझा जीव जैसा ओढे । तैसा चि तिकडे पाहिजेल ॥3॥ 3859 मी दास तयांचा जयां चाड नाहीं । सुखदुःख दोहीं विरहित ॥1॥ राहिलासे उभा भीवरेच्या तीरीं । कट दोहीं करीं धरोनियां ॥ध्रु.॥ नवल काय तरी पाचारितां पावे । न स्मरत धांवे भHकाजा ॥2॥ सर्व भार माझा त्यासी आहे चिंता । तो चि माझा दाता स्वहिताचा ॥3॥ तुका ह्मणे त्यासी गाइऩन मी गीतीं । आणीक तें चित्तीं न धरीं कांहीं ॥4॥ 3860 जुंझायाच्या गोष्टी ऐकतां चि सुख । करितां हें दुःख थोर आहे ॥1॥ तैसी हरिभिH सुळावरील [[पोळी]] । निवडे तो बळी विरळा शूर ॥ध्रु.॥ पिंड पोसिलियां विषयांचा पाइक । वैकुंठनायक कैंचा तेथें ॥2॥ तुका ह्मणे व्हावें देहासी उदार । रकुमादेवीवर जोडावया ॥3॥ 3861 पाषाण प्रतिमा सोन्याच्या पादुका । हें हो हातीं एका समर्थाचे ॥1॥ अनामिका हातीं समर्थाचा सिक्का । न मानितां लोकां येइल कळों ॥2॥ तुका ह्मणे येथें दुराग्रह खोटा । आपुल्या अदृष्टा शरण जावें ॥3॥ 3862 बहु या प्रपंचें भोगविल्या खाणी । टाकोनियां मनीं ठेविला सीण ॥1॥ आतां पायांपाशीं लपवावें देवा । नको पाहूं सेवा भHी माझी ॥ध्रु.॥ बहु भय वाटे एकाच्या बोभाटें । आली घायवटे फिरोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे सिगे भरूं आलें माप । वियोग संताप जाला तुझा ॥3॥ 3863 धरूनियां मनीं बोलिलों संकल्प । होसी तरि बाप सिद्धी पाव ॥1॥ उत्कंठा हे आजी जाली माझे पोटीं । मोकिळली गोष्टी टाळाटाळ ॥ध्रु.॥ माझा मज असे ठाउका निर्धार । उपाधि उत्तर न साहे पैं ॥2॥ तुका ह्मणे जरि दिली आठवण । तरि अभिमान धरीं याचा ॥3॥ 3864 आजिवरी होतों संसाराचे हातीं । आतां ऐसें चित्तीं उपजलें ॥1॥ तुला शरणागत व्हावें नारायणा । अंगीकारा दिना आपुलिया ॥ध्रु.॥ विसरलों काम याजसाठीं धंदा । सकळ गोविंदा माझें तुझें ॥2॥ तुका ह्मणे विYाापना परिसावी । आवडी हे जीवीं जाली तैसी ॥3॥ 3865 धन्यधन्य ज्यास पंढरीसी वास । धन्य ते जन्मास प्राणी आले ॥1॥ बहु खाणीमध्यें होत कोणी एक । त्रिगुण कीटक पिक्षराज ॥ध्रु.॥ उत्तम चांडाळ नर नारी बाळ । अवघे चि सकळ चतुर्भुज ॥2॥ अवघा विठ्ठल तेथें दुजा नाहीं । भरला अंतर्बाहि सदोदीत ॥3॥ तुका ह्मणे येथें होउनी राहेन । सांडोवा पाषाण पंढरीचा ॥4॥ 3866 असंत लक्षण भूतांचा मत्सर । मनास निष्ठ‍ अतिवादी॥1॥ अंतरीचा रंग उमटे बाहेरी । वोळखियापरी आपेंआप॥ध्रु.॥ संत ते समय वोळखती वेळ । चतुष्ट निर्मळ चित्त सदा ॥2॥ तुका ह्मणे हित उचित अनुचित । मज लागे नित आचरावें ॥3॥ 3867 विठ्ठलावांचोनि ब्रह्म जें बोलती । वचन तें संतीं मानूं नये ॥1॥ विठ्ठलावांचूनि जेजे उपासना । अवघा चि जाणा संभ्रमु तो ॥ध्रु.॥ विठ्ठलावांचूनि सांगतील गोष्टी । वांयां ते हिंपुटी होत जाणा ॥2॥ विठ्ठलांवाचूनि जें कांहीं जाणती । तितुल्या वित्पित्त वाउगीया ॥3॥ तुका ह्मणे एक विठ्ठल चि खरा । येर तो पसारा वाउगा चि ॥4॥ 3868 सर्व काळ डोळां बैसो नारायण । नयो अभिमान आड मध्यें ॥1॥ धाड पडो तुझ्या थोरपणावरि । वाचे नरहरि उच्चारीना ॥ध्रु.॥ जळो अंतरींचें सर्व जाणपण । विवादवचन अहंतेचें ॥2॥ सकळां चरणीं गिळत माझा जीव । तुका ह्मणे भाव एकविध ॥3॥ 3869 मधुरा उत्तरासवें नाहीं चाड । अंतरंगीं वाड भाव असो ॥1॥ प्राणावेगळा न करी नारायण । मग नसो Yाान मूर्ख बरा॥ध्रु.॥ जननिंदा होय तो बरा विचार । थोरवीचा भार कामा नये॥2॥ तुका ह्मणे चित्तीं भाव निष्टावंत । दया क्षमा शांत सर्वां भूतीं ॥3॥ 3870 झाडा वरपोनि खाऊनियां पाला । आठवी विठ्ठला वेळोवेळां ॥1॥ वल्कलें नेसुनि ठुंगा गुंडाळुनी । सांडी देहभान जवळुनी ॥ध्रु.॥ लोकमान वमनासमान मानणें । एकांतीं राहणें विठोसाटीं ॥2॥ सहसा करूं नये प्रपंचीं सौजन्य । सेवावें अरण्य एकांतवास ॥3॥ ऐसा हा निर्धार करी जो मनाचा । तुका ह्मणे त्याचा पांग फिटे ॥4॥ 3871 भिHभावें करी बैसोनि नििश्चत । नको गोवूं चित्त प्रपंचासी ॥1॥ एका दृढ करीं पंढरीचा राव । मग तुज उपाव पुढिल सुचे ॥ध्रु.॥ नको करूं कांहीं देवतापूजन । जप तप ध्यान तें ही नको ॥2॥ मानिसील झणी आपलिक कांहीं । येरझार पाहीं न चुके कदा ॥3॥ ऐसे जन्म किती पावलासी देहीं । अझूनि का नाहीं कळली सोय ॥4॥ सोय घरीं आतां होय पां सावध । अनुभव आनंद आहे कैसा ॥5॥ सहज कैसें आहे तेथीचें तें गुज । अनुभवें निज पाहे तुकीं ॥6॥ तुका ह्मणे आतां होइऩ तूं सावध । तोडीं भवबंध एका जन्में ॥7॥ 3872 दोराच्या आधारें पर्वत चढला । पाउलासाटीं केला अपघात ॥1॥ अष्टोत्तरदशें व्याधि ज्य वैद्यें दवडुनी । तो वैद्य मारूनि उत्तीर्ण जाला ॥ध्रु.॥ नव मास माया वाइलें उदरीं । ते माता चौबारीं नग्न केली ॥2॥ गायत्रीचें क्षीर पिळुनी घेऊनी । उपवासी बांधोनी ताडन करी ॥3॥ तुका ह्मणे दासां निंदी त्याचें तोंड । पहातां नरककुंड पूर्वजांसी ॥4॥ 3873 न कळे ब्रह्मYाान आचार विचार । लटिका वेव्हार करीतसे ॥1॥ विश्वामित्री पोटीं तयाचा अवतार । नांव महाखर चांडाळाचें ॥ध्रु.॥ द्रव्यइच्छेसाटीं करीतसे कथा । काय त्या पापिष्ठा न मिळे खाया ॥2॥ पोट पोसावया तोंडें बडबडी । नाहीं धडफुडी एक गोष्टी ॥3॥ तुका ह्मणे तया काय व्याली रांड । येउनिया भंड जनामध्यें ॥4॥ 3874 नित्य उठोनियां खायाची चिंता । आपुल्या तूं हिता नाठवीसी ॥1॥ जननीचे पोटीं उपजलासी जेव्हां । चिंता तुझी तेव्हां केली तेणें ॥ध्रु.॥ चातकां लागूनि मेघ नित्य वर्षे । तो तुज उदास करील केवीं ॥2॥ पक्षी वनचरें आहेत भूमीवरि । तयांलागीं हरि उपेक्षीना ॥3॥ तुका ह्मणे भाव धरुन राहें चित्तीं । तरि तो श्रीपति उपेक्षीना ॥4॥ 3875 जेजे आळी केली तेते गेली वांयां । उरला पंढरिराया श्रम माझा ॥1॥ काय समाधान केलें कोण वेळे । कोणें माझे लळे पािळयेले ॥ध्रु.॥ अभ्यास तो नाहीं स्वप्नीं ही दुिश्चता । प्रत्यक्ष कैंचा चि तो ॥2॥ आतां पुढें लाज वाटे पांडुरंगा । भH ऐसें जगामाजी जालें ॥3॥ तुका ह्मणे आतां नाहीं भरवसा । मोकलिसी ऐसा वाटतोसी ॥4॥ 3876 पूवाअहूनि बहु भH सांभािळले । नाहीं अव्हेरिले दास कोणी ॥1॥ जेजे शरण आले तेते आपंगिले । पवाडे विठ्ठले ऐसे तुझे ॥ध्रु.॥ मिरवे चरणीं ऐसीये गोष्टीचें । भHसांभाळाचें ब्रीद ऐसें ॥2॥ तुका ह्मणे आह्मांसाटी येणें रूपा । माझ्या मायबापा पांडुरंगा ॥3॥ 3877 ददुऩराचें पिलुं ह्मणे रामराम । नाहीं उदक उष्ण होऊं दिलें ॥1॥ कढेमाजी बाळ करी तळमळ । गोविंद गोपाळ पावें वेगीं ॥ध्रु.॥ आYाा तये काळीं केली पावकासी । झणी पिलीयासी तापवीसी ॥2॥ तुका ह्मणे तुझे ऐसे हे पवाडे । वणिऩतां निवाडे सुख वाटे ॥3॥ 3878 करुणा बहुत तुझिया अंतरा । मज विश्वंभरा कळों आलें ॥1॥ पक्षीयासी तुझें नाम जें ठेविलें । तयें उद्धरिलें गणिकेसी॥ध्रु.॥ कुंटिणी ते दोष बहु आचरली । नाम घेतां आली करुणा तुज ॥2॥ हृदय कोमळ तुझें नारायणा । ऐसें बहुता जनां तारियेलें ॥3॥ तुका ह्मणे सीमा नाहीं तुझे दये । कोमळ हृदय पांडुरंगा ॥4॥ 3879 आजामेळा अंत मरणासी आला । तोंवरि स्मरला नाहीं तुज ॥1॥ प्राण जातेवेळे ह्मणे नारायण । त्यासाटीं विमान पाठविलें ॥ध्रु.॥ बहुत कृपाळु होसी जगन्नाथा । त्रैलोक्यसमर्था सोइरिया ॥2॥ तुका ह्मणे भHकाज तूं कैवारी । तुज साही चारी वणिऩताती ॥3॥ 3880 धर्म रक्षावया अवतार घेशी । आपुल्या पािळसी भHजना ॥1॥ अंबॠषीसाटीं जन्म सोसियेलें । दुष्ट निदाऩिळले किती एक ॥ध्रु.॥ धन्य तुज कृपासिंधु ह्मणतील । आपुला तूं बोल साच करीं ॥2॥ तुका ह्मणे तुज वणिऩती पुराणें । होय नारायणें दयासिंधु ॥3॥ 3881 येउनी जाउनी पाहें तुजकडे । पडिल्या सांकडें नारायणा ॥1॥ आणीक कोणाचा मज नाहीं आधार । तुजवरि भार जीवें भावें ॥ध्रु.॥ निष्ठ‍ अथवा होइप तूं कृपाळ । तुज सर्वकाळ विसरेंना ॥2॥ आपुलें वचन राहावें सांभाळून । तुह्मां आह्मां जाण पडिपाडु ॥3॥ ज्याच्या वचनासी अंतर पडेल । बोल तो होइऩल तयाकडे ॥4॥ तुह्मां आह्मां तैसें नाहीं ह्मणे तुका । होशील तूं सखा जीवलगा ॥5॥ 3882 आइक नारायणा वचन माझें खरें । सांगतों निर्धारें तुजपासीं ॥1॥ नाहीं भाव मज पडिली लोककाज । राहिलेंसे काज तुझे पायीं ॥2॥ जरि तुज कांहीं करणें उचित । तारीं तूं पतित तुका ह्मणे ॥3॥ 3883 अनाथ परदेशी हीन दीन भोळें । उगलें चि लोळे तुझे रंगीं ॥1॥ आपुलें ह्मणावें मज नुपेक्षावें । प्रेमसुख द्यावें मायबापा ॥ध्रु.॥ कासवीचे परि दृष्टी पाहें मज । विYाानीं उमज दावुनियां ॥2॥ तुका ह्मणे तुझा जालों शरणागत । काया वाचा चित्त दुजें नाहीं ॥3॥ 3884 पावलों पंढरी वैकुंठभवन । धन्य आजि दिन सोनियाचा॥1॥ पावलों पंढरी आनंदगजरें । वाजतील तुरें शंख भेरी ॥ध्रु.॥ पावलों पंढरी क्षेमआलिंगनीं । संत या सज्जनीं निवविलें॥2॥ पावलों पंढरी पार नाहीं सुखा । भेटला हा सखा मायबाप ॥3॥ पावलों पंढरी येरझार खुंटली । माउली वोळली प्रेमपान्हा ॥4॥ पावलों पंढरी आपुलें माहेर । नाहीं संवसार तुका ह्मणे ॥5॥ 3885 अभयदान मज देइप गा उदारा । कृपेच्या सागरा पांडुरंगा ॥1॥ देहभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । आणीक मी कांही नेणें दुजें ॥ध्रु.॥ सेवा भिH भाव नेणें मी पतित । आतां माझें हित तुझ्या पायीं ॥2॥ अवघा निरोपिला तुज देहभाव । आतां मज पाव पांडुरंगा ॥3॥ तुका ह्मणे तुजें नाम दिनानाथ । तें मज उचित करीं आतां ॥4॥ 3886 लागो तुझी सोय ऐसे कोणी करी । माझे विठाबाइऩ जननिये ॥1॥ पतितपावन ह्मणविसी जरी । आवरण करीं तरी माझें ॥ध्रु.॥ नाहीं तरी ब्रीद टाकीं सोडूनियां । न धरिसी माया जरी माझी ॥2॥ बोलिला तो बोल करावा साचार । तरि लोक बरें ह्मणतील ॥3॥ करावा संसार लोक लाजे भेणें । वचनासी उणें येऊं नेदीं ॥4॥ तुह्मां आह्मां तैसें नाहीं ह्मणे तुका । होशील तूं सखा जीवलग ॥5॥ 3887 तू आह्मां सोयरा सज्जन सांगाति । तुजलागीं प्रीति चालो सदा ॥1॥ तूं माझा जिव्हाळा जीवाचा जिवलग । होसी अंतरंग अंतरींचा ॥ध्रु.॥ गण गोत मित्र तूं माझें जीवन । अनन्यशरण तुझ्या पांयीं ॥2॥ तुका ह्मणे सर्वगुणें तुझा दास । आवडे अभ्यास सदा तुझा ॥3॥ 3888 आवडेल तैसें तुज आळवीन । वाटे समाधान जीवा तैसें ॥1॥ नाहीं येथें कांहीं लौकिकाची चाड । तुजविण गोड देवराया ॥ध्रु.॥ पुरवीं मनोरथ अंतरींचें आर्त । धायेवरि गीत गाइप तुझे ॥2॥ तुका ह्मणे लेंकी आळवी माहेरा । गाऊं या संसारा तुज तैसें ॥3॥ 3889 माझें मुख नामीं रंगो सर्वकाळ । गोविंद गोपाळ राम कृष्ण ॥1॥ अबद्ध चांगलें गाऊं भलतैसें । कळलें हें जैसें मायबापा॥2॥ तुका ह्मणे मज न लगे वांकडें । मी तुझें बोबडें बाळ तान्हें ॥3॥ 3890 यालागीं आवडी ह्मणा राम कृष्ण । जोडा नारायण सर्वकाळ ॥1॥ सोपें हें साधन लाभ येतो घरा । वाचेसी उच्चारा राम हरि ॥ध्रु.॥ न लगती कष्ट न लगे सायास । करावा अभ्यास विठ्ठलाचा ॥2॥ न लगे तप तीर्थ करणें महादान । केल्या एक मन जोडे हरि ॥3॥ तुका ह्मणे कांहीं न वेचितां धन । जोडे नारायण नामासाटीं ॥4॥ 3891 झांकूनियां नेत्र काय जपतोसी । जंव नाहीं मानसीं प्रेमभाव ॥1॥ रामनाम ह्मणा उघड मंत्र जाणा । चुकती यातना गर्भवास ॥ध्रु.॥ मंत्र यंत्र संध्या करिसी जडीबुटी । तेणें भूतसृष्टी पावसील ॥2॥ तुका ह्मणे ऐक सुंदर मंत्र एक । भवसिंधुतारक रामनाम ॥3॥ 3892 पापिया चांडाळा हरिकथा नावडे । विषयालागीं आवडें गाणें त्याला ॥1॥ ब्राह्मणा दक्षणा देतां रडे रुका । विषयालागीं फुका लुटीतसे ॥ध्रु.॥ वीतभरि लंगोटी नेदी अतीताला । खीरम्या देतो शाला भोरप्यासी ॥2॥ तुका ह्मणे त्याच्या थुंका तोंडावरि । जातो यमपुरी भोगावया ॥3॥ 3893 क्षुधारथी अन्नें दुष्काळें पीडिलें । मिष्टान्न देखिलें तेणें जैसें ॥1॥ तैसें तुझे पायीं लांचावलें मन । झुरे माझा प्राण भेटावया ॥ध्रु.॥ मांजरें देखिला लोणियांचा गोळा । लावुनियां डोळा बैसलेंसे ॥2॥ तुका ह्मणे आतां झडी घालूं पाहें । पांडुरंगे माये तुझे पायीं ॥3॥ 3894 स्वामीसी संकट पडे जे गोष्टीचें । काय त्या प्रेमाचें सुख मज ॥1॥ दुःखवीना चित्त तुझें नारायणा । कांहीं च मागेना तुजपासीं ॥ध्रु.॥ रििद्ध सििद्ध मोक्ष संपित्त विलास । सोडियेली आस याची जीवें ॥2॥ तुका ह्मणे एके वेळे देइप भेटी । वोरसोनि पोटीं आलिंगावें ॥3॥ 3895 देव तिंहीं बळें धरिला सायासें । करूनियां नास उपाधीचा ॥1॥ पर्वपक्षी धातु धिःकारिलें जन । स्वयें जनादऩन ते चि जाले ॥2॥ तुका ह्मणे यासी न चले तांतडी । अनुभवें गोडी येइल कळों ॥3॥ 3896 भेटीवांचोनियां दुजें नाहीं चित्तीं । येणें काकुलती याजसाटीं ॥1॥ भेटोनियां बोलें आवडीचें गुज । आनंदाच्या भोजें जेवूं संगें ॥ध्रु.॥ मायलेकरासीं नाहीं दुजी परि । जेऊं बरोबरी बैसोनियां ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें अंतरींचें आर्त । यावें जी त्वरित नारायणा ॥3॥ 3897 आविसाचे आसे गळ गिळी मासा । फुटोनियां घसा मरण पावे ॥1॥ मरणाचे वेळे करी तळमळ । आठवी कृपाळ तये वेळीं ॥2॥ अंतकाळीं ज्याच्या नाम आलें मुखा । तुका ह्मणे सुखा पार नाहीं ॥3॥ 3898 जायाचें शरीर जाइऩल क्षणांत । कां हा गोपिनाथ पावे चि ना ॥1॥ कृपेचे सागर तुह्मी संत सारे । निरोप हा फार सांगा देवा ॥ध्रु.॥ अनाथ अYाान कोणी नाहीं त्यासि । पायापें विठ्ठला ठेवीं मज ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें करावें निर्वाण । मग तो रक्षण करिल माझें ॥3॥ 3899 त्रासला हा जीव संसारींच्या सुखा । तुजविण सखा नाहीं कोणी ॥1॥ ऐसें माझें मनीं वाटे नारायणा । घालावी चरणावरि मिठी ॥ध्रु.॥ कइं तें सुंदर देखोनि रूपडें । आवडीच्या कोडें आळंगीन ॥2॥ नाहीं पूर्व पुण्य मज पापरासी । ह्मणोनि पायांसी अंतरलों ॥3॥ अलभ्य लाभ कैंचा संचितावेगळा । विनवी गोपाळा दास तुका ॥4॥ 3900 मोलाचें आयुष्य वेचुनियां जाय । पूर्वपुण्यें होय लाभ याचा ॥1॥ अनंतजन्मींचे शेवट पाहतां । नर देह हातां आला तुझ्या ॥ध्रु.॥ कराल ते जोडी येइऩल कार्यासी । ध्यावें विठ्ठलासी सुखालागीं ॥2॥ सांचलिया धन होइऩल ठेवणें । तैसा नारायण जोडी करा ॥3॥ करा हरिभHी परलोकीं ये कामा । सोडवील यमापासोनियां ॥4॥ तुका ह्मणे करा आयुष्याचें मोल । नका वेचूं बोल नामेंविण ॥5॥ kccbxdq110rxi5gxzz1nmtffd9hdlwf 0 3137 36704 36651 2026-09-08T06:36:02Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36704 wikitext text/x-wiki ==अभंग== '''अभंग १''' समुदाय काय सांगों श्रीरामाचा l ‌अंतरी कामाचा लेश नाही लेश नाही तया बंधु भरतासी l‌ सर्वही राज्यासी त्यागियेले त्यागियेले अन्न केले उपोषण ‌‌l धन्य लक्ष्मण ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी धन्य मारुती सेवक‌ lश्सफ जन्म केला जन्म केला धन्य वाल्मीकी ऋषीने lधन्य ती वचने भविष्याची भविष्य पाहता धन्य बिभीषण राघवी शरण सर्व भावे सर्व भावे सर्व शरण वानर‌‌ धन्य ते अवतार विबुधांचे विबुधां मंडण राम सर्व गुण‌‌ ‍‌‌अनन्य शरण रामदास '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास श्रीरामांच्या निकटवर्तीय समुदाया विषयी बोलत आहेत.राम जेष्ठ पुत्र असूनही त्यांना राज्याधिकार नाकारला जातो हा मोठा अन्याय आहे असे भरताला वाटते.व तो राज्य पदाचा त्याग करतो. असा निष्काम भरत, राजवाड्यातील सर्व सुखांचा ,पत्नीचा त्याग करुन रामांबरोबर वनवासात जाणारा व १४वर्षे अन्नत्याग करून उपोषण करणारा लक्ष्मण,सेवेसाठी सदैव तत्पर असणारा व जन्म सार्थकी लावणारा मारुती, भविष्याचा वेध घेऊन रामचरित्र रचणारे प्रतिभाशाली कवी वाल्मिकी ,भविष्यावर श्रध्दा ठेवून राघवाला शरण जाणारा रावणबंधू बिभिषण,सर्वभावे रामाला शरण जाणारी वानरसेना,ह्या सर्व ईश्र्वराच्या विभुती असून मी त्यांना अनन्य भावे शरण जातो असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग २ .''' काळ जातो क्षणक्षणा ‌ मूळ येईल मरणा‌ कांहीं धावाधाव करी ,जंव तो आहे काळ दूरी ‌ मायाजाळी गूंतले मन, परि हे दुःखासी कारण सत्य वाटते सकळ, परि हे जाता नाही वेळ रामीरामदास म्हणे, आता सावधान होणें. '''भावार्थ --'''-काळ प्रत्येक क्षणी पुढे जात आ मूळ केंव्हा येईल हे सांगता येत नाही.जोवर काळ दूर आहे तोवरच प्रयत्न केले पाहिजेत.संसाराचे मायाजाल हेच दुःखाचे कारण आहे.संसार सत्य वाटत असला तरी तो क्षणभंगूर आहे.रामदास संसाराच्या अनित्यते बद्दल साधकालासावधानतेचा इशारा देत आहेत .व संसाराच्या बंधनापासून मुक्त होण्यासाठी धावाधाव करण्यास सांगत आहेत. '''अभंग ३''' ऐसा हा मत्सर लागलासे पाठीं ।देवा तुझी भेटी केंवि घडे भिन्न उपासना भिन्न संप्रदाव ।एकमेकां सर्व निंदिताती पंडितां पंडितां विवाद लागला ।पुराणिकां जाला कलह थोर वैदिकां वैदिक भांडती निकुरें । योगी परस्परें भांडताती स्वजाति विजाति भांडण लागलें ।दास म्हणे केलें अभिमानें '''भावार्थ --'''--या अभंगात समर्थ रामदास संप्रदायातील मत भिन्नतेबद्दल भाष्य करीत आहेत.येथे भिन्न भिन्न उपासना.भिन्न भिन्न संप्रदाय आहेत.मत्सरापोटी ते एकमेकांची निंदा करतात.पंडितां पंडितां मध्ये पराकोटीचे वादविवाद लागतात.पुराणिकांमध्ये घोर कलह (भांडण ) माजतात.वेद जाणणाय्रा वैदिकांमध्दे निकराचे मतभेद माजतात.योगी परस्परविरोधी बनून वाद घालतात. हे पाहून समर्थ रामदासांना अत्यंत खेद होतो कारण हे सर्व केवळ अभिमानाने घडून येते पण त्याचा परिणाम असा होतो की, भक्त देवाच्या भेटीस पारखा होतो. आपणास देवाची भेटी केंव्ह घडेल असे वाटून तो काकुळतीस येतो. '''अभंग ४''' देह हे असार क्रुमींचें कोठार ।परी येणे सार पाविजे तें देहसंगे घडे संसारयातना । परी हा भजना मूळ देही देहाचेनि संगे हिंपुटी होईजे ।विचारें पाविजे मोक्षपद देहसंगें भोग देहसंगे रोग ।देहसंगे योग साधनांचा देहसंगे गती रामदासीं जाली ।संगति जोडली राघवाची '''भावार्थ ---''' या अभंगात समर्थ रामदास अध्यात्मिक द्रुष्टीकोनातून मानवी देहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. देह हा असार (विनाशी ) असून अनेक प्रकारच्या रोगजंतुंचे भांडार आहे.।परंतू या असार देहाचा उपयीग करूनच आपण अविनाशी म्हणजे आत्म तत्वापर्यंत पोहचू शकतो.या देहामुळे संसारात अनेक यातना.शारिरीक व मानसिक दु:खे भोगावी लागतात तरिही देवाचे भजन याच देहामुळे शक्य होते. देहाच्या नश्वरतेमुळे निराश होण्यपेक्षा सारासार विचार करून मोक्षपदाला आपण पोहचू शकतो अशी ग्वाही समर्थ रामदास देत आहेत. देहासंगामुळे अनेक रोग जडतात अनेक भोग भोगावे लागतात, पण या देहामुळेच साधनेचा योग घडतो.या देहामुळेच समर्थांना रामदास म्हणवून घेण्याचे भाग्य प्राप्त झाले.त्यांना राघवाच्या संगतीचा लाभ झाला.असे श्री समर्थ म्हणतात. '''अभंग ५''' अनित्याचा भ्रम गेला । शुध्द नित्यनेम केला नित्यानित्य हा विचार । केला स्वधर्म आचार देहबुध्दी अनर्गळ । बोधे फिटला विटाळ रामदासी ज्ञान झाले आणि स्वधर्मा रक्षिलें '''भावार्थ-'''-या अभंगात संत रामदास नित्य व अनित्य गोष्टींचा विचार करण्यास सांगत आहेत.अनित्य (क्षणभंगुर) गोष्टींचा निरास करुन मनतील भ्रम दूर करावा असे ते सांगतात.त्यामुळे आपण नित्यानित्य विचार करुन देहबुध्दीचा त्याग करु शकतो.स्वधर्माचे आचरण करण्यासाठी शुध्द नित्यनेमाने आत्मबोध होतो. या आत्मबोधामुळे सोवळे,ओवळे ,विटाळ या भ्रामक कल्पना गळून पडतात .संत रामदास म्हणतात की, आपणास असे ज्ञान झाल्या मुळेच आपण स्वधर्माचे रक्षण करु शकलो. '''अभंग ६''' घात करुनी आपला । काय रडशील पुढिलां बहुत मोलाचें आयुष्य ।विषयलोभें केला नाश नाही ओळखिलें सत्या ।तेणें केली ब्रह्महत्या रामीरामदास म्हणे । भुलों नको मूर्खपणे '''भावार्थ--'''-केवळ विषय,वासनांच्या लोभामुळे आपण आपले सर्व आयुष्य वाया घालवतो. विषयलोभामुळे आयुष्याचा नाश झाल्यावर पुढे कितीही दु:ख केले ,कितीहि रडलो तरी त्याचा काही उपयोग होत नसतो असे सांगून संत रामदास आपणच आपला घात करू नये असा उपदेश करीत आहेत.जो सत्य ओळखू शकत नाहीं तो एकप्रकारे ब्रह्महत्या च करत असतो .मूर्खपणाने सत्य असत्य ओळखण्यात चुक करु नये असा सावधगिरीचा सल्ला ते आपल्याला देत आहेत. '''अभंग ७''' धातुवरी आला मळ । तेणें लोपलें निर्मळ शेतीं न जाता आउत । तेणें आच्छादिले शेत मुखे न होतां उच्चार ।तेणे बुडें पाठांतर नाहीं दिवसाचा विचार ।दास म्हणे अंधकार '''भावार्थ--'''-कोणत्याही धातूचा काही दिवस वापर न केल्यास त्यावर गंज चढतो. गंजामुळे धातूची निर्मलता लोप पावते. शेतात बरेच दिवस आउत घातले नाही ,शेताची मशागत केली नाही तर तण वाढून सर्व शेत आच्छादून टाकते. पाठ केलेल्या पाठांतराची रोज उजळणी न केल्यास आपण ते विसरून जातो. दिवस उजाडला आहे असा विचार न करता झोपून राहिलो तर संत रामदास म्हणतात की,सगळीकडे अंधारच दिसेतो. '''अभंग ८''' ऐसा कैसा रे परमार्थ । जळो जळो जिणें व्यर्थ युक्ताहार करवेना । निद्रा आली धरवेना मन चंचळ आवरेना । नीच उत्तर साहवेना रामदास म्हणे भावे ।स्थूल क्रियेस नब जावे '''भावार्थ--'''-शरिराला पोषक असलेला योग्य आहार जो घेत नाही ,झोप आली असता जो आवरू शकत नाही ,आपल्या चंचल मनावर जो संयम ठेवू शकत नाही तसेच इतरांनी केलेली निंदानालस्ती, अपशब्द जो सहन करू शकत नाही .अशा अत्यंत स्थूल गोष्टींवर जो मात करु शकत नाही तो परमार्थ साध्य करु शकणार नाही अशा माणसाचे जिणें व्यर्थ आहे असे संत रामदास मनापासून सांगत आहेत. '''अभंग ९''' वैद्य भेटला सुखदाता । रोगपालट जाला आतां रस ओतीला कानांत । येउनि झोंबला नयनांत रस भरला सांदोसांदीं । देही पालट जाली बुध्दि दिव्य देही ओतिला रस । गुरु न्याहाळी रामदास '''भावार्थ--'''-या अभंगात वैद्य रुपात सद्गुरू भेटल्यावर दे हात आणि मनात कसे परिवर्तन घडून येते याचे अत्यंत सुरेख वर्णन समर्थ रामदास करीत आहेत.एखादा निष्णात वैद्य भेटताच रोगपालट होतो .हा सुखदाता वैद्य म्हणजे सद्गुरु जो देहबुध्दीतच आमुलाग्र बदल घडवून आणतो.भक्तीचा प्रेमरस कानात ओतल्यावर तो डोळ्यात येऊन उतरतो आणि जगाचे स्वरूपच बदलून जाते. देहबुध्दि लुप्त होऊन सर्वत्र आत्मस्वरुप भरून राहते.हा दिव्यरस देहाच्या कणाकणात झिरपून भवरोग समूळ नाहिसा करतो, मन सुखावते.आपल्या या सद्गुरुला संत रामदास डोळे भरुन पाहतात. '''अभंग 10''' प्रव्रुत्ति सासुर निव्रूत्ति माहेर ।तेथे निरंतर मन माझे माझे मनी सदा माहेर तुटेना ।सासुर सुटेना काय करुं काय करूं मज लागला लौकिक ।तेणें हा विवेक दुरी जाय दुरी जाय हित मज चि देखतां ।यत्न करूं जातां होत नाहीं होत नाहीं यत्न संतसंगेविण । रामदास खुण सांगतसे '''भावार्थ'''-संत रामदास या अभ़ंगात म्हणतात की, निव्रुती हे माझे माहेर असून तेथे माझे मन ओढले जाते.मनातून माहेरची आठवण जात नाही .परंतु प्रव्रूत्ति हे सासर असून त्या पासून सुटका करून घेता येत नाही .लौकिकाला टाळता येत नाही. त्यामुळे मनात निव्रूत्तिचा विवेक टिकवून धरता येत नाही.प्रयत्न करुनही मन या निव्रूत्ति च्या मार्गाने पुढे जात नाही. माझ्या डोळ्यांदेखत माझे हित दूर जात आहे.मनाच्या या द्विधा अवस्थेत असताना सुध्दा संत रामदासांचे विचारी मन अवस्थेतून सुटण्यासाठी प्रयत्न करते आणि संतसंगति शिवाय कोणतेही प्रयत्न सफल होणार नाहीत अशी ग्वाही देते.संतसंगति हीच निव्रुती मार्गाची खूण आहे असे संत रामदास स्पष्टपणे सांगतात. '''अभंग 11''' ईंद्रासी उद्वेग सर्वकाळ मनीं । माझे राज्य कोणी घेईना कीं घेईना कीं कोणी बळिया दानव । घालिना कीं देव कारागृहीं कारागृह देवादिकांचे चुकेना । तेथे काय जनां चुकईल चुकईल भोग हें कईं घडावें । लागेल भोगावें केलें कर्म केले कर्म तुटे जरी भ्रांति फिटे ।दास म्हणे भेटे संतजन '''भावार्थ-'''या अभंगात संत रामदास कर्मभोग आणि त्याचे परिणाम या विषयाची चर्चा करीत आहेत. त्या साठी ते इंद्राचे उदाहरण देतात. आपले राज्य कोणी तरी बळकावून बसेल असे वाटत असल्याने त्याच्या मनात नेहमीच उद्विग्नता असतं.एखादा बलवान दानव सर्व देवांना काराग्रुहात डांबून इंद्रपद मिळवून बसेल अशी भिती त्याला वाटते.संत रामदास म्हणतात की,देवादिकांना सुध्दा तुरंगवास चुकला नाही तर तो माणसाला कसा चुकणार?सुखदु:खाचे भोग माणसला कदापीही चुकवता येणार नाहीत. आपण जसे कर्म करू तसे भोग आपल्याला भोगावे लागणार असा कर्मसिध्दांत आहे. केलेल्या कर्माचे भोग भोगून संपवल्या नंतरच मनाची भ्रांती फिटते असे स्पष्ट मत येथे संत रामदासांनी व्यक्त केले आहे.ते पुढे असेही म्हणतात की,संतजन भेटल्यावरच ही प्रक्रिया घडून येते. '''अभंग १२''' तेचि जाणावे सज्जन ।जयां शुध्द ब्रह्मज्ञान कर्म करिंती आवडी । फळाशेची नाही गोडी शांति क्षमा आणि दया । सर्व सख्य माने जया हरिकथा निरुपण । सदा श्रवण मनन बोलासारिखें चालणें । हींचि संतांचीं लक्षणें एकनिष्ठ उपासना । अतितत्पर भजना स्वार्थ सांडूनियां देणें ।नित्य तेंचि संपादणें म्हणे रामीरामदास । जया नाहीं आशापाश '''भावार्थ''' -अभंगात संत रामदास सज्जनांची लक्षणे सांगत आहेत.त्यांना शुध्द ब्रह्मज्ञान असते.कोणत्याही फळाची अपेक्षा न करता काम करण्याची आवड असते.शांती,क्षमा व दया या विषेश गुणांविषयी त्यांना अत्यंत आस्था असते , हरिकथेचे निरूपण ,सतत,श्रवण व मनन करणे ह्यांची आवड असते.संत नेहमीच जसे बोलतात तसेच वागतात.एकनिष्ठपणे उपासना करणे,देवाचे भजनात तत्परता असणे,अत्यंतिक नि:स्वार्थीपणा कोणताही आशपाश नसणे.सतत नित्य वस्तु म्हणजे परमेश्वराची उपासना करणे ही संत सज्जनांची लक्षणें आहेत हे संत रामदास सांगतात. '''अभंग १३''' जाणावा तो ज्ञानी पूर्ण समाधानी ।नि:संदेह मनी सर्वकाळ आवडीने करी कर्म-उपासना ।सर्वकाळ ध्यानारूढ मन पदार्थांची हानी होतां नये काही ।जयाची करणी बोलाऐसी दास म्हणे धन्य सर्वांसी जो मान्य । जयाचा अनन्य समुदाव '''भावार्थ'''-संत रामदास या अभंगात म्हणतात की,जो मनाने पूर्ण समाधानी असून नि:संदेह असतो तो खरा ज्ञानी असतो.तो आवडीने कर्म उपासनेत रमतो ,तोए सर्वकाळ इश्वर चिंतनात मग्न असतो. ज्ञानी संतांकडुन केव्हाही कोणत्याही पदार्थाची हानी होत नाही.ते नहमीच जसे बोलतात तसेच वागतात.ज्यांचा जन-समुदाय खूप मोठा असतो.असे संत सज्ज्न खरोखर धन्य होत. '''अभंग १४''' जाणावा तो साधु जया पूर्ण बोधू ।भूतांचा विरोधू जेथ नाही कल्पनेचा देहो त्या नाही संदेहो ।सदा नि:संदेह देहातीत जया नाही क्रोध जया नाही खेद ।जया नाही बोध कांचनाचा रामदास म्हणे साधूची लक्षणें । अति सुलक्षणें अभ्यासावी '''भावार्थ-'''ज्याला नित्य वस्तूचा पूर्ण बोध झाला आहे तो खरा साधु असे समजावे.अशा साधुच्या मनात कोणत्याही प्राणिमात्रांच्या विषयी आकस नसतो.असे साधु केवळ आत्मरूप असतात.ते नेहमी नि:संदेह असून देहातीत असतात.ते राग,लोभ,दु:ख यांच्या पलिकडे असतात.त्यांना धन,कांचनाचा अजिबात मोह नसतो. संत रामदास म्हणतात ही खऱ्या साधुची लक्षणे असून ती मनापासून अभ्यासावी. '''अभंग १५''' बोलण्यासारिखे चाले जो सज्जन ।तेथें माझे मन विगुंतलें नाही अभिमान शुध्द ब्रह्मज्ञान ।तेथे माझे मन विगुंतले व्रुत्ति उदासीन स्वधर्मरक्षण ।तेथे माझे मन विगुंतलें पूर्ण समाधान सगुण भजन ।तेथे माझे मन विगुंतलें दास म्हणे जन भावार्थ संपन्न।तेथे माझे मन विगुंतलें '''भावार्थ'''- जो सज्जन बोलण्या प्रमाणे वागतो तशी क्रुती करतो,शुध्द ब्रह्मज्ञानी असूनही ज्या सज्जनांना अभिमानाची बाधा नसते, नेहमी उदासिन व्रुत्तिने राहून जे धर्म रक्षणासाठी सतत प्रयत्न करतात, पूर्ण समाधानी असून जे आनंदाने सगुणाची उपासना करतात,अशा संताच्या ठिकाणी आपले मन गूंतून राहिले आहे असे संत रामदास या अभंगात सांगतात.शेवटच्या ओळीत तर ते असे म्हणतात की,जे सामान्य जन भावार्थ संपन्न असून भक्तीपुर्ण अंतकरणाने देवाला आळवतात तेथेही आपले मन गुंतून पडते. '''अभंग १६''' धन्य ते भाविक वंदिती हरिदास ।तयां ह्रषीकेश वंदितसे धन्य तें निंदक निंदिती सज्जन ।येणें भावें घडे ध्यान त्यांचें धन्य दास दासी सज्जन सेवेसी ।ते सुरवरांसी वंद्य होती '''भावार्थ'''-रामदास म्हणे तरीच धन्य होणें। जरी संग लाधणे सज्जनाचाभावार्थ संत रामदास म्हणतात की, ते भाविक धन्य होत की जे हरिदासांना वंदन करतात . पुढे ते असेही म्हणतात की,जे सज्जनांची निंदा करतात ते निंदक सुध्दा धन्य होत कारण निंदा करण्यासाठी का होईना पण त्यांना सज्जनांचे ध्यान घडते.जे दासदासी सज्जनांची सेवा करतात ते धन्य होत कारण सुरवरच नव्हे तर प्रत्यक्ष ह्रषीकेशी त्यांना वंदन करतात. संत रामदास स्पष्टपणे सांगतात की, सज्जनांची संगति सहवास मिळणे यांतच जिवनाची खरी धन्यता आहे. '''अभंग १७''' जाणावा तो नर देवचि साचार । वाचे निरंतर रामनाम सगुणी सद्भाव नाही ज्ञानगर्व ।तयालागी सर्व सारखेचि निंदकां वंदकां संकटी सांभाळी ।मन सर्वकाळी पालटेना पालटेना मन परस्त्रीकांचनी ।निववी वचनी पुढिलांसीं पुढिलांसी नाना सुखें देत आहे ।उपकारीं देह लावितसे लावितसे देह राम भजनासी ।रामीरामदासीं रामभक्त '''भावार्थ-'''जो वाचेने सतत रामनामाचा जप करीत असतो तो पुरूष देवाचे रुप आहे असे समजावे असे स्षट करुन संत रामदास म्हणतात की,त्यांना सगुण भक्ती आवडते.त्यांच्या ठिकाणी अपपर भाव नसतो. ते सर्वांना सारखेच मानतात.ते पूर्ण ज्ञानी असतात पण त्यांना त्याचा गर्व नसतो.ते मनाने स्थिर असून आपली निंदा किंवा वंदना करणाऱ्या सर्वांना ते संकटात सांभाळतात. ते स्थिरबुध्दी असून स्त्री आणि कांचन यांचा मोह त्यांना पडत नाही.ते केवळ शब्दांनी समोरच्याचे मन शांत करतात,त्यांना नाना सुखें देतात आणि आपला देह परोपकारा करिता खर्च करतात.ते आपला देह रामभजनात झिजवतात.संत रामदास म्हणतात की, रामाचे दास असलेले ते खरे रामभक्त असतात. '''अभंग १८''' देव अभक्तां चोरला ।आम्हां भक्तां सांपडला भेटीं जाली सावकाश ।भक्ता न लागती सायास पुढे विवेक वेत्र-पाणी ।वारी द्रुश्याची दाटणी रामदासाचे अंतर । देवापाशी निरंतर '''भावार्थ'''-जे देवापासून विभक्त आहेत अशा अभक्तानीं देव चोरून नेला आहे.परंतू तो आम्हा भक्तांना सापडला आहे कारण प्रेमळ भक्तांना देव शोधून काढण्यासाठी काहीच सायास करावे लागत नाहीत, ते अनायासे देवाची सावकाश भेट घेऊ शकतात.संत रामदास सांगतात की,रामदासांचे मन निरंतर, सदासर्वकाळ रामापाशी गुंतलेले असते. '''अभंग १९''' ऐसा कोण संत जो दावी अनंत ।संदेहाचा घात करुं जाणे आढळेना जया आपुले पारिखें ।ऐक्यरूप सुखें सुखावला धन्य तेचि जनीं जें गुणें बोधिले ।दास म्हणे जाले पुरुष ते '''भावार्थ'''-संत रामदास म्हणतात , असा कोण संत आहे की , जो मनातील सर्व शंकांचे निरसन करुन प्रत्यक्ष अनंताचे दर्शन घडवू शकतो.तो असा संत असतो की, ज्याला आपल्या वेगळे असे कोणी दिसतच नाही . तो ऐक्यभावाने जगातील सर्वाशी पूर्णपणे एकरुप झालेला असतो त्यामुळें तो पूर्ण सुखात असतो.सगुण भक्तीने जे अशा प्रकारे सामान्य जनांशी बांधले गेले आहेत ते भाग्याचे पुरुष होत. '''अभंग २०''' जंव तुज आहे देहाचा संबंध । तंव नव्हे बोध राघवाचा राघवाचा बोध या देहावेगळा।देह कळवळा तेथें नाही नांदतसे सदा जवळी कळेना ।कदा आकळेना साधुविण कांहीं केल्या नव्हे साधुसंतांविण । रामदास खूण सांगतसे '''भावार्थ'''-या अभंगात संत रामदास स्पष्टपणे सांगत आहेत की, जो पर्यंत देहसंग असतो तो पर्यंत राघवाचा बोध होत नाही कारण राघवाचा बोध देहातीत असतो.देहाविषयी मोह ,ममत्व असेल तो पर्यंत राघवाचा लाभ होणार नाही.तो सतत आपल्या निकट असूनही त्याचे स्वरुप आपल्याला सत्संगाशिवाय समजू शकत नाही. राघवाचे स्वरूप समजण्यासाठी संतांना शरण जाणे हाच केवळ एकमेव मार्ग आहे .ही खूण संत रामदास सांगत आहेत. '''अभंग २१''' पाहतां दिसेना तेंचि बरें पाहे ।तेथें रुप आहे राघवाचें निराकार राम देखतां विश्राम ।दुरी ठाके श्रम संसारींचा सर्वकाळ रामदर्शन होतसे ।निर्गुणीं विश्वासें मन माझें संतसंगें घडे नि:संगाचा संग।राघवाचा योग रामदासीं '''भावार्थ''' साध्या चर्मचक्षुंनी जे दिसत नाही ते पाहण्याचा प्रयत्न केल्यास तेथेच राघवाचै रुप आहे.अशा निराकार रामाला पाहताच मनाला विश्राम मिळतो.संसारातील सर्व श्रम दूर निघून जातात.सर्व ठिकाणी सर्वकाळी केवळ रामच भरून राहिला आहे याची ष्रचिती येते व अशा रितीने रामदासांना रामाचा योग जुळून येतो. '''अभंग 22''' देव जवळी अंतरीं ।भेटिं नाहीं जन्मवरी भाग्यें आलें संतजन ।जालें देवाचे दर्शन मूर्ति त्रैलोक्यीं संचली ।द़ष्टि विश्वाची चुकली रामदासीं योग जाला ।देहीं देव प्रगटला '''भावार्थ''' देव अगदी आपल्या जवळ असतो,आपल्या अंतरी असतो पण जन्मभर त्याची भेट घडत नाही. एकदा भाग्य फळाला आले आणि संतांची भेट घडली,त्यांच्या मुळे देवाचे दर्शन झाले. देव स्वर्ग ,प़ुथ्वी,पाताळ असा त्रैलोकी भरुन राहिला आहे पण जगाच्या नजर चुकीमुळे देवाचे दर्शन घडत नाही असे। सांगून संत रामदास म्हणतात की,रामाचा दास बनण्याचा योग आला आणि रामदासांच्या देहात देव प्रगट झाला. '''अभंग २३''' आम्ही अपराधी अपराधी ।आम्हां नाही द्ढ बुध्दि माझे अन्याय अगणित ।कोण करील गणित मज सर्वस्वे पाळिलें । प्रचितीने संभाळिलें माझी वाईट करणी ।रामदास लोटांगणीं '''भावार्थ''' या अभंगात संत रामदासांची अपराधीपणाची भावना व्यक्त झाली आहे.आपल्याला निश्चयी बुध्दी नाही,ज्यांचे मोजमाप करता येणार नाही असे अगणित अन्याय घडले आहेत.वाईट करणी असूनही राघवाने सर्वस्वाने पालन केले आहे,अनेक वेळा सांभाळले आहे.अशी प्रचिती आली आहे.असे प्रांजलपणे सांगून, संत रामदास राम चरणीं लोटांगण घालून ,आपल्या अपराधाबद्दल क्षमा मागत आहेत. '''अभंग २४''' पतितपावना जानकीजीवना ।वेगी माझ्या मना पालटावें भक्तीची आवडी नाहीं निरंतर । कोरडे अंतर भावेविण माझें मीतूपण गेलें नाहीं देवा । काय करु ठेवा संचिताचा रामदास म्हणे पतिताचे उणे ।पतितपावनें सांभाळावें '''भावार्थ''' या अभंगात संत रामदास आपल्या मनात प्रभु रामचंद्राने वेगानं बदल घडवून आणावा अशी प्रार्थना करीत आहेत.आपले अंत:करण भक्तीभावाशिवाय अगदी कोरडे असून मनामध्ये निरंतर भक्तिची आवड निर्माण होत नाहीं.अहंकार, मीतूपणा यांनी मन ग्रासलेले आहे कारण पूर्व संचिताचा ठेवा भक्तिच्या आड येतो.संत रामदास म्हणतात की, पतितांच्या उणिवा लक्ष्यात घेवून पतितपावन श्री रामाने पतितांना पावन करावे, सांभाळावे. '''अभंग २५''' पतितपावना जानकीजीवना ।वेगीमाझ्या मना पालटावें वैराग्याचा लेश नाहीं माझें अंगी ।बोलतसें जगीं शब्दज्ञान देह हें कारणीं लावावें नावडे ।आळस आवडे सर्वकाळ रामदास म्हणे लाज तुझी तुज ।कोण पुसे मज अनाथासी '''भावार्थ''' संत रामदास श्री रामाला प्रार्थना करतात की,त्यांनी आपले मन पालटून टाकावे.जगामध्ये कितीही शब्दज्ञान सांगत असलो तरी वैराग्याचा लवलेशही आपल्या अंगी नाही. देह सत्कारणी लावावा असे वाटत नाही. सदासर्वकाळ आळसच आवडतो.आपल्यातील हे सर्व दोष मान्य करून संत रामदास म्हणतात ,भक्तांचे हे सर्व दोष स्वामिंच्या स्वामीपणाला कमीपणा आणणारे आहेत कारण आम्हा अनाथांना या साठी कोणी विचारणार नाही. '''अभंग २६''' पतितपावना जानकीजीवना ।वेगीं माझ्या मना पालटावें मन हे चंचळ न राहे निश्चळ ।निरुपणीं पळ स्थिरावेना सांडुनियां ध्यान विषयचिंतन ।करितसे मन आवरेना रामदास म्हणे कथा निरुपणे ।मनाची लक्षणे जैसीं तैसीं '''भावार्थ''' आपले मन हे अतिशय चंचल असून एक क्षणभरही शांत राहत नाही.धर्मग्रंथाच्या निरुपणात स्थिरावत नाही.ध्यान सोडून देऊन विषयांचे चिंतन करणाय्रा या मनाला कसे आवरावे हे समजत नाही.संत रामदास म्हणतात, कितीही कथा व निरूपणे ऐकली तरी मनाची लक्षणे बदलत नाही,जशीच्या तशीच राहतात.श्री रामाला शरण जावून ,या चंचल मनाला पुर्णपणे बदलवून टाकण्याची ते विनंति करतात. '''अभंग २७''' पतितपावना जानकीजीवना ।वेगी माझ्या मना पालटावें मुखें बोले ज्ञान पोटीं अभिमान ।पाहे परन्यून सर्वकाळ द्रुढ देहबुध्दी तेणें नाहीं शुध्दि ।जाहलों मी क्रोधी अनावर रामदास म्हणे ऐसा मी अज्ञान ।सर्व ब्रह्मज्ञान बोलोनियां '''भावार्थ''' मुखाने ज्ञानाच्या कितिही गोष्टी बोलत असलो तरी मन मात्र अहंकाराने भरलेले आहे. हे मन सतत इतरांचे न्यून शोधत असते.देहबुध्दी इतकी घट्ट आहे की,अंतःकरणाची शुध्दि होत नाही.क्रोध अनावर होतो. संत रामदास म्हणतात सर्व ब्रह्मज्ञान बोलुनही अहंकार व क्रोध यांना जिंकू शकत नाही. श्री रामाने त्वरित अज्ञानी मनाला पालटून टाकावे अशी कळकळीची विनंति करतात. '''अभंग २८''' पतितपावना जानकीजीवना ।वेगीं माझ्या मना पालटावें मिथ्या शब्दज्ञाने तुज अंतरलों।संदेहीं पडलों मीपणाचें सदा खळखळ निर्गुणाची घडे ।सगुण नावडे ज्ञानगर्वे रामदास म्हणे ऐसा मी पतित ।मीपणें अनंत पाहों जातां '''भावार्थ''' या अभंगात संत रामदास पतितपावन रघूनायकला आपले मन परिवर्तन घडवून आणावे अशी विनंति करीत आहेत.ते म्हणतात की, खोट्या शब्दज्ञानाच्या भोवर्यात सापडून मन साशंक बनले आहे.निर्गुण भक्तीची ओढ वाटु लागली आहे.ज्ञानाचा गर्व वाटु लागल्याने सगुण भक्ती आवडेनाशी झाली आहे.ज्ञानाच्या फसव्या अहंकाराने रामभक्तीला परखा झालो आहे,पतित बनलो आहे. '''अभंग २९''' बिभिषण भावें शरण आला परी ।तुज सिंधुतीरीं ऐकुनिया तात्काळचि तुवां आश्वासिलें त्यासी।तैसें हें आम्हासीं कैचे रामा धारिष्ट आमुचें पाहे सर्वोत्तमा ।कलियुगींचे रामा दास तुझे दर्शन सुग्रीवा आधीं सौख्य दिले। मग तेणे केले दास्य तुझे तुजलागीं प्राण वेंचिलें वानरीं । परि तूं धनुर्धारी पाठीराखा तुझे रुप द्रुष्टीं नसोनियां ठावें ।नामीं सर्वभावें विश्वासलों सकळांहूनि साना रामदास जालों ।परिवारेंसि आलो शरण तुज '''भावार्थ''' श्री राम लंकेच्या समुद्र किनाऱ्यावर येवून पोहचले आहेत ही बातमी रावण बंधू बिभिषण याला समजताच तो अत्यंत भक्तिभावाने त्यांना शरण गेला आणि प्रभू रामचंद्रांनी तात्काळ त्याला आश्वासन दिले परंतू हे भाग्य आपल्या वाट्याला कसे येणार असे विचारुन संत रामदास म्हणातात की,ते कलियुगातील रामदास आहेत.श्री रामाने वानरपती सुग्रीवाला आधी दर्शन सौख्य दिले आणि नंतर त्याने प्रभुरामाचे दास्य पत्करले.वानरसेनेने रामांसाठी स्वता:चे प्राण खर्ची घातले पण त्यांना हे माहिती होते की प्रभू रामा सारखा धनुर्धारी त्यांच्या पाठिशी आहे.संत रामदास म्हणतात श्री रामांचे रूप नजरेला पडले नसतांना सुध्दां केवळ त्यांच्या नामावर विश्वास ठेऊन आपण सर्वभावे श्री रामांना शरण गेलो .बिभीषण, सुग्रीव व वानरसेना यांच्या पेक्षा लीन होऊन रामदास झालो आणि सर्व परिवारासह रामांना शरण गेलो. '''अभंग ३०''' रामा तुझ्या स्वामीपणे ।मानी ब्रह्मांड ठेंगणें तुजविण कोण जाणे ।अंतर आमुचें तुजविण मज माया। नाहीं नाहीं रामराया आम्हां अनाथां कासयां ।उपेक्षिसी तुज समुदाय दासांचा ।परि आम्हां स्वामी कैंचा तुजसाठीं जिवलगाचा ।संग सोडिला सगुण रघुनाथ मुद्दल ।माझें हेंचि भांडवल '''भावार्थ''' या अभंगात संत रामदास रामाची आळवणी करीत आहेत.रामाशिवाय दुसरे कुणी अंतरंगातील भावना जाणू शकत नाही.स्वामी रघुनाथा शिवाय मनापासून कुणावर माया कराविशी वाटत नाही. रामा सारखा स्वामी लाभल्यामुळे ब्रह्मांड मिळाल्या सारखे वाटते. असे असतांना श्री रामांनी आपल्या या एकनिष्ठ भक्तांची उपेक्षा करु नये अशी विनंति ते प्रभू रामचंद्रांना करतात.रामासाठी आपण अत्यंत जिवलग व्यक्तिंचा त्याग केला आहं.रामाची सगुण भक्ती हेच आपले एकमेव भांडवल आहे .रामांच्या सभोवताली दासांचा मोठा समुदाय आहे पण आम्हा भक्तांना श्री राम हे एकटेच स्वामी आहेत.रामांनी क्रुपा करुन या दासाला भव सागराच्या पार करावे अशी ईच्छा ते रामचरणी करीत आहेत. '''अभंग ३१''' माझा देह तुज देखतां पडावा ।आवडी हें जीवा फार होती फार होती परी पुरली पाहतां ।चारी देह आतां हारपले सिध्द जालें माझें मनीचें कल्पिले ।दास म्हणे आलें प्रत्ययासी '''भावार्थ''' संत रामदास म्हणतात की, रामासमक्ष आपला देह पडावा अशी मनापासून आपली अपेक्षा होती आणि ती पुरवली गेली हे पाहतांना त्यांचे स्थूल ,सूक्ष्म ,कारण व महाकारण असे चारी देह हारपले . रामदास म्हणतात आपल्या असे अनुभवास आले आहे की, आपण मनापासून जे कल्पिले होते ते सिध्दीस आले आहे. '''अभंग ३२''' काळ जातो क्षणक्षणा । मूळ येईल मरणा काहीं धांवाधांव करी ।जंव तो आहे काळ दुरी मायाजाळीं गुंतलें मन । परि हें दु:खासि कारण सत्य वाटतें सकळ । परि हें जातां नाहीं वेळ रामींरामदास म्हणें ।आतां सावधान होणें '''भावार्थ'''-काळ क्षणाक्षणाला पुढे जात आहे,मरणाचे मूळ केंव्हा येईल हे सांगता येत नाही. संसाराच्या माया जाळ्यात मन गुंतले आहे पण संसार हेंच दु:खाचे कारण आहे.नाशवंत संसार सत्य वाटतो परंतू त्याचा विनाश होण्यास वेळ लागणार नाही,जो पर्यंत मरण काळ दूर आहे तो वरच सावधान होऊन मुक्ती साठी प्रयत्न केले पाहिजेत असा उपदेश संत रामदास करीत आहेत. '''अभंग ३३''' नदी मर्यादा सांडती ।उष्णकाळीं वोसावती तैसा तारूण्याचा भर ।सवें होतसे उतार भाग्य चढे लागवेगैं ।सवेंचि प्राणी भीक मागे रामदास म्हणे काळ ।दोनी दिवस पर्वकाळ '''भावार्थ'''- पावसाळ्यात नद्या पुराच्या पाण्यामुळे फोफावतात व किनारा सोडून वाहू लागतात,तर उन्हाळ्यात कोरड्या पडतात.संत रामदास म्हणतात तारुण्याचा भर नदीच्या पाण्यासारखा असतो,त्याला लवकरच उतार पडतो.माणसाचे भाग्य तसेच आहे.एकाएकी भाग्य उजळते आणि अचानक मावळते,माणसावर भीक मागण्याची वेळ येते.संत रामदास म्हणतात सतत बदलणाय्रा संसारात लाभ-हानी दोन्हीही पर्वकाळच समजावेत. '''अभंग ३४''' पुरें पट्टणें वसती । एक वेळ ओस होती तैसे वैभव हें सकळ । येतां जातां नाहीं वेळ बहुत स्रुष्टीची रचना । होय जाय क्षणक्षणा दास म्हणे सांगों किती ।आले गेले चक्रवर्ती '''भावार्थ'''-अनेक शहरे ,राजधान्या वसवल्या जातात पण एक वेळ अशी येते कीं,त्या ओस पडतात.तसेच सगळे वैभव येते आणि लयाला जाते त्याला वेळ लागत नाही.सर्व स्रुष्टीची रचना क्षणाक्षणाला होते आणि बदलते.संत रामदास म्हणतात कितीतरी चक्रवर्ती राजे आले आणि काळाच्या पडद्याआड नाहिसे झाले. '''अभंग ३५''' सांजे ओसरतां सांत ।वांया करावा आकांत तैसीं सखीं जिवलगें ।जाती एकमेकांमागें चारी दिवस यात्रा भरे ।सवेंचि मागुति ओसरे पूर्ण होतां महोत्साव । फुटे अवघा समुदाव बहू वह्राडी मिळाले ।जैसे आले तैसै गेले एक येती एक जाती । नाना कौतुक पाहती रामीरामदास म्हणे । संसारासी येणे जाणे '''भावार्थ'''-संध्याकाळ होताच सूर्य अस्ताला जातो त्यासाठी शोक करणे व्यर्थ आहे तसेच आपले सगे,सोयरे ,,जिवलग एका पाठोपाठ आपल्याला सोडून निघून जातात.चार दिवस यात्रा भरते आणि हळूहळू ओसरते.एखादा मोठा उत्सव पूर्ण होतो आणि उत्सवाला आलेले सर्व लोक पांगतात.लग्न समारंभा साठी पुष्कळ वह्राडी जमतात ,आले तसे निघून जातात.काही येणाय्रा जाणाय्रांचे कौतुक पाहत असतात.संत रामदास म्हणतात या प्रमाणे संसारी येणे जाणे अटळ आहे. '''अभंग ३६''' एकीकडे आहे जन । एकीकडे ते सज्जन पुढें विवेकें वर्तावे । मागे मूळ सांभाळावें उदंड झाला समुदाय ।तरि आदि सांडू नये रामीरामदास म्हणे । जनीं मान्य हें बोलणें '''भावार्थ'''-संत रामदास म्हणतात ,सामान्य जन व सज्जन असे दोन प्रकारचे लोक पहावयास मिळतात. समाजात माणसाने विवेकाने वागावे,आपली मूळ परंपरा सोडू नये .आपल्याला जनमान्यता मिळून मोठा समुदाय सभोवती जमा झाला तरीही आपण ज्या गुरु परंपरेतून आलो आहे तिचा आदर राखून त्या प्रमाणेच वागावे,त्याला बाधा आणू नये असे मत संत रामदास या अभंगात व्यक्त करतात. '''अभंग ३७''' प्रपंच सांडुनिया बुध्दी । जडली परमार्थ उपाधि मना होईं सावचित्त । त्याग करणें उचित संप्रदाय समुदाव ।तेणें जडे अहंभाव रामदास म्हणे नेमें । भिक्षा मागणें उत्तम '''भावार्थ'''-प्रपंच सोडण्याची बुध्दी झाली, परमार्थाची उपाधि जडली परंतू समुदाय गोळा झाला आणि संप्रदाय निर्माण झाला की अहंभाव जडतो.संत रामदास सांगतात की, अहंकार निर्मूलन होण्यासाठी भिक्षा मागणे हा मार्ग आहे.यासाठी सावध राहून अहंकाराचा त्याग करणे उचित आहे. '''अभंग ३८''' नको ओळखीच जन । आंगी जडे अभिमान आतां तेथें जावें मना । जेथे कोणी ओळखेना लोक म्हणती कोण आहे ।पुसों जाता सागों नये रामदास म्हणे पाहीं ।तेथे कांहीं चिंता नाही '''भावार्थ'''-ओळखीच्या लोकांमध्यै सतत राहिल्याने मनाला अभिमानाचा रोग जडतो. अशा वेळी अशा ठिकाणि निघून जावें की जेथें ओळखिचे लोक फारसे भेटणार नाहीत. जेंव्हा लोक आपण कोण असे विचारतील तेंव्हा ओळख सांगू नये. संत रामदास म्हणतात कीं, असे वागल्यास तेथे काहीं चिंता राहत नाही. '''अभंग 3९''' आम्ही मोक्ष लक्ष्मीवंत । भवदरिद्र कैंचें तेथ श्रीपतीचे परिजन ।आम्ही स्वानंदसंपन्न समाधान तें सभाग्य । असमाधान तें अभाग्य रामीरामदासीं देव । सख्यासहित स्वानुभव '''भावार्थ'''- या अभंगात संत रामदास आपण भाग्यवंत आहोत कारण मोक्षलक्ष्मी आपल्याला प्रसन्न आहे ,त्यामुळे संसारातील दारिद्रय आमच्याकडे नाही. आपण स्वानंद संपन्न् आहोत असे मोठ्या अभिमानाने सांगतात.समाधान हे सौभाग्य आणि असमाधान हेंच दारिद्र्य होय असे त्यांचे मत आहे.श्री राम हे रामदासांचे दैवत असून श्रीराम सौख्याचा त्यांना स्वानुभव आहे असे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. '''अभंग-४०''' स्नान संध्या टिळेमाळा ।पोटीं क्रोधाचा उमाळा एसें कैंसें रे सोंवळे। शिवतां होतसे ओंवळें नित्य दंडितां हा देहो । परि फिटेना संदेहो बाह्य केली झळफळ । देहबुध्दीचा विटाळ नित्यनेम खटाटोप । मनीं विषयाचा जप रामदासीं द़ुढभाव । तेणेंविण सर्व वाव '''भावार्थ''' - मनामध्ये खरा भक्तीभाव नसतांना केवळ बाहय उपचारांचे अवडंबर माजवणाय्रा दांभिक भक्तांवर टीका केली आहे. संत रामदास म्हणतात ,नेहमी नियमितपणे स्नान संध्या करणारे, कपाळावर टिळे व गळ्यात माळा घालणाय्रांच्या मनात जर राग धुमसत असेल तर किंवा उपास तापास देहदंडना करुनही मनातील संशय फिटला नसेल ,बाहेरुन खूप खटाटोप करनही देहबुध्दी कायम असेल ,केवळ बाह्यतः उपासनेचा देखावा करीत मनात विषयाचा विचार करीत असेल ,सोवळ्या ओवळ्याच्या संकुचित कल्पनांवर विश्वास असेल ,तर हे सर्व बाह्य उपचार निर्मळ भक्ती भावाशिवाय व्यर्थ होत असे स्पष्ट मत संत रामदास या अभंगात मांडत आहेत . '''अभंग ४१''' ब्रह्मादिक देव ब्रह्मज्ञानाआड । करिती पवाड विघ्नरुपें यालागीं सगुणभावें उपासना । करिजे निर्गुणा पावावया रामीरामदास विश्वासी सगुण । सगुणीं निर्गुण कळों आलें '''भावार्थ'''-ब्रह्मा,विष्णू, महेश हे देव ब्रह्मज्ञानाआड विघ्न रूपाने अडथळे आणतात.संत रामदास म्हणतात, यासाठी निर्गुणाची उपासना करण्यापूर्वी आधी सगुणाची उपासना करावी. श्री रामाच्या सगुण रूपावर उदंड विश्वास असल्याने आपणास सगुण निर्गुण दोन्हीही कळून आले असे ते आवर्जून सांगतात. '''अभंग-४२''' बाळक जाणेना मातेसी । तिचे मन तयापखशीं तैसा देव हा दयाळ । करी भक्तांचा सांभाळ धेनु वत्साचेनि लागें। धांवें त्यांचे मागें मागें पक्षी वेंधतसे गगन । पिलांपाशी त्याचें मन मत्स्यआठवितां पाळी । कूर्म द्रुष्टीनें सांभाळी रामीरामदास म्हणे । मायाजाळाचीं लक्षणें '''भावार्थ'''--लहान मूल आईला ओळखत नाही पण ती मात्र सतत त्याचाच विचार करीत असते देव हा माते सारखाच दयाळू असून तो भक्तांचा सांभाळ करतो. गाय वासरासाठी मागे धावते पक्षी आकाशात उडतो पण त्याचे मन सतत घरट्यातील पिलापाशी असते मासे सतत स्मरण करून आपल्या पिलांचे पालन पोषण करतात तर कासव आपल्याi दृष्टीने पिलांचा सांभाळ करत असते संत रामदास म्हणतात की ही सगळी मायेची लक्षणे आहेत. '''अभंग--४३''' गजेंद्र सावजे धरिला पानेडीं। रामे तेथे उडी टाकली प्रल्हाद गांजिला तया कोण सोडी ।रामे तेथे उडी टाकीयेली तेहेतीस कोटी देव पडिले बांदोडी ।रामे तेथे उडी टाकियेली दासा पायी पडली देहबुध्दीबेडी। रामे तेथे उडी टाकियेली रामदास म्हणे कां करिसी वणवण। रामें भक्त कोण उपेक्षिले '''भावार्थ'''-श्री राम आपल्या भक्तांची कधीच उपेक्षा करीत नाही ,हे पटवून देण्यासाठी संत रामदास अनेक उदाहरणे देत आहेत. गजेंद्राचा पाय मगरीने पकडल्या मुळे तो मोठया संकटात सापडला. श्री रामाने तेथे धाव घेऊन त्याची सुटका केली .भक्त प्रल्हादाला छळत असलेल्या त्याच्या पित्यापासून सुटका करण्यासाठी विष्णु नरसिंह बनून आले. तेहतीस कोटी देवांची सुटका करण्यासाठी श्री रामांनी रावणाचा वध केला .रामदास म्हणतात, दासांच्या पायात जेव्हा देहबुध्दीची बेडी पडते ती सोडवण्यासाठी श्री राम तत्परतेने धाव घेतात, ते भक्तांची कधीच उपेक्षा करीत नाहीत तेंव्हा भक्तांनी चिंताग्रस्त होऊन वणवण करू नये . '''अभंग ४४''' ध्यान करु जातां मन हरपलें। सगुणी जाहलें गुणातीत जेथें पाहें तेथें राघवाचें ठाण। करीं चाप बाण शोभतसे रामरुपीं दृष्टि जाऊनी बैसली। सुखें सुखावली न्याहाळितां रामदास म्हणे लांचावलें मन। जेथें तेथें ध्यान दिसतसे '''भावार्थ''' --या अभंगात संत रामदास रामाचे ध्यान करीत असताना आलेल्या अनुभवाचे वर्णन करीत आहेत ते म्हणतात, ध्यान करीत असताना मनच हरपून गेले मनाचे मनपणच नाहिसे झाले ,सत्व, रज, तम या गुणांच्या अतीत झाले .सर्वत्र चापबाणधारी रामरुपच भरुन राहिले आहे अशी जाणिव झाली.हे रामरुप बघताना मन सुखावले. या सुखासाठी मन लालचावले.जेथे तेथे हेच रामरुप, त्या शिवाय दुसरे काही दिसेनासे झाले. '''अभंग--४६''' सोयरे जिवलग मुरडती जेथूनी। राम तये स्थानीं जिवलग जीवातील जीव स्वजन राघव। माझा अंतर्भाव सर्व जाणे अनन्यशरण जावें तया एका। रामदास रंकाचिया स्वामी '''भावार्थ''' --आपले सगेसोयरे ज्या प्रसंगी आपली उपेक्षा करुन आपल्याला सोडून निघून जातात त्यावेळी केवळ राम हाच आपला जिवलग सखा असतो. आपल्या मनातील सर्व भावभावना जाणणारा,आपल्या जीवनाचा आधार, आपला स्वामी केवळ राम च आहे. संत रामदास म्हणतात की, राम रंकाचा स्वामी असून त्यांना अनन्य शरण जावे. '''अभंग-४६''' शिरीं आहे रामराज।औषधाचे कोण काज जो जो प्रयत्न रामाविण। तो तो दु:खासी कारण शंकराचे हळाहळ ।जेणें केलें सुशीतळ आम्हा तोचि तो रक्षिता। रामदासीं नाहीं चिंता '''भावार्थ'''- या अभंगात संत रामदास रामावरील अढळ विश्वास व्यत्त करतात. ते म्हणतात,रामराजा सारखा स्वामी असतांना अन्य उपायांची ,औषधाची गरज नाही,कारण रामाच्या क्रुपे शिवाय केलेले सर्व प्रयत्न दु:खाचे कारण आहे. भगवान शंकराचे हळाहळ राम क्रुपेने शीतल बनले.आमचा रक्षणकर्ता रामा सारखा स्वामी असतांना रामदासांना कसलीच चिंता नाही. '''अभंग-४७''' ठकाराचें ठाण करीं चापबाण। माझें ब्रह्मज्ञान ऐसें आहे. रामरुपीं देहो जाला नि:संदेहो ।माझें मनीं राहो सर्वकाळ मुखीं रामनाम चित्ती घनश्याम। होतसे विश्राम आठवितां रामदास म्हणे रामरुपावरीं ।भावें मुक्ति चारी ओवाळीन '''भावार्थ'''- हातामध्ये धनुष्य बाण घेतलेले श्री रामाचे रुप पाहातांच मन नि:संदेह बनते . हे रामरुप मनांत, रामाचे नाम मुखात, तोच घनश्याम अंतःकरणात आठवावा कीं ज्या मुळे मनाला पूर्ण विश्वाम, पूर्ण शांती मिळते.संत रामदास म्हणतात, रामरुपा वरुन आपण चारी मुक्ती ओवाळून टाकतो. '''अभंग--४८''' कल्पनेचा प्रांत तो माझा एकांत। तेथें मी निवांत बैसेईन बैसेईन सुखरुप क्षणैक। पाहिन विवेक राघवाचा स्वरुप राघवाचे अत्यंत कोमळ। जेथें नाही मळ, माईकांचा माईकांचा मळ जाय तत्क्षणीं ।रामदरुशणीं रामदास '''भावार्थ''' -- संत रामदास म्हणतात, अगदी एकांतात, निवांतपणे कल्पनेच्या मनोराज्यात क्षणभर का होईना सुखेनैव बसून राघवाच्या विवेक विचारावर मन एकाग्र करावेसे वाटते. रामाचे स्वरुप अत्यंत कोमल, निर्मल आहे. तेथे खोट्या मायेचा मळ नाही. रामाचे दर्शन होताच मायेचा मळ निघून जातो आणि चित्त शुध्द होते. '''अभंग--४९''' भगवंताचे भक्तीसाठी। थोर करावी आटाटी स्वेदबिंदु आले जाण ।तेंचि भागीरथीचे स्नान सकळ लोकांचे भाषण। देवासाठीं संभाषण जें जें हरपलें सांडले ।देवाविण कोठें गेलें जठराग्नीस अवदान। लोक म्हणती भोजन एकवीस सहस्त्र जप। होतो न करितां साक्षेप दास म्हणे मोठें चोज। देव सहजीं सहज '''भावार्थ''' -देवाच्या भक्तीसाठी खूपच प्रयत्न करावे लागतात .भक्ती भावामध्ये शरीरावर आलेले स्वेदबिंदू हे जणू गंगेचे स्नान होय .आपल्या जवळच्या लोकांशी झालेले बोलणे हेच देवाशी केलेले संभाषण .आपल्याकडून जे हरवते ,जे सांडते ते देवाकडेच जाते कारण देव सगळीकडे आहे सर्व माणसांमध्ये भरून राहिला आहे. पोटात भडकलेल्या भुकेच्या अग्निला घातलेले अन्नाचे इंधन म्हणजेच भोजन . आपण दिवसात जे २१००० श्वास घेतो तोच देवासाठी केलेला अजपा जप होय . संत रामदास म्हणतात हेच एक मोठे कौतुक आहे की, देव इतका सहजा-सहजी प्राप्त होतो. '''अभंग--५०''' वेधें भेदावें अंतर ।भक्ति घडे तदनंतर मनासारखें चालावें ।हेत जाणोनि बोलावें जनी आवडीचे जन ।त्यांचे होताती सज्जन दास म्हणे निवडावें ।लोक जाणोनियां घ्यावे '''भावार्थ'''-संत रामदास म्हणतात ,देव भक्ता मधील अंतर कमी होते तेंव्हाच भक्ति निर्माण होते.आपल्या मना प्रमाणे वागावें आणि आपल्या व इतरांच्या मनातिल हेतू जाणून बोलावे . सामान्य लोकांमध्ये जे लोकप्रिय होतात ते सज्जन मानले जातात. म्हणून लोकांची मने जाणून घेणे फार महत्त्वाचे आहे. '''अभंग -५१''' रामभक्तीविण अणु नाही सार। साराचेंहि सार रामनाम कल्पनाविस्तार होतसे संहारु ।आम्हा कल्पतरु चाड नाहीं कामनेलागुनी विटलासे मनु ।तेथें कामधेनु कोण काज चिंता नाहीं मनीं राम गातां गुणीं।तेथें चिंतामणी कोण पुसे रामदास म्हणे रामभक्तीविणें।जाणावें हें उणें सर्वकांही '''भावार्थ''' रामनाम हे सर्व अविनाशी वस्तुंचे सार आहे.रामनामाशिवाय सर्व असार आहे.असे सांगून संत रामदास म्हणतात कल्पतरु(इच्छिले फळ देणारे झाड )हा कल्पना विस्तार आहे,तेंव्हा त्याची ईच्छा नाही.रामनाशिवाय मनांत कोणतिही कामना नाही त्या मुळे कामधेनुची अभिलाषा नाही.श्री रामाचे गुण गातांना मनाला कसलिही चिंता नाही तर चिंतामणिची पण अपेक्षा नाही.संत रामदास खात्रीपूर्वक सांगतात की,कल्पतरु,कामधेनु,चिंतामणी हे सर्व रामभक्तीच्या तुलनेने अगदी गौण आहेत. '''अभंग--५३''' ऐसे आत्मज्ञान उध्दरी जगासी। पाहेना तयासी काय करुं सर्व काळ गेला दारिद्रय भोगितां।वैराग्य पाहतां तेथें नाहीं दारिद्रयाचें दु:ख केलें देशधडी। रामराज्य गुढी उभविली उभविली गुढी भक्तिपंथें जावें। शीघ्रचि पावावें समाधान समाधान रामीं रामदासां जालें।सार्थकानें केलें सार्थकचि '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास जीवनाची सार्थकता कशात आहे हे स्पष्ट करून सांगत आहेत .आजवरचे सर्व आयुष्य दारिद्र्य भोगताना गेले पण तरीही जीवनात वैराग्य आले नाही हे दुःख बाजूस सारून रामराज्याची गुढी उभारून भक्तिमार्गाने जाण्याचे ठरवले. राम भक्तीमुळे संत रामदासांना पूर्ण समाधान प्राप्त झाले .जीवनाचे सार्थक करणाऱ्या श्री रामांनी आपल्या जीवनाचे सार्थक केले असे संत रामदास अगदी निसंशयपणे सांगतात हे आत्मज्ञान जगाला उद्धरून उजळून टाकत.पण त्या कडे कोणी लक्ष्य देत नाही अशी खंत संत रामदास व्यत्त करतात. '''अभंग--५३''' कौल जाला रघुनाथाचा ।मेळा मिळाला संतांचा अहंभाव वरपेकरी ।बळे घातला बाहेरी क्षेत्रीं मंत्री विवेक जाला। क्रोध देशोधडी केला काम देहींच कोंडिला।लोभ दंभ नागविला फितवेकर होता भेद ।त्याचा केला शिरच्छेद तिरस्कार दावेदार ।त्यास बोधे केला मार मन चोरटे धरिलें ।नित्यनेमे जंजरिले आळस साक्षेपें घेतला।पायीं धरुनि आपटिला द्वेष बांधोनि पाडिला।खेद खाणोनि ताडिला गर्व ताठा विटंबिला।वाद विवेके झोडिला करुनि अभावाचा नाश ।राहे रामीं रामदास '''भावार्थ--''' रघुनाथाचा कौल मिळतांच संतांचा मेळा जमला संतांनी अहंभावाला, मीपणाला जबरदस्तीने बाहेर घालविला. देहरूपी क्षेत्राचा विवेक हा मंत्री झाला. क्रोधाला हद्दपार केला. कामवासनेला देहाच्या तुरुंगात कोंडला लोभ आणि दांभिकता यांचे पूर्ण उच्चाटन केले.फितुरी करणाऱ्या भेदाचा शिरच्छेद केला .तिरस्कार हा दावेदार सारखा होता त्याच्यावर उपदेशाचा मारा केला. त्या चोरट्या चंचल मनाला धरुन ठेवले.नित्यनेमाने आळसाला पायाला धरून आपटला व त्याचा समाचार घेतला.मत्सराला बांधून कैद केले. .खेदाचे मूळ खणून काढले .गर्वाची विटंबना केली. विवेकाचने वाद झोडून काढला .अशाप्रकारे सर्व अभावांचा नाश करून रामदास रामचरण स्थिर झाले. अभंग--५४ असोनि ईंद्रियें सकळ।काय करावीं निष्फळ नाहीं कथा निरुपण।तेंचि बधिर श्रवण नाहीं देवाचें वर्णन ।तें गे तेंचि मुकेपण नाहीं पाहिलें देवासी ।अंध म्हणावें तयासी नाहीं उपकारा लाविले।तें गे तेचि हात लुले केले नाही तीर्थाटण।व्यर्थ गेले करचरण काया नाहीं झिजविली।प्रेतरुपचि उरली दास म्हणे भक्तिविण ।अवघे देह कुलक्षण '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास नवविधा भक्तीचा महिमा वर्णन करून सांगत आहेत .कथा निरूपण न करणारे ,कान असूनही बहिरे .,देवाचे गुणवर्णन न करणारे,जीभ असूनही मुके ,देवाचे रूप न पहाणारे ,डोळे असूनही आंधळे ..,परोपकार न करणारे हात असूनही लुळे. पाय असूनही तीर्थयात्रा न करणारे पांगळे आहेत असे सांगून संत रामदास शेवटी म्हणतात ,अशा रीतीने देवाच्या भक्तीत काया झिजवली नाही तर ती केवळ प्रेतच होय .सर्व इंद्रिये असूनही ती जर देवाची भक्ती करण्यात वापरली नाही तर तो देह कुलक्षणी ,निष्फळ समजावा. '''अभंग--५५''' वाणी शुध्द करीं नामें। चित्त शुध्द करीं प्रेमें नित्य शुध्द होय नामीं ।वसतांही कामीं धामीं कान शुध्द करी कीर्तन। प्राण शुध्द करी सुमन कर शुध्द राम पूजितां। पाद शुध्द देउळीं जातां त्वचा शुध्द करी रज। मस्तक नमितां पादांबुज रामापायीं राहतां बुध्दि रामदासा सकळ शुध्दि '''भावार्थ--''' नवविधा भक्तिचा महिमा सांगणाऱ्या या अभंगात संत रामदास आपल्या सर्व इंद्रियांची शुद्धी कशामुळे होते याविषयी सांगत आहेत .देवाच्या नावाचा जप केल्याने वाणी शुद्ध होते .देवा वरचे प्रेम मन शुद्ध करत .देवाचे किर्तन ऐकल्याने कान शुद्ध होतात .तर भावपूर्ण मन प्राण शुद्ध करते .रामाचे पूजन हात शुद्ध करतात .देवळात देवदर्शनास गेल्याने पाय शुद्ध होतात .त्वचा धुळीचे कण शुद्ध करतात. आणि देवाला नमन करताना मस्तक शुद्ध होते .श्रीरामाच्या चरणकमलांना चरण स्पर्श केला असता बुद्धी शुद्ध होते. अशा रीतीने संपूर्ण देहाची शुद्धी होते .असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--५६''' काम क्रोध मद मत्सर। जरी हे जाले अनावर यास करावें साधन । सदा श्रवण मनन बोलाऐसें चालवेना।जीव भ्रांति हालवेना दृढ लौकिक सांडेना।ज्ञानविवेक मांडेना पोटीं विकल्प सुटेना ।नष्ट संदेह तुटेना दास म्हणे निर्बुजले ।मन संसारीं बुडालें '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास राम कथेचे श्रवण व मननाचे काय फायदे होतात हे सांगत आहेत .जेव्हा वासना राग द्वेष हे मनाचे शत्रू अनावर होतात, जेव्हा आपल्याला बोलण्या प्रमाणे वागता येत नाही , लौकिकाचा हव्यास सुटत नाही, विवेक सुचत नाही, मनामध्ये निर्माण झालेल्या विपरीत कल्पनां पासून सुटका होत नाही, बुद्धी नष्ट करणारा संशय नाहीसा होत नाही, गोंधळलेले मन संसार सागरात बुडून जाते .संत रामदास म्हणतात या परिस्थितीतून सुटण्याचे एकच साधन आहे .राम कथा श्रवण करणे आणि श्री रामाच्या विवेक व कृती यावर मनन करणे हे होय. '''अभंग--५७''' रामनामकथा श्रवणीं पडतां ।होय सार्थकता श्रवणाची मुखें नाम घेतां रुप आठवलें।प्रेम दुणावलें पहावया राम माझे मनीं शोभे सिंहासनीं। एकाएकीं ध्यानीं सांपडला रामदास म्हणे विश्रांति मागेन। जीवींचें सांगेन राघवासी '''भावार्थ--''' राम कथा कानावर पडताच श्रवण केल्याचे सार्थक होते. रामनामाचा जप सुरू होताच रामाचे रूप आठवते आणि ते पहाण्यासाठी मन आतुर होते .सिंहासनावर विराजमान झालेला राम मनात आहे तोच एकाएकी ध्यानात सापडतो. संत रामदास म्हणतात या राघवाला मनातील गोष्टी सांगाव्यात त्याच्याकडे मनासाठी पूर्ण विश्रांती मागावी असे वाटते. '''अभंग--५८''' निरुपणाऐसें नाहीं समाधान ।आणिक साधन आढळेना भक्ति ज्ञान घडे वैराग्य आतुडे। भावार्थ सांपडे निरुपणें शांति क्षमा दया नैराश्यता मनीं। अवस्था उन्मनी निरुपणें भ्रांतीचा संदेह तुटे एकसरा। दास म्हणे करा निरुपण '''भावार्थ--''' संत रामदास या अभंगात म्हणतात की, राम कथा निरूपणा सारखे समाधान कशातच नाही .यासारखे दुसरे साधन नाही .राम कथा निरुपणातून भक्ती व ज्ञान या दोन्ही गोष्टींचा लाभ होतो आणि वैराग्य आवडू लागते .कथा निरुपणातून भावार्थ समजतो .दया क्षमा शांती या सद्गुणांचा लाभ होतो .मनाचे नैराश्य नाहीसे होऊन निरूपणा मुळे मनाचे उन्मन होते .संदेह मुळापासून नाहीसा होतो. संत रामदास परत परत निरूपण करण्यास सांगत आहेत. '''अभंग--५९''' एकदां जेवितां नव्हे समाधान ।प्रतिदिनीं अन्न खाणें लागें तैसें निरुपण केलेंचि करावें ।परी न धरावें उदासीन प्रत्यहीं हा देहो पाहावा लागतो। शुध्द करावा तो रात्रंदिस प्रत्यहीं देहानें भोगलें भोगावें। त्यागिलें त्यागावें दास म्हणे '''भावार्थ--''' एकदाच जेवण घेतल्याने कायमचे समाधान मिळत नाही. रोजच अन्न खावे लागते .त्याप्रमाणे एकदा केलेले निरूपण परत परत करावे त्या बाबतीत उदासीन राहू नये. आपल्याला आपला देह परत परत स्वच्छ करावा लागतो. भोगलेले परत परत भोगावे लागते .ज्यांचा त्याग केला त्याचा परत परत त्याग करावा लागतो .रात्रंदिवस असे केल्याने देह व मन शुद्ध होते असे संत रामदास सांगतात. '''अभंग--६०''' कथानिरुपणें समाधि लागली। वासना त्यागिली अंतरीची नाहींआपपर कीर्तनीं तत्पर । मनीं सारासार विचारणा अर्थारुढ मन श्रवण मनन ।होय समाधान निजध्यास रामीरामदासीं कथेची आवडी ।लागलीसे गोडी नीच नवी '''भावार्थ--''' ज्याच्या मनामध्ये आपला व परका असा दुजाभाव नाही, मनात नेहमीच सार व असार काय याचा विचार करत असतो, नेहमी श्रवण व मनन करतांना अर्थाचा मागोवा घेत असतो, देवाच्या कीर्तनात अतिशय तत्पर असतो, कीर्तन रंगी रंगून जाणे हा ज्याचा निजध्यास आहे व त्यात त्याला समाधान मिळते. संत रामदास म्हणतात अशा भक्तांना रामकथेची अविट गोडी निर्माण होते व ही गोडी नेहमी वाढतच जाते. '''अभंग--६१''' राघवाची कथा पतितपावन। गाती भक्तजन आवडीनें राघवाच्या गुणा न दिसे तुळणा। कैलासींचा राणा लांचावला देवांचें मंडण भक्तांचे भूषण। धर्मसंरक्षण राम एक रामदास म्हणे धन्य त्यांचे जिणें कथानिरुपणे जन्म गेला '''भावार्थ--''' राघवाची कथा पतितांना पावन करणारी असल्याने भक्त ती आवडीने गातात .श्रीराम सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ असून भक्तांचे भुषण आहेत .धर्म रक्षणाचे काम करणारे श्रीराम केवळ एकमेव अद्वितीय आहेत .रामाचे गुण अतुलनीय आहेत .रामदास म्हणतात अशा गुणसंपन्न रामाच्या कथांचे निरूपण करणारे भक्त धन्य होत. त्यांचे जीवन सफल झाले आह. '''अभंग--६२''' त्याचे पाय हो नमावें।त्याचें किर्तन ऐकावें दुजियासी सांगे कथा। आपण वर्ते त्याचि पंथा कीर्तनाचें न करी मोल। जैसे अमृताचे बोल सन्मानिता नाहीं सुख। अपमानितां नाहीं दु:ख ऐसा तोचि हरिदास ।लटकें न वदे रामदास '''भावार्थ--''' हरिदास आपल्या कीर्तनातून हरिकथा भक्तांना ऐकवतात एवढच नव्हे तर कथेतील आदर्शांचे स्वतः पालन करतात. अशा हरिदासांना सन्मानाचे सुख नसते व अपमानाचे दुःख नसते .त्यांचे कीर्तन म्हणजे केवळ अमृताचे बोल असतात. अनमोल असतात .संत रामदास म्हणतात, अशा हरिदासांचे किर्तन ऐकावे व आदराने त्यांना नमन करावे. .हे भक्तच केवळ हरिदास म्हणवून घेण्यास योग्य असतात. हे लटके नसून निसंशय खरे आहे '''अभंग--६३''' मुक्तपणे करी नामाचा अव्हेरू ।तरी तो गव्हारु मुक्त नव्हे उच्चारितो शिव तेथें किती जीव ।बापुडे मानव देहधारी रामनाम वाचें रुप अभ्यंतरीं ।धन्य तो संसारीं दास म्हणे '''भावार्थ--''' मुक्तपणे नामाचा अव्हेर करणारा अडाणि कधीही मुक्त होऊ शकणार नाही .शंकराच्या नामाचा जप करणारे कितीतरी मानव देहधारी बापुडवाणे जीवन जगतात .संत रामदास म्हणतात ,अंतकरणात रामाचे रूप व मुखात सतत रामाचे नाव असणारे भक्त संसारी असूनही धन्य होत. '''अभंग--६४''' आत्मज्ञानी आहे भला। आणि संशय उठिला त्यास नामचि कारण। नामें शोकनिवारण नाना दोष केले जनीं। अनुताप आला मनी रामी रामदास म्हणे। जया स्वहित करणें '''भावार्थ--''' आत्मज्ञानी असूनही जर त्याच्या मनात संशय निर्माण झाला तर संशयाचे निराकरण करण्यासाठी नामाचे साधन केले पाहिजे .कारण नामामुळेच सर्व संशयाचे ,दुःखाचे निवारण होते.संसारात असतांना आपल्यात अनेक दोष निर्माण होतात पण त्याबद्दल पश्चाताप झाल्यास त्या दोषांचे निराकरण होऊन अंती कल्याण होते असे संत रामदास स्पष्टपणे सांगतात. '''अभंग--६५''' रात्रंदिन मन राघवीं असावें ।चिंतन नसावें कांचनाचें कांचनाचे ध्यान परस्त्रीचिंतन ।जन्मासी कारण हेंचि दोन्ही दोन्ही नको धरुं नको निंदा करुं।तेणें हा संसारू तरशील तरशील भवसागरीं न बुडतां। सत्य त्या अनंताचेनि नामें नामरुपातीत जाणावा अनंत। दास म्हणे संतसंग धरा '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास सांगतात की, रात्रंदिवस आपले मन राघवाच्या चिंतनात असावे, पैशाचे चिंतन नसावे. धन व परस्त्री चिंतन यामुळेच परत परत जन्मास यावे लागते. त्याच प्रमाणे कुणाची निंदा करू नये. त्यामुळे भवसागरात न बुडता हा संसार तरून जाता येईल. ईश्वर हा अनंत नामा रूपाने नटला आहे .त्या सत्यरूपी अनंताला संत संगती धरल्यास जाणतां येत. '''अभंग--६६''' लोभा नवसांचा तो देव बध्दांचा।आणि मुमुक्षांचा गुरू देव गुरु देव जाण तया मुमुक्षांचा।देव साधकांचा निरंजन निरंजन देव साधकांचे मनीं ।सिध्द समाधानी देवरुप देवरुप झाला संदेह तुटला।तोचि एक भला भूमंडळीं भूमंडळीं रामदास्य धन्य आहे। अन्यनता पाहें शोधूनियां '''भावार्थ--''' ज्यांच्या मनात लोभ असल्याने ते संसारात बद्ध असतात ,असे लोक हव्यासापोटी देवाला नवस करतात. त्यांचा देव नवसाचा असतो . मोहापासून सुटलेले लोक मोक्षाची इच्छा करणारे असतात. ते आपल्या गुरुला देव मानतात .इच्छा धरून मोक्षाची जे साधना करतात ते साधक होत ,ते निरंजनाला मनात ठेवून त्याची उपासना करतात .तर सिद्ध साधनेमुळे पूर्ण समाधानी बनतात, त्यांच्या मनात कोणताही संदेह नसतो .असे सिद्ध पुरुष भुमंडळावर धन्य होत. असे रामदास शोधूनही इतरत्र सापडणार नाहीत, असे संत रामदास सुचवतात. '''अभंग--६७''' राम कैसा आहे हें आधीं पाहावें। मग सुखेनावें दास्य करुं दास्य करुं जन देव ओळखोन । जालें ब्रह्मज्ञान दास्य कैचें दास्य कैचें घडी देवासी नेणतां ।वाउगें शिणतां श्रम उरे समाधान देव पाहतां घडेल । येर बिघडेल दास म्हणे '''भावार्थ --''' रामाचे रूप ,गुण, चरित्र कथा हे आधी जाणून मगच सुखाने रामाचे दास बनावे .देवाला ओळखून दास्यत्व पत्करले असता हळूहळू ब्रह्मज्ञान होते .मग दास्यत्वाची भावनाच उरत नाही देवाला न ओळखता दास्य घडू शकत नाही ते केवळ निरर्थक श्रम होतात .देवाला जाणल्यानेच मनाचे समाधान होईल ,नाहीतर सारे बिघडेल असे सांगून संत रामदास भक्तांना सावधपणाचा इशारा देत आहेत. अभंग-६८ जो जो भजनासी लागला । तो तो रामदास जाला दासपण रामीं वाव ।रामपणा कैंचा ठाव रामीं राम तोहि दास ।भेद नाहीं त्या आम्हांस रामदास्य करुनि पाहे। सर्व स्रुष्टी चालताहे प्राणिमात्र रामदास । रामदासीं हा विश्वास '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात जो भजनात रममाण झाला तो रामाचा दास झाला. दास्यत्व स्वीकारल्या शिवाय राम चरणी ठाव मिळत नाही.रामातील राम तोच दास होय.राम व रामाचा दास यांच्यात भेद नाही सर्व प्राणीमात्र रामा मुळेच अस्तित्वात आह. राम त्यांच्यातील प्राण आहे असा संत रामदासांचा विश्वास आहे. '''अभंग--६९''' दिनानाथाचे सेवक ।आम्ही स्वामींहुनि अधिक शरणागत राघवाचे ।परि शरण दारिद्रयाचे जें जें देवासी दु:सह । तें तें आम्हां सुखावह रामीरामदास म्हणे । रामकृपेचेनि गुणें '''भावार्थ--''' रामदास राघवाचे शरणागत असूनही त्यांना दारिद्र्याच्या झळा सहन कराव्या लागतात. देव सुद्धा जे सहन करू शकत नाही ते रामदास राम कृपेमुळे सहज सहन करू शकतात.सीतापती राम हें दासांची विद्या वैभव व सुवर्ण संपत्ती आहे .श्रीराम हा रामदासांचा एकमेव सोबती आहे. श्रीराम दासांची माता, पिता बंधू आहे. केवळ रामच स्वजन, सोयरा आहे. ध्यानी मनी वसलेला राम ज्ञानाचे भांडार आहे. राम हा रामदासाचे पूर्ण समाधान आहे असे संत रामदास या अभंगात म्हणतात. '''अभंग--७०''' राघवाचे दास सर्वस्वे उदास । तोडी आशापाश देवराणा देवराणा भाग्यें जालिया कैपक्षी । नाना परी रक्षी सेवकांसी सेवकासी कांहीं न लगे साधन । करीतो पावन ब्रीदासाठीं ब्रीदासाठीं भक्त तारिले अपार । आतां वारंवार किती सांगों किती सांगों देव पतितपावन । करावें भजन दास म्हणे '''भावार्थ--''' सेवकांच्या भाग्याने त्याच्यावर देवाची कृपा झाली तर देवरा णा त्याचे सर्व प्रकारे रक्षण करतो. सर्व आशा समूळ नाहीशा करून आशा पाशातून मुक्तता करतो. त्यामुळे राघवाचे दास पूर्णपणे उदासीन होतात. त्यासाठी सेवकांना काही साधना करावी लागत नाही. आपले ब्रीद पाळण्यासाठी राघव सेवकांना पावन करतात. आपल्या ब्रीदासाठी राघवाने अनेकांना पतितपावन केले आहे हे संत रामदासांनी अनेकदां सांगितले आहे. त्यासाठी फक्त देवाचे भजन करावे असे संत रामदास सांगत आहे. '''अभंग--७१''' कायावाचामनें यथार्थ रामीं मिळणें।तरीच श्लाघ्यवाणें रामदास्य कामक्रोध खंडणें मदमत्सर दंडणें।तरीच श्लाघ्यवाणें रामदास्य जैसे मुखें बोलणें तैसी क्रिया चालणें। तरीच श्लाघ्यवाणें रामदास्य रामदास म्हणे निर्गुण लाधणें। तरीच श्लाघ्यवाणें रामदास्य '''भावार्थ--''' काया वाचा मनाने पूर्णपणे एकरूप होऊन दास्य करणे हेच खरे रामदास्य ,काम क्रोधाचे खंडन करून ,मद मत्सराला दंड देऊन केलेले दास्य, परस्त्री बद्दलची वासना नष्ट होणे, परद्रव्य अग्नीसारखे दाहक वाटणे ,बोलण्या प्रमाणे कृती करणे हीच खरी राम सेवा . संत रामदास म्हणतात सत्व रज तम या गुणांच्या अतीत होऊन निर्गुण सुख लाभणे हेच खरे रामदास्य. असे रामदास्य स्तुती करण्यायोग्य असते. '''अभंग--७२''' आमुचे वंशीं आत्माराम । एका पिंडींचे निष्काम रामदास्य आलें हातां। अवघा वंश धन्य आतां बापें केली उपार्जना । आम्ही लाधलों त्या धना बंधु अभिलाषा टेकला । वांटा घेउनि भिन्न जाला रामीरामदासीं स्थिति । पाहिली वडिलांची रीति '''भावार्थ--''' संत रामदास या अभंगात म्हणतात ,आपण रामाचे वंशज आहोत त्यामुळे हा पिंडच निष्काम आहे.रामाचे सेवक असल्याने सर्व वंश धन्य झाला.वडिलांच्या पुण्याइने राम सेवारुपी धन प्राप्त झाले. अभिलाषा नावाच्या बंधू आपला वाटा घेऊन वेगळा झाला. रामदासांना मात्र वडिलांच्या पुण्याईचा लाभ मिळाला. अभंग --७३ मनुष्याची आशा तेचि निराशा । एका जगदीशावांचुनिया वांचुनियां राम सर्वहि विराम । नव्हे पूर्ण काम रामेविण संकटींचा सखा निजांचा सांगाती । राम आदि अंतीं रामदासीं '''भावार्थ--''' जगदीशाची कृपा नसेल तर आशेचे निराशेत रूपांतर व्हायला वेळ लागत नाही. रामाशिवाय कोणतेही काम पूर्ण होत नाही. श्रीराम हा संकटात धावून येणारा सखा, जिवाचा सांगाती आहे. संत रामदास म्हणतात,रामदासांना आजीवन सांभाळणारा केवळ रामच आहे.रमदासांचा राम जीवनाच्या आदि व अंती आहे. '''अभंग--७४''' आम्हा ये प्रपंचीं कोणी नाहीं सखा।एका रघुनायकावांचोनिया विद्या वैभव धन मज क्रुपणाचें।जीवन जीवांचे आत्मारामु आकाश अवचितें जरि कोसळेल।मज तेथें राखील आत्मारामु आपिंगिलें मज श्रीरामसमर्थे । ब्रह्मांड पालथें घालूं शके वक्रदृष्टि पाहतां भरिल त्याचा घोंट।काळाचेंहि पोट फाडू शके रामदास म्हणे मी शरणागत त्याचा।आधार सकळांचा मुक्त केला। '''भावार्थ--''' रामदासांना या संसारात रघुनायका शिवाय कोणी सखा नाही. एकाएकी आकाश कोसळले तरी आत्माराम रामदासांचे रक्षण करील, कोणी वाकड्या नजरेने बघितले तर श्रीराम त्यांच्या नरडीचा घोट घेण्याइतका किंवा प्रत्यक्ष काळाचे पोट फोडू शकेल इतका समर्थ आहे असा विश्वास संत रामदास या अभंगात व्यक्त करतात. ते म्हणतात श्रीरामाने अंगीकार केल्यास आपण ब्रम्हांड देखील पालथे घालू शकतो कारण श्रीराम सर्वांचा एकमेव आधार आहे. '''अभंग--७५''' जठरीं लागो क्षुधा। होत नाना आपदा भक्तिप्रेम सदा ।न सोडीं सत्य शब्द न फुटे जरी।चिंतीन अंतरीं भक्तिप्रम परी । न सोडी सत्य आतांचि हा देहो । राहो अथवा जावो रामीं प्रेमभावो । न सोडी सत्य म्हणे रामदास । वरी पडो आकाश राघवाची कास । न सोडी सत्य '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास आपण रामा वरची प्रेमभक्ति कधीच सोडणार नाही हे सत्य सांगत आहेत. पोटात भुकेने कितीही यातना झाल्या ,शब्द उच्चारण करण्याची शक्ती नाहीशी झाली तरी अंतकरणात रामाचेच चिंतन करीन.देह राहील अथवा जाईल याचा विचार न करता रामा विषयीचा प्रेमभाव कधीच सोडणार नाही. संत रामदास म्हणतात कीआकाश कोसळून पडले तरी राघवाची साथ कधीच सोडणार नाही. '''अभंग--७६''' रुप रामाचेंपाहतां। मग कैंची रे भिन्नता दृश्य अदृश्यावेगळा । राम जीवींचा जिव्हाळा वेगळीक पाहतां कांहीं। पाहतां मुळींच रे नाहीं रामदासीं राम होणें । तेथें कैचें रे देखणें '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात रामाचे rरुप सदा सर्वकाळ डोळ्यात भरलेले असूनही दर्शनास गेले तर आकलन होत नाही. सदा सर्वकाळ मन राम चिंतनात दंग असल्याने ताटातूट होण्याचा संभवच नाही. घेऊ म्हटले असता घेता येत नाही व टाकू म्हटले तर सोडता येत नाही. त्यामुळे रामदासांना रामरूप धनाची लूट करणे शक्य होते. '''अभंग--७७''' माझा स्वामी आहे संकल्पापरता। शब्दीं कैसी आतां स्तुति करु स्तुति करुं जातां अंतरला दूरी । मीतूंपणा उरी उरों नेदी उरों नेदी उरी स्वमी सेवकपण । एकाकीं आपणाऐसें केलें केले संघटण कापुरे अग्नीसी। तैसी भिन्नत्वासी उरी नाहीं उरी नाही कदा रामीरामदासा। स्वये होय ऐसा तोचि धन्य '''भावार्थ--''' संत रामदास या अभंगात देव भक्तांमधील अद्वैत भावनेची उकल करून सांगत आहेत की त्यांचा स्वामी श्रीराम मनाच्या संकल्प विकल्पाच्या पलीकडे आहे.राम कथा ऐकून श्रीरामाच्या गुणांची स्तुती करावीशी वाटते पण शब्दांशिवाय स्तुती करता येत नाही त्यात द्वैत निर्माण होते.दर्शन होताच मन राम रूपात विरून जाते तेथे मी तूं पणा, स्वामी सेवक पणा उरतच नाही.द्वैत संपून जाते जसे कापूर व अग्नि क्षणात समरस होतात. कापराचे भिन्नत्व पूर्णपणे विलयास जाते तसेच रामदास स्वतः रामरूप बनून जातात ते धन्य होत असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--७८''' कांहीं दिसे अकस्मात। तेथें आलें वाटे भूत वायां पडावें संदेहीं। मुळीं तेथें कांहीं नाहीं पुढे देखतां अंधार। तेथें आला वाटें भार झाडझुडूप देखिलें ।तेथें वाटे कोणी आलें रामदास सांगे खूण। भितों आपणा आपण '''भावार्थ--''' या अभंगात माणसाला भ्रम कशामुळे होतो व त्याचे निरसन कसे करावे याविषयी संत रामदास सांगत आहेत. काही वेळा अकस्मात एखादी अस्पष्ट आकृती दिसते ते भूतच आहे असा भ्रम होतो .वाटेवर अंधारातून जात असताना समोरून कोणीतरी येत आहे असे वाटते. जंगलातील झाडे सजीव प्राण्यासारखी भीतीदायक वाटतात संत रामदास म्हणतात जेथे काहीही नसताना काहीतरी असल्यासारखे वाटणे हे सारे कल्पनेचे खेळ आहेत. आपण आपल्याच सावलीला घाबरावे त्यातलाच हा प्रकार आहे. '''अभंग--७९''' वाजे पाऊल आपुलें। म्हणे मागें कोण आलें कोण धांवतसें आड। पाहों जातां जालें झाड भावितसे अभ्यंतरीं। कोण चाले बरोबरी शब्दपडसाद ऊठिला। म्हणे कोण रे बोलिला रामीरामदास म्हणे। ऐसीं शंकेचीं लक्षणे '''भावार्थ --''' या अभंगात संत रामदास मनात येणाऱ्या शंका-कुशंकांची लक्षणे सांगत आहेत चालताना आपल्याच पावलांचा आवाज ऐकून आपल्या मागे कुणीतरी येत आहे अशी शंका येते. चालताना कुणीतरी आपल्या बरोबर चालत असल्याचा भास होतो. विचारांती ते झाड आहे हे समजतें शब्दांचा प्रतिध्वनी ऐकू येतो व कुणीतरी बोलतो असे वाटते की सर्व शंकेची लक्षणे आहेत. '''अभंग--८०''' शक्ति आहे तों करावें विश्व कीर्तनें भरावें पुण्यवंत तो साक्षेपी।आळशी लोकीं महापापी आपुलाचि घात करी । सदा कठोर वैखरी माणुस राजी राखों नेणें ।त्यास न मानीती शहाणे गुणें माणूस भोंवतें। अवगुणानें थितें जातें दास म्हणे भला भला। जेथें तेथें पवाडला '''भावार्थ--''' प्रत्येकाने आपल्या शक्तीप्रमाणे काम करावे उद्योगी पुरुष पुण्यवान तर अशी आळशी महापापी होय.ज्याचे बोलणे कठोर असते तो आपणच आपला घात करत असतो .ज्याला माणसाचे मन जिंकता येत नाही तो शहाणा समंजस असत नाही. गुणांनी माणूस आवडते अवगुणांनी त्याला कमीपणा येतो. संत रामदास म्हणतात त्याचे सर्वत्र पोवाडे गायले जातात स्तुती केली जाते तो माणूस भला समजावा. '''अभंग--८१''' मनोगत जाणे सूत्र ।।जेथ तेथें जगमित्र न सांगतां काम करी। ज्ञानें उदंड विवरी स्तुती कोणाची न करी। प्राणिमात्र लोभ करी कदा विश्वास मोडीना । कोणी माणूस तोडीना जनीं बहुतचि साहतो। कीर्तिरुपेचि राहतो दास म्हणे नव्हे दु:खी।आपण सुखी लोक सुखी '''भावार्थ--''' इतरांचे मनोगत जाणण्याचे कौशल्य ज्याच्याकडे आहे तो जगत मित्र बनतो. तो नेहमी उद्योगात व ज्ञान उपासनेत दंग असतो.तो कुणाचीच स्तुती करीत नाही पण सर्व प्राणी मात्रांवर प्रेम करतो.तो स्वतःवरील विश्वासाला कधी तडा जाऊ देत नाही.माणसांना कधीही तोडून टाकीत नाही. लोकांचे अनेक अपराध सहन करतो पण मनात दुःखाचा लवलेशही नसतो. तो स्वतः सुखी असतो व लोकांना सुखी करतो असे संत किर्तीरुपाने उरतात असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--८२''' संतांची आकृति आणवेल युक्ती। कामक्रोधा शांति नये नये भागवतींचा भाव आणवेल आव। करणीचा स्वभाव नये नये रामदास म्हणे रामकृपेवांचोनी। बोलाऐसी करणी नये नये '''भावार्थ--''' सामान्य माणूस युक्ती प्रयुक्तिने संतांची नक्कल करू शकेल पण त्यामुळे काम व क्रोध जिंकण्याचे कौशल्य मिळवता येणार नाही .एखादी स्त्री देवीचे सोंग घेऊ शकेल पण भगवती सारखी करणी करणे शक्य नाही.संत रामदास म्हणतात,रामकृपेशिवाय माणुस देवत्वाला पोचू शकत नाही. अभंग--८३ कर्ता एक देव तेणें केलें सर्व। तयापाशीं गर्व कामा नये देह हें देवाचें वित्त कुबेराचें । तेथें या जीवाचें काय आहे निमित्ताचा धणी केला असे प्राणी । पहातां निर्वाणीं जीव कैचा दास म्हणे मना सावध असावें ।दुश्चित्त नसावें सर्वकाळ '''भावार्थ--''' सर्व सजीव सृष्टी ही देवाची निर्मिती असून सर्व धन कुबेराचे आहे.येथे जिव केवळ निमित्तमात्र आहे असा संत रामदासांच्या विश्वास आहे.देवापाशी अहंकारानें वागू नये.चित्त निर्मल ठेवण्यासाठी मनाने सतत सावध असावे असा उपदेश संत रामदास करीत आहेत. '''अभंग--८४''' दृढ धरी मना जानकीजीवना। तेणें समाधाना पावशील पावशील निज स्वरुप आपुलें। जरी तें घडलें रामदास्य रामदास्य घडे बहुतां सुक्रुतें । कांहीं पुण्य होतें पूर्वजांचें '''भावार्थ--''' जानकी जीवन श्रीरामाची मनामध्ये अढळ भक्ती निर्माण होईल तेव्हाच आपले जे निजरूप आत्माराम ते आपल्याला प्राप्त होईल.त्यातूनच अतीव समाधान मिळेल रामाचे दास्यत्व पूर्वसुकृतामुळे व पूर्वजांच्या पुण्याईने मिळते असे संत रामदास निष्ठापूर्वक सांगतात. '''अभंग --८६''' शरण जावें रामराया ।पुढती न पाविजे हे काया जीव जीवांचा आहार । विश्व होतसे काहार एक शोकें आक्रंदती ।तेणें दुजे सुखी होती दास म्हणे सर्व दु:ख । रामाविण कैसे सुख '''भावार्थ--''' हे विश्व म्हणजे एक मोठा शिकारखाना आहे.येथे दुर्बळ जीव सबळ प्राण्यांचा आहार आहे.काही दुःखाने आक्रंदत असतात तेव्हां काही सुखाने जगतात. जन्म मरणाचा खेळ अव्याहत सुरू आहे.संत रामदास म्हणतात जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटण्यासाठी रामरायाला शरण जावे. रामाशिवाय यातून सुटण्याचा दुसरा मार्ग नाही. '''अभंग--८६''' वासनेची बेडी देहबुध्दि वांकडी। वाजे हुडहुडी ममतेची वैराग्याचा वन्ही विझोनिया गेला। संचित खायाला पुण्य नाही भक्ति पांघरूण तें माझें सांडलें ।मज ओसंडिलें संतजनीं रामदास म्हणे ऐसियाचें जिणें। सदा दैन्यवाणें रामेविण '''भावार्थ--''' आत्म बुद्धीचा सरळ मार्ग सोडून देहबुद्धीच्या वाकड्या मार्गाने जात असताना वैराग्याचा अग्नी विझून गेला आहे माया ममतेच्या थंडगार स्पर्शाने हुडहुडी भरलीआहे.पायात वासनेची बेडी पडली आहे. भक्तीचे उबदार वस्त्र हरवून गेले आहे.पूर्वसंचिताचा पुण्यरुपी ठेवा गाठीशी राहिला नाही. संतजनांच्या संगतीला पारखा झालो आहे.।संत रामदास म्हणतात अशा लोकांचे जीवन रामाशिवाय दैन्यवाणे आहे. '''अभंग --८७''' परिचयें जेथें अत्यंत संबंध ।तेथें उठे खेद विक्ल्पाचा म्हणोनियां मना निस्प्रुह असावें सर्वथा नसावें एके ठायीं सर्वकाळ गेला उद्वेगी पडतां ।कोणे वेळे आतां समाधान अभ्यंतर पोळे राम विसंभतां। दास म्हणे आतां समाधान '''भावार्थ--''' अतिपरिचयाने घनिष्ठ संबंधजुळतो तेथे मनामध्ये विकल्प निर्माण होतात ,उद्वेग वाटतो ,समाधान नाहीसे होते यासाठी माणसाने एका ठिकाणी फार काळ राहू नये व निरपेक्षपणे राहावे असे संत रामदास सुचवतात. श्रीरामाच्या विसर पडल्यामुळे पश्चात्तापाने अंतरंग पोळून निघतेंआणि मग चित्त शुध्द होऊन समाधान मिळतें. अभंग--८९ देव पाषाण भाविला। तोचि अंतरीं दाविला जैसा भाव असे जेथें । तैसा देव वसे तेथे दृश्य बांधोनिया गळां । देव जाहला निराळा दास म्हणे भावातीत। होतां प्रगटे अनंत '''भावार्थ--''' दगडाचा देव करून त्याची भक्तिभावाने पूजा केली तोच देव अंतकरणात प्रकटला कारण जसा भाव तसा देव असे म्हणतात. संसाराचा दृश्य पसाऱ्यात माणसाला गुंतवून देव अदृश्य झाला.संत रामदास म्हणतात भाव- भावनांच्या पलीकडे गेल्यास अनंत प्रकट होते. '''अभंग--८९''' एक लाभ सीतापती। दुजी संताची संगती लाभ नाहीं यावेगळा। थोर भक्तीचा सोहळा हरिकथा निरुपण । सदा श्रवण मनन दानधर्म आहे सार। दास म्हणे परोपकार '''भावार्थ--''' सीतापती श्रीरामांचा लाभ व संतांची संगती याशिवाय दुसरा अपूर्व लाभ नाही.हा भक्तीचा सोहळा आहे.संत रामदास म्हणतात ,हरिकथेचे सतत श्रवण मनन व निरुपण तसेच दानधर्म व परोपकार हे भक्तीचे सार आहे. '''अभंग--९०''' जो कां भगवंताचा दास ।त्याने असावें उदास सदा श्रवण मनन। आणि इंद्रियदमन नानापरी बोधुनि जीवा। आपुला परमार्थ करावा आशा कोणाची न करावी। बुध्दि भगवंतीं लावावी रामदासीं पूर्णकाम। बुध्दि दिली हे श्रीरामे '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास भगवंताचा दास कसा असावा याचे विवेचन करीत आहेत.आशा-अपेक्षा ,हवेसे नकोसे ,याबाबतीत उदासीन असावा. सतत हरि कथा श्रवण मनन करून इंद्रियांचे दमन करावे. कोणाकडूनही कसलीही आशा ,अभिलाषा नसावी.आपल्या साऱ्या वृत्ती भगवंताकडे लावाव्यात.दिलेल्या बुध्दीचा उपयोग करून पूर्णकाम ,समाधानी बनावे. '''अभंग--९१''' पतित हे जन करावे पावन। तेथे अनुमान करूं नये करुं नये गुणदोष उठाठेवी। विवेकें लावावी बुध्दि जना बुध्दि लावी जना त्या नाव सज्ञान । पतितपावन दास म्हणे '''भावार्थ--''' जे लोक पतित आहेत त्यांना पावन करून घ्यावे ,त्यात अनुमान करू नये त्यांच्या गुणदोषांची चर्चा करू नये. विवेकाने पतीतांची बुद्धी बदलण्याचा प्रयत्न करावा. याचा अर्थ अज्ञानी लोकांना सज्ञानी बनवावे,असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--९२''' पोट भरावया मांडिले उपास। जाला कासाविस लाभेंविण ब्रम्ह साधावया कर्ममार्गे गेला। तंव कर्मे केला कासाविस सुटका व्हावया बंधनचि केलें। तेणें तें सुटलें केंवि घडे एक व्यथा एक औषध घेतलें। दास म्हणे जालें तयापरी '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास आपल्या व्यथा व त्यावरील उपाय याबद्दल बोलत आहेत. आपल्याला भूक लागली तर जेवण करण्याचे सोडून उपास केला तर काहीच लाभ होणार नाही. जीव मात्र कासावीस होईल कारण तप स्वाध्याय आणि ईश्वरभक्ती ही आत्मशुद्धीची साधने सांगितली आहेत. उपवासाची गणना तपात होते व ते शरीर शुद्धी चे साधन आहे.भूक लागली असता हा उपाय करणे व्यर्थ आहे. ब्रम्हज्ञान मिळवण्यासाठी कर्मयोगाने काहीच लाभ होणार नाही.व्याधी पासून सुटका मिळावी म्हणून जर संसाराचा त्याग केला तर त्यापासून सुटका होईल हें घडणार नाही.व्याधी समजून घेऊनच औषध केले पाहिजे. संसारिक दुःखावर रामभक्ती हाच एक उपाय आहे. '''अभंग--९३''' अर्थेविण पाठ कासया करावें। व्यर्थ का मरावें घोकुनीयां घोकुनिया काय वेगीं अर्थ पाहे। अर्थरुप राहे होउनियां होउनिया अर्थ सार्थक करावें। रामदास भावें सांगतसे '''भावार्थ--''' अर्थ समजल्याशिवाय केवळ शब्दांचे पाठांतर करून उपयोग नाही घोकून पाठ करण्याचे व्यर्थ श्रम करू नयेत. त्यातील अर्थाशी एकरूप होऊन त्याप्रमाणे आचरण केल्यास जीवनाचे सार्थक होईल असे संत रामदास या अभंगात सांगतात. '''अभंग--९५''' ज्ञानाचें लक्षण क्रियासंरक्षण। वरी विशेषेण रामनाम अंतरीचा त्याग विवेके करावा। बाहेर धरावा अनुताप ब्रह्मादिका लाभ ज्ञानाचा दुर्लभ। तो होय सुलभ साधुसंगें साधुसंगें साधु होइजे आपण। सांगतसे खुण रामदास '''भावार्थ--''' आपणास अवगत झालेले ज्ञान प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे. अंतःकरणातील लोभ,, मोह ,क्रोध या भावनांचा विवेकाने त्याग करावा. ब्रम्हदेवा सारख्या देवांना सुध्दा ज्ञानाचा लाभ होणे कठीण आहे .ज्ञानाचा लाभ साधुसंतांच्या संगतीत सुलभपणे होऊ शकतो. साधूंच्या संगतीत राहून साधूसारखे विरक्त होणे हीच ज्ञानाची खूण आहे असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--९५''' माजी बांधावा भोपळा । तैसी बांधो नये शिळा घेऊ येते तेचि घ्यावें। येर अवघेचि सांडावें विषवल्ली अमरवल्ली। अवघी देवेचि निर्मिली दास म्हणें हरिजन । धन्य जाण ते सज्जन '''भावार्थ--''' पाण्यामध्ये पोहण्यासाठी भोपळा बांधावा दगड बांधू नये. विष वेली व अमवेली या दोन्ही देवानेच निर्माण केल्या आहेत पण आपल्याला योग्य असेल तेच स्वीकाराव. बाकी सर्व सोडून द्यावे. असे सांगून संत रामदास म्हणतात हरिभक्त हे संतजन असून त्यांच्या संगतीचा लाभ घ्यावा. '''अभंग--९६''' भाग्यवंत नर यत्नासी तत्पर। अखंड विचार चाळणांचा चाळणेचा यत्न यत्नाची चाळणा।अखंड शाहाणा तोचि एक प्रव्रुत्ति निव्रुत्ति चाळणा पहिजे। दास म्हणे कीजे विचारणा '''भावार्थ--''' जे सतत प्रयत्नशील असतात ते पुरुष भाग्यवंत असतात.तें सतत सद्विवेक बुद्धीचा उपयोग करून योग्य व अयोग्य गोष्टींची निवड करीत असतात.केलेल्या प्रयत्नांचे यश अपयश याबद्दल अत्यंत सुज्ञपणे सावध असतात.संत रामदास म्हणतात प्रवृत्ती वझ निवृत्ती यांची निवड करू शकणारा या जगात शाहाणा ठरतो.त्याचा विचार करावा. '''अभंग--९७''' नमू रामक्रुष्णा आदिनारायणा। तुम्ही त्या निर्गुणा दाखवावें दाखवावे निजस्वरुप आपुँलें। दिसेनासे जालें काय करू पांडुरंगा देवा अगा महादेवा। तुम्ही मज द्यावा ठाव ब्रह्मीं ब्रह्मी ब्रह्मरुप ते मज करावें । रामदास भावें प्रार्थितसे '''भावार्थ--''' संत रामदास राम-कृष्णांना वंदन करून त्या देवतांना प्रार्थना करतात की त्यांनी त्यांचे निर्गुण निजस्वरूप प्रकट करून दाखवावे कारण सगुणाच्या भक्तीमुळे निर्गुणाचे स्वरूप दिसेनासे झाले आहे.पांडुरंगाला अत्यंत भाविकपणे प्रार्थना करतात की त्यांनी आपल्याला ब्रह्मरूप बनवून ब्रम्ह रुपात विलीन करावें. '''अभंग--९८''' सूर्यनारायणा देवा नमस्कार। तुवां निराकार दाखवावें दाखवुनी द्यावें मज निववावें ।चंद्रा तुज भावें प्राथितसें प्राथितसें मही आणि अंतरिक्षा। तुम्ही त्या अलक्षा दाखवावें दाख़वावें मज आपोनारायणें। ब्रह्मप्राप्ति जेणें तें करावें करावे सनाथ अग्निप्रभंजने। नक्षत्रे वरुणें दास म्हणे '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास सूर्यनारायणाला नमस्कार करून त्यांनी आपल्याला निराकार रूप साकार करून दाखवावे अशी विनंती करतात.चंद्राने शितल रूप दाखवून आपणास शांत करावे अशी भावपूर्ण प्रार्थना करतात। पृथ्वी आकाश आप तेज वायू अग्नी या पंचमहाभूतांनी आपल्या अलक्ष रूपाचे प्रकटीकरण करून ब्रह्म प्राप्तीचा मार्ग दाखवावा अशी विनंती करीत आहेत. '''अभंग--९९''' तुम्ही सर्व देव मिळोनी पावावें। मज वेगीं न्यावें परब्रहमीं परब्रह्मीं न्यावें संतमहानुभावें। मज या वैभवें चाड नाहीं चाड नाही एका निर्गुणावांचोनी। माझे ध्यानीं मनीं निरंजन निरंजन माझा मज भेटवावा। तेणें होय जीवा समाधान समाधान माझें करा गा सर्वहो। तुम्हांसी देव हो विसरेना विसरेना देह चालतो तोंवरी। बाह्य अभ्यंतरी दास म्हणे '''भावार्थ--''' सर्व देवांनी तसेच संत महानुभावांनी कृपा करून आपल्याला परब्रह्मस्वरूपी न्यावे अशी प्रार्थना संत रामदासांनी या अभंगात केली आहे.आपल्याला एका निर्गुण निराकार परब्रम्हा शिवाय कोणत्याही वैभवाची अपेक्षा नाही. आपल्या ध्यानीमनी केवळ निरंजन परमेश्वर वसत असून तेच निरंजन स्वरुप डोळ्यांनी पाहावे हेच आपल्या मनाचे समाधान आहे.सर्व देवांनी हे समाधान मिळवून दिल्यास देहात चलनवलन असे पर्यंत हा उपकार आपण विसरणार नाही व बाह्य व अंतर्यामी सतत चिंतन करीत राहिल असे संत रामदास प्रतिज्ञापूर्वक सांगत आहेत. '''अभंग--१००''' मन हे विवेके विशाळ करावें। मग आठवावे परब्रह्म परब्रह्म मनीं तरीच निवळे। जरी बोधें गळे अहंकार अहंकार गळे संतांचे संगतीं। मग आदि अंतीं समाधान समाधान घडे स्वरुपीं राहतां विवेक पाहतां नि:संगाचा नि:संगाचा संग सदृढ धरावा।संसार तरावा दास म्हणे '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास संसार सागर कसा तरून जावा याविषयी मार्गदर्शन करीत आहेत. विवेकाने मन विशाल करावे आणि मग परब्रह्माचे स्वरूप आठवावे. जेव्हा पूर्ण बोध होऊन अहंकार गळून जाईल तेव्हाच परब्रम्हाचे दर्शन मनामध्ये प्रतिबिंबित होईल .अहंकार गळण्यासाठी संतांची संगती धरावी त्यामुळे जीवनाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत समाधान टिकून राहते.स्वतःच्या आत्मस्वरूपात मन स्थिर झाल्यानंतरच समाधानाची प्राप्ती होते.देहबुद्धी व त्यामुळे घडणाऱ्या विषयाचा संग यापासून दूर राहणाऱ्या संतांची संगत दृढपणे धरावी. तरच त्यांचे विवेक व वैराग्य कळून येते,त्यामुळे संसारसागर सहज तरुन जाता येतो असे संत रामदास सांगत आहेत. '''अभंग--101''' कल्पनेच्या देवा कल्पनेची पूजा। तेथें कोणी दुजा आढळेना आढळेना देव आढळेना भक्त। कल्पनेरहित काय आहे आहे तैसे आहे कल्पना न साहे। दास म्हणे पाहे अनुभवें '''भावार्थ--''' भक्त आपल्या मनात आवडणाऱ्या देवाची कल्पनेने मूर्ती साकार करतो आणि कल्पनेनेच कल्पनेतल्या देवाची षोडशोपचारे पूजा करतो.प्रत्यक्षात देव व भक्त दोन्हीही आढळत नाही कल्पनेशिवाय काहीच घडत नाही.संत रामदास म्हणतात याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन पहावा. '''अभंग --102''' विदेशासी जातां देशचि लागला। पुढें सांपडला मायबाप सर्व देशीं आहे विचारें पाहतां। जाता न राहता सारिखाची व्यापुनियां दासा सन्निधचि असे। विचारें विलसे रामदासीं '''भावार्थ--''' देशत्याग करुन विदेशात जाण्याचे ठरवले तर पुढेही आपलाच देश लागला.आणखी मार्गक्रमणा केले तरी आपलेच मायबाप आढळले. विचार केला तर सर्व देश सारखेच आहेत हे लक्षात आल.सगळीकडे एकच तत्व व्यापून आहे हा विचार या अभंगात संत रामदास साधकांचे. '''अभंग --103''' मनाहूनि विलक्षण । तेंचि समाधिलक्षण नलगे पुरुनी घ्यावें। नलगे जीवेंचि मरावे अवघा वायु आटोपावा। नलगे ब्रम्हांडासी न्यावा डोळे झाकूनि बैसला। परि तो मनें आटोपिला नाना साधनीं सायास। मनें केला कासाविस रामदास म्हणे वर्म। हेंचि मनाचें सुगम '''भावार्थ--''' संत रामदास या अभंगात म्हणतात की समाधी लक्षण मनासारखेच विलक्षण आहे.समाधी साधताना साधकाला पुरुन घ्यावे लागत नाही की जिवंतपणी मरावे लागत नाही. वायूचा निरोध करून ब्रह्मांडात न्यावा लागत नाही त्याचप्रमाणे नाना प्रकारच्या साधना व त्यासाठी नाना प्रयत्न करताना मनाच्या चंचलपणा पुढे काही उपाय सापडत नाही. जीव कासाविस होतो. चंचलता हे मनाचे वर्म समजून घेतले पाहिजे तरच साधकाची साधना सफल होऊ शकते '''अभंग--104''' दृढ होतां अनुसंधान। मन जाहलें उन्मन होता बोधाचा प्रबोध । जाला शब्दांचा नि:शब्द ज्ञान विज्ञान जाहलें ।वृत्ति निवृत्ति पाहिलें ध्यानधारणेची बुध्दि । जाली सहज समाधि रामीरामदासीं वाच्य ।पुढें जालें अनिर्वाच्य '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास साधकाचे अनुसंधान म्हणजे मनाची एकाग्रता साधली असता कोणते अनुभव येतात याचे मार्गदर्शन करतात ते म्हणतात साधनेत दृढ एकाग्रता साधली तर मनाचे उन्मन होते म्हणजे मन विचारांच्या उच्च पातळीवर जाते.मनाला झालेला बोध केवळ शाब्दिक न राहता त्याचा प्रबोध होतो म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवाच्या पातळीवर येतो. तेथे शब्दाचे काही प्रयोजन रहात नाही मन निशब्द बनते. ज्ञानाचे विज्ञान म्हणजे ते शाब्दिक न राहता प्रत्यक्ष व्यवहारात उतरवता येते. साधकाच्या सहजप्रवृत्ती निवृत्तीत बदलतात. मन समाधी अवस्थेपर्यंत पोचते जेथे स्वतःचा व जगाचा विसर पडतो अपूर्व शांतता अनुभवास येते.संत रामदास म्हणतात मन रामरुपाशी एकरुप झाले की,तो अनुभव शब्दात सांगता येत नाही,मन शब्दातित होते. संत रामदास म्हणतात ram रूपाशी एकरूप झाले की तो अनुभव शब्दात सांगा सांगता येत नाही मन शब्दातीत होते मनाचे मनाशी संत रामदासांच्या मनात विलसू लागला '''अभंग --105''' ज्ञानेविण जे जे कळा । ते ते जाणावी अवकळा ऐसें भगवंत बोलिला । चित्त द्यावें त्याच्या बोला एक ज्ञानचि सार्थक । सर्व कर्म निरर्थक दास म्हणे ज्ञानेविण । प्राणी जन्मला पाषाण '''भावार्थ--''' ज्ञानाशिवाय माणसाचे सर्व प्रयत्न ,सर्व कला केवळ अवकळा आहेत असे प्रत्यक्ष भगवंताने सांगितले आह, त्याचा विचार करावा असे संत रामदास म्हणतात. ज्ञान हेच जीवनाचे सार्थक असून त्याशिवाय सर्व कर्म निरर्थक ठरते.संत रामदास म्हणतात, ज्ञाना शिवाय मनुष्य हा केवळ दगड होय. '''अभंग--106''' कोणें प्रारब्ध निर्मिलें। कोणें संसारीं घातलें ब्रह्मादिकांचा निर्मिता । कोण आहे त्या परता अनंत ब्रह्मांडांच्या माळा । विचित्र भगवंताची कळा रामदासांचा विवेक । सर्वा घटीं देव एक '''भावार्थ--''' अनंत ब्रम्हांडाच्या मालिका ज्याने निर्माण केल्या, ब्रह्मादिक देवांचा jजो निर्माता आहे ,ज्याच्या पेक्षा श्रेष्ठ असा कुणीही नाही ,ज्याने या संसारात प्राणी सृष्टी उत्पन्न केली व त्यांचे प्रारब्ध निर्माण केले .या सर्व लीला एका भगवंताच्या आहेत. संत रामदास सांगतात अनंत प्राण्यांच्या देहात एकच परमात्मा विलसत आहे हे समजून घेणे हाच खरा विवेक आहे. '''अभंग--107''' पतित म्हणजे वेगळा पडिला । पावन तो जाला एकरुप एकरुप देव अरुप ठायींचा । तेथे दुजा कैंचा कोण आहे कोण आहे दुजा स्वरुपीं पाहतां ।विचारें राहतां सुख आहे सुख आहें मूळ आपुलें शोधितां ।मनासी बोधितां रामदास '''भावार्थ--''' जो स्वरुपापासून वेगळा झाला तो पतित व जो स्वरुपाशी एकरुप झाला तो पावन असे संत रामदास म्हणतात.स्वरुपाशी पूर्पपणे एकरुप झाल्यास तेथे मी तू पणाचा भेद राहत नाही मुळांत आपण अमृताचे पुत्र आहोत. एकाच आत्मतत्वातून जन्माला आलो आहोत आणि ते आत्मत्त्व अमर आहे.असा विचार करण्यात फार सुख आहे.संत रामदास म्हणतात,हाच बोध मनाने स्विकारला पाहिजे. '''अभंग--108''' कर्ता तूं नव्हेसी करवितानव्हेसी।जाण निशचयेसी आलया रे चंद्रसूर्यकळा धरा मेघमाळा। जीववीति कळा देवापासीं देवें केलें अन्न केलें तें जीवन। तेणें पंचप्राण स्थिर जाले दास म्हणे मना तुज देवें केलें। मग त्वां देखिलें सर्वकाहीं '''भावार्थ--''' म्हणूस स्वतः करता किंवा करविता नाही ही गोष्ट निश्चयपूर्वक जाणून घ्यावी असे संत रामदास म्हणतात. चंद्र-सूर्य ,मेघ मालिका पृथ्वी हे सर्व ईश्वरानें निर्माण केले आहे. जीवनास आवश्यक असलेले, पंचप्राण स्थिर करणारे अन्न व पाणी हे सर्व देवाने निर्माण केले आह. एवढेच नव्हे तर असा विचार करणारे मन ही देवाचीच देणगी आहे. त्यामुळेच आपण सर्व काही समजून घेऊ शकतो असे रामदास म्हणतात. '''अभंग--109''' करुनी अकर्ते होऊनियां गेले ।तेणे पंथें चाले तोचि धन्य तोचि धन्य जनीं पूर्ण समाधानी।जनीं आणि वनीं सारिखाचि कळतसे परी अंतर शोधावें ।मनासि बोधावें दास म्हणें '''भावार्थ--''' स्वतः सर्व काही करूनही स्वतःकडे कर्ते पणा घेणारे अनेक अकर्ते होऊन गेले आहेत ते लोक समुदायात असोत अथवा वनात एकांतात असोत पूर्ण समाधानात राहातात .संत रामदास म्हणतात अशा लोकांचे अंतरंग ,त्यांचे विचार समजून घेऊन त्या पासून योग्य तो बोध घ्यावा. '''अभंग--110''' गगना लावू जातां पंक। लिंपे आपुला हस्तक ऊर्ध्व थुंकता अंबरीं । फिरोनि पडे तोंडावरीं ह्रदयस्थासी देतां शिवी। ते परतोनी झोंबे जिवीं प्रतिबिंबासी जें जे करी। तेंआधींच तोंडावरी रामीरामदासी बुद्धि । जैसी होय तैसी सिद्धि '''भावार्थ--''' आपण आकाशाला चिखल लावायला लागलो तर आपलेच हात चिखलाने माखून निघतात. वर तोंड करून आकाशावर थुंकलो तर ते परत आपल्याच तोंडावर पडते.आपल्या ह्रदयांत वास करणाय्राला अभद्र शब्द वापरले तर ते परतून आपल्याच मनाला दुःख देतात .रामदास म्हणतात जशी आपली बुद्धी तशी सिद्धी आपणास प्राप्त होत. '''अभंग--111''' राघवाचे घरीं सदा निरुपण । श्रवण मनन निजध्यास विचारणा सारासार थोर आहे। अनुभवे पाहें साधका रे साधका रे साध्य तूंचि तूं आहेसी। रामीरामदासीं समाधान '''भावार्थ--''' राघवाच्या घरी धार्मिक ग्रंथांचे सतत श्रवण मनन व निरुपण अखंड चालू असते.हाच केवळ एकच ध्यास असतो. सारासार विचारांचे मंथन सुरू असते असे सांगून संत रामदास म्हणतात याचा अनुभव स्वतः साधकाने घ्यावा. साधकाच्या जीवनाचे सार्थक हेच साध्य मानले जाते.त्यातच खरे समाधान मिळते असे संत रामदास सांगतात. '''अभंग--112''' स्वस्कंधी बैसणें आपुलिये छाये। अघटित काय घडो शके दुजेविण सुखें स्वरुप बोलणे ।अद्वैतासी उणे येऊं पाहे सुख आणि दु:ख वृत्तीच्या संबंधें। निवृत्तीच्या बोधें द्वंद्व कैचे सुखातीत देव पहावा अनंत। दास म्हणे संत वृत्तिशून्य वृत्तिशून्य संत असोनिया वृत्ति। हेखूण जाणती अनुभवी '''भावार्थ''' आपल्याच सावलीच्या खांद्यावर बसता येणे ही गोष्ट अशक्य असते.असे कधी घडले नाही.दुसरा कोणी नसताना स्वरूपाविषयी सुखाने संवाद होऊ शकत नाही. तेथ द्वैत निर्माण होते व त्यामुळे अद्वैताला कमीपणा येतो.सुखव दुःख हे दोन्ही आपल्या वृक्तिशी संबंधित आहेत. जेथे सुखदुःखाची जाणीवच नाही तेथे द्वंद्व संपूर्ण जाते.सुखाच्या अतीत असलेला अनंत परमेश्वराचे दर्शन घ्यावे.तो निराकार निरंजन आहे. संत रामदास म्हणतात संत वृत्तिशुन्य असतात. त्यांच्ये मन शांत सरोवरा सारखे असते.त्यांच्या मनात वृत्ति उठत नाहीत तरीही त्यांना देवदर्शनाची, रामरूपाची अत्यंत गोडी वाटते.अनुभवाशिवाय हे जाणता येणार नाही असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग --113''' बोलवेना तें बोलावे।चालवेना तेथें जावें नवल स्वरुपाचा योग ।जीवपणाचा वियोग हातां नये तेचि घ्यावें । मनेंवीण आटोपावें रामदासीं दृढ बुध्दि ।होतां सहज समाधि '''भावार्थ--''' जे बोलता येणार नाही ते बोलावे करता येण्याजोगे नाही ते करण्याचा प्रयत्न करावा.जेथ पर्यंत चालत जाता येत नाही तेथे जावे.अशा ठिकाणी नवलाईच्या गोष्टींचा योग येतो. तेथे जीवपणा संपूर्ण जातो.जीवा शिवाचे मिलन होते.जे आपल्या हातात येत नाही ते घेण्याचा प्रयत्न करावा.संत रामदास म्हणतात सहज समाधीच्या अवस्थेत बुद्धी दृढ होत. '''अभंग--114''' माझे मी तूं पण विवेकाने नेलें।देवाजीने केलें समाधान आपुल्या सुखाचा मज दिला वाटा।वैकुंठीचा वाटा कोण धांवे देवासी नेणतां गेले बहु काळ ।सार्थकाची वेळ एकाएकी एकाएकीं एक देव सांषडला। थोर लाभ झाला काय सांगों '''भावार्थ--''' मी तूंपणाचे द्वैत विवेकामुळे नाहिसे झाले. आपल्या सुखाचा वाटा देऊन देवाने सुखी केले.देवाला जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात खूप दिवस निघून गेले पण जीवनाचे सार्थक होण्याची वेळ अकस्मात आली .आणि वैकुंठीच्या वाटा सापडल्या.तेथे एकाएकी देव सापडला मोठा लाभ झाला याचे वर्णन करून सांगता येणार नाही. '''अभंग--115''' योगियांचा देव मज सांपडला।थोर लाभ जाला एकाएकीं एकाएकीं एक त्रैलोक्यनायक ।देखिला सन्मूख चहुंकडे चहुंकडे देव नित्यनिरंतर । व्यापुनी अंतर समागमें समागम मज रामाचा जोडला । वियोग हा केला देशधडी देशधडी केला विवेके वियोग । रामदासीं योग सर्वकाळ '''भावार्थ --''' संत रामदास म्हणतात यगेश्वर एकाएकी डोळ्यासमोर प्रगट झाला आणि आश्चर्य असे की योगेश्वराचे रूप चारी बाजूंनी नित्य निरंतर दिसू लागले.रामरुपाने देव भक्तामधील सर्व अंतर व्यापून टाकले आणि समागमाचे सुख मिळाले. रामाचा समागम झाल्यामुळे वियोगाचं दुःख संपले. विवेकाने वियोगाचे दु:ख लयाला जावून श्रीरामाचा कायमचा सर्वकाळ योग प्राप्त झाला. '''अभंग --116''' राघवाचा धर्म गाजो। कीर्ति अद्भुत माजो ठाईं ठाईं देवालयें । भक्तमंडळी साजो शक्ति आहे तोचि फावे । दोनी लोक साधावे इहलोक परलोक ।शत्रु सर्व रोधावे संसारिचें दु:ख मोठें । हें मी कोणाला सांगों जन्म गेला तुजविण । आणिक काय मी मागों मागता समर्थाचा । तेणें कोणा सांगावें रामेविण कोण दाता । कोणामागे लागावें रामदास म्हणे देवा । आतां पुरे संसार असंख्य देणे तुझें । काय देतील नर '''भावार्थ--''' या अभंगाचा प्रारंभी संत रामदासांनी राघवाचा धर्म गाजत राहो राघवाची कीर्ती दुमदुमत राहो ठिकठिकाणी राममंदिरांची स्थापना केली जावो अनेक भक्तांमुळे ती मंदिरे शोभायमान होवोत अशी मंगल प्राथना करीत आहेत. आपण बलोपासना करावी ,सर्व शत्रूंना शक्तीच्या प्रभावाने रोखावे ,व अशाप्रकारे इहलोक व परलोक साधावे असा उपदेश रामदास करतात.अगणित दुखे भोगावी लागली रामा शिवाय जन्म गेला हे आपण कुणाला सांगू शकत नाही. आणि समर्थचा दास असल्याने कुणाला काही मागू शकत नाही असे रामदास म्हणतात. '''अभंग --117''' वदन सुहास्य रसाळ हा राघव । सर्वांगी तनु सुनीळ हा राघव मृगनाभी रेखिला टिळा हा राघव।मस्तकीं सुमनमाळा हा राघव साजिरी वैजयंती हा राघव ।पायीं तोडर गर्जती हा राघव सुंदर लावण्यखाणी हा राघव । उभा कोदंडपाणी हा राघव सकल जीवांचें जीवन हा राघव।रामदासासि प्रसन्नहा राघव '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास रामाचे रसाळ वर्णन करीत आहेत रामाच्या वदनावर सुहास्यअसून तो लावण्याची खाणी आहें. राघवाच्या कपाळावर टिळा लावला आहे .मस्तकावर सुवासिक फुलांच्या माळा आहेत.गळ्यामध्ये वैजयंती माळ आहे.पाया मध्ये तोड गाजताहेत.हातामध्ये कोदंड धारण केला आहे. राघव जीवांचे जीवन आहे आणि विशेष म्हणजे राघव रामदासांवर प्रसन्न आहे. '''अभंग--118''' कुळ हनुमंताचें । मोठे किराण त्यांचें भुभुकारें ँळळजयाचें । किलकिलाटें आतां वाटतें जावें। त्याचें सांगाती व्हावें डोळे भरुनी पहावें । सर्वांग त्यांचें ऐकोनी हासाल परी । नये तयांची सरी विचार जयांसी करी । स्वामी माझा असंख्य मिळाला मेळा । रामा भोंवता पाळा पालथें या भूगोळा । घालू शकती ऐसी करणी त्यांची । व्यर्थ जिणीं आमुचीं पाला खाउनी रामाची । शुश्रुषा केली ऐसे ते रामदास । सर्वस्वे उदास रामीं जयांचा विश्वास । बाणोनि गेला '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात हनुमंताचे कुळ प्रसिद्ध आहे त्यांच्या भुभुकाराने,किलबिलाटाने सर्व परिसर व्यापून राहिला आह.असे वाटते की आत्ताच्या आत्ता जाऊन त्यांचे सांगाती व्हावे.त्यांना डोळे भरून पाहावे.हे ऐकून कुणाला हसायला येईल परंतु त्यांची बरोबरी कोणीही करू शकणार नाही कारण प्रत्यक्ष श्रीराम त्यांच्याशी विचारविनिमय करत असत. श्रीरामा सभोवती ती वानरसेना वेढा घालीत अस. आपल्या शक्तीने या भूगोलोकाला पालथा घालू शकतील एवढी त्यांची शक्ती होती. केवळ झाडाचा पाला खाऊन त्यांनी राघवाची सेवा केली ही त्यांची करणी आपल्याला आपले जीवन व्यर्थ ,लाजिरवाणें आहे असे वाटायला लावते. ते रामाचे दास असून वृत्तीने अत्यंत उदासीन आहेत. शिवाय त्यांना कसलीच अपेक्षा नाही. रामावर त्यांचा दृढ विश्वास आहे.त्यांच्या भक्तीची सर कुणालाच येणार नाही. असा आपला स्वामी हनुमंत आहे असे रामदास म्हणतात. '''अभंग--119''' देव वैकुंठीचा । कैपक्षी देवाचा भार फेडिला भूमीचा । आत्मा सर्वांचा पाळक प्रजाचा । योगी योगियांचा राजा सूर्यवंशींचा । तो अयोध्येचा राम सामर्थ्याचा । कैवारी देवांचा मेघ वोळला सुखाचा । न्यायनीतीचा उध्दार अहिल्येचा । एकपत्नीव्रताचा सत्य बोलणे वाचा । जप शिवाचा नाथ अनाथांचा । स्वामी हनुमंताचा सोडविता अंतीचा । रामदासाचा '''भावार्थ--''' श्रीराम हा वैकुंठीचा देव असून देवांचा कैवारी आहे तो सर्वांचा आत्मा असून धरणीचा भार हलका करण्यासाठी सूर्यवंशात अवतार धारण केला आहे.प्रजेचा पालनकर्ता असून योग्यामधील सर्वश्रेष्ठ योगी आहे .श्री राम अयोध्येचा राजा असून अत्यंत सामर्थ्यवान आहे .आपल्या प्रजेला न्याय नीती व सुख देणारा मेघ च आहे.अहिल्येचा उद्धारकर्ता ,एकपत्नी ,सत्यवादी आहे .रामनामाचा जप स्वतः शिवशंकर करतात.प्रभू रामचंद्र अनाथांचे नाथ असून हनुमंताचे स्वामी आहेत. संत रामदास म्हणतात श्रीराम हा अंतकाळी सुटका करणारा मोक्षदाता आहे. '''अभंग--120''' कैवारी हनुमान,आमुचा ।। पाठी असतां तो जगजेठी । वरकड काय गुमान नित्य निरंतर रक्षी नानापरी । धरुनियां अभिमान द्रोणागिरि करि घेउनि आला । लक्ष्मणप्राणनिधान दासानुदासा हा भरंवसा । वहातसे त्याची आण '''भावार्थ--''' संत रामदास या अभंगात हनुमानाचा महिमा सांगत आहेत. ते म्हणतात हनुमान निरंतर रक्षण करणारा आपला कैवारी आहे .लक्ष्मणाच्या प्राणांचे रक्षण करण्यासाठी तो द्रोणागिरी सारखा पर्वत तळहातावर घेऊन आला. संत रामदास म्हणतात हनुमंता सारखा जगाचे रक्षण करणारा जगजेठी पाठीशी असताना आणखी कशाचीच अपेक्षा करण्याचे कारण नाही.त्याच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवावा. '''अभंग--121''' घात करा घात करा । घात करा ममतेचा ममतागुणें खवळें दुणें ।राग सुणें आवरेना ममता मनीं लागतां झणीं । संतजनीं दुरावली दास म्हणे बुध्दि हरी । ममता करी देशधडी '''संदर्भ--''' या अभंगात संत रामदास ममतेचा घात करा असे सांगत आहेत .ममता म्हणजे माझे पणा किंवा ममत्व त्यामुळे माझे व दुसऱ्याचे असा दुजाभाव वाढीस लागतो .त्यामुळे क्रोध आवरणे कठीण होते.मनात ममत्व निर्माण झाले की संतांचा उपदेश आवडेनासा होतो परिणामी संतजन दुरावतात. संत रामदास म्हणतात बुद्धी हरण करणारी ममता मनातून काढून टाकावी तिला देशोधडीला लावावें. '''अभंग--122''' सखियेहो आहेति उदंड वेडे । ऐसे ते सज्जन थोडे तयाची संगति जोडे । परम भाग्यें सकळांचे अंतर जाणे । मीपणें हुंबरों नेणें ऐसियावरून । प्राणसांडण करुं साहती बोलणें उणें । न पुसतां सांगणें समचि देखणें उणें । अधिक नाहीं अभिमान नावडे । धांवती दीनांकडे तयांचे जे उकरडे । महाल त्यांचे आपपर नाही ज्यासी ।पुसतां सांगती त्यासी ऐकतांचि भाविकांसी । पालट होये रामीरामदास। वास । पाहतो रात्रंदिस ऐसियाचा सौरस । देईं राघवा '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास संतांचा महिमा सांगत आहे .ज्यांना रामभक्तीचे उदंड वेड लागले आहे असे सज्जन अगदीच थोडे असतात. मोठ्या भाग्याने त्यांच्या संगतीचा लाभ होतो. ते सर्वांच्या अंतकरणातील विचार जाणतात. अहंकाराने कधीच गुरगुरत नाहीत .अशा संत-सज्जनां वरुन आपले प्राण ओवाळून टाकावेत असे संत रामदास म्हणतात .अज्ञानी लोकांचे कठोर भाषण सहन करतात. त्यांच्या गुणदोषांची चर्चा करीत नाहीत. कुणीही विचारल्याशिवाय समजुतीच्या गोष्टी सांगतात .ते सर्वांना समभावाने वागवतात। जे दीनदुबळे आहेत त्यांच्याकडे धाव घेतात .अभिमान ,गर्विष्ठपणा त्यांना अजिबात आवडत नाही .सज्जन कधी आपला व परका असा दुजाभाव करीत नाहीत .भाविक लोक संतांचा उपदेश ऐकताच त्यांच्या विचारात बदल घडून येतो .संत रामदास म्हणतात आपण रात्रंदिवस या संतांची वाट पाहतो व त्यांची संगती घडवून आणावी अशी राघवाला प्रार्थना करतो. '''अभंग--123''' शहाणें शोधितां नसे । दुष्काळ पडिला असे तया धुंडितसे मन माझें रे आहेति थोर थोर। परि नाहीं चतुर । तेथें निरंतर मन माझें रे भेदिक शाहाणे जनी । सगुण समाधानी धन्य धन्य ते जनीं कुळखाणी रे रामीरामदासीं मन । जाहलें उदासीन ऐसे ते सज्जन पहावया रे '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात जगात अनेक थोर माणसे आहेत पण अत्यंत चतुर,विवेकी,समाधानी व सद्‍गुणी सज्जन मात्र नित्य,निरंतर शोधूनही सापडत नाहीत.असें सज्जन ज्या कुळात जन्म घेतात ते कुळ धन्य होय.अशा संत सज्जनांचा शोध घेताना आपले मन उदासीन झाले आहे. '''अभंग--124''' साधुसंतां मागणें हेंची आतां । प्रीति लागो गोविंदगुण गातां वृत्ति शून्य जालीया संसारा । संतांपदीं घेतला आम्हीं थारा आशा तृष्णा राहिल्या नाहीं कांहीं । देहप्रारब्ध भोगितां भय नाहीं गाऊं ध्याऊं आठवूं कृष्ण हरी । दास म्हणे सप्रेम निरंतरीं '''भावार्थ --''' या अभंगात रामदास साधुसंतांकडे एक मागणे मागत आहेत .त्यांनी आपल्या मनामध्ये गोविंदाचे गुण गाण्यासाठी प्रेम निर्माण करावे .सांसारिक सुखदुःखा मुळे वृत्ती शून्य झाल्याने मनातील आसक्ती ,आशा ,तृष्णा यांचा लोप झाला आहे .आता देहबुद्धीमुळे भोगायला लागणारे प्रारब्धाचे भोग राहिले नाही .उदासीन वृत्ती निर्माण झाल्याने संतपदी आश्रय घेऊन गोविंदाचे गुण आठवून त्याचे कीर्तन करावे व त्याविषयी अंतरात निरंतर प्रेम असावे एवढी एकच इच्छा उरली आहे, ती साधुसंतांनी पूर्ण करावी अशी याचना संत रामदास करतात. '''अभंग--125''' पावनभिक्षा दे रे राम ।दीनदयाळा दे रे राम अभेदभक्ति दे रे राम ।आत्मनिवेदन दे रे राम तद्रूपता मज दे रे राम । अर्थारोहण दे रे राम सज्जनसंगति दे रे राम । अलिप्तपण मज दे रे राम ब्रह्मानुभव दे रे राम । अनन्य सेवा दे रे राम मजविण तूं मज दे रे राम । दास म्हणे मज दे रे राम '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास श्रीरामा जवळ पावन भिक्षा मागताहेत कोणताही संदेह नसलेली भक्ती ,नवविधा भक्तीमध्ये अगदी शेवटची आत्मनिवेदन भक्ती ,कोणत्याही विषयाशी एकरूप होऊन त्यातील अर्थ ग्रहण करण्याची शक्ती, सज्जनांची संगती ,केवळ साक्षीभावाने अलिप्तपणे येणारा ब्रह्मानुभव, स्वामींची अनन्य भावाने सेवा करण्याची वृत्ती श्री रामाने आपणांस द्यावी अशी प्रार्थना करून शेवटी संत रामदास म्हणतात ,माझ्या मीपणाचे, अहंकाराचे विसर्जन करून श्रीरामाने आपल्याला भेट द्यावी. '''अभंग--126''' कोमळ वाचा देरे राम । विमळ करणी दे रे राम हितकारक दे रे राम । जनसुखकारक दे रे राम अंतरपारखी दे रे राम । बहु जनमैत्री दे रे राम विद्या-वैभव दे रे राम । उदासिनता दे रे राम मागो नेणें दे रे राम । मज न कळे तें दे रे राम तुझी आवडी दे रे राम । दास म्ह्णे मज दे रे राम '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास जे लोकांसाठी हितकारक, सुखकर ,सुखदायक आहे अशा गोष्टींची रघुनायका कडे मागणी करीत आहेत.आपली वाणी कोमल व कृती निर्मळ असावी असे ते म्हणतात.आपल्याला इतरांचे अंतरंग जाणून घेण्याची कला द्यावी त्यामुळे लोकांची अतूट मैत्री मिळवता येईल असे संत रामदास म्हणतात.वैभवा बरोबरच ते अंतकरणाची उदासीनता मागताहेत.अभंगाचे शेवटी रामदास म्हणतात की आपल्याला काय मागावे हे कळत नाही पण तेच रामाने आपल्याला द्यावें आणि रामाचे प्रेम सतत हृदयात रहावें अशी मागणीही ते करतात. '''अभंग--127''' संगित गायन दे रे राम । आलाप गोडी दे रे राम धात माता दे रे राम । अनेक धाटी दे रे राम रसाळ मुद्रा दे रे राम । जाड कथा दे रे राम प्रबंध सरळी दे रे राम । शब्द मनोहर दे रे राम सावधपण मज दे रे राम । बहुत पाठांतर दे रे राम दास म्हणे रे गुणधामा । उत्तम गुण मज दे रे राम '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास गुंणधाम रामाकडे उत्तमगुणांची मागणी करीत आहेत. मधुर संगीत ,गायन करताना मुद्रेवर दिसणारे रसाळ भाव ,मनोहर शब्दांनी सजवलेली आकर्षक कथा याबरोबरच व्यवहारातील नित्य सावधपणा व विपुल पाठांतर हे सर्व गुण आपल्याला द्यावेत असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--128''' अपराध माझा क्षमा करीं रे श्रीरामा दुर्लभ देह दिधले असतां नाहीं तुझिया प्रेमा व्यर्थ आयुष्य वेंचुनि विषयीं जन्मुनि मेलों रिकामा नयनासारिखें दिव्य निधान पावुनियां श्री रामा विश्वप्रकाशक तुझे रुपडें न पाहें मेघश्यामा श्रवणें सावध असतां तव गुणकीर्तनि त्रास आरामा षड्रसभोजनि जिव्हे लंपट नेघे तुझिया नामा घ्राण सुगंध हरुषें नेघे निर्माल्य विश्रामा करभूषणें तोषुनि नार्चिति तव स्वरुपा गुणधामा मस्तक श्रेष्ठ हें असतां तनुतें न वंदीं पदपद्मा दास म्हणे तूं करुणार्णव हे सीतालंकृतवामा '''भावार्थ--''' संत रामदासांच्या हा अभंग धावा या स्वरूपाचा आहे. माणसाला दुर्लभ मनुष्य देह मिळूनही विषय वासनेमुळे श्रीरामाच्या प्रेमाला आपण पारखे झालो आहोत.मनुष्य जन्माला येऊन आयुष्य व्यर्थ घालविले असा पश्चात्ताप संत रामदास व्यक्त करतात.नयना सारखी दिव्य देणगी मिळूनही विश्वाला प्रकाशित करणाऱ्या मेघश्याम राम दर्शनाचे सुख आपणास लाभले नाही याबद्दल ते खंत व्यक्त करतात.सावध कर्णेंद्रिय मिळूनही रामगुण कीर्तनाचा लाभ झाला नाही.सहा प्रकारच्या रसांनी युक्त असलेल्या भोजनासाठी लंपट असलेली जीभ रामनामाचा जप करण्यास मात्र विसरली. सुवासिक फुलांचा ,फळांचा सुगंध घेण्यास चटावलेली श्रवणेंद्रिय श्रीरामाच्या पदकमली वाहिलेल्या निर्माल्याचा सुगंध चाखू शकली नाही.सुवर्ण भुषणांनी सुखावलेल्या हातांनी कधी रामाची पूजा केली नाही.सर्वश्रेष्ठ अशा मस्तकाने कधी रामाचा पदकमलांना वंदन केले नाही.अशा असंख्य अपराधांना दयाघन श्रीरामानें क्षमा करावी असे संत रामदास विनवणी करून अत्यंत कृपाळूपणे ही आस पुरवावी असे सांगतात. '''अभंग--129''' शरण तुज रघुवीरा । हो रामा ,गुणगंभीरा धन्य धन्य दातारा । कृपाळू खरा जन्मदु:ख सांगता नये । सांगू मी काय दूरी करुनि अपाय । केले उपाय बाळपणापासुनि वेडें । तुज सांकडें सांगू मी कवणापुढें । जालें एवढें जीवींचें मनींचें पुरविलें । गोमटें केलें सर्व साहोनियां नेलें । नाहीं पाहिलें देवा तूं त्रैलोक्यनाथ । मी रे अनाथ मज करुनि सनाथ । केले समर्थ दास म्हणे तुझ्या अन्नाचा । वाढलों साचा मज हा संसार कैचा । सर्व देवाचा '''भावार्थ--''' अत्यंत कृपाळू उदार गुणगंभीर अशा श्री रामाला शरण जाऊन संत रामदास म्हणतात की ,जन्माला येण्याचे दुःख वर्णन करून सांगण्यासारखे नाही परंतु श्रीरामाने त्यातील उणिवा काढून उपाय केले आहेत.बाळपणापासून वेड्या मनाने श्रीरामाला अनेक वेळा सांकडे घातले ते इतके झाले आहे की कुणाला सांगता येत नाही.आपल्या जीवनाच्या सर्व मागण्या श्रीरामांनी पूर्ण करून जीवन साजरे बनवले.श्रीराम त्रैलोक्याचे स्वामी असून आपल्यासारख्या अनाथांला नाथ बनून सनाथ केले, समर्थ बनवले. संत रामदास शेवटी म्हणतात श्रीरामाने अन्न देऊन या देहाचे पोषण केले. येथे आपले काही नसून सर्व संसार देवाचा आहे. '''अभंग --130''' हे दयाळुवा हे दयाळुवा । हे दयाळुवा स्वामि राघवा प्रथम का मला लाविली सवे । मग उपेक्षणें योग्य हें नव्हे सकळ जाणतां अंतर स्थिति । तरी तुम्हांप्रति काय विनंति दास तुमचा वाट पाहतो बोलतां नये कंठ दाटतो '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास आपले स्वामी राघव अत्यंत दयाळू असून आपल्या अंतःकरणाची स्थिती ते जाणतात.त्यामुळे त्यांना विनंती करून सांगण्याची जरूर नाही पण प्रथम श्रीरामाने दयाळूपणे कोड पुरवून तशी सवय लावली आहे,तेव्हा त्यांनी अशी उपेक्षा करणे योग्य नाही. आतुरतेने वाट बघणाऱ्या या दासाला त्यांनी भेट द्यावी.कंठ दाटून आल्याने अधिक बोलता येत नाही असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--131''' दीनबंधु रे दीनबंधु रे । दीनबंधु रे राम दयासिंधु रे भिल्लटीफळें भक्तवत्सलें । सर्व सेवलीं दासप्रमळें चरणीं उध्दरी दिव्य सुंदरी । शापबंधनें मुक्त जो करी वेदगर्भ जो शिव चिंतितो । वानरां रिसां गूज सांगतो राघवीं बिजें रावणानुजे । करुनि पावला निजराज्य जें पंकजाननें दैत्यभंजने । दास पाळिलें विश्वमोहनें '''भावार्थ--''' कमळासारखे मुख असलेला ,राक्षसांचा विनाश करणाय्रा श्रीरामांना दीनबंधू ,दयासिंधु असे संबोधून संत रामदास श्रीरामाची महती सांगत आहेत .शबरीची उष्टी फळे ,दासा वर प्रेम करणाऱ्या भक्तवत्सल श्रीरामाने सेवन केली. आपल्या चरणस्पर्शाने अत्यंत सुंदर अशा अहिल्येचा गौतम ऋषींच्या शापातून मुक्तता करून उद्धार केला.रामचरणांचे नित्य चिंतन करतात अशा वानरसेनेशी श्रीराम हितगुज करतात.रावणबंधू बिभिषणावर कृपा करून श्री रामाने त्याला आपण जिंकलेले लंकेचे राज्य देऊन उपकृत केले. असे विश्वाला मोहिनी घालणारे श्रीराम, दासांचे पालन करतात असे रामदास म्हणतात. '''अभंग--132''' धांव रे रामराया। किती अंत पाहसी प्राणांत मांडला कीं, । नये करुणा कैसी पाहीन धणीवरी । चरण झाडीन केशीं नयन शिणले बा । आतां केधवां येसी मीपण अहंकारें । अंगी भरला ताठा विषयकर्दमांत । लाज नाही लोळता चिळस उपजेना । ऐसे जालें बा आतां मारुतिस्कंधभागीं । शीघ्र बैसोनी यावें राघवें वैद्यराजे । कृपाऔषध द्यावें दयेच्या पद्महस्ता । माझे शिरीं ठेवावें या भवीं रामदास । थोर पावतो व्यथा कौतुक पाहतोसी । काय जानकीकांता दयाळा दीनबंधो । भक्तवत्सला आतां '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास श्रीरामाला दयाळा, दीनबंधो भक्तवत्सला असे संबोधून धाव रे रामराया अशी विनवणी करीत आहेत .मीपणाच्या अहंकाराने मनामध्ये गर्व निर्माण झाला ,देहबुद्धीने विषयाच्या चिखलात लोळत असताना त्याची किळस वाटेनाशी झाली आहे.या संसारात अनेक व्यथा भोगाव्या लागत आहे.प्राणांतांच्या वेदना सहन कराव्या लागताहेत.वाट बघून नयन थकून गेले आहेत. आपली हाक ऐकून करुणाघन राघवानें मारुतीच्या खांद्यावर बसून व त्वरेनें दर्शन द्यावे अशी विनंती करून संत रामदास म्हणतात की त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी आपण धरणी वर लोळण घेऊन आपल्या केसांनी राम चरणधूळ झाडू.वैद्यराजे राघवाने दयेचा कमलकर मस्तकावर ठेवून कृपा औषध द्यावे व दासाला भव रोगातून मुक्त करावे. '''अभंग--133''' कंठत नाहीं सुटत नाहीं । पराधीनता भारी शोक सरेना धीर धरेना । अहंममता दु:खकारी दास म्हणे तो लोभें शिणतो । राघव हा अपहारी '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात की, दुःखकारी अहंमन्यता व अनावर लोभ याने आपण पराधीन बनलो आहोत .ही पराधीनता सहन करवत नाही ,सरत नाही व धीर धरवत नाही.केवळ दुःखाचे अपहरण करणारा राघवच यांतून सुटका करू शकतो. '''अभंग--134''' कल्याण करीं देवराया । जनहित विवरीं तळमळ तळमळ होत चि आहे । हे जन हातीं धरीं अपराधी जन चुकतचि गेले । तुझा तूंचि सांवरीं कठीण त्यावरि कठीण जालें ।आतां न दिसे उरी कोठें जावें काय करावें । आरंभली बोहरी दास म्हणे आम्हीं केलें पावलों । दयेसि नाहीं सरी '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास रामरायाला जनहिताचा विचार करून त्यांचे कल्याण करण्यासाठी आळवीत आहेत.सतत चुकत जाणार्‍या अपराधी लोकांना मदत करण्याची विनंती करीत आहेत. संत रामदास म्हणतात परिस्थिती अधिकाधिक कठीण बनत आहे. कोठे जावे काय करावे हे कळेनासे झाले आहे. जीवाची तळमळ होत आहे.म्हणून मदतीसाठी याचना करीत आहेत.राघवाने अज्ञानी लोकांना सावराव योग्य मार्ग दाखवावा कारण रामाच्या दयेची सर कशालाच येणार नाही. '''अभंग--135''' रामा हो जय रामा हो । पतितपावन पूर्णकामा हो नाथा हो दिनानाथा हो ।तुमचे चरणीं राहो माथा हो बंधु हो दीन बंधु हो । रामदास म्हणे दयासिंधु हो '''भावार्थ--''' श्रीराम हे सर्व कामना पूर्ण करणारे पतितपावन आहेत. ते दिनानाथ असून त्यांच्या पायावर आपण माथा ठेवत आहोत. ते दीनबंधू, दया सिंधू आहेत. त्यांचा जयजयकार असो. अशी रामस्तुती संत रामदासांनी या अभंगात केली आहे. '''अभंग--136''' जिवींची जीवनकळा सहसा न धरी माइक माळा वो नादबिंदु कळा त्याहीवरती जिची लीळा वो तारी दीन जनांला शम विषम दु:खानळा वो हरी निर्भ्रममंडळा दावी निजात्मसुखसोहळा वो योग्यांची माउली ऐक्यपणेंविण वेगळी वो सर्वरुपी संचली पाहतां देहबुध्दि वेगळी वो नवचे हे वर्णिली परादि वाचा पारुषली वो अभिन्नभावें भली दासें नयनेविण देखिली वो '''भावार्थ--''' परमात्म्याशी एकरूप होण्याची कला शिकलेला भक्त गळ्यात रुद्राक्षाच्या माळा घालून भक्तीचे खोटे प्रदर्शन करीत नाही. नाद बिंदु कला लोकांच्या दुःखाचा अग्नी शांतवून दीनांचे रक्षण करते व भक्तांचा भ्रम घालूवून आत्मरुपाचा सुख सोहळा दाखवते. त्याता एकपणा साधता न आल्यास योग्यांची माऊली वेगळी रहाते.योग्यांची माऊली सगळीकडे भरून राहिली आहे असा बोध होताच देहबुध्दी वेगळी होते या अनुभवाचे वर्णन केवळ परावाणीतच करणे शक्य आहे. आत्म भावाने एकरूप झालेल्या रामदासांना रामरूप नयना शिवाय केवळ अंतर्दृष्टीने बघता आले असे रामदास म्हणतात. '''अभंग--137''' रे मानवा उगीच आमुची जिणी । आम्हा ध्यानीं भेटीची शिराणी नरापरिस वानर भले । जिहीं डोळां राम देखियेले ज्यासी रघुराज। हितगुज बोले । कोण्या भाग्यें भगवंत भेटले रामीं मिनले ते असो नीच याती । त्यांच्या चरणाची वंदीन माती नित्य नव्हाळी गाउनि करुं किती । तेणे रघुनाथीं उपजेल प्रीती रामीरामदास म्हणे ऐका करु । यारे आम्ही तैसाचि भाव धरुं भक्तिप्रेमाचा दाऊं निर्धारु । तेणें आम्हां भेटेल रघुवीरु भावार्थ-- संत रामदास या अभंगात म्हणतात की नरापेक्षा वानर चांगले ज्यांनी स्वतःच्या डोळ्यांनी रामाचे दर्शन घेतले ज्या वासरांवर श्रीरामाने विश्वास ठेवून त्यांच्याशी हितगुज केल, युद्धाच्या योजना आखल्या.कोणत्या भाग्याने त्यांना भगवंताच्या भेटीचा लाभ झाला असा प्रश्न विचारून संत रामदास म्हणतात परमात्म्याशी भक्तिभावाने एकरूप झालेले वानर निच योनीतले असले तरी आपण त्यांच्या चरणांची धूळ मस्तकी लावून वंदन करू. त्यांची स्तुती पर गीते गात राहू की ज्यामुळे रघुनाथाचे भक्तिप्रेम उपजेल. रामदास शेवटी म्हणतात आपणही त्या वानरासारखा भक्तिभाव धरून भक्तिप्रेमाचा निर्धार करूं की ज्यामुळे आपल्याला श्रीरामाच्या भेटीचा प्रसाद मिळेल. '''अभंग--138''' पूर्ण ब्रह्म होय गे । वर्णूं मी आतां काय गे नंद ज्याचा बाप त्याची । यशोदा ती माय रे क्षीरसागरवासी गे । लक्ष्मी त्याची दासी गे अर्जुनाचे घोडे धुतां । लाज नाही त्यासी ग अनाथाचा नाथ गे । त्याला कैसी जात गे चोख्यामेळ्यासंगें जेवी । [[दही]]दूध भात गे नंदाचा जो नंद गे । सर्व सुखाचा कंद गे रामदास प्रेमें गाय । नित्य त्याचा छंद गे '''भावार्थ--''' जो केवळ पूर्णब्रह्म म्हणून ओळखला जातो त्याचे वर्णन शब्दांनी करणे शक्य नाही.नंदराजा त्याचे पिता आणि यशोदा माता आहे तो क्षीरसागरात रहात असून प्रत्यक्ष लक्ष्मीच्या स्वामी असूनही अर्जुनाचा सारथी बनून त्याच्या घोड्यांचा खरारा करतो त्यात त्याला कोणताही कमीपणा वाटत नाही.जातीपातीचा कोणताही भेद भाव न करता तो केवळ अनाथांचा नाथ आहे.तो चोखामेळ्या सारख्या आपल्या आवडत्या भक्ताबरोबर दही दूध भाताचे जेवण करतो. नंदाचा नंदन असून त्याच्या सर्व सुखाचा कंद आहे.संत रामदास म्हणतात आपणास त्याचा नित्य छंद असून त्याचे नाव आपण प्रेमाने गात असतो. '''अभंग--139''' वय थोडें ठाकेना तीर्थाटन । बुध्दि थोडी घडेना पारायण एका भावें भजावा नारायण । पुढें सहजचि सार्थकाचा क्षण दास म्हणे भजनपंथ सोपा । हळूहळू पावसी पद बापा कष्ट करुनी कायसा देसि धांपा । रामकृपेनें अनुभव सोपा '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास सांगतात की ,भक्तिभावाने नारायणाचे भजन करावे त्यामुळे जीवनाचे सार्थक करणारा क्षण सहज येतो.भजन पंथ हा आचरणास अगदी सोपा आहे.या मार्गाने गेल्यास यथावकाश मुक्ती सहज प्राप्त होते. असे म्हणतात बालवयात तीर्थयात्रा करणे शक्य नाही बुद्धी अल्प असल्याने धार्मिक ग्रंथांची पारायणे होऊ शकत नाहीत.या गोष्टींसाठी कष्ट करून मन व बुद्धी थकवण्यापेक्षा भजन मार्गाने गेल्यास राम कृपेचा सहजच अनुभव येतो. '''अभंग--140''' रामाची करणी । अशी ही पहा दशगुणें आवरणोदकीं । तारियली धरणी सुरवर पन्नग निर्मुनियां जग । नांदवी लोक तिन्ही रात्रीं सुधाकर तारा उगवती । दिवसां तो तरणी सत्तामात्रें वर्षति जलधर । पीक पिके धरणी रामदास म्हणे आपण निर्गुण । नांदे ह्रदयभुवनीं '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास श्रीरामाचे महात्म्य वर्णन करीत आहेत. समुद्राने वेढलेली धरणी श्रीरामाने तारली आहे. देव, मानव , पन्नग यांची निर्मिती करून स्वर्ग पृथ्वी पाताळ या तिन्ही लोकांचे पालन करीत आहेत. रात्री चंद्र तारे व दिवसा सूर्य आपल्या तेजाने प्रकट करीत आहेत. श्रीरामाच्या सत्तेने मेघ वर्षाव करतात व धरतीवर पिके पिकतात. संत रामदास म्हणतात असा हा निर्गुण परमात्मा सर्वांच्या ह्रदयांत नांदत आहे. '''अभंग--141''' कृपा पाहिजे । राघव कृपा पाहिजे मन उदासिन इंद्रियदमन । तरिच लाहिजे निंदक जनीं समाधानी । तरिच राहिजे दास निरंतर नीच उत्तर । तरिच साहिजे '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास राघवाची कृपा पाहिजे असे म्हणतात.मनातील विषय वासनांचा निरास होऊन मन उदासीन होण्यासाठी, इंद्रियांवर संयम ठेवून त्यांचे दमन करण्याची शक्ती येण्यासाठी,निंदा करणाऱ्या लोकांमध्ये राहून सुद्धा समाधानी वृत्तीने जगण्यासाठी, लोकांनी केलेली निंदा हेटाळणी सहन करण्याची सहनशीलता येण्यासाठी ,रामाची कृपा पाहिजे असे संत रामदास सांगतात. '''अभंग--142''' नामचि कारण रे । महाभय नामें निवारण रे नामें होय चित्त शुध्दि । नामें होय दृढ बुध्दि नामें महा दोष जाती । पुढें संताची संगति रामदास सांगे खूण । नाम सिध्दांचें साधन '''भावार्थ--''' संत रामदासांनी या अभंगात नामाचा महिमा सांगितला आहे. मृत्युचें महाभय निवारण करण्यासाठी,चित्त शुद्ध होऊन बुद्धी दृढ होण्यासाठी, संतांची संगती मिळवून महा दोषांचे निवारण होण्यासाठी नाम हेच एकमेव साधन आहे संत रामदास सांगतात की,रामनाम हे सिद्धांचे साधन आहे. अखंड रामनामाचा जप ही सिध्दांची खूण आहे. '''अभंग--143''' श्रीगुरुंचे चरणकंज हृदयीं स्मरावें निगमनिखिल साधारण । सुलभाहुनि सुलभ बहू इतर योग याग विषमपथीं कां शिरावें नरतनु दृढ नावेसी । बुडवुनी अति मूढपणें दुष्ट नष्ट सुकर-कुकर तनू कां फिरावें रामदास विनवि तुज । अझुनि तरी समज उमज विषयवीष सेवुनियां फुकट कां मरावें '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास गुरु भक्तीचा महिमा सांगताहेत. वेद ,वेदांत ,योग ,याग या कठीण मार्गांचा अवलंब करण्यापेक्षा अत्यंत सहज सोपा असा गुरु वचनावर दृढ विश्वास ठेवून,गुरु चरणांचा आश्रय घ्यावा. संसारसागर तरून जाण्यासाठी नरदेहाची बळकट नौका लाभली असताना मूर्खपणाने तिला विषय वासनेत बुडवून नीच योनींत जाण्याचा धोका पत्करू नये.संत रामदास विनंती करीत आहे की आपण हे समजून घेऊन त्याप्रमाणे वागले पाहिजे. '''अभंग --144''' त्रिविध तापहारक हे गुरुपाय ।भवसिंधूसि तारक हे गुरुपाय स्वात्मसुखाचें बीज हे गुरुपाय । ज्ञानाचें निजगुज हे गुरुपाय भक्तिपंथासि लाविती हे गुरुपाय ।नयनिं श्रीराम दाविती हे गुरुपाय सहज शांतीचें आगर हे गुरुपाय ।सकल जीवासी पावन हे गुरुपाय '''भावार्थ''' आध्यात्मिक ,आधिभौतिक, आधिदैविक या त्रिविध तापां पासून सुटका करणारे ,संसार सागरातून तारून नेणारे हे गुरुचरण आहेत.गुरु चरण हे आत्मसुखाचे बीज असून ज्ञानाचे भांडार आहे.साधकांना भक्ती पंथाला लावणारे, डोळ्यांना श्रीरामाचा साक्षात्कार घडवणारें गुरुचरण शांतीचे आगर व कृपेचे सागर आहेत.सकल जीवांना पावन करणारे गुरुचरण रामदासांचे जीवन आहे ,असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--145''' आतां तरी जाय जाय जाय । धरिं सद्गुरुचे पाय संकल्प विकल्प सोडूनि राहें । दृढ धरुनियां पाय पाय पाय नामस्मरण ज्या मुखीं नाहीं । त्याणें वांचुनी काय काय काय मानवतनु ही नये मागुती । बरें विचारुनि पाहें पाहें पाहें आत्मानात्म विचार न करितां व्यर्थ प्रसवली माय माय माय सहस्र अन्याय जरी त्वा केले । कृपा करिल गुरुमाय माय माय रामदास म्हणे नामस्मरणें । भिक्षा मागुनि खाय खाय खाय '''भावार्थ--''' ज्यांच्या मुखात राघवाच्या नामाचा जप नाही त्याचे जीवन व्यर्थ होय.मानव जन्म हा परत परत मिळणार नाही तो दुर्लभ आहे. या जन्मात आत्मा व अनात्मा अविनाशी व विनाशी यांचा विचार केला नाही तर हा जन्म मातेला कष्ट देणारा, व्यर्थ ठरतो. साधकाचे हजार अपराधांना गुरुमाऊली क्षमा करते व त्याच्यावर कृपा करते. नामस्मरण करून भिक्षा मागून खाल्याने सुद्धा जीवनाचे सार्थक होईल असे संत रामदास सांगतात. आत्‍ताच बोध घेऊन मनातील सर्व भेदाभेद ,संशय ,संकल्प-विकल्प यांचा त्याग करून गुरुंना शरण जावे, त्यांचे पाय धरावे '''अभंग--146''' करीं सीताराम मैत्र । होईल देह तुझा पवित्र वरकड भिंतीवरील चित्र । का भुललासी कांरे बैसलास निश्चळ । करशिल अनर्थास मूळ सांडुनी विश्रांतीचे स्थळ कां भुललासी मुख्य असू द्यावी दया । नाहीतर सर्व हि जाईल वायां मिठी घाली रामराया । कां भुललासी करशिल डोळ्याचा अंधार । पाहें जनासी निर्वैर सांडीं धन संपत्तीचे वारें । कां भुललासी रामदासाचें जीवन । तू कां न करिसी साधन राम तोडिल भवबंधन ।कां भुललासी '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास सितारामशी सख्य म्हणजे मैत्री जोडण्यास सांगत आहेत .त्यामुळे साधकाचा देह पवित्र होईल असे ते म्हणतात.बाह्यजगातील कल्पनेच्या चित्रांना भुलून निश्चल बसणे हे अनर्थाचे मूळ आहे.रामचरण हे अंतिम विश्रांतीचे ठिकाण आहे.धन संपत्तीचा मोह सोडून देऊन कुणाशीही वैरभाव न ठेवता दया पूर्ण व्यवहार असावा, नाहीतर या सर्व गोष्टी वाया जातील. श्रीराम हे रामदासांचे जीवन आहे त्यासाठी साधना केल्यास श्रीराम हे संसाराचे बंधन तोडून टाकतील. '''अभंग--147''' सुखदायक गायक नेमक साधक तो असावा हरिभक्त विरक्त संयुक्त विवेकी तो भजावा '''भावार्थ--''' सुरेल सुखदायक गायन करणारा गायक , अखंडपणे साधना करणारा साधक, विवेक आणि वैराग्य असलेला हरिभक्त यांचे भजनी लागावे असे संत रामदास या अभंगात सांगतात. '''अभंग--148''' प्रपंच दु:खाचा द्रुम । वाढला चुंबित व्योम तेथें पाहती संभ्रम । सुखाची फळें सदा फळ आभासे । पाड लागला दिसे परि तो निष्फळ भासे ।पाहतां देठी तयावरी दोनी पक्षी ।एक उदास उपेक्षी येर तो सर्वत्र भक्षी । परि न धाये सेवितां तयाची छाया । तापली परम काया तरी ही बैसती निवाया । आत्मरुप प्राणी रामी रामदासी लक्ष । तोचि जाला कल्पवृक्ष सेवी सज्जन दक्ष । स्वलाभे पूर्ण '''भावार्थ--''' प्रपंच हा दुःखाचा झपाट्याने वाढणारा गगनचुंबी वृक्ष आहे. त्याला सुखाची फळे लागतील हा केवळ भ्रम आह. त्यावर फळे आल्याचा भास निर्माण होतो ती पाडाला लागली आहेत असेही वाटते.परंतु मुळात बघितले तर तो निष्फळ आह. या झाडावर दोन पक्षी वस्ती करून आहेत. एक अत्यंत उदासीन असून पूर्णपणे निरपेक्ष आहे. दुसरा पक्षी कडू-गोड सर्वच फळे सेवन करतो व त्याचे कशानेच समाधान होत नाही. या वृक्षाच्या सावलीचा आश्रय घेणारे दुःखाने होरपळून निघतात. तरीही आत्मरूप प्राणी त्याचा निवारा शोधतात.संत रामदास म्हणतात या वृक्ष संत जणांसाठी तो कल्पवृक्ष होतो व त्यांना त्याचा पूर्ण लाभ मिळतो. '''अभंग--149''' ज्ञान पवाड पवाड गगनाहुनी वाड । मुक्ति जाड रे जाड रे अत्यंतचि जाड भक्ति गोड रे गोड रे मुक्तिहुनी गोड। पुरे कोड रे कोड रे नाही अवघड दास म्हणे रे म्हणे रे दास्यत्व करावें। भक्तियोगे रे योगे रे जन उध्दरावे दया देवाची देवाची सर्वत्रीं पुरावें वृत्ति संमंधें संमंधें कांहींच नुरावें '''भावार्थ--''' अज्ञान हे आकाशासारखे असीम ,अनंत आहे.मुक्ती अतिशय बळकट आहे पण भक्ति ही मुक्तीपेक्षा गोड आहे. अत्यंत सहज साध्य व सर्व अपेक्षा पूर्ण करणारी आहे संत रामदास म्हणतात ,श्री रामाचे दास्यत्व करावे आणि भक्ती भावाने लोकांचा उद्धार करावा.देवाची दया सर्वांना मिळावी कुणीही उपेक्षित राहू नये. '''अभंग--150''' नाना पिकाची भोय । वाहिल्याविण जाय शोधल्याविण उपाय । व्यर्थचि होय नाना औषधें घेतो । पथ्य न करितो तैसा वचनें करितो । परि वर्तेना तो रामदास म्हणे । भीकचि मागणें आणि वैभव सांगणें । तैसें बोलणें '''भावार्थ--''' पीक येण्यासाठी बी पेरले पण त्याची योग्य निगराणी केली नाही तर सर्व काही व्यर्थ जाते. रोग निवारण्यासाठी अनेक औषधे घेतली परंतु पथ्य सांभाळले नाही त्याप्रमाणेच स्वतःच्या वैभवाच्या गोष्टी बोलणारा भीक मागून जगू लागला. संत रामदास म्हणतात प्रत्यक्ष करणे शिवाय बोलणे व्यर्थ आहे. उपाय शोधल्याशिवाय सर्व प्रयत्न वाया जातात. '''अभंग--151''' जना जन पाळिताहे वृध्दा बाळपण बाळा वृध्दपण । अंतर शोधुनि पाहें श्रेष्ठ कनिष्ठा कनिष्ठ श्रेष्ठां । उसिणें फिटत जाय जग जगाचें जीवन साचें । कर्ता तो करिताहे एका पाळितो पाळुनि घेतो । दोंहिकडे फिरताहे अंतरवासी देव विलासी । दास समजत राहे '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास जगरहाटी बद्दल बोलत आहेत. जीवनात वार्धक्यामुळे शक्तीचा ह्रास होतो व त्यांना बालकासारखे काहीसे परावलंबित्व येते.बालपणातून तारुण्यात कडे जाताना शक्तीची वृद्धी होते व पुढे परत वृद्धपण.अशाप्रकारे श्रेष्ठाला कनिष्ठ पणा व कनिष्ठाला श्रेष्ठपणा प्राप्त होतो. '''अभंग--152''' काय पाहों मी आतां । रुप न दिसे पाहतां खूण न ये सांगतां रे रामा दृश्य पाहतां डोळा । वाटतो सोहळा त्याहूनि तू निराळा रे रामा ज्ञान हातासी आलें । त्याचें विज्ञान जाले तेंहि नाहीं राहिलें रे रामा दासें घेतली आळी । पावावें ये काळीं सगुणरुपें सांभाळीं रे रामा '''भावार्थ--''' या दृश्य जगाच्या सोहळा पहाताना वाटते की,राम याहून वेगळा आहे.असे ज्ञान झाल्यानंतर विचारांती ज्ञानाचे विज्ञान झाले पण तेही पंचभौतिक विश्वांत विलीन झाले. संत रामदास म्हणतात आता श्री रामांनी कृपा करावी व आपणांस सगुण रूपात दर्शन द्यावे. '''अभंग--153''' चालत नाहीं बोलत नाहीं । हालत नाहीं तो निरंजन दिसत नाहीं भासत नाहीं । नासत नाहीं तो निरंजन करीत नाहीं धरीत नाहीं । हरीत नाहीं तो निरंजन नामचि नाहीं रुपचि नाहीं । चंचळ नाहीं तो निरंजन निर्मळ जो तो निश्चळ जो तो । दासचि होतो तो निरंजन '''भावार्थ--''' या अभंगात संत रामदास निरंजनाच्या स्वरुपाचे वर्णन करीत आहेत.न चालणारा, न बोलणारा ,न हलणारा, डोळ्यांना न दिसणारे असे निरंजनाचे स्वरूप आहे.ज्याला नाम नाही जो निराकार आहे निर्मळ असून तो निश्चळ आहे. जो सर्व काही करीत असूनही अकर्ता आहे. सर्वसत्ताधीश असूनही केवळ साक्षीरूपाने आहे असे सर्वस्वी निरपेक्ष उदासीन वृत्तीने रामरुपाशीं एकरूप झालेले रामाचे दास हे निरंजनाचे स्वरूप आहे. '''अभंग--154''' देखिला रे देव देखिला रे । ज्ञानें भक्तिचा रस चाखिला रे विश्वामध्यें विस्तारला । भावें भक्तांसी पावला भक्तिलागीं लांचावला । भक्ता पद देतसे जगामध्यें आहे ईश । म्हणोनि बोलिजे जगदीश जयाचेनि सुंदर वेश । नाना रुपें शोभती जनीं श्रोता वक्ता होतो । तोचि देखतो चाखतो वृत्ती सकळांच्या राखतो। मनीं मन घालुनी ज्ञानी ज्ञाने विवरला । एक त्रैलोक्यीं पुरला धन्य धन्य तो एकला । नाना देह चाळवी सर्व करितो दिसेना । एके ठायी हि वसेना जवळीच निरसेना । दास म्हणे तो गे तो '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात आज ज्ञानाने भक्तीचा रस चाखला कारण देव भक्तांच्या भक्तीभावाला पावला व विश्वातील सर्व ठिकाणी स्वरूपानें विलसू लागला. भक्तिप्रेमामुळे वेडा होऊन त्याने स्वपद भक्तांना अर्पण केले.जगात राहणारा ईश म्हणजे जगदीश. या देवानें अनेक रूपे, अनेक वेष धारण केले.जनांमध्ये बसून ऐकणारा श्रोता तोच असतो आणि बोलणारा वक्ता ही त्याचेच रूप.तो अनेक गोष्टी बघतो आणि अनेकविध पदार्थांचा रस चाखतो. सर्वांच्या अंतरंगात प्रवेश करून त्यांच्या वृत्तींशी एकरूप होतो . स्वतःच [[ज्ञानेश्वर]] बनून ज्ञानाचे विवरण करतो.एकटा असूनही सर्व देहांना आत्मरूपाने चालवतो.सर्व काही करीत असूनही एका स्थळी दिसत नाही रामदास म्हणतात तोच तो आज देवरुपाने आपल्याला दिसला. '''अभंग--155''' सर्वा अंतरीं आत्माराम । विश्रामधाम मध्यें आडवा आला भ्रम । देहसंभ्रम यम नियम दम । नित्य प्राणायाम आगमनिगम । संतसमागम ठायी पडेना वर्म । उभे राहिलें कर्म सदा नित्य नेम । वाची सहस्रनाम दास म्हणे राम । आहे पूर्ण काम '''भावार्थ--''' सर्वांच्या अंतर्यामी असणारा आत्माराम हा सर्व जीवांचे विश्रांतीचे स्थान आहे असे असूनही देहबुद्धी मुळे मनामध्ये संशय विकल्प निर्माण होऊन या विश्वासाला तडा जातो. माणूस यम,नियम प्राणायाम या साधनेच्या मागे लागतो. वेद,पुराणे ,संतवचने यातून वर्म शोधण्याचा प्रयत्न करतो. काही वेळा कर्मकांडांचा आश्रय घेतो.अनेक प्रकारच्या उपासना ,उपास-तापास ,व्रते करतो विष्णुसहस्त्रनाम तर कोणी शिवलीलामृताची पारायणे करतो.संत रामदास म्हणतात श्रीराम हे सर्व कामना पूर्ण करणारे आहेत. '''अभंग --156''' संसारीं संतोष वाटला । देव भेटला, मोठा आनंदु जाला सुखसागर उचंबळे । जळ तुंबळे, दु:खसिंधु निमाला सेवकासी ज्ञान दीधलें । काम साधलें देवदर्शन जालें आत्मशास्त्रगुरुप्रत्ययें । शुध्द निश्चयें ऐसें प्रत्यया आलें देवचि सकळ चालवी । देह हालवी, अखंडिताची भेटी उत्तम सांचला संयोग । नाहीं वियोग, अवघ्या जन्माशेवटीं दास म्हणे दास्य फळलें । सर्व कळले,ज्ञानें सार्थक जालें सार्थकचि जन्म जाला । मानवी भला ,परलोकासी नेला '''भावार्थ--''' या अभंगात रामदास म्हणतात भक्ताला देव दर्शनाचा लाभ झाला.त्याला ज्ञानाचा लाभ झाला. कामना पूर्ण झाली. गुरू वचनाचा प्रत्यक्ष अनुभव आला. आत्माराम अंतर्यामी राहून हा देह चालवतो असा दृढ निश्चय झाला. जीवा शिवाची अखंड भेट झाली.त्याचा वियोग कधीच संभवत नाही.संत रामदास म्हणतात देव भेटल्यामुळे मनाला संतोष वाटला. दुःख पूर्णपणे विलयास गेले.आनंद सुख सागर उचंबळून आला.आत्तापर्यंतच्या सेवेचे उत्तम फळ मिळाले. आत्मज्ञाना मुळे जन्माचे सार्थक झाल. इहलकी व परलोकी कल्याण झाले. '''अभंग--157''' होते वैकंठीचे कोनीं । शिरले अयोध्याभुवनी लागे कौसल्येचे स्तनीं । तेंचि भूत गे माय जातां कौशिकराउळीं । अवलोकिली भयंकाळीं ताटिका ते छळूनि मेली । तेंचि भूत गे माय मार्गी जातां वनांतरीं । पाय पडला दगडावरी पाषाणाची जाली नारी । तेंचि भूत गे माय जनकाचे रंगणीं गेलें । शिवाचें धनु भंगिलें वैदेही अंगीं संचरलें । तेंचि भूत गे माय जेणें सहस्त्रार्जुन वधिला । तोहि तात्काळचि भ्याला धनु देऊनि देह रक्षिला । तेंचि भूत गे माय पितयाचे भाकेसी । कैकयीचें वचनासी चौदा संवत्सर तापसी । अखंडवनवासी सांगातीं भुजंग पोसी । तेंचि भूत गे माय सुग्रीवाचें पालन । वालीचें निर्दालन तारी पाण्यावरी पाषाण । तेंचि भूत गे माय रक्षी भक्त बिभीषण । मारी रावण कुंभकर्ण तोडी अमरांचें बंधन । तेंचिभूत गे माय वामांगीं स्त्रियेसी धरिलें। धावूनि शरयूतीरा आलें तेथें भरतासी भेटलें । तेंचि भूत गे माय सर्व भूतांचें हृदय । नांव त्याचें रामराय रामदास नित्य गाय । तेंचि भूत गे माय '''भावार्थ--''' वैकुंठवासी विष्णूंनी त्रेतायुगात श्री रामाचा अवतार घेतला. कौसल्या राणीच्या पोटी राम जन्म झाला. विश्वामित्र ऋषींच्या आज्ञेवरून ताटकेचा त्याने वध केला.वनामध्ये मार्गक्रमण करताना गौतम ऋषींची पत्नी अहिल्या, तिचा उद्धार केला.जनक राजाच्या नगरीत शिवधनुष्याचा भंग करून जानकीला स्वयंवरात वरले. पराक्रमी परशुरामाने सहस्त्रार्जुनाचा वध केला पण श्रीरामाला घाबरून धनुष्य देऊन आपल्या प्राणांचे रक्षण केले. आपला पिता ,राजा दशरथाला कैकयीच्या वचनातून मुक्त करण्यासाठी वनवास पत्करला.14 वर्षे शेषावतार लक्ष्मणाबरोबर वनवास भोगला.सुग्रीवाला न्याय देण्यासाठी वालीचा वध केला. सागरावर पाषाण टाकून सेतू बांधून लंकेत प्रवेश करून,रावण, कुंभकर्णाला मारून देवांना बंधनातून मुक्त केले बिभिषणाचे रक्षण करून लंकेचे राज्य त्याला परत दिले.अयोध्येस परत येऊन भरताला भेटले.रामायणातील या सर्व घटनांचा उल्लेख करून संत रामदास म्हणतात सर्व प्राण्यांचे हृदय त्याचे नाव रामराव. म्हणजेच रामदासांचा स्वामी आत्माराम. '''अभंग--158''' आम्ही काय कुणाचें खातो तो राम आम्हांला देतो बांधिले घुमट किल्ल्याचे तट ।तयाला फुटती पिंपळवट नाहीं विहीर आणि मोट । बुडाला पाणी कोण पाजीतो खडक फोडितां सजिव रोडकी । पाहिली सर्वांनीं बेडकी सिंधु नसतां तियेचें मुखीं । पाणी कोण पाजीतो नसतां पाण्याचे बुडबुडे । सदासर्वदा गगन कोरडें दास म्हणे जीवन चहुकडे । घालुनी सडे पीक उगवीती '''भावार्थ--''' देवळाचे घुमट, किल्ल्याचे तट येथे पिंपळाचे रोपटे उगवतात.तेथे पाण्याची विहीर मोट नसताना त्यांना पाणी मिळते.खडक फोडताना आत मध्ये जिवंत बेडकी दिसते. तिच्या मुखात पाणी कोण घालतो.आकाशात पाण्याचे बुडबुडे कधी दिसत नाही ते कोरडे असूनही चहूंकडे पाण्याचे सडे घालून पिक उगवतं.संत रामदास म्हणतात ही सगळी रामाची किमया आहे. श्रीराम सर्वांना अन्नपाणी पुरवतो. '''अभंग--159''' आम्हा तुम्हा मुळीं जाली नाही तुटी तुटीविण भेटी इच्छितसां सर्वकाळ तुम्ही आम्ही एके स्थळीं वाया म़गजळीं बुडों नये जवळीच आहे नका धरुं दुरी बाह्य अभ्यंतरीं असोनियां लावू नये भेद मायिकसंबंधीं रामदासीं बोधीं भेटी जाली '''भावार्थ--''' संत रामदास म्हणतात देव भक्तांची कधी ताटातूट होत नाही तेव्हां भेट होण्याचा प्रश्नच नाही. सर्वकाळ देव आणि भक्त एकाच ठिकाणी असताना भेटीसाठी तळमळणे म्हणजे मृगजळाच्या पाण्यात बुडण्याची कल्पना करण्यासारखे आहे. भक्ताच्या मनात आणि जनात देवच भरून राहिलेला आहे देवाने आपल्याला दूर करू नये अशी विनंती संत रामदास आपल्या स्वामीला करतात. '''अभंग--160''' माझी काया गेली खरें । मी तों आहे सर्वांतरें ऐका स्वहित उत्तरें । सांग़इन राहा देहाच्या विसरें । वर्तो नका वाईट बरें तेणें भक्तिमुक्तिची द्वारें । चोजवती बुध्दि करावी स्वाधीन । मग हें मजूर आहे मन हेंचि करावें साधन । दास म्हणे '''भावार्थ--''' आपण देहाने जरी हे जग सोडून गेलो तरी सर्वांच्या अंतरात राहून हिताचे बोल सांगत राहीन असा दिलासा संत रामदास आपल्या शिष्यांना देत आहेत. देहबुद्धी सोडून देऊन आत्म बुद्धीने वागावे त्यामुळे भक्ती मुक्तीची दारे उघडतात.बुद्धी जेव्हा स्वाधीन होते तेव्हा मन बुद्धीची चाकरी करू लागते. हे साधन करावे असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग--161''' सदा सर्वदा योग तुझा घडावा तुझें कारणीं देह माझा पडावा उपेक्षू नको गूणवंता अनंता रघूनायका मागणें हें चि आतां '''भावार्थ--''' हा शेवटचा अभंग म्हणजे संत रामदासांनी केलेली रघुनायका ची प्रार्थना आहे. चारच छोट्या ओळींची ही प्रार्थना मन आकर्षित करते. सदा सर्वदा आपणांस रामाचा योग घडावा ,रामाचा कार्यासाठी हा देह कारणी लागावा, गुणवंत अनंत राधवानें आपली उपेक्षा करू नये हे एकच मागणे ते रघुनायका कडे मागतात. '''अभंग ---162''' दृढ होतां अनुसंधान । मन जाहलें उन्मन पाहों जातां माया नासे ।द्वैत गेलें अनायासें होतां बोधाचा प्रबोध । जाला शब्दाचा नि:शब्द ज्ञान विज्ञान जाहलें ।वृत्ति निवृत्ति पाहिलें ध्यानधारणेची बुध्दि । जाली सहजसमाधि रामरामदासी वाच्य । पुढें जालें अनिर्वाच्य '''भावार्थ ---''' रामचरणाशी मन एकाग्र होतांच मनाचे उन्मन होते म्हणजेमन अधिक उन्नत होते .मी तू पणा विलयास जातो.संसाररुपी माया विरून जाते. मनाला झालेल्या ज्ञानाचे अनुभवात रुपांतर होते पण त्या अनुभवाचे वर्णन करण्यास शब्दच सापडत नाही.ज्ञानाचे विज्ञान होऊन वृत्तिची निवृत्ति होते.ध्यानधारणेची पुढील पायरी म्हणजे सहज समाधी अवस्था प्राप्त होते.संत रामदास म्हणतात कीं, जे बोलून व्यक्त करायचे ते पुढे अनिर्वाच्य होते.रामरुपाशी एकरूप होण्याचा हा अनुभव शब्दांनी व्यक्त करता येत नाही. '''अभंग--163''' ज्ञानेविण जे जे कळा । ते तें जाणावी अवकळा ऐसें भगवंत बोलिला ।चित्त द्यावें त्याच्या बोला एक ज्ञानची सार्थक । सर्व कर्म निरर्थक दास म्हणे ज्ञानेविण ।प्राणी जन्मला पाषाण '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास ज्ञानाची महती सांगत आहेत.ज्ञानाशिवाय जे जे प्रयत्न ते सर्व विफल होत,असे प्रत्यक्षभगवंतांनी सांगितले आहे आणि हे बोल चित्तात धारण केलेपाहिजे.ज्ञानामुळे सर्व कर्माचे सार्थक होते, त्या शिवाय सर्वनिरर्थक होय.संत रामदास म्हणतात ज्ञानविहीन प्राणी म्हणजे केवळ पाषाण होय. '''अभंग ---164''' पतित म्हणिजे वेगळा पडिला । पावन तो जाला एकरुप एकरूप देव अरूप ठायींचा । तेथें दुजा कैंचा कोण आहे कोण आहे दुजा स्वरूपीं पाहतां । विचारें राहतां सुख आहे सुख आहे मूळ आपुलें शोधितां। मनासी बोधितां रामदास '''भावार्थ---''' रामापासून जो अलग झाला तो पतित व परमात्याशी जो एकरूप झाला तो पावन झाला.म्हणुनच परमात्म्याला पतितपावन म्हणतात.देव आणि भक्त जेव्हां एकरूप होताततेव्हां तेथे दुजेपणाचा लोप होतो.देव हे भक्ताचे मूळ स्वरूपआहे या विचारांत सतत रममाण होऊन राहणे यातच खरे सख आहे.आपण कोठून आलो व आपल्या जीवनाचे प्रयोजनकाय याचा बोध करुन घेण्यातच आपल्या जीवनाचे सार्थक आहे असे संत रामदास स्वप्रचिती घेऊन सांगत आहेत. '''अभंग---165''' ज्याचेनि जितोसी त्यासी चुकलासी । व्यर्थ कां जालासी भूमिभार भूमिभार जिणें तुझें गुरूविणे। वचनें प्रमाणें जाण बापा जाण बापा गुरूविण गति नाहीं । पडसी प्रवाहीं मायाजाळीं मायाजाळी व्यर्थ गुंतलासी मूढा । जन्मभरी ओढा ताडातोडी कांही ताडातोडी काही राम जोडी। आयुष्याची घडी ऐसी वेंचीं ऐंसी वेंचीं बापा आपुली वयसा । दास म्हणे ऐसा काळ घाली '''भावार्थ----''' संत रामदास या अभंगात सद्गुरूचा महिमा वर्णन करीतआहेत.ज्याच्यामुळे हा जीवन प्रवाह सुरळीत चालला आहे त्याचेच स्मरण करायला विसरणे म्हणजे जीवन व्यर्थ घालवणे होय.भूमिभार होऊन जगणे आहे.गुरूकृपेशिवायजीवन निरर्थक आहे हे वचन प्रमाणभूत आहे.सद्गुरूशिवायजीवनाला गती नाही कारण संसाराच्या मायारूपी बंधनापासून सुटण्याचा गुरूकृपा हाच एक मार्ग आहे.याचाविचार न करता आपण अविचाराने या मायाजाळांत गुंतून पडतो आणि सगळा जन्म ओढाताणित व्यर्थ घालवतो.कांहीकाळ संसारातिल कर्तव्य व कांही वेळ रामभजनी लावावाव मानव जन्माचे सार्थक करावें असे संत रामदास सांगतात. '''अभंग ---166''' विषयीं विरक्तपण इंद्रियेनिग्रहण गुरूकृपे वांचुनि नव्हे नव्हे चंचळपणें मन न करी विषयध्यान । गुरूकृपे वांचुनि नव्हे नव्हे बुध्दि बोधक जाण ब्रह्मानुभव पूर्ण । गरुकृपे वांचुनि नव्हे नव्हे भक्तिज्ञानपूर्ण सप्रेम संपूर्ण । गुरूकृपे वांचुनि नव्हे नव्हे रामीरामदास म्हणे निर्गुणसुख लाधणे। गुरूकृपे वाचुनि नव्हे नव्हे '''भावार्थ ----''' इंद्रियांवर निग्रहाने संयम मिळवून त्यांना विषयांपासून विरक्त करणे,मनाचा चंचलपणावर मात करून त्याला विषयाचे ध्यान करण्यापासून परावृत्त करणे,बुध्दी परमात्मस्वरुपाचा बोध करवणारी असून तिच्या सहाय्याने परब्रह्माचा अनुभव घेणे,सप्रेम भक्ति,ज्ञान,वैराग्य या सर्वांचा पारमार्थिक लाभ होण्यासाठी सद्गुरूंच्या कृपाप्रसादाचीनितांत गरज असते.संत रामदास म्हणतात सत्व,रज,तम या त्रिगुणांच्या पलिकडे जाऊन निर्गुणसुख लाभणे केवळ गुरूकृपेनेच शक्य होईल. '''अभंग---167''' सगुण हा देव धरावा निश्चित । तरी नाशवंत विश्व बोले विश्व बोले एका भजावें निर्गुण । परी लक्षवेना काय कीजे काय किजे आतां निर्गुण दिसेना । सगुण असेना सर्वकाळ सर्वकाळ गेला संदेहीं पडतां । कोणे वेळे आतां मोक्ष लाभे मोक्ष लाभे एका सद्गुरूवचनें । आत्मनिवेदनें रामदासीं '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास साधकाच्या मनातिल संदेह वत्यावरील उपाय सांगत आहेत. सगुणाची उपासना करावी असा निश्चय साधक मनोमन करतो परंतू परमेश्वराचे सगुणरूप नाशवंत असून त्याची उपासना करण्यापेक्षा निर्गुणाचीउपासना करावी,त्याचे भजन करावे असे मत लोक बोलून दाखवतात त्या मुळे साधक द्विधा मनस्थितीत सापडतो.निर्गुणाचे भजन करावे तर ते रूप डोळ्यांना प्रत्यक्ष दिसत नाही आणि सगुणरूपही सदासर्वकाळ दिसत नाही तरकाय करावे या संभ्रमात सर्वकाळ निघून जातो आणि आतां केव्हां मोक्ष मिळेल अशी विवंचना मनाला ग्रासून टाकते.संतरामदास म्हणतात एका सद्गुरूवचनावर पूर्ण विश्वास ठेवून,संपूर्ण शरणागती पत्करून आत्मनिवेदन भक्तीने परमेश्वरचरणी लीन होऊन मोक्ष मिळवावा. '''अभंग ---168''' गरुविण प्राणी त्या होय जाचणी । सत्य माझी वाणी मिथ्या नव्हे मिथ्या नव्हे सत्य सांगतो तुम्हाला अंती यमघाला चुकेना की चुकेना की यमयातना या जना । वेगीं निरंजना ठाईं पाडा ठाई पाडा वेगीं निरंजन । लावा तनमन सद्गुरूसी सद्गुरूची नाहीं जयाला ओळखी तया झोंकाझोंकी यातनेची यातनेची चिंता चुके एकसरी । वेगीं गुरू करी दास म्हणे '''भावार्थ---''' संत रामदास या अभंगात प्रतिज्ञेवर सांगतात की, गुरूशिवाय कोणत्याही माणसाला यमयातना चुकवता येणार नाहीत.निरंजन परमेश्वराची प्राप्ती सद्गरूशिवाय शक्य नाही . यासाठी तनमनधनाने सद्गुरूची उपासना केली पाहिजे.सद्गुरूकृपेने यमयातनेची चिंता तात्काळ निरसून जाईल यासाठी संत रामदास लवकरात लवकर गुरूचरणांचा आश्रय घेण्यास सांगत आहेत। '''अभंग---169''' आमुचा तो देव एक गुरूराव । द्वैताचा तो ठाव नाहीं जेथें गुरूने व्यापिले स्थिर आणि चर । पहा निर्विकार कोंदलासे रामीरामदास उभा तये ठाई। माझी रामाबाई निर्विकार '''भावार्थ----''' या अभंगात संत रामदास आपले सद्गुरू श्री रामाचा महिमासांगत आहेत.आपले सद्गुरू श्रीराम हे एकमेव अद्वितियअसून तेथे द्वैताला जागाच नाही.त्यांनी सर्व चराचर व्यापले असून त्यांत ते निर्विकारपणे सामावले आहेत.संत रामदासम्हणतात आपण श्रीरामांच्या निराकार स्वरूपाशी एकरूपझाले आहोत. '''अभंग---170''' श्रीगुरूकृपाज्योती ।नयनीं प्रकाशली अवचिती तेथे कापूस नाही वाती । तैलविण राहिली ज्योती नाहीं सम ई दिवे लावणे । अग्निविण दीप जाणे रामीरामदास म्हणे । अनुभवाची हे खूण '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात, श्रीकृपेची ज्योती माझ्या लोचनांत अचानक प्रकाशित झाली.कापूस,वाती आणि तेलाशिवायतेवणारी ही असामान्य ज्योती आहे.दिवा व अग्नीशिवाय प्रकाश देणारी ही कृपेची ज्योत म्हणजे दैवी अनुभवाची खूण आहे. '''अभंग---171''' त्रिभुवनासी क्षयरोग । एक सद्गुरू आरोग्य जे जे तया शरण गले ।ते ते आरोग्य होऊनि ठेले शरण रामी रामदास ।क्षयातीत केलें त्यास '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात स्वर्ग,पृथ्वी,नरक या तिनही भुवनांना क्षयरोगाची बाधा आहे.हे सर्व विश्व नाशवंत आहे.केवळ आपले सद्गुरू हे परमेश्वरी तत्व अविनाशी आहे.जे जे या अविनाशी तत्वाला शरण गेले त्या परमेश्वरी तत्वाशी एकरूप झालें तेच केवळ शाश्वत झाले.राम चरणाशी शरण जाऊन रामदास क्षयातीत झाले. '''अभंग---172''' ब्रम्हांडचि तीर्थ जालें ।जयाचेनी एका बोलें ।। सद्गुरूची पायवणी ।सकळ तीर्था मुकुटमणी ।। रामीरामदास म्हणे । महिमा धाता तोही नेणें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,ज्याच्या केवळ एका वचनाने सर्व ब्रम्हांडाचे तीर्थक्षेत्र बनले त्या आपल्या सद्गुरूचा चरणस्पर्श सकळ तीर्थाचा मुकुटमणी आहे.जो साधक त्यांचा महिमा जाणून घेईल त्यालाच हे समजून येईल. '''अभंग---173''' एक हेंअनेक, अनेक जें एक । अनुभवीं देख स्वानुभव ।। कोठुनिया जालें कैसे आकारलें । वेदी वर्णियेलें ज्ञानकांडी ।। तें गुज सद्गुरूकृपे कळों आलें । दास म्हणे जालें ब्रह्मरूप ।। '''भावार्थ---''' हे अनेकरुपी विश्व एकाच चैतन्य तत्वातून साकारले आहे.विश्वाचे हे अनेकत्व एकाच परमात्म्याचे प्रतिबिंब आहे.ही आत्मप्रचितिची ,स्वानुभवाची गोष्ट आहे.हे आत्मतत्व कोठून व कसे आकारास आले याचे वर्णन वेदांच्या ज्ञानकांडात केलेले आहे संत रामदास म्हणतात, हे रहस्य सद्गुरूकृपेमुळे समजून येते. '''अभंग---174''' एक तो गुरू दुसरा एक सद्गुरू सद्गुरूकृपेवाचुनि न कळे ज्ञानविचारू पारखी नेणती ज्ञानी ओळखती । गुरू केला परि ते नाहीं आत्मप्रचिति म्हणोनि वेगळा सद्गुरू निराळा । लक्षांमध्यें कोणी एक साधु विरळा सद्य प्रचीति नसतां विपत्ति । रामदास म्हणे कैसी होईल रे गति '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,गुरू अनेक प्रकारचे असतात पण सद्गुरू एखादाच असतो.सद्गुरूवाचुन ज्ञानविचार समजत नाही.ज्या प्रमाणे खरा रत्नपारखीच रत्नाची खरी पारख करू शकतो त्या प्रमाणे गुरू केला म्हणजे आत्मप्रचिति येत नाही.लक्ष साधुंमध्ये एखादाच सद्गुरू असतो जो आत्मप्रचिति देऊ शकतो.आत्मप्रचिति नसलेला साधक संकटांत सापडतो.त्याला सद्गती म्हणजे मोक्षलाभ होऊ शकत नाही. '''अभंग---175''' सद्गुरू लवकर नेती पार ।। थोर भयंकर दुस्तर जो अति। हा भवसिंधु पार ।। षड्वैय्रादिक क्रुर महामीन । त्रासक हे अनिवार ।। घाबरला मनिं तीव्र मुमुक्षु । प्रार्थित वारंवार ।। अनन्यशरण दास दयाघन । दीनजनां आधार ।। '''भावार्थ---''' हा संसार सागर पार करून जाण्यास अत्यंत कठिण आहे.या भव सागरांत मद,मोह,लोभ,मत्सर या सारखे अत्यंत दुष्ट असे भयानक मासे आहेत,ते अनिवार त्रास देणारे आहेत.त्या षड्ररिपुंना मोक्षाची ईच्छा करणारा साधक अतिशय घाबरून सद्गुरूंची वारंवार प्रार्थना करु लागतो.अशा वेळीं सद्गुरू साधकाला मदत करून भवसिंधुपार नेतात.अनन्यशरण अशा दासाला दीनजनांचा आधार असलेले करुणामय सद्गुरूच वाट दाखवतात. '''अभंग---176''' तुजविण गुरूराज कोण प्रतीपाळी । मायबाप कामा न ये कोणी अंतकाळीं जळाविण तळमळित जसा मीन शुष्क डोहीं । तुजविण मज वाटे तसें धांव लवलाही चकोरचंद्रन्याय जसा गाय माय बाळा । पाडसासी हरिणी जसी तेंवि तूं कृपाळा रामदास धरूनी आस पाहे वास दिवसरात । खास करिल काळ ग्रास, ध्यास हा मानसी '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास सद्गुरूचा धावा करीत आहेत.ते म्हणतात,अंतकाळीं जन्मदाते मायबाप कामास येत नाहीत.त्या वेळी सद्गुरू सारखा कोणी सांभाळ करणारा नाही.कोरड्या डोहांत पडलेला मासा जसा पाण्याविणा तळमळतो तशी आपली अवस्था झाली आहे.चकोर पक्षी जशी चंद्रोदयाची,गाय वासराची,आई लेकराची,हरिणी पाडसाची आतुरतेने वाट पहाते त्या प्रमाणे संत रामदास आपल्या कृपाळु सद्गुरूची आळवणी करीत आहेत.काळाचा ग्रास होण्यापूर्वी श्री रामाने आपणास दर्शन द्यावे असा धावा ते करीत आहेत. '''अभंग---177''' गुरूवरें दातारें । अभिनव कैसें केलें .एकचि वचन न बोलत बोलुनि । मानस विलया नेलें भूतसंगकृत नश्वर ओझें । निजबोधें उतरिलें दास म्हणे मज मीपणाविरहित । निजपदीं नांदविलें '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,आपल्या सद्गुरूंनी अभिनव करणी केली.एकही शब्द न बोलतां त्यांनी केवळ दर्शनाने या चंचल मनाचे हरण करुन ते विलयास नेल,पंचमहाभूतांचा हा नाशवंत पसारा निजबोधाने क्षणांत नाहिसा झाला.मीपणाच्या अहंकाराचे ओझे उतरवून चरण कमलांशी शाश्वत स्थान प्रदान केलें. '''अभंग---178''' अपराधी आहे मोठा। मारणें कृपेचा सोटा गुरुराज सुखाचे कंद । नेणुनि केला हा निजछंद । तेणें पावलों मी बंध । जालों निंद्य सर्वस्वीं तारीं तारीं सद्गुरुराया । वारीं माझे तापत्रया । तुझे पाय काशी गया । आहे मजला सर्वस्वीं आतां अंत पाहसी काय । तूंचि माझा बापमाय । रामदास तुझे पाय । वारंवार वंदितो '''भावार्थ---''' सद्गुरू हे आनंदाचे कंद असून त्यांचा आपल्याला छंद लागला आहे,त्यांच्या चरणाशी बांधला गेल्यामुळे आपण पुर्णपणे निंद्य बनलो आहे.सद्गुरूंचे पाय काशी गयेसारखे तीर्थस्थाने असल्याने आपली आधिभौतिक,आधिदैविक,आध्यात्मिक या तिनही तापांपासून सुटका करावी अशी विनवणी करून संत रामदास परत परत सद्गुरू चरणांना वंदन करतात. '''अभंग---179''' त्रिविध तापहारक हे गुरूपाय। भवसिंधूसी तारक हे गुरुपाय स्वात्मसुखाचें बीज हे गुरुपाय। ज्ञानाचें निजगुज हे गुरुपाय भक्तिपंथासि लाविती हे गुरुपाय। नयनीं श्रीराम दाविती हे गुरुपाय सहज शांतीचे आगर हे गुरुपाय। पूर्णकृपेचे सागर हे गुरुपाय । सकळ जीवांसी पावन हे गरुपाय '''भावार्थ---''' तिनही तापांचे हरण करणारे,संसारसागर तारून नेणारे,आत्मसुख देणारे,ज्ञानाचे रहस्य उलगडून दाखवणारे,भक्तिपंथास लावून श्रीरामाचे दर्शन घडवणारे सद्गुरूचे हे चरणकमल शांतीचे आगर असून पूर्णकृपेचे सागर आहेत.हे गुरुपद सर्व जीवांना पावन करणारे आहेत असे संतरामदास या अभंगात सांगतात. '''अभंग---180''' शरण जावें संतजनां। सत्य मानावें निर्गुणा नाना मतीं काय चाड । करणें सत्याचा निवाड ज्ञाने भक्तीस जाणावें । भक्त तयास म्हणावें रामीरामदास सांगे । सर्वकाळ संतसंग '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास संत-सज्जनांची महती सांगत आहेत.सगुण व निर्गुणाची उपासना या विषयीं अनेक मत-मतांतरे आहेत, यातून सत्य काय आहे हे समजून घ्यावे निर्गुण हेंच अंतिम सत्य मानावे. या ज्ञानातूनच भक्तीचा उगम होऊन साधक प्रेमळ भक्त बनतो.यासाठी संत-सज्जनांना शरण जावे,सदा सर्वकाळ संतांच्या संगतीत राहावें. '''अभंग---181''' संसार करावा सुखें यथासांग । परी संतसंग मनीं धरा मनीं धरा संतसंगतिविचार । येणें पैलपार पाविजेतो पाविजेतो याची प्रचीत पहावी । निरूपणी व्हावी अतिप्रीती अतिप्रीती तुम्ही निरूपणी धरा। संसारी उध्दरा असोनिया असोनियां नाहीं माया सर्वकांहीं । विवंचूनि पाहीं दास म्हणे। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,साधकाने प्रपंच सुखाने यथासांग करावा पण मनाने मात्र संतसंगतीची आस धरावी.या संसार सागरातून तरून जाण्याचा संतसंग हा एकच मार्ग आहे,याच अनुभव घ्यावा.परमेश्वराच्या रम्य कथांच्या निरूपणांचा अतिप्रीतीने अस्वाद घ्यावा आणि संसारांत राहून स्वता:चा उध्दार करून घ्यावा.माया असूनही सर्वकाही नाही ही क्षणभंगूरता विचाराने समजून घ्यावी. '''अभंग---182''' ज्या जैसी संगति त्या तैसीच गति । समागमें रीति सर्वकांहीं सर्वकांहीं घडे संगती गुणें । साधूचीं लक्षणें साधुसंगे साधुसंगें साधु होइजे आपण। रामदास खूण सांगतसे '''भावार्थ---''' ज्याची संगत जशी असेल त्या प्रमाणेच तो वागत असतो,त्या प्रमाणेच त्याची कर्म गती ठरते.सर्वकांही जे चांगले,वाईट घडते ते संगतीच्या गुणांमुळेच घडत असते.साधूंच्या संगतीने साधक साधू बनतो असे संत रामदास स्वप्रचितीने सांगतात. '''अभंग---183''' दुर्जनाचा संग होय मना भंग । सज्जनाचा योग सुखकारी सुखकारी संग संतसज्जनाचा । संताप मनाचा दुरी ठाके दुरी ठाके दु:ख सर्व होय सुख । पाहों जातां शोक आढळेना आढळेना लोभ तेथें कैंचा क्षोभ । अलभ्याचा लाभ संतसंगें संतसंगें सुख रामीरामदासी । देहसंबंधासी उरी नाही '''भावार्थ---''' दुर्जनांचा संग मनोभंग करणारा असतो तर सज्जनांचा सहवास सुखकारी आहे कारण त्या मुळे मनाचा संताप नाहिसा होतो,दु:ख दूर होते,शोक नाहीसा होतो.संत सहवासात मन लोभातीत होते आणि निर्लोभी मन क्षोभापासून मुक्त होते.संताप ,दु:ख, लोभ व क्षोभ नाहिसे करून निरामय शांती सुखाचा अलभ्य लाभ संतसंगामुळे घडून येतो.त्या मुळे देहबुध्दी विलयास जावून आत्मसुखाचा लाभ होतो असे श्रीरामी मन गुंतलेले संत रामदास आत्मप्रचीतीने सांगत आहेत. '''अभंग---184''' प्रवृत्ति सासुर निवृति माहेर । तेथे निरंतर मन माझें माझे मनीं सदा माहेर तुटेना । सासुर सुटेना काय करूं काय करूं मज लागला लौकिक । तेणें हा विवेक दुरी जाय दुरी जाय हित मजचि देखतां । प्रेत्न करूं जातां होत नाहीं होत नाहीं प्रेत्न संतसंगेंविण । रामदास खूण सांगतसें '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,साधकाच्या जिवनांत सासर हे प्रवृत्तिसारखे असून माहेर हे निवृत्ति प्रमाणे आहे.नववधूला माहेरची ओढ अनिवार असते कारण तेथें संसारातिल दु:ख काळजी ,चिंता या पासून मुक्तता असते तर सासर हें प्रवृत्तिसारखे आहे,सासरच्या जबाबदार्यां पासून सुटका नाही.संसारांत राहून सतत लौकिकाचा विचार करावा लागतो त्यामुळे निवृत्तिचा विवेक दूर जातो,जसे स्त्री ला माहेर पारखे होते ,प्रयत्न करुनही विवेकाचा मार्ग सापडत नाही हा विवेकाचा मार्ग केवळ संताच्या संगतिनेच सापडू शकेल असे संत रामदास अनुभवाने सांगतात, '''अभंग---186''' जाणावा तो साधु जया पूर्ण बोधु । भूतांचा विरोधु जेथ नाहीं कल्पनेचा देहो त्या नाहीं संदेहो । सदा नि:संदेह देहातीत। जया नाहीं क्रोध जया नाहीं खेद । जया नाही बोध कांचनाचा रामदास म्हणे साधूचीं लक्षणें अति सुलक्षणें अभ्यासावीं '''भावार्थ---''' पूर्ण बोध असलेला साधू कसा ओळखावा याची लक्षणे संत रामदास या अभंगात सांगत आहेत, सर्व प्राणिमात्रांबद्दल प्रेमभाव असणें, कोणताही वैरभाव नसणे हे साधूचे प्रथम लक्षण आहे.तो पूर्णपणें नि:संदेह , संशयातित असतो तसेच त्याची देहबुध्दी संपूर्ण नाहीशी झालेली असते,खेद आणि राग या पासून मुक्त असून कांचनाचा (पैशाचा) अजिबात मोह नसतो. या सुलक्षणावरुन खरा साधू आओळखावा. '''अभंग---187''' आमुचे सज्जन संत साधुजन । होय समाधान तयांचेनि तयांचेनि संगे पाविजे विश्रांति । साधु आदिअंतीं सारखेचि सारखेचि सदा संत समाधानी । म्हणोनियां मनीं आवडती आवडती सदा संत जिवलग । सुखरूप सदा संग सज्जनांचा सज्जनांचा संग पापातें संहारी । म्हणोनियां धरी रामदास '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास म्हणतात, आपले संत हे सज्जन असे साधुजन आहेत, त्यांच्या सहवासाने मनाचे समाधान होते, मनाला शांतता लाभते.संत सदासर्वकाळ सारखेच समाधानी असतात त्यां मुळे ते जिवलग मित्रा प्रमाणे आवडतात,त्यांचा सहवास सुखदायी असतो.संताचा सहवास पापनाशक असतो म्हणून आपल्याला तो आवडतो असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग---188''' देव आम्हांसी जोडला संतसंगें सापडला कडाकपाटीं शिखरीं ।धुंडिताती नानापरी नाना शास्त्रें धांडोळती । जयाकारणें कष्टती रामदास म्हणे भावें । वेगीं संता शरण जावें '''भावार्थ---''' साधक परमेश्वर प्राप्तीसाठी पर्वतांची शिखरे, कडेकपारी धुंडाळतात,नाना शास्त्रांचा अभ्यास करतात त्या साठी खूप कष्ट करतात. संत रामदास सांगतात,आपल्याला संतसंगती मुळेच परमेश्वर प्राप्ती झाली.पूर्ण भक्तिभावाने संतांना शरण जाणे हाच परमेश्वर प्राप्तीचा एकमेव मार्ग आहे , '''अभंग---189''' ब्रह्मादिकांसी दुर्लभ । देव भक्तांसी सुलभ थोरपणे आढळेना ।जाणपणासी कळेना नाहीं योगाची आटणी । नाहीं तप तीर्थाटणी दास म्हणे साधूविण ।नानासाधनांचा शीण '''भावार्थ---''' ब्रह्मा, विष्णु,महेश या देवांना मिळण्यास कठिण असलेला परमात्मा साध्याभोळ्या प्रेमळ भक्तांना मात्र सुलभ असतो कारण मोठेपणाचा अहंकार व ज्ञानाचा गर्व नसतो.भक्तांना योग,याग ,यज्ञ ,तप तीर्थयात्रा यांपैकी कोणतेही साधन आवश्यक वाटत नाही. संत रामदास म्हणतात,संत सज्जनांच्या कृपेशिवाय हा सर्व साधनांचा आटापिटा व्यर्थ आहे. '''अभंग---190''' संतांचेनि संगे देव पाठीं लागे । सांडूं जातां मागें सांडवेना सांडवेना देव सदा समगामी । बाह्य अंतर्यामीं सारिखाचि सारिखाचि कडाकपाटीं खिंडारीं । गृहीं वनांतरीं सारिखाचि सारिखाचि तीर्थ सारिखाचि क्षेत्री । दिवा आणि रात्रीं सारिखाचि सारिखाचि अंत नाहीं तो अनंत । रामदासीं किंत मावळला '''भावार्थ---''' संतांच्या संगतित असतांना देव सतत भक्तांचा पाठिराखा असतो,त्याला पाठिमागे सोडून जाऊ म्हटले तरी सोडवत नाही. देव सतत बाहेर व अंतरंगात सामावलेला असतो.पर्वताच्या शिखरावर, कडे व कपारिमध्ये ,वनांत व घरांत तो नेहमीच सोबतिला असतो.दिवस रात्री, तीर्थक्षेत्रीं हा परमेश्वर संतांच्या संगतीत असलेल्या भक्तांची साथ सोडत नाहीं. '''अभंग---191''' संत सज्जनांचा मेळा ।त्यासि लोटांगण घाला तेथें जाऊनि उभे राहा ।रामदास नयनीं पहा गुण श्रीरामाचे गाती । कथा रामाची ऐकती तेथे रामही असतो ।कथा भक्तांची ऐकतो जेथें राम तेथें दास ।सदृढ धरावा विश्वास '''भावार्थ---''' जेथे संत सज्जनांचा समुदाय असेल तेथें जाऊन उभे राहावें श्रीरामाचे गुण गाणाय्रा,रामकथा आवडीने ऐकणाय्रा त्या रामदासांना डोळ्यांनी प्रत्यक्ष बघावें आणि त्यांना लोटांगण घालावें कारण तेथें स्वता: श्रीराम भक्तांच्या कथा ऐकण्यासाठीं आलेला असतो. जेथें राम तेथें दास असणारचया विषयीं दृढ विश्वास असावा. '''अभंग---192''' तुम्ही चिंता हो मानसीं । राम शरयूतीर निवासी रूप सांवळें सुंदर । ज्याला ध्यातसे शंकर जडित जडित कुंडलें श्रवणीं । राम लावण्याची खाणी सूर्यवंशाचें मंडण । राम दासाचें जीवन '''भावार्थ---''' शरयू नदीच्या तीरावर वसलेल्या अयोध्या नगरींत निवास करणाय्रा, सावळ्या सुंदर रामरूपाचे मनामध्यें ध्यान करावें कानामध्ये रत्नजडित कुंडले असलेला श्रीराम लावण्याची खाण असून सूर्यवंशाचे भुषण आहे.संत रामदास म्हणतात,श्रीराम रामदासांचे जीवन आहेत. '''अभंग---193''' शोभे ठकाराचें ठाण । एकवचनी एकबाण बाप विसांवा भक्तांचा । स्वामी शोभे हनुमंताचा मूर्ति शोभे सिंहासनीं ।तो हा राजीव नयनी सूर्यवंशाचें मंडण ।राम दासाचें भूषण '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणातात,आपल्या स्वामींचे स्थान अत्यंत शोभायमान आहे.तेथें कमला सारखे लोचन असलेल्या श्रीरामांची सुंदर मूर्ती शोभून दिसत आहे जो हनुमंताचा स्वामी आहे.सूर्यवंशाचे भूषण असलेला हा श्रीराम एकवचनी एकबाणी असून भक्तांचा विसावा व रामदासांचे भूषण आहे. '''अभंग---194''' तो हा राम आठवावा । ह़दयांत सांठवावा रामचरणीची गंगा । महापातके जातीं भंगा रामचरणीची ख्याति । चिरंजीव हा मारुती चरण वंदी ज्याचे शिरी । बिभीषण राज्य करी शबरीची बोरें खाय । मोक्ष दिला सांगूं काय रामदास म्हणे भावें ।कथा कीर्तन करावें '''भावार्थ---''' श्री रामाचे सतत स्मरण करावे ,रामाचे रूप व गुण अंतरात साठवावे .रामचरणाचे तीर्थ गंगोदका प्रमाणे पवित्र असून महापातकांचा नाश करणारें आहे.रामचरणांचा दास मारुती चिरंजीव झाला अशी त्याची किर्ति आहे.रामचरणांना वंदन करणारा बिभीषण लंकेचा राजा बनला.शबरीची बोरे चाखून श्री रामाने तिला मोक्षाची अधिकारी बनवलें अशा कृपाळू रामाच्या कथांचे कीर्तन करावें असे या अभंगात संत रामदास सांगतात. '''अभंग---195''' ऐसा नव्हे माझा राम । सकळ जीवांचा विश्राम नव्हे गणेश गणपाळु । लाडु मोदकांचा काळू नव्हे चंडी मुंडी शक्ति । मद्यमांसाते मागती नव्हे भैरव खंडेराव । रोटी भरितांसाठीं देव नव्हे जोखाई जोखाई । पीडिताती ठाईं ठाईं नव्हे भूत नव्हे खेत ।निंब नारळ मागत रामदासी पूर्णकाम । सर्वांभूती सर्वोत्तम '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास आपले सद्गुरू कसे नाहीत हें सांगत आहेत.श्रीराम हे गणांधिपती गणेशा सारखे लाडु, मोदक खाणारे नाहीत किंवा चंडी,मुंडी या शक्तिदेवतां प्रमाणें मद्यमांसाचा नैवेद्य मागणारे नाही.श्रीराम भैरव खंडेराया सारखे भरित रोटी घेऊन प्रसन्न होणारे नाहीत ,जोखाई सारखे रागावून पीडा देणारे नाहीत तसेच भूताखेतांची बाधा टळावी म्हणुन लिंबू,नारळ मागत नाहीत.सद्गुरू श्रीराम सर्व प्राणिमांत्रांच्या सगळ्या कामना पुर्ण करणारे-असून सर्व जीवांना विश्राम देणारे सर्वोत्तम देवाधिदेव आहेत. '''अभंग---196''' सोडवि जो देव तोचि देवराव। येर जाण नांव नाथिलेंचि नाथिलेंचि नांव लोकांमध्यें पाहे । ठेविजेत आहे प्रतापाचें प्रतापाचें नांव एका राघवासी । रामीरामदासी देवराव '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,जो जीवन मरणाच्या चक्रातून सोडवतो तो सर्वश्रेष्ठ देव होय,बाकी सगळे नाथिलें म्हणजे लटके किंवा खोटे आहे.पुण्यप्रतापी असा श्रीराम सर्व लोकांमध्ये प्रसिध्द असून प्रतापी हे नांव केवळ राघवालाच शोभून दिसतें.तो श्रीराम रामदासाचा स्वामी आहे. '''अभंग---197''' अणुपासुनि जगदाकार ।ठाणठकार रघुवीर रामाकार जाहली वृत्ती । द्रृश्याद्रृश्य नये हातीं रामीं हरपलें जग । दास म्हणे कैंचे मग '''भावार्थ---''' अणुपासून जगातील सर्व ठिकाणी रघुवीर व्यापून राहिला आहे,एकदां वृत्ती राम स्वरुपांत विलीन झाली कीं,दिसणारें आणि न दिसणारें सर्व विश्व हरपून जाते,केवळ रामरूपच अंतर-बाह्य व्यापून उरतें. '''अभंग---198''' राज्य जालें रघुनाथाचें । भाग्य उदेलें भक्तांचें कल्पतरु चिंतामणी । कामधेनूची दुभणी परिस झालें पाषाण । अंगिकार करी कोण नाना रत्नांचे डोंगर । अमृताचें सरोवर पृथ्वी अवघी सुवर्णमय । कोणीकडे न्यावें काय ब्रह्मादिकांचा कैवारी । रामदासाच्या अंतरीं '''भावार्थ---''' श्रीराम हे ईच्छीलें फळ देणारा कल्पतरु ,चिंतामणी किंवा कामधेनू असून रघुनाथाचे राज्य येतांच भक्तांचे भाग्य उदयास आले.रामराज्यांत सर्वच पाषाणांचे परिस बनले असतां ,त्यांचा लोभ कोणाला वाटणार?रामराज्यांत सर्वच डोंगर रत्नांचे बनले आणि सरोवरे अमृताची बनली,अवघी पृथ्वी सुवर्णमय झाली.अशा समृध्द रामराज्यांत कुणालाही काहिही कोठेही नेण्याची अभिलाषाच राहिली नाही .असा हा ब्रह्मदेवापासून सामान्य जनांच्या कामना पूर्ण करणारा श्री राम आपल्या अंतरंगांत वास करतो असे संत रामदास या अभंगात म्हणतात. '''अभंग---199''' स्वामी माझा ब्रह्मचारी । मातेसमान अवघ्या नारी उपजतांबाळपणीं । गिळूं पाहे वासरमणि आंगीं शेंदुराची उटी ।स्वयंभ सोन्याची कांसोटी कानीं कुंडलें झळकती । मुक्तमाळा विराजती स्वामीकृपेची साउली ।रामदासाची माउली।। '''भावार्थ---''' हा संत रामदासांचा आपले स्वामी श्री मारुती यांच्यावर लिहिलेला अभंग आहे. या अभंगांत ते म्हणतात आपले स्वामी ब्रह्मचारी असून सर्व स्रिया त्यांना मातेसमान आहेत. जन्म होतांच जेव्हां श्री मारुतीने आकाशातील लालभडक सूर्यबिंब पाहिलें आणि हे फळच आहे असे समजून ते खाण्यासाठी सूर्याकडे झेप घेतली.संत रामदास म्हणतात,श्री मारुतीरायांनी अंगावर शेंदुराची उटी लावली असून सोन्याची स्वयंभू लंगोटी परिधान केली आहे.त्यांच्या कानांत कुंडलें झळकत असून गळ्यामध्यें मोत्याच्या माळा शोभून दिसत आहेत.संत रामदास म्हणतात,श्रीमारुती आपली माउली असून त्यांच्या कृपेची साउली आपल्यावर आहे. '''अभंग---200''' पडतां संकट जीवां जडभारी । स्मरावा अंतरी बलभीम बलभीम माझा सखा सहोदर । निवारी दुर्धर तापत्रय तापत्रय बाधा बाधूं न शके काहीं । मारुतीचे पायीं चित्त ठेवा ठेवा संचिताचा मज उघडला । कैवारी जोडला हनुमंत हनुमंत माझें अंगीचें कवच । मग भय कैचें दास म्हणे '''भावार्थ---''' संत रामदासांची मारुतीराया वरील उत्कट भक्ती या अभंगांत दिसून येते.ते म्हणतात जीवावर बेतलेले कोणतेही मोठे संकट आले असतां बलभीमाचे स्मरण करावे .बलभीम आपला सखा ,सहोदर म्हणजे बंधू असून तापदायक अशा कठिण संकटांचे निवारण करतो.बलभीम आधिदैविक, आध्यात्मिक, आधिभौतिक अशा तापत्रयापासून मुक्तता करतो.मारुतीच्या चरणाशीं चित्त जडले असतां तिनही तापांची बाधा होत नाही.ढभहनुमंता सारखा कैवारी जोडल्यामुळे आपणास संचिताचा ठेवा सांपडला असून हनुमंताच्या कृपेचे कवच लाभल्यामुळें कसलेही भय उरले नाही असे संत रामदास खात्रीपूर्वक सांगतात. '''अभंग---201''' नांव मारुतीचे घ्यावें । पुढे पाऊल टाकावें अवघा मुहूर्त शकून । हृदयीं मारुतीचे ध्यान जिकडे जिकडे जाती भक्त। पाठीं जाय हनुमंत राम उपासना करी। मारुती नांदे त्यांचे घरीं दास म्हणे ऐसें करा । मारुती हृदयीं धरा '''भावार्थ---''' मनामध्ये मारुतीचे सतत ध्यान लागलेलें असेल तर शुभभशुभ शकून पाहाण्याची गरजच नाही. मारुतीचे नामस्मरण करून कोणत्याही कार्याची सुरवात करण्यासाठी पाऊल पुढे टाकावें कारण हनुमंताचे भक्त जेथेजेथे जातात तेथेतेथे हनुमंत पाठिराखा असतो.रामाची उपासना करणार्या भक्तांच्या घरी मारुतीरायाचा सतत वास असतो.संत रामदास भक्तांना अत्यंत कळकळीने उपदेश करीत आहेत की,त्यांनी सतत मारुतीचे ध्यान करावें. '''अभंग---202''' येई येई हनुमंता । माझे अंजनीच्या सुता ।। तुझी पाहतो मी वाट । प्राणसखया मजला भेट ।। तुजवांचोनि मज आतां । कोण संकटीं रक्षिता ।। नको लावूं तूं उशीर । दास बहू चिंतातुर ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास अत्यंत चिंतातुर मनाने हनुमंताची वाट बघत आहेत.आपण संकटांत सापडलो असून दसरा कोणिही रक्षण करणारा नाही,अशा वेळीं उशीर न करतां अंजनीसुताने धाऊन यावे आणि आपला प्राणसखा असलेल्या हनुमंतांनी आपणास तातडीने भेटावें अशी कळकळीची विनंती संत रामदास करीत आहेत. '''अभंग---203''' कष्टी झाला जीव केली आठवण । पावलें किराण मारुतीचें संसारसागरीं आकांत वाटला । भुभु:कार केला मारुतीनें मज नाही कोणी मारुती वांचोनी । चिंतिता निर्वाणीं उडी घाली माझे जिणें माझ्या मारुतीं लागलें। तेणें माझें केले समाधान उल्हासले मन देखोनि स्वरूप । दास म्हणे रूप राघवाचें '''भावार्थ---''' संत रामदास या अभंगात म्हणतात,जीव कष्टी झाल्यानें मारुतीची आठवण झाली आणि आनंदाची गोष्ट अशी की, आठवण होतांच मारुतीनें उड्डाण केले. संसारसागरांत माजलेला आकांत पाहून मारुतीने मुखानें प्रचंड आवाज केला.आपणास मारुती शिवाय कोणी तारणारा नाही, निर्वाणिच्या (संकटाच्या अंतिम क्षणीं )मारुतिचे स्मरण करतांच तो धावत येऊन रक्षण करतो.आपले सारे जीवन मारुतिला अर्पण केले की,मन निश्चिंत होऊन मनाचे समाधान होते.राघवाच्या दासाचे स्वरूप पाहून मन उल्हसित( आनंदित )होते. '''अभंग---204''' मेरूचीया माथां देऊनिया पाव । जात असे राव कैलासींचा कैलासींचा राव अक्रावा क्षोभला । देशधडी केला लंकानाथ लंकेच्या चोहटा मांडियेला खेळ । आगीचे कल्लोळ घरोघरीं जाळियेलीं घरें सुंदर मंदिरें । पावला कैवारें जानकीच्या जानकीचा शोक दुरी दुरावला । यशवंत जाला निजदास '''भावार्थ---''' मेरू पर्वताच्या शिखरावर निवास करणारा शिवशंकर(कैलासींचा राणा ) अत्यंत क्रोधायमान झाला.हा अकरावा रूद्र मारूतिच्या रुपानें प्रकट झाला आणि त्याने लंकानाथ रावणाला देशोधडीला लावलें.त्याने लंकेमध्यें उघडपणे खेळ मांडला,घरोघरी अग्नीच्या ज्वाळांनी कहर केला.घरें सुंदर मंदिरें जळून खाक झाली.जानकीचा कैवारी बनून त्याने जानकीचा शोक दूर केला.रामाचा दास हनुमान यशवंत झाला. '''अभंग---205''' पावावया रघुनाथ । जया मनीं वाटे आर्त । तेणें घ्यावा हनुमंत । करील भेटी हनुमंत मी नमी । मज भेटविलें रामी । विघ्नांचिया कोटी श्रेणी । अंतरोनी राम उपासकांवरी ।अतिप्रेम पडिभरी । होऊनिया कैवारी । निवारी दु:ख रामीरामदासीं श्रेष्ठ । सिध्दसिध्दासी वरिष्ठ । भवाचा भरियेला घोंट । स्मरणमात्रें '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,ज्यांच्या मनामध्ये रामभेटीची उत्कट आर्तता असेल त्यांनी रघुनाथाची कृपा होण्यसाठी हनुमंताची उपासना करावी.आपण हनुमंताची विनवणी केली आणि हनुमंतांनी रामाची भेट घडवली,त्या मध्ये आलेली सर्व विघ्ने निवारून हनुमंतांनी रामभेट घडवून आणली.राम उपासकांवरील अतिप्रेमामुळे त्यांचा कैवारी बनून हनुमंत त्यांची दु:खे निवारण करतो.रामदासांमधील सर्वश्रेष्ठ आणि सिध्दांमध्ये वरिष्ठ सिध्द अशा हनुमंताचे केवळ स्मरण केल्यानें संसार तापापासून सुटका होते. '''अभंग---206''' मुख्य प्राणासी पुजिलें । रामदर्शन घडलें तुम्ही पहा हो मारुती । रामभक्तांचा सारथी देव अंजनीनंदन । रामदासी केलें ध्यान '''भावार्थ---''' मारुती हा रामाचा मुख्य प्राण असून त्याची पूजा करतांच रामदर्शन घडलें .संत रामदास म्हणतात, भाविकांनी मारुतीचे दर्शन घ्यावे कारण तो रामभक्तांचा सारथी आहे.त्या अंजनीनंदन मारुतीचे आपण सतत ध्यान करतो . '''अभंग---207''' कपिकुळाचें भूषण । चित्त रामाचें तोषण धन्य साधू हा हनुमंत । ज्ञान वैराग्य सुमंत रामरंगीं रंगे चित्त । अखंडित सावचित्त दास म्हणे मी लेकरूं । विस्तारवी बोधांकूरू '''भावार्थ---''' वानरकुळाचे भूषण असलेल्या हनुमन्ताचे चित्त सतत श्रीरामाला प्रसन्न करण्यांत मग्न असते.ज्ञान, वैराग्य आणि सुबुध्दी असलेला हा हनुमंत एक साधुपुरुष आहे.तो सतत सावधान राहून आपले चित्त जराही विचलित होऊं न देता रामभजनांत रंगून जातो.संत रामदास म्हणतात, आपण हनुमंताचे लेकरु असून त्यांच्या उपदेशाचा विस्तार (प्रसार ) करतो. '''अभंग---208''' पंढरिऐसें तिन्हीं ताळीं ।क्षेत्र नाहीं भूमंडळीं दुरूनि देखतां कळस । होय अहंकाराचा नाश होतां संताचिया भेटी । जन्ममरणा पडे तुटी चंद्रभागेमाजीं न्हातां । मुक्ति लाभे सायुज्यता दृष्टीं नपडे ब्रह्मादिकां । प्राप्त जालें तें भाविका रामदासा जाली भेटी । विठ्ठलपायीं दिधली मिठी '''भावार्थ---''' पंढरीसारखे तीर्थक्षेत्र आकाश, पृथ्वी,पाताळ या तिन्ही लोकांत ,सर्व भूमंडळावर शोधूनही सापडणार नाही.विठ्ठल मंदिराचा कळस दूरून बघितला तरी भाविकाच्या अहंकाराचा संपूर्ण नाश होतो.येथील संतांच्या भेटी होतांच जन्ममरणाची बंधने तुटून पडतात.चंद्रभागेमध्यें स्नान करतांच भाविकांना सायुज्य मुक्तीचा(पांडुरंगाच्या निकट सानिध्याचा )लाभ होतो.ब्रह्मादिदेवांच्या दृष्टीसुध्दा पडणे कठिण अशा वैकुंठपदाची प्राप्ती होते.संत रामदास म्हणतात,आपली पंढरीच्या पांडुरंगाची भेट झाली आणि त्याच्या पायाला मिठीच घातली. '''अभंग---209''' पंढरी नव्हे एकदेशी । विठ्ठल सर्वत्र निवासी ।। आम्हीं देखिला विठोबा । आनंदे विटेवरीं उभा ।। तेथे दृश्यांची दाटी मोठी । पाहतां रुक्मिणी दिसे दृष्टी ।। रामदासीं दर्शन जालें ।आत्मविठ्ठला देखिलें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,पंढरी एकदेशी नाही कारण विठ्ठ्लाचा सर्वत्र निवास आहे.पाडुरंगाला स्थळ काळाची बंधन नाही.आनंदाने विटेवर उभा असलेल्या विठोबाचे दर्शन आपल्याला झाले.विठोबाच्या दर्शनासाठी लोकांची मोठी गर्दी झाली आहे,रुक्मिणीदेवीचे दर्शन घडते.पंढरीमध्यें आत्मविठ्ठलाचे दर्शन आपल्याला घडलें. '''अभंग---210''' राम कृपाकर विठ्ठ्ल साकार । दोघे निराकार एकरूप ।। आमुचिये घरीं वस्ति निरंतरीं । हृदयीं एकाकारी राहियेले । रामदास म्हणे धरा भक्तिभाव । कृपाळु राघव पांडुरंग ।। '''भावार्थ---''' श्रीराम भक्तांवर कृपा करणारा असून विठ्ठ्ल भक्तांच्या हाकेला धावून जाऊन प्रत्यक्ष मदत करणारा आहे.दोघांचेही स्वरूप एकरूप म्हणजे निराकार आहे.ते हृदयांत एकाकार होऊन राहिले आहेत.त्यांची हृदयातिल वस्ती नरंतर आहे,असे सांगून संत रामदास म्हणतात भाविकांनी मनांत भक्तिभाव धरला तर राघव व पांडुरंग दोघेही कृपेचे सागर आहेत. '''अभंग---211''' जें कां चैतन्य मुसावलें विटेवरी वासांवलें ।। तो हा विठ्ठल उभा राहे । समचरणीं शोभताहे ।। रामीरामदासीं पाहिलें । विठ्ठल आत्मया देखिलें ।। '''भावार्थ---''' विठ्ठलाचे विटेवरील रूप पाहून वाटते कीं, प्रत्यक्ष चैतन्य मुशीमध्ये ओतून हे रुपडे साकार झाले आहे.विटेवर समचरणीं उभा असलेला पांडुरंग शोभून दिसत आहे असे सांगून संत रामदास म्हणतात, विठ्ठलाच्या स्वरूपांत प्रत्यक्ष आत्मरूपच पाहिलें. '''अभंग---212''' माझें मानस विटेवरी । विठ्ठलचरणीं निरंतरीं ।। पंढरपुरीं मनोरथ ज्याचा । धन्य धन्य तो देवाचा ।। जो जो पंढरीस गेला । तेणे कळिकाळ जिंकिला ।। रामदास म्हणे पंढरी । साधनेविण तारी ।। '''भावार्थ---''' विटेवरील विठ्ठलाच्या चरणांशीं आपले मन सदा सर्वकाळ गुंतून राहिलें आहे.पंढरपुरीच्या विठ्ठलाच्या भेटीची ज्याला आस लागली आहे तो दैवी भक्त असून धन्य होय,जो भक्त पंढरीची वारी करतो त्याला कळिकाळाचे भय नाही,त्याची जन्म-मरणाची वारी चुकते. संत रामदास म्हणतात, कोणत्याही साधनेशिवाय पंढरीची वारी भाविकांना तारून नेते. '''अभंग---213''' लांचांवोनि भक्तिलोभा । असे वाळवंटीं उभा । पदकी इंद्रनीळशोभा । दिशा प्रभा उजळती ।। भक्तें पुंडलिकें गोविला । जाऊं नेदी उभा केला । विटें नीट असे ठाकला । भीमातीर वाळुवंटीं ।। केवढें भाग्य पुंडलिकाचें । उभें दैवत त्रिलोकींचें । की जें तारूं भवसागरींचें । भीमातीरीं विनटलें ।। एकें पुंडलिकें करुनी जोडी । आम्हा दिधली कल्पकोडी । तुटली संसारसांकडी । रामदास म्हणतसे ।। '''भावार्थ---''' भक्तांच्या भक्तिप्रमासाठीं वेडा झालेला पांडुरंग चंद्रभागेच्या वाळवंटांत उभा आहे.पांडुरंगाच्या गळ्यामधील वैजयंती माळेच्या पदकाच्या निळसर प्रभेच्या तेजानें सर्व दिशा उजळून निघाल्या आहेत.भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमाने पांडुरंग बंधनांत पडला आहे. विटेवर समचरणांत उभाआहे,हे भक्तिप्रेम डावलून जाऊ शकत नाही.भक्त पुंडलिकाचे भाग्य एव्हढें मोठे आहे की,त्रिलोकेचे दैवत त्याच्यासाठी तिष्ठत उभे आहे.संत रामदास म्हणतात, संसारसागर तारून नेणारे पांडुरंग रुपी तारू भीमेतिरी शोभून दिसत आहे.पुंडलिकाच्या भाग्यामुळे आपल्याला पांडुरंगाच्या कृपा प्रसादाचा चिरंतन लाभ झाला आहे आणि संसार बंधनाची साखळी तुटून पडली आहे. ''अभंग---214''' कांहीं बोल रे विठ्ठला । मौन वेष कां धरिला ।। काय मागतों गांठोडी । बोलसीना धरली गुडी ।। आशा वैभवाची नाही । भिऊं नको वद कांहीं ।। नलगे मज धन दारा ।वेगे लोचन उघडा ।। दास म्हणे वर पाहे । कृपा करूनी भेटावें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास या अभंगात विठ्ठलाला आळवित आहेत. विठुराया आपल्याशी बोलत नाही, मौनरुप धारण केले असून मुखांत गुळणी धरली आहे. आपण विठुरायाकडे मौल्यवान धनाचे गाठोड , वैभव, पत्नी यापैकीं कांहीच मागत नाही. तेव्हां न घाबरता त्यांनी आपले डोळे उघडून कृपादृष्टीने पहावें , एकदां तरी भेटावे अशी कळकळीची विनंती संत रामदास विठ्ठलाला करीत आहेत. ''अभंग---215''' सोनियाचा दिवस जाला । पांडुरंग रंगी आला ।। मनी आतां सावध होई । प्रेमरंगी रंगुनि राहीं ।। बोल कैसा सुपरित कांहीं । अनुसंधान विठ्ठलपायीं ।। दास म्हणे हेचि युक्ती । एक देवासी चिंतिती ।। '''भावार्थ---''' आज सोनियाचा दिवस आला आहे कारण आज पांडुरंग रिंगणांत आले असून भक्तां सोबत रंगात आले आहेत.आतां सावध चित्ताने या प्रेमरंगात रंगून जावे,विठ्ठलाच्या पायीं सारे लक्ष केंद्रीत करुन एकाग्रतेनें लीन होऊन रहावें संत रामदास सागतात , देवाचे चिंतन करण्याची ही एकच युक्ती आहे. ''अभंग---216''' आम्ही देखिली पंढरी । सच्चिदानंद पैलतीरीं ।। भावभक्ति श्रवण मनन । निदिध्यास साक्षात्कारपण ।। चिच्छक्ति धर्मनदी । तरलों ब्ह्मास्मिबुध्दि ।। तेथिंचा अहंकार तेंचि पोंवळी । त्यजोनी प्रवेशलों राउळीं ।। रामदासी दर्शन जालें । आत्म्या विठ्ठलातें देखिलें ।। '''भावार्थ---''' या अभंगांत संत रामदास आपणास पंढरीच्या आत्मारुप विठ्ठलाचे दर्शन कसे घडले याचे वर्णन करीत आहेत.चिच्छत्ति धर्मनदी तरून जाण्यासाठी अहंम् ब्ह्मास्मि या वचनाचा उपयोग करावा लागला.त्यासाठी भावपुर्ण भक्तिची,श्रवण मननाची आणि निदिध्यास यांची कास धरावी लागली.या उपासनेनंतर साक्षात्काराचे वरदान मिळाले. या साक्षात्कारीपणामुळे निर्माण झालेला अहंकार म्हणजे या धर्मनदीतील मोल्यवान पोवळी ,त्यांचा त्याग करुन पैलतीरावरील मंदिरांत प्रवेश केला आणि सच्चिदानंद परमेश्वराचे दर्शन घडलें.प्रत्यक्ष आत्मरूप विठोबा डोळ्यांनी बघावयास मिळाला. ''अभंग---217''' राम अयोध्येचा वासी । तोचि नांदे द्वारकेसी ।। कृष्ण नामातें धरिलें । बहु दैत्य संहारिँलें ।। सखया मारुतीलागुनी । रूप दावी चापपाणी ।। पुढे भूभार उतरिँला । पांडवासी सहाय जाला ।। आतां भक्तांचियासाठी । उभा चंद्रभागेतटी ।। राम तोचि विठ्ठल जाला । रामदासासी भेटला ।। '''भावार्थ---''' श्रीराम अयोध्येचा राजा,त्याने आपला परमभक्त मारुतिला आपले धनुष्यबाणधारी रुप दाखवलें.तोच द्वापारयुगांत कृष्ण हे नाम धारण करून द्वारकेंत नांदत होता. पृथ्वीवरील दुष्ट,पापी राक्षसांचा संहार करून भूभार हलका केला,पांडवांचे राज्य कपटाने हरण करणार्या कौरवांचा संहार करण्यासाठी त्यांचा साह्यकर्ता झाला.आणि आतां कलियुगांत भोळ्याभाविक भक्तांसाठी चंद्रभागेतटी कर कटीवर ठेवून उभा आहे .संत रामदास म्हणतात श्रीराम हाच विठ्ठल होऊन आपणास भेटला , ''अभंग---218''' सहज बरवा सहज बरवा । सहज बरवा विठोबा माझा ।। सहज सांवळा दिगंबर ।सहज कटीं कर ठेऊनि उभा ।। रामीरामदास म्हणे ।सहज अनुभव तोचि जाणे ।। '''भावार्थ---''' सावळ्यारंगाचा , दिशा हेंच वस्त्र ज्याने परिधान केले आहे असा आपला विठोबा दोन्ही कर कटीवर ठेवून विटेवर सहजपणे उभा आहे. श्रीरामाचे दास रामदासस्वामी म्हणतात,सहजपणे आपोआप येणाऱ्या अनुभूती फक्त तोच विठोबा जाणू शकतो. ''अभंग---219''' शंकर--खंडोबा--भैरव नमो नमो सदाशिवा । गिरिजापति महादेवा ।। शिरी जटेचा हा भार । गळां वासुकीचा हार ।। अंगा लावूनिया राख । मुखी रामनाम जप। ।। भक्ता प्रसन्न नानापरी । अभंयकर ठेऊनि शिरी ।। दास म्हणे शिवशंकरा । दुबळ्यावरी कृपा करा ।। '''भावार्थ---''' मस्त्कावर जटांचा भार असलेला,गळ्यामध्यें वासुकी नावाच्या सापाचा हार घातलेला,अंगाला राख फासून सदासर्वकाळ रामनामाचा जप करणारा,भोळ्या भक्तांवर प्रसन्न होऊन त्यांच्या मस्तकावर आपला अभंयंकर कर ठेऊन आशिर्वाद देणारा अशा गिरिजापती सदा पवित्र ,महादेवाला नमन करून संत रामदास शिवशंकराला आपल्यासारख्या दुबळ्या भक्तावर कृपा करावी अशी विनंती करीत आहेत. ''अभंग---220''' माझा कुळस्वामी कैलासीचा राजा । भक्ताचिया काजा पावतसे पावतसे दशभुजा उचलून । माझा पंचानन कैवारी ।। कैवारी देव व्याघ्राच्या स्वरूपें । भूमंडळ कोपें जाळूं शके जाळूं शके सृष्टि उघडितां दृष्टी । तेथें कोण गोष्टी इतरांची इतरांची शक्ति शंकराखालती । वांचविती क्षिती दास म्हणे '''भावार्थ---''' आपल्या कुळाचा स्वामी कैलासीचा राजा शिवशंकर याचा महिमा या अभंगांत संत रामदासांनी वर्णन केला आहे.पंचानन (पाच मुखे असलेला )शंकर आपल्या दहा भुजा उचलून भक्तांचे रक्षण करून त्यांचे मनोरथ पूर्ण करतो.तो भक्तांचा कैवारी असून वाघाच्या स्वरूपांत सर्व भूमंडळ केवळ एका द दृष्टीक्षेपात जाळू शकतो,सर्व सृष्टी डोळे उघडतांच जाळून राख करण्याचे सामर्थ्य त्याच्या ठिकाणी आहे.शिवशंकराच्या सामर्थ्याची तुलना इतर कोणत्याही देवदेवतांशी होऊ शकणार नाही.पृथ्वीचे पालन करणारे श्री विष्णुं सुध्दा महादेवाची बरोबरी करु शकणार नाही असा विश्वास संत रामदास व्यक्त करतात. ''अभंग---221''' पृथ्वी अवघीं लिंगाकार । अवघा लिंगाचा विस्तार ।। आतां कोठें ठेवूं पाव । जेथे तेथे महादेव ।। अवघा रुद्रची व्यापिला ।ऐसे देवचि बोलिला ।। दासे जाणोनिया भला ।देह देवार्पण केला।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात, ही सर्व पृथ्वी लिंगाचा विस्तार असल्याने लिंगाकार आहे.सर्व स्थळे महादेवाने व्यापलेली आहेत, एकच रूद्र सगळीकडे व्यापून राहिला आहे ,पाय ठेवायला देखील जागा नाही.हे देवाचे वचन आहे असे जाणून आपण आपला देह त्या सर्वव्यापी परमेश्वराला अर्पण केला. ''अभंग---222''' देव शिवाचा अवतार । जाउनि बसला गडावर ।। एक निळ्या घोड्यावर । एक ढवळ्या नंदीवर ।। एका विभूतीचे लेणें । एका भंडारभूषणें ।। रामदासी एक जाला । भेदभाव तो उडाला ।। '''भावार्थ---''' देव खंडोबा शिवाचा अवतार असून तो जेजुरीच्या गडावर वास्तव्य करुन आहे,खंडोबा एका निळ्या घोड्यावर स्वार झाले आहेत तर शिवशंकर धवल नंदीवर विराजमान झाले आहेत.एक महान विभूतीचे लेणे असून भंडारा हे भूषण मानतात.संत रामदास भेदभाव विसरून त्यांच्याशी एकरूप झाले आहेत. '''अभंग---223''' सोरटीचा देव माणदेशी आला । भक्तीसी पावला सावकाश ।। सावकाश जाती देवाचे यात्रेसी होति पुण्यराशी भक्तिभावें ।। भक्तिभावे देवा संतुष्ट करावें संसारी तरावें दास म्हणे ।। '''भावार्थ---''' सौराष्ट्रातील सोरटी सोमनाथ भाविकांच्या भक्तिप्रेमामुळे महाराष्ट्रातिल माणदेशी आला आणि सावकाश भक्तांना पावन केले.जे एकाग्रचित्तानें सावकाशपणे यात्रेला जातात ते मनातिल भक्तिभावामुळे पुण्यराशी बनतात.संत रामदास म्हणतात भक्तांनी आपल्या प्रेमभावाने देवाला संतुष्ट ,प्रसन्न करावे आणि हा संसार सागर तरून जावा, जन्म मरणाच्या वारीतून आपली सुटका करून घ्यावी . '''अभंग---224''' अनंत युगाची जननी । तुळजा रामवरदायिनी । तिचे स्वरूप उमजोनी । समजोनि राहे तो ज्ञाता ।। शक्तिविणें कोण आहे । हें तो विचारूनि पाहे । शक्तिविरहित न राहे । यशकीर्त्तिप्रताप ।। शिवशक्तिचा विचार । अर्धनारीनटेश्वर । दास म्हणे हा विस्तार । तत्वज्ञानी जाणती ।। '''भावार्थ---''' श्रीरामाला वर देणारी तुळजापूरची भवानी अनंत युगाची माता आहे. तुळजाभवानीचे खरे स्वरूप जो जाणून घेतो आणि सतत लक्ष्यांत ठेवतो तो खरा जाणकार (ज्ञाता ) समजावा, या जगांत कोणती गोष्ट शक्तिशिवाय राहू शकते असा विचार केल्यास यश, किर्ति ,पराक्रम या पैकी एकही गोष्ट शक्तिशिवाय राहू शकत नाही असे ल्क्ष्यांत येते. शिव आणि शक्ति म्हणजेच अर्धनारी नटेश्वर होय.हे विश्व शिवशक्तिचाच विस्तार आहे हे तत्वज्ञानी लोक जाणतात असे संत रामदास या अभंगात स्पष्ट करतात . '''अभंग---225''' सोहं हंसा म्हणिजे तो मी मी तो ऐसे । हे वाक्य विश्वासे विवरावें ।। विवरावें अहंब्रह्मास्मि वचन । ब्रह्म सनातन तूंचि एक ।। तूंचि एक ब्रह्म हेचि महावाक्य । परब्रह्मीं ऐक्य अर्थबोध ।। अर्थबोध रामीरामदासीं जाला । निर्गुण जोडला निवेदनें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास साधकाने निर्गृण भक्ती कशी साध्य करावी या विषयी सांगत आहेत .सोहं म्हणजे मी परमात्म्याचा अंश असून तो म्हणजेच मी व मी म्हणजेच तो या वाक्याचा खोलवर विचार करून चिंतन करावे .सनातन (अनंत काळापासून चालत आलेले) ब्रह्म तूच आहेस हे महावाक्य असून आत्मा परमात्मा एकरूप आहेत हाच अर्थबोध होतो ,संत रामदासांना हा अर्थबोध झाला आणि ते निर्गुणासी जोडले गेले. '''अभंग---226''' मायेभोवती भोंवावें तरी तिने कुरवाळावें ।। संत एकटा एकला । एकपणाहि मुकला ।। त्यासी माया असोनि नाहीं। ।आपपर नेणें काहीं ।। रामीरामदासी माय । व्याली नाहीं चाटिल काय ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास साधकांना सांगतात, आपण मायेभोवती फेर धरला तरच ती आपल्याला कुरवाळून बंधनांत पाडते ,संत मायेच्या बंधनापासून अलग एकटे असतात म्हणून परमेश्वराशी एकरूप होतात व त्यांच्या एकांताचा सुध्दा अंत होतो ,त्यांच्या दृष्टीने माया असून नसल्या सारखीच असते .हे स्पष्ट करण्यासाठी संत रामदासांनी एक अगदी समर्पक उदाहरण दिले आहे ,रामदासी माय जर व्यालीच नाही तर वासराला चाटण्याचा मोहच नाही .संसारापासून मुक्त असलेले संत संसाराच्या मोह बंधनात अडकत नाहीत हेच ते स्पष्ट करतात . '''अभंग---227''' दृश्य सांडूनियां मागें । वृत्ति गेली लागवेगें ।। माया सांडूनी चंचळ । जाला स्वरूपीं निश्चळ ।। कांहीं भासचि नाडळे । वृत्ति निर्गुणीं निवळे ।। चराचरातें सांडिलें । बहुविधें ओलांडिलें ।। अवघें एकचि निर्गुण । पाहे वृत्तिच आपण ।। रामदास सांगे खूण । वृत्ति तुर्येचें लक्षण ।। '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास वृत्तिची निवृत्ति कशी होते या विषयी बोलत आहेत . संसाराचा दृश्य पसारा सोडून वृत्ति वेगानें नघून जाते तेव्हा साधक चंचळ माया सोडून ईश्वर स्वरुपाशी स्थीर होतो ,सारे भास विरून जातात आणि वृत्ति निर्गुणामध्ये मिसळून जाते .मायेचे सर्व पाश ओलांडून,चराचर सृष्टीच्या पलिकडील निर्गुणाशी एकरुप होते . साधक केवळ वृत्तिरुपाने उरतो, हिच तुर्यावस्था होय असे संत रामदास म्हणतात , '''अभंग---228''' ज्याचे नाम घेसी तोचि तूं आहेसी । पाहे आपणासी शोधूनियां ।। शोधितां शोधितां मीपणचि नाहीं । मीपणाचें पाही मूळ बरें ।। मूळ बरें पहा नसोनियां राहा । आहां तैसें आहां सर्वगत ।। सर्वगत आत्मा तोचि तूं परमात्मा । दास अहं आत्मा सांगतसे ।। '''भावार्थ---''' साधक स्वता:चा शोध घेत असतांना त्याला मी पणा कोठे सापडतच नाही,मी पणाचे मूळ न सापडल्याने मी पणाच नाही अशी त्याची धारणा होऊन आपण सर्व ठिकाणी व्यापलेले आत्मतत्व आहोत याचा साक्षात्कार होतो .सर्वत्र व्यापून असलेला आत्मा हाच परमात्मा असून तोच तूं आहेस असे संत रामदास सांगतात .मी देह नसून अविनाशी आत्मतत्व आहोत हे जाणून घेतले पाहिजे . '''अभंग---229''' दिसें तें नासेल सर्वत्र जाणती। या बोला व्युत्पत्ति काय काज ।। काज कारण हा विवेक पाहिजे । तरीच लाहिजे शाश्वतासी ।। शाश्वतासी येणें जाणें हें न घडे । आकार न मोडे दास म्हणे ।। '''भावार्थ---''' जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व नाशवंत आहे हे सर्वजण जाणतात ,त्या साठी विशेष व्याकरण पटुत्वाची गरज नाही .प्रत्येक घटनेला कांहीतरी कारण असते तसेच घडणाय्रा प्रत्येक घटनेचा परिणाम अटळ असतो हे जाणून घेतले तरच शाश्वत आणि अशाश्वत गोष्टींचा उलगडा होतो.संत रामदास म्हणतात,आकाराला आलेली प्रत्येक वस्तु बदलत असते,नाश पावते आणि परत वेगळ्या स्वरूपांत निर्माण होते .शाश्वतासी बदल किंवा विनाश संभवत नाही. '''अभंग---230''' छायेमाजी छाया लोपे । तरि काय परूष हारपे ।। तैसा देह लोपतां । कदा न घडे मरण ।। खेळाअंतीं डाव हारपत । तरी कां नटासि आला मृत्य ।। रामदासी रामीं राम । जन्म मरण कैंचा भ्रम ।। '''भावार्थ---''' जन्म मरण हा केवळ मनाचा खेळ किंवा भ्रम आहे हे पटवून देण्यासाठी संत रामदास अत्यंत समर्पक उदाहरणे देतात .ज्या प्रमाणे सावली हा छाया प्रकाशाचा खेळ आहे,त्या प्रमाणे जन्म मृत्यू हा मनाचा खेळ आहे .रंगभुमीवर काम करणारा नट नाटकातील कथेप्रमाणे हरपला तरी तो नट मरण पावला असे होत नाही.देहाचा लोप झाला तरी मरण आले असे नाही कारण मी देह नसून आत्मस्वरुप आहे हे ज्याने जाणले तो अमर झाला . '''अभंग---231''' गेला स्वरूपाच्या ठायां । तिकडे ब्रह्म इकडे माया ।। दोहींमध्यें सांपडलें । मीच ब्रह्मसें कल्पिलें ।। ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपल ।। तिकडे वस्तु निराकार । इकडे मायेचा विस्तार ।। पुढे ब्रह्म मागें माया । मध्ये संदेहाची काया ।। रामीरामदास म्हणे । इतुकें मनाचें करणें ।। '''भावार्थ---''' साधक स्व-स्वरुपाचा शोध घेण्यास निघाला तेव्हां तो एकीकडे ब्रह्म आणि दुसरीकडे माया असा दोन्हीमध्यें सापडला आणि आपणच ब्रह्म आहोत अशी कल्पना केली.ब्रह्म निर्मळ ,निराकार आणि निश्चळ(चंचल नसणारे)तर माया चंचळ आणि चपळ ,पुढे ब्रह्म ,मागे माया त्यामध्ये साधक सापडून त्याच्या मनांत संदेह़ निर्माण होतो . संत रामदास म्हणतात, या सगळ्या मानसिक क्रिया आहेत. '''अभंग---232''' ब्रह्म हे जाणावें आकाशासारिखें । माया हे वोळखें वायू ऐसी वायू ऐसी माया चंचल चपळ । ब्रह्म ते निश्चळ निराकार निराकार ब्रह्म नाही आकारलें । रुप विस्तारलें मायादेवी मायादेवी जाली नांव आणि रूप । शुध्द सस्वरूप वेगळेचि। वेगळेचि परी आहे सर्वां ठायीं । रिता ठाव नाही तयांविणें तयाविणें ज्ञान तेचि अज्ञान । नाहीं समाधान ब्रह्मेविण ब्रह्मेविण भक्ति तेचि पै अभक्ति। रामदासी मुक्ति ब्रह्मज्ञानी '''भावार्थ---''' या अभंगांत संत रामदास माया आणि ब्रह्म यांचे स्वरूप स्पष्ट करून सांगत आहेत ,ब्रह्म हे आकाशासारखे निश्चळ, निराकार असून माया वायूसारखी अतिशय चपळ आणि चंचल आहे.ब्रह्म निराकार आहे म्हणजे त्याला कोणताही आकार नाही या उलट मायादेवी विविध नावांनी आणि रुपांनी खूप विस्तार पावली आहे .ब्रह्माचे स्वरुप अत्यंत शुध्द व सर्व वस्तुजातापेक्षा निराळे असूनही ते सर्व सजीव व निर्जीव सृष्टीला व्यापून राहिलें आहे,ब्रह्मतत्वाशिवाय अणूमात्रसुध्दां जागा रिकामी नाही.ब्रह्म म्हणजे परिपूर्ण ज्ञान असून त्या शिवाय ज्ञान म्हणजे अज्ञान होय .ब्रह्मतत्व जाणून घेतल्याशिवाय भक्ति ही केवळ अभक्ति आहे असे सांगून संत रामदास स्वप्रचितिने सांगतात की, आपणास ब्रह्मज्ञानानेच मुक्ति प्राप्त झाली . '''अभंग---233''' अनंताचा अंत पहावया गेलों । तेणें विसरलों आपणासी आपणा आपण पाहतां दिसेना । रूप गवसेना दोहींकडें दोहीकडे देव आपणची आहे। संग हा न साहे माझा मज माझा मज भार जाहला बहुत । देखतां अनंत कळों आला कळों आला भार पाहिला विचार। पुढें सारासार विचारणा विचारणा जाली रामीरामदासीं । सर्वही संगासी मुक्त केलें मुक्त केले मोक्षा मुक्तीची उपेक्षा । तुटली अपेक्षा कोणी एक '''भावार्थ---''' या अभगांत संत रामदास एका अनिर्वचनीय अनुभवाचे वर्णन करीत आहेत.अनंत ब्रह्मरुप परमात्म्याचे अंतिम स्वरूप जाणून घेण्याचा प्रयत्न करीत असतांना आपण आपले स्वरुपच विसरुन गेलो आहोत ,त्या अनंतरुपांत स्वता:चे रुपच सापडेनासे झालें. आपले स्वरुप ब्रह्म स्वरुपाशी एकरुप झाले आहे असा अनुभव येऊन आपण नि:संग झालो ,आपल्या अस्तित्वाचा भार आपल्यालाच सोसवेनासा झाला आणि सारासार विचार करतांना आपण आणि हे अनंत स्वरुप वेगळे नाही याची जाणिव झाल्याने आपण नि:संग बनलो मुक्तीची उपेक्षा करुन मोक्ष या कल्पनेपासून मुक्त झालो,सर्व अपेक्षा अनंत स्वरुपांत विलीन झाल्या. '''अभंग---234''' ओळखतां ज्ञान ओळखी मोडली । भेटी हे जोडली आपणासी आपणासी भेटी जाली बहुदिसां । तुटला वळसा मीपणाचा मीपणाचा भाव भावें केला वाव। दास म्हणे देव प्रगटला '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात, जेव्हां चित्तात निखळ ज्ञानाचा झरा उगम पावला तेव्हां अज्ञान आपोआपच दूर झालें ,खूप दिवसांनी श्री रामाची भेट झाली आणि मीपणाच्या अहंकाराचा पडदा सहजपणें गळून पडला.श्रीरामा वरील अतूट भक्तिभावामुळे मी पणाचा भाव खोटा ठरला , श्री राम ज्ञानरूपाने प्रगट झाले. '''अभंग---235''' मीच ब्रह्म ऐसा अभिमान धरीं । जाणावा चतुरीं चोथादेहु चौथे देहीं सर्वसाक्षिणी अवस्था । ऐसी हे व्यवस्था चौदेहांची चौदेहांची गांठी शोधितां सुटली विवेके तुटली देहबुध्दि देहबुध्दी नाहीं स्वरूपीं पाहतां । चौथा देह आतां कोठें आहे कोठे आहे अहंब्रह्म ऐसा हेत । देहीं देहातीत रामदास '''भावार्थ---''' मी म्हणजेच ब्रह्म असे जाणून घेऊन जो त्या बद्दल अभिमान बाळगतो तोच चौथा देह आहे,हे चतुराईने समजून घ्यावे असे संत रामदास म्हणतात.मन, बुध्दी ,अहंकार व चित्त हा चौथा देह असून ही सर्वसाक्षिणी, (विश्वातील सर्व घटनांचे अवलोकन करून त्यांची संगती लावू शकणारी असामान्य क्षमता )या अवस्थेला संत तुर्या अवस्था मानतात.जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती (गाढ झोप)व चौथी तुर्या अवस्था मानली जाते.या अवस्थेत साधक गाढ झोपेतही नसतो आणि पूर्ण जाग्रतावस्थेतही नसतो ,या अवस्थेत प्रज्ञा जाग्रुत असून साधकाची अलौकिक प्रतिभा ,विचार शक्ती जाग्रुत होते .या अवस्थेत चौदेहाची गाठी सुटून देहबुध्दी विवेकाने लोप पावतें.अहंकार म्हणजेच मी पणाचा भाव लुप्त होऊन अहंब्रह्म म्हणजेच मी च ब्रह्म आहे याचा साक्षात्कार होतो.संत रामदास स्वप्रचितीने सागंतात की या अवस्थेत साधक देहांत असूनही देहातीत अवस्थेंत पोचतो, परब्रह्म स्वरूपाशी एकरुप होतो. '''अभंग---236''' मायेचे स्वरूप ब्रह्मी उद्भवलें । तिच्या पोटी आलें महतत्व महतत्वीं सत्व सत्वीं रजोगुण । तिजा तमोगुण रजापोटीं पोटां पंचभूतें तयांचिया आली । दास म्हणे जाली सृष्टि ऐसी '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास सृष्टी कशी निर्माण झाली या विषयी सांगत आहेत . मायेचे स्वरूप ब्रह्मरूपात प्रकट झाले आणि तिच्या पोटी महतत्वाचा जन्म झाला.महतत्वातून सत्वगुण व सत्वगुणांतून रजोगुण निर्माण झाला,रजोगुणातून तमोगुणाचा उदय झाला.तमोगुणातून पंचमहाभूते प्रगट झाली आणि पंचमहाभूतातून सर्व सृष्टी निर्माण झाली . '''अभंग---237''' स्वप्न वाटे सार तैसा हा संसार । पाहतां विचार कळोंलागे ।। स्वप्न वेगींसरे संसार वोसरे । लालुचीच उरे दोहींकडे ।। दास म्हणे निद्राकाळी स्वप्न खरें। भ्रमिष्टासी बरें निद्रासूख ।। '''भावार्थ---''' स्वप्न हा मनातील कल्पनांचा खेळ ,केवळ आभास असतो तसा संसार आहे ,विचाराअंती हे कळून येते.स्वप्न जसे दिसते आणि वेगाने दिसेनासे होते ,तसाच संसार दिसतो आणि नासतो.मन मात्र लालचावल्या सारखे होते.संत रामदास म्हणतात निद्राकाळी स्वप्न खरें वाटते म्हणून भ्रम झालेल्या माणसाला निद्रासुख बरेंवाटतें. '''अभंग---238''' गळे बांधले पाषाणीं । आत्मलिंग नेणें कोणी ।। जीव शिवाचें स्वरूप । कोण जाणें कैसें रूप ।। लिंग चुकले स्वयंभ । धरिला पाषाणाचा लोभ ।। रामीरामदास म्हणे । भेद जाणतीं शहाणे '''भावार्थ---''' जीव हे शिवाचे स्वरूप असे सर्वजण म्हणतात परंतू हे रुप प्रत्यक्ष कसे आहे हे कोणीच जाणत नाही,स्वयंभू लिंग समजून पाषाणाची पूजा करतात ,त्याचाच लोभ धरतात. संत रामदास म्हणतात,स्वयंभू लिंग आणि पाषाण यांतील भेद फक्त शहाणे लोकच जाणतात . '''अभंग---239''' अंत नाही तो अनंत । त्यासि दोरी करी भ्रांत ।। ऐसें जनाचें करणें । कैसा संसार तरणें ।। देव व्यापक सर्वांसी । त्यास म्हणती एकदेशी ।। रामदासी देव पूर्ण । त्यासी म्हणती अपूर्ण ।। '''भावार्थ---''' दोरी बघून भ्रांती पडल्यामुळे दोरीलाच साप समजतो व भितीने गर्भगळित होतो ,अज्ञानामुळे सामान्य माणुस असे वर्तन करतो त्या मुळे त्याला संसार सागर तरून जाणे अवघड जाते असे सांगून संत रामदास म्हणतात की,देव सर्व सृष्टीत,अणुरेणूत व्यापून राहिलेला असूनही आपण त्याला स्थळ कांळाच्या बंधनांत अडकवतो .अनंत परमेश्वराची मूर्ती बनवून त्याची पूजा करतो.जो पूर्ण आहे त्याला अपूर्ण ,जो अविनाशी आहे त्याचे आवाहन व विसर्जन करतो. '''अभंग---240''' जन्मवरी शीण केला । अंत:काळीं व्यर्थ गेला ।। काया स्मशानीं घातली । कन्यापुत्र मुरडलीं ।। घरवाडा तो राहिला । प्राणी जातसे एकला ।। धनधान्य तें राहिलें । प्राणी चरफडीत गेले ।। इष्टमित्र आणि सांगाती । आपुलाल्या घरां जाती ।। दास म्हणे प्राणी मेले । कांहीं पुण्य नाहीं केलें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात, माणुस आयुष्यभर घरसंसार ,धनधान्य, सगेसोयरे,इष्टमित्र यांच्यासाठी कष्ट घेतो परंतू अंत:काळी सर्व व्यर्थ जाते .घरदार, धनधान्य सगळं सोडून प्राणी चरफडत एकटाच निघून जातो.देह स्मशानांत ठेवून सर्व सांगाती,मित्र, कन्यापुत्र तेथून निघून आप आपल्या घरी जातात .कोणतंही पुण्य त्याच्या कामी येत नाही. '''अभंग---241''' कल्पनेची भरोवरी । मन सर्वकाळ करी ।। स्वप्न सत्यचि वाटलें । दृढ जीवेसीं धरिलें ।। अवघा मायिक विचार । तोचि मानिला साचार ।। नानि मंदिरें सुंदरे । दिव्यांबरें मनोहरें ।। जीव सुखें सुखावला । थोर आनंद भासला ।। रामदास म्हणे मद । लिंगदेहाचा आनंद ।। '''भावार्थ---''' माणसाचे मन सतत कल्पनांच्या भरारी घेण्यांत रममाण होत असते ,स्वप्न हेच सत्य समजून तो त्याला घट्ट कवटाळून धरतो . हा सगळा मायेचा खेळ तो खरा आहे असे समजतो.अनेक भव्य,दिव्य ,सुंदर मंदिरें त्याच्या मनाला मोह घालतात ,जीवाला सुखावतात,खूप आनंद देतात.संत रामदास म्हणतात,हा केवळ देहाचा आनंद असून तो नश्वर आहे,स्वप्ना सारखा काल्पनिक आहे. '''अभंग---242''' नवस पुरवी तो देव पूजिला । लोभालागीं जालां कासाविस कासाविस जाला प्रपंच करितां । सर्वकाळ चिंता प्रपंचाची प्रपंचाची चिंता करितांचि मेला । तो काय देवाला उपकार उपकार जाला सर्व ज्यां लागोनि । ते गेलीं मरोनि पाहतसे पहातसे पुढें आपणहि मेला । देवासि चुकला जन्मवरी '''भावार्थ---''' सर्वसामान्यपणे माणुस सतत प्रपंचाची चिंता करीत असतो,प्रपंच्याच्या काळजीने त्याचा जीव कासाविस होतो.त्या मुळे तो देवाला पुजून नवस बोलतो.देव नवसाला पावावा या लोभामुळे काकुळतिला येतो आणि प्रपंचाची चिंता करता करता मरून जातो,शेवटी तो प्रपंचाला व परमार्थाला दोन्हीला पारखा होतो .संत रामदास म्हणतात, प्रपंचाचा लोभ सोडून सर्वभावे देवाची भक्ती करून ,सर्व भाव देवावर सोपवल्यास प्रपंच व परमार्थ दोन्ही साधतां येईल. '''अभंग---243''' कर्ता एक देव तेणें केलें सर्व । तयापासी गर्व कामा नये ।। देह हें देवाचें वित्त कुबेराचें । तेथें या जीवाचें काय आहे देता देवविता नेता नेवविता । कर्ता करविता जीवा नव्हे ।। निमित्ताचा धणी केला असे प्राणी । पाहतां निर्वाणीं जीव कैचा ।। लक्षुमी देवाची सर्व सत्ता त्याची । त्याविण देवाची उरी नाहीं ।। दास म्हणे मना सावध असावें । दुश्चित नसावे सर्वकाळ ।। '''भावार्थ---''' देव सर्व घटनांचा कर्ता असून त्यानेच हा सर्व विश्व पसारा निर्माण केला आहे तेव्हां आपण गर्व करणे योग्य नाही.आपला देह देवाचा असून धनसंपत्ती कुबेराची आहे .देव सारे देणारा, नेणारा आणि करविणारा आहे.मनुष्य प्राणी केवळ निमित्तमात्र आहे .लक्षुमी व सर्व सत्ता देवाची असून देवाशिवाय जीवाचे कांहीं नाही या साठी संत रामदास सांगतात कीं,आपण केव्हांही मनाने खिन्न न होतां सावधचित्त असावें . '''अभंग---244''' नको करू अभिमान । होणार तें देवाधीन ।। बहू द्रव्यानें भुलले । काळें सर्वहि ग्रासिलें ।। जे जे म्हणती मी शक्त। ते ते जाहले अशक्त ।। रामदास सांगे वाट । कैसा होईल शेवट ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास सांगतात, भविष्यातील सर्व घटना दैवाधीन आहेत .त्यांचा अभिमान धरु नये .खूप धन संपत्तीने धनिक भुलून जातात परंतू ती नश्वर असल्याने कालांतराने विनाश पावते .जे स्वता:ला शक्तीशाली समजतात ते शक्तीहीन होऊन लयास जातात , '''अभंग---245''' अर्थेविण पाठ कासया करावें । व्यर्थ कां मरावें घोकुनियां ।। घोकुनियां काय वेगीं अर्थ पाहें । अर्थरूप राहे होउनियां ।। होउनियां अर्थ सार्थक करावें । रामदास भावें सांगतसे ।। '''भावार्थ---''' पसंत रामदास सांगतात ,अभंगातिल शब्दांचे अर्थ समजून न घेतां केवळ घोकून पाठांतर करण्याचे सारे श्रम फुकट जातात .कवनातील अर्थाशी एकरूप होऊन पाठ केले तर त्याचे सार्थक होते ,त्यात सांगितलेला भाव जीवनांत उतरतो आणि जीवाचे कल्याण होते . '''अभंग---246''' माजीं बांधावा भोपळा । तैसी बांधू नये शिळा ।। घेऊं येतें तेंचि घ्यावें । येर अवघेंचि सांडावें ।। विषयवल्ली अमरवल्ली । अवघीं देवेचि निर्मिली ।। अवघें सृष्टीचें लगट । करुं नये कीं सगट ।। अवघें सगट सारिखेंची । वाट मोडली साधनाची ।। आवघेचि देवे केलें । जें मानेल तेंचि घ्यावें ।। दास म्हणे हरिजन । धन्य जाणते सज्जन ।। '''भावार्थ---''' पाण्यामध्ये पोहतांना भोपळा बांधून पाण्यांत उतरल्यास बुडण्याची भिती नसते ,पण त्या ऐवजी शिळा बांधली तर पोहणारा शिळेसह पाण्यांत बुडून जाणार या साठी ज्या कामासाठी ज्या गोष्टीचा उपयोग करणे योग्य त्यांचाच उपयोग करावा ,अयोग्य गोष्टींचा त्याग करावा.विषवल्ली (जी सेवन केल्यानंतर तात्काळ मृत्यु येतो)व अमरवल्ली ( जिच्यामुळे अमरत्व प्राप्त होते) या दोन्हीही निसर्गनिर्मित आहेत परंतू त्यांचा उपयोग सरसकट करता येत नाही.जे आपल्याला मानवेल तेच स्विकारावे असे सांगून संत रामदास म्हणतात, संत सज्जन धन्य होत ते आपल्या हिताचे असेल ते च करायला सांगतात. '''अभंग---247''' त्रैलोक्याचें सार वेदा अगोचर । मंथुनी साचार काढियेले ।। तें हें संतजन सांगती सज्जन । अन्यथा वचन मानूं नये ।। जें या विश्वजनां उपयोगी आलें । बहुतांचें जालें समाधान ।। रामीरामदासीं राघवीं विश्वास । तेणें गर्भवास दुरी ठेला ।। '''भावार्थ---''' त्रिभुवन(स्वर्ग ,पृथ्वी ,पाताळ ) या तिन्ही भुवनांचे सार जे वेदामध्ये स्पष्ट केले आहे ते संत सामान्य लोकांना सांगतात, आपण ते खोटे आहे असे मानू नये कारण ते ज्ञान विश्वतील अनेक लोकांना उपयोगी आले आहे,त्या मुळे अनेकांचे समाधान झाले आहे.संत रामदास म्हणतात,आपला राघवावर दृढ विश्वास आहे कारण श्री रामाच्या कृपाप्रसादामुळेच आपली जन्म मरणाच्या चक्रातून सुटका झाली . '''अभंग---248''' वेधें बोधावें अंतर ।भक्ति घडे तदनंतर ।। मनासारिखें चालावें । हेत जाणोनि बोलावें ।। जनी आवडीचे जन । त्याचे होताती सज्जन ।। बरें परिक्षावें जनां । अवघें सगट पिटावेना ।। दास म्हणे निवडावे ।लोक जाणोनियां घ्यावे ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास या अभंगात लोकनेत्याने कसे आचरण ठेवावे या विषयी मार्गदर्शन करीत आहेत .अनेक लोकांचे अंतरंग समजून घ्यावे,त्या नंतर लोक भक्तिमार्गाला लागतात.लोकांच्या मनातिल हेतू जाणून बोलावे,त्यांच्या मनाप्रमाणे वागावे.लोकांना प्रिय असलेले नेतेच लोक संत सज्जन म्हणून स्विकारतात.सरसकट सर्व माणसे सारखी नसतात तेव्हां लोकांना समजून घेऊन योग्य माणसांची निवड करावी. '''अभंग---249''' एक उपासना धरीं ।भक्ति भावें त्याची करीं ।। तेणें संशय तुटती । पूर्वगुण पालटती ।। सर्व नश्वर जाणोन वृत्ति करी उदासीन ।। सत्य वस्तूच साचार ।त्याचा करावा विचार ।। त्यागोनियां अनर्गळ । सदा असावें निर्मळ ।। ध्याने आवरावें मन । आणि इंद्रियदमन ।। अखंड वाचे रामनाम ।स्नान संध्या नित्यनेम ।। दास म्हणे सर्वभाव । जेथे भाव तेथें देव ।। '''भावार्थ---''' या अभंगात संत रामदास साधकांना मार्गदर्शन करीत आहेत .आपले एक उपास्य दैवत ठरवून भक्तिभावाने त्याची उपासना करावी .त्या मुळे मनातिल सर्व संशयाचे निरसन होते आणि आपले पूर्वगुण पालटतात .केवळ ईश्वर हीच सत्य वस्तू असून बाकी सर्व विनाशी आहे ,याचा विचार करून आपली वृत्ति उदासीन करावी (मोह, माया,राग,लोभ यांचा त्याग करावा .)समाजांत अमान्य असलेल्या (अनर्गळ ) गोष्टींचा त्याग करावा ,मनानें निर्मळ असावे .इंद्रिये ताब्यांत ठेवून ध्यानमार्गाने मनावर ताबा मिळवावा .स्नानसंध्या नित्यनेमाने करावी आणि वाचेने अखंड रामनामाचा जप करावा .जेथें भक्तिभाव तेथे देव असून बाकी सर्व फापट पसारा आहे असे समजून त्याचा त्याग करावा . '''अभंग---250''' दु:खे दु:ख वाढत आहे । सुखे सुख वाढत आहे ।। बय्रानें बरेचि होते । वाईटें वाईट येतें ।। हटानें हट वळावें । मिळतां मिळणी फावें ।। सुशब्दे माणुस जोडें । कुशब्दे अंतर मोडें ।। प्रीतीनें प्रीतीच लागे । विकल्पें अंतर भंगें ।। सेवके दास्य करावें । राघवें प्रसन्न व्हावें ।। '''भावार्थ---''' चांगल्या कर्माचे फळ चांगले मिळते व वाईट कर्माचे फळ वाईट असते हा कर्मफळाचा सनातन सिध्दांत सागून संत रामदास म्हणतात, दु:खानें दु:ख आणि सुख दिल्यानें सुख वाढते .दुष्ट लोकांकडून दुष्टांना वठणीवर आणावें आणि चांगल्या लोकांना सुशब्दांनी आपलेसे करावें .प्रेमळपणे प्रेमळांना जिंकावें .संशयामुळे मने दुखावली जातात म्हणुन मनामध्यें विकल्प नसावा .श्रीरामाचा दास बनून राघवाचे दास्य करावें आणि राघवाने प्रसन्न होऊन कृपा करावी . '''अभंग---251''' माता पिता जन स्वजन कांचन । प्रियापुत्रीं मन गोवू नको ।। गोवू नको मन राघवेंवांचोनी । लोकलाज जनीं लागलीसे ।। लागलीसे परी तुवां न धरावी । स्वहितें करावी रामभक्ति ।। रामभक्तिविण होसिल हिंपुटी । एकलें शेवटीं जाणें लागे ।। जाणें लागे अंती बाळा सुलक्षणा । ध्याई रामराणा दास म्हणे ।। '''भावार्थ---''' आई,वडील,नातेवाईक, सगेसोयरे,प्रिय पत्नी,मुलेबाळे यांच्यामध्यें मन अडकवू नकोस .समाजांत राहातांना लोकमताचा विचार करावा लागतो परंतू त्या गोष्टीचा फार विचार न करतां स्वता:च्या हिताचा विचार करून रामभक्ति करण्यांत आपला वेळ सार्थकी लावावा. आयुष्याच्या शेवटी सर्व सोडून एकट्याला मृत्युला सामोरे जावेंलागते.अंतकाळी एका राघवाचा आसरा लाभतो,तोच जीवन मरणाच्या चक्रातून सोडवणारा आहे. श्री रामाचे सतत स्मरण ठेवून निरंतर रामाचे ध्यान करणे या शिवाय दुसरे सुलक्षण नाही हे समजून घेऊन रामभजनी लागावें असे संत रामदास या अभंगात सांगत आहेत . '''अभंग---252''' देव पाषाण भाविला । तोचि अंतरीं दाविला ।। जैसा भाव असे जेथें । तैसा देव वसे तेथें ।। दृष्य बांधोनिया गळां । देव जाहला निराळा ।। दास म्हणे भावातीत । होतां प्रगटे अनंत ।। '''भावार्थ---''' पाषाणाची (दगडाची ) मुर्ती करून तोच देव आहे असा भाव अंतरात निर्माण केला तर तीच प्रतिमा मनांत ठसतें.जसा भाव तसाच देव दिसतो.विश्वाचा पसारा निर्माण करून परमेश्वर त्या पासून निराळा झाला .संत रामदास म्हणतात , इंद्रियांना दिसणार्या दृष्य विश्वापासून दूर (भावातीत ) झाल्याशिवाय अनंत परमेश्वराचे दर्शन घडणार नाही . '''अभंग---253''' जाला स्वरुपीं निश्चय ।तरि कां वाटतसे भय ।। ऐसे भ्रमाचे लक्षण । भुले आपणां आपण ।। क्षण एक निराभास । क्षणें म्हणे मी मनुष्य ।। रामीरामदास म्हणे । देहबिध्दीचेनि। गुणे ।। '''भावार्थ---''' आपण परमेश्वराचा अंश आहोत असा अद्वैत भाव मनामध्यें स्नानिर्माण होऊन अहंम ब्रह्मास्मी असा मनाचा निश्चय होतो,तरी भयाची भावना निर्माण होते कारण आपल्या मूळ स्वरुपाचा आपल्याला विसर पडतो.हेच भ्रमाचे लक्षण आहे .एका क्षणी सर्व संशयाचा निरास होऊन मन नराभास होते,आपल्या स्वरुपाशी एकरूप होते तर दुसऱ्या क्षणी आपण व सत्स्वरुप भिन्न असून ,आपण अविनाशी आत्मतत्व नसून मर्त्य मानव आहोत अशी धारणा होते हे देहबुध्दी मुळे घडते असे संत रामदास म्हणतात. '''अभंग---254''' स्नान संध्या टिळेमाळा । पोटी क्रोधाचा उमाळा ।। ऐसे कैसें रे सोवळें। । शिवतां होतसे ओवळें ।। नित्य दांडितां हा देहो परि फिटेना संदेहो ।। बाह्य केली झळफळ । देहबुध्दीचा विटाळ ।। नित्यनेम खटाटोप ।मनीं विषयाचा जप ।। रामदासी द्रुढ भाव । तेणेविण सर्व वाव ।। '''भावार्थ---''' कपाळावर गंधाचा टिळा, गळ्यामध्ये रुद्राक्षाच्या माळा धारण करून रोज नियमाने स्नान संध्या करुनही मनामध्ये कामक्रोधाची भावना असेल तर हा व्यर्थ खटाटोप आहे .देहदंड करून उपासना केली तर मनाची झळफळ शांत होत नसेल तर हा केवळ बाह्य देखावा ठरतो .त्यामुळे सोवळे, ओवळे हे संदेह मिटत नसतील मनातील नाना कामना,वासना नाहिशा होत नसतील तर हा केवळ देहबुध्दीचा विटाळ समजावा.संत रामदास म्हणतात,राम चरणी दृढ विश्वास असल्याशिवाय या सर्व गोष्टी मातीमोलाच्या आहेत . '''अभंग---255''' सुडकें होतसे झाडाचें । पटकर होतसे हाडाचें ।। यांत सोवळें तें कोण । पाहा पाहा विचक्षण ।। पाहों जातां घरोघर । कथीकेची एक धार ।। चुडे दांतवले हाडें । पाहा सोंवळें निवाडें ।। न्यायनीति विवंचना । हिंगावाचुनी चालेना ।। दास म्हणे रे संतत ।कांहीं पाहों नये अंत ।। '''भावार्थ---''' झाडापासून कापसाचे वस्त्र (सुडकें ) मिळते तर हाडापासून रेशमी वस्त्र (पटकर) ,या वर सखोल विचार केला तर समजते कीं, सोवळे कोणते.घरोघर जाऊन पाहिले तर हे लक्ष्यांत येते कीं, सगळीकडे परिस्थिती सारखीच आहे ([[कढी]]ची धार एकच आहे ) संत रामदास म्हणतात,सोवळे ओवळे ,न्यायनिती यांचा निवाडा हिंगावाचुन चालत नाही म्हणजे जिवनावश्यक गोष्टींशिवाय होत नाही तेव्हा न्याय,निती,सोवळें , ओवळे यांचा सतत विचार करु नये. '''अभंग---256''' एक लाभ सीतापती । दुजी संतांची संगती ।। लाभ नाही यावेगळा ।थोर भक्तीचा जिव्हाळा ।। हरिकथा निरूपण । सदा श्रवणमनन ।। दानधर्म आहे सार । दास म्हणे परोपकार ।। '''भावार्थ---''' जीवनांत सीतापतीचा (श्रीरामभक्तीचा ) लाभ होणे हा सर्वात मोठा लाभ आहे या शिवाय संतांची संगती लाभणे हा दुसरा महत्त्वाचा लाभ होय .भक्तिचा जिव्हाळा हा सर्वात थोर लाभ आहे असे सांगून संत रामदास म्हणतात कीं,हरिकथेचे सतत श्रवण , मनन आणि निरुपण तसेच दानधर्म आणि परोपकार हे जीवनाचे सार आहे , '''अभंग---257''' पापपुण्य समता घडे । तरीच नरदेह जोडे ।। याचें सार्थक करावें ।आपणासी उध्दरावें ।। बहुत जन्मांचे शेवटीं । नरदेह पुण्यकोटि ।। रामदास म्हणे आतां । पुढती न लाभे मागुतां ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात कीं, जेव्हां साधकाच्या जीवनांत पाप पुण्याचे माप सारखे होते,समानता घडते तेव्हांच नरदेहाची प्राप्ती होते. पुष्कळ जन्मांचे शेवटी हा योग घडून येतो आणि त्यानंतर परत पुण्कोटी नरदेहाचा लाभ मिळत नाही या साठी मिळालेल्या नरदेहाचे सार्थक करून घ्यावे व आपला उद्धार करून घ्यावा. '''अभंग---258''' तीर्था जाती देखोवेखी। तेथे कैसी होतें पाखी ।। पाप-गेलें पुण्य जालें । कैसे प्रत्ययासी आलें ।। दोषापासूनि सूटला । प्राणी मुक्त कैसा जाला ।। म्हणती जाऊ वैकुंठासी । कैसें येते प्रत्ययासी।। रामदास म्हणे हित । कैसें जाहलें। स्वहित ।। '''भावार्थ---''' साधकानें पवित्र तिर्थस्थाने बघण्यासाठी तेथे जाऊन त्याच्या देहमनाची शुध्दता कशी होते , पाप धुऊन जावून पुण्य कसे झाले याचा प्रत्यय (अनुभव )कसा आला,दोषापासून सुटून प्राणी मुक्त कसा झाला हे कसे समजून घ्यावे यानंतर वैकुंठाची प्राप्ती होणार हा विश्वास कसा निर्माण झाला .संत रामदास म्हणतात, केवळ देवावरील अढळ विश्वासामुळें हिताचे स्वहित झालें. '''अभंग---259''' मन-कर्णिकेमाझारी ।स्नानसंकल्प निवारी ।। स्नान केलें अंतरंगा । तेणें पावन जाली गंगा ।। गुरुपायी शरण प्रेमें । तोचि त्रिवेणीसंगम ।। रामकृपेचे वाहे जळ। रामदासी कैसा मळ ।। '''भावार्थ---''' साधक पवित्र तिर्थस्थानी जाऊन तेथील पावन नदीच्या जलांत (मनकर्णिका)स्नान करण्याचा संकल्प पुर्ण करतो या पुण्याने त्याचे अंतरंग अमल होते.या शुध्द अंतकरणाने साधक आपल्या गुरु चरणांशी प्रेमाने शरणागत होतो.संत रामदास म्हणतात,रामकृपेच्या पवित्र जलांत रामाचे दास अंतरंगाने मलीन राहूच शकणार नाही .कारण हा त्रिवेणी संगम आहे। '''अभंग---260''' आत्मारामेविण। रितें । स्थळ नाहीं अनुसरतें ।। पाहतां मन बुध्दि लोचन । रामेविण न दिसे आन ।। सवडी नाहीं तीर्थगमना । रामें रुधिलें त्रिभुवन ।। रामदासी। तीर्थभेटी । तीर्थ राम होउनि उठी ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात , आत्माराम सर्व अणुरेणुमध्ये व्यापून राहिला आहे .असे एकही ठिकाण नाही कीं,तेथे आत्माराम नाही. मन, बुध्दी आणि लोचन यापैकीं कोणत्याही आंतर किंवा बाह्य ज्ञानेंद्रियांनी पाहिले तरी रामाशिवाय अन्य कांही दिसत नाही.रामाने हे त्रिभुवन व्यापून टाकले आहे त्या मुळे तीर्थाटना साठी स्थानच उरले नाही.जेथे जावे तेथे श्री रामच भरून राहिला आहे. '''अभंग---261''' परमेष्ठी परब्रह्म। । तोचि माझा आत्माराम। ।। कैसें केलें संध्यावंदन । सर्वां भूतीं हो नमन ।। नाहीं आचमनासी ठावो । तेथे नामचि जालें वावो ।। जेथें हरपले त्रिकाळ । ऐसी संध्येसि साधली वेळ ।। कळिकाळा तीन चूळ पाणी । रामदास दे सांडुनी ।। '''भावार्थ---''' सर्वात श्रेष्ठ असे जे परब्रह्म तोच आपला आत्माराम आहे असे सांगून संत रामदास म्हणतात,संध्यासमयी सुर्याला केलेले वंदन म्हणजे विश्वातील सर्व प्राणिमात्रास केलेले नमन होय.येथे संध्या करतांना आचमनास देखील ठिकाण नाही. ज्या वेळी भूत, भविष्य ,वर्तमान हे तिन्ही काळ एकमेकांत मिसळून जातात अशी संध्याकाळची वेळ साधून कळिकाळाला तीन वेळा पाणी देवून संत रामदास आपली संध्या करतात. '''अभंग---262''' पूर्वोच्चरिते ओंकार । प्रणवबीज श्री रघुवीर ।। ब्रह्मयज्ञ कैसा पाहें । अवघें ब्रह्मरुप आहे ।। देवर्षि पितृगण । तृप्ति श्रीरामस्मरण ।। सव्य अपस्व्य भ्रांति । ब्रह्म नि:संदेह स्थिति ।। आब्रह्मस्तंभ पर्यंत । राम सबाह्य सदोदित ।। दासीं ब्रह्मयज्ञ सफळी । संसारासी तिळांजुळी ।। '''भावार्थ---''' ॐ काराचे म्हणजे प्रणवाचे मूळबीज श्री रघुवीर असून त्याचा उच्चार मंत्राच्या प्रारंभी केला जातो .अखिल विश्व ब्रह्मरुप असून सतत ब्रह्मयज्ञ चालू असतो.देव, ऋषी ,पितृगण केवळ श्रीरामांच्या नामस्मरणाने प्रसन्न होतात.ब्रह्म हे कोणत्याही संदेहा पलिकडील स्थिति असून मंत्रोपचारा पूर्वी-करावयाचे सव्य, अपसव्य (डावे,उजवे ) हे केवळ उपचार आहेत असे सांगून संत रामदास म्हणतात,श्रीराम या विश्वाला आतून बाहेरुन व्यापून राहिला आहे .संसाराला तिलांजली देऊन संत रामदासांनी हा ब्रह्मयज्ञ सफळ संपूर्ण केला आहे . '''अभंग---263''' अनित्याचा भ्रम गेला । शुध्द नित्यनेम केला ।। नित्यानित्य हा विचार । केला स्वधर्म आचार ।। देहबुध्दि अनर्गळ । बोधें फिटला विटाळ ।। रामदासी ज्ञान जालें । आणि स्वधर्म रक्षिलें ।। '''भावार्थ---''' संत रामदास म्हणतात,रामनाम जपाचा शुध्द नित्यनेम केल्यानंतर मनातील अनित्य (सतत बदलणार्या )नाशवंत गोष्टींचा भ्रम दूर झाला .नित्य,अनित्याचा विचार जावून स्वधर्माचा आचार सुरु झाला ,मी आत्मा नसून देह आहे ही खोटी देहबुध्दी लोप पावून मनाची मलीनता दूर झाली .शुध्द ज्ञानाचा उगम झाला आणि स्वधर्माचे रक्षण झाले . '''अभंग---264''' एकादशी नव्हे व्रत । वैकुंठीचा महापंथ ।। परी रुव्मांगदाऐसा ।व्हावा निश्चय मानसा ।। एकादशीच्या। उपोषणे । विष्णुलोकीं ठाव घेणें ।। रामीरामदास म्हणे । काय प्रत्यक्षा प्रमाण ।। '''भावार्थ---''' एकादशी हे केवळ एक व्रत नसून वैकुंठाला जाण्याचा तो महान पंथ आहे .रखुमाईपतीला भेटण्याचा मनाचा निश्चय करून एकादशीचे उपोषण करावे आणि विष्णुलोकी निवास करावा. एकादशी उपोषणाचे पुण्य महान आहे. संत रामदास म्हणतात, प्रत्यक्ष दिसणार्या गोष्टींना प्रमाणाची जरुरी नसते . '''अभंग---265''' क्षीरापतीची वाटणी । तेथें जाली बहु दाटणी । पैस नाहीं राजांगणी। कोणालागी ।। रंगमाळा नीरांजने । तेथें वस्ती केली मनें । दिवस उगवतां सुमनें। कोमाईली ।। रथ देवाचा ओढिला । यात्रेकरा निरोप जाला । पुढें जायाचा गल्बला । ठायीं ठायीं ।। भक्तजन म्हणती देवा । आतां लोभ असों द्यावा । बहु सुकृताचा ठेवा । भक्ति तुझी ।। दास डोंगरी राहतो । यात्रा देवाची। पाहतो । देव भक्तासवें जातों । ध्यानरुपे ।। '''भावार्थ---''' या अभंगांत संत रामदास एकांत स्थळी डोंगरावर निवास करुन तेथून देवाची यात्रा पाहून यात्रेचे वर्णन करीत आहेत.यात्रेमध्ये भक्तांची एव्हढी गर्दी दाटली आहे की,कोणाला पाय ठेवायला देखील जागा नाही .पताका,दिव्यांची रोषणाईयांत माणसांची मने रंगून गेली आहेत .दिवसा उमलणार्या फुलांप्रमाणे मने मोहरून आली .देवाचा रथ ओढण्यासाठी निरोप येतांच पुढे जाण्याची एकच गडबड उडाली .भक्तजन देवाची आळवणी करतात की,खूप पुण्याचाठेवा म्हणजेच देवाची भक्ति ,आता भक्तांवर असाच लोभ ठेवावा .ही नितांत भक्ती पाहून देव भुलतो आणि ध्यानमार्गाने भक्तांच्या मनांत शिरून त्यांच्या बरोबर जातो . '''अभंग---266''' गेला प्रपंच हातींचा । लेश नाही परमार्थाचा ।। दोहींकडें अंतरला । थोरपणें भांबावला ।। गेली अवचितें निस्पृहता। नाहीं स्वार्थहि पुरता ।। क्रोधे गेला। संतसंग । लोभें जाहला वोरंग ।। पूर्ण जाली नाहीं आस । इकडे बुडाला अभ्यास ।। दास म्हणे क्रोधे केलें । अवघे लाजिरवाणें जालें ।। '''भावार्थ---''' ज्या साधकाला प्रपंच सावधपणे करतां येत नाही त्याला परमार्थही साधतां येणार नाही असे सांगून संत रामदास म्हणतात , असा साधक दोन्ही गोष्टींना पारखा होतो.त्याची निस्पृहता (कोणतिही गोष्ट मिळवण्याची ईच्छा) लयाला जाते.पण मनामध्ये स्वार्थ ही नसतो.अहंकाराने क्रोध निर्माण होतो आणि तो सत्संगाला मुकतो.लोभामुळे रंगाचा बेरंग होतो.त्या साधकाच्या आशा,आकांक्षा पूर्ण होऊ शकत नाही,निराशेमुळे साधनेमध्यें खंड पडतो.प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही बुडतो, त्याचे जीवन लाजिरवाणे होते. '''अभंग---267''' थोर अंतरी भडका । आला क्रोधाचा कडका ।। नित्य निरूपणी बैसे । अवगुण जैसे तैसे ।। लोभें भांबावले मन । रुक्यासाठी। वेंची प्राण ।। दंभ विषयीं वाढला । पोटीं कामें खवळला ।। मदमत्सराचा कांटा । अहंकारें धरीं ताठा ।। दास म्हणे जालें काय । श्रोती। राग मानू नये ।। '''भावार्थ---''' मनामध्यें क्रोध शिरला की, अंतकरणांत रागाचा अग्नी भडकतो ,मग कथा निरुपणाला बसला तरी त्या पासून काहीं बोध मिळत नाही आणि अवगुण सरत नाहीत ,त्यांत मनांत लोभ शिरला तर रुपयासाठी प्राण देखिल देण्यास तयार होतो.त्यातच दंभ वाढीस लागतो अनेक प्रकारच्या कामना निर्माण होतात.या कामनांमुळे अहंकार (गर्विष्ठपणा) वाढून अनेकांचा द्वेष ,मत्सर करु लागतो ,संत रामदास म्हणतात, काम, क्रोध,लोभ, मद, मत्सर, दंभ, हे सहा साधकाचे शत्रु आहेत असे समजावें ,या कथनाचा राग मानू नये , '''अभंग---268''' हो कां मुमुक्षु अथवा मुक्त । आहे विषयांचा आसक्त ।। विवेकवैराग्यसंग्रह ।करणें लागे यावद्देह ।। रामीरामदास म्हणें । शांति ज्याच्या दृढपणें ।। '''भावार्थ---''' मोक्षाची ईच्छा करणारा साधक असो किंवा मुक्त साधक असो तो इंद्रियजन्य विषयांत आसक्त होण्याची शक्यता असते.यासाठी जो पर्यंत देहांत जीव आहे तो पर्यंत विवेक आणि वैराग्य या साठी प्रयत्न करणे जरुर आहे असे सांगून संत रामदास म्हणतात,विवेक आणि वैराग्य ज्यांच्या मनांत पूर्णपणे रुजला आहे तेथे मनःशांती द्रुढपणे विराजमान असते. '''अभंग---269''' वृध्द ते म्हणती संसार करावा । जनाहातीं घ्यावा म्हणुनी बरें ।। म्हणताती जन बरें ते कोणाला । बुडविती त्याला ऐशा बोधी ।। वैश्वदेव दान अतिथी तो घडें । टाकी एकीकडे केले दोष ।। मूर्ख तो म्हणाला काय जी वाल्मिक । टाकितां सकळिक मुक्त जाला ।। रामदास म्हणे कथिलें। जे वेदीं । तया मात्र बंदी इतर थोर ।। '''भावार्थ---''' काहीं वृध्द अनुभवी लोक म्हणतात की,संसाराचा त्याग करु नये कारण त्यांमुळे जनसंपर्क वाढतो,वैश्वदेव व दानधर्म घडून पुण्यसंचय घडतो तसेच अतिथींचा आदरसत्कार करण्याची संधी मिळते त्यामुळे सर्व दोषांचे निराकरण होते.या वर उत्तरा दाखल संत रामदास विचारतात, सर्वस्वाचा त्याग करून मुक्ती मिळवणारा वाल्मिकी ऋषींना मूर्ख कसे ठरवतां येईल? वेदांनी जे सांगितलें आहे ते प्रमाण मानून थोर लोक वेदांना वंदन करतात. '''अभंग---270''' सर्वस्व बुडती ऐसी जे मातोक्ती। न धरावी चित्तीं साधकांनी ।। भरत तो मूर्ख काय होतां सांग। मातेचा तो त्याग। केला जेणें ।। पित्याने त्यागिलें। दैत्येद्रें प्रल्हादें । कां त्यासी गोविंदें स्नेह केला ।। दैत्य बिभीषणें टाकीयेला बंधु । रामासी संबंधु। जोडियेला ।। रामदास म्हणे। शुक्र होतां गुरू । परंतु दातारु। धन्य। बळी ।। '''भावार्थ---''' संसाराचा त्याग करून परमार्थाला लागलेल्या साधकांचे सर्वस्व बुडते असे मानणाऱ्या लोकांना संत रामदास सांगतात की,साधकांनी असा विचार करणे योग्य नाही.श्री रामाच्या भक्तीसाठी भरताने आपल्या मातेचा त्याग केला. पित्याने त्याग केलेल्या भक्त प्रल्हादाने गोविंदासी स्नेह जोडला,रावणाचा बंधु बिभिषण याने रावणाचा त्याग करून रामाशी संबध जोडला,शुक्राच्यार्या सारखे गुरु असतांना बळीने वामनाला तीनपाद भूमी दान करून श्रेष्ठ दाता ठरला.हे सर्व भक्त धन्य होत. '''अभंग---271''' अनन्याचे पाळी लळे । पायीं ब्रीदावळी रुळे ।। महामृदगलाचें प्रमें । रणछोडी आला राम ।। तारी तुकयाचचे पुस्तक । देव ब्रह्मांनायक ।। कृष्णातीरीं हाका मारी । दासा भेटी द्या अंतरीं।। '''भावार्थ---''' संत रामदास या अभंगात म्हणतात कीं, हा ब्रंमांडनायक देव अनन्य भक्ती करणार्या भक्तांचे अनेक हट्ट पुरवतो. त्याने पायांत ब्रीदाचे तोडर बांधले आहे,तुकारामांचे इंद्रायणीत बुडवलेलें अभंग या देवाने जसेच्यातसे वर काढलें.प्रेमळ भक्तांच्या हाकेला धावून जाणार्या देवाला संत रामदास कृष्णातिरी उभे राहून भेट देण्यासाठी आळवित आहेत. [[वर्ग:संत रामदास]] eyetclzdlb82ct46e5l9hlv896ww5og 0 3152 36718 36641 2026-09-08T06:37:39Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36718 wikitext text/x-wiki =='''एकनाथांचे चरित्र'''== नाथांचा जन्म इ.स.१५२८ मध्ये पुण्यपावन अशा घराण्यात झाला. ज्यांनी विजयनगरहून श्री विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपुरात परत आणली त्या संत भानुदासाचे एकनाथ हे पणतू होत. भगवद्भक्ती त्यांच्या घराण्यात पूर्वीपासून चालत आलेली. पैठण हे तत्कालीन महाराष्ट्राचे काशीक्षेत्र आणि संस्कृत धर्मग्रंथाच्या अभ्यासाचे व्यासपीठ समजले जाई. या पैठणक्षेत्री एकनाथांचा जन्म झाला. नाथांच्या वडिलांचे नाव सूर्यनारायण तर आईचे नाव रुक्मिणी असे होते. पण आईवडिलांचा सहवास नाथांना फार काळ लाभला नाही. नाथांचे पालनपोषण त्यांचे आजोबा चक्रपाणी यांनीच केले. एकनाथांनी लहानपणी गीता, उपनिषदे, शास्त्रे, पुराणे याबरोबरच लेखन, वाचन, गणित यांचाही अभ्यास केला. बालवयात भक्तिमार्गाचे संस्कार नाथांवर झाले. त्यांचे मन परमार्थाकडे वळले व गुरूभेटीची ओढ निर्माण झाली. आजोबा चक्रपाणी यांची अनुज्ञा घेऊन एकनाथ देवगिरी येथील विद्वान संत जनार्दनस्वामी यांच्याकडे गेले. अत्यंत तेजस्वी व विनम्र अशा नाथांची योग्यता स्वामींनी ओळखली व एकनाथांना गुरूदिक्षा दिली. गुरू-शिष्य तीर्थयात्रेला निघाले असतांना स्वामींनी नाथांना चतु:श्लोकी भागवतावर टीका लिहिण्याची आज्ञा केली. त्याप्रमाणे नाथांनी पंचवटी आणि त्र्यंबकेश्वर येथील मुक्कामात भागवतावर विद्वत्तापूर्ण व रसाळ भाषेत टीका पूर्ण केली. अष्टविनायक, बारा ज्योतिर्लिंग व उत्तर भारतातील तीर्थे करून नाथ पैठणला आले. गुरूआज्ञेप्रमाणे नाथांनी सन १५५७ मध्ये पैठण येथे गिरिजाबाईंशी विवाह केला. पतिव्रता गिरिजाबाई नाथांच्या जीवनांत पूर्ण समरस झाल्या. श्रीखंड्या व उध्दव हे दोन सेवक नाथांना लाभले. गोदा, लीला आणि हरिपंडित ही तीन अपत्ये, मुक्तेश्वर कवी, गोदावरीचा मुलगा हे नाथांचे कुटुंब. एकनाथांचा मुलगा हरिपंडित हा संस्कृत भाषेचा अभिमानी, कर्मठ, सनातनी वृत्तीचा होता. नाथ उदार व सहिष्णू होते. भागवतावर नाथांनी मराठीत टीका केली म्हणून हरिपंडित रागावला व घर सोडून काशीला निघून गेला. नाथांच्या भागवतग्रंथाच्या मराठी टीकेचा काशीच्या पंडितांनी सन्मानाने गौरव केला, तेव्हा हरिपंडिताला आपली चूक समजली व पितापुत्रामधील वाद कायमचा मिटला. प्राकृतात ग्रंथरचना करण्याची [[ज्ञानेश्वर]]ापासून चालत आलेली परंपरा नाथांनीही पुढे चालविली. नाथांनी आपले विचार व्यक्त करण्यासाठी विविध पद्धतींची योजना केली. पंडित आणि विद्वानांसाठी चतु:श्लोकी भागवत व एकनाथी भागवताचे लेखन केले. मध्यमवर्गासाठी रुक्मिणीस्वयंवर व भावार्थरामायणाची योजना केली. जो तळाचा वर्ग होता त्यासाठी भारूडांची निर्मिती केली. लोकभाषेत लोकरंजन करताना लोकशिक्षण देणारे एकनाथ हे पहिले कवी होत. ग्रंथ, भारूडे, पदे, गौळणी आणि अभंग मिळून नाथांची काव्यसंपदा पाऊण लाख भरते. दत्तउपासक आणि वारकरी, प्रपंच आणि परमार्थ, काव्य आणि तत्वज्ञान, संस्कृत आणि प्राकृत, पंडितश्रेष्ठ आणि सामान्यजन असा समन्वय नाथांनी आपल्या जीवनात व धर्मग्रंथात घातला. भागवतातील नवव्या अध्यायाच्या ३२ ते ३५ या चार श्लोकावर एकनाथांनी १०३६ ओव्यांचे भाष्य लिहिले. सृष्टीनिर्मितीपूर्वीं ब्रह्मदेवाने केलेल्या तपश्चर्येने श्रीआदिनारायण प्रसन्न झाले व त्यांनी जे ज्ञान सांगितले ते या चार श्लोकात आले आहे. हा आपला पहिलाच ग्रंथ असल्याने ‘वाकुडे तिकुडे आर्ष‘ आहेत असे नाथ संकोचाने व विनयाने सांगतात. ग्रंथाच्या शेवटी “जे बोलविले जनार्दने । तेचि ग्रंथकथने कथिलें म्यां ।“ या शब्दांत ग्रंथलेखनाचे सारे श्रेय नाथ आपले गुरू जनार्दनस्वामींना अर्पण करतात. नाथांची भारूडरचना विविध स्वरुपाची असून त्यातून लोकजीवनातील उदाहरणे देऊन लोकभाषेतून अध्यात्म शिकवले आहे. मनोरंजनातून परमार्थाची भाषा शिकवली आहे. त्यामुळे नाथांचे वर्णन लोकसाहित्यकार असे केले जाते. नाथकालीन समाजजीवनाचे म्हणजे चालिरिती, सणवार, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन, समाजव्यवस्था यांचे अत्यंत स्पष्ट दर्शन ही भारूडे घडवतात. अशी सुमारे ३०० भारूडे नाथांनी लिहिली आहेत. याशिवाय ‘हस्तामलक', ‘स्वात्मसुख’, ‘शुकाष्टक’, ‘आनंदलहरी’, ‘गीतासार’, ‘चिरंजीवपद’, ‘गीतामहिमा’ अशी स्फुटप्रकरणे नाथांनी लिहिली आहेत. त्यातील ओव्यांची एकूण संख्या सुमारे ४००० आहे. विविध देवदेवतांवर एकनाथांनी अभंगरचना करून भक्तीच्या नाना छटांचे मनोरम दर्शन घडवले आहे. अभंगातून कृष्णजन्म, बालक्रिडा, कृष्णमहिमा, पंढरीमहिमा विठ्ठलमहिमा, राममहिमा, नाममहिमा, नामपाठ, किर्तनमहिमा, संतमहिमा, सद्गुरूमहिमा, अद्वैतज्ञान, आत्मभूमी अश्या विविध विषयांवर प्रासादिक, सुबोध अभंगरचना करून नाथांनी सामान्यजनांना तसेच भक्तजनांना परमार्थाच्या सहजसुलभ वाटा दाखवून मार्गदर्शन केले आहे. सुलभता, गेयता, प्रासादिकता हे नाथांच्या अभंगांचे प्रमुख गुणविशेष आहेत. == '''एकनाथांची भजने''' == '''कर्मयोग आणि चित्तशुध्दी''' '''१ मनुष्यदेहाचे सार्थक''' '''१''' फूल झडे तंव फळ सोसे । तया पाठी तेही नासे ।<br>एक मागे एक पुढे । मरण विसरले बापुडे ।<br>मरण ऐकता परता पळे । पळे तोही मसणी जळे । एका जनार्दनी शरण । काळ वेळ तेथे न रिघे मन । '''भावार्थ:''' झाडावर फूल उमलते. कालांतराने ते कोमेजून जाते. फूल झडून गेल्यावर झाडावर फळ लागते. यथावकाश फळ पिकून मधुर बनते आणि हळूहळू नासून जाते. हा निसर्गनियम असून विकास आणि विनाश एकापाठोपाठ येतात. तरीही मरणाची कल्पना माणसाला भेडसावते. तो मरणापासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करतो आणि शेवटी काळामुखी पडतो. जीवनातील हे सत्य सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, काळ वेळ आल्याशिवाय मरण येत नाही. '''२''' जे जे दिसे ते ते नासे । अवघे ओस जायाचे ।<br>पदार्थ-मात्र जात असे । काही नसे आन दुजे ।<br> एका जनार्दनी सर्व वाव । धरा भाव विठ्ठली । '''भावार्थ:''' जे जे डोळ्यांना दिसते, ते ते सर्व नाशवंत आहे. उत्पत्तीनंतर विकास व शेवटी विनाश ठरलेला आहे. या तत्वाशिवाय दुसरे काहीही सत्य नाही. या अविनाशी विठ्ठलचरणी भक्तिभाव ठेवावा, असे एका जनार्दनी या भजनांत सांगतात. '''३''' अशाश्वतासाठी । का रे देवासवे तुटी ।<br>अंतकाळीचे बंधन । कोण निवारी पतन ।<br>तु म्हणसी हे माझे । खरा ऐसे वाहसी ओझे ।<br> याचा न धरी विश्वास । एका जनार्दनाचा दास । '''भावार्थ:''' माणुस जन्माला येतो आणि देहबुध्दीने ममत्व निर्माण होते. आपला देह, इंद्रियसुखाची साधने, आप्तपरिवार आपली वाटू लागतात. सर्व माझे-माझे म्हणुन गाढवाप्रमाणे ओझे वाहतो. हेच अंतकाळीचे बंधन बनते. जनार्दनस्वामींचे दास एकनाथ सांगतात की या सर्व गोष्टी अशाश्वत आहेत, त्यावर विश्वास धरु नये. त्यामुळे अंतकाळीचे पतन-निवारण करणाऱ्या देवाला आपण पारखे होतो. '''४''' देह हा काळाचा जाणार शेवटी । याची धरुनी मिठी गोडी काय ।<br>प्रपंच काबाड एरंडाचे परी । रस-स्वाद तरी काही नाही ।<br>नाशवंतासाठी रडतोसी वाया । जनार्दनी शरण रिघे तु पाया ।<br>एका जनार्दनी भेटी होता संतांची । जन्म-मरणाची चिंता नाही । '''भावार्थ:''' देह हा अशाश्वत असून शेवटी तो काळामुखी जाणार आहे, त्याची लालसा धरून उपयोग नाही. प्रपंच हा काबाडकष्ट देणारा असून एकनाथ प्रपंचाला रस-स्वाद नसलेल्या एरंडाच्या झाडाची उपमा देतात. प्रपंच नाशवंत असून त्याचे दु:ख करण्यापेक्षा संतांना शरण जाणे श्रेयस्कर आहे. कारण एकदा संतांची भेट झाली की जन्ममरणाची चिंता करण्याचे कारण नाही, असे संत एकनाथ म्हणतात. '''५''' मागे बहुतांसी सांगितले संती । वाया हे फजिती संसार तो ।<br>अंधाचे सांगाती मिळालेसे अंध । सुख आणि बोध काय तेथे ।<br>एका जनार्दनी जाऊ नको वाया । संसार माया लटकी ते । '''भावार्थ:''' फार पूर्वीच संतांनी उपदेश केला की संसार ही केवळ लटकी माया असून तिच्या बंधनात अडकणे म्हणजे व्यर्थ जीवन घालवणे. जो सत्याचे दर्शन घेऊ शकत नाही, अशा अंधास दुसरा अंध भेटला तर कोण कुणाला योग्य मार्ग दाखवणार आणि त्यापासून कोणते सुख प्राप्त होणार ? म्हणून एकनाथमहाराज सांगतात की संसार-बंधनात अडकून मिळालेला मनुष्यजन्म वाया घालवू नका. '''६''' नरदेही येऊनी करी स्वार्थ । मुख्य साधी परमार्थ ।<br>नव्हता ब्रह्मज्ञान । श्वान - सूकरांसमान ।<br>पशुवत् जिणे । वाया जेवी लाजिरवाणे ।<br>एका जनार्दनी पामर । भोगिती अघोर यातना । '''भावार्थ:''' नरदेह मिळूनही जर ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर मनुष्यजन्म मिळूनही जीवन कुत्रा व डुकराप्रमाणे पशुवत, लाजिरवाणे होऊन वाया जाईल. एकनाथमहाराज म्हणतात, अशा पामरांना अनंत अघोर यातना भोगाव्या लागतात. नरदेही येऊन परमार्थ साधणे अत्यंत श्रेयस्कर आहे, कारण नरदेहाद्वारेच देवत्व साधता येते. '''७''' देह सांडावा ना मांडावा । येणे परमार्थचि साधावा ।<br>जेणे देही वाढे भावो । देही दिसतसे देवो ।<br>ऐसे देही भजन घडे । त्रिगुणात्मक स्वयें उडे ।<br>त्रिगुणात्मक देही वावो । एका जनार्दनी धरा भावो । '''भावार्थ:''' परमेश्वरकृपेने मिळालेल्या नरदेहाचा त्यागही करु नये आणि त्याचा अहंकारही मानू नये. हा नरदेह परमार्थ साधण्याचे साधन आहे, असे समजून जीवन परमेश्वराच्या भक्तिभावात घालवावे. जसजसा भक्तिभाव वाढत जातो तसतसा देहात देव प्रकट होतो आणि असा देह भजनांत तल्लीन होतो, तेव्हा सत्व-रज-तमोगुण लयास जाऊ लागतात. असा भक्तिभाव धरावा की हा त्रिगुणात्मक देह नश्वर आहे असा भाव निर्माण व्हावा, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२ स्वधर्माचरणाचे अगत्य''' '''८''' परमार्थाचे वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे नारायण संतोषत ।<br>विषयिक वचना देता अनुमोदन । तेणे नारायण क्रोध पावे ।<br>भक्ति-प्रेम-वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे नारायण संतोषत ।<br>दुर्बुध्द वचना देता अनुमोदन । तेणे नारायण क्रोध पावे ।<br>एका जनार्दनाचे वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे जनार्दन संतोषत । '''भावार्थ:''' परमार्थवचनांचा आनंदाने स्विकार केल्याने नारायण प्रसन्न होतात. याउलट इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने नारायणाचा कोप होतो. भक्ती आणि प्रेमाच्या वचनांनी नारायण प्रसन्न होतात, तर वाईट विचारांचा अंगिकार केल्याने नारायण क्रोधिष्ट होतात. एकनाथमहाराज म्हणतात, सद्गुरू जनार्दनस्वामींची वचने स्विकारल्यास स्वामी संतोष पावतात. '''९''' मेघ वर्षे निर्मळ जळ । परी जैसे बीज तैसे फळ ।<br>तैसे भक्त अभक्त दोन्ही । वेगळीक वेगळेपणी ।<br>एका जनार्दनी गुण । चंदन वेळू नोहे समान । '''भावार्थ:''' मेघ सर्व काळी सर्व स्थळी, निर्मळ जळाचा वर्षाव करीत असतात, तरीही झाडांवर येणारी सर्व फळे एकाच प्रकारची नसतात. जसे बीज तसे फळ येते, हा निसर्गनियम आहे. चंदनाच्या बीजापासून चंदनाचे झाड आणि बांबूपासून बांबू उगवणार या निसर्ग नियमाचा दाखला देवून एका जनार्दनी स्पष्टीकरण करतात की, भक्त आणि अभक्त एकाच भगवंताचे अंश असले तरी त्यांचे स्वाभाविक गुणधर्म भिन्न असल्याने ते परस्परांपासून वेगळे असतात. '''१०''' अधर्मे अदृष्टाचे चिन्ह । विपरीत वचन ते ऐका ।<br>भांडारी ठेविला कापूर उडे । समुद्रामाजी तारू बुडे ।<br>ठक येवोनि एकांती । मुलाम्याचे नाणे देती ।<br>परचक्र विरोध धाडी । खणित लावुनी तळघरे फोडी ।<br>पाणी भरे पेवा आत । तेणे धान्य नासे समस्त ।<br>गोठण शेळ्या रोग पडे । निमती गाईम्हशींचे वाडे ।<br>भूमि-निक्षेप करू जाती । ते आपुल्याकडे धुळी ओढिती ।<br>ऐसी कर्माची अधर्म-स्थिती । एका जनार्दनी सोशी फजिती । '''भावार्थ:''' जेव्हा लोकांमध्ये अधर्म, अनाचार यांचे प्राबल्य वाढते तेव्हा भविष्यात घडून येणाऱ्या गोष्टींची विपरित चिन्हे दिसू लागतात. धान्याच्या कोठारातील कापूर उडणे, समुद्रात जहाज बुडणे, ठकांकडून फसवणूक होणे, परचक्र येऊन तळघरे फोडली जाणे, धान्याच्या पेवात (कोठारात) पाणी भरुन सगळं धान्य नासून जाणे, गाई-म्हशी, शेळ्या यासारख्या पाळीव प्राण्यांवर रोग पडून मृत्यु येणे, भूकंप होऊन जमीन खचणे ही सर्व अधर्म वाढल्याची लक्षणे आढळून येतात. या अधर्म-स्थितीत लोकांना असुरक्षितता, अवहेलना सोसावी लागते असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११''' जया करणे आत्म-हित । स्वधर्म आचरावा सतत ।<br>कर्मे नित्य नैमित्तिक । ब्रह्मप्राप्ती लागी देख ।<br>तीचि नित्य आचरावी । चित्तशुध्दी तेणे व्हावी ।<br>एका जनार्दनी कर्म । ईशभक्तीचे हे वर्म ।<br> '''भावार्थ:''' ज्या साधकांना स्वतःचे हित साधायचे असेल त्यांनी आपली नित्य व नैमित्तिक (रोज नियमितपणे करावी अशी नित्य व काही निमित्ताने करावी लागणारी नैमित्तिक) कर्मे यथाकाल, यथाविधी, यथासांग पूर्ण करून स्वधर्माचे आचरण करावे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, कर्माच्या आचरणाने आपले चित्त शुध्द होऊन आत्मदर्शनाचा मार्ग मोकळा होतो. ईश्वरभक्तीचे हेच रहस्य आहे. '''१२''' ज्यासी करणे चित्तशुद्धी । कर्मे आचरावी आधी ।<br>तरीच होय मन:शुध्दी । सहज तुटती आधि-व्याधि ।<br>चित्ताची स्थिरता । होय उपासने तत्वतां ।<br> चित्त झालिया निश्चळ । सहज राहिल तळमळ ।<br>एका जनार्दनी मन । होय ब्रह्म-रूप जाण । '''भावार्थ:''' कर्माने चित्त-शुद्धी होते हा पारमार्थिक सिध्दांत सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, ज्यांना चित्त-शुध्दीची आस लागली आहे त्यांनी कर्माचे आचरण करावे. त्यामुळे मनाची मलिनता नाहिशी होऊन ते शुध्द होते. परिणामी मनाचे रोग (आधि) व देहाच्या व्याधी सहज तुटतात. देवाच्या नियमित उपासनेने चित्ताची स्थिरता लाभते. चित्त निश्चळ झाल्याने मनाची तळमळ नाहिसी होते आणि मन आत्मस्वरुपाशी एकरुप होते. '''१३''' नित्य-नैमित्तिक कर्मे आचरावी । तिही ते पावावी चित्तशुध्दि ।<br>चित्त स्थिर व्हाया करी उपासना । भजे नारायणा एका भावे ।<br>विवेक-वैराग्य-प्राप्ति तत्प्रसादे । चित्ता लागे वेध सद्गुरूचा ।<br>सद्गुरू-कृपेने पूर्ण बोध होय । नित्य त्याचे पाय हृदयी धरी ।<br>एका जनार्दनी ठेवूनिया मन । मनाचे उन्मन पावलासे । '''भावार्थ:''' नित्य, नैमित्तिक कर्मे सद्भावनेने आचरावी, कारण त्यामुळे चित्तशुध्दी होते. चित्त स्थिर होण्यासाठी नारायणाची अनन्यभावे उपासना केल्याने नारायणकृपेने विवेक व वैराग्याची प्राप्ती होते. विवेक व वैराग्य आले की सद्गुरूभेटीची ओढ लागते. सद्गुरूने कृपा केल्याने पूर्ण आत्मबोध होतो. आत्मबोधाचा लाभ करुन देणाऱ्या सद्गुरूचरणांची नित्य सेवा करावी असे सांगून एकाजनार्दनी सांगतात, सद्गुरूचरणांशी मन एकाग्र केल्याने मन शुध्द होऊन उच्च पातळीवर स्थिर झाले, मनाचे उन्मन झाले. '''१४''' परब्रह्म-प्राप्ती लागी । कर्मे आचरावी वेगी ।<br>चित्त शुध्द तेणे होय । भेटी सद्गुरूचे पाय । <br>कर्म नित्य नैमित्तिक। प्रायश्चित्त जाण एक ।<br>उपासन ते चौथे । आचरावे शुध्द चित्ते ।<br>तेणे होय चित्त स्थिर । ज्ञानालागी अधिकार ।<br>होय भेटी सद्गुरूची । ज्ञानप्राप्ति तैची साची ।<br>प्राप्त झाल्या ब्रह्मज्ञान । आपण जग ब्रह्म परिपूर्ण ।<br>एका जनार्दनी भेटला । ब्रह्म-स्वरूप स्वयें झाला । '''भावार्थ:''' नित्यकर्म, नैमित्तिक कर्मे, प्रायश्चित्त कर्मे व चौथी उपासनाकर्मे केल्याने चित्त शुध्द होऊन परब्रह्म प्राप्ती होते. चित्त स्थिर होऊन ज्ञानासाठी अधिकारी बनते. सद्गुरुंची भेट हीच ज्ञानप्राप्ती होय, आत्म-स्वरुपाशी पूर्णपणे एकरूप होणे हेच ब्रह्मज्ञान. एकनाथमहाराज जनार्दनस्वामींना भेटले आणि ब्रह्मज्ञान होउन ब्रह्म-स्वरूप झाले असे म्हणतात. '''३ निष्काम कर्म-योग ''' '''१५''' आधी घेई निरपेक्षता । त्याचे चरण वंदीन माथा ।<br>निरपेक्षाची आवडी । ब्रह्मज्ञान घाली उडी ।<br>निरपेक्षावाचून । नाही नाही रे साधन ।<br>एका जनार्दन शरण । निरपेक्ष पाविजे ज्ञान । '''भावार्थ:''' निरपेक्ष भक्ती, निरपेक्ष कर्म हेच निरपेक्ष ज्ञान मिळवण्याचे एकमेव साधन आहे. निरपेक्षतेशिवाय अन्य कोणतेही साधन नाही. निरपेक्ष साधकाच्या प्रेमामुळे प्रत्यक्ष ब्रह्मज्ञान धाव घेते असे सांगून एकनाथ महाराज म्हणतात, एका जनार्दनी निरपेक्षपणे शरणागत झाल्याने ब्रह्मज्ञानाचा अधिकारी झाला. '''१६''' आशा-बध्द करिती वेदांचे पठण । तेणे नारायण तुष्ट नोहे ।<br>आशा-बध्द करिती जप तप हवन । तेणे नारायण तुष्ट नोहे ।<br>निराशी करिती देवाचे कीर्तन । एका जनार्दन तुष्ट होय । '''भावार्थ:''' जेव्हा साधक काहितरी फळ मिळवण्यासाठी वेदांचा अभ्यास, पठण करतो. त्यामुळे नारायण प्रसन्न होत नाही. जप, तप, होम हवन ही नैमित्तिक कर्मे जेव्हा सत्ता, संपत्ती, संतती, लौकिक मिळवण्याच्या आशेने केली जातात, तेव्हाही नारायण संतुष्ट होत नाही. जेव्हा केवळ मनाच्या समाधानासाठी, चित्तशुध्दीसाठी जी कर्मे केली जातात, तेव्हा एकनाथांचे जनार्दनस्वामी आनंदित होतात. '''१७''' वेदयुक्त मंत्र जपता घडे पाप । मी मी म्हणोनि संकल्प उठतसे ।<br>यज्ञादिक कर्म घडता सांग । मी मी संसर्ग होता वाया ।<br>एका जनार्दनी मीपणा टाकून । करी कृष्णार्पण सर्व फळ । '''भावार्थ:''' योग-याग, होम-हवन करतांना ज्या वेदमंत्रांचे पठण केले जाते ते मंत्र मुख्यतः कामनापूर्तीसाठी गायले जातात. त्यामुळे मनात नवनवे संकल्प उठतात. या संकल्पानुसार यज्ञादिक कर्मे यथासांग पार पाडली जातात. त्यामुळे मनाला मीपणाचा संसर्ग होतो. अहंकाराची बाधा होते. यासाठी एका जनार्दनी सांगतात, मीपणाचा त्याग करून केलेल्या सर्व कर्माची फळे श्रीकृष्ण नारायणाला श्रध्देने अर्पण करावी. '''१८''' कर्म करिसी तरी कर्मठचि होसी । परी निष्कर्म नेणसी कर्मामाजी ।<br>ब्रह्मालागी कर्म सांडणे हे कुडे । पाय खंडोनि पुढे चालु पाहसी ।<br>एका जनार्दनी सर्व कर्म पाही । सांडी मांडी नाही तये ठायी । '''भावार्थ:''' कर्म करतांना निष्कर्म होणे हेच कर्माचे अंतिम साध्य आहे. फलाशा सोडून कर्म करणे म्हणजे कर्माचे फळ ईश्वराला समर्पित करणे होय. परंतु कर्म करत असताना आपण निष्कर्म न होता अधिकाधिक कर्मठ होत जातो. ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्नात आपली सर्व नित्य व नैमित्तिक कर्मे सोडून देणे म्हणजे पाय तोडून टाकून पुढे चालण्याचा प्रयत्न करण्यासारखे आहे. कारण कर्म हेच ब्रह्मज्ञानाचे मुख्य साधन आहे असे सांगून एका जनार्दनी कोणतेही कर्म सोडू नये असे आग्रहाने सांगतात. '''१९''' धावू नको सैरा कर्माचिया पाठी । तेणे होय दृष्टि उफराटी ।<br>शुध्द-अशुध्दाच्या न पडे विवादा । वाचे म्हणे सदा नारायण ।<br>एका जनार्दनी ब्रह्मार्पण कर्म । तेणे अवघे धर्म जोडतील । '''भावार्थ:''' योग्यायोग्यतेचा कोणताही विचार न करता साधक कर्माच्या पाठीमागे लागला तर तो निष्कर्मी बनण्याची ऐवजी कर्मठ बनतो, त्याची दृष्टी उफराटी बनते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, कर्माची कोणती पध्दत शुद्ध व कोणती अशुध्द यांच्या वादात न पडता, वाचेने सतत नारायणाचे नाम घेत कर्म केले की ते ब्रह्मार्पण होते व सर्व धर्मांचे पालन केल्याचे श्रेय मिळते. '''२०''' प्रपंच परमार्थ एकरूप होत । आहे ज्याचा हेत रामनामी ।<br>परमार्थे साधे सहज संसार । येथे येरझार नाही जना ।<br>सहज संसारे घडे परमार्थ । लौकिक विपरीत अपवाद ।<br>एका जनार्दनी नाही तया भीड । लौकिकाची चाड कोण पुसे । '''भावार्थ:''' रामनामाचा अखंडित जप करीत जो प्रपंच करतो त्याचा प्रपंच व परमार्थ एकरूप होतो, म्हणजे प्रपंच करीत असताना त्याला परमार्थ साधतो. रामनामस्मरणात संसार सहजपणे घडून येतो. याविपरीत उदाहरण हा अपवाद समजावा. येथे जन्म-मरणाची बंधने तुटून पडतात, असे एकनाथ महाराज सांगतात. '''२१''' जगाचिये नेत्री दिसे तो संसारी । परी तो अंतरी स्फटिक शुध्द ।<br>वायाचि हाव न धरी पोटी । वाउगी ती गोष्टी न करी जगा ।<br>स्त्री-पुत्र-धन नाही तेथे मन । इष्ट मित्र कारण नाही ज्याचे<br>एका जनार्दनी प्रपंच परमार्थ । सारिकाचा होत तयालागी ।<br> '''भावार्थ:''' रामनाम घेत संसार करणारा साधक जगाच्या दृष्टीने संसारी असला तरी तो अंतर्यामी स्फटिकासारखा शुध्द असतो. लौकिक, सत्ता, संपत्ती याविषयी त्याच्या मनात लालसा नसते. पत्नी, संतती याविषयी संसारात असूनही ममत्व नसते. असा भक्त सामान्यांना विपरीत वाटतील अशा गोष्टी करीत नाही. इष्ट मित्रांना खुष ठेवण्याचा प्रयत्न तो करीत नाही. असा भक्त संसारात राहून परमार्थ साधत असतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२२''' उत्तम पुरुषाचे उत्तम लक्षण । जेथे भेद शून्य मावळला ।<br>भेद शून्य झाला बोध स्थिरावला । विवेक प्रगटला ज्ञानोदय ।<br>जिकडे पाहे तिकडे उत्तम दर्शन । दया शांती पूर्ण क्षमा अंगी ।<br>एका जनार्दनी उत्तम हे प्राप्ती । जेथे मावळती द्वैताद्वैत ।<br> '''भावार्थ:''' ज्या पुरुषाच्या चित्तातील मी-तू पणाचा भेद, द्वैत-अद्वैत हा भेद पूर्णपणे लयास गेला आहे तो उत्तम पुरुष समजावा. सर्व प्रकारचे भेदाभेद नाहिसे होऊन चित्त शुद्ध झाले असता सद्गुरुने केलेला बोध चित्तात स्थिरावतो, विवेक प्रकट होऊन ब्रह्मज्ञान होते. जळी-स्थळी, काष्ठी-पाषाणी केवळ एकच आत्मतत्व भरून राहिले आहे असा प्रत्यय येतो. सर्वत्र परमेश्वराचे उदात्त दर्शन घडते. अशा साधकाचे मन दया, क्षमा, शांती यांनी भरून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, जेथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव आला तेथे ही उत्तम लक्षणे दिसून येत असल्याचे जाणवते. '''२३''' समुद्र क्षोभे वेळोवेळी । योगिया क्षोभेना कोणे काळी ।<br>समुद्रा भरते पर्व-संबंधे । योगी परिपूर्ण परमानंदे ।<br>समुद्र सर्वदा तो क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर ।<br>योगियाची योग-स्थिती । सदा परमार्थ भक्ति ।<br>एका जनार्दनी शरण । योगियांचे जे योगचिन्ह । '''भावार्थ:''' येथे एकनाथमहाराज समुद्र व योगी यांची तुलना करीत आहेत. अनेकवेळा समुद्रात वादळे निर्माण होतात, वडवानल उठतात. योगी पुरुषांच्या अंत:करणातमात्र कधीच क्षोभ निर्माण होत नाही. पर्वकाळी अमावस्या, पौर्णिमेला समुद्राला भरती येते. योगीमात्र सदासर्वकाळ परमानंदाने प्रसन्नचित् असतो. समुद्राचे पाणी क्षारयुक्त असते, तर योगेश्वराचे चित्त माधुर्याने परिपूर्ण असते. सदा परमार्थभक्ति ही योगीजनांची कायमस्वरूपी योग-स्थिति असते. जनार्दनस्वामींच्या चरणी शरणागत असलेले संत एकनाथ योग्यांची योगचिन्हे सांगून योग्याचा महिमा वर्णन करतात. === मिथ्या साधनांच्या मागे लागु नका === '''२४''' प्रतिमेचा देव केला । काय जाणे ती अबला ।<br>नवस करिती देवासी । म्हणती पुत्र देई वो मजसी ।<br>देव खोटा नवस खोटा । एका जनार्दनी रडती पोटा । '''भावार्थ''' पाषाणाची, धातूची, देवाची मूर्ती तयार करून ती मंदिरात ठेवतात. मंदिरात देवदर्शनाला आलेल्या स्त्रिया भक्तिभावाने या प्रतिमेला पुत्रप्राप्तीसाठी नवस बोलतात. एका जनार्दनी म्हणतात, प्रतिमेचा खोटा देव खरा मानून केलेला नवस फळाला येणे शक्य नसते, फसगत होऊन केवळ दु:खच पदरी पडते. '''२५''' देव दगडाचा भक्त तो मेणाचा । आइका दोहींचा विचार कैसा ।<br>खरेपणा नाही देवाचे ते ठायी । भक्त अभाविक पाही दोन्ही एक ।<br> एका जनार्दन ऐसे देवभक्तपण । निलाजरे जाण उभयतां । '''भावार्थ:''' दगडाचा देव आणि मेणाचा भक्त याविषयी एकनाथमहाराज आपले मत व्यक्त करतात. खरा देव दगडाच्या प्रतिमेत नसून तो भाविक भक्ताच्या अंतरात नांदतो. दगडाचा देव व अभाविक भक्त दोन्ही खोटे आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, खोट्या देवाची कामनापूर्तीसाठी पूजा करणारे दोन्ही दांभिक, निलाजरे होत. '''२६''' नीचाचेनि स्पर्शे देवो विटाळला । पाणिये प्रक्षाळूनी सोवळा केला ।<br>देवापरिस जळ सबळ केले । ज्ञान ते दुर्बळ होऊनि ठेले ।<br>एका जनार्दनी साच नाही भाव । संशयेचि देव नाही केला । '''भावार्थ:''' नीच (दलीत) माणसाच्या स्पर्शाने देव विटाळला (अशुध्द) झाला म्हणून पाण्याने धुऊन शुध्द केला. जो परमेश्वर सजीव व निर्जीव सृष्टीतील सर्वांच्या अंतर्यामी वास करुन सर्वांना पावन करतो तो नीचाच्या स्पर्शाने अपवित्र कसा होऊ शकेल आणि पाण्याने धुऊन तो सोवळा केला असे मत व्यक्त करणे म्हणजे पाण्याला देवापेक्षा अधिक सबळ मानणे हे अज्ञानाचे लक्षण असून ते ज्ञानाला कमीपणा आणते असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, जेथे मनातील भक्तिभाव खरा नसेल, तेव्हा मनात संशय निर्माण होतो आणि देवाविषयी विपरित भावना व्यक्त केली जाते. '''२७''' केले तुंवा काय जाउनिया तीर्था । सर्वदा विषयार्था भुललासी ।<br>मनाची ती पापे नाही धोवियेली । वृत्ति हे लाविली संसारीच ।<br>तीर्थ-यात्रा-योगे कीर्ति ही पावली । बुद्धि शुध्द झाली नाही तेणे ।<br>एका जनार्दन सद्गुरू-पाय धरी । शांतीचे जिव्हारी पावशील । '''भावार्थ:''' सदासर्वदा इंद्रियविषयांचा ध्यास असलेला सामान्य भक्त त्या विषयत भुलून जातो, त्याच्या सर्व वृत्ति संसारात गुंतलेल्या असतात. तीर्थयात्रेला जाऊन त्यांना काही गौरव, थोडी प्रतिष्ठा प्राप्त होते. पण त्याच्या मनाची पापे धुतली जात नाहीत किंवा बुध्दी शुध्द होत नाही, मनाची पापे आणि बुध्दीची मलिनता जाण्यासाठी सद्गुरुंना शरण जावे लागते. संतसंगतीत अंतरंगात शांतीचा उदय होतो, असे एका जनार्दनी सांगतात. '''२८''' हृदयस्थ असोनि का रे फिरसी वाया । दीप आणि छाया जयां परी ।<br>आत्मतीर्थी सुस्नात झालिया मन । आणिक साधन दुजे नाही ।<br>एका जनार्दनी मनासी आवरी । मग तु संसारी धन्य होसी । '''भावार्थ:''' परमात्म्याचे अधिष्ठान आपला हृदयात असतांना, त्याला शोधण्याची धावपळ करणे व्यर्थ आहे. जिवा-शिवाची जोडी दीप-छाये सारखी आहे. आत्मस्वरुपाच्या पवित्र तीर्थात मन भिजून शुध्द होणे यासारखे दुसरे साधन नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनाच्या सर्व वृत्ती आवरून वागल्यास संसारी धन्यता मिळते. '''२९''' देव देव म्हणूनि फिरताती वेडे । चित्त शुध्द नाही तरी देव केंवि जोडे ।<br>पाहे तिकडे देव आहे । दिशा व्यापुनी भरला राहे ।<br>एका जनार्दनी आर्तभूत । देव उभा असे तिष्ठत । '''भावार्थ:''' देवाचा शोध घेत सामान्यजन वेड्यासारखी फिरतात. ज्याचे चित्त शुध्द नाही, त्याला देवाचा साक्षात्कार घडणे शक्य नाही. खरा भक्तीभाव असलेल्या भाविकाला सर्व दिशा व्यापून देव सर्वत्र भरला आहे असा अनुभव येतो. सर्व सृष्टीत भरुन राहिलेली देवाची अनंत रूपे त्याला सतत दिसत असतात, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''३०''' जिवाचे जीवन जनी जनार्दन । नांदतो संपूर्ण सर्व देही ।<br>वाउगी का वाया शिणती बापुडी । काय तयार जोडी हाती लागे ।<br>एका जनार्दनी वाउगी ती तपे । मनाच्या संकल्पे हरि जोडे । '''भावार्थ:''' सर्व प्रकारच्या जीवांचे प्राणतत्व असलेला जनार्दन सर्व प्राणिमात्रांच्या देहात वास करतो, हे जाणून न घेणारे अज्ञानी-जन देवाचा शोध घेत व्यर्थ श्रम करून काया झिजवतात. एका जनार्दनी म्हणतात, यज्ञ-याग-तप या साधनांनी देव प्रसन्न होत नाही तर मनाच्या संकल्पसिध्दीने हरि जोडला जातो. '''३१''' आपुली पूजा आपण करावी । ही जंव ठावी राहटी नाही ।<br>कासया ती पूजा जाणिवेचा शीण । त्याहुनी अज्ञान बरा दिसे ।<br>एका जनार्दनी ज्ञानाज्ञाने । पुजावे चरण विठोबाचे । '''भावार्थ:''' आपण स्वत:च परमेशाचे रूप आहोत ही जाणीव ठेवून आत्मसन्मान हीच खरी देवपूजा आहे हे समजून न घेता देवपूजेचा व्यर्थ अट्टाहास करण्यापेक्षा अज्ञानी असणे अधिक बरे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जाणतेपणी किंवा अजाणतेपणी विठोबाला भक्तिभावाने शरण जाऊन त्याचे चरण पूजावे हेच योग्य होय. <br /> === सार-ग्राही श्रवण पाहिजे === '''३२''' वेदांमाजी ओंकार सार । शास्त्र सार वेदांत ।<br>मंत्रांमाजी गायत्री सार । तीर्थ-सार गुरु-चरण ।<br>दानांमाजी अन्न-दान सार । कीर्तन सार कलियुगी ।<br>जिव्हा-उपस्थ जय सार । भोग-सार शांति-सुख ।<br>एका जनार्दनी एका सार । सर्व-सार आत्म-ज्ञान । '''भावार्थ:''' ओंकार हे वेदांचे सार तर शास्त्र हे वेदांताचे सार आहे. सर्व मंत्रामध्ये गायत्रीमंत्र प्रमुख, तर गुरुचरणांचे तीर्थ सर्व तीर्थात पवित्र मानले जाते. दानामध्ये दान अन्नदान, नवविधा भक्तीत कीर्तन-भक्ती कलियुगात श्रेष्ठ मानली जाते. वाणी, रुची (जिव्हा) व कामवासना यांचा संयम हा सर्वश्रेष्ठ संयम असून शांति-सुख हे भोगाचे सार आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, आत्म-ज्ञान (मी देह नसून आत्मा आहे, अमृताचा पुत्र आहे) हे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ ज्ञान आहे. '''३३''' पिंपळावरुनी मार्ग आहे । ऐकोनि वृक्षा वेधो जाय ।<br>ऐसे अभागी पामर । न कळे तयांसी विचार ।<br>म्हणोनी शरण जनार्दनी । एका जनार्दनी एकपणी । '''भावार्थ:''' गीतेच्या पंधराव्या अध्यायांत भगवंताने अश्वस्थ (पिंपळ) वृक्षाला संसारवृक्षाची उपमा दिली आहे, हे लक्षात घेऊन एखादा भाविक संसार बंधनातून सुटण्यासाठी पिंपळाला फेरे घालत असेल तर तो अभागी पामर आहे असे समजावे कारण त्याला भगवंताचे विचार समजले नाहीत.पारमार्थिक विचार समजण्यासाठी सद्गुरूला शरण जाऊन ज्ञान ग्रहण करणे जरुरीचे आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, आपण जनार्दनस्वामींना एकनिष्ठपणे शरणागत आहोत. '''३४''' वेद-वाणी देवे केली । येर काय चोरापासूनि झाली ।<br>सकळ वाचा वदवी देव । का वाढवा अहंभाव ।<br>ज्या ज्या वाणी स्तुति केली । ती ती देवासी पावली ।<br>एका जनार्दनी मातु । वाचा वाचक जगन्नाथु । '''भावार्थ:''' संस्कृत भाषेचे अभिमानी लोक गर्विष्ठपणे सांगतात की, संस्कृत (वेदांची भाषा) वाणी देवांनी निर्माण केली आहे. संत एकनाथ मराठी प्राकृत भाषेचे अभिमानी असल्याने ते विचारतात, संस्कृतशिवाय बाकी भाषा चोरापासून आल्या आहेत असे नसून सर्व वाचा वदवणारा देवच आहे. कोणत्याही वाणीतून भगवंताची स्तुति केली तरी ती देवाला पावते. एका जनार्दनी म्हणतात, वाणी निर्माण करणारा आणि वदवणारा केवळ जगन्नाथच आहे. '''३५''' [[शतावर]]्ती श्रवण अधिक पै झाले । तेणे अंगा आले जाणपणव ।<br>श्रवण तो लौकिक मनी नाही विवेक । बुध्दीसि परिपाक कैसेनि होय ।<br>एका जनार्दनी साच न रिघे मन । तंववरी समाधान केवी होय । '''भावार्थ:''' शंभरापेक्षा अधिक ग्रंथांचे श्रवण (वाचन) केल्याने अनेक गोष्टींचे ज्ञान झाले. परंतु मनात विवेक निर्माण झाला नाही, तर बुध्दी परिपक्व होऊ शकणार नाही आणि मनामध्ये खऱ्या ज्ञानाचा उदय झाल्याशिवाय निर्भेळ समाधान लाभणार नाही असे एका जनार्दन म्हणतात. '''३६''' करिता हरिकथा श्रवण । स्वेद रोमांच न ये दारुण ।<br>रुका वेचिता प्राण । जाऊ पाहे ।<br>द्रव्य-दारा-लोभ अंतरी । हरि-कथा वरी वरी ।<br>बीज अग्नी माझारी । विरूढे कैसे ।<br>एका जनार्दनी । काम-क्रोध-लोभ तीन्ही ।<br>द्रव्य दारा त्यजुनी । नित्य तो मुक्त । '''भावार्थ:''' हरिकथा ऐकतांना सामान्य माणसाचे अष्टसात्विक भाव दाटून येत नाहीत. देहावर रोमांच उभे रहात नाहीत किंवा स्वेद (घाम) येत नाही. परंतु पैसा खर्च करतांना मात्र प्राणांतिक वेदना होतात कारण धन, पत्नी, संतती यांचा मनाला लोभ वाटतो. या लोभरुपी अग्नीत भक्तीभावाचे बीज रुजत नाही, जसे अग्नीमध्ये कोणत्याही वनस्पतीचे बीज रुजत नाही. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, काम, क्रोध, लोभ, पत्नी आणि धन यांचा जो त्याग करु शकतो तो नित्य मुक्त समजावा. तोच हरिकथा श्रवणात भक्तभावाने रममाण होऊ शकेल. '''३७''' आरशा अंगी लागता मळ। मुख न दिसेचि निर्मळ ।<br>मळ तो झाडूनि पाहता । मुख दिसे निर्मळता ।<br>पाहता शुध्द भाव रिती । परमार्थ हाचि चित्ती ।<br>एका जनार्दनी हा विचार । आरशासारखा प्रकार । '''भावार्थ:''' चित्तामध्ये काम, क्रोध,मोह,लोभ या विकारांची पुटं चढलेली असतील तर या मलिन चित्तात परमार्थाचे निर्मळ रूप दिसणार नाही. जसे आरशावर धुळीची पुटं चढली की, निर्मळ मुख-दर्शन होणार नाही हा विचार एका जनार्दनी स्पष्ट करून सांगतात. <br /> === अहिंसा-सत्यादी व्रते निष्ठेने पाळावी === '''३८''' श्रुती सांगती परमार्था । हिंसा न करावी सर्वथा ।<br>संकल्प नाशी तो संन्यासी । तेथे कल्पना कायसी ।<br>वेद बोले सर्वा ठायी । एकावाचुनी दुजे नाही ।<br>एका जनार्दनी बोधु । नाही तंव न कळे वेदु । '''भावार्थ:''' श्रुतींचे वचन आहे परमार्थ साधु इच्छिणार्यांनी हिंसा करू नये. वेदांच्या वचनाप्रमाणे अहिंसा आणि सत्यवचन निष्ठेने पाळावे. शस्त्राचा आघात करून शरिराला घायाळ करणे आणि खोटे बोलून, अविश्वास दाखवून मन दुखावणे या दोन्ही गोष्टी परस्परावलंबी किंवा समान आहेत. एका जनार्दनी सांगतात की श्रुतींचा किंवा वेदांचा जोपर्यंत खरा बोध होत नाही, तोवर त्यातील रहस्य कळणार नाही. '''३९''' ब्रह्मांडाची दोरी । हालवी जो एक्या करी ।<br>भूतीं परस्परे मैत्री । ती एके ठायी असती बरी ।<br>पंचप्राणांचे जे स्थान । तये कमळी अधिष्ठान ।<br>एका जनार्दनी सूत्रधारी । बाहुली नाचवी नाना परी । '''भावार्थ:''' ब्रह्मांडरूपी पाळण्याची दोरी भगवंताच्या हातात असून तो एका कराने तो हालवित आहे. पंचप्राण हृदयांत स्थित असून कमळ हे त्याचे अधिष्ठान आहे. कठपुतळ्यांचा खेळ करून दाखवणारा हातामधील दोरीने बाहुली नाचवून नाना प्रकारचे नाच करून दाखवतो. एका जनार्दनी म्हणतात, तो ब्रह्मांडनायक सूत्रधारी असून सर्व प्राणिमात्रांकडून अनेक प्रकारच्या क्रिडा करवून घेतो. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये परस्परांविषयी मैत्रीची भावना असावी. '''४०''' असत्याचा शब्द नको माझे वाचे ।<br>आणिक हो का ओझे भलतैसे ।<br>अणुमात्र रज डोळां न साहे ।<br>कैसा खुपताहे जन-दृष्टी ।<br>एका जनार्दन असत्याची वाणी ।<br>तोचि पाप-खाणी दुष्ट-बुध्दि । '''भावार्थ''' ज्याप्रमाणे धुळीचा अगदी बारीक कण डोळ्यात गेला तरी तो डोळ्यात खुपतो, तसेच असत्य भाषण लोकांच्या डोळ्यांत सलत राहते. दुसऱ्या कोणत्याही पापाच्या ओझ्यापेक्षा असत्य वाणी हे मोठे पाप आहे. असत्य वाणी ही दुष्ट बुध्दी असून अनेक पापांची खाणी आहे. म्हणून एका जनार्दनी परमेश्वराला प्रार्थना करतात की, असत्य शब्द वाचेवाटे कधीही बोलले जाऊ नयेत. '''४१''' अर्थ नाही जयापाशी । असत्य स्पर्शेना तयासी ।<br>अर्थापाशी असत्य जाण । अर्थापाशी दंभ पूर्ण ।<br>अर्थापोटी नाही परमार्थ । अर्थापोटी स्वार्थ घडतसे ।<br>अर्थ नको माझे मनी । म्हणे एका जनार्दनी । '''भावार्थ:''' या भजनात संत एकनाथ अर्थाने कसे अनर्थ घडतात याचे वर्णन करीत आहेत. पैसा मिळवण्यासाठी लबाडी, खोटेपणा यांचा आश्रय घेतला जातो. पैसा मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी दांभिकता व स्वार्थीपणाचा अवलंब करावा लागतो. अर्थामुळे साधक परमार्थाला पारखा होतो. आपल्या मनात पैशाविषयी विचार कधीही येऊ नयेत असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४२''' विषयाचे अभिलाषे सकळ भेद भासे ।<br>विषय-लेश तेथे मुक्ति केवि वसे ।<br>विषय तृष्णा सांडी मग तु साधन मांडी ।<br>वैराग्याची गोडी गुरूसी पुसे ।<br>स्त्री-पुरुष भावना भेद भासे ।<br>तेथें ब्रह्म-ज्ञाना गमन कैचें ।<br>कणुभरित जो डोळा शरीरासी दे दु:ख ।<br>अणुमात्र विषय तो संसार-दायक ।<br>एका जनार्दनी निज-ज्ञान शक्ति ।<br>निर्विषय मन ते अभेद भक्ति । '''भावार्थ:''' संसारातील सर्व भेदाभेद केवळ इंद्रियांच्या विषय-तृष्णेने भासतात. जेथे विषयांची प्रिती आहे, तेथे मुक्ती राहू शकत नाही. जेथे मनात स्त्री-पुरुष हा भेद निर्माण होतो, तेथे ब्रह्मज्ञान प्रवेश करु शकत नाही. धुळीच्या एका कणाने भरलेला डोळा शरीराला दु:ख देतो, तसाच विषयाचा अत्यल्प संसर्गसुध्दा संसारबंधनास कारणीभूत ठरतो. यासाठी साधकाने विषयतृष्णेचा सर्वस्वी त्याग करून नंतरच साधनेला सुरवात करावी. या विवेकानंतरच वैराग्य येते हे ज्ञान गुरूंकडून प्राप्त होते. सद्गुरुंकडून मिळालेली ज्ञानशक्ति, विषयवासनांपासून मुक्त झालेले मन हेच अभेद भक्तिचे मुख्य लक्षण आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४३''' हीचि दोनी पै साधने । साधके निरंतर साधणे ।<br>पर-द्रव्य पर-नारी । यांचा विटाळ मने धरी ।<br>नको आणिक उपाय । सेवी सद्गुरूचे पाय ।<br>म्हणे एका जनार्दनी । न लगे आन ते साधन । '''भावार्थ:''' परक्याचे धन आणि परस्त्री या दोन गोष्टींचा मोह टाळण्याचा सतत अभ्यास व सद्गुरूंची निरंतर सेवा याशिवाय अन्य कोणत्याही साधनाची गरज नसल्याचे संत एकनाथमहाराज आवर्जून सांगतात. '''४४''' कनक कांता न ये चित्ता । तोचि परमार्थीं पुरता ।<br>हेचि एक सत्य सार । वाया व्युत्पत्तीचा भार ।<br>वाचा सत्यत्वे सोवळी । येर कविता ओवळी ।<br>जन तेचि जनार्दन । एका जनार्दनी भजन । '''भावार्थ:''' परमार्थ हा शब्द कोणत्या मूळ धा[[तूप]]ासून निर्माण झाला, त्याचा अर्थ काय यांचा व्यर्थ उहापोह करण्यापेक्षा परमार्थी कसा ओळखावा हे जाणून घेणे अधिक उद्बोधक आहे. कनक (धनसंपत्ती) व कांता (स्त्री-सौख्य) याविषयी ज्याच्या चित्तात मोह निर्माण होत नाही तो परमार्थी समजावा असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सत्य हेच केवळ सार असून वाचेने सत्यवचन बोलणे हेच शुध्दपणाचे लक्षण असून जन हेच जनार्दनाचे रुप आहे, जनसेवा हीच ईश्वरसेवा होय. '''४५''' रस सेविण्यासाठी । भोगवी जन्माचिया कोटी ।<br>रसनेअधीन सर्वथा । रसनाद्वारे रस घेता ।<br>जव रसना नाही जिंकिली । तंव वाउगीच बोली ।<br>एका जनार्दनी शरण । रस रसना जनार्दन । '''भावार्थ:''' जिवात्मा रसनेच्या अधीन राहून जिव्हेद्वारा सर्व रसांचा आस्वाद घेतो. या रसमयतेचे सेवन करण्यासाठी तो अनेकदा जन्म-मरणाच्या बंधनात अडकतो. ज्याचे जिभेवर बंधन नाही (बोलण्यात) त्याचे बोल पोकळ आहेत असे समजावे. जनार्दनस्वामी शरणागत संत एकनाथ म्हणतात, रस व रसना दोन्ही जनार्दनाचे रुप आहे. '''४६'''<br> पक्षी अंगणी उतरती । ते का गुंतोनि राहती ।<br>तैसे असावे संसारी । जोवरी प्राचीनाची दोरी ।<br>वस्तीकर वस्ती आला । प्रात:काळी उठोनि गेला ।<br>शरण एका जनार्दन । ऐसे असतां भय कवण । '''भावार्थ:'''<br>दाणे टिपण्यासाठी पक्षी अंगणांत येतात, पण ते तेथे गुंतून राहात नाहित. संसारिकांनी संसारात असे राहावे जसा वाटसरू एका रात्रीच्या निवाऱ्यासाठी धर्मशाळेत उतरतो आणि सकाळी निघून जातो. जनार्दनस्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात, अशा प्रकारे निष्काम वृत्तिने जन्ममरणाचे भय संपते. <br /> === टाकावयाच्या गोष्टी : अविश्वास, अभिमान ममत्व === '''४७''' अविश्वासा घरी । विकल्प नांदे निरंतरी ।<br>भरला अंगी अविश्वास । परमार्थ तेथे भूस ।<br>सकळ दोषांचा राजा । अविश्वास तो सहजा ।<br>अविश्वास धरिला पोटी । एका जनार्दनी नाही भेटी ।<br> '''भावार्थ:''' अविश्वास हा सर्व दोषांमधला सर्वात अपायकारक दोष समजला जातो. ज्याच्या मनात इतरांबद्दल अविश्वास असतो त्याचे मन अनेक प्रकारच्या संशयाने, विकल्पाने ग्रासलेले असते. तेथे आत्मविश्वासाचा अभाव असून सद्गुरूंविषयी श्रध्दा निर्माण होऊ शकत नाही. जेथे श्रध्दा नाही, तेथे परमार्थ सुदृढ होणे शक्य नाही; असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४८''' अविश्वासा पुढे । परमार्थ कायसें बापुडे ।<br>अविश्वासाची राशी । अभिमान येतसे भेटीसी ।<br>सदा पोटी जो अविश्वासी । तोचि देखे गुण-दोषांसी ।<br>सकळ दोषा मुकुटमणी । अविश्वास तोचि जनी ।<br>एका जनार्दनी विश्वास । नाही त्यास भय काही ।<br> '''भावार्थ:''' मनातील अविश्वासामुळे अभिमान निर्माण होतो. अहंकाराने इतरांचे गुण-दोष पहाण्याची वृत्ती बळावते, त्यामुळे परमार्थाची हानी होण्याची भिती वाढते. एका जनार्दनी सांगतात की ज्याचा गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास असतो, तो कोणत्याही भयापासून मुक्त होतो. '''४९''' <br> एक नरदेह नेणोनि वाया गेले । एक न ठके म्हणोनि उपेक्षिले ।<br>एकांते गिळले । ज्ञान-गर्वे ।<br>एक ते साधनी ठकिले । एक ते करू करू म्हणतचि गेले ।<br>करणे राहिले । ते तैसें<br>ज्ञाने व्हावी ब्रह्म-प्राप्ति । ते ज्ञान वेंची विषयांसक्ती ।<br>भांडवल नाही हाती । मा मुक्ति कैची ।<br>स्वप्नींचेनि धने । जागृती नोहे धर्म ।<br>ब्रह्माहमस्मि समाधान । सोलीव भ्रम ।<br>अभिमानाचिया स्थिती ब्रह्मादिका पुनरावृत्ति ।<br>ऐसी वेद-श्रुति निश्चये बोले ।<br>एका जनार्दनी । एकपण अनादि ।<br>अहं आत्मा तेथे । समूळ उपाधी ।<br> '''भावार्थ:''' काही साधक मानवी देहाचे महत्त्व समजून न घेतल्याने, काही ज्ञानाचा गर्व झाल्याने, तर काहीची उपेक्षा झाल्याने वाया गेले. काही अयोग्य पद्धतीने साधना केल्याने फसले, तर काही निश्चय दृढ नसल्याने किंवा आळस बळावल्याने साधनेत प्रगती करु शकले नाहीत. ब्रह्मप्राप्ति व्हावी यासाठी जे ज्ञान संपादन केले ते इंद्रियसुखाच्या शोधात खर्च करून ज्ञानरुपी भांडवल गमावून काही मुक्तिला पारखे झाले. मी ब्रह्मरुप आहे हे जाणून त्यातून समाधान मानणे, हा केवळ भ्रम आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अभिमानाने ब्रह्मादिक (ब्रह्मा, विष्णू, महेश आदि) देवांचेसुध्दा स्वर्गातून पतन होते असे वेद-श्रुती वचन आहे. मी देह नसून आत्मरुप आहे, हे अनादी तत्व जाणून उपाधीरहित होणे अधिक श्रेयस्कर आहे. '''५०''' <br> लोखंडाची बेडी तोडी । आवडी सोनियाची घडी ।<br>मी ब्रह्म म्हणता अभिमान । तेथे शुध्द नोहे ब्रह्मज्ञान ।<br>जैसी देखिली जळ-गार । शेवटी जळचि निर्धार । <br>मुक्तपणे मोला चढले । शेवटी सोनियाचे फांसा पडिले । <br>एका जनार्दनी शरण । बध्द-मुक्तता ऐसा शीण ।<br> '''भावार्थ:''' लोखंडाची बेडी तोडून आवड म्हणून सोन्याची बनवली, तरी ते शेवटी बंधनकारकच आहे. मी ब्रह्म आहे हे शुध्द ज्ञान नसून केवळ अभिमान आहे, जसे मेघातून पडलेल्या गारा हे पाण्याचेच घनरुप आहे. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मुक्तीसाठी साधना केल्याने लोकांकडून लौकिक मिळाला पण तो सोन्याच्या बंधनात सापडून वाया गेला. बंधन आणि मुक्तता हा केवळ जाणिवेचा शीण आहे. '''५१''' मी एक शुचि । जग हे अपवित्र । कर्मचि विचित्र । ओढवले ।<br>देखत देखत । घेत असे विख । अंती ते सुख । केवी होय ।<br>अल्पदोष ते । अवघेचि टाळी । मुखे म्हणे । सर्वोत्तम बळी ।<br>अभिमाने अशुचि । झालासे पोटी । एका जनार्दनी । नव्हेचि भेटी ।<br> '''भावार्थ:''' विषाची परिक्षा घेऊनही जाणूनबुजून ते विष प्राशन करणे हे विचित्र कर्म आहे, त्यातून शेवटी कोणतेही सुख लाभणार नाही. अभिमानाची बाधा विषासारखी घातक असून मीच तेवढा पवित्र आणि बाकी सर्व जग अपवित्र असे समजून वागल्याने साधकाचे मन अशुध्द बनते आणि तो गुरु-उपदेशाला अपात्र ठरतो, असे एका जनार्दनी प्रतिपादन करतात. '''५२''' <br> ममता ठेवुनी घरी-दारी । वाया का जाशी बाहेरी ।<br>आधी ममत्व सांडावे । पाठी अभिमाना खंडावे ।<br>ममता सांडी वाडे कोडे । मोक्ष-सुख सहजी घडे ।<br>एका जनार्दनी शरण । ममता टाकी निर्दाळून । '''भावार्थ:''' साधक मोक्ष-मुक्तीसाठी प्रयत्न करीत असतांना मोह आणि ममता त्याला बंधनकारक होतात. सगे-सोयरे, नातेवाईक, पत्नी, पुत्र आणि कन्या यांच्या ममतेमध्ये तो मनाने गुंतून पडतो. तसेच घरदार, संपत्ती, सांसारिक सुख यांचा मोह असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, हे ममत्व आधी सोडून नंतर अभिमानाचा त्याग केल्यास मोक्ष-सुख सहज साध्य होते. '''५३''' <br> मोह ममता ही समूळ नाशावी । तेव्हाचि पावावी चित्तशुध्दी ।<br>चित्तशुध्दि झालिया । गुरुचरण-सेवा । तेणे ज्ञानठेवा । प्राप्त होय ।<br>एका जनार्दनी । प्राप्त झाल्या ज्ञान । ब्रह्म परिपूर्ण अनुभवेल ।<br> '''भावार्थ:''' मोह-ममतेचे पूर्ण निरसन झाल्यानंतर साधकाचे चित्त शुद्ध होते. हे शुध्द झालेले चित्त गुरुसेवेत पूर्ण रममाण होते. त्यामुळे गुरुकृपा होऊन ज्ञानप्राप्ती होते. एका जनार्दनी सांगतात, गुरुकृपेने संपूर्ण ब्रह्मज्ञान होऊन ते प्रत्यक्ष अनुभवता येते. === जगात वागतांना घ्यावयाची काळजी === '''५४''' <br> मत्सर ज्ञानियाते न सोडी । मा इतर कायसी बापुडी ।<br>शिणताती मत्सर-वेधे । भोगिताती भोग विविधे ।<br>एका जनार्दनी मत्सर । तेणे परमार्थ पळे दूर ।<br> '''भावार्थ:''' अत्यंत ज्ञानी साधकसुध्दा मनातील मत्सराला बळी पडतो. मत्सराने ज्याच्या मनाला वेधून टाकले आहे अशा ज्ञानी साधकाला अनेक भोग भोगावे लागतात, तर इतर सामान्य माणसाला किती यातना भोगाव्या लागत असतील याची कल्पनाच करता येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, मत्सराने व्यापलेले मन परमार्थाचा विचार करु शकत नाही. '''५५''' <br> लज्जा अभिमान टाकुनी परता । परमार्थ सरता करी का रे ।<br>वादक निंदक भेदक । ऐसे त्रिविध । यांचा टाकुनी भेद । भजन करी ।<br>एका जनार्दनी त्रिविधा परता । होउनी परमार्था हित करी । <br> '''भावार्थ:''' <br>जगामध्यें वादक, निंदक (निंदा करणारे) व भेदक (मनात भेद निर्माण करणारे) असे त्रिविध प्रकारचे लोक असतात. ते भोळ्या भाविक भक्तांचा बुध्दीभेद करुन, निंदा करुन त्यांना भक्तीमार्गापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांचा विचार करुन भक्तांनी परमार्थ-मार्ग सोडू नये. लज्जा, अभिमान यांचा त्याग करुन भक्तिमार्गावर श्रध्दा ठेवावी व स्वत:चे हित साधावे, असा उपदेश एका जनार्दनी करतात. '''५६''' <br> विवाद-वाद हे तो अधम लक्षण । भक्तीचे कारण न साधे येणे ।<br>मुख्य एक करी एकविधपण । सम-दरुशने देख जगी ।<br>नर अथवा नारी असो भलते याती । वंदावे विभूति म्हणोनिया ।<br>एका जनार्दनी बोध धरी मना । होऊनिया सान सानाहूनि ।<br> '''भावार्थ:''' <br>वाद-विवाद करणे हे नीचपणाचे (अधम) लक्षण आहे. त्यामुळे परमार्थ हे भक्तीचे मूळ साधन साध्य होणार नाही. मतभिन्नतेपेक्षा समदर्शत्व (सर्वत्र समभावाने पाहणे) अधिक श्रेयस्कर आहे, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, स्त्री-पुरुष, जातिभेद न मानता सर्व एकाच परमेश्वराच्या विभूति आहेत असे समजून वंदनीय मानाव्यात. विनम्रता धरुन सर्वांना आपलेसे करावे हा बोध मनी धरावा. '''५७''' <br> ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथे नाही दोष-गुण ।<br>पराचा देखती जे दोष । तेचि दोषी महा-दोष ।<br>गुण-दोष जे देखती । एका जनार्दनी नाडती । <br> '''भावार्थ:''' ब्रह्म हे परिपूर्ण असून ते गुणदोषरहित आहे. तेथे गुण-दोषांचा संपूर्ण अभाव असल्याने इतरांचे दोष पहाणे हा महादोष आहे व जे दुसऱ्यांचे दोष बघतात ते महादोषी आहेत असे समजावे, असे एका जनार्दनी सांगतात. '''५८''' <br> देह-बुद्धि सांडी कल्पना दंडी । वासनेची शेंडी वाढवू नको ।<br>तु तेचि पाही तु तेचि पाही । पाहूनिया राही जेथीचा तेथे ।<br>तु ते तूचि पाही जेथे देहो नाही । मीपणे का वाया गुंतलासी ।<br>एका जनार्दनी मीपण तूपण । नाही नाही मज तुझीच आण । <br> '''भावार्थ:''' आपण आत्मरुप नसून देह-रुप आहोत ह्या देहबुध्दिचा त्याग करावा, कारण देहबुध्दिमुळे इंद्रियांच्या वासना निर्माण होतात व त्यातून जन्म-मृत्यूचे चक्र चालूच राहते. मीपणाने त्यात गुंतून पडतो. हे मी-तूपण द्वैत निर्माण करुन परमेश्वरी तत्वापासून साधकाला अलग करते. एका जनार्दनी सांगतात, आपणच आपल्याला ओळखावे. '''५९''' <br> सर्वांभूती देव वसे । नीचाठायी काय नसे ।<br>नीच कोठुनी जन्मला । पंचभूतांवेगळा झाला ।<br>नीच म्हणोनि काय भुली । एका जनार्दनी देखिली ।<br> '''भावार्थ:''' विश्वातिल सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी परमेश्वर अंशरुपाने व्यापून राहिला आहे असे पारमार्थिक सत्य सांगते. असे असतांना नीचयोनीत किंवा जातीत जन्माला येणाऱ्यांच्या ठिकाणी परमेश्वर वसत नाही असे समजणे म्हणजे फार मोठी चूक करणे आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व प्राण्यांची निर्मिती आकाश, पृथ्वी, वायू, जल, अग्नी या पंचमहाभूतातून झाली आहे हे शास्त्र-वचन आहे, तर नीच यापासून वेगळा असू शकणार नाही. '''६०''' <br >थोर तोचि म्हणावा । नेणे भूतांचा जो हेवा ।<br>लहान तोचि म्हणावा । काया वाचा भजे देवा ।<br>एका जनार्दनी म्हणे । देवावाचुनी काही नेणे । <br> '''भावार्थ:''' <br> परमेश्वरीसृष्टीतील कोणत्याही प्रकारच्या श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ प्राण्यांचा जो हेवा करीत नाही, तो थोर (मोठ्या मनाचा) समजावा आणि जो देहाने, वाचेने, मनापासून देवाचे निरंतर भजन करतो त्याला विनम्र (लहान) म्हणावे; असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, देवावाचून कोणी काही जाणू शकत नाही. '''६१''' <br> आम्ही ब्रह्मपुरीचे ब्राह्मण । जाती कुळ नाही लहान ।<br>आम्हा सोवळे ओवळे नाही । विटाळ न देखो कवणे ठायी ।<br>आम्हा सोयरे जे झाले । ते जाती-कुळा वेगळे केले ।<br>एका जनार्दनी बोधु । जाती-कुळाचा फिटला संबंधु । <br> '''भावार्थ:''' एका जनार्दनी येथे अभिमानाने सांगतात की आम्ही ब्रह्मपुरीचे ब्राह्मण आहोत, थोर कुळात जन्मलो आहोत. शुध्द विचारांमुळे सोवळ्या-ओवळ्याच्या संकुचित कल्पनांपासून दूर असल्यामुळे कोणाचाही विटाळ मानत नाही. जाती-कुळाच्या अनिष्ट रुढी ज्यांना मान्य नाहीत अशा सज्जनांशी सोयरिक असल्याने जाती-कुळाचा संबंधच फिटला आहे. '''६२''' काम क्रोध लोभ दंभ मद मत्सर ।<br>षड्वैरी तत्पर हेचि येथे ।<br>क्षुधा तृषा मोह शोक जरामरण ।<br>षड्ऊर्मि पूर्ण देही हेचि ।<br>आशा मनीषा कल्पना इच्छा तृष्णा वासना ।<br>हे अठरा गुण जाणा देहामाजी ।<br>एका जनार्दनी त्यजुनि अठरा ।<br>तोचि संसारामाजी शुध्द ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अनिवार वासना, रागीटपणा, हावरटपणा, दांभिकपणा, गर्विष्टपणा, मत्सर हे माणसाचे सहा शत्रू असून ते माणसाचा विनाश करण्यासाठी अत्यंत तत्पर असतात. भूक, तहान, मोह, शोक, वार्धक्य या सहा माणसाच्या नैसर्गिक ऊर्मी आहेत. आशा (भविष्यकालीन इच्छा) मानसिक इच्छा, कल्पना, शारिरीक वासना, अनावर ओढ असे अठरा मानवी देहाचे गुण आहेत असे समजावे. या अठरा गुणांचा त्याग करणारा या जगात शुध्द, सात्विक समजला जातो, असे एका जनार्दनी या भजनात स्पष्ट करतात. <br /> === मनोजय === '''६३''' <br> बैसता निश्चळ । मन करी तळमळ ।<br>ध्यान-धारणा ते विधि । मने न पावेचि सिध्दि ।<br>ऐशिया मना काय करावे । कोठे निवांत बैसावे ।<br>एका जनार्दनी शरण । मन धावे सहजपणे । <br> '''भावार्थ:''' मन हे अत्यंत चंचळ असून ते सतत सहजपणे एका ठिकाणावरून दुसर्‍या ठिकाणी भरकटत असते, तळमळत असते. ध्यानधारणा यासारख्या विधिंमध्ये मन एकाग्र होत नाही, त्यामुळे ध्यानधारणेतून् सिध्दी प्राप्त होत नाही. अशा चंचळ मनाला कोणत्या उपायाने एकाग्र करावे हे समजत नाही. जेथे मनाला निवांतपणा लाभेल असे ठिकाण सापडत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, गुरुचरणांपाशी मात्र हे मन सहजपणे धाव घेऊन स्थिर होते. '''६४''' <br> शत्रु असती दूर देशी । येता बहु दिवस लागती तयांसी ।<br>बाह्य शत्रुंचे अल्पं दु:ख । मन: शत्रुंचे वर्म अशेख ।<br>आसनी शयनी एकांती । जगी अथवा ध्यान-स्थिती ।<br>ऐशिया मना न जिंकिता । देवपण न ये हाता ।<br>देवपणाचे भुलले हावे । एका जनार्दनी नेणती देव ।<br> '''भावार्थ:''' बाह्य शत्रू आपल्यापासून दूर असतात, त्यांना जवळपास येण्यास काही कालावधी लागतो, बाह्य शत्रुंचे भय काही प्रमाणात कमी वाटते. परंतु मनात असलेले अविवेक, अहंकार, संशय यासारख्या शत्रुंचे मूळ रहस्य समजत नाही. आसनावर बसलेले असतांना किंवा मंचकावर निद्रिस्त असतांना, एकांतात जप करीत असतांना किंवा ध्यानात असतांना या मनाला जिंकता न आल्यास देवपण येत नाही एका जनार्दनी म्हणतात. देवपणाचा हव्यास धरणारे देवालामात्र नीटपणे ओळखत नाहीत. '''६५''' <br> वैर करूनि मन मारावे । मना-अधीन न व्हावे ।<br>मनामागे जाऊ नये । मन आकळूनि पाहे ।<br>मन म्हणे ते न करावे । मने मनासी बांधावे ।<br>मन म्हणेल ते सुख । परि पाहता अवघे दु:ख ।<br>एका जनार्दनी मन । दृढ ठेवावे आकळून । '''भावार्थ:''' मनाचा शत्रू होऊन त्याचे दमन करावे, मनाच्या अधीन होऊ नये, मन सांगेल तसे आचरण करू नये. आपण मनामागे न जाता मनाला आपल्या बंधनात ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. मनाला जे सुखाचे वाटते ते दु:खाचे कारण असू शकते. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनाला निश्चयपूर्वक संयमाचे बांध घालावेत. '''६६''' <br> माझ्या मनाचे ते मन । चरणी ठेवावे बांधून ।<br>मग ते जाऊ न शके कोठे । राहे तुमच्या नेहटे ।<br>मनासी ते बळ । देवा तुमचे सकळ ।<br>एका जनार्दनी देवा । मन दृढ पायी ठेवा । '''भावार्थ:''' देवाने आपले मन त्याच्या चरणांशी दृढ करावे. त्यामुळे ते कोठेही जाऊ शकणार नाही, तर चरणकमळी गुंतून राहिल. मनाला एकाग्र करण्याची शक्ति केवळ एका परमेश्वराकडे आहे. देवाने कृपा करून मनोबल वाढवावे अशी प्रार्थना करतात. '''६७''' <br>आम्ही अलकापुरचे जोशी । शकुन सांगू निश्चयेसी ।<br>तेणे चुकती चौऱ्यांशी । होरा ऐका दादांनो ।<br>नका जाऊ मनामागे । थोर-थोर झाले दगे ।<br>मी बोलत नाही वाउगे । सावध राहा दादांनो ।<br>वासना वाईट बा ही थोर । पुरविले लहान थोर ।<br>फिरती चौऱ्यांशी लक्ष घरे । पडाल फशी दादांनो ।<br>एका जनार्दनी जोशी । सांगेन शकून सर्वत्रांसी ।<br>राम-नाम वाचेसी । तेणे तरती विश्वासी दादांनो ।<br> '''भावार्थ:''' एका जनार्दनी म्हणतात, आपण देवनगरीचे ज्योतिष असून या शास्त्रात निष्णात आहोत. ज्यामुळे चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे फेरे चुकतिल असा होरा (भविष्यातील मार्ग) सुचवतो, चंचळ मनाच्या मागे गेल्याने फसवणूक होण्याची शक्यता असते. मनोवासना अतिशय वाईट असते असा अनुभव आहे. वाचेने सतत रामनामाचा जप केल्याने संसार सागरातून विश्वासाने तरून जाता येते, हा शकून सर्वांना कल्याणकारी आहे. '''६८''' <br> सर्व भावे सुख असता घेई अनुताप । मग करी संकल्प भजनाचा ।<br>ऐसा अनुताप घडता मानसी । भजन ते मुखासी येत स्वभावे ।<br>एका जनार्दनी अनुतापेविण । भजन प्रमाण नोहे देवा ।<br> '''भावार्थ:'''<br>सर्व प्रकारची सुखे हात जोडून समोर असतांना परमेश्वरप्राप्तीसाठी जो कठोर साधना करतो, संसारातील दु:ख व क्लेष यांनी जो पोळला गेला आहे, ज्याला पश्चाताप झाला आहे तो साधक ईश्वरभजनाचा संकल्प करतो. त्याच्या वाणीतून सहजपणे भजन घडते. एका जनार्दनी म्हणतात, अनुतापाशिवाय घडलेले भजन देवाला मान्य होत नाही. '''६९''' <br> अनुतापावाचूनि नाम न ये मुखा । वाउगाचि देखा शीण होय ।<br>मुख्य तो संकल्प अनुताप वाहे । मग चित्त होय शुध्द तेणे ।<br>अनुताप झालिया सहज समाधि । तुटेल उपाधी सहजचि ।<br>एका जनार्दनी अनुतापे पाहे । मग देव आहे जवळी तया ।<br> '''भावार्थ:''' संसाराती तापाने होरपळलेला जीव पश्चातापदग्ध होतो, तेव्हा त्याच्या मुखातून हरीनामाचे भजन सहजपणे घडते. अनुतापातूनच भजनाचा संकल्प होतो, त्यामुळे चित्त शुध्द होते. अनुताप झाल्यावर ईश्वरभजनात मन तल्लीन होऊन सहज समाधि लागते आणि सर्व उपाधी (सर्व शीण, कष्ट) नाहिसे होतात, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अशा साधकाच्या जवळ देव सतत राहतो. '''७०''' <br> देही वाढे जो जो शांति । तो तो विरक्ती अंगी बाणे ।<br>ऐसा आहे अनुभव । देही देव प्रकाशे ।<br>देही आत्मा परिपूर्ण । भरला संपूर्णची देही ।<br>एका जनार्दनी रिता ठाव । नाही वाव पाहता जगी ।<br> '''भावार्थ:''' <br>साधक सातत्याने साधना करीत असतांना मनाला शांतीचा अनुभव येऊ लागतो. या शांतीतून विरक्तिचा लाभ होतो आणि दैवीकृपेचा लाभ होवून देहातून दैवी गुण प्रकाशू लागतात असा अनुभव येतो. देहात आत्मतत्व संपूर्णपणे व्यापून राहिले आहे असा प्रत्यक्ष अनुभव येऊन विश्वातील प्रत्येक अणुरेणूत हे आत्मतत्त्व भरले असून कोठेही रिकामा ठाव नाही याची जाणिव होते, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''७१''' <br> साधक सर्वदा पुसती । कोण बाधा चित्त-वृत्ती <br>एकचि गुण जे पुरता जोडे । ते एकविधा वृत्ति <br>एकचि न जोडे गुणावस्था । या लागी नोहे एकविधता <br>एका जनार्दनी पूर्ण । चित्त चैतन्य संपूर्ण <br> '''भावार्थ:''' साधक नेहमीच असा प्रश्न विचारतात की, कोणत्या गुणांमुळे चित्तामध्ये बाधा निर्माण होऊन चित्त विचलित होते. या प्रश्नाला उत्तर देताना एका जनार्दनी सांगतात की एकच गुण पूर्णपणे आत्मसात करून एकविध वृत्ति वाढते. एकाच प्रकारची गुणावस्था जोडली गेली नाही, तर एकविधता साधली जात नाही. चित्त हे चैतन्याने पूर्णपणे भरलेले आहे. '''७२''' <br>आंबेया पाडू लागला जाण । अंगी असे [[आंबट]]पण ।<br>सेजे मुरल्याची गोडी । द्वैताविण ते चोखडी ।<br>अग्नीपोटी निपजे अन्न । वाफ जिरता परमान्न ।<br>एका जनार्दनी गोडी । तोडा लिगाडाची बेडी ।<br> '''भावार्थ:''' आंबा पाडाला लागला तरी त्याची चव आंबट असते. तो भट्टीत घालून पिकवला की गोड होतो. अग्नी देवून अन्न शिजवतात, पण वाफ जिरली की ते परमान्न होते. साधक साधनेत एकाग्र झाला, तेव्हाच परमेश्वराशी एकरूप होतो. ===नाम-स्मरण आणि कीर्तन=== ==== '''नादमाधुर्य''' ==== '''७३''' उदार धीर-निधि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>पतित-पावन सिध्दि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>सुख-सागर-निधि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>एका जनार्दनी बुध्दि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br> '''भावार्थ:''' जो औदार्य व धैर्य यांचा ठेवा आहे, अशा विठ्ठलाचे नामस्मरण आधी करावे. ज्याच्याकडे पतितांना पावन करणारी सिध्दि आहे, अशा विठ्ठलाला आधी स्मरावे. जो सुख देणारा सागरनिधी आहे, अशा विठ्ठलाचे नाम आधी जपावे. एका जनार्दनी म्हणतात, विठ्ठलनामस्मरण करण्याची बुद्धी सद्गुरूंकडे मागावी. '''७४''' आंबे केळी द्राक्ष-घडु । नामापुढे अवघे कडु ।<br> नाम गोड नाम गोड । हरि म्हणता पुरे कोड ।<br> गुळ साखर कायसी निकी । अमृताची चवी झाली फिकी ।<br> एका जनार्दनी पडली मिठी । चवी घेतली ती कधीच नुठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> विठ्ठलाच्या नामाची गोडी एकदा चाखली की त्यापुढे आंबे, केळी, द्राक्षे यांची गोडी अगदीच फिकी वाटते. नाम इतके गोड आहे की हरिउच्चारण करताच सर्व इच्छा पूर्ण होतात. गुळसाखरच काय, पण अमृताची चवसुध्दा हरिनामाच्या तुलनेत फिकी वाटते. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिनामाच्या गाडीने जिभेला अशी मिठी पडते की एकदा चव घेता ती कधीच विसरत नाही. '''७५'''<br> लौकिकापुरता नव्हे हा विभाग । साधले अव्यंग सुख-सार ।<br> अवीट विटेना बैसले वदनी । नाम संजीवनी ध्यानी-मनी ।<br> एका जनार्दनी भाग्य ते चांगले । म्हणोनि मुखा आले राम-नाम ।<br> ''भावार्थ:'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, ज्याचे भाग्य चांगले असेल त्यालाच रामनामाचा छंद लागून मुखात सतत रामनामाचा जप असेल. रामनामाची अवीट गोडी निर्माण होईल. ध्यानी-मनी-स्वप्नी ही नामसंजीवनी वदनी वसेल. साधकाला निरंतर सुखाची प्राप्ती होईल, तो केवळ लौकिक व्यवहार उरणार नाही. '''७६'''<br> गुंतला भ्रमर कमळिणी-कोशी । आदरे आमोदासी सेवितसे ।<br> तैसे राम-नामी लागता ध्यान । मन उन्मन होय जाण ।<br> एका जनार्दनी राम परिपूर्ण । प्रपंच परमार्थ रामचि जाण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मध सेवन करण्यासाठी गेलेला भ्रमर कमळफुलात गुंतून पडतो आणि अत्यंत आनंदाने आदरपूर्वक मधाचा आस्वाद घेतो. तसेच साधकाचे रामनामी ध्यान लागून मन उच्च पातळीवर स्थिर होते. मन रामनामात एकाग्र होऊन मनाची चंचलता नाहिसी होऊन त्याचे उन्मन होते. एका जनार्दनी म्हणतात, राम परिपूर्ण असून तोच प्रपंच व परमार्थ साधण्याचे साधन आहे. '''७७'''<br> भुक्ती-मुक्तीचे कारण । नाही नाही आम्हा जाण ।<br> एक गाऊ तुमचे नाम । तेणे होय सर्व काम ।<br> धरिलिया मूळ । सहज हाती लागे फळ ।<br> बीजाची आवडी । एका जनार्दनी गोडी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> रामनामात रंगलेला साधक नामसाधनेने भुक्ती, मुक्ती मिळेल किंवा नाही हे जाणत नाही. कारण साध्यापेक्षा त्याचे साधनेत मन गुंतलेले आहे. रामाचे नामस्मरण आणि किर्तन या साधनेतच त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. राममंत्र हे बीज असून त्याने मूळ धरले की फळ मिळणारच. एका जनार्दनी म्हणतात, फळापेक्षा बीजमंत्राची गोडी अवीट आहे. ==== '''नाम-सोलभ्य''' ==== '''७८'''<br> सेवेचे कारण मुख्य तो सद्भाव ।<br> इतर ते वाव इंद्रिय-बाधा ।<br> साधन हेचि साधी तोडी तू उपाधी ।<br> नको ऋध्दि-सिध्दि आणिक काही ।<br> नामाचा उच्चार मुख्य हेंचि भक्ति ।<br> एका जनार्दनी विरक्ती तेणे जोडे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मनातला भक्तिभाव हेच ईश्वरसेवेचे प्रमुख कारण आहे, बाकी सर्व केवळ उपाधी असून इंद्रियांना शीण देणाऱ्या आहेत. नामस्मरण हेच ईश्वरभक्तीचे खरे साधन असून ऋध्दि-सिध्दि यांपासून अलिप्त होऊन नामजपांत तल्लीन झाल्यानेच विरक्ती येईल असे एका जनार्दनी सांगतात. '''७९'''<br> राम कृष्ण हरि । नित्य वदे जी वैखरी ।<br> तयापाशी नुरे पाप । नासे त्रिविध हा ताप ।<br> नाम तेचि पर-ब्रह्म। जप-यज्ञ तो परम ।<br> एका जनार्दन जपा । राम-कृष्ण मंत्र सोपा ।<br> '''भावार्थ:''' राम कृष्ण हरि या नामाचा जो नित्य जप करतो तो खरा पुण्यवान समजावा, त्यांच्या मनात पापाचा लवलेशही राहात नाही. या साधकाचे आध्यात्मिक,आधिभौतिक,आधिदैविक असे तिनही ताप नाहिसे होतात.असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, नामजप श्रेष्ठ यज्ञ असून नाम हेच परब्रह्म आहे.राम-कृष्ण हा सोपा (सहज करण्यासारखा) मंत्र असून त्याचा नित्य जप करावा. '''८०'''<br> कृतांताचे माथा देऊनिया पाय । वाचे नाम गाय अहर्निशी ।<br> उघडा रे मंत्र उघडा रे मंत्र । शिव जपे स्तोत्र राम-नाम ।<br> एका जनार्दनी न करी आळस । चौऱ्यांशीचा लेश नको भोगू ।<br> '''भावार्थ:'''<br> राम-नाम जप हा अतिशय सहज-सुलभ मंत्र आहे. समजण्यास सोपा व उच्चारण करण्यास सुलभ असून राम-नामाचा जपाचे स्तोत्र शिवशंकर सदैव गातात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, रामनामाचा जप करण्यात साधकांनी आळस करु नये, कारण चौर्यांशी लक्ष जन्म-मरणाचे फेरे चुकवणारा हा अगाध मंत्र आहे. रात्रंदिवस वाचेने रामजप करणारा भक्त कळीकाळाला जिंकू शकतो. '''८१'''<br> देवासी तो प्रिय एक नाम आहे । म्हणोनि तू गाये सदोदित ।<br> कळा हे कौशल्य अवघे विकळ । मंगळ मंगळ रामनाम ।<br> एका जनार्दनी नाम मुखीं गाता । मुक्ति सायुज्यता पाठी लागे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> साधकाने देवाच्या नामाचा अखंड जप करावा. कारण देवाला एकच गोष्ट अत्यंत प्रिय आहे, ती म्हणजे त्याचे नाम. कोणतीही कला किंवा कौशल्य हे अपूर्ण आहे, रामनाममात्र मंगलदायी, पवित्र आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, सायुज्य मुक्ती ही सर्वश्रष्ठ मुक्ती असून मुखाने नाम गाणाऱ्या साधकाला सायुज्यता प्राप्त होते. '''८२'''<br> अबध्द पढता वेद बाधी निषिध्द ।<br> अबध्द नाम रडता प्राणी होती शुध्द ।<br> अबध्द मंत्र जपता जापक चळे ।<br> अबध्द नाम जपता जड मूढ उध्दरले ।<br> स्वधर्म कर्म करिता पडे व्यंग ।<br> विष्णु-स्मरणे ते समूळ होय सांग ।<br> एका जनार्दनी नाम निकटी ।<br> ब्रह्मानंदे भरली सृष्टी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> न समजता अशुध्द उच्चारपध्दतीने वेदांचे वाचन निषिध्द, बाधक मानतात. परंतु नामजपाला शुध्दाशुध्देचे कोणतेही बंधन नाही, नामाने प्राणी शुध्द होतो. चुकीच्या पध्दतीने मंत्राचे पठण केले तर साधक बुध्दीभ्रष्ट होतो तर अजाणता नामजप केला तरी मूर्खच नव्हे तर जड (अचेतन) सुध्दा उध्दरुन जातात. स्वधर्माचे आचरण करतांना काही उणिवा राहून जातात, परंतु विष्णुस्मरणाने सर्व मुळापासून पवित्र होते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, नामाच्या सान्निध्यात सर्व सृष्टी ब्रह्मानंदाने भरून जाते. ==== '''नाम-माहात्म्य''' ==== '''८३'''<br> सर्वांमाजी सार नाम विठोबाचे । सर्व साधनांचे घर जे का ।<br> शुकादिका नाम साधिलेसे दृढ । प्रपंच-काबाड निरसिले ।<br> एका जनार्दनी जनी ब्रह्म-नाम । तेणे नेम धर्म सर्व होय ।<br> '''भावार्थ:'''<br> विठोबाचे नाम हे सर्व साधनांचे सार आहे, सर्व साधना जेथे फलदायी होऊ शकतात असे धाम म्हणजे विठोबाचे नाम. शुक, सनकादिक ऋषी नामावर दृढ श्रध्दा ठेवून प्रपंचाच्या बंधनापासून मुक्त झाले. एका जनार्दनी म्हणतात, सामान्य जनांसाठी नाम हेच ब्रह्म असून नामाने सर्व धर्म साध्य होतात. '''८४'''<br> संसार-सागरी बुडलिया प्राणी । करी सोडवणी कोण त्याची ।<br> अविद्यादी पंचक्लेश हे तरंग । बुडाले सर्वांग प्राणियांचे ।<br> एका जनार्दनी उच्चारील नाम । सुखाचा आराम प्राप्त होय ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संसार-सागरात अविद्येसारखे पाच प्रकारांचे क्लेश-तरंग उसळत असतात. त्यांत प्राण्याला बुडण्याचे भय सतत भेडसावत असते. संसारसागरात बुडणाऱ्या प्राण्याला हात देवून सोडवणारे फक्त नामच आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जो परमेश्वराच्या नामाचा मनापासून वैखरीने जप करतो त्याला सुख-शांति प्राप्त होते. '''८५'''<br> ओखद घेतलिया पाठी । जेवी होय रोग-तुटी ।<br> तैसे घेता राम-नाम । नुरे तेथे क्रोध-काम ।br> घडता अमृत-पान । होय जन्माचे खंडन ।<br> एका जनार्दनी जैसा भाव । तैसा भेटे तया देव ।<br> '''भावार्थ:'''<br> औषध घेतल्यानंतर ज्याप्रमाणे शारिरीक व्याधींचे निराकरण होते किंवा अमृत प्राशन करताच अमरपद प्राप्त होऊन जन्ममरणाच्या चक्रातून सुटका होते, त्याप्रमाणे राम-नाम हे अत्यंत प्रभावशाली औषध किंवा अमृत आहे असे समजावे. राम-नाम रुपी रसाने मनातिल काम क्रोधादि विकारांचा निचरा होतो असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जशी ज्याची श्रध्दा तशी त्याच्यावर देवाची कृपा होते. '''८६'''<br> आपुले कल्याण इच्छिणे जयासी । तेणे या नामासी विसंबू नये ।<br> करील परिपूर्ण मनाचे हेत । ठेवलिया चित्त नामापाशी ।<br> भक्ति आणि मुक्ति वोळंगती सिध्दि । होईल ही बुध्दि आत्मनिष्ठे ।<br> एका जनार्दनी जाता हे नाम । पुरवील काम जो जो हेतु ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्या साधकाला आपले कल्याण साधायचे असेल त्याने हे नामाचा जप करण्याचा आळस करू नये. हे नाम चित्तात सतत धारण केल्याने मनातील सर्व हेतू पूर्ण होतील. भुक्ति आणि मुक्ति या सिध्दि पायाशी लोटांगण घालतील, बुध्दी देहनिष्ठा सोडून आत्मनिष्ठ बनेल. या नामाचा जप करणाऱ्या साधकाच्या सर्व कामना पूर्ण होतील असे एका जनार्दनी खात्रीपूर्वक सांगतात. '''८७'''<br> नाही जया भाव पोटी । तया चावटी वाटे नाम ।<br> परी येता अनुभव । चुकवी हाव संसार ।<br> येरझारी पडे चिरा । नाही थारा जन्माचा ।<br> एका जनार्दनी खंडे कर्म । सोपे वर्म हाता लागे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्याची परमेश्वराच्या नामावर श्रध्दा नाही, मनात भक्तिभाव नाही त्याला नाम निरर्थक वाटते. परंतु अनुभवांती नामस्मरणात संसारातील ऐहिक इच्छा चुकवण्याचे सामर्थ्य आहे, जन्म-मरणाच्या वाटेवर धोंडा पडतो आणि जन्माचा थारा राहात नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, जन्ममरणाचे मुळ कारण कर्म असून त्याचे खंडन नामस्मरणाने होते हे रहस्य जाणून घेतले पाहिजे. '''८८'''<br> विठ्ठल म्हणता विठ्ठलचि होसी । संदेह ये विशी धरू नको ।<br> सागरी उठती नाना पै तरंग । सिंधु तो अभंग विठ्ठल एक ।<br> तैसे मन करी द्वैत न धरी । सर्व चराचरी विठ्ठल एक ।<br> एका जनार्दनी विठ्ठलावाचूनि । दुजा नेणो कोणी स्वप्नी आम्ही ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सागरांत अनेक तरंग उमटतांना दिसतात. परंतु त्या तरंगांनी सिंधुचे एकत्व भंगत नाही, तो सागर अभंग असतो. तसा विठ्ठल नाना रुपांनी चराचरांत प्रतिबिंबीत होत असला; तरी तो एकमेवाद्वितीय, अभंग आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात; मनांत द्वैतभाव न आणता एका विठ्ठलाशिवाय दुसरा कोणी आहे, अशी कल्पना स्वप्नातदेखिल करू नये. विठ्ठलाचे नाम घेता-घेता त्या चराचरांत व्यापून राहिलेल्या विठ्ठलाशी एकरुप होशील यात संदेह धरु नये. '''८९'''<br> लोह परिसासी झगटे । मग काळिमा कैची भेटे ।<br> तैसे विनटो राम-नामा । पहिलेपण कैचे भेटे ।<br> गंगा मीनली सागरी । परतेना ती ब्रह्म-गिरी ।<br> एका जनार्दनी भेटी । चौ देहाची सुटे गाठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> लोखंड परिसाच्या सान्निध्यात आले की, त्याचा काळिमा लोपून त्याच्यात परिसाचे गुणधर्म येतात. गंगेचा प्रवाह सागराला जाउन मिळाला की, तो उगमस्थाकडे परत येत नाही. तसे मन एकदा रामनामी गुंतले की ते फिरुन संसारिक व्यापात गुंतत नाही. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, परमेश्वरी कृपेने जेव्हा सद्गुरूंची भेट होते तेव्हा स्थूल, सूक्ष्म कारण, महाकारण या चारी देहाच्या गाठी सुटून देहबुध्दी लयास जाते. ==== '''नामावर विश्वास''' ==== '''९०'''<br> जनार्दने मज सांगितला मंत्र । रामनाम पवित्र जप करी ।<br> सोडवील राम संसार-साकडी । ना पडेचि बेडी अरिवर्गा ।<br> एका जनार्दनी टाकूनि संशय । नाम मुखी राहो प्रेम पोटी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जनार्दनस्वामींनी राममंत्र देवून रामनामाचा पवित्र जप करण्यास सांगितले. संसार-संकटापासून राम सुटका करतील आणि काम, क्रोध, मोह, लोभ, मत्सर या षड्रिपुंची बेडी तुटून पडेल. एका जनार्दनी म्हणतात, मनातील सर्व संशय टाकून हृदयात प्रेम व मुखी रामनामाचा जप असावा. '''९१'''<br> असंख्य वचने असोनि नसती । कोण तया रीती चालतसे ।<br> हरि-नाम वचन एकचि प्रमाण । हे तो अप्रमाण करील कोण ।<br> जनार्दनाचे वचना द्यावे अनुमोदन । एका जनार्दन प्रमाण तेचि ।<br> '''भावार्थ:'''<br> भक्तिमार्गावरुन वाटचाल करतांना अनेकांची असंख्य उपदेशपर वचने ऐकावयास मिळतात. ती सर्वच आचरणात आणणे शक्य नसते असा अनुभव येतो. हरिनाम वचन हेच प्रमाण मानले जाते. ते कोणीही अमान्य करीत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूवचनास प्रमाण मानून, त्यास अनुमोदन देऊन त्याचा स्वीकार करावा. '''९२'''<br> जागृती स्वप्नं सुषुप्ती माझारी । जपे नाम हरि सर्व काळ ।<br> साधन आणिक न लगे सकळ । रामनाम निखळ जपे आधी ।<br> पापाचे पर्वत छेदी नाम-वज्र । हाचि निर्धार ऋषीश्वर ।<br> एका जनार्दनी नाम निज-धीर । पावन साचार राम-नाम ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जागेपणी, स्वप्नी व गाढ झोपेत असताना सतत हरिनामाचा जप अखंडपणे सुरू ठेवावा. हेच परमेश्वर प्राप्तीचे एकमेव साधन आहे, याशिवाय वेगळ्या साधनाची गरज नाही. अनंत पापांचे पर्वत छेदून टाकण्याचे सामर्थ्य या नामरुपी वज्रात (अमोघ शस्त्र) आहे असे थोर ऋषी सांगतात. नाम हे आत्मधैर्य देणारे साधन असून ते मनाला पावन करते असे एका जनार्दनी सांगतात. '''९३'''<br> चिंतातुर मन नसावे कदा काळी । हृदयी नामावळी जप करी ।<br> वारंवार चिंतावी देवाची पाउले । जेणे जन्म जाळे उकलेल ।<br> एका जनार्दनी आलासे प्रत्यय । सर्व भावे गाय नाम त्याचे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मनातील सर्व चिंता सोडून देऊन अंत:करणात नामाचा सतत जप करावा आणि वारंवार देवाच्या पावलांचे चिंतन करावे. अत्यंत भक्तिभावाने देवाला आळवावे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, त्यामुळे जन्माचे जाळे उकलून त्यातून सुटका होईल याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन पहावा. '''९४'''<br> चिंतने नासतसे चिंता । चिंतने सर्व कार्य ये हाता ।<br> चिंतने मोक्ष सायुज्यता । घर शोधितसे ।<br> ऐसें चिंतनाचे महिमान । तारिले अधम खल जन ।<br> चिंतने समाधान । प्राणिमात्रा होतसे ।<br> चिंतने तुटे आधि-व्याधि । चिंतने तुटतसे उपाधि ।<br> चिंतने होय सर्व सिध्दि । एका जनार्दनाचे चरणी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> येथे एका जनार्दनी ईश्वरचिंतनाचे महत्त्व सांगत आहेत. चिंतनाने सर्व चिंताचा परिहार होतो. चित्त शुध्द होऊन सायुज्यता मुक्तीचा लाभ होतो व प्राणिमात्रांचे समाधान होते. चिंतनाने शरिराच्या व्याधी व मनाच्या व्यथांचा निरास होतो. चिंतनाने जीवनातील सर्व कटकटी मिटून जातात व सर्व कार्ये सिध्दीस जातात. अनेक दुष्ट व पापी लोकांचा उद्धार केवळ ईश्वरचिंतनाने होतो असा अनुभव आहे. '''९५'''<br> घाली देवावरी भार । आणिक न करी विचार ।<br> योगक्षेम निर्धार । चालवील तुझा ।<br> वाचे नाम नामावळी । वासुदेवी वाहे टाळी ।<br> प्रेमाचे कल्लोळी । नित्यानंदे सर्वदा ।<br> सोस घेई का रे वाचे । राम-कृष्ण वदता साचे ।<br> धरणे उठते यमाचे । नि:संदेह ।<br> शरण एका जनर्दनी । करी राम-नाम-ध्वनि ।<br> कैवल्याचा दानी । रक्षिल तुज ।<br> '''भावार्थ:'''<br> साधकाने देवावर विश्वास ठेवून भविष्याचा विचार न करता परमेश्वराच्या भक्तीत तल्लीन व्हावे. देव सर्व योगक्षेम चालविल अशी खात्री बाळगावी. ईश्वरप्रेमात रंगून सतत भजनात दंग व्हावे. वाचेने राम-कृष्णाच्या नामाचे संकिर्तन करीत असताना यमयातना चुकतील. स्वामी जनार्दनांना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात, श्रीराम कैवल्याचा दानी असून केवळ नामस्मरण केल्याने तो भक्तांचे रक्षण करतो. '''९६'''<br> पशु आणि पक्षी तरले स्मरणे । तो तुम्हा कारणे उपेक्षीना ।<br> धरूनि विश्वास आळवावे नाम । सद्गद ते प्रेम असो द्यावे ।<br> सुख-दु:ख कोटी येती आणि जाती । नामाविण विश्रांती नाही ।<br> एका जनार्दनी नामाचा प्रताप । नुरेचि तेथे पाप ओखदासी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> परमेश्वराच्या नामस्मरणाने पशु-पक्षीसुध्दा संसार-सागरातून तरून नेले जातात; तर नामावर विश्वास ठेवून प्रेमाने आळवल्यास देव उपेक्षा करणार नाही अशी खात्री धरावी. संसारात अनेक प्रकारची सुख-दु:खे येतात आणि जातात, परंतु नामाशिवाय विश्रांती मिळवण्याचा दुसरा साधना-मार्ग नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, नाम इतके प्रत्ययकारी आहे की पाप तेथे औषधालासुध्दा उरत नाही. '''९७'''<br> कोणी काहीतरी म्हणो। आम्ही न जाणो तया बोला ।<br> गाऊ मुखे नामावळी । सुख-कल्लोळी सर्वदा ।<br> नाचु संत-मेळा सदा । कीर्तनी गोविंदा रंजवू ।<br> एका जनार्दन हाचि धंदा । वाया शब्दा न लागु ।<br> '''भावार्थ:'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, आम्ही संतजन मुखाने गोविंदाची नामावळी गात, त्याच्या कीर्तनात रंगून जाऊन भक्तीसुखात गोविंदाला रंजवु. कोणी काही बोलले तरी त्यांच्या बोलण्याकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष करु. हाच आमचा एकमेव धंदा आहे. ==== '''नाम-स्मरणाचे पथ्य''' ==== '''९८'''<br> जग राम-नाम म्हणे । तयां का न येती विमाने ।<br> नवल स्मरणाची ठेव । नामी नाही अनुभव ।<br> नष्ट गणिका राम म्हणे । तिसी वैकुंठीचे पेणे ।<br> एका जनार्दनी ध्यात । राम पाहे ध्याना आत ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सामान्य माणसे रामनामाचा जप करतात. पण त्यांच्यावर राम-कृपा होऊन मुक्ती मिळत नाही, नामाचा अनुभव येत नाही. कारण त्यांचा जप वरवरचा असतो, ती स्मरणातील ठेव नसते. एका जनार्दनी म्हणतात, रामानामाचा ध्यानी-मनी-स्वप्नी ध्यास लागला तरच गणिकेवर झाली तशी रामकृपा होईल. '''९९'''<br> नाम घेता हे वैखरी । चित्त धावे विषयावरी ।<br> कैसे होता हे स्मरण । स्मरणामाजी विस्मरण ।<br> नाम-रूपा नव्हता मेळ । नुसता वाचेचा गोंधळ ।<br> एका जनार्दनी छंद । बोला माजी परमानंद ।<br> '''भावार्थ:'''<br> केवळ मुखाने रामनामाचा जप सुरू आहे पण चित्त मात्र इंद्रिय-विषयांचे चिंतन करीत असेल, तर ते राम-स्मरण नव्हे विस्मरण आहे. नामस्मरण करतांना रामरुप ध्यानी नसेल, तर तो केवळ वाचेचा गोंधळ समजावा असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, रामनामात परमानंद असून तो मनाला लागलेला छंद आहे. '''१००'''<br> भव रोगासी ओखद । राम-हेचि शुध्द ।<।br> येणे तुटे रोग-व्यथा । भक्ति मुक्ति वंदिती माथा ।<br> न लगे आणिकांचे काम । वाचे वदे राम-नाम ।<br> पथ्य एक शुध्द क्रिया । एका जनार्दनी लागे पाया ।<br> '''भावार्थ:'''<br> राम-नाम हेच भव-रोगावरचे शुध्द औषध आहे. त्यामुळे सर्व रोग, आधि-व्याधी समूळ नाहिशा होतील. रामनामाशिवाय वेगळ्या उपायांची गरज नाही. वाचेने राम-नाम घेणे ही एक प्रकारची शुध्दी-क्रिया असून ते भव-रोगावरचे पथ्य आहे ते पाळणे आवश्यक आहे असे एका जनार्दनी आग्रहाने सांगतात. '''१०१'''<br> हरिनाम स्मरतो म्हणोनि आचरसी दोष ।<br> श्रवण स्मरण भक्ति तेणे पडली ओस ।<br> हरिनामाचेनि बळे करिसी अधर्म ।<br> देवाचेनि तमुचे शुध्द नोहे कर्म ।<br> सत्यव्रती धर्म सद्-यज्ञ-निष्ठ ।<br> असत्य-वचनी त्याचा पडला अंगुष्ठ ।<br> एका जनार्दनी संत-सोयीने चाले ।<br> सद्गुरू-वचन सबाह्य शुध्द झाले। <br> '''भावार्थ:'''<br> हरिनाम घेऊन भक्ति करणारा साधक दोषपूर्ण आचरण करीत असेल त्याचे नामस्मरण आणि भक्ति व्यर्थ आहे असे समजावे. हरिनामाच्या बळावर केलेला अधर्म हे अशुध्द कर्म होय. सत्याचे व्रत घेऊन आचरलेला धर्म हा सद्-यज्ञ आहे. असत्यवचनाने तो यज्ञ फलद्रुप होणार नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, हे सद्गुरूवचन असून अंतर्बाह्य शुध्द आहे. संतजन त्याप्रमाणे आचरण करतात. '''१०२'''<br> व्यापक विठ्ठलनाम तेव्हाचि होईल । जेव्हा जाईल मी-तूपण <br> आपुले ते नाम जेव्हा ओळखील । व्यापक साधेल विठ्ठल तेणे ।<br> आपुले ओळखी आपण सापडे । सर्वत्र हि जोडे विठ्ठलनाम ।<br> नामाविण जन पशूच्या समान । एका जनार्दनी जाण नाम-जप ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जेव्हा साधकाच्या मनातील मी-तूपण (द्वैतभाव) समूळ नाहीसा होईल, हे सर्व विश्व एकाच आत्मरूप चैतन्याने भरलेले आहे याचा साक्षात्कार होईल तेव्हाच विठ्ठलनामाची व्यापकता समजून येईल आणि स्वत:ची खरी ओळख पटेल. तेव्हा मनाचे उन्मन होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, नाम-जपाने माणुस पशूचा माणुस बनेल. ==== '''एकनाथांचा परिपाठ''' ==== '''१०३'''<br> हरीचिया दासा हरि दाही दिशा । भावे जैसा तैसा हरि एक ।<br> हरि मुखी गाता हरपली चिंता । त्या नाही मागुता जन्म घेणे ।<br> जन्म घेणे लागे वासनेच्या संगे । तेचि झाली अंगे हरिरुप ।<br> हरिरुप ध्यानी हरिरुप मनी । एका जनार्दनी हरि बोला ।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिदासाला उत्कट भावभक्तिमुळे सर्वत्र दाही दिशांना हरिरुप दिसते. हरीनामाचा सतत जप करीत असल्याने हरिदासाच्या सर्व चिंता मिटून जातात, त्याला परत जन्म घ्यावा लागत नाही, कारण त्याच्या सर्व वासना हरिरुप झालेल्या असतात. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिरुप ध्यानी-मनी धरुन केवळ हरिनामाचा जप करावा. '''१०४'''<br> हरि हरि बोला नाही तरी अबोला । व्यर्थ गलबला करू नका ।<br> नको नको मान सांडी आभिमान । सोडी मी-तूपण तोचि सुखी ।<br> सुखी जेणे व्हावे जग निववावे । अज्ञानी लावावे सन्मार्गासी ।<br> मार्ग जया कळे भाव-भक्ति बळे । जगाचिये मेळे न दिसती ।<br> दिसती जनी वनी प्रत्यक्ष लोचनी । एका जनार्दनी ओळखिले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जो कोणी मानापमानाच्या कल्पनांचा त्याग करुन अभिमान, आपपर भाव सोडून इतरांशी मित्रत्वाचे नाते जोडतो तो जीवनात सुखी होतो. ईश्वरावरील अतूट भक्तिभावामुळे जगाचे बाजारी स्वरुप दिसत नाही अशा भक्ताला जनी-वनी केवळ जनार्दनच भरला आहे हे ओळखता येते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अज्ञानी लोकांना सन्मार्ग दाखवून त्यांचे दु:ख दूर करावे. मुखाने केवळ हरिनामाचा जप करावा किंवा मौन धरावे व्यर्थ गलबला करु नये. '''१०५'''<br> ओळखिला हरि धन्य तो संसारी । मोक्ष त्याचे घरी सिध्दी सहित ।<br> सिध्दि लावी पिसे कोण तया पुसे । नेले राजहंसे पाणी काई ।<br> काय ते करावे संदेही निर्गुण । ज्ञानाने सगुण ओस केले ।<br> केले कर्म झाले तेचि भोगा आले । उपजले मेले ऐसे किती ।<br> एका जनार्दनी नाही यातायात । सुखाची विश्रांती हरी संगे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्याने परमेश्वरी तत्व जाणून घेतले त्याला सिध्दीसहित मोक्ष प्राप्त होतो. परंतु सिध्दी साधकाच्या मनाला वेड लावतात. त्यामुळे साधक देवाच्या भक्तिला पारखा होतो. राजहंसाला दूधापासून पाणी वेगळे करण्याची सिध्दी प्राप्त झालेली असते. पण त्या सिध्दीला फारसे महत्त्व नसते. परमेश्वरी तत्व सगुण की निर्गुण या संदेहात पडलेले मन ज्ञानमार्गाने जावे की भक्तिमार्ग आचरावा याविषयी साशंक बनते. कर्ममार्ग अनुसरला तरी कर्माची फळे भोगावी लागतात. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, यापैकी कोणतीही यातायात न करता हरिस्मरणात सुखाची विश्रांती मिळते. '''१०६'''<br> जे जे दृष्टी दिसे ते ते हरिरूप । पूजा ध्यान जप त्यासी नाही ।<br> वैकुंठ-कैलासी तीर्थक्षेत्री देव । तयाविण ठाव रिता कोठे ।<br> वैष्णवांचे गुह्य मोक्षाचा एकांत । अनंतासी अंत पाहता नाही ।<br> आदि-मध्य-अंती अवघा हरि एक । एकचि अनेक एक हरि ।<br> एकाकार झाले जीव-शिव दोन्ही । एका जनार्दनी ऐसे केले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जे जे डोळ्यांना दिसते ते ते सर्व हरिरुप आहे, सर्वत्र चैतन्य रुपाने हरि व्यापून राहिला असून कोठेही रिकामी जागा नाही सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती, लय या तिन्ही अवस्थांमध्ये हरि हेच अविनाशी तत्व अस्तित्वात आहे आणि हे तत्व अनंत असून त्याला अंत नाही. एकच हरिरुप सृष्टीतिल अनंत रुपानें नटले आहे.जीव व शिव एकरुप होतो तेव्हा सर्वत्र हरिदर्शन विनासायास घडते. वैकुंठात, कैलास पर्वतावर आणि तीर्थक्षेत्री भक्तांसाठी देव तिष्ठत उभा आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, पूजा, ध्यान, तप यांची गरज नाही. सद्गुरुकृपेने वैष्णवांचे हे रहस्य समजून येते. '''१०७'''<br> सत्पद ते ब्रह्म चित्पद ते माया । आनंद-पद जया म्हणती हरि ।<br> सत्पद निर्गुण चित्पद सगुण । सगुण-निर्गुण हरी-पायी ।<br> तत्सदिति ऐसे पैल वस्तूवरी । गीतेमाजी हरि बोलियेले ।<br> हरिपद-प्राप्ति भोळ्या भाविकांसी । अभिमानियासी गर्भवास ।<br> अस्ति भाति प्रिय ऐशी पदे तिन्ही । एका जनार्दनी तेची झाले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सच्चिदानंद या परमेश्वरी नामाची फोड करून सांगतांना एका जनार्दनी म्हणतात, ब्रह्म हे सत्पद (सत्य), माया हे चित्पद (सनातन) आणि हरि हे आनंद-पद आहे. ब्रह्म हे निर्गुण, माया ही सगुण तर हरि हा सगुण, निर्गुण असून आनंदमय आहे. ब्रह्म आणि माया ह्या पैलवस्तु डोळ्याला अगोचर आहेत असे गीतेमध्ये भगवान सांगतात. भोळ्या भाविकांना हरिपदाची प्राप्ति होऊन मोक्षाचा मार्ग सुलभ होतो, तर ज्ञानामुळे अहंकार निर्माण होऊन जन्ममरणाच्या बंधनात पडावे लागते. '''१०८'''<br> हरि बोला देता हरि बोला घेता । हांसता खेळता हरि बोला ।<br> हरि बोला गाता हरि बोला खांता । सर्व कार्य करिता हरि बोला ।<br> हरि बोला एकांती हरि बोला लोकांती । देह-त्याग अंती हरि बोला ।<br> हरि बोला भांडता हरि बोला कांडता । उठता बैसता हरि बोला ।<br> हरि बोला जनी हरि बोला विजनी । एका जनार्दन हरि बोला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कोणतीही वस्तू देतांना, घेतांना, खातांना तसेच गातांना हरिचे नाम घ्यावे. हसून खेळून आनंदात असतांना, कष्टाची कामे करतांना किंवा रागाने भांडतांनासुध्दा हरिनाम स्मरण करावे. एकांतामध्ये चिंतन करतांना किंवा चारचौघांत हास्य विनोद करतांना, जनी-विजनी हरीच्या नामाचा वाचेने सतत जप करावा. '''१०९'''<br> आवडीने भावे हरि-नाम घेसी । तुझी चिंता त्यासी सर्व आहे ।<br> नको खेद धरू कोणत्या गोष्टीचा । पति तो लक्ष्मीचा जाणतसे ।<br> सकळ जीवांचा करिता सांभाळ । तुज मोकलील ऐसे नाही ।<br> जैसी स्थिति आहे तैशापरि राहे । कौतुक तु पाहे संचिताचे ।<br> एका जनार्दनी भोग प्रारब्धाचा । हरिकृपे त्याचा नाश झाला ।<br> '''भावार्थ:''' <br> लक्ष्मीचा पती सर्व जीवांचे पालन-पोषण, सांभाळ करणारा व सर्वांची चिंता करणारा आहे, सर्व कांही जाणणारा आहे. या परमेश्वरी शक्तिवर विश्वास ठेवून ज्या परिस्थितीत आहे तिचा स्विकार करावा व भविष्यात जे घडेल त्याचा संचित म्हणून अंगिकार करावा. या घटना आपल्या प्रारब्धाचा भोग आहेत असे मानावे. कोणत्याही गोष्टीचा खेद न करता मनापासून हरिचे नामस्मरण करावे. त्यामुळे हरिकृपा होऊन प्रारब्धातील दु:खांचा नाश होईल असे एका जनार्दन सांगतात. ''कीर्तन देवास प्रिय, कीर्तनाने सामाजिक चित्त-शुध्दि''<br> '''११०'''<br> आवडी करिता हरि-कीर्तन । हृदयी प्रगटे जनार्दन ।<br> थोर कीर्तनाचे सुख । स्वये तिष्ठे आपण देख ।<br> घात आलिया नावाची । चक्र गदा घेउनी करी ।<br> कीर्तनी होऊनी सादर । एका जनार्दनी तत्पर ।<br> '''भावार्थ:'''<br> आवडीने हरिचे कीर्तन करतांना मनाला जे सुख मिळते त्याची तुलना दुसऱ्या कोणत्याही सुखाची होऊ शकत नाही. हे सुख अप्रतिम असते कारण त्या वेळी प्रत्यक्ष जनार्दन हृदयात प्रगट होतात. काही संकट आल्यास चक्र, गदा हाती घेऊन येतात व त्या संकटाचे निवारण करतात म्हणुनच एका जनार्दनी कीर्तनभक्ती सर्वांत श्रेष्ठ भक्ती आहे असे मानतात. '''१११'''<br> कीर्तनाची आवडी देवा । वैकुंठाहुनी घाली धावा <br> नवल वैकुंठीच नसे । तो कीर्तनी नाचतसे ।<br> भोळ्या भावासाठी । धावे त्याच्या पाठोपाठी ।<br> आपुले सुख तया द्यावे । दु:ख आपण भोगावे ।<br> दीन-नाथ पतित-पावन । एका जनार्दनी वचन ।<br> '''भावार्थ: <br> दीनांचा नाथ, पतित-पावन अशा देवाला कीर्तनाची इतकी आवड आहे की तो कीर्तनासाठी वैकुंठाहून धावत येतो आणि नवल असे की, तो संताच्या मेळ्यात, कीर्तनाच्या रंगात रंगून नाचतो. भोळ्या भाविकांच्या भावासाठी देव त्यांच्यापाठोपाठ धावत येतो. त्यांचे दु:ख आपण भोगतो आणि त्यांच्या सुखाचा भागीदार बनतो. हे एका जनार्दनीचे वचन सार्थ आहे. '''११२''' <br> नवल रोग पडिपाडु । गोड परमार्थ झाला कडु ।<br> विषय व्याधीचा उफाडा । हरि-कथेचा घेई काढा ।<br> ऐसा रोग देखोनि गाढा । एका जनार्दनी धावे पुढा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अंगामध्ये ताप असला की, जिभेची चव जाते आणि गोड पदार्थ कडु लागतात. तसेच इंद्रियविषयांचा मोहरुपी रोग जडला की, परमार्थ कडु वाटतो. हा रोग बळावला असता हरिकथेचा काढा घ्यावा आणि रोग विकोपाला गेला तर गुरुचरणांना शरण जावे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११३'''<br> हरि-कीर्तने चित्त शुध्द । जाय भेद निरसूनि ।<br> काम-क्रोध पळती दुरी । होत बोहरी महापापा ।<br> गजरे हरीचे कीर्तन । पशुपक्षी होती पावन ।<br> एका जनार्दनी उपाय । तरावया भव-नदीसी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> हरिकीर्तनाने चित्त शुध्द होते. मी-तूपणाचा द्वैतभाव लयास जातो. काम-क्रोधरुपी शत्रु परागंदा होतात. महापापांची होळी होते. हरिकीर्तनाच्या गजराने पशुपक्षीसुध्दा पावन होतात. एका जनार्दनी म्हणतात, संसारसरिता तरून जाण्याचा हरिकीर्तन हा एकच उपाय आहे. '''११४'''<br> करिता कीर्तन श्रवण । अंतर्मळाचे होत क्षालन ।<br> तुमचे कीर्तन पवित्र कथा । पावन होत श्रोता वक्ता ।<br> तुमचे कीर्तनी आनंद । गाता तरले ध्रुव प्रल्हाद ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन । तिन्ही देव वंदिती रण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> परमेश्वराचे कीर्तन म्हणजे त्याच्या पवित्र कथांचे श्रवण. या श्रवणभक्तीने अंत:करणातील वाईट भावनांचे निर्मूलन होते, कीर्तन करणारा आणि ऐकणारा दोघेही पावन होतात. भक्त प्रल्हाद आणि ध्रुव दोघेही कीर्तनभक्तीने मोक्षाप्रत गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, ब्रह्माविष्णुमहेश हे तिन्ही देव कीर्तनकारांना वंदन करतात. '''११५'''<br> तुमचे वर्णिता पोवाडे । कळिकाळ पाया पडे ।<br> तुमची वर्णिता बाळलीळा । ते तुज आवडे गोपाळा ।<br> तुमचें वर्णील हास्य-मुख । त्याचे छेदिसी संसार-दु:ख ।<br> तुमचे दृष्टीचे दर्शन । एका जनार्दनी ते ध्यान ।<br> '''भावार्थ:'''<br> देवाच्या कीर्तीचे गुणगान कळीकाळालासुध्दा वंदनीय आहे. आपल्या बाळलीळांचे वर्णन गोपाळकृष्णाला ऐकायला आवडते. देवाच्या हास्यमुखाचे वर्णन करणाऱ्या भक्तांचे संसारदु:ख देव नाहीसे करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, देवाच्या कृपादृष्टीचे मनाला ध्यान लागते. '''११६'''<br> मागणे ते आम्ही मागु देवा । देई हेवा कीर्तनी ।<br> दुजा हेत नाही मनी । कीर्तनावाचूनि तुमचिया ।<br> प्रेमे हरिदास नाचत । कीर्तन होत गजरी ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन । पावन होती चराचर जाण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> हरिकीर्तनाच्या गजरात हरिदास जेव्हा आनंदाने नाचतात, तेव्हा सर्व चराचर सृष्टी पावन होते. या कीर्तनसुखाची मागणी एका जनार्दनी देवाकडे करतात. याशिवाय दुसरी कोणतीही मागणी नाही असे ते देवाला सांगतात. ==== '''कीर्तनभक्तीचा आदर्श''' ==== '''११७'''<br> नवल भजनाचा भावो । स्वत: भक्तचि होय देवो ।<br> वाचे करिता हरिकीर्तन । उन्मनी मन निशीदिनी ।<br> नाही प्रपंचाचे भान । वाचे सदा नारायण ।<br> एका जनार्दनी मुक्त । सबाह्य अभ्यंतरी पुनीत ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कीर्तन \भक्तीचा महिमा एवढा आश्चर्यकारक आहे की, कीर्तनात रंगलेला भक्त स्वत:च देव बनतो. मन एका उच्च पातळीवर पोचून तेथेच स्थिर होते. ह्या उन्मनी अवस्थेत मन रात्रंदिवस गुंतुन राहते. वाचेने सतत हरिनामाचा जप अखंडपणे सुरू असतो. प्रपंचाचे भान हरपून जाते. आंतरबाह्य शुध्द झालेले मन देहबंधनापासून मुक्त होते असा अनुभव एका जनार्दनी येथे व्यक्त करतात. '''११८'''<br> आजी नवल झाले वो माझे । पाहण्या पाहणे दृष्टि धाये ।<br> ऐसा लाघवी सुखकर मूर्ति । संतसंगे झाली मज विश्रांति ।<br> योगीश्वर जया चिंतिती । सनकादिक जया ध्याती ।<br> योग-साधन नातुडे जो माये । एका जनार्दनी कीर्तनी नाचतु आहे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> योगी-मुनीजन ज्याचे सतत चिंतन करतात आणि सनकादिक श्रेष्ठ मुनी ज्याच्यावर निरंतर ध्यान लावतात, अशा पांडुरंगाचे दर्शन योगसाधनेने मिळत नाही. हरिची लाघवी, सुंदर मूर्ती पाहून डोळ्यात साठवण्यासाठी दृष्टी धावत असताना नवल घडले आणि संतकृपेने मिळालेल्या दर्शनसुखाने मन अपार भरून विश्रांत झाले. आनंदाने एका जनार्दनी कीर्तनरंगी रंगून गेले. '''११९''' <br> जे पदी निरुपण तेचि हृदयी ध्यान । तेथे सहजी स्थिर राहे मन ।<br> कीर्तनासी तोषोनि कळिकाळ । तुष्टला समाधीसी समाधान रे ।<br> कीर्तनी सद्भाव अखंड अहर्निशी । पाप न रिघे त्याच्या देशी ।<br> निज-नामे निष्पाप अंतर देखोनि । देव तिष्ठे तयापाशी रे ।<br> हरि-नाम-कीर्तने अभिमान सरे । आणिक श्रेष्ठ आहे काज ।<br> सद्भावे कीर्तनी गाता पै नाचता । लोकेषणा सांडी लाज रे ।<br> व्रता तपा तीर्था भेटे जो न पाहता । तो कीर्तनी सापडे देवो ।<br> तनु मनु प्राणे कीर्तनी विनटले । भावा विकिला वासुदेवो रे ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन भावे । श्रोता वक्ता ऐसे लाहावे ।<br> गर्जत नामे निशाण लागुनी । सकळिका वैकुंठासी जावे रे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> कीर्तनातील पदात ईश्वरीतत्वांचे जे निरुपण केले असेल त्याचे हृदयात ध्यान करीत असतांना तेथे मन सहजपणे स्थिर राहते. कीर्तनात रंगलेला कळिकाळसुध्दा आनंदी होवून समाधानाने समाधिस्त होतो. अत्यंत सात्विक भावाने जो अखंडपणे दिवस-रात्र कीर्तनात रंगतो त्याच्याकडे पाप प्रवेश करीत नाही. नामजपाने निष्पाप बनलेले अंत:करण पाहून देव त्या ठिकाणी उभा राहतो. हरि-नाम-कीर्तनात रंगून गातांना, नाचतांना भक्त लौकिकाची, लाज-लज्जेची चाड विसरून जातो. अभिमान, मीपणा पिकलेल्या फळाप्रमाणे गळून पडतो. जो परमेश्वर अनेक प्रकारच्या व्रतांनी, खडतर तपाने, तीर्थक्षेत्री भेटत नाही तो कीर्तनात हमखास सापडतो. कीर्तन भक्तीभावाला वासुदेव हरि विकला गेला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, कीर्तनभक्तीत श्रोता, वक्ता हाती हरिनामाचा झेंडा घेऊन हरिचा नामघोष करित वैकुंठाची वाटचाल करतात. '''१२०''' <br> नित्य नवा कीर्तनी कैसा ओढावला रंग ।<br> श्रोता आणि वक्ता स्वये झाला श्रीरंग ।<br> आल्हादे वैष्णव करिती नामाचा घोष ।<br> हरि-नाम गर्जता गगनी न माये हरुष ।<br> पदोपदी कीर्तनी निवताहे जग मन ।<br> आवडी भुकेली तिने गिळिले गगन ।<br> एका जनार्दनी गाता हरीचे नाम ।<br> निमाली इंद्रिये विषय विसरली काम ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कीर्तनभक्तीत रंगून गेलेले श्रोते आणि वक्ते श्रीरंगात तल्लीन होऊन स्वत: श्रीरंगमय होतात. जेव्हा वैष्णव हरिनामाचा जयघोष करतात, तेव्हा त्यांचा आनंद गगनात मावेनासा होतो. भक्तांच्या प्रत्येक पदागणिक श्रोत्यांचे मन निवत जाते, विश्रांती पावते. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिचे नाम गातांना इंद्रिये विषयवासना विसरून जातात, मन निष्काम बनते; हा एक अलौकिक पारमार्थिक अनुभव आहे. '''१२१''' <br> कीर्तनाची मर्यादा कैसी । देव सांगे उध्दवासी ।<br> गावे नाचावे साबडे । न घालावे कोडे त्या काही ।<br> मिळेल तरी खावे अन्न । अथवा पर्णे ती भक्षून ।<br> जाईल तरी जावो प्राण । परी न संडावे कीर्तन ।<br> किरकीर आणू नये । बोलू नये भलती गोष्टी ।<br> स्वये उभा राहून । तेथे करी मी कीर्तन ।<br> घात आलिया निवारी। माता जैसी बाळावरी ।<br> बोले उध्दवासी गूज । एका जनार्दनी बीज ।<br> '''भावार्थ:''' <br> या भजनात श्रीहरी उध्दवाला कीर्तनभक्तीच्या मर्यादा विशद करुन सांगत आहेत. हरिभजनात गावे, नाचावे. मिळाले तर अन्न खावे नाहीतर झाडाची पाने खाऊन भुक भागवावी. प्राण गेला तरी कीर्तन सोडू नये. कीर्तनात कोणतीही तक्रार करु नये किंवा अजाणतेपणी भलत्याच गोष्टींची चर्चा करु नये. कीर्तनकाराच्या ठिकाणी आपण स्वत: उभा असून कोणतेही संकट निवारण्यास सज्ज असतो, जशी माता आपल्या बाळाचे संकट निवारण करते. एका जनार्दनी म्हणतात, कीर्तन-भक्तीचे हे रहस्य देव भक्त उध्दवाला सांगतात. '''१२२'''<br> सगुण चरित्रे परम पवित्रे सादर वर्णावी ।<br> सज्जन-वृंदे मनोभावे आधी वंदावी ।<br> संत-संगे अंतरंगे नाम बोलावे ।<br> कीर्तन-रंगी । देवा-संनिध सुखे डोलावे ।<br> भक्तिज्ञानविरहित गोष्टी इतरा न कराव्या ।<br> प्रेमभरे । वैराग्याच्या युक्ति विवराव्या ।<br> जेणे करुनी मूर्ति ठसावे । अंतरी श्रीहरिची ।<br> ऐशी कीर्तन-मर्यादा हे संताचे घरची ।<br> अद्वय-भजने अखंड-स्मरणे । वाजवी कर-टाळी ।<br> एका जनार्दनी मुक्त होय तत्काळी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> सज्जनांच्या समुदायाला मनोभावे वंदन करुन परमेश्वराची अत्यंत पवित्र अशी सगुण-चरित्रे कीर्तनात वर्णन करावी. संतजनांबरोबर मनापासून ईश्वर नामाचा जयघोष करावा. प्रेमाने, विवेकाने वैराग्य कसे मिळवता येईल याचे विवरण करावे. श्रोत्यांच्या अंतकरणात श्रीहरिची स्पष्ट प्रतिमा स्थापन करावी. ही संतांची कीर्तनभक्तीची पध्दत आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीच्या अखंड नाम स्मरणाने अद्वैत निर्माण होऊन भक्त ईश्वराशी एकरुप होऊन तात्काळ भव-बंधनातून मुक्त होतो. '''१२३''' <br> धन्य तोचि जगी एक हरि-रंगी नाचे ।<br> राम कृष्ण वासुदेव सदा स्मरे वाचे ।<br> सुख दु:ख समान सकळ जीवांचा कृपाळ ।<br> ज्ञानाचा उद्बोध भक्ति-प्रेमाचा कल्लोळ ।<br> विषयी विरक्त जया नाही आप-पर ।<br> संतुष्ट सर्वदा स्वये व्यापक निर्धार ।<br> जाणीव शाहणीव ओझे सांडूनिया दूरी ।<br> आपण वस्तीकर वर्ततसे संसारी ।<br> एका जनार्दनी नित्य हरीचे कीर्तन ।<br> आसनी शयनी नित्य हरीचे चिंतन ।<br> एका जनार्दनी नित्य हरीचे कीर्तन ।<br> आसनी शयनी नित्य हरीची चिंता ।<br> '''भावार्थ:''' <br> राम कृष्ण वासुदेव या नामाने स्मरण करुन हरिकीर्तनात दंग होऊन नाचतो तो धन्य होय. या हरिभक्ताच्या दृष्टीने सुखदु:खे समान असतात. तो सुखाने हरखून जात नाही आणि दु:खाने खचून जात नाही. तो सृष्टीतील सर्व जीवांवर प्रेम करतो. त्याच्या अंतरात भक्ती-प्रेम उसळून येते व बुद्धीत विवेकाचा संचार होतो. विवेकातून वैराग्याचा उगम होतो, मी-तूपणा, आपपर भाव लयास जातो. तो सदा संतुष्ट, समाधानी असतो. ज्ञानाचे ओझे दूर फेकून तो एखाद्या वाटसरूसारखा विरक्तपणे संसारात राहतो. आसनावर बसून किंवा मंचावर शयन करतांना तो सतत हरीकीर्तनात, चिंतनात मग्न असतो. त्याचा हरिभक्तीचा निर्धार पक्का असतो. असा भक्त धन्य होय असे एका जनार्दनी म्हणतात. ==== '''सत्संगती आणि गुरुभक्ती''' ==== '''१२४''' <br> वैष्णवा घरी देव सुखावला । बाहीर न वजे दवडो निघातला ।<br> देव म्हणे माझे पुरतसे कोड । संगत या गोड वैष्णवांची ।<br> जरी देव नेउनी घातला दूरी । परतोनि पाहे तंव घराभीतरी ।<br> कीर्तनाची देवा आवडी मोठी। एका जनार्दनी पडली मिठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> वैष्णवांच्या गोड संगतीत देव सुखावला, कारण देवाला कीर्तन-भक्ती अतिशय प्रिय आहे. वैष्णव देवाच्या सर्व इच्छा पुरवतात. वैष्णवांची संगत देवाला आवडते. वैष्णव देवाला दूर करतात, पण देवाला वैष्णवांचा दुरावा सहन होत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, देव आनंदाने कीर्तन-भजनात भक्तांशी एकरुप होतो. '''१२५''' <br> संता-अंकी देव वसे । देवा-अंकी संत बैसे ।<br> ऐसी परस्परे मिळणी । समुद्रतरंग तैसे दोन्ही ।<br> हेम-अलंकारवत । तसे देव-भक्त भासत ।<br> पुष्पी तो परिमळ असे । एका जनार्दनी देव दिसे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> देव व संत यांचा निकटचा संबंध वर्णन करतांना एका जनार्दनी म्हणतात, सागराच्या पृष्ठभागावर जसे लाटांचे तरंग उमटतात तसे देव व संत एकरुप असतात. सोने आणि सुवर्णाचे अलंकार भिन्न-रुप भासतात, परंतु ते एकरुप असतात. सुमन आणि सुगंध जसे वेगळे करता येत नाहीत तशी संत व देवाची संगत असते. '''१२६''' <br> संत आधी देव मग । हाचि उमग आणा मना ।<br> देव निर्गुण संत सगुण । म्हणोनी महिमान देवासी ।<br> मुळी अलक्ष लक्षा नये । संती सोय दाविली ।<br> एका जनार्दनी संत थोर । देव निर्धार धाकुला ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताची थोरवी वर्णन करतांना एका जनार्दनी सांगतात, भक्तिमार्गावर साधकाला संत आधी भेटतात. संताच्या मार्गदर्शनाने देव ओळखता येतो. संत सगुण असून देव निर्गुण आहे. संत आपल्या विवेकाने, विचारांनी, वाणीने, कृतीने देवाला निर्गुणातून सगुणात आणतात. दृष्टीला जो अगोचर असतो तो प्रत्यक्ष डोळ्यासमोर उभा करतात. संत वाल्मिकींनी निर्गुण विष्णुरूप रामरुपाने सगुणात आणले. त्यामुळे देवाचा महिमा वाढला. संत हे देवापेक्षा थोर आहेत हे समजून घ्यावे. '''१२७''' <br> संताचा महिमा देवचि जाणे । देवाची गोडी संतासी पुसणे ।<br> ऐसी आवडी एकमेका । परस्परे नोहे सुटिका ।<br> बहुत रंग उदक एक । या परी देव संत दोन्ही देख ।<br> मागे पुढे नव्हे कोणी । शरण एका जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> देवाच्या नवविधा-भक्तीची गोडी चाखण्यासाठी संतांच्या सहवासात राहावे आणि संतांचा महिमा देवच जाणतो. देव आणि संत एकमेकांपासून वेगळे करता येत नाही. जसे पाण्याचे रंग वेगवेगळे दिसतातम् पण उदक एकच असते. एका जनार्दनी म्हणतात, देव आणि संत दोन्ही सारखेच प्रत्ययकारी असतात. दोघांना समदृष्टीने बघावे. '''अभंग १२८''' <br> अभक्ता देव कंटाळलो । परी सरते करिती संत त्या ।<br> म्हणोनी महिमा त्यांचा अंगी । वागविती अंगी सामर्थ्य ।<br> मंत्र-तंत्रा नोहे बळ । भक्ति प्रेमळ पाहिजे ।<br> आगम-निगमाचा पसारा । उगाचि भारा चिंध्यांचा ।<br> वेद-शास्त्रांची घोकणी । ती तो कहाणी जुनाट ।<br> एका जनार्दनी सोपा मार्ग । संत-संग चोखडा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अभक्तांना देव कंटाळतो, परंतु संतकृपेने तो भवसागर तरुन जातो. असे सामर्थ्य संताच्या अंगी असते. प्रेमळ भक्तीचे बळ मंत्र-तंत्रापेक्षा अधिक असते. वेद-शास्त्रांचे पाठांतर ही जुनाट पध्दत असून वेद, उपनिषदे हे केवळ कालबाह्य, जीर्ण भांडार आहे असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, संतांचा सहवास हा सर्वात सोपा व अचूक मार्ग आहे. '''अभंग १२९''' <br> संतासी जो नांदी देवासी जो वंदी । तो नर आपदी आपदा पावे ।<br> देवासी जो निंदी संतांसी जो वंदी । तो नर गोविंदी सरता होय ।<br> कृष्णा कंस द्वेषी नारदा सन्मानी । सायुज्य-सदनी पदवी पावे ।<br> एका जनार्दनी गूज सांगे कानी । रहा अनुदिनी संत-संगे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संतांची निंदा करून जो भक्त देवाला वंदन करतो, तो परमेश्वरी कृपेला पात्र होत नाही. पण संतांना आदरभावाने वंदन करतो आणि देवाची निंदा करतो. असा भक्त मात्र गोविंदाला आपलासा वाटतो हे पटवून देण्यासाठी एका जनार्दनी कंसाचे उदाहरण देतात. कंस सतत कृष्णाचा द्वेष करतोम् पण नारदांचा सन्मान करत असतो. त्याला सायुज्य मुक्तीचा लाभ होतो. सतत संतांच्या सहवासात रममाण व्हावे असे एकनाथ महाराज सांगतात. === संतांचे अवतार-कार्य === '''अभंग १३०''' मेघापरिस उदार संत । मनोरथ पुरवितो ।<br> आलिया शरण मनें वाचा । चालविती त्याचा भार सर्व ।<br> लिगाड उपाधि तोडिती । सरते करिती आपणामाजी ।<br> शरण एका जनार्दनी । तारिले जनी मूढ सर्व ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संत हे मेघाप्रमाणे उदार असून मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करतात. काया-वाचा-मनाने शरण आलेल्या भक्ताचा सर्व प्रकारे भार हलका करतात. भक्तांच्या सर्व उपाधी, संकटे दूर करतात. भक्ताला आपल्यासारखे बनवतात. अज्ञानीजनांना मार्गदर्शन करून तारुन नेणाऱ्या गुरूचरणांना एका जनार्दनी शरणागत होतात. '''अभंग १३१'''<br> जया जैसा हेत । तैसा संत पुरविती ।<br> उदारपणे सम देणे । नाही उणे कोणासी ।<br> भलतिया भावे संत-सेवा । करिता देवा माने ते ।<br> एका जनार्दनी त्याचा दास । पूर्ण वोरस कृपेचा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> प्रत्येक साधकाच्या मनातील हेतु समजून संत तो हेतु पूर्ण करतात. उदारपणे सर्वांना समप्रमाणात, कोणताही दुजाभाव न ठेवता दान देतात. कोणत्याही भावनेने संत-सेवा केली तरी परमेश्वराला ती मान्य असते. एकनाथमहाराज जनार्दनस्वामींचे दास असून ते आपल्यावर पूर्ण कृपेचा वर्षाव करतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 131'''<br> संतांचे ठायी नाही द्वैतभाव । रंक आणि राव सारिखाचि ।<br> संतांचे देणे अरि-मित्रा सम । कैवल्याचे धाम उघडे ते ।<br> संतांची थोरवी वैभव गौरव । न कळे अभिप्राव देवासी तो ।<br> एका जनार्दनी करी संत-सेवा । परब्रह्म ठेवा प्राप्त झाला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांच्या मनात कोणताही दुजाभाव नाही, त्यांना धनवान आणि निर्धन सारखेच असतात. त्यांना शत्रू आणि मित्र समानच वाटतात. संत म्हणजे मोक्षाचे उघडे द्वार ! संतांचा गौरव हेच त्यांचे वैभव असून तेच त्यांचा थोरपणा, त्याचा ठाव देवांना सुध्दा लागत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, संतसेवेमुळेच त्यांना परब्रह्मज्ञानाचे भांडार प्राप्त झाले. '''अभंग 132''' <br> संत माय-बाप म्हणता । लाज वाटे बहु चित्ता ।<br> माय बाप जन्म देती । संत चुकविती जन्म-पंक्ति ।<br> माय बापा परिस थोर । वेद-शास्त्री हा निर्धार ।<br> शरण एका जनार्दनी । संत शोभती मुकुट-मणी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांना जेव्हा आपण माय-बाप म्हणतो, तेव्हा मनापासून लाज वाटते. कारण माय-बाप जन्म देतात तर संत जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका करतात. वेद-शास्त्र जाणणारे संत मायबापापेक्षा खात्रीपूर्वक श्रेष्ठ आहेत. संत सर्वात मुकुटमण्याप्रमाणे शोभून दिसतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १३३'''<br> जयाचेनि चरणे तीर्था तीर्थपण । तो ह्रदयी केला साठवण ।<br> नवल महिमा हरिदासंतसाची । तीर्थे उपजती त्याचे कुशी ।<br> काशी-मरणे होय मुक्ति । येथे वचने न मरता मुक्ति ।<br> एका जनार्दनाचे भेटी । सकळ तीर्थे वोळंगती दिठी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ज्यांच्या चरणस्पर्शाने तीर्थाला पावित्रपणा येतो त्या संतांची ह्रदयात साठवण केली. संतांचा महिमा इतका मोठा आहे की त्यांच्या कुशीतून तीर्थे उगम पावतात. काशी या तीर्थक्षेत्री मरण आल्यास मुक्ति मिळते असे सांगितले जाते, पण संतांच्या गावी न मरताच मुक्तिचा लाभ होतो. एका जनार्दन जेव्हा गुरूंना भेटतात तेव्हा सर्व तीर्थे पायाशी लोळण घेतात असे एका जनार्दनी अभिमानाने सांगतात. '''अभंग 134''' <br> सर्वांगी सुवास परि तो उगला न राहे ।<br> सभोवते तरु चंदन करीतचि जाये ।<br> वैरागर मणि पूर्ण तेजाचा होये ।<br> सभोवते हरळ हिरे करितचि जाये ।<br> एका जनार्दनी पूर्ण झालासे निज ।<br> आपणा सारिखे परी ते करितसे दुजे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> चंदनाचे झाड़ सर्वांगात सुवासाने भरलेले असते. परंतु ते वेगळे न राहता आपल्या सभोवतालच्या वृक्षांना सुगंधित करते. पूर्ण तेजस्वी असा वैरागर मणि जवळपासच्या पाषाणांचे मौल्यवान हिरे बनवतो. एका जनार्दनी म्हणतात आध्यात्मिक ज्ञानाने परिपूर्ण असलेले संत आपल्या संगतीने सामान्यांना उन्नत करतात. '''अभंग १३५''' <br> निवृत्ति शोभे मुकुटाकार । ज्ञान सोपान वटेश्वर ।<br> विटु पंढरीचे राणे । ल्याले भक्तांची भूषणे ।<br> गळा शोभे वैजयंती । तिसी मुक्ताई म्हणती ।<br> अखंड शोभे माझ्या बापा । पदकी तो नामा शिंपा ।<br> कासे कसिला पीतांबर । तो हा जाणावा कबीर ।<br> चरणी वीट निर्मळ । तो हा झाला चोखामेळ ।<br> चरणा तळील ऊर्ध्वरेखा । झाला जनार्दन एका ।<br> '''भावार्थ''' <br> पंढरीचा विठुराणा आपल्या भक्तांची भूषणे लेऊन विटेवर उभे आहेत अशी सुंदर कल्पना एकनाथमहाराज या अभंगात करतात. विठुरायाच्या मस्तकावर निवृत्ती रूपी मुकट शोभून दिसते आहे आणि गळ्यात मुक्ताई नावाची वैजयंतीमाळ विराजमान झाली आहे. या वैजयंतीमाळेतील मोहक पदक म्हणजे संत नामदेव ! पंढरीरायाने कमरेला बांधलेला रेशमी पीतांबर हेच संत कबीर, विठोबा ज्या विटेवर उभा आहे ती वीट झाली आहे संत चोखामेळा तर चरण तळीची वर जाणारी रेषा म्हणजे संत एकनाथ असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १३६''' <br> धर्माची वाट मोडे । अधर्माची शीग चढे ।<br> तै आम्हा येणे घडे । संसार-स्थिती ।<br> आम्हा का संसारा येणे । हरिभक्ति नामस्मरणे ।<br> जड जीव उध्दरणे । नाम-स्मरणे करुनि ।<br> सर्व कर्म ब्रह्मस्थिति । प्रतिपादाच्या वेदोक्ति ।<br> हेचि एक निश्चिती । करणे आम्हा ।<br> नाना मते पाखंड । कर्मठता अति बंड ।<br> तयाचे ठेंचणे तोंड । हरि-भजने ।<br> विश्वरूप सृष्टी । अर्जुना दाविली दृष्टी ।<br> भिन्न भेदाची गोष्टी । बोलू नये ।<br> एका जनार्दनी । धरिता भेद मनी ।<br> दुर्हावले येथुनी । निंदक जाण ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जेव्हा धर्माची अवनती होते आणि अधर्माचे प्राबल्य वाढते, तेव्हा संतांना पृथ्वीवर जन्म घ्यावा लागतो. हरिभक्ति व नामस्मरण या साधनांनी जड जीवांचा उध्दार करणे व वेद वाणीचे प्रतिपादन करून कर्म योगाचे महत्त्व वाढवणे या दोन गोष्टी संताना कराव्या लागतात. नास्तिकता वाढवणारी पाखंडी मते व कर्मठता यांचा हरिभजनाने निरास करण्याचा प्रयत्न करावा लागतो. अर्जुनासारख्या भक्तांना विश्वरुप दाखवण्यासाठी नविन दृष्टी देवून भगवंतानी त्याच्या मनातील सर्व संशय, भेदाभेद नाहिसे केले. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनातले सर्व भेद नाहिसे झाले तर चित्त परमेश्वरी शक्तीशी एकरूप होते आणि निंदक दुरावतात. ''21 संतांची लक्षणें'' '''अभंग 137''' <br> जे जे बोले तैसा चाले । तोचि वहिले निवांत ।<br> अंगी असोनि जाणपण । सदा सर्वदा तो लीन ।<br> निंदा अथवा वंदा । नाही विषम ती बाधा ।<br> शांतीचा मांदूस । भरला असे सदोदित ।<br> एका जनार्दनी धन्य । त्याचे दर्शन जग-मान्य ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो जे बोलतो तसेच वागतो, ज्याच्या मनात कोणतीही चलबिचल नसते त्याचे मन निवांत असते. तो अत्यंत जाणता असूनही विनम्र असतो.कोणाच्या निंदेने अगर स्तुतीने तो विचलित होत नाही. तो शांतीचा मांदूस (पेटी)असतो, ही लक्षणे असलेला संत धन्य असून त्याचे दर्शन सर्वांना प्रिय असते असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 138''' <br> असोनी संसारी आपदा । वाचे वदे विठ्ठल सदा ।<br> नाहीं मानसी तळमळ । सदा शांत गंगाजळ ।<br> असोनिया अकिंचन । ज्याची वृत्ती समाधान ।<br> एका जनार्दनी ऐसे थोडे । लक्षामधे एक निवडे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> प्रपंचात अनेक प्रकारची कमतरता असूनही सतत देवाच्या नामस्मरणात रममाण असलेला संत गंगाजळाप्रमाणे शांत असतो. त्याच्या अंतरंगात कोणत्याही गोष्टीची तळमळ नसते. निर्धन (गरीब) असूनही तो समाधानी असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, असे भक्त क्वचितच पहावयास मिळतात, लाखामधे एखादाच ! '''139''' <br> मज कोणी न देखावे । मज कोणी नोळखावे ।<br> मान देखोनिया दृष्टी । पळे देह-उपेक्षा पोटी ।<br> मी एक लौकिकी आहे । ऐसे कवणा ठावे नोहे ।<br> ऐसा निरपेक्ष सज्ञानी । एका शरण जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> आपणास कोणी ओळखु नये यासाठी लोकांच्या नजरा चुकवून अलिप्तपणे साधना करणारे काही भक्त असतात. त्यांना मान-सन्मान, आत्म-स्तुती यांची अपेक्षा नसते. आपण सर्व सामान्यांपैकी एक आहोत असे ते मानतात. एका जनार्दनी म्हणतात असे भक्त सज्ञानी असून अत्यंत निरपेक्ष असतात. '''अभंग १४०''' <br> छळिता न येती रागावरी ।तदाकारी वृत्ति मुराली ।<br> आप-पर नाही येथे । भेद तेथे नसेचि ।<br> याती असो भलते परी । एक सरी जगासी ।<br> एका जनार्दनी भाव अवघिया ठाव एकचि ।<br> '''भावार्थ:''' <br> काही साधक असे असतात की, त्यांच्या अखंड साधनेमुळे ते परमात्मशक्तीसी एकरुप झालेले असतात. त्यांच्या मनातील सर्व संशय मिटतात आणि भेदाभेद संपून जातात. कोणताही आपपर भाव नसतो. जाती-पातिचा भेद न मानता सर्वांसी समभाव ठेवून वागतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४१''' <br> आपुलीच दारा जरी टेके व्यभिचारा ।<br> क्रोधाचा थारा अंतरी न ये ।<br> आपुलेच धन तस्करे नेता जाण ।<br> जयाचे मन उद्विग्न नव्हे ।<br> आपुलाचि पुत्र वधोनी जाय शत्रु ।<br> परी मोहाचा पाझर नेत्री न ये <br> आपुले शरीर गांजितां पर-नरे ।<br> परी शांतीचे घर चळो नेदी ।<br> एका जनार्दनी जया पूर्ण बोधु ।<br> तोचि एक साधु जगामाजी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> आपली पत्नी व्यभिचारी आहे हे जाणूनही ज्याच्या अंतरात क्रोध निर्माण होत नाही, आपले धन चोराने चोरुन नेले आहे हे लक्षात येऊनही ज्याचे मन विचलित होत नाही, शत्रुने आपल्या मुलाचा वध केला आहे हे समजूनही जो मोहाने शोकाकुल होऊन रडत नाही, परक्या माणसाने आपल्या शरीराला वेदना दिल्या तरी ज्याची मन:शांती ढळत नाही, अशा साधुपुरुषाला पूर्ण बोध झाला असून असा साधु जगामधे एखादाच सापडतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४२''' <br> मुखी नाही निंदा-स्तुती । साधु वर्ते जो आत्म-स्थिती ।<br> राग-द्वेष समूळ गेले । द्वैताद्वैत हारपले ।<br> घेणे देणे हा पसारा । नाही जयासी दुसरा ।<br> एका जनार्दनी संत । ज्याचे हृदयी भगवंत ।<br> '''भावार्थ:''' <br> मुखाने जो कुणाचीही निंदा किंवा स्तुती करत नाही जो स्वत:च्या आत्मस्वरुपात रममाण असतो, ज्याच्या मनातील सर्व राग-द्वेष विलयास गेले आहेत, देण्याघेण्याच्या व्यवहारातून जो अलिप्त झाला आहे. अशा साधुसारखा दुसरा कोणी नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, अशा संताच्या हृदयात भगवंताचा निवास असतो. '''अभंग १४३''' <br> देही असोनि विदेही । चाले बोले सदा पाही ।<br> असे अखंड समाधी । नसे काही आधि-व्याधी ।<br> उपाधीचे तोडोनि लाग । देही देहपणे भरले जग ।<br> एका जनार्दनी संग । सदा समाधान सर्वांग ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो साधक देहाने या जगात वावरत असला तरी मनाने तो देहातीत असतो आपण देह नसून आत्मतत्व आहोत असा आत्मबोध झालेला असतो. ध्यानयोगाच्या अखंड साधनेमुळे तो सतत समाधी अवस्थेत असतो. त्याला कोणतीही मानसिक अथवा शारिरीक आधि-व्याधी नसते. तो जगातील सामान्य व्यवहारापासून मुक्त असतो तो मनाने संपूर्ण समाधानी असतो असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''अभंग १४४''' <br> जो वस्तु झाला केवळ । त्याचे अंतर कोमळ ।<br> भूतमात्री दयाळ । सर्वांपरी भजन ।<br> जेथे रज तम वसती । तेथे द्वेष लोभ नांदती ।<br> त्याचे संगे ज्ञान-ज्योती । विझोनि जाय ।<br> एका जनार्दनी शरण । जेथे शुध्द तत्वाचे प्राधान्य ।<br> तो वस्तुसी जाय मिळोन । सहजी सहज ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो भक्त परमेश्वर चिंतनाने ब्रह्मरुप झाला आहे. त्याच्या मनात संपूर्ण प्राणिमात्रांविषयी दयाभाव निर्माण झालेला असतो. त्याचे अंतकरण कोमल भावनेने भरलेले असते. रज, तम गुणांचे उच्चाटन होऊन केवळ सत्वगुणांची वस्ती असते, तेथे द्वेष लोभ यांना थारा नसतो. तेथे केवळ ज्ञानज्योती प्रकाशत असते. या शुध्द ब्रह्मज्ञानामुळे तो ब्रह्मरुपाशी सहज एकरुप होतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 145''' <br> ब्रह्म सर्वगत सदा सम । जेथे आन नाही विषम ।<br> ऐसे जाणती ते अति दुर्गम । तयाची भेटी झालिया भाग्य परम ।<br> एसे कैसियाने भेटती ते साधु । ज्याचा अतर्क्य तर्कवेना बोधू ।<br> ज्यांसी निजानंदी आनंदु । ज्यांचा परमानंदी उद्बोधु ।<br> पवना पालवेल पालाण । पायी चढवेल गगन ।<br> भूतभविष्य कळो येईल वर्तमान । परी त्या साधुचे न कळे महिमान ।<br> चंद्रामृत सुखे सेववेल । रवि अस्ता जाता धरवेल ।<br> बाह्या हेळा सागर तरवेल । परी त्या साधूंची भेटी नव्हेल ।<br> जप, तप करवेल अनुष्ठान । ध्येय ध्याता धरवेल ध्यान ।<br> ज्ञेय ज्ञाता-विवर्जित ज्ञान । ज्ञाना-ध्यानाचे मूळ हे साधूजन ।<br> निजवृत्तीचा करवेल निरोधु । जीव-शिवाचा भोगवेल आनंदु ।<br> एका जनार्दनी निज-साधु । त्यांच्या दर्शने तुटे भव-बंधु ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ब्रह्म हे सर्वत्र सलगपणे समप्रमाणात व्यापून राहिलेले आहे. जेथे कोठेहि विषमता नाही हे समजण्यास अत्यंत कठीण असलेले शुध्द तत्व जे जाणतात अशा ब्रह्मज्ञानी साधुंची भेट होणे हे अतिशय भाग्याचे लक्षण आहे. ज्यांचा उपदेश तर्काने जाणतां येत नाही.असे साधू आत्मानंदात निमग्न असतात त्यांचा उपदेश परम आनंद देणारा असतो. या साधुंचा महिमा समजून घेणेसुध्दा सामान्य माणसाच्या कुवती बाहेरचे आहे. कदाचित वाऱ्याला पदरात बांधणे शक्य होईल, पायाने आकाश चढून जाणे शक्य होईल, वर्तमान काळात राहून भूत आणि भविष्याचा वेध घेता येईल, पण या साधुंचा महिमा वर्णन करतात येणार नाही. एखादे वेळी मावळत्या सूर्याला रोकता येईल चंद्राचे शीतल चांदणे सुखाने सेवन करता येईल केवळ दोन्ही हातांनी सागर तरून जाता येईल परंतु या साधुंची भेट होणे संभवत नाही. ध्यानस्थ, ध्यान आणि ध्येय ही त्रिपुटी संपून ध्याता ध्येयाशी समरस होईल. ज्ञाता ज्ञेयाशी एकरूप होऊन ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्न करीत असतांना समजून येईल की हे साधुजन ज्ञान आणि ध्यानाचे मूळस्थान आहेत. असे साधू स्वाभाविक वृतींचा नरोध करून जीवा-शिवाचे ऐक्य घडवून आनंद देणारे आहेत, त्यांच्या केवळ दर्शनाने संसाराची बंधने गळून पडतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. ==== '''संतांची सेवा हे सर्वोत्तम साधन''' ==== '''अभंग १४६''' <br> संताचिये द्वारीं होईन द्वारपाळ । <br> न सांगता सकळ करी काम<br> तेणें माझ्या जीवा होईल समाधान।<br. या परते साधन आणिक नाहीं<br> शेष उष्टावळी काढीन पत्रावळी ।<br> पूर्व कर्मा होळी सहज होईल <br> एका जनार्दनी हे चि मागत ।<br> नाही दुजा हेत सेवेविण<br> '''भावार्थ:''' <br> या अभंगात संत एकनाथ संतसेवेचे महत्त्व सांगत आहेत. संतांच्या घराचा द्वारपाळ होऊन त्यांची सर्व कामे केल्याने मनाला समाधान मिळेल. संतांच्या घरच्या उषट्या पत्रावळी काढल्याने पूर्वीच्या संचितकर्माची होळी होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, हाताने संतसेवा घडावी एवढीच मागणी आहे. संतसेवेशिवाय अन्य कोणताही हेतू नाही. '''अभंग १४७''' <br> संताचिये परिवारी । लोळेन मी निर्धारी ।<br> जीवा होईल महालाभ । ऐसा घडता उद्योग ।<br> सांडोनिया थोरपण । शिव घाली लोटांगण ।<br> आपुले महत्त्व । तेथे मिरवु नये सत्य ।<br> शरण एका जनार्दनी । ओवाळावा जीव चरणी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताच्या परिवाराचा सुखेनैव सहवास घडल्याने जीवाला मोठा लाभ होईल. यामुळे शिवशंकर आपला थोरपणा सोडून पायाशी लोळण घेईल. एका जनार्दनी म्हणतात, संतपरिवारात आपला थोरपणा विसरून संतांच्या चरणी जीव ओवाळून टाकावा. '''अभंग १४८''' <br> संत जाती हरि-कीर्तना । त्यांच्या वाहीन मोचे वहाणा ।<br> हेचि भवसिंधुचे तारु । तेणे उतरू पैल पार ।<br> जन्मोजन्मींचे भेषज । ते हे संत-चरण-रज ।<br> संत-चरणीच्या पादुका । झाला जनार्दन एका ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संत हे संसारसागर तारून नेणारी होडी (तारू) असून त्यांच्या मदतीने भवसिंधु पार करणे सहज शक्य होते. संतांची पायधूळ हे जन्मोजन्मींची दु:खे दूर करणारे औषध आहे. संत जेव्हा हरिकीर्तनाला जातील तेव्हा त्यांच्या चरणांच्या पादुका होईन असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४९''' <br> संतांचिये घरी होईन श्वान-याती ।<br> उच्छिष्ट ते प्रीती मिळेल मज ।<br> तेणे या देहाची होईल शुध्दता ।<br> भ्रम मोह ममता निवारेल ।<br> आशा-पाश सर्व जातील तुटोनी ।<br> जीव हा बंधनी मुक्त होय ।<br> एका जनार्दनी भाकीन करुणा ।<br> श्री संत-चरणा वारंवार ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताच्या घरचा कुत्रा बनून राहिल्याने संतानी प्रेमपूर्वक दिलेले उष्टे अन्न खाण्यास मिळेल त्यामुळे देह-शुध्दी होईल. मोह, ममता यांचे निवारण होऊन सर्व प्रकारचा भ्रमनिरास होईल. आशा-पाश तुटून जीव बंधनातून मोकळा होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, संतचरणांना वंदन करून त्यांच्या करुणेची वारंवार याचना करावी. '''अभंग १५०''' <br> संत भलत याती असो । परी विठ्ठल मनी वसो ।<br> तया घालीन लोळणी । घेईन मी पायवणी ।<br> भलते ज्ञातीचा । विठ्ठल उच्चारी वाचा ।<br> तेथे पावन देह चारी । एका जनार्दनी निर्धारी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ज्याच्या मनात विठ्ठलभक्ती आहे असा संत कोणत्याही जातीचा असला तरी तो वंदनीयच आहे. विठ्ठलाचे नामस्मरण करणारा संत कोणत्याही जातीचा असला तरी त्याचे स्थूल, सुक्ष्म, कारण, महाकारण हे चारी देह नामजपाने पावन झालेले असतात. त्यांच्या पायाशी लोळण घ्यावी असे एका जनार्दनी खात्रीपूर्वक सांगतात. '''अभंग १५१''' <br> तुम्ही संत जन । माझे ऐका हो वचन ।<br> कृपा करा मजवरी । एकदा दाखवा तो हरि ।<br> आहे तुमचे हाती । म्हणोनि येतो काकुळती ।<br> एका जनार्दनी म्हणे थारा । संती द्यावा मज पामरा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> या अभंगात संत एकनाथ संतांना विनंती करीत आहेत की संतांनी कृपा करून एकदा तरी हरिदर्शन घडवावे. कारण ते त्यांना सहज शक्य आहे. हरी संतांच्या भक्तीचा भुकेला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, संतानी आपल्या पायाशी आसरा द्यावा अशी काकुळतीची याचना आहे. ==== '''संतसंगतीचा एकनाथांस आलेला अनुभव''' ====<br> '''अभंग १५२''' <br> संत-संगतीने झालें माझें काज । अंतरी ते निज प्रगटले ।<br> बरवा झाला समागम । अवघा निवारिला श्रम ।<br> दैन्य दरिद्र्य दूर गेले । संत-पाउले देखता ।<br> एका जनार्दनी सेवा । करीन मी आपुल्या भावा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संतकृपेने अंतरंगात हरिचे रूप प्रगट झाले. मनीचा हेत पूर्ण झाला. ही जिवा-शिवाची भेट फारच सुखदायक झाली. सर्व परिश्रमाचे निवारण झाले. संतांच्या चरण-दर्शनाने अवघे दैन्य, दारिद्र्य लयास गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, अत्यंत भक्तिभावाने संताची सेवा करावी. '''१५३ '''<br> कैवल्य-निधान तुम्ही संत जन । काया वाचा मन जडले पायी ।<br> सर्व भावे दास अंकित अंकिला । पूर्णपणे झाला बोध देही ।<br> जे जे दृष्टी दिसे ते ते ब्रह्मरूप । एका जनार्दनी दीप प्रज्वळला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतजन मोक्षप्राप्तीचे सर्वोतम साधन आहे, ते कैवल्य-निधान म्हणून ओळखले जातात. देहाने मनाने व वाचेने साधक संतांशी जोडले जातात. जे जे दृष्टीला दिसते ते ते सर्व ब्रह्मरूप आहे असा संपूर्ण बोध होऊन अंतरात ज्ञानदीप प्रकाशित होतो. या अपूर्व लाभाने साधक संताचा कायमचा दास बनतो. '''अभंग १५४'''<br> धन्य दिवस झाला । संत समुदाय भेटला ।<br> कोडे फिटले जन्माचे । सार्थक झाले पै साचे ।<br> आजि दिवाळी दसरा । संत-पाय आले घरा ।<br> एका जनार्दनी झाला । धन्य दिवस तो माझा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांचा समुदाय भेटल्याने मनातले सर्व संशय विलयास गेले. मनुष्य देहाचे सार्थक झाले. आजचा दिवस धन्य झाला कारण संतांचे पाय घराला लागले. जनार्दनस्वामींनी एकनाथांचा शिष्य म्हणून स्विकार केला.घरात दिवाळी, दसरा साजरा झाला असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''155'''<br> केला संती उपकार । दिधले घर दावूनी ।<br> न ये ध्यानी मनी लक्षी । तो प्रत्यक्षी दाविला ।<br> संकल्पाचे तोडिले मूळ। आले समूळ प्रत्यया ।<br> एका जनार्दनी कृपावंत । होती संत सारखे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्या परमेश्वराचे रुप ध्यानाने, मनाने, बुध्दीने प्रयत्न करूनही दिसत नाही त्या विठ्ठलाचे घर दाखवून तो प्रत्यक्ष डोळ्यांना दाखवला हे संतांचे फार मोठे उपकार आहेत. मनातला संकल्प फळास आला. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व संत सारखेच कृपावंत असतात. '''अभंग १५६'''<br> मोकळे ते मन ठेविले बांधूनि । जनार्दन-चरणी सर्व भावे ।<br> स्थिर मती झाली वार्ता तेहि गेली । द्वैताची फिटली सर्व सत्ता ।<br> एका जनार्दनी धन्य संतसेवा । उगविला गोवा गुंतत सर्व ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मोकाट भटकणारे मोकळे मन सद्गुरू जनार्दनस्वामींच्या चरणाशी बांधून ठेवले. सर्वभावे त्यांना शरण गेल्याने बुध्दी गुरुचरणांशी स्थिर झाली. मनातील द्वैतभाव विलयास गेला. मनातील संशयाचा गोंधळ निमाला. एका जनार्दनी म्हणतात, संतसेवेमुळेच हे सर्व घडून आले. संतसेवा धन्य होय.<br> '''अभंग 157'''<br> संत-द्वारी कुतरा झालो । प्रेम-रसासी सोकलो ।<br> भुंकत भुंकत द्वारा आलों। ज्ञान-थारोळ्या बैसलो ।<br> कुतरा भुंकत आला हिता । संती हात ठेविला माथा ।<br> कुत्रा गळ्याची साखळी । केली संतांनी मोकळी ।<br> एका जनार्दनी कुतरा । दात पाडुनी केला बोचरा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संत एकनाथ सांगतात, कुत्रा होऊन भुंकत भुंकत संताच्या दाराशी आलो. संताच्या ज्ञानरुपी थारोळ्यात (डबक्यात) बसून प्रेमरसाचे प्राशन केले. आपल्या हितासाठी याचना करीत असतांना संतानी कृपा करुन मस्तकावर हात ठेवला आणि गळ्याची साखळी मोकळी केली. याचना करणारे तोंड दात पाडून बोचरे केले. येथे एका जनार्दनी आपली गुरुनिष्ठा व विनयशीलता प्रकर्षाने प्रकट करीत आहेत. ==== '''गुरु-भक्ति''' ==== '''अभंग 158'''<br> मनोभाव जाणोनि माझा । सगुण रुप धरिलें वोजा<br> पाहुणा सद्गुरू-राजा। आला वो मायें<br> प्रथम अंत:करण लाभ । चित्त शुध्द आणि मन<br> चोखाळोनि आसन। स्वामींनी केलें<br> अनन्य आवडीचे जळ । प्रक्षाळिलें चरण-कमळ<br> वासना समूळ । चंदन लावी<br> अहं जाळियेला धूप। सद्भाव उजळिला दीप<br> पंच प्राण हे अमूप । नैवेद्य केला<br> एका जनार्दनी पूजा । देव भक्त नाहीं दुजा<br> अवघा चि सद्गुरु-राजा होवोनी ठेला<br> '''भावार्थ:'''<br> शिष्याचे मनोगत सद्गुरूंनी जाणून घेतले आणि सगुण रुपाने साकार झालें. सद्गुरु-राजा पाहुणा होऊन घरासी आला असून त्यांच्या कृपेनें अंत:करण म्हणजे चित्त व मन शुध्द झाले.या निर्मळ अंतकरणांत स्वामींनी आपले आसन स्थिर केलें गंगाजला सारख्या पवित्र जलानें सद्गुरुंचे चरण धुतले. वासना रुपी चंदनाचे खोड उगाळून त्याना चंदनाचा टिळा लावला.अहंकार रुपी धूप व सद्भावनेचा दीप प्रज्वलित केला.प्राण,आपान, व्यान उदान,समान या पंच-प्राणांचा नैवेद्य केला.अशा प्रकारे सद्गुरुंची षोडपोचारे पूजा केली,असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,देव व भक्त यांमध्ये द्वैत नसून सद्गुरू हेच देवता रुप आहेत यांत संशय नाही. '''अभंग १५९'''<br> श्रीगुरुंचे नाम-मात्र । तेचि आमुचे वेदशास्त्र |<br> श्रीगुरुंचे चरण-रज । तेणे आमुचे झाले काज |<br> श्रीगुरुंची ध्यान-मुद्रा । तेचि आमुची योग-निद्रा |<br> एका जनार्दनी मन । श्रीगुरु-चरणी केले लीन |<br> '''भावार्थ:'''<br> श्रीगुरुंचे नाम हेच शिष्यांचे वेदशास्त्र असून सद्गुरुंच्या चरणाची धूळ मस्तकी धारण केल्याने शिष्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात. श्रीगुरुंच्या प्रतिमेवर ध्यान लावून उपासना करणे हीच शिष्याची योग-निद्रा होय असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरुंच्या चरणी मनाला सर्वार्थाने लीन केल्याने योग-निद्रेचा अपूर्व अनुभव मिळाला. '''अभंग १६०'''<br> गुरु परमात्मा परेशु । ऐसा ज्याचा दृढ विश्वासु |<br> देव तयाचा अंकिला । स्वये संचला त्याचे घरा |<br> एका जनार्दनी गुरु देव । येथे नाही बा संशय |<br> '''भावार्थ:'''<br> गुरु हाच प्रत्यक्ष परमेश्वर आहे असा ज्याचा दृढ विश्वास असतो त्याच्यावर परमेश्वराचा विश्वास असतो. देव त्याचा अंकित असतो. देव स्वत: हा त्याच्या घरच्या पाहुणा म्हणून येतो. सद्गुरू जनार्दनस्वामी परमेश्वराचे रूप आहेत याबाबत कोणताही संशय नाही असे एका जनार्दनी नि:संशयपणे सांगतात. '''अभंग १६१'''<br> सेवेची आवडी । आराम नाही अर्ध घडी |<br> नित्य करिता गुरु-सेवा । प्रेम पडिभर होत जीवा |<br> आळस येवोचि सरला । आराणुकेचा ठावो गेला |<br> तहान विसरली जीवन । भूक विसरली मिष्टान्न |<br> ऐसे सेवे गुंतले मन । एका जनार्दनी शरण |<br> '''भावार्थ:'''<br> गुरुसेवेची मनात आवड निर्माण झाली की अर्धा ताससुध्दा आराम करावा असे वाटत नाही. सतत गुरुसेवेत गुंतलेल्या मनात गुरुविषयीचा प्रेमभाव वाढत असून आळस कायमचा पसार होतो. आराम करण्याची इच्छाच होत नाही, तहान, भूकेची जाणिवच होत नाही. गुरुसेवेत अशारितीने मन एकाग्र होते, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १६२'''<br> येवढे जया कृपेचे करणे । रंक राजेपणे मिरवती |<br> तो हा कल्पतरु गुरु जनार्दन । छेदी देहाभिमानु भव कंदु |<br> कृपेचे गोरसे धावे कामधेनु । तैसा माझा मनु देखलासि |<br> एका जनार्दनी तया वाचुनि कही । दुजे पाहणे नाही मनामाजी |<br> '''भावार्थ:'''<br> सद्गुरू जनार्दनस्वामी इच्छिलेले फळ देणारे कल्पतरु असून त्यांनी देहाभिमान समूळ नाहीसा करुन भव-बंधने छेदून टाकावित. संतकृपेने रंकाचा राजा बनतो. सद्गुरू जनार्दनस्वामी हे कामधेनु असून त्यांच्या कृपारुपी गोरसासाठी मनाला वेध लागला आहे. स्वामींच्या कृपाप्रसादाशिवाय कोणत्याही इतर वासना मनात नाही असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १६३'''<br> साधावया परमार्था । साह्य नव्हेती माता-पिता |<br> साह्य नव्हेती व्याही जावुई । आपणा आपण साह्य पाही |<br> साह्य सद्गुरू समर्थ । तेचि करिती स्व:हित |<br> एका जनार्दनी शरण । नोहे एकपणा वाचून |<br> '''भावार्थ'''<br> परमार्थ साधण्यासाठी आई-वडील, व्याही, जावई यापैकी कुणाचेही साह्य होत नाही. आपणच आपले साह्यकारी असतो. परमार्थात सद्गुरूच समर्थपणे मदत करु शकतात. तेच आपले हित करु शकतात. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूचरणी एकनिष्ठपणे शरणागत होण्यानेच परमार्थ साधणे शक्य आहे. '''अभंग १६४'''<br> दासा दु:ख झाले फार । वेगी करा प्रतिकार |<br> पुण्य-स्थान मी पावलो । गुरु-चरणी विश्रामलो |<br> कर जोडूनिया सिर । ठेवियेले पायांवर |<br> जन्म-नाम जनार्दन । मुखी गुरु-अभिमान |<br> '''भावार्थ:'''<br> संत एकनाथ म्हणतात, सद्गुरू जनार्दनस्वामींच्या पुण्यपावन नगरात येऊन गुरुचरणांचा आश्रय घेतला, दोन्ही कर जोडून चरणांवर मस्तक ठेवले. स्वामींवर पूर्णपणे विसंबून दासाच्या दु:खाचा प्रतिकार करण्याची काकुळतीने विनंती केली. '''अभंग १६५'''<br> जन्मोजन्मीचे संचित । गुरु-पायी जडले चित्त |<br> ते तो सोडिल्या न सुटे । प्रेम-तंतू तो न तुटे |<br> दु:खे आदळली वरपडा । पाय न सोडा हा धडा |<br> एका जनार्दनी निर्धार । तेथे प्रगटे विश्वंभर |<br> '''भावार्थ:'''<br> अनेक जन्मांचे साचलेले पुण्य-कर्म फळास आले आणि गुरु-चरणांशी चित्त (मन) जडले. प्रयत्न करुनही आता ते गुरुचरणांपासून अलग होणार नाही, हा प्रेमाचा धागा तुटणार नाही. कितीही दु:खे कोसळली तरी गुरु-चरण सोडणार नाही असा मनाचा निश्चय असून गुरुचरणीच विश्वंभर प्रगट होईल असा विश्वास एका जनार्दनी प्रगट करतात. '''अभंग १६६'''<br> जय जय वो जनार्दने विश्वव्यापक संपूर्ण वो |<br> सगुण अगुण विगुण पूर्ण पूर्णानंदघन वो |<br> ब्रह्मा विष्णु रुद्र निर्माण तुजपासोनी वो |<br> गुण-त्रय उभय-पंचक तूचि अंत:करणी वो |<br> जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या उन्मनी हे स्थान वो |<br> विश्व तेजस प्राज्ञ प्रत्यगात्मा तू संपूर्ण वो |<br> त्वंपद तत्पद आणिक असिपद ते तू एक वो |<br> नसोनि एकपणी एका एकी जनार्दन वो |<br> '''भावार्थ:'''<br> सद्गुरू जनार्दनस्वामी प्रत्यक्ष परमेश्वराचे रूप असून ते संपूर्ण विश्वव्यापक आहेत. ते सगुण, निर्गुण या दोन्ही विशेष रुपाने अस्तित्वात असून आनंदमय आहेत. ब्रह्मा, विष्णु, महेश ही सद्गुरुंची वेगवेगळी रूपं आहेत. सत्व, रज, तम, पाच ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये या सर्वांच्या अंतर्यामी सद्गुरूरुपच अवस्थित आहे. सावधानता, स्वप्नावस्था, गाढ झोप, साक्षात्कारी व मनाची उदात्तता या सर्व अवस्थांचा सद्गुरू साक्षीदार आहे. सद्गुरू विश्वरूप, स्वयंप्रकाशी, सर्वज्ञानी असून चैतन्यरुपाने सर्वात्मक आहेत.अहम्, त्वम् व तत्पदाने सद्गुरू सर्वांच्या चित्तात विराजमान आहेत. सद्गुरू जनार्दन व एका जनार्दनी देहाने वेगळे दिसले तरी आत्मरुपाने ते एकरुपच आहेत असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''१६७'''<br> रामाईवो । सीतेकारणे रामे रावण वधिलियो |<br> देवगण सोडून सुखी केलीयो |<br> कृष्णाईवो देवकी बंदीशाळे त्याकारणे धावलीयो |<br> धरुन लीला कंसमामासी मारलीयो |<br> बोधाईवो | भक्तिभाव देखुनी तिष्ठत भीमातीरीयो |<br> पुंडलीकाकारणे सकळ जग उधादरिलीयो |<br> एका जनार्दनी देखिलीयो | आई वैदीण प्रसन्न झालीयो | सकळ सुख देखलियो |<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनात संत एकनाथ राम-कृष्ण लीलांचे वर्णन करतात. सीतेसाठी श्रीरामांनी रावणाचा वध करून सर्व देवांची रावणाच्या बंदीवासातून सुटका केली. श्रीकृष्णाने आपल्या देवकीमातेची कंसाच्या बंदीशाळेतून सुटका करण्यासाठी कंसमामाचा वध केला. पुंडलिकाचा भक्तिभाव पाहून त्याच्यासाठी भीमा नदीच्या तीरावर अठ्ठावीस युगे तिष्ठत उभा राहून सकळ जगाचा उध्दार केला. एका जनार्दनी म्हणतात, आई जगदंबा प्रसन्न झाल्याने सर्व सुख प्राप्त झाले.<br> ==== '''भक्ति-योग''' ==== '''परमेश्वर-स्तवन'''<br> '''१६८'''<br> सुंदर ते ध्यान मांडिये घेउनी | कौसल्या जननी गीती गाये |<br> सुंदर ते ध्यान नंदाचे अंगणी । गोपाळ गौळणी खेळताती |<br> सुंदर ते ध्यान चंद्रभागे तटी । पुंडलिका पाठी, उभे असे |<br> सुंदर ते ध्यान एका जनार्दनी । जनी वनी मनी भरलासे |<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत मोहक अशा रामाला मांडीवर घेऊन कौसल्यामाता गीत गाते. मनमोहन बालकृष्ण नंद राजाच्या अंगणात गोपाळ, गोपिकांबरोबर खेळ खेळतो. सर्वांगी सुंदर असा श्रीकृष्णभक्त पुंडलिकासाठी चंद्रभागेच्या तटावर उभा राहिला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हाच परमेश्वर विश्वातील सकळ लोकात, सर्व वनस्पतींमध्ये आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात भरून राहिला आहे. '१६९'''<br> वेद जया लागलं नित्य वाखाणिती । तो हा वेदमूर्ति पांडुरंग |<br> रवि-शशी दीप्ति जेणे प्रकाशती । तो हा तेजोमूर्ति पांडुरंग |<br> पांचा भूतांची जो करितो झाडणी । तो ज्ञान-खाणी पांडुरंग |<br> राजा त्रैलोक्याचा गुरुराज स्वामी । वसे अंतर्यामी पांडुरंग |<br> प्रभा हे जयाची पसरली जनी । चि ची खाणी पांडुरंग |<br> परोपकारी लागी अवतार केला । आनंदाचा झेला पांडुरंग |<br> नेई भक्तांसी जो आपल्या समीप । तो हा मायबाप पांडुरंग |<br> इतिकर्तव्यता हेचि दास लागी । सेवावा हा जगी पांडुरंग |<br> एका जनार्दनी देह हरपला । होउनी राहिला पांडुरंग |<br> '''भावार्थ'''<br> सामवेदासह चारही वेद ज्याचे नित्य स्तवन करतात असा हा पांडुरंग वेदमूर्ती म्हणुन पुजला जातो. सूर्य,चंद्र या ज्योती प्रकाशित करणारा पांडुरंग तेजोमूर्ती म्हणुन ओळखला जातो. पृथ्वी,आकाश,जल,अग्नी,वायु या पाचही महाभूतांवर ज्याची सत्ता आहे असा पांडुरंग ज्ञानाची खाण असून तो स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ या तिन्ही लोकांचा गुरुराज स्वामी आहे. असा हा पांडुरंग सर्वांच्या अंतरंगी वसत असल्याने त्याची प्रभा सर्वत्र व्यापून राहिली आहे आणि जगत्-जन याच पांडुरंगाच्या रुपाने नटले आहे. सामान्य लोकांच्या उध्दारासाठी पांडुरंग अनेक अवतार धारण करतो. एकनिष्ठ भक्तांना वैकुंठात स्थान देवून चिरंजीव करतो. असा हा पांडुरंग प्रेमळ भक्तांचा मायबाप बनून त्यांना आनंदी करतो, अशा पांडुरंगाचे दास होऊन सेवा करण्यातच जीवनाची सार्थकता आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अनन्य भक्त पांडुरंगाशी एकरुप होऊन पांडुरंगच होतो. '''१७०'''<br> विश्व पाळिताहे हरि | दासा केवी तो अव्हेरी |<br> नव मास गर्भवास | नाही भागला आम्हांस |<br> बाळपणी वाचविले | स्तनी दुग्ध ते निर्मिले |<br> कीटक-पाषाणात असे | त्याचे मुखी चारा असे |<br> धरा धरा हा विश्वास | एका जनार्दनी त्याचा दास |<br> '''भावार्थ'''<br> जो पांडुरंग विश्वाचे पालन करतो, तो आपल्या भक्तांकडे दुर्लक्ष करणार नाही. नऊ महिन्यांच्या गर्भवासात सांभाळ करतो, बाळपणी पोषण करण्यासाठी दुधाची सोय करतो. पाषाणात वसत असलेल्या बेडकीसाठी जो चारा पुरवतो, त्या परमेश्वरावर विश्वास ठेवा असे एका जनार्दनी सांगतात.<br> '''१७१'''<br> चरणांची थोरी । जाणे गौतम-सुंदरी |<br> हृदयाची थोरी । भक्त जाणती परोपरीने |<br> करांची ती थोरी । जाणे सुदामा निर्धारी |<br> सम-चरणींची शोभा । एका जनार्दन उभा |<br> '''भावार्थ'''<br> श्री रामाच्या चरणांची थोरवी गौतम ऋषीची पत्नी पतिव्रता अहिल्याच जाणू शकते.ऋषींच्या शापाने पाषाण बनलेली अहिल्या रामाच्या केवळ पद-स्पर्शाने शाप-मुक्त होते. परमेश्वराच्या हृदयाची थोरवी भक्त प्रल्हाद, ध्रुव, पुंडलिक या सारखे प्रेमळ भक्तच समजू शकतात.मित्र सुदाम्याची नगरी सुवर्णाची करणाऱ्या श्री हरिच्या हातांची थोरवी केवळ सुदामा च जाणू शकतो.विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाच्या सम-चरणांची शोभा केवळ एका जनार्दनच अनुभवू शकतात.<br> '''172'''<br> चरण वंदिती कां निंदिती । ते हि हरिपदा जाती<br> चरण वंदितां तरली शिळा। निंदिता तारिलें शिशुपाळा<br> ऐसे चरणांचे महिमान । एका जनार्दनी शरण<br> ''''भावार्थ'''<br> परमेश्वराच्या चरणांना वंदन करणारे एकनिष्ठ भक्त जसे परमेश्वराच्या समीप राहाण्याचा मान मिळवतात तसेच देवाची निंदा करणारे सुध्दां सलोकांत जातात. श्रीरामाच्या चरणांना भक्तिभावाने वंदन करणारी अहिल्या राघवाने शाप -मुक्त केली. शिशुपाळ सतत श्री कृष्णाचा द्वेष करीत असे ,पांडवांच्या राजसूय यज्ञ-प्रसंगी गवळ्याचा पोर असे संबोधून श्री कृष्णाला भर-सभेंत अपमानित केले. अखेर शंभर अपराधा नंतर श्री कृष्णाने शिशुपालाचा सुदर्शन चक्राने वध केला परंतू शिशुपाल ही मुक्ती चा अधिकारी झाला.एका जनार्दनी परमेश्वराच्या चरणांचे महिमान वर्णंन करतात.<br> '''173'''<br> बहुतांची मतांतरे तीं टाकुनी । विठ्ठल-चरणी बुडी दे का<br> नव्हे तुज बाधा काळाची आपदा। ध्याई तूं गोविंदा प्रेम-भरित<br> जनार्दनाचा एका लिहून चरणी। बोलतसे वाणी करुणा-भरित<br> '''भावार्थ'''<br> जगांत अनेक भिन्न भिन्न स्वभावाचे लोक असतात त्यांची मते, विचार भिन्न असणे स्वाभाविक आहे.या मत -भिन्नतेकडे दुर्लक्ष करून विठ्ठल भक्तिंत दंग होऊन राहिल्यास कोणतिही संकटे ,काळाची बाधा भेडसवणार नाहीत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,भक्ती-प्रेमाने गोविंदाचे ध्यानांत मग्न व्हावे.<br> '''174'''<br> निवांत श्रीमुख पहावें डोळे भरी ।<br> तेथें नुरे अंतरी इच्छा कांही<br> चरणीं ते मिठी घालावें दंडवत।<br> तेणें पुरे आर्त सर्व मनीचे<br> हृदय-कमळीं पहावा तैसा ध्यावा।<br> एका जनार्दनी विसांवा सहज चि<br> '''भावार्थ'''<br> निवांतपणे बसून श्री हरीचे मुख डोळे भरून पहावें या दर्शनाने मनातील सर्व वासना लोप पावतात.श्री हरीला दंडवत घालून चरणांना मिठी घातली की, मनातील सर्व कामना पूर्ण होतात.अंतरंगात दडलेल्या श्री मुर्तीचे ध्यान करतांना मनाला सहजपणे विसावा प्राप्त होईल असे एका जनार्दनी सांगतात.<br> '''175'''<br> राम हें माझ्या जीवींचे जीवन । पाहतां मन हें झालें उन्मन<br> साधन काही नणें मी अबला । श्याम हें बीज बैसलेंसे डोळां<br> लोपली चंद्र सूर्याची कळा। तो माझा राम जीवींचा जिव्हाळा <br> प्रकाश दाटला दाही दिशा। पुढें हो मार्ग न दिसे आकाशा <br> खुंटली गति श्वासा -उच्छवासा। तो राम माझा भेटेल कैसा <br> यांसी हो साच परिसा कारण। एका जनार्दनी शरण तरी च साधन<br> '''भावार्थ'''<br> सावळ्या श्री रामाची मूर्ती पाहातांना ती डोळ्यांत रुतून बसली.राम-मुर्तीच्या प्रभेने चंद्र सूर्याचा प्रकाश लोपून गेला.राम-मुर्तीची प्रभा दाही दिशांत व्यापून राहिली.आकाशातिल पुढील मार्ग दिसेनासा झाला.श्वासाची गती खुंटली. श्री राम हा साधकांच्या जीविचा विसावा असून त्याच्या दर्शनानें मनाचे उन्मन होते.मन व्यवहारिक पातळीवरुन पारमार्थिक पातळीवर स्थिर होते. राम-भेटीची आस लागते.एका जनार्दनी म्हणतात,राम-चरणी संपूर्ण शरणागती हे च एकमेव साधन आहे.त्यां मुळे मनाची तळमळ शांत होईल.<br> '''176'''<br> कृष्णा धांव रे लवकरी । संकट पडलें भारी <br> हरि तूं आमुचा कैवारी । आलें विघ्न निवारी <br> आजि कां निष्ठुर झालासी होईल बा गति कैसी <br> अनाथ मी देवा परदेशी । पांव तूं वेगेसीं<br> आतां न लावी उशीर । अनर्थ करील फार <br> एवढा करीं उपकार । दे दर्शन सत्वर <br> कंठ शोषला अनंता । प्राण जाईल आतां <br> पदर पसरितें अच्युता । पाव रुक्मिणी -कांता <br> ऐकुनी बहिणीची करुणा । आला यादव -राणा <br> द्रौपदी लोळत हरि-चरणा । एका जनार्दना <br> '''भावार्थ'''<br> येथे एका जनार्दनी द्रौपदी वस्त्र हरणाच्य प्रसंगाचे वर्णन करतात.या प्रसंगी द्रौपदीने केलेला कृष्णाचा धांवा करूण-रसाने भरला आहे.आपण भयंकर मोठ्या संकटांत सापडलो असून हे विघ्न निवारण करण्यासाठी श्री हरीने सत्वर धावून यावे कारण हरि आपला कैवारी असून अनाथ एकाकी पडलेल्या बहिणीसाठी त्यानें वेगाने धाव घ्यावी अशी कळकळीची विनंती द्रौपदी करीत आहे.कंठ शोषला असून प्राण जाईल अशी व्याकूळ अवस्था झाली आहे.आता उशीर केल्यास फार मोठा अनर्थ घडून येईल,या प्रसंगी निष्ठुर न होतां,अच्युताने त्वरेने येऊन उपकार करावा अशी पदर पसरून विनंती केली आहे.बहिणीची करुणा येऊन दयाघन यादव-राणा धावत आला आणि द्रौपदीने हरि-चरणाशी लोळण घेतली.<br> '''177'''<br> तें मन निष्ठुर कां केलें । जें पूर्ण दयेनें भरलें<br> गजेंद्राचे हाके सरिसे । धांवुनियां आलें <br> प्रल्हादाच्या भावार्थासी । स्तंभी गुरगुरलें<br> पांचाळीच्या करुणा-वचने । कळवळूनी आलें <br> एका जनार्दनी पूर्ण कृपेनें ।निशिदिनी पदीं रमले<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे मन कृपेने,कारुण्याने पूर्णपणे भरलेलें आहे,याची अनेक वेळां प्रचीती आली आहे.जेव्हां गजेंद्राचा पाय मगरीने पकडून त्याला पाण्यांत ओढून नेवू लागली तेंव्हा प्राणांतिक वेदनेनें संकटात सापडलेल्या गजेंद्राने श्री हरिची प्रार्थना केली असतां श्री कृष्णाने धावत येऊन गजेंद्राची सुटका केली.प्रल्हादाचा भक्तिभाव जाणून नरसिंह रुपाने खांबातून प्रगट होऊन हिरण्यकश्यपू नावाच्या दैत्याचा वध केला.द्रौपदी वस्त्र हरणाच्या प्रसंगी पांचाळीचा करुणेचा धांवा ऐकून कळवळले आणि मदतीसाठी धावून आले.एका जनार्दनी म्हणतात,सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या पूर्ण कृपेने मन प्रेम-भक्तिने रात्रं-दिवस प्रभू-चरणीं रममाण झाले. '''178'''<br> भजन नाहीं मी अकर्मी वायां।अभिनव अवगति झाली देवराया<br> नीचा नीच मीचि एक। मजवरी उपरी वर्ते सकळ लोक <br> अंधा अंध अधोगत पाहीं । मजहूनि अंध कोणी नाहीं <br> एका जनार्दनी नीच हा गेला। मुंगियेचे पायी सगळा सामावला। <br> '''भावार्थ '''<br> जो मनुष्य जन्माला येऊन परमेश्वराचे भजन करीत नाही तो कर्म न करणारा कर्म-करंटा समजला जातो.ही माणसाची अधोगती आहे. तो सर्वांत नीच पातळीवर असतो.त्याच्यापेक्षा सर्व लोक उच्च पातळीवर असतात.अज्ञानी व्यक्ती इतरांना अज्ञानी समजते.परंतू त्याच्या पेक्षा अज्ञानी कोणी नाही हे त्याच्या लक्षात येत नाही.एका जनार्दनी विनयाने आपली गणना अशा अज्ञानी लोकांमध्यें करतात.<br> '''179'''<br> आनंदाचा भोग घालीन आसनी। वैकुंठ-वासिनी तुझे नांवे <br> येई वो विठ्ठल अनाथांचे नाथें । पंढरी -दैवते कुळ-देवी<br> आपुलें म्हणावे सनाथ करावें।एका जनार्दनी वंदावें संत-जना । <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ आपण अनाथ असून वैकुंठवासी विठ्ठलाने आपणास साथ करावें अशी प्रार्थना करीत आहेत. पंढरीच्या या कुल-देवीने या भक्तास आपलेसे केल्यास ही पंढरी आनंदाने भरुन टाकीन असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''180'''<br> मागणें हें चि माझें देवा । दुजेपण दुरी ठेवा <br> मी-तूं ऐसी नको उरी । जनार्दना कृपा करीं <br> रंक मी एक दीन । माझें करावें स्मरण<br> नीच सेवा मज द्यावी । एका जनार्दनी आस परवावी <br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत एका जनार्दनी देवाला प्रार्थना करतात कीं,देव व भक्त यां मध्ये दुजेपणा,मी-तू पणा असा द्वैतभाव नसावा.गुरु-कृपेनेच परमेश्वराशी अद्वैत साधणे शक्य होईल अशी श्रद्धा असल्याने संत एकनाथ सद्गुरू कडे याचना करतात,आपण अत्यंत दीन-दुबळे असून स्वामींनी कोणत्याही प्रकारची नीच सेवा देऊन उपकृत करावे.आपली आठवण ठेवून मनाची आस पुरवावी. <br> '''181'''<br> जेथे जेथें मन जाईल वासना। फिरवावें नारायणा हें चि देई<br> वारंवार द्यावा नामाचा आठव। कुबुध्दीचा ठाव पुसा सर्व <br> भेदाची भावना तोडावी कल्पना। छेदावी वास-समूळ कंद<br> एका जनार्दनी नको दुजा छंद । राम कृष्ण गोविंद आठवावा<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या ज्या ठिकाणी मनाची वासना जाईल तेथून ती परत फिरवावी एव्हढी एकच मागणी एका जनार्दनी नारायणाकडे करीत आहेत. वारंवार नामाची आठवण द्यावी, भेदाची भावना तोडून वाईट वासना समूळ नाष्ट करावी राम कृष्ण गोविंदा शिवाय मनाला दुसरा कोणताही छंद नसावा आशी ईच्छा एका जनार्दनी येथें व्यक्त करतात.<br> '''182'''<br> सर्वा भूतीं तुझे रूप। हृदयी सिध्द चि स्वरूप<br> इतुलें देई अधोक्षजा । नाही तरी घोट भरीन तुझा <br> सकळांहूनी करी सान। सकळिका सम समान <br> नि:शेष दवडोनिया स्वार्थ । अवघा करी परमार्थ <br> एका जनार्दनी मागे। नाही तरी घाला घालीन अंगे<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतरंगी परमात्म्याचे रुप विराजमान आहे याची जाणीव सतत हृदयांत जागृत राहू द्यावी अशी अपेक्षा संत एकनाथ येथे व्यक्त करतात.सर्वच सजींवांवर सारखीच कृपा-दृष्टी ठेवावी,मनातील स्वार्थीपणाची भावना नाहिशी करून सर्वांना परमार्थी करावें,अशी निर्वाणिची मागणी एका जनार्दनी श्री हरीच्या (अधोक्षज) चरणांशीं करीत आहेत. '''183'''<br> तुज सगुण जरी ध्याऊं तरी तूं परिमाण होसी<br> तूज निर्गुण जरी ध्याऊं तरी तू लक्षा न येसी <br> सात चि वेद-पुरुषा न कळसी श्रृती -अभ्यासेंसीं<br> तो तूं नभाचा जो साक्षी शब्दीं केवीं आतुडसी <br> जय रामा रामा सच्चिदानंद रामा <br> भव-सिधु-तारक जय मेघ-श्यामा <br> अनंत-कोटी-ब्रह्मांडधीशा अनुपम्य महिमा<br> अहं सोनं ग्रासून हें तों मागतसे तुम्हां <br> अष्टांग योगे शरीर दंडुनी वायुसी झुंज घेऊं<br> तेथें बहुसाल अंतराय तयाचा येतसे भेऊ<br> कर्म चि जरीं आचरूं दृढ धरूनियां बाहो <br> तेथें विधि - निषेधाचा मोठा अंगीं वाजतसे धावो<br> जनीं जनार्दन प्रत्यक्ष डोळां कां न दिसे यासी<br> समताहंकृती योगी बुडविती साधन आश्रमासी<br> एका जनार्दनी सिध्द साधन कां न करिसी <br> सांडी मांडी न लगे मग तूं अवघा राम चि होसी <br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे सगुण रुपांत ध्यान करावे तर तो विश्व-व्यापी परमेश्वर एकदेशी बनून स्थळ-काळानें मर्यादित होतो. निर्गुण रूपांत ध्यान करीत असतांना रुप डोळ्यांना अगोचर असल्याने ध्यानात येत नाही.याच कारणाने वेदांना आणि श्रुतींना परमेश्वराचे रूप अगम्य आहे.जो परमात्मा अनंत आकाशाचा साक्षी आहे त्याचे वर्णन शब्दांत करणे अशक्य आहे.अनंत कोटी ब्रह्मांडाचा नायकाचा महिमा वर्णनातित आहे.अष्टांग योगाच्या अभ्यासाने किंवा कर्मयोगाचे नियमित आचरण करूनही या परम तत्वाचा वेध घेता येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात,या सर्व अवघड मार्गांनी जाण्यापेक्षा भक्ती-मार्गाचा अंगीकार करणे सुलभ आहे.राम-नामाचा जप करता करता भक्त देव बनतो.सत् चिदानंद ,भवतारक मेघश्याम रामाचे नाम च सिध्द-मंत्र आहे. <br> '''184'''<br> जय गोविंदा परमानंदा ऐक माझे बोल<br> निर्गुणरूपे असतां तुझें कांहीं च नव्हे मोल<br> मग तूं माया धरूनि अति झालिसी सबळ<br> नसतें देवपण अंगीं आणुनि चाळविसी केवळ<br> नसतां तुज मज भेद देवा लटिके जीवपण देसी <br> आपुलें ठाईं थोरपण आणुनी आमुची सेवा घेसी<br> नसती अविद्या पाठीं लावुनी संसारीं गोंविसी <br> नाना कर्मे केली म्हणुनि आम्हां कां दंडिसी<br> आपुली महिमा वाढो म्हणुनी आकस आरंभिलें<br> तुज मज देवा वैर ऐसे करितां नव्हे भले<br> ऐसें तुज मज वैर म्हणुनी गुरुसी शरण गेलों <br> देव-भक्तपण कोण्या कर्मे मग पुसों लागलं<br> सद्गुरु म्हणती सर्व हि मायिक निश्चयें वोलिलों <br> देव आणि भक्त एक चि गोष्टीसी पावलों<br> आतां सद्गुरु-वचनें तुझे गिळीन देवपण <br> तुझिया नेणों भक्तावरी घालीन पाषाण <br> जीव शिव दोन्ही मिळोनि मग मी सुखें राहीन<br> तुज मज रुप ना रेखा त्याते निर्धारीन <br> ऐसे भक्तबोल ऐकुनी देवा थोर उपजली चिंता <br> विवेक-बळें करुनी माझे देवपण उडवील आतां <br> या लागीं भिणें भक्त-जनांसी ऐक्य करुनी तत्वतः <br> एका जनार्दनी दर्शन द्यावें लागेल त्वरितां<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवापुढे देवा विषयी तक्रार करीत आहे. परमानंद गोविंदाला आपले खडे बोल सुनावले आहेत. परमेशाने सगुण रुप धारण केले नसते तो केवळ निर्गुण निराकार रुपांत असतां तर भक्तांच्या दृष्टीने काहीं मोल नाही. हे भक्तांचे मनोगत जाणून देवाने मायेचा आधार घेऊन नसते देवपण स्विकारलें आणि भक्तांना खोटे जीवपण दिले. स्वता:कडे थोरपणा घेऊन भक्तांकडून सेवा घेऊ लागला. भक्तांची अविद्या, अज्ञान यांचा फायदा घेऊन त्यांना जन्म-मरणाच्या संसार-चक्रांत अडकवले. आपले महत्त्व वाढवण्यासाठी कर्मफल म्हणून शिक्षा देऊ लागलास. एका जनार्दनी म्हणतात. असा आकस धरून वैर करणे योग्य नाही. देव -भक्तांत असे वैर निर्माण झाल्याने भक्त गुरु-चरणाला शरण गेले. देवाला देवपण आणि भक्ताला भक्तपण कोणत्या कर्माचे फळ आहे असे विचारु लागले. ही सर्व माया (नश्वर) आहे असा सद्गुरुंनी निर्णय दिला. देव आणि भक्त एकरुप आहेत या सद्गुरू वचनाने देवाचे देवपण गळून पडले. जीव हे शिवाचे अंशरुप आहे, देव -भक्तांत अद्वैत आहे. या सिध्दाताने भक्त सुखी झाले असून देवाला चिंता लागली. भक्त विवेक बळाने आपले देवपण उडवील अशी चिंता लागून राहिल्याने देव च भक्त -जनांना घाबरू लागला. आता भक्तांसी ऐक्य करण्यासाठी देवाला दर्शन द्यावे च लागेल असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''भक्ताचा संकल्प''<br> '''185'''<br> आम्हांसी तो पुरे विठ्ठ चि एक। वाउगा चि देख दुजा न मनीं<br> ध्यान धरुं विठ्ठल करुं त्याचे कीर्तन। आणिक चिंतन नाही न <br> ध्येय ध्याता ध्यान खुंटला पै शब्द। विठ्ठल उद्बोध सुख आ<br> एका जनार्दनी विठ्ठल भरला। रिता ठाव उरला कोठें सांगा <br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या मनांत एका विठ्ठला शिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट नाही.विठ्ठलाचे सतत ध्यान करावें त्याच्या कीर्तनात रमावें या शिवाय कशाचेही चिंतन एकनिष्ठ भक्त करीत नाही.ध्यानाची क्रिया,ध्यान करणारा आणि ज्याचे ध्यान करायचे तो विठ्ठल ही त्रिपुटी संपून भक्त देवाशी एकरूप होतो तेव्हां अणुरेणु सह सर्व विश्व एकाच परमात्मा तत्वाने व्यापले आहे, असा साक्षात्कार होऊन परमानंद होतो.असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''186'''<br> गाऊं तरी एक विठ्ठल चि गाऊन। ध्यान तरी विठ्ठल चि<br> पाहून तरी एक विठ्ठल चा पाहून। आणिक न गोवूं वासना ही<br> आठवून तो एक विठ्ठल आठवूं।आणिक न सांठवूं हृदयामाजी<br> एकाजनार्दनी जडला जिव्हारी। विठ्ठल चराचरी व्यापून ठेका <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, एकाग्रतेने ध्यान लावून विठ्ठलाची च मूर्ति पहावी. किर्तनांत विठ्ठलाचे च गुण गावेत.मनांत विठ्ठला शिवाय कोणतिही वासना नसावी.विठ्ठलाचे अखंड स्मरण करावें, हृदयात विठ्ठलाची मूर्ती सांठवून ठेवावी.चराचराला व्यापून राहिलेला विठ्ठल जिव्हारी बसला आहे. <br> '''187'''<br> तुमचे नाम-संकीर्तन । हें चि माझें संध्या-स्नान<br> तुमच्या पायाचें वंदन । हें चि माझें अनुष्ठान<br> तुमच्या पायाचा साक्षेप । हा चि माझा काळ-क्षेप<br> तुमच्या प्रेमे आली निद्रा । ही च माझी ध्यान-मुद्रा<br> एका जनार्दनी सार । ब्रह्म-रुप हा संसार <br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे संकीर्तन हें च आपले संध्या-स्नान असून त्यांच्या चरणांचे वंदन हेच अनुष्ठान आहे.सद्गुरूंची चरण-सेवा हाच मनाचा विरंगुळा,स्वामींच्या नामस्मरणांत आलेली निद्रा हीच ध्यान-मुद्रा.हा सर्व संसार ब्रह्म-रुप आहे हे जाणून घेणे हे च परमार्थाचे सार आहे असे एका जनार्दनी सांगतात. '''188'''<br> गातों एका ध्याती एका। अंतर्बाही पाहतों एका <br> अगुणी एका सगुणी एका । गुणातीत पाहतो एका <br> जनीं एका वनीं एका। निरंजनी देखो एका <br> संतजना पडिये एका । जनार्दनी कडिये एका <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी कीर्तनांत परमेश्वराचे गुण गातात,ध्यानमग्न होऊन अंतरंगांत आणि जन-वनांत परमात्म्याचे च दर्शन घेतात एका जनार्दनी देवाला सगुण,निर्गुण या दोन्ही स्वरुपात पाहतात तसेच सृष्टीतील गुणातित रुपही जाणतात. जनार्दन स्वामींच्या कृपा-प्रसादाने देवाचे निरंजन रूपांत एकाकार होतात. <br> '''189'''<br> चरणांची सेवा आवडी करीन। काया वाचा मन धरुनी जीवीं<br> या परते साधन न करीं तुझी आण। हा चि परिपूर्ण नेम माझा<br> एका जनार्दनी एकत्वें पाहीन। ह़दयीं ध्याईन जनार्दन <br> '''भावार्थ '''<br> देह,मन वाचा एकाग्र करून गुरु-चरणांची सेवा अत्यंत आवडीने करीन.याशिवाय कोणतिही वेगळी साधना करणार नाही हाच एकमेव नेम निष्ठेने करीन असे एका जनार्दनी शपथ घेऊन सांगतात.हृदयांत सद्गुरूंचे निरंतर ध्यान करीत असताना अद्वैत-भक्तीचे आचरण करावे असे मत व्यक्त करतात. <br> '''190'''<br> जगदात्मा श्रीहरि आनंदे पूजीन। अंतरी करीन महोत्सव<br> द्वैत विसरुनि करीन पाद-पूजा। तेणें गरुड-ध्वजा पंचामृत <br> शुध्दोदक स्नान घालीन मानसीं। ज्ञाने स्वरूपासी परिमार्जन <br> सत्व क्षीरोदक देवा नेसवीन। राजस प्रावरण पीतांबर <br> दिव्य अलंकार तोडर सोज्वळ।सहजस्थिति लेईलस्वामीमाझा <br> भक्ति नवविधा घालुनी सिंहासन। एका जनार्दन पूजा करी <br> '''भावार्थ'''<br> अंत:करणामध्यें जगताचा आत्मा जो श्री हरी त्याचे आनंदाने पूजन करुन भक्तिचा सोहळा साजरा करीन असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,देव-भक्तातिल द्वैत विसरून एकात्मतेने चरणांची पूजा करीन ही अद्वैत भक्ती हे च ज्याचे वाहन गरूड आहे अशा श्री हरिच्या पूजेतिल पंचामृत होय. मनातील शुध्द भावना हे स्नानासाठी उदक तर ज्ञान रुपी चंदनाने श्री हरीला परिमार्जन करीन.सत्व गुणाचे धवल वस्त्र जगदिश्वराला नेसवून रजोगुणाचा पिवळा शेला पांघरायला देईन.सोज्वळ तोडर हा दिव्य अलंकार घालून नव-विधा भक्तीच्या सिंहासनावर श्री हरीची प्रतिस्थापना करुन षोडपचारे पूजा करीन असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> ''सगुण--साक्षात्कार'' '''191'''<br> अवघें चि त्रैलोक्य आनंदाचें आतां।चरणीं जगन्नाथा चित्त ठेले<br> माय जगन्नाथ बाप जगन्नाथ। अनाथांचा नाथ जनार्दन <br> एका जनार्दनी एकपणें उभा । चैतन्याची शोभा शोभलीसे<br> '''भावार्थ '''<br> अनाथांचे नाथ अशा स्वामी जनार्दनांच्या कृपा-प्रसादानें माय-बाप जगन्नाथाच्या चरणीं चित्त एकाग्र झाले. एका जनार्दनी एकटाच जगन्नाथाच्या चैतन्याची शोभा अवलोकन करीत असताना तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले आहेत अशी अनुभूती त्यांना आली. '''192'''<br> चंद्राहूनि शीतळ रवीहूनि सोज्वळ। तेणें मज केवळ वेधिलें बाई <br> अमृताहूनि स्वादु गगनाहूनी मृदु। रुपेविण आनंदु देखिला बाई <br> एका जनार्दनी आनंदु परिपूर्णं। काया वाचा मन वेधिलें बाई <br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रापेक्षा शीतल,सूर्यापेक्षा निर्मळ, प्रकाशमान, अमृतापेक्षा रुचकर,आकाशापेक्षा मृदु अशा श्रीहरीनें चित्त वेधून घेतले. काया, वाचा मन पूर्णपणे एकरूप झाले. श्रीहरीचे रुप दिसेनासे झाले आणि केवळ परिपूर्ण आनंद सर्व विश्व व्यापून उरला आहे असा भास झाला.श्रीहरी-दर्शनाचे असे यथार्थ वर्णन एका जनार्दनी करतात. <br> '''193'''<br> आनंद अद्वय नित्य निरामय। सावळा भासतसे मज लागीं<br> वेधू तयाचा माझिया जीवा। काया वाचा मनोभावा लागलासे <br> वेधलेसें मन झालें उन्मन। देखतां चरण गोड वाटें<br> पाहतां पावतां पारुषला जीव। एका जनार्दनी देव कळों आला <br> '''भावार्थ '''<br> सावळा श्री हरी म्हणजे नित्य,निरामय,अतुलनीय आनंद आहे असे मनाला वाटते.काया,वाचा,मनाला या सावळ्या रुपाने जीवाला भुरळ घातली असून वेध लावला आहे.या रुपाकडे आकर्षित झालेल्या मनाचे उन्मन झालें असून ते उच्च पारमार्थिक पातळीवर स्थिर झाले असून देहभान विसरून केवळ चरण-कमळावर दृष्टी खिळून राहिली आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,या अनुभवातून देव सत् चिदानंद स्वरुप आहे याची प्रचिती आली. '''194'''<br> जगाचें जीवन मनाचे मोहन। योगियांचे ध्यान विठ्ठल माझा <br> द्वैताद्वैताहूनि वेगळा विठ्ठल । कळां पौर्णिमेची <br> न कळे चि आगमा नेणवे चि दुर्गमा। एका जनार्दनी आम्हां सापडला<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल जगताचा आधार,भक्तांच्या मनाला मोह घालून भक्ती.-साधनेंत गुंतवून टाकणारे, योग्यांना ध्यान लावणारे असामान्य रुप असून हा विठ्ठल द्वैत व अद्वैत यापेक्षा वेगळा आहे.पौर्णिमेच्या चंद्र कलेप्रमाणे तो परिपूर्ण आहे. विठ्ठलाचे स्वरूप वेद,शास्त्र,श्रुती यांना सुध्दा समजण्यास कठीण आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,प्रेमळ भक्तांना मात्र हा विठ्ठल सहज सापडतो. '''195'''<br> आजीचा सुदिनु आम्हां झाला आनंदु ।<br> सकळां स्वरूपीं स्वयें देखें गोविंदु<br> पाहिला गे मायें आतां सांगू मी कैसे।<br> जेथें पाहें तेथें गोविंद दिसे<br> पाहतां पाहणें तटस्थ ठेलें ।<br> सबाह्य अभ्यंतरी पुरुषोत्तमें कोंदलें<br> या परी पाहतां हरुष होतसे मना ।<br> एका जनार्दनी धणी न पुरे मना । <br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ गोविंद-भेटीचा आनंद व्यक्त करीत आहेत. सर्वांच्या मनाला आणि देहाला व्यापून उरणारा गोविंद पाहिला पण तो अनुभव शब्दांत वर्णन करता येत नाही. जेथे पहावे तेथे गोविंद च दिसतो.गोविंदाला पहात असतांना दृष्टी त्याच्या ठिकाणी खिळून राहिली आणि मन तटस्थ झाले.या पुरुषोत्तमाने मन आतून बाहेरून व्यापून टाकले.मनाला एव्हढा आनंद झाला असूनही दर्शन सुखाने मनाचे समाधान होईना.असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''196'''<br> चतुर्भुज श्याम मूर्ति । शंख-चक्र ते शोभती<br> पीतांबर वैजयंती । रुळती गळां<br> देव देखिला देखिला । तेणें संसाराचा ठावो पुसिला <br> विदेही तो भेटला । भक्त तयातें <br> दोघां होतां चि मिळणी । नुरे देव-भक्तपणीं<br> फिटली आयणी सर्व कोड कठिण<br> छंद पाहिजे नामाचा । निश्चयो काया मनें वाचा<br> एका जनार्दनी त्याचा । देव होय अंकित<br> '''भावार्थ '''<br> चार भुजा असलेली, हातामध्ये शंख,चक्र परिधान केलेली, पीतांबर नेसलेली, गळ्यांत वैजयंती माळ शोभून दिसणारी सांवळी मूर्ती पाहिली आणि विश्वाचा पसारा दिसेनासा झाला.देहाचे भान हरपून गेले. हा विदेही भक्त जेव्हां देवाला भेटला तेव्हां देवाचे देवपण आणि भक्ति एकरुप झाली. भक्तीचे रहस्य उलगडले.या अनुभवाचे वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात,काया,वाचे,मने नामाचा छंद जोपासल्याने देव भक्ताच्या अंकित होतो. '''197'''<br> अवघा व्यापक दाविला । माझा संदेह फिटला<br> मन होते गुंडाळले । आपुले चरणीं पै ठेविलें<br> नाहीं पहावया दृष्टी । अवघा जनार्दन सृष्टि <br> दुजा हेत हारपला । एका जनार्दनी एकला<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या कृपेने विश्वव्यापक परमात्म्याचे दर्शन घडले आणि मनतील सर्व शंकांचे निरसन झाले. मनाच्या सर्व वृत्ती आवरून ते सद्गुरू चरणांशी एकाग्र केले. अवघी सृष्टी जनार्दन स्वामींच्या रूपाने नटली आहे,दृष्टी या रूपांत हरवून गेली,मनांत दुसरी कोणतीही ईच्छा उरली नाही असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''198'''<br> जन्म मरणाचे तुटलें सांकडें । कैवल्य रोकडें उभें असे<br> डोळियाचा डोळा उघड दाविला । संदेह फिटला उरी नुरे<br> एका जनार्दनी संशय चा नाहीं। जन्म-मरण देहीं पुन्हां नये<br> '''भावार्थ'''<br> कैवल्याचा दानी विटेवर उभा असलेला प्रत्यक्ष पाहिला, ज्ञानियाच्या राजा डोळ्यापुढे साकार उभा राहिला आणि मनातला संदेह फिटला. जन्म मरणाचे संकट कायमचे टळले. एका जनार्दनी या देहाला पुन्हा जन्म-मरण येणार नाही असे खात्रीपूर्वक सांगतात. '''199'''<br> सायासाचें बळ । तें आजि झालें अनुकूल <br> धन्य झालें धन्य झालें । देवा देखिलें हृदयी <br> एका जनार्दनी संशय फिटला ।देव तो देखिला चतुर्भुज <br> '''भावार्थ'''<br> अंतकरणाच्या गाभाय्रांत देवाचे दर्शन झाले आणि धन्य झालो, जीवनात आतापर्यंत केलेले सायास (साधना) फळाला आली.शंख,चक्र,गदा,पद्म परिधान केलेल्या या चतुर्भुज देवाला पाहिलें आणि मनातले सारे संशय समूळ नाहिसे झाले असे एका जनार्दनी कृतार्थ भावनेनें सांगतात. '''200'''<br> आजी देखिलीं पाउलें । तेणें डोळें धन्य झाले <br> मागील शीण भारु । पाहतां न दिसे निर्धारु<br> जन्माचें तें फळ । आजि झालें सुफळ <br> एका जनार्दनी डोळां । विठ्ठल देखिला सांवळा<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सावळ्या विठ्ठलाची चरण-कमल दृष्टीस पडली आणि या डोळ्यांचे पारणे फिटले.जन्मभर केलेल्या साधनेचे सुफळ पदरांत पडले. मागचा सारा शीण-भार उतरुन गेला,कुठल्या कुठे दिसेनासा झाला. '''201'''<br> इच्छा केली तें पावलो । देखतां चि धन्य झालों <br> होतें सुकृत पदरीं । तुमचे चरण देखिले हरि<br> गेलें भय आणि चिंता । कृतकृत्य झालों आतां<br> आजि पुरला नवस । एका जनार्दनी झालों दास<br> '''भावार्थ '''<br> परमेश्वर दर्शनाची अंत्यंतिक इच्छा होती ती पूर्ण झाली. देव -दर्शन होतांच धन्यता पावलो.जन्मोजन्मीच्या सत्-कृत्याचे फळ पदरांत पडले,हरि-चरणांचे दर्शन झाले. आजवर केलेल्या तपस्येचे सार्थक झाले,मनातले सारे भय सगळ्या चिंता लयास गेल्या. एका जनार्दनी सांगतात, सद्गुरू जनार्दन स्वामींचा दास व्हावे असा नवस केला होता तो पुरवला गेला. ''भक्तीचे स्वरूप आणि गौरव''<br> '''202'''<br> भगवद्भावो सर्वां भूतीं । हें घि ज्ञान हें चि भक्ति <br> विवेक विरक्ति । या चि नांवें <br> हें सांडूनि विषय- ध्यान । तें चि मुख्यत्वें अज्ञान <br> जीवीं जीवा बंधन । येणें चि दृढ। <br> आठव तो परब्रह्म । नाठव तो भव-भ्रम<br> दोहींचे निज-धर्म । जाण बापा <br> आठव विसर चित्तीं । जेणें जाणिजेती<br> तेंचि एक निश्चिती । निजरूप <br> एका जनार्दनी । सहज निज-बोधनी <br> सबाह्य अभ्यंतरीं । पूर्ण परमानंदु <br> '''भावार्थ '''<br> सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी आत्मरुपाने (चैतन्य रुपाने) एकच भगवंत भरून राहिलेला आहे हा सर्वाभूती असणारा भगवत्-भाव हेच ज्ञान, हिच भक्ति! याच भगवत् -भावाला विवेक आणि विरक्ति। अशी ही नावें आहेत. या ज्ञान, भक्ति, विवेक, विरक्ती चा त्याग करून इंद्रिय विषयांचे चिंतन करणे हे च अज्ञान होय. त्यामुळेच जीवाला जन्म-मृत्युचे बंधन पडतें. परमात्म्याची सतत आठवण हें च परब्रह्म आणि परमात्म्याचा विसर हाच संसार-सुखाचा मोह.परब्रह्म हे अविनाशी, शाश्वत तर संसार विनाशी, अशाश्वत आहे. या दोन्ही गोष्टी भिन्न आहेत हे जाणून घेणे जरूरी आहे. आठव आणि विसर यांची जाणिव करून देणारे आपले च निजरूप आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,एकदां हा बोध झाला कीं, चित्त आतून बाहेरून पूर्णानंदाने भरून जाते कारण सगळी कडे याच विश्वंभराची विविध रूपे दिसू लागतात. '''203'''<br> भक्तीचे उदरीं जन्मले ज्ञान । भक्तीने ज्ञानाला दिधलें महिमान <br> भक्ति तें मूळ ज्ञान तें फळ। वैराग्य केवळ तेथींचे फूल <br> फूल फळ दोन्ही येत येरा पाठीं। ज्ञान वैराग्य तेवीं भक्तीचे पोटी<br> भक्तीविण ज्ञान गिवसती वेडे। मूळ नाही तेथे फळ केवीं जोडे <br> एका जनार्दनी शुध्द भक्ति-क्रिया। ब्रह्मज्ञान त्याच्या लागतसे पायां<br> '''भावार्थ'''<br> येथे संत एकनाथ भक्तीचे महत्त्व वर्णन करतात. भक्ती ही ज्ञानाचे उगमस्थान असून भक्तिमुळे च ज्ञानाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. भक्ती हे मूळ असून वैराग्य हे भक्तिच्या रोपट्यावर उमललेले सुंदर फूल असून ज्ञान हे फळ आहे. फूल व फळ एकमेकांच्या पाठोपाठ येतात तसे भक्तिच्या पोटी ज्ञान व वैराग्य! भक्ती शिवाय ज्ञान मिळवू पाहणे म्हणजे मुळा शिवाय फळाची अपेक्षा करण्या सारखे वेडसर पणाचे आहे. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ती-साधना ही एव्हढी पवित्र गोष्ट आहे कीं, ब्रह्मज्ञान भक्तिच्या पायाशी लोळण घेते. '''204'''<br> भक्ति-प्रेमाविण ज्ञान नको देवा। <br> अभिमान नित्य नवा तयामाजी<br> प्रेम-सुख देई प्रेम -सुख देई। <br> प्रेमे विण नाहीं समाधान <br> एका जनार्दनी प्रेम अति गोड । <br> अनुभवी सुरवाड जाणतील <br> '''भावार्थ'''<br> भक्ति-प्रेमा शिवाय जे ज्ञान प्राप्त होते त्यां मुळे मनांत अहंकार निर्माण होऊन अभिमान वाढतो तो साधनेत बाधा निर्माण करतो असे सांगून एका जनार्दनी असे ज्ञान देऊ नये अशी विनंती देवाला करतात. देवाने आपल्याला प्रेमसुख द्यावे कारण प्रेम-भक्तिच्या समाधानाची गोडी अवीट असून अनुभवी लोक ती जाणतात,असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''205'''<br> भक्तीच्या पोटीं मुक्ति पै आली। भक्तीनें मुक्तीतें वाढविले<br> भक्ति ते माता मुक्ति ते दुहिता। जाणोनि तत्वतां भजन करीं<br> भक्ति सोडूनि मुक्ति वांछिती वेडी। गूळ सोडुनी कैसी ते गोडी<br> एका जनार्दनी एक भाव खरा।भक्ति मुक्ति वाटूनि आलिया घरा<br> '''भावार्थ '''<br> भक्ति-साधना करता करता साधकाला मुक्ती प्राप्त होते भक्ती ही माता असून मुक्ती ही तिची कन्या (दुहिता) आहे हे जाणून घेऊन परमेश्वराचे भजन करावें असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ती सोडून मुक्तिची ईच्छा करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, गूळ टाकून देऊन गोडी चाखण्याची ईच्छा करण्या सारखे अडाणी पणाचे आहे.भक्तिद्वारे सलोकता - मुक्ति मिळवून परमेश्वराच्या सन्निध जाणे हा च खरा भक्ति-भाव आहे. <br> '''206 '''<br> अभेदा वांचून । न कळे भक्तीचे महिमान <br> साधितां साधन । विठ्ठल-रूप न कळे<br> मूळ पाहिजे विश्वास । दृढता आणि त्रास <br> मोक्षाचा सायास । येथे कांहीं नको चि<br> आशा मनीषा सांडा परते। काम क्रोध मारा लाते<br> तेणें चि सरते । तुम्ही व्हाल लोकी <br> दृढ धरा एक भाव। तेणें चरणीं असे ठाव<br> एका जनार्दनी भेव । नाहीं मग काळाचें <br> '''भावार्थ'''<br> ध्यान-योग, ज्ञान-योग, कर्म-योग या पैकी कोणत्याही मार्गाने विठ्ठलाचे रूप कळेलच असे नाही. भक्तिमार्गात देव व भक्त वेगळे राहत नाही, अभेदा शिवाय परमात्म तत्वाशी एकरूप झाल्यानंतर च भक्तीचे महत्त्व समजून येते. मोक्ष प्राप्तीसाठी करावे लागलेले सायास, साधना करतांना घेतलेला त्रास, चंचल मनाला वळवतांना करावा लागणारा निर्धार या पैकी काहिही भक्ती मार्गात अपेक्षित नाही. विठ्ठलावर असलेला अढळ विश्वास पुरेसा असतो. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनातील सर्व ईच्छा, कामना, सोडून देऊन काम, क्रोधाला जिंकून विठ्ठलावर दृढ भक्तिभाव ठेवल्यास त्याच्या चरणी पूर्ण शरणागती पत्करल्याने कळीकाळाचे भय संपून जाईल यात शंका नाही. '''207'''<br> अभाग्य न भजती भगवंती। त्यांस पृथ्वी असे जडत्व देती<br> जळें दिधली त्यां अधोगती। तेजे दिधली संताप-वृत्ति <br> वायूने दिधलें त्यां चंचलत्व। नभें दिधलें भाव-शुन्यत्व <br> महातत्वें हरिलें निज-सत्व । मायें दिधलें त्यां ममत्व <br> सभाग्य भावें भजती भगवंती।त्यास पृथ्वी देतसे निज शांती <br> जळें दिधली मधुररस-वृत्ति।तेजें दिधली निजतेज-प्रभादिप्ति <br> वायु उपरमे दे निश्चलत्व। नभें दिधलें त्यां अलिप्तता <br> महत्तत्वें दिधलें शोधित-तत्व। मायें दिधलें सद्विद्या परमतत्व<br> एका जनार्दनी निज-भक्ति । तै अलभ्य लाभ होय प्राप्ति<br> भूते महाभूतें प्रसन्न होती । तेणें न भंगे ब्रह्म-स्थिति <br> '''भावार्थ'''<br> अभागी लोक परमेश्वराचे भजन करीत नाहीत, पृथ्वी अशा लोकांना जडत्व देते कारण जडत्व हा पृथ्वीचा। गुण आहे. दुसरे महत्-तत्व जळ (पाणी), पाणी नेहमी उताराकडे वाहते, भाग्यहीन लोकांना हें तत्व अधोगती देते. तिसरे तत्व आहे तेज ,तेजाचा गुण आहे दाहकता, अभागी लोकांना तेज संताप-वृत्ति देते. वायुचा गुण चंचलपणा अभागी लोक मनाने वायुसारखे चंचल असतात परमेश्वराच्या भजनांत रंगून जाऊ शकत नाही. भावशुन्यता अलिप्तपणा हा आकाशाचा गुण आहे अभागी लोक भक्ति.-रसांत रममाण होऊ शकत नाही.या उलट भाग्यवंत भगवंताला भक्तिभावाने पुजतात, पृथ्वी त्यांना शांति देते. पाण्यापासून समरसता मिळते. तेजा पासून बुध्दीची तेजस्विता प्राप्त होते. वायूकडून निश्चलता आणि आकाशाकडून अलिप्तपणा प्रदान केला जातो. अशा प्रकारे पंच महाभूतांकडून भाग्यवान लोक अलौकिक सत्वे मिळवतात. एका जनार्दनी म्हणतात, या गुणांमुळे भाग्यवंत प्रेम-भक्तीत रंगून जातात, समाधान, शांति यांचा अलभ्य लाभ होतो. माते कडून सद्विद्या हे परम-तत्व मिळते. पंच-महाभूतें प्रसन्न होतात अशा भाग्यवंतांची ब्रह्मस्थिती कधी भंग पावत नाही. <br> '''२०८''' <br> देव प्रसन्न झाला माग म्हणे वहिला ।<br> भक्त घरोघरी विचार पुसो गेला ।<br> भाव की भ्रांति आळस की भक्ति ।<br> विचारुनि व्यक्ति ठायी ठेवा ।<br> अरे हे गुह्य कुडे करू नये उघडे ।<br> तरी द्वारोद्वार पुसो जाय वेडे ।<br> एका जनार्दनी शीतल भाव ।<br> आळसेचि देव दुरावला ।<br> '''भावार्थ'''<br> एका साधकावर देव प्रसन्न झाला आणि हवे ते माग असे म्हणाला. साधक प्रत्येक घरात जाऊन देवाकडे काय मागावें असे विचारू लागला. भक्ति मागावी की भ्रांति, आळस मागावा की भक्ति? एका जनार्दनी म्हणतात, हे भक्तीचे रहस्य असून ते जाणून घेणें आवश्यक आहे ते सद्गुरू च सांगू शकतात.आळसाने देव आणि भक्त यांच्यांत दुरावा निर्माण होतो. '''209'''<br> मी वासुदेव नामे फोडिता नित्य टाहो ।<br> देखिले पाय आता मागतो दान द्या हो ।<br> सावळे रुप माझ्या मानसी नित्य राहो ।<br> पावन संत-वृंदे सादरे दृष्टि पाहो ।<br> सांडोनि सर्व चिंता संतपदी लक्ष लागो ।<br> मुक्त मी सर्व संगी सर्वदा वृत्ति जागो ।<br> भाविक प्रेमळांच्या संगतीं चित्त लागो ।<br> अद्वैत-वृत्ति चालो अक्षयी भक्ति-योग ।<br> स्वप्नी हि मानसाते नातळो द्वैत-संग ।<br> अद्वयानंद-वेधे नावडो अन्य भोग ।<br> अक्रियत्व चि वाहो सक्रियारूप बोध ।<br> पाहता विश्व माते निजरुप दाखवी ।<br> सत्कथा -श्रवण कर्णी पीयुष चाखवी ।<br> रसने नाममंत्र सर्वदा प्रेम देई ।<br> तोषला देवराणा म्हणे बा रे घेई <br> हे दान पावले सद्गुरू शांति-लिंगा ।<br> हें दान पावलें आत्मया पांडुरंगा ।<br> हें दान पावलें व्यापका अंतरंगा ।<br> हें दान पावलें एका जनार्दनी दोष जाती भंगा ।<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवाकडे प्रार्थना करून काही मागणे मागत आहेत. ते वासुदेवाच्या नावाने व्याकुळतेने टाहो फोडून दान देण्यासाठी चरणांशी विनंती करतात. पांडुरंगाचे सावळें रुप मनांत सतत राहावें आणि संतजनां विषयीं आदरभावना असावी. सर्व चिंताचे निराकरण होऊन संत -चरणांचे ध्यान लागावें , जे भाविक प्रेमळ भक्त असतील त्यांच्या संगतींत चित्त रममाण व्हावें, ईंद्रियविषयांच्या मोहा पासून मन मुक्त व्हावें, अशी ईच्छा व्यक्त करून संत एकनाथ म्हणतात, मनातले द्वैत संपून अद्वैत भक्तियोगाचे अखंड आचरण घडावे, या भक्तीत मिळणाऱ्या आनंदात ईतर सर्व भोगांचा विसर पडावा.स्वप्नांत सुध्दा द्वैत भावनेचा स्पर्श ना घडावा. या सर्व चल आणि अचल सृष्टींत भरलेला परमात्मा डोळ्यांना दिसावा. परमेश्वराच्या सत्कथा रुपी अमृत कर्णांना चाखावयास मिळावे, रसनेला देवाच्या नामाचे प्रेम निर्माण व्हावे. एकनिष्ठ भक्ताची ही प्रार्थना ऐकून देवानें आनंदाने दान दिले. हे दान शांतीरुप सद्गुरूंना, आत्मरुप पांडुरंगाला, सर्वव्यापी सर्वेश्वराला पावलें असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, या दानाने आपले सर्व दोष नाहिसे झाले, आपण कृतार्थ झालो. '''२१०''' <br> काया ही पंढरी आत्मा हा विठ्ठल । नांदतो केवळ पांडुरंग ।<br> भाव-भक्ति भीमा उदक त वाहे । बरवा शोभताहे पांडुरंग ।<br> दया क्षमा शांती हेचि वाळुवंट । मिळालासे थाट वैष्णवांचा ।<br> देखिली पंढरी देही जनी वनी । एका जनार्दनी वारी करी ।<br> '''भावार्थ''' <br> संत एकनाथांनी रचलेले आणि भीमसेन जोशींनी स्वरबद्ध केलेले हे भजन अतिशय लोकप्रिय झाले असून त्यात संत एकनाथांनी मनुष्यदेहाला पंढरीची उपमा देऊन विठ्ठल हा या देहातील आत्मा आहे असे सूचित केले आहे. पंढरपूर ज्या भीमानदीवर वसलेले आहे त्या नदीतून भाव-भक्ती चे उदक वाहत आहे अशी सुंदर कल्पना केली आहे. चंद्रभागेचे वाळवंट दया, क्षमा, शांतीरुपी वाळूने बनलेले आहे, या पंढरीत पांडुरंग शोभून दिसत आहे आणि वैष्णवजन पांडुरंगाच्या प्रेमरसात तल्लीन होऊन नाचत आहेत. एका जनार्दनी म्हणतात, या पंढरीचे दर्शन प्रत्येकाने आपल्या अंतरंगात, आपल्या सहवासातील जनमानसात आणि सभोवतालच्या सजीव सृष्टीत घ्यावे. ही पंढरीची वारी हा अत्यंत आनंददायक अनुभव आहे.<br> '''२११''' <br> नवविधा भक्ति नव आचरती । त्यांची नाम-कीर्ति सांगू आता ।<br> एक एक नाम घेता प्रात:काळी । पापा होय होळी क्षणमात्रे ।<br> श्रवण परीक्षिति तरला भूपती । साता दिवसात मुक्ति झाली तया ।<br> श्रीशुक आपण करूनि कीर्तन । उध्दरिला जाण परीक्षिति ।<br> हरिनाम-घोषे गर्जे तो प्रल्हाद । स्वानंदे प्रबोध झाला त्यासी ।<br> पायांचा महिमा स्वयें जाणे रमा । प्रिय पुरुषोत्तमा झाली तेणे ।<br> पृथुराया बाणले देवाचे अर्चन । तेणे समाधान पावला तो ।<br> गाईचिया मागे श्रीकृष्ण-पाउले । अक्रूरे घातले दंडवत ।<br> दास्यत्व मारुती अर्चे देह-स्थिती । सीता-शुध्द कीर्ति केली तेणे ।<br> सख्यत्व स्वजाति सोयरा श्रीपति । सर्व भावे प्रीति अर्जुनाची ।<br> आत्म-निवेदन करुनियां बळी । झाला वनमाळी द्वारपाल ।<br> नवविधा भक्ति नव जे केली । पूर्ण प्राप्ती झाली तया लागी ।<br> एका जनार्दनी आत्म-निवेदन । भक्ती दुजेपण उरले नाही ।<br> '''भावार्थ''' <br> या भजनात संत एकनाथ नवविधाभक्तीचे आचरण करणाऱ्या नऊ भक्तांची महती सांगत आहेत. प्रात:काळी या भक्तांचे नामस्मरण केल्यास काया, वाचा मनाने केलेल्या सर्व पापांची होळी होते. पांडवांचा वंशज परिक्षित राजाने सात दिवस भागवत ग्रंथाचे श्रवण केले आणि त्यांची संसार-बंधनातून सुटका होऊन मुक्ति मिळाली. श्रीशुकानी केलेले कृष्णलीलांचे किर्तन श्रवण करुन परिक्षिताचा उध्दार झाला. हरिनामाचा अखंड जप करुन प्रल्हादाला प्रभुकृपेचा लाभ झाला. पादसेवन भक्तीने लक्ष्मी पुरषोत्तम विष्णुला प्रिय झाली अर्चनभक्तीने पृथुराजाला निरंतर शांती-समाधानाचे वरदान मिळाले. कृष्ण-वधाचा हेतूने प्रेरित होऊन कंसाने अक्रुराला गोकुळात पाठवले तेथिल गोप-गोपिकांचे निष्काम प्रेम पाहून आणि गाईंच्या मागे फिरणारी श्रीकुष्णाची पाऊले पाहून वंदनभक्तीने अक्रुर तरुन गेला. दास्यत्वभक्तीने मारुतीने सीता-शुध्दी केली आणि श्रीरामाकडून चिरंजीवपद प्राप्त केले. सख्यभक्तीने अर्जुन श्रीहरीचा सखा, सोयरा बनला. आत्मनिवेदनभक्तीने बळीराजाने श्रीहरीला आपला द्वारपाळ बनवले. या नऊ अनन्य भक्तांना नवविधाभक्तीने परमेश्वराची प्राप्ती झाली. एका जनार्दनी म्हणतात, आत्मनिवेदनभक्तीने देव व भक्तात दुजेपण उरत नाही. <br> ''देव-भक्ताचे प्रेम (नाथांच्या मुखाने)'' <br> '''२१२''' <br> भजन भावाते निपजवी । भाव देवाते उपजवी ।<br> ऐसा भजने देव केला । भक्त वडील देव धाकुला ।<br> भक्ताकारणे संकल्प । भक्त देवाचाहि बाप ।<br> देव भक्ताचे पोटी । झाला म्हणोन आवड मोठी ।<br> एका जनार्दनी नवलावो । कैसा भक्तचि झाला देवो ।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्त जेव्हा देवाच्या भजनात तल्लीन होतो तेव्हा भक्तिभाव निर्माण होतो आणि या भक्तिभावातून देव जागृत होतो. अशाप्रकारे साधकाच्या भजनातून देव जन्म घेतो. भक्ताच्या संकल्पातून देवाची निर्मिती होते. भक्त देवाचा बाप आहे, म्हणून भक्ताच्या मनात देवाविषयी स्वाभाविक प्रेम (आवड)आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, ही मोठी नवलाची गोष्ट आहे की भक्त देवत्वाला पोचला आहे. '''२१३''' <br> आधी देव पाठी भक्त । ऐसे मागे आले चालत ।<br> हे हि बोलणेचि वाव । मक्ता आधी कैचा देव ।<br> भक्त शिरोमणी भावाचा । देव लंपट झाला साचा ।<br> भक्तासाठी अवतार । ऐसा आहे निर्धार ।<br> वडील भक्त धाकुला देव । एका जनार्दनी नाही संदेह । <br> '''भावार्थ ''' <br> आधी देवाचा अवतार आणि नंतर भक्त असे मानण्याची पूर्वी पध्दत होती. परंतु हे बोलणे सत्य नाही. भक्त हा भावाचा शिरोमणी असून देव या भक्तीभावामुळे वेडा झाला असून तो भक्तांसाठी अवतार धारण करण्याचा निर्धार करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्त वडील असून देव धाकटा आहे, याविषयी मनामध्ये कोणताही संशय नाही. <br> '''२१४''' <br> भक्तपणा सान नव्हे रे भाई । भक्ताचे पाय देवाचे हृदयी ।<br> भक्त तोचि देव भक्त तोचि देव । जाणती हा भाव अनुभवी ।<br> दान-सर्वस्वे उदार बळी । त्याचे द्वार राखे सदा वनमाळी ।<br> एका जनार्दनी मिती नाही भावा । देवचि करितो भक्तांची सेवा ।<br> '''भावार्थ '''<br> भक्तांची भावभक्ती ही छोटी गोष्ट नाही, या भक्तिभावाने देव भक्ताचे पाय आपल्या हृदयात धारण करतो. भक्त हाच देव असून ते एकरुप आहेत, हे केवळ अनुभवी सद्गुरूच जाणतात. सर्वस्वाचे दान देणारा दैत्यराजा बळी याचा वनमाळी द्वारपाल झाला. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तिभावाची महती अमर्याद आहे, भक्तांसाठी देव तिष्ठत राहून त्यांची सेवा करतो. <br> '''२१५''' <br> भक्तालागी अणुमात्र व्यथा । ते न साहवे भगवंता ।<br> करूनि सर्वांगाचा ओढा । निवारीतसे भक्त-पीडा ।<br> होऊनी भक्तांचा अंकित । सारथीपण तो करीत ।<br> ऐसा अंकित चक्रपाणि । एका शरण जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्ताला होत असलेले थोडेसेही दु:ख भगवंताला सहन होत नाही. आपले सर्वस्व पणाला लावून देव या भक्ताचे संकट निवारण करतो. भक्ताचा अंकित होऊन तो त्याचा सारथी होतो. एका जनार्दनी म्हणतात, देव हा भक्तिभावाचा भुकेला आहे. <br> '''२१६''' <br> साचपणे देवा शरण पै जाती । तया वैकुंठपति विसरेना ।<br> जैसी कन्या दूर देशी एकटी । रात्रंदिवस संकटी घोकी मायबाप ।<br> पतिव्रतेचे सर्व मन पति-पायी । तैसा देव ठायी तिष्ठतसे ।<br> एका जनार्दनी मज हा अनुभव । जनार्दनी देव दाखविला ।<br> '''भावार्थ ''' <br> एकनिष्ठपणे देवाला जे शरण जातात त्यांना वैकुंठपती विप्णु कधीच विसरत नाही. जशी परक्या देशात सासरी गेलेली मुलगी आई-वडिलांची, माहेरची सारखी आठवण काढत असते, जसे पतिव्रतेचे मन सतत पतीभोवताली घोटाळत असते, तसा देव भक्ताच्या ठिकाणी गुंतून पडतो. एका जनार्दनी स्वानुभवाने सांगतात की जनार्दनस्वामींच्या कृपेने आपल्याला देव-भक्ताचे नाते समजले. <br> '''२१७''' <br> मिठी घालुनीया भक्ता । म्हणे शिणलेती आता ।<br> धावे चुरावया चरण । ऐसा लाघवी आपण ।<br> योगियासी भेटी नाही । तो आवडीने कवळी बाही ।<br> एका जनार्दनी भोळा । भक्ता आलिंगी सावळा ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी या भजनात परमेश्वराच्या भक्ताविषयी वाटणाऱ्या आत्मभावाचे वर्णन करीत आहे. थकला-भागलेला भक्त दिसताच देव त्याचा श्रमपरिहार करण्यासाठी धावतो. प्रेमाने आलिंगन देतो. योगीजनांची भेट घेण्यासाठी देव अत्यंत आतूर असतो. भोळ्या भाविकांना सावळा श्रीहरी प्रेमाने मिठी घालतो. '''२१८''' <br> देव धावे मागे न करी आळस । सांडिता भवपाश माया-जाळ ।<br> सर्व भावे जे का शरण रिघती । तयांचे ओझे श्रीपती अंगे वाहे ।<br> नको भक्ति मुक्ति सदा नामी हेत । देव तो अंकित होय त्यांचा ।<br> एका जनार्दनी ऐसा ज्यांचा भाव । तया घरी देव पाणी वाहे ।<br> '''भावार्थ ''' <br> संसाराची सर्व बंधने, सर्व मायापाश तोडून, पूर्ण शरणागत होऊन, भक्तिभावाने जे भक्त श्रीपतीला शरण जातात त्यांच्या संसाराचे ओझे श्रीपती स्वत: वाहतो. अनन्य भक्त भुक्ति-मुक्तिची अपेक्षा करीत नाही. सतत देवाचा नामजप करीत असतो, देव त्याचा अंकित असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, अशा अनन्य भक्ताच्या घरी देव पाणी भरतो. '''२१९''' <br> एका घरी द्वारपाळ । एका घरी होय बाळ ।<br> एका घरी करी चोरी । एका घरी होय भिकारी ।<br> एका घरी युध्द करी । एका घरी पुजा बरी ।<br> एका घरी खाय फळे। एका घरी [[लोणी]] बरे ।<br> एका एकपणे एकला । एका जनार्दनी प्रकाशला ।<br> '''भावार्थ''' <br> या भजनात एका जनार्दनी भगवंताच्या विविध लिलांचे वर्णन करतात. बळीराज्याच्या घरी भगवंत दारावरचा पहारेकरी होतो तर नंदाच्या घरी बालक बनतो आणि लोण्याची चोरी करतो, सुभद्रा आणि द्रौपदीघ्या घरी चिंधी मागणारा भिकारी होतो. दुर्योधनाच्या घरी युध्दाची भाषा करतो तर विदुराच्या घरी पूजा करुन घेतो. शबरीच्या घरी उष्टी बोरे खातो तर यशोदेच्या घरी लोणी चाखतो. या कृष्णलीलांचा आनंदात एका जनार्दनी रममाण होतो. <br> '''२२०''' <br> खुर्पु लागे सावत्यासी । न पाहे यातीसी कारण ।<br> घडी मडके कुंभाराचे । चोख्यामेळ्याची ढोरे ओढी ।<br> सजन कसायाचे विकी मांस । दामाजीचा दास स्वये होय ।<br> एका जनार्दनी जनीसंगे । दळू कांडू लागे आपण ।<br> '''भावार्थ ''' <br> पंढरीचा पांडुरंग संताच्या भक्तिप्रेमाचा भुकेला असून तो त्यांच्यासाठी अनेक कामे करतो. सावता माळ्याबरोबर भगवंत मळ्याची खुरपणी करतो तर गोरा कुंभाराची मडकी घडवतो. चोखामेळ्यासाठी गुरे ओढतो. सजन कसायाचे घरी मांस विकायचे काम करतो. दामाजीचा दास बनून त्याची संकटातून सुटका करण्यासाठी निजरुप प्रकट करतो. जनाबाईबरोबर दळण, कांडण करुन तिला मदत करतो असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''२२१''' <br> तुम्ही कृपाळु जी देवा । केली सेवा आवडी ।<br> करुनि सडा संमार्जन । पाळिले वचन प्रमाण ।<br> उगाळूनी गंध पुरविले । सोहळे केले दासाचे ।<br> ऐसा अपराधी पतित । एका जनार्दनी म्हणत ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, आपण देवाचा अपराध केला आहे. देवाकडून सडासंमार्जन, पुजेसाठी चंदन उगाळून घेतले असून आपण अत्यंत पतित आहोत. परंतु देवाने भक्ताचे सर्व सोहळे पूर्ण केले आहेत, अत्यंत आवडीने सेवा केली आहे कारण देव कृपाळु आहे आणि दिलेले वचन पूर्ण करणारा आहे. <br> '''२२२''' <br> देव विसरे देवपण । अर्पी वासना भक्तांसी ।<br> भक्त देही सदा वसे । धर्म अर्थ अर्पीतसे ।<br> जे जे भक्तांची वासना । पुरवी त्याचि क्षणा ।<br> एका जनार्दनी अंकित । उभा तेथेचि तिष्ठत ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, देव आपला देवपणा विसरून भक्ताच्या देही निरंतर वास करतो. धर्म आणि अर्थ अर्पण करतो. भक्तांच्या मनोकामना, वासना तत्परतेने पूर्ण करतो. तो भक्ताचा अंकित होतो, त्याच्या दाराशी तिष्ठत उभा राहतो. <br> '''२२३''' <br> अभेद भजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।<br> कोठे न दिसे भेद-वाणी । अवघी कहाणी बुडाली ।<br> हरपले देव-भक्तपण । जनी झाला जनार्दन ।<br> एका जनार्दनी देव । पुढे उभा स्वयमेव ।<br> '''भावार्थ''' <br> भजनाचा निर्भेळ आनंद लुटताना देव-भक्त एकरुप होतात. कोठेही भेदाभेदाचा लवलेश ऐकू येत नाही. सारा भूतकाळ या आनंदात बुडून जातो. देवाचे मोठेपण आणि भक्ताचे सानपण हरपून नाहिसे होते. जनार्दन भक्तीरंगात रंगून जातो. एका जनार्दनी म्हणतात, देव प्रत्यक्ष पुढे उभा राहतो. <br> '''२२४''' <br> देव म्हणे भक्तांसी आवडी । मी झालो तुमचा गडी ।<br> सांगाल ते करीन काम । मजवरी ठेवा तुमचे प्रेम ।<br> भाव मज द्यावा । आणिक मज नाही हेवा ।<br> आवडीने देव बोले । भक्तांमाजी स्वये खेळे ।<br> खेळता गोपाळी । एका जनार्दनी गोकुळी ।<br> '''भावार्थ ''' <br> देव भक्तांना लडिवाळपणे म्हणतो, तो त्यांचा सेवक झाला आहे. भक्तांच्या प्रेमासाठी तो त्यांचे कोणतेही काम करण्यास तयार असून तो केवळ निरपेक्ष भावाचा भुकेला आहे. आणखी कोणतीही गोष्ट त्याला हवीशी वाटत नाही. मनापासून देव बोलतो आणि भक्तांबरोबर गोकुळात गोपाळांसह खेळ खेळतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''२२५''' <br> बहु बोलाचे नाही कारण । मी देह भक्त आत्मा जाण ।<br> माझा देह शरीर जाण । भक्त आत पंचप्राण ।<br> नांदे सहज भक्त आत । मी देह भक्त देहातीत ।<br> एका जनार्दनी भक्त । देवपणा मी भक्तांकित ।<br> '''भावार्थ ''' <br> देव हा केवळ पंचभूतात्मक शरीर असून भक्त त्याचे पंचप्राण आहेत. देवाच्या शरिरात भक्त आत्मरुपाने नांदतो. देव देह असून भक्त त्या देहापलिकडील अविनाशी आत्मतत्व आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, देवाचे देवपण भक्तांच्या अंकित आहे, देवावर भक्तांचे स्वामित्व आहे. <br> '''२२६''' <br> तुमचे अप्रमाण होता बोल । मग फोल जीवित्व माझे ।<br> कासया वागवू सुदर्शन । नाही कारण गदेचे ।<br> तुमचा बोल व्हावा निका । हेचि देवा मज प्रिय ।<br> मज याचे उणेपण । तुमचे थोरपण प्रकाशू द्या ।<br> एका जनार्दनी देव । स्वयमेव बोलती ।<br> '''भावार्थ ''' <br> भक्तांचे देवाविषयीचे वचनांचा प्रत्यय येत नसेल तर देवाचे अस्तित्व सिद्ध होणार नाही, देवाचे जीवित्व व्यर्थ होईल आणि हातातील गदा, सुदर्शनचक्राला काही कारण उरणार नाही. भक्तांच्या श्रध्देला उणेपणा येऊ नये अशी देवाची इच्छा आहे. भक्तांचा थोरपणा प्रकाशित व्हावा असे देवाचे मनोगत आहे असे एका जनार्दन म्हणतात. <br> '''२२७''' <br> मज जे अनुसरले काया वाचा मने । त्यांचे चालवणे सर्व मज ।<br> ऋणविई त्यांचा अनंत जन्मांचा । जे गाती वाचा कीर्ति माझी ।<br> तयांचिया द्वारी लक्ष्मीसहित । उभा मी तिष्ठत याचकपणे ।<br> सर्व जड भारी जाणे योगक्षेम । एका जनार्दनी नेम जाण माझा ।<br> '''भावार्थ''' <br> जे भक्त देवाची काया, वाचा, मने करून भक्ति करतात, सतत भगवंताचे चिंतन करतात, परमेश्वराचे किर्तन करतात त्या भक्तांचा देव अनंत जन्माचा ऋणी असतो. त्यांच्या दारात श्रीहरी लक्ष्मीसह याचक रुपाने उभा असतो. या एकनिष्ठ भक्तांचा योगक्षेम चालवून त्यांचे ओझे हलके करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांची पाठराखण करणे हा देवाचा नेम आहे. '''२२८''' <br> मजसी जेणे विकिले शरीर । जाणे मी निर्धार अंकित त्याचा ।<br> त्याचे सर्व काम करीन मी अंगे । पडो नेदी व्यंगे सहसा कोठे ।<br> एका जनार्दनी त्याचा मी अंकित । राहे पै तिष्ठत त्याचे दारी ।<br> '''भावार्थ''' <br> जे भक्त देवाच्या सेवेत देह झिजवतात, वाणीने देवाचे किर्तन करतात, मनाने देवाचे चिंतन करतात त्या भक्तांचा देव अंकित असतो. त्यांची सर्व कामे देव स्वत: करतो, त्यांचा कमीपणा कोठे दिसू देत नाही. या भक्तांची ताबेदारी स्विकारून देव त्यांच्या दारात तिष्ठत उभा राहतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''२२९''' <br> माझा शरणागत न दिसे केविलवाणा ।<br> ही तो लाज जाणा माझी मज <br> एकविध भावे आलिया शरण ।<br> कर्म धर्म जाण पूर्ण त्याचे <br> समर्थाचे मुला काय खावयाची चिंता ।<br> तैसे मी तत्वता न विसंबे <br> एका जनार्दनी हा माझा नेम ।<br> आणिक नाही वर्म भावेविण <br> '''भावार्थ''' <br> भगवंताला शरण गेलेला भक्त केविलवाणा दिसत असेल तर ती गोष्ट देवाला कमीपणा आणणारी आहे. समर्थाचा मुलगा अन्नावाचून उपाशी राहत असेल तर समर्थ या नावाला विरोध करणारी आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, भगवंताला भाव-भक्तिने पूर्णपणे शरणागत झाल्याने भक्ताचे कर्म-धर्म विनासायास घडतात. भावपूर्ण भक्ति याशिवाय देवाला कसलिही अपेक्षा नाही. <br> '''२३०''' <br> सर्व कर्म मदर्पण । करिता मन होय शुध्द <br> न्यून ते चढते जाण । करी संपूर्ण मी एक <br> मन ठेवुनी माझ्या पायीन्। असो कोठे भलते ठायी <br> एका जनार्दनी मन । करा मजचि अर्पण <br> '''भावार्थ ''' <br> आपल्याकडून घडणारी सर्व कर्मे भगवंताला अर्पण केल्यास मन शुध्द होते. ही कर्मे करीत असतांना काही उणिवा राहिल्यास भगवान ते पूर्णत्वास नेतात. भक्त देहाने कोठेही असला तरी मनाने तो देवाच्या सन्निध असावा. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ताने आपले मन देवाला अर्पण करावे, त्याने देव प्रसन्न होईल. <br> '''२३१'''<br> ऐके उध्दवा प्रेमळा । सांगतो जीवींचा जिव्हाळा <br> तू भक्त-राज निर्मळा । सुचित ऐके <br> मी बैसोनी आसनी । पूजा करितो निशिदिनी <br> ते पूज्य मूर्ति तुजलागुनी । नाही ठाउकी उध्दव <br> '''भावार्थ'''<br> उध्दव हा श्रीहरीचा प्रेमळ भक्त आहे. त्याला श्रीहरी आपले मनोगत व्यक्त करीत आहेत. देव उध्दवाला भक्तराज असे संबोधून आपल्या मनातील विचार ऐकावे अशी सूचना करतात. भगवंत स्थिरचित्ताने आसनावर बसून ज्या मूर्तीची रात्रंदिवस पूजा करतात ती मूर्ती कोणाची आहे हे त्यांच्या प्रिय भक्ताला (उध्दवाला) देखिल माहिती नाही. भगवंताचे हे कोडे उलगडण्याचा प्रयत्न उध्दवाने करावा अशी देवाची इच्छा आहे असे एका जनार्दनी सूचित करीत आहेत. <br> '''२३२''' <br> माझे आराध्य दैवत । ते कोण म्हणती सत्य ।<br> भक्त माझे जीवींचे हेत । जाणती ते ।<br> माझे विश्रांतीचे स्थान । माझे भक्त सूख-निधान ।<br> काया वाचा मन । मी विकिलो तयाची ।<br> ते हे भक्त परियेसी । उध्दवा सांगे हृषीकेशी ।<br> एका जनार्दनी सर्वांची । तेचि वदतसे ।<br> '''भावार्थ'''<br> भगवंत ज्याची आराधना करतात ते दैवत कोणते हे भगवंताचे भक्त जाणतात, कारण भगवंताच्या जीवनाचे हेत केवळ भक्तच जाणू शकतात. भक्त हे भगवंताच्या विश्रांतीचे स्थान, सुख मिळण्याचे ठिकाण असून या प्रेमळ भक्तांनी भगवंताला काया, वाचा, मनाने विकत घेतले आहे. या भक्तांची नावे हृषीकेशी (श्रीकृष्ण) उध्दवाला सांगतात. एका जनार्दनी सर्वांना त्याच भक्तांची नावे सांगतात. == ''आत्म-दर्शन'' ==<br> ''भाव-दशा''<br> ''२३३''<br> एका देहा माजीं दोघे पै बसची। एकासी बंधन एका मुक्तगति<br> पहा हो समर्थ करी तैसे होय। कोण त्यासी पाहे वक्र -दृष्टि <br> पाप पुण्य दोन्ही भोगावी एका हातीं।ऐसी आहे गति अतर्क्य ते<br> एका जनार्दनी जनीं जनार्दन । तयासी नमन सर्वभावें <br> '''भावार्थ '''<br> एकाच देहामध्यें जिवात्मा आणि शिवात्मा दोन्हीं वसत असतात. जिवातम्याला जन्म,मृत्युचे बंधन असते तर शिवात्मा मुक्त आहे. त्याच्या कडे कोणी वाकड्या नजरेने पाहू शकत नाही. शिवात्मा सामर्थशाली असून तो करील तसेच घडते. पाप आणि पुण्य दोन्ही जिवाला भोगावी लागतात.कर्मगती माणसाच्या तर्क शक्तीच्या पलिकडे आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, शिवशक्ती अतर्क्य आहे या शक्तीला सर्वभावे वंदन करावें. <br> '''234'''<br> सात्विका भरणे रोमांसी दाटणें। स्वेदाचे जीवन येऊन लागे<br> कांदे तो थरारी स्वरूप देखे नेत्रीं। अश्रु त्या भीतरीं वाहताती <br> आनंद होय पोटी स्तब्ध झाला कंठी।मौन वाक्-पुटीधरुनीराहे <br> टाकी श्वासोच्छ्वास अश्रुभाव देवा। जिरवून एका स्वरुप होय<br> एका जनार्दनी ऐसे अष्टभाव। उत्पन्न होतां देव कृपा करी <br> '''भावार्थ'''<br> अंगावर शहारे येणे, स्वाद (घाम फुटणे), शरिराला कंप सुटणे, डोळे अश्रुंनी डबडबणे, कंठ गद्गदणें, शब्द कुंठित होणे, श्वासोच्छ्वासाची गती वाढणे, स्वरुप दर्शनाने अंत:करण आनंदाने भरून जाणे हे अष्ट-सात्विक भाव आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, स्वरुपाशी एकरुप झाल्यावर या सात्विक भावांचा अनुभव येतो, तेव्हां देवाची कृपा होते. <br> '''235'''<br> सहज सहज ऐशा करिताती गोष्टी <br> परि सहजाची भेटी विरळा जाणे <br> सहजाची आवडी विद्या अविद्या तोडी <br> जाणीव-नेणीवेची राहूं नेदी बेडी <br> जाणीवा जाणपण नेणीवा नेणपण <br> दोहींच्या विंदानें सहजाचे दर्शन <br> एका जनार्दनी जाणीव ना नेणीव <br> सहज चैतन्यासी देउनि ठेला खेंव<br> '''भावार्थ'''<br> अध्यात्मिक अनुभवांत परमेश्वर भेटीच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात परंतू ईश्वर भेटीचे रहस्य एखादाच जाणतो. परमेश्वर कृपेची ओढ निर्माण झालेल्या साधकाचे ज्ञान, अज्ञान, जाणीव, नेणीव यांच्या बेड्या आपोआपच तुटून पडतात. असा साधक जाणीव आणि नेणिवेच्या कक्षा ओलांडून पलीकडे जातो आणि प्रत्यक्ष चैतन्याला मिठी घालतो. हा अनुभव विरळा च असतो. <br> '''236'''<br> मीतू ऐसी परी । जैसे तरंग सागरीं <br> दोहीं माजी एक जाणा । कृष्ण द्वारकेचा राणा <br> तंतु वस्त्र दोन्ही एक । तैसें जयासी व्यापक <br> देव भक्त ऐसी बोली ।भ्रांती निरसेनासी झाली <br> एका जनार्दनी कृपा। भ्रांति कैसी जगीं पहा पां <br> '''भावार्थ'''<br> समुद्रावर लाटांचे तरंग उठतात तसेच चित्तात मी-तूं पणाचे तरंग उमटतात.सागरावरचे तरंग जसे पाण्याचे असतात तसेच मनावर उमटणारे तरंग एकाच श्रीकृष्ण रुपी परम तत्वा पासून निर्माण झाले आहेत.तंतू पासून विणलेलें वस्त्र आणि तंतु जसे एकरुप असतात तसेच विश्व आणि विश्वाला प्रकाशित करणारा परमात्मा एकच आहेत हे जाणून घ्यावे म्हणजे देव आणि भक्त भिन्न आहेत या भ्रांतिचे निरसन होईल.एका जनार्दनी म्हणतात, परमेश्वरी कृपेने च या भ्रांतिचे निरसन होते. ''ब्रह्मनिष्ठांची लक्षणे'' '''237'''<br> वर्म जाणे तो विरळा । त्याची लक्षणें पै सोळा <br> देही देव पाहे डोळा। तो चि ब्रह्म -ज्ञानी <br> जन निंदो अथवा वंदो । तया नाही भेदाभेद <br> विधि -निषेधाचे शब्द । अंगी न बाणती <br> कार्य कारण कर्तव्यता । हें पिसें नाहीं सर्वथा <br> उन्मनी समाधि अवस्था । न मोडे जयाची <br> कर्म - अकर्माचा ताठा । न बाणें चि अंगीं वोखटा<br> वाउग्या त्यां चेष्टा । करी ना कांहीं <br> शरण एका जनार्दनी । तो चि एक ब्रह्मज्ञानी <br> तयाचे दर्शनी । प्राणियासि उध्दार <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्म-स्वरुपाचे रहस्य जाणणारा ब्रह्मनिष्ठ सोळा लक्षणांनी ओळखला जातो. जो आपल्या देहातच देव पाहतो तो खरा ब्रह्मज्ञानी समजावा. लोकांनी केलेली निंदा किंवा स्तुती तो समान भावानें स्विकारतो. कोणी स्विकार अगर धिक्कार करो ब्रह्मज्ञानी भेदाभेद मानत नाही. असा ब्रह्मज्ञानी कार्य व त्याची कारणे यांची चर्चा करीत नाही. त्याची उन्मनी व समाधी अवस्था कधी भंग पावत नाही. ब्रह्मज्ञानी आपण केलेल्या कामाचा किंवा न केलेल्या अयोग्य कामाचा कधी गर्व मानत नाही. निरुपयोगी प्रयत्नांचा हव्यास धरीत नाही. अशा ब्रह्मज्ञात्याला एका जनार्दनी शरण जातात, त्याच्या केवळ दर्शनाने अनेकांचा उध्दार होतो असे ते म्हणतात. '''238'''<br> निरपेक्ष निरद्वंद्व तो चि ब्रह्म-ज्ञानी <br> नायके चि कानीं परापवाद <br> सर्वदा सबाह्य अंतरीं शुचित्व <br> न देखे न दावी महत्त्व जगीं वाया <br> एका जनार्दनी पूर्णपणें धाला <br> शेजेचा मुराला रसीं उतरून <br> '''भावार्थ '''<br> जो मनाने पूर्णपणे निरपेक्ष आहे, ज्याला कुणाकडूनही कांही मिळावे अशी अपेक्षा नाही तो ब्रह्मज्ञानी समजावा.तो सदोदित अंतर्बाह्य शुध्द, निर्मल असतो कारण तो इतरांची निंदा किंवा स्तुति कानाने ऐकण्याचे टाळतो. ब्रह्मज्ञानी इतरांचा मोठेपणा डोळ्यांनी बघत नाही आणि स्वता:चा मोठेपणा जगाला दाखवत नाही.एका जनार्दनी म्हणतात,हा ब्रह्मज्ञानी स्वता:च्या आत्मानंदांत रममाण असतो.परिपक्व झालेले फळ आढींत घातले असतां जसे मधुर आणि रसमय बनते तसा हा ब्रह्मज्ञानी समजावा. '''239'''<br> जागा परीं निजला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे <br> सकळ शरीराचा गोळा । होय आळसाचा मोदळा <br> संकल्प विकल्पाची ख्याति । उपजे चि ना कदा चित्तीं<br> या परी जनी ं असोनि वेगळा। एका जनार्दनी पाहे डोळा <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञानी सदैव जागृत असुनही निश्चल, शांत असतो.सतत कर्मरत असूनही कर्माचे स्फुरण चढले आहे असे वाटत नाही. निवांत मनांत संकल्प, विकल्पाचे तरंग उठत नाही. अशा प्रकारे लोकांमध्ये वावरत असूनही सर्वांपेक्षा निराळा असतो असे एका जनार्दनी म्हणतात.<br> '''240'''<br> दृष्टी देखे पर-ब्रह्म । श्रवणीं ऐके पर-ब्रह्म <br> रसना सेवी ब्रह्मरस । सदा आनंद उल्हास <br> गुरु-कृपेचे हें वर्म ।जग देखे पर-ब्रह्म <br> एका जनार्दनी चराचर अवघें ज्यासी परात्पर <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञानी आपल्या डोळ्यांनी केवळ परब्रह्मच पहातो.कानांनी केवळ परब्रह्मच ऐकतो.जिव्हेनें केवळ ब्रह्मरसच सेवन करतो. चित्त सतत आनंद व उल्हासानें उचंबळत असते.सर्व जग हे ब्रह्मज्ञानीला षर-ब्रह्म च वाटते. अवघी सजीव निर्जीव सृष्टी परब्रह्माचेच प्रतिबिंब आहे असा अनुभव येणे हे गरु-कृपेचे रहस्य आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''241'''<br> ब्रह्मस्थितीचे हें वर्म । तुज दावितों सुगम <br> सर्वां भूती भगवद्भाव । अभेदत्वें आपण चि देव <br> संसार ब्रह्म-स्मृति । सांडोनिया अहंकृति <br> शरण एका जनार्दन । कृपा पावला परिपूर्ण <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दन ब्रह्मस्थितीचे रहस्य वर्णन करुन सांगतात, सर्व चराचर हे भगवंताने अंशरुपाने व्यापले आहे असा भगवद्भाव मनांत निर्माण होऊन आपण परमेश्वराचे च अंशरुप आहोत , देव व भक्त यांत द्वैत नाही असा अद्वैताचा प्रत्यक्ष अनुभव येऊन अहंकार, मी-पणा गळून पडणे हे गुरु-कृपेचे लक्षण आहे असे एका जनार्दन सांगतात. <br> ''गुरु कृपेचा चमत्कार''<br> '''242'''<br> जनार्दने मज केला उपकार । पाडिला विसर प्रपंचाचा <br> प्रपंच पारखा झाला दुराचारी । केलीसे बोहरी काम-क्रोधा <br> आशातृष्णा ह्यांचे तोडियेले जाळे ।कामनेचें काळें केलें तोंड <br> एका जनार्दनी तोडिलें लिगाड । परमार्थ गोड दाखविला <br> '''भावार्थ'''<br> जनार्दन स्वामींनी आपल्यावर फार मोठा उपकार केला आहे. त्यांच्या कृपेनें नश्वर प्रपंचाची बंधने तुटून पडली आणि प्रपंचाचा विसर पडला. ज्या प्रपंच्याच्या मोहाने अनेक दुराचार घडतात त्या प्रपंचा पासून सुटका झाली, काम व क्रोध चित्तातून हद्दपार झालें. आशातृष्णा जाळ्यांत अडकलेलें मन जाळे तोडून मुक्त झाले. कामनेचे पूर्ण उच्चाटन झाले, अत्यंत गोड फळे देणार्या परमार्थाची ओळख पटली. असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''243'''<br> सर्व भावें दास झालों मी उदास। तोडिला मायापाश जनार्दने <br> माझें मज दाविलें माझें मज दाविलें। उघडें अनुभवले परब्रह्म<br> रविबिंबा परी प्रकाश तो केला। अंधार पळविला काम क्रोध <br> एका जनार्दनी उघडा बोध दिला।तो चा टिकवला हृदया माजी<br> '''भावार्थ '''<br> जनार्दन स्वामींनी केलेल्या उपदेशाने ऐहिक गोष्टीं बाबत उदासीन वृत्ती निर्माण झाली. स्वामींचा एकनिष्ठ दास बनलो. स्वता:चे आत्मरुप बघावयास मिळाले, परब्रह्म स्पष्टपणें अनुभवास आले.आत्मबोधारुपी सूर्यप्रकाशाचा उदय झाला, काम क्रोधाचा अंधार नाहीसा झाला. सद्गुरू जनार्दन स्वामींचा उपदेश हृदयांत कायमचा ठसविला असे एका जनार्दनी सांगतात. '''244'''<br> अभिनव गुरुने दाखविले। ओहं सोनं माझे गिळिलें प्रपंचाचे उगवोनि जाळे ।केलें षडवैरियांचे तोंड काळें उदो-अस्ताविण प्रकाश । स्वयें देही दाविला भास मीपण नाहीं उरले। एका जनार्दनी मन रमलें '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूघ्या कृपेने मी-तू पणाचे सर्व भेदाभेद नाहिसे झाले.प्रपंचाचे जाळें मोकळे झाले.काम, क्रोध, लोभ, मोह, दंभ,अहंकार या षड्ररिपूंनी तोंड काळें केले.सूर्योदय व सूर्यास्त या शिवाय निरंतर आत्मबोधाचा प्रकाश सर्व देही भरून राहिला.एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरू वचनात मन कायमचे गुंतून राहिले. '''245'''<br> अभिनव सांगतां विस्मयो दाटला। देही च भासला देव माझ्या <br> नवल कृपेचे विंदान कसे। जनार्दनें सरसें केलें मज <br> साधनाची आटी न करितां गोष्टी। हृदय-संपुटी दाविला देव<br> एका जनार्दनी एकपणें शरण । न कळे महिमान कांहीं मज<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूंनी सांगितलेल्या अभिनव गोष्टींनी विस्मय वाटला. आपल्या देहातच देव सामावलेला आहे या सत्य वचनाची प्रचिती आली. कोणत्याही साधनेचा आटापिटा न करता अंत:करणांत वसत असलेला देव दाखवला. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूंचा महिमा अपार असून त्याचे वर्णन करणे शक्य नाही. सद्गुरूंना अनन्यपणे शरण जाणे च योग्य आहे. '''246'''<br> पीक पिकलें प्रेमाचे। साठवितां गगन टांचें <br> भूमि शोधोनि पेरिलें बीज। सद्गुरू -कृपें उगवले सहज कामक्रोधांच्या उपटोनी बेडी। कल्पनेच्या काथा काढी एका जनार्दनी निभाव। विश्वंभरित पिकला देव '''भावार्थ'''<br> प्रेमाचे एव्हढे अमाप पीक पिकले कीं, ते साठवण्यासाठी गगन अपुरे पडले. सुयोग्य अशी भूमी शोधून तेथे बी पेरले आणि सद्गुरू कृपेने ते बीज सहज उगवले. काम क्रोधाचे तण काढून टाकले, कल्पनेचा समूळ नाश केला. एका जनार्दनी म्हणतात, भाव-भक्तिच्या योगानें विश्वंभर देव प्रसन्न झाला. '''247'''<br> भक्ति आणि मुक्ति फुकाचें ठेवणे। गुरु जनार्दन तुच्छ केलें <br> साधन आष्टांग यज्ञ तप दान ।तीर्थे तीर्थाटण शीण वाया <br> एका जनार्दनी दाविला आरसा।शुध्द त्यां सरिसा सहज झालों<br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी भुक्ति आणि मुक्ति या गोष्टी निरुपयोगी ठरवल्या आहेत. स्वामी या गोष्टी तुच्छ मानतात. यज्ञ, तप, दान, तीर्थयात्रा ह्या अष्टांग साधनांचा निरर्थक शीण होतो. एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरूंनी परम तत्वाचा आरसा दाखवून निजरुप प्रत्ययास आणले. <br> '''248'''<br> गुरु-कृपांजन पायो मेरे भाई। राम बिना कछु जानत नाहीं<br> अंतर राम बिहार राम। जहूं देखो तहं राम ही राम <br> जागत राम सोवत राम। सपनेमें देखो राजा राम <br> एका जनार्दनी भाव ही नौका। जो देखो सो राम सरिखा<br> '''भावार्थ '''<br> गुरु-कृपा रुपी अंजन डोळ्यांत घातले की, सारे विश्व रामरुप दिसू लागते. देहाच्या अंतरांत आणि बाहेर सर्वत्र रामाचे दर्शन घडते. जिकडे पहावे तिकडे रामरुप भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय येतो.जागेपणी आणि झोपेंत तसेच स्वप्नांत देखील केवळ राम च दिसतो. एका जनार्दनी म्हणतात, राम-चरणाशी असलेला भक्ति -भाव हा च प्रत्ययकारी असून या भक्तिभावाने भेटणारा प्रत्येक जण राम च आहे असे वाटते. '''249'''<br> ओहं कोहं सोहं सर्व आटलें। दृश्य द्रष्टत्व सर्व फिटले ऐसी कृपेची साउली । माझी जनार्दन माउली द्वैत -अद्वैताचे जाळें । उगविलें कृपा-बळें शरण एका जनार्दनी । एकपणें भरला अवनी '''भावार्थ '''<br> एका जनार्दनी म्हणतात मी-तूं पणाचे सर्व भेदाभेद नाहिसे झाले. दृष्टीस भासणारे सर्व विश्व निराभास झाले .द्रुष्य, द्रष्टा आणि दर्शन ही त्रिपुटी विलयास जाऊन द्वैत-अद्वैत यांचे मायाजाल विरुन भक्त आणि देव एकरुप झाले, हे सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या कृपा-प्रसादाने घडून आले. '''250 '''<br> वेणुनादाचिया किळा। पान्हा फुटला निराळा आर्तभूत जीव तिन्हीं । चातक निघाले जीवनीं स्वानुभवाचे सरिता। जेंवि जीवना दाटे भरते एका एक गर्जे घनीं । पूर आला जनार्दनी '''भावार्थ'''<br> श्री हरीच्या बासरीचा स्वर कानी पडला आणि भक्तिभावना उचंबळून आल्या. आर्त, जिज्ञासू, आणि साधक हे तिन्हीं चातकरुपी जीव स्वानुभवरुपी सरितेच्या जीवनाने तृप्त झाले. एका जनार्दनी म्हणतात, जनार्दन स्वामींच्या कृपा प्रसादानें जीवनाचे सार्थक झाले. ''आत्म-साक्षात्कार''<br> '''251 '''<br> चित्त चैतन्या पडली गांठी । न सुटे मिठी। <br> संचित कर्माची झाली आटी । उफराटी दृष्टि <br> कैचा आठव दृश्याचा खुंटली वाचा। उदय झाला सुखाचा<br> देह विदेह वाढले मीतूंपणे। एका जनार्दनी सहज एकपणें <br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू कृपेने चित्त चैतन्य या अविनाशी तत्वाशी एकरुप झाले आतां त्यांची ताटातुट होणे शक्य नाही.पूर्विच्या संचित कर्मांची बंधने तुटून पडली.बाह्य विश्वाच्या दृश्यांवर जडलेलें मन उलटे फिरुन अंतर्यामी स्थिर झाले. अनिर्वचनिय सुखाचा उदय झाला, त्याचे वर्णन करण्यासाठी शब्द सापडेनासे झाले. देह बुध्दी लयास जावून मी तूं पणाच्या द्वैत भावनेचा निरास झाला.एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू कृपेने विदेही अवस्था सहज प्राप्त झाली. '''252'''<br> जाणती हे कळा हारपोनि गेली ।वृत्ति मावळली तया माजीं<br> पाहतां पाहणें हारपोनि गेले। मी माझे सरलें तयामाजीं <br> अंतरी बाहेरीं पाहतां शेजारी। शून्याची वोवरी ग्रासियेली <br> ग्रासियेले तेणें चंद्र सूर्य दोन्ही। एका जनार्दनी आनंद झाला <br> '''भावार्थ'''<br> जाणिवेची कळा लोप पावली, मनाच्या सर्व वृत्ती मुळापासून मावळल्या, पाहतां पाहतां सर्व दृष्ये हारपून गेली. एका जनार्दनी म्हणतात, मनाचे मीपण त्या साक्षात्कारांत संपून गेलें. चित्ताच्या अंतरंगात,बाह्यविश्वांत सभोवतालच्या अवकाशात ते च आत्मरुप व्यापून राहिले. त्या आत्मरुपाने चंद्र, सूर्याला ग्रासून टाकलें.या आत्मरुपाच्या साक्षात्काराने अवर्णनीय आनंदाचा अनुभव आला. '''253'''<br> सत्व रज तम गेले निरसोनि । दृश्याची लावणी कैसी झाली <br> गेल्या माघारीं पाहतां न दिसे । स्वतां तो प्रकाश सदोदित <br> अंतरीं बाहेरीं पाहतां शेजारी। प्रकाश अंतरीं लखलख <br> एका जनार्दनी प्रकाश संपूर्ण । सवे नारायण बिंबलासे<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, या अविनाशी आत्मरुपांत त्रिगुणात्मक (सत्व,रज,तम)सृष्टी विरुन गेल्या सारखं वाटले.सारे विश्व मावळलें.मागे वळून पाहताना केवळ प्रकाशा शिवाय कांहीच दिसेनासे झाले.त्या लखलखीत प्रकाशाने सर्व विश्व अंतर्बाह्य व्यापून टाकले.सूर्यनारायण उदयास आले.<br> '''254'''<br> त्रिभुवनाचा दीप प्रकाश देखिला। हृदयनाथ पाहिला जनार्दन <br> दीपांची ती वाती वातीचा प्रकाश । कळिकामय दीप देहीं दिसे <br> चिन्मय प्रकाश स्वयं आत्मज्योति। एका जनार्दनी भ्रांति निरसली <br> '''भावार्थ'''<br> अंतरंगात वसत असलेल्या सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे दर्शन झाले आणि त्रिभुवन उजळून टाकणाऱ्या दिपाच्या प्रकाशाचा भास झाला. सद्गुरू कृपेचा दीप व वातीचा प्रकाश दीप कलिके सारखा हृदयाच्या गाभार्यांत प्रकाशमान झाला असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''255'''<br> काना वाटे मी नयनासी आलो। शेखीं नयनाचा नयन मी झालो<br> दृष्टि, द्वारा मी पाहें सृष्टि। सृष्टि हरपली माझें पोटी <br> ऐसें जनार्दनें मज केलें। माझें चित्ताचें जीवपण नेले <br> एका जनार्दनी जाणोनि भोळा । माझे सर्वांग झाला डोळा<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या कृपेची किमया आपण कानांनी ऐकली आणि त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी आतुर झालो, स्वामींचे दर्शन होतांच नयनांना नविन दृष्टी प्राप्त झाली. आत्म-स्वरुपाचे रहस्य समजून आले आणि बाह्य- सृष्टि लोप पावली. आत्मरुपाच्या साक्षात्काराने देहाचे मी पण , चित्ताचे जीवपण विलयास गेले. सर्वत्र चैतन्य रुप दिसू लागले. सर्वांग डोळा बनून या चैतन्य स्वरुपाचा विलक्षण अनुभव आला. <br> '''256'''<br> उपाधीच्या नांवे घालियेलें शून्य। आणिक दैन्यवाणें काय बोलू <br> टाकुनिया संग धरियेला देव। आतां तो उपाय दुजा नाहीं <br> सर्व वैभव सत्ता जयाचें पदरीं। झालों अधिकारीं आम्ही बळें <br> एका जनार्दनी तोडियेला संग।झालों आम्ही नि:संग हरिभजनें। <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी या भजनांत म्हणतात,सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या उपदेश प्रमाणे त्यांनी सर्व उपाधी सोडून दिल्या इंद्रियांचा संग सोडून देऊन केवळ देवाला आपलासा केला.हरिभजनाचा छंद लागला,या छंदाने मन नि:संग झाले. सर्व वैभव,सद्गुरूंचे असून ते च सर्व सत्ताधारी आहेत,त्यांच्या च कृपेनें अधिकारी बनलो.<br> '''257'''<br> माझें मीपण देहीं चि मुरालें । प्रत्यक्ष देखिलैं परब्रह्म <br> पर -ब्रह्म सुखाचा सोहळा । पाहिलास डोळा भरुनिया <br> ब्रह्म-ज्ञानाची तें उघडली पेटी। झालो असें पोटीं शीतळजाणा<br> एका जनार्दनी ज्ञानाचें तें ज्ञान। उघड समाधान झालें जीवा<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ परब्रह्म स्वरुपाचा अनुभव वर्णन करीत आहेत.परब्रह्म सुखाचा अवर्णनीय सोहळा त्यांनी डोळे भरून पाहिला आणि त्यांचे मीपण लयास गेले.ब्रह्मज्ञानाचे रहस्य उलगडले,अंतःकरण शांत झाले. एका जनार्दनी म्हणतात परब्रह्म हे साक्षात ज्ञान त्या ज्ञानाचे रहस्य समजले.मन पूर्ण समाधान पावले. '''258'''<br> मन रामीं रंगलें अवघे मन चि राम झालें <br> सबाह्य अभ्यंतरी अवघें रामरुप कोंदलें <br> चित्त चि हारपलें अवघें चैतन्य चि झालें<br> देखतां देखतां अवघे विश्व मावळलें <br> पाहतां पाहतां अवघें सर्वस्व ठकलें <br> आत्मा रामाचें ध्यान लागलें मज कैसे <br> क्रिया कर्म अवघे येणें चि प्रकाशें <br> सत्य मिथ्या प्रकृती पर राम चि अवघा भासे<br> भक्ति अथवा ज्ञान शांति आणिक योग - स्थिति <br> निर्धारितां न कळें राम-स्वरूपीं जडली प्रीति <br> एका जनार्दनी अवघा राम चि आदी अंती<br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत संत एकनाथ अपूर्व भक्ती-रसाच्या अनुभवाचे वर्णन करतात.मन राम-नामांत इतके रंगून गेले की मन रामरुपच झालें.अंतरांत आणि बाह्य विश्वांत सर्वत्र रामरुपच कोंदून राहिले आहे असे वाटले.चित्त या रामरुपी चैतन्यांत हारपून गेले आणि पाहतां पाहतां सारा विश्वाचा भास दिसेनासा झाला. मी पणाची जाणिवच संपून गेली.आत्मारामाच्या स्वरुपाचे अखंड ध्यान लागले. भासमान,मायावी प्रकृतीत केवळ रामच भरून राहिला.भक्ति, ज्ञान योग आणि शांति यांचे मनवरील पटलच दूर झाले आणि राम-स्वरूपावर प्रिति जडली.एका जनार्दनी म्हणतात, रामच केवळ विश्वाच्या आदी अंती आहे याचा साक्षात्कार झाला. ''सर्वत्र देवदर्शन''<br> '''259'''<br> जन देव जन विजन । देवीं जडले तन मन <br> देव घरीं देव दारीं । देव दिसे व्यवहारी। <br> देव मागे देव पुढें । दृष्टि चैतन्य उघडें <br> एका जनार्दनी देव । सहज चैतन्य स्वयमेव<br> '''भावार्थ'''<br> तन मन परमेश्वरी चरणांशी गुंतून राहिले कीं, जनांत आणि वनांत सगळीकडे देवाचे अस्तित्व जाणवते. चार भिंतिंच्या आंत घरांत आणि बाहेर व्यवहारात देव दिसू लागतो. मागे पुढे सभोताली दृष्टिपुढे चैतन्याचा अनुभव येतो. एका जनार्दनी म्हणतात, चैतन्य सहजपणे एकमेव पुढे उभे ठाकले आहे असे वाटते. '''260'''<br> पाहो गेलो देवालागीं । देवरुप झालो अंगी। <br> आतां मी-तूंपणा ठाव । उरला नाहीं अवघा देव <br> सुवर्णाची झालीं लेणीं । देव झाला जगपणीं <br> घटीं मृत्तिका वर्तत । जगीं देव तैसा व्याप्त <br> एकानेक जनार्दन । एका जडला एकपणें <br> '''भावार्थ'''<br> देव-दर्शनासाठी दवालयांत गेलो आणि देवाशी एकरुपता पावून देवरुप झालो. देव व भक्त वेगळे उरलेच नाही, सारे द्वैत संपून गेले. सुवंर्णाचे अलंकार घडवले, रुप आणि आकार बदलला तसाच परमेश्वर सर्व सृष्टीत भरून राहिला आहे. मातीच्या घटांत आंतबाहेर जशी माती च असते तसा देव सर्व जग व्यापून उरणारा आहे. एका जनार्दनी म्हणतात , तसेच ह्या गुरुतत्वाशी आपण एकरुप झालो आहे. <br> '''261'''<br> देव झाला पाठीं पोटीं । तया नाहीं आटाआटी <br> जेथें जाय तेथें देव । नाहीं भेद सर्वथा<br> संसारासी मारुनि लाथा । केला तत्वतां देशोधडी <br> विषयाचे ठेचिलें तोंड । मोडिलें बंड पाचांचे <br> एका जनार्दनी एकपणा साठीं ।देव पाठी पोटी भक्ता मागें <br> '''भावार्थ '''<br> ज्या भक्ताला पुढे मागे देवाचे अस्तित्व जाणवू लागते त्याला साधनेचा आटापिटा करावा लागत नाहीं. स्थल-कालाचा भेद नाहिसा होऊन त्याला सर्वत्र देव दिसतो. पअसा एकनिष्ठ भक्त संसाराला लाथ मारून जगापासून अलिप्त होतो. इंद्रिय विषयांचा संग टाळून मुक्त होतो. पंचमहाभुतानी बनलेल्या देहाचे बंड मोडून टाकतो. एका जनार्दनी म्हणतात, या एकनिष्ठ भक्तांच्या भक्ति साठी देव त्यांच्या मागे पुढे वावरत असतो. <br> '''262'''<br> अष्ट हि दिशा पूर्ण भरला देव। मा पूर्व-पश्चिम भाव तेथें कैचा<br> पाहे तिकडे देव व्यापूनि भरला। रिता ठाव उरला कोठे नाही <br> समाधि समाधान मनाचे उन्मन। मा देवा भिन्नपण नाही नाही <br> एका जनार्दनी एकपणा साठीं। देव पाठीं पोटीं भक्ता मागे <br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर आठही दिशा व्यापून भरून राहिला आहे.सर्वत्र देवाचे अस्तित्व जाणवत असल्याने पूर्व , पश्चिम असा भेद नाहिसा झाला. सर्व विश्वांत देव व्यापून राहिल्याने रिक्त जागा दिसेनासी झाली. बघता बघता मन समाधी अवस्थेत गेले. उच्च पातळीवर जाऊन स्थिर झाले आणि अपूर्व समाधान झाले.असा आत्म साक्षात्काराचा अनुभव वर्णन करुन एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ताच्या प्रेमसुखाचा आनंद घेण्यासाठी देव भक्ताच्या सभोवती सतत नांदतो.<br> '''263'''<br> साकर दिसे परी गोडी न दिसे । ती काय त्या वेगळी असें<br> तैसा जनीं आहे जनार्दन। तयातें पहावया सांडीं अभिमान <br> कापुरा अंगीं परिमळू गाढा । पाहतां पाहतां केवीं दिसे <br> पाठ पोट जैसें नाही चि सुवर्णा। एका जनार्दनी यापरी जाणा<br> '''भावार्थ'''<br> साखर आणि साखरेची गोडी जशी एकजीव असूनही साखर डोळ्यांना दिसते पण गोडी वेगळी दिसत नाही.कापुराचा नाकाला जाणवणारा सुवास उघड्या डोळ्यांनी बघता येत नाही. सोन्याचे नाणे जसे अंतर्बाह्य सोन्याने भरलेलें असते तसे सृष्टीच्या अणुरेणूत भरलेले आत्मतत्व जाणावे, जनांत अंशरुपानें भरलेला जनार्दन प्रत्यक्षात दिसत नाही ,या दैवी शक्ती चा अनुभव घेण्यसाठी अहंकार दूर करावा. असे एका जनार्दनी म्हणतात . <br> '''264'''<br> मागें पुढे विठ्ठल भरला । रिता ठांव नाहीं उरला <br> जिकडे पाहावे तिकडे आहे। दिशा-द्रुम भरला आहे <br> एका जनार्दनी सर्व देशी । विठ्ठल व्यापक निश्चयेंसीं<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ विठ्ठल तत्व किती व्यापक आहे हे सांगत आहेत . जिकडे पाहावे तिकडे , मागे, पुढे दाही दिशांत हे इश्वरी रुप भरुन राहिलें आहे. हा विठ्ठल एकदेशीय नसून सर्व चराचरात त्याचे अस्तित्व जाणवते हे नि:संशय सत्य आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''265'''<br> पहा कैसा देवाचा नवलाव। पाहे तिकडे अवघा देव <br> पाहणें पातलें देवे नवल केलें। सर्व हि व्यापिलें काय पाहीं <br> पहाणेयाचा ठाव समूळ फिटला।अवघा देहीं दाटला देव माझ्या<br> एका जनार्दनी कैसे नवल झाले। दिशाद्रुम दाटले देहें सहजी<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वरी शक्तीचा चमत्कार असा कीं, जिकडे पाहावे तिकडे देव च दिसतो. देव रुप च सर्व आसमंतात व्यापून राहिले आहे तर त्या इश्वरी रुपा शिवाय अन्य काही नजरेस पडत नाही आणि पहाणाराही त्या रुपाशी एकरुप होतो. हे दैवी-रुप देहाच्या अणुरेणूत व्यापून राहते. एका जनार्दनी म्हणतात, सारे विश्व या देहांत सामावले आहे ही अनुभूती विस्मयकारक आहे.<br> '''266'''<br> देवासी कांहीं नेसणें नसे । जेथे तेथें देव उघडा चि दिसे<br> देव निलाजरा देव निलाजरा । देव निलाजरा पहा तुम्ही <br> लाजेसीं जेथें नाही ठाव ।पांढरा डुकर झाला देव <br> एका जनार्दनी एकल्या काज । भक्ति तेणें चि नेली लाज<br> '''भावार्थ '''<br> देव भक्तिभावाचा एव्हढा भुकेला आहे कीं, त्याचा लज्जा भाव लोपून गेला आहे अशी एक वेगळी कल्पना या भजनांत वाचायला मिळते. देव भक्तांसाठी आपले अंतर्बाह्य स्वरुप उघड करुन दाखवतो , देव निलाजरा आहे असा संदैश एका जनार्दनी देतात. '''267'''<br> एक धरलिया भाव । आपण चि होय देव <br> नको आणिक सायास । जाय तिकडें देव भास <br> ध्यानीं मनीं शयनीं । देव पाहे जनीं वनीं <br> अवलोकीं जिकडे । एका जनार्दनी देव तिकडे <br> '''भावार्थ'''<br> मनामध्ये भक्तिभाव दृढ असला म्हणजे परमेश्वर प्राप्तीसाठी आणखी काही वेगळे सायास करण्याची गरज नाही.असा एकनिष्ठ भक्त ध्यान करीत असताना, चिंतन करताना , एकांतवासांत अथवा जनसमुहांत कोठेही असला तरी तो देवाच्या अस्तित्वाचा अनुभव घेत असतो, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, असा भक्त आपणच देव होतो. <br> '''268'''<br> मज करुं दिली नाहीं सेवा । दाविलें देवा देहीं च <br> जग व्यापक जनार्दन । सदा असे परिपूर्ण <br> भिन्न भिन्न नाहीं मनीं । भरलासे जनीं वनीं <br> अवलोकी जिकडे । एका जनार्दनी देव तिकडे <br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरु कृपेने आपणास या देही च परमेश्वरी शक्तिची प्रचिती आली कोणत्याही प्रकारची सेवा न घडतां हे फळ मिळाले असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व विश्व व्यापून असलेला हा जनार्दन सर्वज्ञानी, परिपूर्ण असून भेदातीत आहे. '''269'''<br> पाहलें रे मना पाहलें रे। बुध्दी -बोधें इंद्रिया सम जालें रे <br> नयनी पाहतां न दिसे बिंब। अवघा प्रकाश स्वयंभ <br> एका जनार्दनी पहाट। जनीं वनीं अवनी लखलखाट<br> '''भावार्थ'''<br> बुध्दिला झालेल्या पारमार्थिक बोधाने इंद्रियांना समत्व प्राप्त झाले, डोळ्यांना सूर्य-बिंब दिसनासे झाले. ज्ञान-सूर्याचा उदय झाल्यानें अवघे विश्व स्वयंभू प्रकाशाने उजळून निघाले. एका जनार्दनी म्हणतात, नगर, वन, सारी पृथ्वी या स्वयंभू प्रकाशाने न्हावून निघाली, सगळीकडे लखलखाट झाला. <br> '''270'''<br> जळ स्पर्शो जातां स्नानीं । तंव चिन्मय भासे जीवनी <br> कैसी वाहताहे गंगा । स्नानें हरपलें अंग <br> अंगत्व मुकलें अंगा । स्नानीं सोवळीं झाली गंगा<br> एका जनार्दनी मज्जन । सकळ तीर्थे झाली पावन <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू गंगेच्या प्रवाहांत स्नानासाठी उतरले आणि त्या पवित्र जलाने देहाचे देहपण च हरपले, चिरंतन इश्वरी तत्वाचा जीवनाला स्पर्श झाला आहे असा भास झाला. गंगा-जलाची मलिनता लोप पावली. सकळ तीर्थे पावन झाली. '''271'''<br> स्वयं प्रकाशामाजीं केले असे स्नान। <br> द्वैतार्थ त्यागून निर्मळ झालो <br> सुविद्येचे वस्त्र गुंडोनि बैसलो ।<br> भूतदया ल्यालों विभूति अंगीं <br> चोविसा परतें एक ओळखिलें ।<br> तें चि उच्चारिलें मूळारंभीं। <br> एका भावें नमन भूतां एकपणीं ।<br> एका जनार्दनी संध्या झाली <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ पारमार्थिक संध्येचे वर्णन करीत आहेत. ज्ञान -सूर्याच्या स्वयं प्रकाशांत स्नान केल्याने चित्तातिल द्वैत-भावाची मलिनता लोप पावून चित्त निर्मळ झाले. सुविद्येचे वस्त्र नेसून भूतदयेची विभूति अंगाला लावली. चोविस तत्वाच्या पलिकडे असजलेल्या ॐ काराचा उच्चार मूळारंभी करून सर्व प्राणिमात्रांना नमन केले. अशा प्रकारे संध्या-पाठ संपूर्ण झाला. '''272'''<br> झाली संध्या संदेह माझा गेला ।आत्माराम ह्रदयीं प्रगटला <br> गुरु-कृपा निर्मळ भागीरथी। शांति क्षमा यमुना सरस्वती <br> ऐसीं पदे एकत्र जेथें होती। स्वानुभव स्नान हे मुक्त-स्थिति <br> सद्बुद्धीचे घालुनि सुखासन। वरी गुरुची दया परिपूर्ण <br> शम-दम विभूति चर्चुनि जाण। वाचे उच्चारी केशव नारायण <br> सहज कर्मे झालीं तीं ब्रह्मार्पण। जन नोहे अवघा हा जनार्दन <br> आइकता निववी साधुजन। एका जनार्दनी बाणली निजखूण <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी या भजनांत सांगतात, संध्या झाली आणि मनातिल संदेह समूळ नाहिसा झाला. ह्रदयांत आत्माराम प्रगट झाला .गुरु-कृपेची भागीरथी, शांतिरुपी यमुना आणि क्षमा रुपी सरस्वती यांच्या त्रिवेणी संगमांत स्वानुभवाचे स्नान करून मुक्त-स्थिती प्राप्त झाली. सद्बुद्धीचे सुखासन घालून शम-दमाची विभूति अंगाला लावली. वाचेने केशव नारायण या नामाचा जप सुरू केला. या पुण्याईने सारी कर्मे सहजपणे इश्वर-चरणी अर्पण केली. गुरु-कृपेने जनीं वनीं अंत:करणी एकच जनार्दन भरुन राहिला आहे असा साक्षात्कार झाला. ही श्रध्दा चित्तांत कायम स्वरुपी दृढ झाली. '''273'''<br> बोधभानु तया नाहीं मध्याह्नु। <br> सायंप्रातर् नाही तेथें कैचा अस्तमानु <br> कर्म चि खुंटले करणें चि हारपलें। <br> अस्तमान गेलें अस्तमाना <br> जिकडे पाहे तिकडे उदयो चि दिसे।<br> पूर्व पश्चिम तेणें कैची भासे <br> एका जनार्दनी नित्य प्रकाश ।<br> कर्माकर्म झालें दिवसा चंद्र जैसा <br> '''भावार्थ '''<br> निरंतर प्रकाशणाय्रा ज्ञान -सूर्याला सकाळ, दुपार,संध्याकाळ या काळाचे बंधन नसते, उदय आणि अस्त या स्थितिच्या मर्यादा नसतात. तसेच पारमार्थिक बोध झालेल्या साधकाचे कर्म ,अकर्माचे बंधन गळून पडते.या साधकाच्या दृष्टीने जिकडे पाहावे तिकडे प्रकाशच असतो ,मावळणे ही क्रियाच अस्तित्वांत नसते. पूर्व, पश्चिम (उगवती आणि मावळती) या दिशांचे भान ही हरपून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, या आत्मज्ञानी साधकाचे कर्माकर्म दिवसा दिसणाऱ्या चंद्रा सारखे निस्तेज असते. <br> '''274'''<br> कृष्ण चंदन आणिलें । सकळ वेधिलें परिमळें <br> तेथें फुटती अंकुर । अंगी भावाचे तरुवर <br> खैर घामोडे चंदन । कृष्ण-वेधे वेधिलें मन <br> एकाएक हरिख मनीं । वसंत दाटे जनार्दनी <br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत संत एकनाथांनी कृष्ण भक्तीवर सुंदर रुपक योजले आहे. श्री कृष्णरुपी चंदनाच्या सुगंधाने सर्वांचे मन वेधून घेतले. सर्वांच्या देहावर भावभक्तीचे अंकुर फुटले. एका जनार्दनी म्हणतात, मनाच्या प्रांगणात वसंताचे आगमन झाले. आनंदाने मन भरून गेले. <br> '''275'''<br> आतां कैसेनि पुजूं देवा । माझी मज घडें सेवा <br> तोडू गेलो तुळसी-पान । तेथें पाहतां मधूसूदन <br> पत्र गंध धूप दीप । तें हि माझें चि स्वरुप <br> एका जनार्दनी पुजा । पूज्य पूजक नाही दुजा <br> '''भावार्थ'''<br> या। भजनांत संत एकनाथ देवपुजेच्या संदर्भांत एक नविनच कल्पना मांडतात. देवपुजेसाठी तुळशीचे पान तोडायला गेलो असतांना मधुसूदनाचे दर्शंन घडलें. पाने, फुले, गंध, धूप, दीप हे सर्व पूजा साहित्य स्वता:चीच रुपे आहेत असे वाटले. एका जनार्दनी म्हणतात, पूजा करणारा आणि पूजेचे आराध्य दैवत वेगळे नसून एकरुप च आहेत आतां देवाची पूजा कशी करता येईल.<br> '''276'''<br> मी चि देवो मी चि भक्त । पूजा उपचार मी समस्त <br> ही चि उपासना भक्ति । धर्म अर्थ सर्व पुरती <br> मी चि गंध मी चि अक्षता । मी चि आहे मी चि पुरता<br> मी चि धूप मी चा दीप । मी माझें देव स्वरूप <br> मी चि माझी करीं पूजा । एका जनार्दनी बोले वाचा <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवपूजे विषयी एक वेगळाच दृष्टिकोन व्यक्त करतात. पूजा करणारा भक्त हाच पूजेचा उपचारही आहे,पूजे पासून मिळणारे फळ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) हे सुध्दा तो भक्त च आहे, पूजेला लागणारे सर्व साहित्य (गंध, धूप, दीप, अक्षता इ.) हे सुध्दा त्यां भक्ताचे च रुप आहे. ईतकेच नव्हे तर ज्याची पूजा केली जाते तो देव देखील भक्त च आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, सतत केलेल्या उपासनेने देव भक्तातील द्वैत संपून भक्त आणि देव एकरुप होतात.<br> '''39 ज्ञोनोत्तर जीवन'''<br> '''277'''<br> मी तो स्वयें परब्रह्म । मी चि स्वयें आत्माराम<br> मी तो असे निरूपाधी । मज नाही आधि -व्याधि<br> मी तो एकट एकला । द्वैत-भाव मावळला <br> मज विण नाहीं कोणी । एका शरण जनार्दनी <br> '''भावार्थ'''<br> आत्मज्ञान झालेल्या साधकाचे मनोगत या अभंगांत संत एकनाथ व्यक्त करतात. आपणास कोणतिही आधि, व्याधी, उपाधी नाहीं. चित्तातील द्वैत भाव लयाला जाऊन परब्रह्म रुपाशी एकरूप झालो असून सद्गुरू चरणी सर्वभावे शरणागत आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''278'''<br> घर सोडोनि जावें परदेशा । मज सवें देव सरिसां <br> कडे कपाटें सीवरी । जिकडे पाहे तिकडे हरि<br> आतां कोणीकडें जावें । जिकडें पाहे तिकडें देव <br> एका बैसला निरंजनी । न जाईजे जनीं वनीं <br> '''भावार्थ'''<br> घराचा त्याग करून परदेशी गेलो तरी देव सतत आपल्या समवेत आहे ही जाणीव असल्याने एकनिष्ठ भक्ताला जिकडे पाहावे तिकडे देवाचे अस्तित्व जाणवते. एका जनार्दनी म्हणतात, देव नाही असे ठिकाण च नसल्याने नगरांत किंवा अरण्यांत कोठेही न जातां एका ठिकाणी निवांत बसावे. <br> '''279'''<br> जिकडे जावें तिकडे देवचि सांगातें। ऐसे केले नाथें पंढरीच्या<br> शब्द तेथें झाला समूळ चि वाव। गेला देहभाव हारपोनि <br> अंतरी बाहेरीं एकमय झाले। अवघे कोंदाटलें परब्रह्म <br> एका जनार्दनी ऐसी झाली वृत्ती। वृत्तीची निवृत्ती चिदानंदीं<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, पंढरीच्या विठ्ठलाने अशी जादू केली कीं, जिकडे जावे तेथे देव सन्निध आहे असे वाटते. बाहेरील विश्व आणि अंतरंग विठ्ठलमय झालें. देहाचे भान हरपून गेले. सृष्टीतील अणू, रेणू या परब्रह्म स्वरुपाने व्यापून टाकले.या चे वर्णन शब्दात करावें तर शब्द च पोकळ ठरले. या चिदानंद स्वरूपांत वृत्तीची निवृत्ती झाली. <br> '''280'''<br> येणें जाणें खुंटलें क्रिया -कर्म ठेले। मज माझें भेटले आत्मरुप<br> त्यागूं तें काय भोगूं ते काय। सर्व ब्रह्मरूप पाहे कोंदाटलें<br> क्रिया कर्म धर्म निखिल परब्रह्म। त्यागूं भोगूं तेथें केवळ भ्रम <br> एका जनार्दनी सहजीसहज एक। एकी एक पाहतां कैंचेअनेक<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाच्या ज्ञानोत्तर जीवनात कोठे येणे जाणें, क्रिया कर्म संपून जाते.आत्मज्ञान झाल्यानंतर कांही मिळवायचे बाकी राहत नाही.काही भोग किंवा कशाचा त्याग करण्याची ईच्छा च उरत नाही. त्याग, भोग या केवळ भ्रामक कल्पना आहेत असे वाटते.सर्व क्रिया, कर्म, धर्म एका परब्रह्मांत विलीन होतात. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्वत्र व्यापून राहिलेल्या परब्रह्माचा एक अंश बनल्यावर दुजेपणाची वार्ता संपून जाते. <br> '''281'''<br> सकळ गोडिये जें गोड आहे । तें रसना चि झाली स्वये<br> आतां चाखावें तें कायें। जिव्हा अमृता वाकुल्या दिये <br> तया गोडपणाच्या लोभा । कैशा सर्वांगीं निघती जिभा <br> एका जनार्दनी गोडी । तया क्षण एक रसना न सोडी <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूंच्या मुखातून बाहेर पडलेल्या उपदेशामृताची गोडी रसनेने चाखली आणि सर्व गोड पदार्थापेक्षा मधुर रुप रसनेनें धारण केले. रसनेलाच एव्हढी गोडी प्राप्त झाली कीं त्यापुढे अमृताची गोडी फिकी पडली. रसनेचे हे माधुर्य चाखण्यासाठी सर्वांगाला जिभा फुटल्या. गुरु- मुखांतून आलेल्या उपदेशाच्या अमृताची गोडी एक क्षणभरही सोडण्यास रसना तयार नाही. ==एकनाथांचे अभंग== === '''मंगलाचरण''' === '''1'''<br> ॐ नमो सद्गुरूनिर्गुणा। पार नाही तंव गुणा। बसोनि माझिया रसना। हरिगुणा वर्णवी ।।1।। <br> हरिगुण विशाल पावन। वदवीं तूं कृपा करून । मी मूढमती दीन। म्हणोनि कींव भाकितसें।। 2।।<br> तुमचा प्रसाद जाहलिया पूर्ण । हरिगुण वर्णीन मी जाण । एका वंदितसें चरण। सद्गुरू आदरें।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> मंगलाचरणाच्या आरंभी संत एकनाथ आपले सद्गुरू जनार्दन स्वामी जे अपरंपार गुणांनी युक्त असून निर्गुण(सत्व,रज,तम) या गुणांच्या अतीत आहेत त्यांची करुणा भाकित आहेत. आपण मूढमती असून श्रीहरिचे अगणित, पावन गुण वर्णन करण्यास असमर्थ आहोत असे विनयाने सांगून सद्गुरूंच्या चरणांना वंदन करून त्यांचा कृपा प्रसाद मागत आहेत.सद्गुरूंची कृपा प्राप्त झाली की हरिगुण वर्णन करणे शक्य होईल असा विश्वास ते प्रकट करतात.<br> '''2'''<br> नमो व्यासादिक कवी हे पावन । जे परिपूर्ण धन भांडाराचे।। 1।।<br> करुनी उपदेश तारिलें बहुतां । उपदेश तत्वतां चालतसे ।।2।।<br> एका जनार्दनी तुमचा मी दास। येवढी ही आस पुरवावी ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू चरणांचे दास असलेले एका जनार्दनी आपली मागणी सद्गुरूंनी पूर्ण करावी अशी विनंती करतात आणि व्यासादिक कवी जे पारमार्थिक धनाचे भांडार असून ज्यांच्या उपदेशाने अनेक साधक तरून गेले आहेत अशा ज्ञान वंतांनी आपणास उपदेश करून उपकृत करावें अशी ईच्छा व्यक्त करतात. <br> '''3'''<br> परा पश्यंती मध्यमा वैखरी। नमियेली खरी आदिमाया।।1।।<br> वसोनिया जिव्हे वदावें कवित्व।हरिनामीं चित्त निरंतर ।।2।।<br> आणि संकल्प नाहीं माझे मनीं। एकाजनार्दनी वंदितसे।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा पश्यंती,मध्यमा,वैखरी या चारी वाणींची देवता आदिशक्ती आदिमाया असून तिला वंदन करुन एका जनार्दनी या आदिमायेने आपल्या जिव्हाग्री वसून कवित्व वदवावे अशी प्रार्थना करतात. हरिनामाशी आपलें चित्त निरंतर जडून राहावे या शिवाय वेगळा कोणताही संकल्प आपल्या मनांत नाही अशी मागणी एका जनार्दनी आपल्या सद्गुरूकडे करतात.<br> '''4'''<br> श्रीगुरुराया पार नाहीं तव गुणी। म्हणोनि विनवणी करीतसों ।।1।।<br> मांडिला व्यवहार हरिनामीं आदर । सादरा सादर वदवावें ।।2।।<br> न कळेचि महिमा उंच नीचपणें। कृपेचे पोसणें तुमचे जाहलो ।।3।।<br> एका जनार्दनी करुनी स्तवन। घातिलें दुकान मोलेंविण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूंचे अगणित गुण आठवून त्या गुणांचे स्तवन करुन विनवणी करतांना एका जनार्दनी म्हणतात, हरिनामाचा आदर करुन आपण हरिचे गुण काव्यात रचण्याचा संकल्प केला असून सादरी करणासाठी सद्गुरुंची कृपा प्राप्त व्हावी अशी मनोमन प्रार्थना करीत आहेत.यासाठी लागणारी काव्यप्रतिभा अंगी नसतांना हा (मालाविण दुकान घालण्याचा उद्योग) काव्य-रचनेचा घाट घातला आहे.आतां कृपावंत होऊन सद्गुरूंनी सहाय्य करावें.<br> '''5'''<br> असतां बंदीशाळे। देवकी डोहळे। गर्भ घननिळे आथियेला।।1।।<br>गुज पुसे भ्रतारा। आनु नेणें दुसरा आवडी अवधारा । जिवा होय ।।2।।<br>मेळवुनि लेंकुरें । खेळ खेळावा साकार। गोकुळीं अवतार। गौळिया घरी।। 3।।<br>वर्षता शिळाधारीं। उचलला महागिरीं। वेणु पावे करीं। वाजवीत ।। 4।।<br>जळीं रिघ करावा । भवसर्प नाथावा। वरि बैसो बरवा। भाव माझा।। 5।।<br>कंसादिक वीर। त्यांचा करावा संहार । कीजे राज्यधर। उग्रसेना ।।6।।<br>एका यश द्यावे। त्रैलोक्य जिंकावें । कनकपूर वसवावें। सिंधूमाजीं ।।7।।<br>एका जनार्दनी । डोहाळे संपूर्ण । पुरवी नारायण। वासनेचे ।।8।।<br> '''भावार्थ'''<br> कंसाच्या बंदीशाळेंत असलेली देवकी आपले डोहाळे वासुदेवाला सांगत आहे. गोकुळांत गवळ्या-घरी अवतार घेऊन सवंगडी जमवून खेळ खेळणारा, हातांत वेणू घेऊन पावा वाजवणारा, शिळंधार पावसांत गोवर्धन पर्वत करांगुली वर उचलून धरणारा, यमुनेच्या जळांत शिरून कालिया सर्पाला घालवून लोकांना भय-मुक्त करणारा,कंसा सारख्या दुष्टांचा संहार करणारा, उग्रसेनाला राजपद मिळवून देणारा, त्रैलोक्य जिंकून समुद्रात सोन्याची द्वारका वसवणारा, असा घननीळ जन्माला यावा असे वाटते. हे आपल्या मनीचे डोहाळे नारायणाने पूर्ण करावेत असे देवकी आपल्या पतीदेवाला कारागृहांत सांगत आहे. '''6''' देवकी  निज उदरीं। गर्भाची  पाहे थोरी। तंव सबाह्य  अभ्यंतरीं। व्यापक श्रीकृष्ण ।।1।। अगे  हा स्वत: सिध्द हरी।  स्वयंप्रकाश  करीं । मीपणा  माझारीं। गर्भ वाढे।। 2।। आतां  नवल कैसे  परी। आठवा गर्भ धरी। त्याहि  गर्भा माझारीं।  मज मी देखे।। 3।। दाहीं  ईद्रिया माझारीं। गर्भाची वाढे  थोडी। कर्म तदाकारी । इंद्रिय वृत्ति  ।।4।। चितप्रकाशासी डोहळे। सद्रूप सोहळे। आनंदकल्लोळे  गर्भ वाढे।। 5।। तेथें  स्वस्वरूपस्थिती ।सुखरुप  प्रसुती। आनंद त्रिजगतीं  परिपूर्ण।।6।। एकाजनार्दनी । ज्ञानगर्भु  सार । चिद्रूप  चराचर। निखळ नांदू।। 7।। '''भावार्थ''' आपल्या  उदरांत वाढणाऱ्या  गर्भाचे देवकी माता कौतुकाने निरिक्षण  करीत असतांना  देहाच्या आंतबाहेर  व्यापकपणे  श्रीकृष्ण  रुप भरुन राहिले आहे,  हे रुप स्वयंसिद्ध असून स्वयंप्रकाशी  आहे असा अनुभव  येऊ लागला. विशेष नवलाची  गोष्ट अशी कीं,  या आठव्या गर्भाच्या  अंतरी देवकी  मातेला आपले  रुप दिसत आहे, पांच कर्मेंद्रिये  आणि पांच ज्ञानेंद्रियें यांच्या  सर्व वृत्ति हरिरुपाशी तदाकार झाल्या  आहेत असा  अनोखा अनुभव येऊ लागला. सद्चिदानंद स्वरुपांत देवकी तल्लीन झाली. स्वस्वरुपस्थिची  अखंड जाणीव चित्त व्यापून राहिली , त्रैलोक्य निरामय  आनंदाने पूर्ण भरून गेले. सारी चराचर सृष्टी श्रीकृष्ण  रुपाशी एकरुप झाली. निखळ आनंदात सुखरुप  प्रसुती झाली. असे  एका जनार्दनी म्हणतात. '''७''' देवकी करी चिंता । केवी आठवा वाचे आता । ऐसी \ भावना भाविता । जिवी तळमळ ।।१।। तंव न दुखताच पोट । वेण न लगता उध्दट । कृष्ण झाला प्रगट । स्वयें अयोनिया ।।२।। हरि सुनीळ सांवळे । बाळ निजतेजे तेजाळे । देखोनि वेल्हाळ । स्वयें विस्मीत ।।३।। ऐसे देखोनि श्रीकृष्णासी । मोहे आच्छादु जाय त्यासी । तंव प्रकाशु तियेसी कैसा वरेना ।।४।। वेगी वासुदेवाते म्हणे । तुम्ही गोकुळासी न्या तान्हे । एका जनार्दने कृपा केली ।।५।। '''भावार्थ''' देवकीच्या मन हे आठवे अपत्य कसे वाचेल या भयाने चिंताग्रस्त  झाले, या भावनेने जीव तळमळु लागला. बाळाचे आकाशासारखे निळेसावळे रुप स्वतेजाने झळाळत होते, ते पाहून ती विस्मयचकित झाली. प्रसुतिच्या कोणत्याही कळा (वेदना) न येता कृष्ण प्रगट झाला. त्या कृष्णरुपाने देवकीला मोहिनी घातली. हे अवर्णनीय कृष्णरुप कोणाला दिसु नये म्हणून ती त्याला पांघरूणाने झाकण्याचा प्रयत्न करु लागली. परंतु ते झळाळणारे स्वयंतेज देवकीला आवरणे शक्य नव्हते. एका जनार्दनी म्हणतात, देवकी आवेगाने वसुदेवाला सांगते की बाळाला त्वरेने गोकुळाला घेऊन जावे. '''८''' देवकी म्हणे वासुदेवासी । वेगी बाळक न्यावे गोकुळासी । घवघवीत तेजोराशी । देखे श्रीकृष्ण ।।१।। पूर्ण प्रकाश निजतेजे । पाहता न दिसे दुजे । तेथ कैचे माझे तुझे । लपणे छपणे ।।२।। सरसर अरजे दुरी । परब्रह्म आम्हा करी । अहं कंसाचे भय भारी । बाधी कवणा ।।३।। सर्वेचि पाहे लीळा । मुगुट कुंडले वनमाळा । कंठी कौस्तुभ तेजाळा । कटी तटी सूत्र ।।४।। क्षुद्र घंटिका किंकणी । बाहु भूषणे भूषणी । चिद्रत्ने महामणी । वीर कंकणे ।।५।। कमलवदन हरी । कमल नेत्रधारी । लीला कमळे करी । झेलीतसे ।।६।। करकमळी कमळा । सेवी चरणकमळा । ऐशी वसुदेव देखे डोळा । दिव्य मूर्ति ।।७।। लक्ष्मी डावलुनिया जाण । हृदयी श्रीवत्सलांछन । द्वीजपदाचे महिमान । देखे दक्षिणभागी ।।८।। शंख चक्रादि आयुधे चारी । पीतांबर धारी । सगुण निर्गुण हरि । समसाम्य ।।९।। ऐसे सगुण निर्गुण भाका । पहात पहात देखा। भिन्न भेदाची न रिघे रेखा । कृष्णपर्णीं ।।१०।। एका जनार्दन खरे । निजरूप निर्धारे । अहं कंसाचे वावरे । मिथ्या भय ।।११।। '''भावार्थ''' घवघवीत तेजोराशीसारखा दिसणाऱ्या या बाल्काला वेगाने गोकुळात न्यावे असे देवकी वासुदेवाला सांगते. श्रीकृष्णाच्या स्वयं तेजासमोर दुसरे  काही दिसेनासे झाले असता तेथे तुझेमाझ ही द्वैतभावनाच लोपून जाते, लपणे छपणे संभवत नाही. प्रत्यक्ष परब्रह्म जवळ असतांना कंसाचे भय बाधू शकत नाही असे सांगून वासुदेव कृष्णरुपाचे वर्णन करतात. कमलासारखे वदन असलेल्या श्रीहरीचे नेत्र कमलदलासारखे आहेत. हातामध्ये धारण केलेले कमळ हरीच्या चरण-कमळाला स्पर्श करीतआहे मस्तकावर मुकुट, कानांत कुंडले, गळ्यात वनमाळा, कंठाशी तेजस्वी कौस्तुभमणी, हातामध्ये छोटया घंट्या असलेली बाहुभुषणे, रत्नजडित मणी असलेली वीर-कंकणे अशी दिव्यमूर्ति वासुदेवानी डोळ्यांनी अवलोकन केली. छातीवर उजव्या बाजूला द्विज-पदाचे चिन्ह धारण करणार्या चतुर्भुज श्रीहरीने हातात शंख, चक्र ही आयुधे धारण करून पीतांबर परिधान केलेला दिसत होता. निर्गुण परब्रह्ममाचे हे सगुण साकार रुप निरखित असतांना वसुदेवाला मनातील कंसाचे भय मिथ्या आहे याची खात्री पटली, असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''९''' देवकी  वसुदेवाकडे  पाहे। तंव तो  स्वानंदे गर्जताहे। येरी धावून  धरी पाये। उगे  रहा।। 1।। जळो जळो  ही तुमची  बुध्दी  । सरली संसारशुध्दी। कृष्ण  लपवा त्रिशुध्दी। जग प्रगट न  करावा ।।2।। आतां मी करूं कैसे। भ्रतारा  लागलें पिसे। मज मायेच्या ऐसें। पुरुष ममता न  धरी।।3।। मज मायेची  बुध्दी ऐसी।  म्यां आच्छादिलें  श्रीकृष्णासी। वेगें  होईन तुमची दासी। अति  वेगेंशीं बाळ न्यावें ।।4।। येरु म्हणे  नवल जालें  । तुज कृष्णे  प्रकाशिलें । त्वां  केवीं  आच्छादिलें  कृष्णरुप ।।5।। सरसर  अरजे मूढें। कृष्णरुप वाडें  कोडें । माया  कैंची ।।6।। येरी  म्हणे सांडा चावटी । कोरड्या  काय सांगू  गोष्टी गोकुळासी  उठाउठी बाळ न्यावें  माझें ।।7।। अवो  कृष्णीं चिंतिसी जन्ममरण  ।हेंचि तुझें  मूर्खपण  कृष्णनामे  जन्ममरण । समूळ  निर्दळिलें ।।8।। सरो  बहू बोलाचा  बडिवारु । परि  निर्धारु न धरवे  धीरु। या  लागीं  लेंकरूं  । गोकुळा न्यावें  ।।9।। तुम्हीं न माना माझिया बोला  । वेणेंवीण उपजला। नाहीं  योनिद्वारां आला । कृष्णनाथु  ।।10।। आतां  मी काय करूं  वो। वसुदेव म्हणे  नवलावो। तुझ्या  बोलाचा अभिप्रावो। तुझा तुजची न कळे।।11।। चोज कैसेविण । ज्या नाहीं जन्ममरण। त्यासी  मारील  कवण। समूळ  वावो ।।12।। जेणें  मीपण आभासे । तेणें  माझें मूर्खपणें  तुम्हां दिसे । हें  अंगीचें निजरुप पिसें । न  कळे तुम्हां  ।।13।। कृष्ण निजबोधु  सुंदरा। यासी जीवें जतन  करा । जाणिवेच्या अहंकारा। गुंता  झणीं।। 14।। आतां  काय मी बोलूं  शब्दू। ऐसा करितां अनुवादू  । बोले  खुंटला  शब्दू । प्रगटला  कृष्ण ।।15।। प्रकृति  पुरुष दोन्ही। मीनली  एकपणीं । एका  जनार्दनी बंदी मोक्ष  ।।16।। '''भावार्थ''' श्री  कृष्ण दर्शनाने  हर्षभरित होऊन गर्जना करणाऱ्या  वसुदेवाला पाहून देवकी हतबुद्ध होते. स्त्री  सुलभ ममतेने  तिने  कृष्णाला  अच्छादिलें  पण पुरुष स्नेहाच्या  बंधनांत बांधला  जात नाही  असे असतांना  बाळाच्या संरक्षणाचा विचार  न करतां  वसुदेव मोहबंधनात  अडकत आहे हे पाहून  त्याला शांत करून , वेगाने  बाळाला गोकुळी न्यावें अशी  विनंती  करते. श्री  कृष्ण स्वयंप्रकाशी  असून त्यानेच हे विश्व  प्रकाशित केले आहे, त्याला अच्छादिलें  असे म्हणणे मूर्खपणा आहे, ज्याच्या केवळ  नामस्मरणाने जन्म मरणाचे  बंधन तुटून पडते, जो  जन्म मरणाच्या अतित आहे  त्याला कोणी मारील असे म्हणणे  अज्ञानाचे लक्षण आहे असे तत्वज्ञान  सांगणाऱ्या वसुदेवाला सावध करण्यासाठी श्रीकृष्ण  स्वयंमसिध्द असूनही तो बाळरुपांत असल्याने  प्राण पणाला  लावून त्याचे कंसापासून  रक्षण करा असे कळकळीने सांगून  देवकी स्तब्ध होते. देवकीचा भावार्थ  लक्षांत येताच  पती-पत्नीच्या विचारांचे  मीलन होऊन संकटापासून मोक्ष (सुटका)  मिळतो. असे एका जनार्दनी सांगतात. '''10''' श्रीकृष्ण  न्यावा गोकुळा  । पायीं स्नेहाच्या  शृंखळा। कायाकपटीं  अर्गळा । मोह   ममतेच्या ।। 1।। कृष्णीं  धरितां आवडी  । स्वये  विराली स्नेहाची  बेडी । मुक्तद्वार परवडी  । नाही  अर्गळा  शृंखळा।।  2।। कृष्ण जंव  नये हातां । तंवचि बंधनकथा  । पावलिया  कृष्णनाथा। बंदी  मोक्ष।। 3।। ते संधि  रक्षणाईते। विसरली रक्षणातें।  टकमकीत पहाते। स्वयें कृष्ण नेतां ।।4।। श्रीकृष्ण  अंगशोभा। नभत्व लोपलें नभा।  दिशेची  मोडली प्रभा  । राखते कवण।। 5।। अंधारामाजी  सूर्य जातू । श्रीकृष्णासी असे  नेतु । सत्व स्वभावे असे सांगतु । कृष्ण  कडिये पडियेला ।।6।। अंध ते बंधन गेले। राखतो  राखणे ठेलें । एका जनार्दनी केलें। नित्य  मुक्त ।।7।। '''भावार्थ'''  श्री  कृष्णाला  गोकुणाला न्यावे  पण पायांत स्नेहाच्या  साखळ्या , देहाच्या तिजोरीला  ममतेची कडी आणि मोहाचे बंधन! कृष्णाचा  ध्यास लागताच स्नेह-ममतेची बेडी आपोआप गळून  पडते, मोक्षाची पर्वणी येते, जो पर्यंत कृष्ण सखा  आपलासा होत नाही तोपर्यंत सर्व बंधन बांधून ठेवतात. कृष्ण-कृपा  होताच मोक्षच बंदी बनतो. बाळाचे रक्षण करु पाहणारी देवकी, रक्षण  करण्याचे विसरून दूर जाणाऱ्या कृष्णाकडे एकटक बघत राहते. कृष्णाच्या  निळसर, सावळ्या अंगकांतीघ्या शोभेत  आकाशाची निळसर शोभा लोपून जाते. दिशांची  प्रभा निस्तेज बनते. मावळता सूर्य अंधारांत  अलगद बुडत जातो तसा मोह-बंधनाचे, अज्ञानाचे  पटल दूर सारून  वसुदेव  कृष्णाला  घेऊन यमुनेच्या  दिशेने निघतो, वसुदेव नित्यमुक्त  होतो असे एका  जनार्दनी म्हणतात. '''11''' तीरा  आणिला श्रीकृष्ण  । हरिखे यमुना झाली  पूर्ण । चढे स्वानंद  जीवन । चरण  वंदनार्थ।।1।। वसुदेव म्हणे कटकटा यमुना  रोधिली वाटा।  कृष्ण असतां निकटा। मोहे  मार्ग न दिसे।। 2।। कृष्ण  असतां हातीं। मोहें  पडली भ्रांती। मोहाचिये  जाती। देव नाठवे बा।। 3।। मेळी  मुकी वेताळ।मारको  मेसको वेताळ। आजी  कृष्ण राखा सकळ। तुम्ही  कुळदेवतांनो ।।4।। अगा वनींच्या  वाघोबा। पावटेकीच्या  नागोबा  । तुम्ही  माझिया कान्होबा। जीवें  जतन करा।। 5।। हातीचा  कृष्ण विसरुन। देव  देवता होतों दीन। मोहममतेचे महिमान। देवा  ऐसें आहे।। 6।। मोहे  कृष्माची आवडी ।तेथें न  पडे  शोक सांकडीं।  एका जनार्दनी पावले  परथडी। यमुनेच्या  ।।7।। '''भावार्थ''' वसुदेव  श्री कृष्णासह  यमुनेच्या तीरावर  पोचलें. हर्षभरित  झालेल्या  यमुनेला स्वानंदाचा  पूर आला. श्री हरिच्या  चरण-वंदना साठी यमुनेच्या  पाण्याला भरती आलेली पाहून  वसुदेव संभ्रमात पडलें, परमात्मा  श्रीकृष्ण जवळ  असूनही  मार्ग दिसेनासा  झाला.मोहानें चित्त  भ्रांत झाले. काकुळतीला  येऊन कुळदेवतेची,  वन्य प्राणी वाघोबा, नागोबा  यांना कान्होबाचे रक्षण करण्यासाठी  विनवू लागले. मोह ममतेची झापड आल्याने हाती  असलेले कृष्ण रुपी भाग्य विसरून देव-देवतांपुढे  दीन झालें. परंतू जेथें  कृष्ण प्रेमाची  आवड तेथील दु:ख, संकटे  आपोआप दूर पळतात असे सांगून  एका जनार्दनी म्हणतात, वसुदेव कृष्णासह  यमुनेच्या पैलतीरावर  सुखरूप पोचले. '''12''' गोकुळीं  ठेवितां श्रीकृष्णनाथ  । वसुदेवास माया प्राप्त। तेणें पावला  त्वरित । देह  बंदीशाळे।। 1।। तंव  तुटली जडली बेडी ।कपाटा  पडली कडी। भव भयाच्या काडी।  अहं कंस पावे ।।2।। श्रीकृष्ण  सांडिला मागें । पंचमहाभूत पाठी  लागे । मिथ्या बंधन वाउगें । उठी  मरण भये ।।3।। कंस  पुसे लव[[लाह्या]]।  काय प्रसवली तुझी  जाया। म्हणोनी आणिली  योगमाया  । वसुदेवें  ।।4।। वेगें देवकी  म्हणे । कंस पुसेल जेव्हां  तान्हें। तेव्हां तुवां देणें  । हे तया  हातीं  ।।5।। ते  देतां देवकीजवळी  । गर्जे ब्रह्मांड किंकाळी। टाहो  फुटली आरोळी  । दैत्यनिधीची ।।6।। तेणें  दचकलें दुर्धर  । कामक्रोधादि  असुर । कंस पावला  सत्वर । .धरावयासी ।।7।। वेगीं  आठवा आणवी। तंव हातां आली आठवी  । कंस दचकला दुर्धर जीवीं । नोहें  जालेंचि  विपरीत  ।।8।। आठवा  न दिसे डोळां  । आठवी पडली गळां  । कर्म न सोडी कपाळा।  आलें मरण मज ।।9।। परासि  मारितां  जाण । मारिल्या  मारी मरण । कंस भीतसे आपण  । कृष्ण  भय करी ।।10।। आठवी  उपडितां तांतडी। तंव  तें ब्रह्मांड  कडाडी। हातांतून  निष्टली हडबडी। कंस भयाभीतु  ।।11।। तंव  ती गर्जलीं अंबरी  । पैल गोकुळी  वाढे  हरी। तुज  सकट बोहरी । करील  दैत्यकुळाची।।12।। वधितां  देवकीची बाळें।  माझे पाप मज फळलें। माझे  निजकर्म  बळें। आलें  मरण मज ।।13।। भय  संचलें गाढे। तेणें  पाऊल न  चले पुढें।  पाहतां गोकुळाकडे  । मूर्चिछित कंस  बा ।।14।। आसनीं  भोजनीं शयनीं। भये  कृष्ण देखे  नयनीं।  थोर भेदरा  मनीं । जनीं  वनीं हरी देखे  ।।15।। कृष्ण  भयाचे मथित  । कंसपणा विसरे  चित्त। एका जनार्दनी भक्त  । भयें  जीवन्मुक्त  ।।16।। '''भावार्थ''' कृष्णरुपी   परमात्मा गोकुळीं  पोचतांच वसुदेवानें   कृष्णाला  यशोदेच्या  पुढे ठेवले  आणि यशोदेने प्रसवलेली  योगमाया घेऊन  वेगानें  मथुरेला पोचले. कंस  येतांच त्याच्या हातीं  ही योगमाया द्यावी असे सांगून  योगमायेला देवकीच्या स्वाधीन केली.  मरण भयाने गांजलेला, कामक्रोधाने पेटलेला  कंस त्वरेने देवकीच्या काराग्रुही आला असतां आठव्या  कृष्णा ऐवजी  आठवी माया त्याच्या  गळ्यांत पडली. दुष्कर्माची  फळे कपाळावरील कर्म रेषांना  पुसता येत नाही म्हणून पश्चातापाने पोळलेला  कंस योगमायेला हतांत  घेऊन शिळेवर  आपटणार तोच हातांतून  निसटून कडाडत  वरचेवर आकाशाकडे  झेपावतांना गरजली ,संपूर्ण दैत्यकुळाचा  विनाश करणारा  श्रीहरी गोकुळांत  नांदत आहे , असे सांगून  एका जनार्दनी म्हणतात, देवकीच्या बाळांचा  वध करणारा  कंस आपल्याच  पाप कर्माचे फळ काळरुपाने  समोर उभे राहिले  असे पाहून मृत्यु भयाने मूर्चिछित  झाला. कृष्ण भयाने  कंसाचे चित्त व्यापून  टाकले.आसनी,  भोजनीं,  शयनीं ( आसनावर  बसला असता, जेवण  घेत असतांना, झोपला  असतांना ) नगरात किंवा वनांत  सर्वत्र कंसाला मृत्यु-रूपांत  कृष्ण दिसू लागला .कृष्ण-भयाने  कंस आपला कंसपणा  (दुष्टपणा) विसरून गेला. एका  जनार्दनी म्हणतात,  कृष्ण भयाने कंस जीवनमुक्त  झाला. '''13''' गोकुळीं  आनंद जाहला । रामकृष्ण  घरा आला ।नंदाच्या दैवाला  । दैव आले  अकस्मात।। 1।। श्रावण  वद्य अष्टमीसी। रोहिणी  नक्षत्र ते दिवशीं। बुधवार  परियेसी । कृष्णमूर्ति  प्रगटली ।।2।। आनंद  न समाये त्रिभुवनीं । धांवताती  त्या गौळणी । वाण भरुनी  नंदराणी। सदनाप्रती।।3।। एका  जनार्दनी अकळ । न कळे ज्याचें  लाघव  सकळ । तया  म्हणती बाळ जो  म्हणती बाळ। हालविती।। 4।। '''भावार्थ''' श्रावण वद्य अष्टमीला  रोहिणी नक्षत्रावर  बुधवारी नंदाच्या घरीं  बलराम व  श्रीकृष्णमूर्ति  प्रगट झाली. नंदाचे  भाग्य उजळले. गोकुळीचा आनंद त्रिभुवनांत  मावेनासा झाला. बाळासाठी वाण घेऊन गौळणी  नंदाराणीच्या सदनाकडे झेपावू  लागल्या.ज्याचे  लिलालाघव अगम्य आहे अशा सर्वसाक्षी परब्रह्माला जो जो बाळा म्हणून पाळणा हलवणार्या गोपींच्या भावना अकलना पलिकडच्या आहेत असे  एका जनार्दनी  म्हणतात.   '''14''' एक  धांवूनी  सांगती । अहो  नंदराया म्हणती। पुत्रसुख  प्राप्ती । मूख पहा चला ।।1।। सवें  घेऊनि ब्राह्मणा । पहावया  पुत्रवदन। धांवूनियां  सर्वजण । पहावया येती।। 2।। बाळ  सुंदर  राजीवनयन । सुहास्यवदन  घनश्यामवर्ण । पाहूनियां  धालें मन सकळिकांचे तटस्थ  ।।3।। पाहूनि परब्रह्म सांवळा  । वेधलें मन तमालनीळा। एका जनार्दनी पाहतां  डोळा। वेधें  वेधिलें सकळ ।।4।। '''भावार्थ''' पुत्रप्राप्तीची  आनंददायक बातमी कुणीतरी  घाईघाईने नंद  रायाला  सांगते आणि  पुत्रमुख पहावयास  चला असे  सुचवतो. ब्राह्मणाला  बरोबर घेऊन सर्वजण उत्सुकतेने  पुत्रवदन  पहाण्यासाठीं  निघतात. कमलनयन,  मेघश्याम, हसतमुख, सुंदर   कृष्णवदन पाहून सगळे  कौतुकाने स्तब्ध होतात. निळेसावळे  परब्रह्मरुप सर्वांचे  मन वेधून घेते. मनाला  कृष्णरुपाचे  वेध लागतात असे  एका जनार्दनी म्हणतात. '''15''' वेधल्या  गोपिका सकळ । गोवळ  आणि गोपाळ। गायी म्हशी  सकळ । तया कृष्णाचे ध्यान  ।। 1।। नाठवे दुजें मनीं कांहीं।  कृष्णावांचुनी आन नाहीं। पदार्थमात्र सर्वही। कृष्णाते  देखती ।।2।। करितां  संसाराचा धंदा । आठविती त्या  गोविंदा । वेधें  वेधल्या कृष्णछंदा। रात्रंदिवस  समजेना  ।।3।। एका जनार्दनी  छंद । हृदयीं तया गोविंद  । नाही  विधि आणि  निषेध। कृष्णावांचुनी  दुसरा ।।4।। '''भावार्थ'''  सर्व  गोप, गोपिका  आणि गुराखी तसेच  गाई म्हशी सारखे मुके  प्राणी यांना  श्रीहरिचे ध्यान  लागलें. कृष्णावांचून  दुसरे कांहीं  सुचेनासे  झाले. सर्व  वस्तुमात्रांत  कृष्णरुप दिसू लागले.  गोपिका संसाराची कामे  करतांना गोविंदाला आठवूं लागल्या. मनाला    कृष्णाचा छंद जडला. काळाचे भान , बाह्य जगाचे  नियम आणि बंधने विसरून गोविंदाशी एकरुप झाल्या . '''16''' गोकुळीच्या  जनां ध्यान । वाचे  म्हणती कृष्ण कृष्ण। जेवितां बैसतां  ध्यान । कृष्णमय  सर्व।। 1।। ध्यानीं  ध्यातीं कृष्ण।आणिक  नाहीं दुजी तृष्णा  । विसरल्या विषयध्याना  । सर्व देखती  कृष्ण ।।2।। घेतां  देतां वदनीं कृष्ण। आन  नाहीं कांहीं मन। वाच्य  वाच्य वाचक कृष्ण । जीवेभावे सर्वदा  ।।3।। कृष्णरुपी  वेधली वृत्ती । नाही  देहाची पालट स्थिती  । एका जनार्दनी देखती  । जागृति स्वप्नीं कृष्णाते  ।।4।। '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या  लोकांना कृष्णाचे  ध्यान लागले. त्यांना  सर्व जग कृष्णमय दिसू  लागले. जेवताना, उठतां बसतां  ते कृष्णाचे  नामस्मरण करु लागले. इंद्रिय विषयांचे  ध्यान विसरून , सर्व ईच्छा आकांक्षांचा  त्याग करून , मन कृष्णाला अर्पण करून त्या  सर्व गोप-गोपिका जीवे -भावे कृष्ण चरणी लीन  झाल्या. गाढ झोपेत,स्वप्नावस्थेंत, जागृत असतांना, त्यांच्या   सर्व वृत्ती कृष्णरुपानें  वेधून घेतल्या. काया, वाचा  मनाने ते कृष्णरुप  झाले, आपल्या देहाचा विसर पडला. असे  एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. === '''गर्गाचार्याचे जातक''' === '''17''' व्रजांत कोणे एक वेळेशी। आले गर्गाचार्य ऋषी। त्यासी दाखवितां कृष्णासी । चिन्हें बोलतां झाला.।। 1।। यशोदाबाई ऐक पुत्राची लक्षणें ।।ध्रु0।। मध्यें मुख्य यशोदा बाळा । सन्मुख रोहिणी वेल्हाळा। भोंवता गोपिकांचा पाळा । त्या गोपाळा दाखविती ।।2।। करील दह्या दुधाची चोरी। भोगिल गौळियांच्या पोरी। सकळ सिंदळांत चौधरी। निवडेल निलाजरा।। 3।। चोरूनी नेईल त्यांची लुगडीं। त्यांचे संगे घेईल फुगडी। मेळवुनी गोवळ गडी । सुगडी फोडी शिंकींचीं । ।।4।। पांडव राजियांचे वेळी । काडील उष्टया पत्रावळी । ढोरें तुमच्या घरची वळी । निवडेल निलाजरा ।।।5।। यावरी कलवंडतील झाडें ।लत्ता खळाळ हाणील घोडे । महा हत्ती धरील सोंडें। परी ती विघ्ने मावळतीं ।।6।। यावरी गाडा एक पडावा ।अथवा डोहामाजीं बुडावा। वावटुळीनें उडुनी जावा ।सांपडावा वैरीयाला ।।7।। कारण सच्चिनंदाचें । बीज नोहे हें नंदाचें । जन्मांतर गोविंदाचे नव्हे कथिल्या मथिल्यांचें ।।8।। हृदयीं श्रीवत्सलांछन । ब्राह्मणलत्तेचें भूषण ।हा होईल ब्राह्मण जन । एका जनार्दनीं घरींचा ।।9।। '''भावार्थ'''<br> एकदां व्रजभूमीत गर्गाचार्य ऋषी आले ,त्यांनी कृष्णाची बाल-लक्षणे अवलोकन करून यशोदेला भविष्यात घडून येणार्‍या कृष्ण -लीलां वर्णन करुन सांगितल्या. मध्यें यशोदेचा कृष्ण, त्याच्या समोर रोहिणीचा बलराम, भोवती गोपाळांचा मेळा भरला असतांना ऋषी श्रीकृष्णाचे जातक सांगतात. हा कृष्ण गोकुळांत दह्यादुधाची चोरी करील,गौळणींची लुगडी चोरून नेऊन त्यांच्या खोड्या काढील गोपाळ-गडी जमवून गवळ्यांच्या घरांत शिरून शिंक्यावरची दह्यादुधाची भांडी फोडील. गोप-गोपिकांना जमवून रासक्रीडा, फुगडी असे खेळ करील नंद-यशोदेच्या घरच्या गाई राखिल. बालपणी कृष्णावर अनेक संकटे येतील. बालकृष्णावर झाडे कोसळतील, घोड्यांच्या टापांचे प्रहार होतील, बलाढ्य हत्ती सोंडेत पकडतील , या शिवाय गाडा अंगावर पडणे, डोहांत पडणे, वावटळीने उडून जाऊन वैर्याच्या हाती सापडणे अशा अनेक दुर्घटना घडून येतील परंतू ही सर्व विघ्ने मावळतील. पांडवांच्या शराजसूय यज्ञाच्या वेळी श्रीकृष्ण उष्टया पत्रावळी काढील. कारण नंदाचे बीज नसून सच्चिदानंदाचा अवतार आहे. त्याने गोविंद रुपाने जन्म घेतला असून हृदयावर ब्राह्मणाने मारलेल्या लाथेचा प्रहाराने झालेल्या जखमा भूषण म्हणून धारण करील. श्रीकृष्णाचे ऋषींनी सांगितलेले जातक एका जनार्दनी या अभंगात वर्णन करुन सांगतात. === नंदास विश्वरुप दर्शन === '''अभंग 18''' एके दिनी नवल जालें। ऐकावें भावें वहिलें।। 1।। घरीं असतां श्रीकृष्ण । योगियांचे निजध्यान।।2।। नंद पुजेसी बैसला। देव जवळी बोलाविला।। 3।। शाळीग्राम देखोनि । मुखांत घाली चक्रपाणी।। 4।। नंद पाहे भोंवतालें। एका जनार्दनी बोले।। 5।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी एक दिवस घडलेली नवलाची गोष्ट या अभंगात कथन करीत आहेत.योग्यांच्या निजध्यानाचा विषय असलेला श्रीकृष्ण तेव्हां घरात असतांना नंदराजा पुजेला बसले होते.त्यांनी श्रीकृष्णाला जवळ बोलावून घेतले. पुजेच्या देवामधील शाळीग्राम पाहून कृष्णाने तो तोंडात घातला. नंदराजा भोवताली शाळीग्राम शोधू लागले. '''19''' म्हणे कृष्णराया शाळीग्राम देई । येरे लवलाही वदन पसरी।। 1।। चवदा भुवनें सम ती पाताळें ।देखियेलीं तात्काळें मुखामाजी ।।2।। स्वर्गीचे देव मुखामाजी दिसती । भुलला चित्तवृति नंदराव ।।3।। एका जनार्दनी नाठवे भावना। नंद आपणा विसरला।। 4।। '''भावार्थ''' नंदरायाने कृष्णा कडे शाळीग्राम मागितला असतां श्रीकृष्णाने लगेच मुख पसरून दाखविले,तेव्हां नंदरायाला वदनामध्ये चौदा भुवने सप्त पाताळांचे दर्शन घडलें तसेच स्वर्गीय देवांचे दर्शंन घडले. हा चमत्कार बघून नंदाच्या चित्तवृत्ती लोप पावल्या, नंदराया स्वता:चे अस्तित्व विसरून गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदराया सर्व ऐहिक भावना विसरून गेले. '''20''' घालुनी माया म्हणे नंदराया । भजे यादव राया कायावाचा ।।1।। संसारसुख भोगाल चिरकाल । परब्रह्म निर्मळ तया भजे ।।2।। नंद म्हणे देव दूर आहे बापा। आम्हांसी तो, सोपा कैसा होय।। 3।। ऐकतांचि वचन काय करी नारायण । प्रगटरूप जाण दाखविलें ।।4।। शंख चक्र गदा पद्म तें हस्तकीं मुगुट मस्तकीं शोभायमान ।।5।। ऐसा पाहतां हरी आनंद पै झाला। एका जनार्दनी भेटला जीवेंभावें ।। 6।। '''भावार्थ''' मायेचे हे नवल बघून नंदराया काया, वाचा, मनानें यादव रायाचे भजन करु लागला, तेव्हां निर्मळ परब्रह्माचे सतत भजन केल्यास चिरकाल संसारसुख भोगतां येईल परंतु देव भक्तापासून खूप दूर असल्याने भक्तांना तो सहजसुलभ कसा होईल हे नंदरायाचे वचन ऐकतांच नारायणानें शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण केलेले, मस्तकावर सुंदर मुगुट असलेले आपले शोभायमान रूप प्रगट केले. हरीचे हे मनोहर रुप पाहून नंदरायास अवर्णनीय आनंद झाला. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदाला श्रीहरी जीवेभावे भेटला. === श्रीकृष्ण भगवानाचें चौर्यकर्म === '''21''' सांवळें सानुलें म्हणती तान्हुलें। खेळें तें वहिलें वृन्दावनी।। 1 ।। नागर गोमटें शोभे गोपवेषें। नाचत सौरसें गोपाळासीं।। 2।। एका जनार्दनी रुपासी वेगळें। अहं सोहमा न कळे रूपगुण ।।3।। '''भावार्थ''' सावळ्या रंगाचा बालकृष्ण वृंदावनात क्रिडा करतो गोपवेष घालून गोपाळांसवे नृत्य करणाऱ्या बालकृष्णाचे नागर रूप अतिशय विलोभनीय दिसते. एका जनार्दनी म्हणतात, ह्या आगळ्या-वेगळ्या रुपाचे रहस्य वेदशास्त्रांनादेखिल उलगडत नाही. '''२२''' वेदादिक श्रमले न कळे जया पार । शास्त्रसी निर्धार न कळेची ।।१।। तो हा श्रीहरी नंदाचिया घरी । क्रीडे नानापरी गोपिकासी ।।२।। चोरावया निघे गोपिकांचे लोणी । सौंगडे मिळोनी एकसरे ।।३।। एका जनार्दनी खेळतसे खेळ । न कळे अकळ आगमानिगमा ।।४।। '''भावार्थ''' नंदाघरी नांदणाऱ्या श्रीहरीच्या अवतार लीलेचे रहस्य जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात असताना वेद थकून गेले आणि शास्त्रांना त्याचा निर्णय करणे अशक्य झाले. सवंगडी मिळवून गोपिकांच्या घरातील लोणी चोरून नेणे, गोपिका जमवून त्यांच्यासवे रासक्रीडा करणे, नाना प्रकारचे खेळ खेळणे यांची कारणे समजून घेणे वेदशास्त्रांना कळेनासे झाले, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२३''' मेळवोनि मुले करावी हे चोरी । पूर्ण अवतारी रामकृष्ण ।।१।। पाळती पाहती एका जाणविती । सर्वे जाऊनी खाती [[दही]]दूधा ।।२।। सांडिती फोडिती भाजन ताकाचे । कवळ नवनीताचे झेलिताती ।।३।। एका जनार्दनी नाटकी तो खेळ । न कळे अकळ वेदशास्त्रा ।।४।। '''भावार्थ''' बलराम आणि श्रीकृष्ण अवतारी पुरुष असतांना मुले गोळा करून, पाळत ठेवून, एकमेकांना बोलावून, सर्व मिळून गोपिकांच्या घरचे दहीदूध खातात, ताकाचे मडके फोडतात, लोण्याचे गोळे झेलतात. एका जनार्दनी म्हणतात, या नाटकी खेळांचा अर्थ वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही. '''२४''' पाळतोनि जाती घरासी तात्काळ । खेळ तो अकळ सर्व त्याचा ।।१।। गोपाळ सवंगडे मेळवोनि मेळा । मध्ये तो सावळा लोणी खाये ।।२।। निजलियाच्या मुखा माखिती नवनीत । नवल विपरीत खेळताती ।।३।। न कळे लाघव करी ऐशी चोरी । एका जनार्दनी हरी गोकुळात ।।४।। '''भावार्थ''' गोपाळ सवंगडी जमवून त्यांच्यामधे बसून सावळा श्रीहरी लोणी खातो, झोपेत असलेल्या गोप-गोपिकांच्या मुखास लोणी माखतो असे नवलाईचे विपरीत खेळ खेळतो. चोरी करताना अशा सहजपणे करतो की त्याचे लाघव कळतच नाही असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''२५''' मेळवोनि मेळा गोपाळांचा हरी । निघे करावया चोरी गोरसाची ।।१।। धाकुले सवंगडी घेऊनि आपण । चालती रामकृष्ण चोरावया ।।2।। ठेवियेलें लोणी काढिती बाहेरी ।खाती निरंतरीं सवंगडी ।।3।। एका जनार्दनी तयाचें कौतुक । न पडे ठाऊके ब्रह्मादिका ।।4।। '''भावार्थ''' बाल सवंगड्यांना सवे घेऊन राम-कृष्ण गोरसाची चोरी करायला निघतात. गोपिकांनी ठेवलेले लोणी बाहेर काढून सवंगडी ते नेहमी च खाऊन फस्त करतात. एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीच्या या लीलांचे कौतुक ब्रह्मदेवांना सुध्दा कळत नाही. ===विचार=== '''26''' मिळती गौळणी दारवटां बैसती । धरूं आतां निश्चिती घरामध्ये ।।1।। येतो जातो हे न कळे त्याची माव । वाउगीच हांव थरिताती ।।2।। पांच सात बारा होऊनिया गोळा बैसती सकळां टकमक ।।3।। एका जनार्दनी न सांपडेचि तयां । योगी ध्याती जया अहर्निशी ।।4।। '''भावार्थ''' पाच, सात, बारा असे गट करून गौळणी श्री हरीला पकडण्यासाठीं दाराआड लपून बसतात. एकटक नजरेने सगळीकडे बघत असतात. श्री हरीला पकडण्याची निरर्थक खटपट करु पाहतात पण श्रीहरी त्यांना चकवा देऊन येतो आणि निघून जातो. एका जनार्दनी म्हणतात, रात्रंदिवस ध्यान धारणा करूनही योग्यांना श्रीहरी सापडत नाही. '''27''' अहर्निशी योगी साधिती साधन । तयांसी महिमान न कळेची ।।1।। तो हा श्रीहरी बाळवेषे गोकुळीं । खेळे वनमाळी गोवळियांसी ।।2।। एका जनार्दनी न कळे महिमान । तटस्थ तें ध्यान मुनीजनीं।। 3।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी म्हणतात, रात्रंदिवस ध्यान योगाची साधना करुनही योगी जनांना ज्या श्रीहरीचा अवतार महिमा कळत नाही तो वनमाळी बाळवेष धारण करून गवळ्यांच्या सवे खेळ खेळतो. '''28''' न सांपडे हाती वाउगी तळमळ । म्हणोनि विव्हळ गोपी होती ।।1।। बैसती समस्ता धरू म्हणोनि धावे। तंव तो नेणवें हातालागीं ।।2।। समस्ता मिळोनी बैसती त्या द्वारें। नेणवेचि खरे येतो जातो।। 3।। एका जनार्दनी न सांपडेचि तयां । बोभाट तो वांयां वाउगाची।। 4।। '''भावार्थ''' श्रीहरीला पकडण्यासाठी दारामागे लपून बसलेल्या गोपी श्रीहरी हाती लागत नसल्याने निराश झाल्या,त्यांना वेगळ्याच प्रकारची तळमळ लागून राहिली. एका जनार्दनी म्हणतात, गोपींना श्रीहरी केव्हां येतो आणि जातो हे समजत नाही त्यांचा हा खटाटोप व्यर्थ आहे. '''29''' वाउगे ते बोल बोलती अबळा । कवळ ते गोपाळा धरूं शके ।। 1।। प्रेमावीण कोण्हा न सांपडे हरी । वाउगी येरझारी घरामध्यें ।।2।। एका जनार्दनी गोपीकांसी शीण। म्हणोनि विंदान करीतसे।। 3।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, गोपींचे बोलणे वाउगे (अयोग्य) असून श्रीहरी प्रेम भक्ती शिवाय कोणालाही आपलासा करता येऊ शकत नाही. गोपिकांना यामुळे शीण होत असून त्या घे ते हम मी हे व्यर्थ गोंधळ घालीत आहे. '''30''' नवल ती कळा दावी गोपिकांसी। लोणी चोरायासी जातो घरा ।।1।। धाकुले सवंगडे ठेवुनि बाहेरी । प्रवेशे भीतरीं आपणची ।।2।। द्वार झाकोनियां बैसती गोपिका । देखियेला सखा गोपाळांचा ।।3।। एका जनार्दनी धांवुनि धरिती । नवल ते रीती करीतसे ।।4।। === '''भा हे ते मऊ मऊवार्थ''' === लोणी चोरायला घरांत जातांना श्रीहरी बाळ सवंगड्यांना बाहेरच ठेवून आपण एकटाच घरांत प्रवेश करतो. दार बंद करून बसलेल्या गोपिकांना गोपाळांचा सखा हरी दिसतो .एका जनार्दनी म्हणतात, गोपी धावत जाऊन हरीला पकडण्याचा खटाटोप करतात. गोपिका हरीच्या मागे धावून त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करतात, एका जनार्दनी म्हणतात, हरी अशा प्रकारे नवलाचे खेळ खेळतो. '''31''' गोपी धावुनिया धरिती तयातें । उगा पाहे बहतें न बोले कांही ।।1।। करीती गलबला मिळती सकळां । बोलती अबला वाईट तें । कां रे चोरा आतां कैसा सांपडलासी। म्हणोनी हातासी धरियेलें।।3।। वोडोनियां नेती यशोदे जवळी। आहे वनमाळी कडेवरी ।।4।। एका जनार्दनी यशोदेच्या करी । उभा श्रीहरी लोणी मागें ।।5।। '''भावार्थ''' गोपी धांवून वनमाळीला पकडतात तो कांही न बोलतां त्यांच्याकडे बघतो.गोपी एकच गलबला करुन श्रीहरीची वाईट शब्दांनी कानउघाडणी करतात.चोर बरा सांपडला असे बोलून हाताला धरुन ओढत यशोदेकडे घेऊन जातात.एका जनार्दनी म्हणतात, नवल असे कीं,यशोदेच्या कडेवर बसून श्रीहरी लोणी मागत असतो. '''32''' घरोघरीं कृष्ण धरिला बोभाटा । घेऊनि येती धीटा राजद्वारीं ।।1।। पाहती तो उभा यशोदे जवळी । वाउगी ती कळी दिसताती ।।2।। गोपिका धांवती घेऊनिया कृष्ण । न कळे विंदान कांही केल्या ।।3।। घेऊनिया येती तटस्थ पाहती। विस्मित त्या होती आपुलें मनीं ।।4।। एका जनार्दनी दावीत लाघव । न कळेंचि माव ब्रह्मादिका।।5।। '''भावार्थ''' गोपींनी कृष्णाला पकडलें ही बातमी घरोघरी पोचली.या धिटुकल्या हरीला राजद्वारी आणले, आणि पाहतात तर बालकृष्ण यशोदे जवळ उभा आहे. हा वेगळाच चमत्कार गोपी तटस्थपणे बघत राहिल्या. विस्मयचकित झाल्या.एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचे लाघव,अवतार लीला ब्रह्मादी देवांना सुध्दा उमजत नव्हत्या. '''33''' मिळाल्या गोपिका यशोदे जवळा। तटस्थ सकळां पाहताती।। 1।। यशोमती म्हणे आलेती कासया । वाऊगें तें वांयां बोलताती ।।2।। एका जनार्दनी बोलण्याची मात। खुंटली निवांत राहिल्या त्या।। 3।। '''भावार्थ''' सगळ्या गोपिका एकत्र जमून यशोदेकडे गेल्या.त्यांच्याकडे आश्चर्याने बघत यशोमती माता म्हणते,येथे येऊन निरर्थक कागाळ्या करीत आहात.एका जनार्दनी म्हणतात,यापुढे बोलण्याची सोय न राहिल्याने गोपी अवाक् होऊन निवांत राहिल्या. '''34''' आपुलिया घरा जाती मुकवत । नाहीं दुजा हेत चित्ती कांहीं ।।1।। परस्परें बोल बोलती अबला । कैसी नवल कळा देखियेली ।।2।। धरुनिया करी जाती तेथवरी । उभा असे हरी जवळीच ।।3।। एका जनार्दनी न कळे लाघव । तटस्थ गोपी सर्व मनामाजी ।।4।। '''भावार्थ''' दुसरा कोणताही हेतू मनांत न ठवता,नि:शब्द होऊन गोपी यशोदे कडून निघाल्या. एक-दुसरीला दोष देत,मनांत आश्चर्य व्यक्त करीत त्या मूकपणे घरी परतल्या. एका जनार्दनी म्हणतात, ही विस्मयकारक लीला बघून गोपी मनामध्ये कांही सुचेनासे होऊन तटस्थ झाल्या. '''35''' आपुल्या मनासी करिती विचारले । न धरवे साचार कृष्ण ज्अभाविक करीं ।।1।। योगियांचे ध्यानीं न संपडे कांहीं । तया गोपिकाही धरुं म्हणती ।।2।। धरितां न धरणे तळमळ । वाऊगा कोल्हाळ करिती वांयां ।।3।। एका जनार्दनी शुध्द भक्तिविण । न पवे। नारायण कवणा हातीं ।।4।। '''भावार्थ''' कृष्णाला हातात पकडणे अशक्य आहे, हे नि:संशयपणे सत्य आहे. अथक प्रयत्नांनंतर सुध्दां जो ध्यानांत देखील योग्यांना सापडत नाही, त्याला हातांत पकडू असे गोपी म्हणतात, त्यासाठी मनांत तळमळतात, अकारण गोंधळ करतात. एका जनार्दनी म्हणतात,नि:ष्काम भक्ती शिवाय नारायण कोणाच्याही हातीं सापडणार नाही. '''36''' अभाविकांसी तो जवळीचा दुरीं । दुरीचा जवळी हरी भाविकांसी ।। 1।। म्हणोनि अभावें ठकती गोपिका । त्या यदुनायका न धरती।। 2।। वावुगे ते कष्ट मनींचा तो सोस । सायासे सायास शिणताती ।।3।। एका जनार्दनी शीण गोपिकांसी । तेणें हृषीकेशी हांसतसे ।। 4।। '''भावार्थ''' अभाविक लोकांना हरी जवळ अजूनही प्रेमभक्ती नसल्याने दुरावलेला असतो तर निष्काम भाविकांना तो दूर असूनही अगदी सहजसाध्य असतो.अंत:करणांत प्रेमभक्ती नसल्याने गोपिकांची फसगत होते, त्या श्रीहरीला आपलासा करु शकत नाही. मनाच्या हव्यासामुळे त्यांना कष्ट सोसावे लागतात, एका जनार्दनी म्हणतात, गोपिकांचा हा व्यर्थ शीण पाहून हृषीकेश मनांत हसत असतो. '''37''' भाविका त्या गोपी येती काकुळती । तुमचेनी विश्रांती मजलागी ।।1।। मज निराकारा आकारासी येणें । तुमचे ते ऋण फेडावया ।।2।। दावितो लाघव भोळ्या भाविकांसी । शहाणे तयासी न संपडे ।।3।। एका जनार्दनी भाविकांवाचून । प्राप्त नोहे जाण देव तया ।।4।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात सांगतात,भावनाप्रधान गोपी कृष्णासाठी काकुळतीला येतात. निराकार परमेश्वराला भाविक भक्तांसाठी अवतार धारण करावे लागतात. भाविकांच्या प्रेमभक्तीचे कर्ज फेडण्यासाठी निरनिराळ्या लीला दाखवाव्या लागतात.भाविकांशिवाय देवाला देवपण येत नाही. '''38''' भोळे ते सावडे गोपिका ते भावें । चुंबन बरवें देती तया ।।1।। यज्ञमुखी तोंड करी जो वाकुडें। तो गोपिकांचें रोकडे लोणी खाये।। 2।। घरां नेऊनियां घालिती भोजन । पंचामृत जाण जेवविती ।।3।। एका जनार्दनी व्यापक तो हरी । गोकुळा माझारीं खेळ खेळे।। 4।। '''भावार्थ''' भक्तांसाठी वेडा झालेला परमात्मा गोपिकांना सापडतो.त्या श्रीहरीचे कोडकौतुक पुरवतात.यज्ञातील हविर्भागाकडे पाठ फिरवणारा श्रीहरी गोपिकांच्या घरचे लोणी आवडीने खातो.गोपिकांनी घरी नेऊन घातलेले भोजन श्रीहरी पंचामृत समजून आवडीने खातो.एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वाला व्यापून उरणारा परमात्मा गोकुळांत खेळ खेळतो. '''39''' खेळतसे खेळ सवंगडियांसहित । गोपिकांचे हेत पुरवितसे।। 1।। जयाचिये चित्तीं जे कांहीं वासना । तेचि नारायणा पुरविणें ।।2।। जया जैसा हेत पुरवी तयांचा । विकला काया वाचा भाविकांचा ।।3।। एका जनार्दनी भाविकांच्या पाठीं । धावें जगजेठी वनोवनीं ।4।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, भक्तांच्या मनातील सर्व ईच्छा नरायण पुरवतो. श्रीहरी सवंगड्यां बरोबर खेळ खेळतो, गोपिकांच्या मनातील भावना जाणून त्यांचे हेतु पूर्ण करतो. काया, वाचा, मनाने नरायण भक्तांचा अंकित असून भक्तांच्या प्रेमामुळे तो भक्तांसाठी वनोवनी धावतो. ===वेणी-दाढीची ग्रंथी=== '''40''' गोकुळामाजीं कृष्णें नवल केलें । स्री आणि भ्रतारा विंदान दाविलें ।।1।। खेळ मांडिला हो खेळ मांडिला। न कळे ब्रह्मादिका अगम्य त्याची लीळा वो ।।2।। एके दिनीं गृहा गेले। चक्रपाणी बैसोनी ओसरी पाहे पाळतोनी लोणी ।।3।। गौळणी आली घरां म्हणे शारंगपाणी । चोरीचे विंदान पाळती पाहसी मनीं ।।4।। चोरी करावया जरी येसी सदनी । कृष्णा धरुनी तुझी शेंडी बांधीन खांबालागुनी ।।5।। एका जनार्दनी ऐसें बोले व्रजबाळी। दाविलें लाघव ब्रह्मादिकां न कळे ते काळी ।। 6।। '''भावार्थ''' एके दिवशी कृष्ण गौळणीच्या घरी जावून ओसरीत बसले तेथून लोण्याचे मडके कोठे बांधले आहे याचा अंदाज घेतला. गौळणीने शारंगपाणीच्या मनातिल हेतू जाणून हरीला ताकीद दिली कीं, चोरी करण्यासाठी घरांत आल्यास शेंडी खांबाला बांधली जाईल.एका जनार्दनी म्हणतात, त्या वेळी हरीने अशी लीला दाखवली कीं, ब्रह्मादी देवांना सुध्दां त्यातील रहस्य जाणतां आले नाही. '''41''' उठोनि मध्यरात्रीं तेथें आला सांवळा । सुखसेजे पहुडली देखे गोपी बाळा ।।1।। पती आणि गौळणी एके सेजे पहुडली। बैसोनियां सेजे विपरीत करणी केली ।।2।। धरूनी गोपी वेणी दाढी पतीची बांधली। न सुटे ब्रह्मादिका ऐशी गांठ दिधली ।।3।। करुनी कारण आले आपुले मंदिरा । यशोदे म्हणे कृष्णा काय केलें सुंदरा ।।4।। जाहला प्रात:काळ लगबग उठे कामिनी । वोढतसे दाढी जागा झाला ते क्षणीं ।।5।। कां गे मातलीस दिली वेणी गांठी । एका जनार्दनी आण वाहे गोरटी ।।6।। '''भावार्थ''' मध्यरात्री पती सह गौळणी सुखसेजेवर झोपली असताना सावळा हरी तेथे आला. गोपीची वेणी, पतीची दाढी एकत्र बांधून ब्रह्मदिक देवांना सुध्दां सोडवता येणार नाही अशी गांठ दिली. हे काम करून श्रीहरी आपल्या मंदिरी परतले.प्रात:काळ होताच गोपी लगबगीने उठली,दाढी ओढली गेल्याने पतीदेव जागे झाले आणि संतापले.श्रीहरीच्या या विपरीत करणीचे वर्णन करून एका जनार्दनी सांगतात कीं, गौळणीने ही गोष्ट शपथेवर नाकारली. '''42''' उभयतां बैसोनि क्रोधे बोलती । कैशी जाहली करणी एकमेक रडती ।।1।। गोदोहन राहिलें दिवस आला दुपारी । धाउनी शेजारी येती पहाती नवलपरी ।।2।। शस्रे घेऊनिया ग्रंथी बळें कापिती । कापिताचि शस्रे न कांपे कल्पांतीं ।। 3।। घेऊनिया अग्नि लाविताती दाढी वेणी । न। जळेची वन्ही ऐशी केली कृष्णे करणी ।।4।। ऐसा अनुभव लक्षावधि मिळाला । बोल बोलती बोला भलतेंचि बरळा ।।5।। धांवुनिया नंदरायातें सांगती । एका जनार्दनीं नवल विपरित गती ।।6।। '''भावार्थ''' गौळण पतिसह संतापाने रुदन करीत असतां दुपार झाली.गाईंचे दूध काढायचे राहिले,शेजारी धावून आले, त्यांनी दाढी वेणीच्या गांठीचे नवल पाहिले.शस्रे घेऊन गांठ कापणे त्यांना जमेना,अग्नि लावून गांठ जाळण्याचा प्रयत्न केला पण ते ही जमेना,अग्नीच विझून गेला.अनेक लोकांनी हा चमत्कार बघितला.लोक तोंडाला येईल ते बोलू लागले.एका जनार्दनी म्हणतात,या विपरित करणीचे नवल नंदरायाला सांगण्यासाठी लोक राजमंदीराकडे धांवले. '''43''' नंदें आणविलें उभयतां राजबिंदी । गोवळे आणि गोवळी भोवतीं जनांची मांदी ।।1।। येवोनि चावडीये उभयतां रडती । म्हणे नंदराव कैशी कामांची गती ।।2।। अंकावरी बैसोनि सांवळा गदगदां हांसे । विंदान दाविलें तुज बांधिलें असे ।।3।। आमुची तूं शेंडी काल बांधीन म्हणसी । न कळे देवाची माव देवें बांधिलें तुजसी ।।4।। आतां माझी गती कैशी हरी ते सांगां । करुणाभरीत देखोनि गेलें लाघव वेगा ।।5।। एका जनार्दनी रुणाकर मोक्षदानी । सहज दृष्टि पाहतां सुटली ग्रंथी दोनी ।।6।। '''भावार्थ''' नंदरायाच्या सेवकांनी गवळ्यासह गवळणीला चावडींत आणलें. ते दोघेही रडून आकांत करत असताना भोवतीं घरलोकांची गर्दी जमली.नंदरायाच्या मांडीवर बसून गदगदां हास्य करणारा सावळा हरी या विपरित करणीचे कारण व देवाचा न्याय स्पष्ट करतो.गौळण,गवळ्याचे दु:खित चेहरे बघून श्रीहरीचे मन दयेने भरले,त्याने लाघव करुन दोघांना मुक्त केले.एका जनार्दनी म्हणतात, करुणाकर, मोक्षदानी श्रीहरीने सहज दृष्टीने बघतांच वेणी दाढीची गांठ सुटली. '''44''' आल्हादयुक्त गोपिका आली आपुलें सदनीं । नंदासहित मोक्षदानी प्रवेशले भुवनी ।।1।। म्हणे यशोदा बा कृष्णा न करी तूं खोडी । बोलती गोपिका वाईट त्या जगझोडी ।।2।। एका जनार्दनी माझा अपराध नाहीं। जया जैसा भाव तया तोचि देहीं ।।3।। '''भावार्थ''' या प्रसंगानंतर गोपिका आपल्या घरीं आणि नंदासह श्री हरी राजभुवनी परतले तेव्हां कुष्णाने अशा खोड्या करु नयेत त्यामुळे गोपिका वाईट बोलतात असे यशोदेने स्पष्ट केले.एका जनार्दनी म्हणतात,यांत मोक्षदानी श्री हरीचा दोष नाही, ज्याच्या मनांत जसा भाव असेल त्याप्रमाणेच त्याला देव दिसतो. '''45''' घरोघरीं चोरी करितो हृषीकशी । गाऱ्हाणें सांगती येऊनी यशोदेसी ।।1।। भली केली गोविंदा भली केली गोविंदा । निजभक्तांलागी दाखविसी लीला ।।2।। कवाड उघडोनि शिंकें वो तोडिलें । दही दूध भक्षूनि ताक उलंडिलें ।।3।। अंतर बाहेर मज व्यापियलें माया । एका जनार्दनी म्हणे न सोडी पाया ।। 4।। '''भावार्थ''' गोपींच्या घरी जाऊन हृषीकेशी चोरी करतो,दार उघडून शिंके तोडून दही दूध खातो,ताकाचे भांडे लवंडून टाकतो.असे गाऱ्हाणे गोपी येऊन यशोदेला सांगतात. गोविंदाची ही करणी भक्तांना लीला दाखवण्यासाठी आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांचे मन अंतर्बाह्य व्यापून टाकणाऱ्या श्रीहरीचे चरण कधी सोडणार नाही. '''46''' एकमेक गौळणी करिती विचार । चोरी करी कान्हा नंदाचा कुमर ।।1।। नायके वो बाई करुं गत काई । धरूं जातां पळून जातो न सांपडेचि बाई ।।2।। दही दूध लोणी चोरी करूनियां खायें । पाहें जातां कवाड जैसें तैसें आहे ।।3।। एका जनार्दनी न कळें लाघव तयाचें । न कळेचि ब्रह्मादिकां वेडावलें साचे ।। 4।। '''भावार्थ''' गौळणी एकमेकींना भेटून विचार करतात नंदाचा कान्हा चोरी करून पळून जातो,धरायला गेलो तर सांपडत नाही.दही दूध लोणी चोरी करून खातो,नवल असे कीं,घराचे दार जसेच्या तसे बंद असते.एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीची ही लीला कुणालाच समजत नाही.ब्रह्मदिक देवांना सुध्दां ही माया कळत नाही. '''47''' मार्गी जातां विस्मय करीं । कैसे विंदान केलें नवल परीं । आम्ही अबला घालितो चोरी। श्रीहरी परापश्यंती वेगळा ।।1।। नवल जाहलें काय सांगू माये । चोरी करितां धरिला पाहे । घरां घेऊनि जातां उभा आहे । न कळे विंदान सखे काय सांगू ।।2।। एका जनार्दनी परिपूर्ण व्यापक सर्वांठायीं संपूर्ण । जनींवनीं जनार्दन । पाहतां महिमान न कळे ।। 3।। '''भावार्थ''' श्रीहरीला चोरी करतांना धरले आणि यशोदेच्या घरी जाऊन पाहतां यशोदे जवळ कान्हा उभा आहे असे दिसले.ही काय जादू आहे हे गोपींना कळत नाही. हा काहीतरी चमत्कार आहे असे त्यांना वाटते.एका जनार्दनी म्हणतात, अबलांच्या घरी चोरी करणारा श्रीहरी परा आणि पश्यंती या वाणींच्या पलिकडे आहे परमेशाने हा अवतार धारण केला असून तो विश्वव्यापक, सर्वांठायी जनींवनीं पूर्णात्वाने भरून राहिला आहे. '''48''' यशोदेसी गौळणी सांगती गाऱ्हाणें । नट नाटक कपटी सांभाळ आपुलें तान्हें । किती खोडीं याच्या सांगूं तुजकारणें ।।1।। सहस्रमुख लाजला । निवांतचि ठेला । वेद परतला । गाती अनुछंदे । वेध लाविला गोविंदें । परमानंदें आनंदकंदें ।। ध्रु0।। एके दिवशीं मी गेले यमुनातट जीवना । गाई गोप सांगाते घेऊनि आला कान्हा । करीं धरीं पदरा न सोडी तो जाणा । एकांत घातलीं मिठी । न सुटे गांठीं पाहिला दृष्टी । नित्य आनंदु । वेध लाविला ।।3।। किती खोडी याच्या सांगु तुज साजणी । गुण यांचे लिहितां न पुरे मेदिनी । रूप सुंदर पाहतां न पुरे नयनीं । एका जनार्दनी देखिला । ध्यानीं धरिला । मनीं बैसला । सच्चिदानंद । वेध लाविला. '''भावार्थ''' श्रीहरी अतिशय नाटकी, कपटी असून तो नाना प्रकारे खोड्या काढतो, हजारमुखे असलेला शेष सुध्दां श्रीहरीचा महिमा वर्णन करुं शकला नाही, वेदवाणीही मुक झाली.परमानंद आनंदकंद गोविंदाने मनाला वेध लावले आहे.यमुना किनारी पाणी भरण्यासाठी गेले असतां गोपांसंगे गाई घेऊन कान्हा तेथें येवून एकांतात पदर धरुन घट्ट मिठी घालतो, जी सोडवतां येत नाही. केवळ दृष्टीने आनंदाचा वर्षाव करतो असे सांगून गोपी म्हणते, श्रीहरीच्या गुणांचे वर्णन करायचे ठरवले तर संपूर्ण पृथ्वी देखील अपुरी पडेल.हरीचे सुंदर रुप डोळ्यांत साठवून ठेवण्यासाठी नयन अपुरे पडतात, एका जनार्दनी म्हणतात, हा सच्चिदानंद श्री हरी डोळ्यांनी पाहिला, मनामध्ये रूतून बसला, ध्यानी,मनी वेध लागला. '''49''' हासोनिया राधा बोले यशोदेसी । पहा वो हा चोर बोले विश्वासी ।।1।। आण वाहतसे लाटकीची मामिसें । याचिया वचनीं सर्वास विश्वासे ।।2।। खोडी न करी ऐशी वाहे तूं आण । गोरसांवांचुनि न करीं तुझी आण ।। 3।। एका जनार्दनी बोले विनोद वाणी । यशोदेसह हांसती गौळणी।। 4।। '''भावार्थ''' कान्हा नांवाचा चोर अत्यंत विश्वासाने बोलतो, कांहीतरी सबबी सांगून खोट्या शपथा घेतो असे असुनही याच्या शब्दावर सर्वांचा विश्वास बसतो.खोडी करणार नाही अशी शपथ घ्यायला सांगतांच गोरसाशिवाय शपथ घेणार नाही (गोरसाशिवाय दुसरी चोरी करणार नाही)असे म्हणतो असे राधा यशोदेला सांगून हसते.एका जनार्दनी म्हणतात, कान्हाच्या या गर्भितार्थी विनोद वाणीवर यशोदेसह सर्व गौळणी हांसतात. '''50''' मिळोनि अबला बैसली परसद्वारीं । येरेयेरे कृष्णा म्हणोनि वाहाती व्रजनारी ।। 1।। ऐशा लांचावल्या नंदनंदना । घरींच बैसती लक्ष लावीत कान्हा ।।2।। वेदश्रृतीसी । न कळे जयांची शुध्दी । तो नवनीत खावया लाहे। लाहे घरामधीं ।।3।। एका जनार्दनी ब्रह्म परिपूर्ण । तेणे वेधें वेधिलें आमुचे मनाचें मन ।। 4।। '''भावार्थ''' गोकुळातील सगळ्या गोपिका मिळून परसद्वारीं बसतात आणि कृष्णाला बोलावतात, कृष्णाच्या (नंदनंदन) भेटीच्या लालसेने घरीच बसून असतांना त्यांचे सारे लक्ष कृष्णाकडे लागलेलें असते.वेदश्रुतींना देखील ज्याचा ठाव लागत नाही तो कान्हा लोणी खाण्यासाठी घरांत शिरतो. एका जनार्दनी म्हणतात, परिपूर्ण ब्रह्मरुपाने अवतरलेल्या श्री कृष्णाने सर्वांच्या अंतरंगाला वेध लावले आहेत. '''51''' मार्गी जातां विस्मय करी । कैसें विंदान केले नवल परी। आम्हीं अबला घालितो चोरी । श्रीहरी परापश्यंती वेगळा ।।1।। नवल जाहलें काय सांगू माये । चोरी करितां धरिला पाहे । घरां घेऊनि जातां उभा आहे। न कळे विंदान सये काय सांगू ।।2।। एका जनार्दनी परिपूर्ण व्यापक सर्वांठायीं संपूर्ण । जनींवनीं जनार्दन । पाहतां महिमान न कळे ।। 3।। '''भावार्थ''' रस्त्याने जातांना विस्मयचकित झालेल्या गोपी श्रीहरीने दाखवलेल्या चमत्कारा विषयी विचार करतात, चोरी करताना पकडलेल्या कान्हाला यशोदेकडे नेले तव्हां तो यशोदा जवळ उभा असलेला दिसतो.श्री हरीच्या लीलांचे रहस्य अगम्य असून तो परापश्यंती वाणीच्या पलिकडे आहे.एका जनार्दनी म्हणतात, परब्रह्मरुपी परमात्मा सर्वांच्या अंत:करणांत वसत असून व्यापक असून परिपूर्ण आहे.जनींवनीं दिसणार्या या जनार्दनाचा महिमा बुध्दीला आकलन होत नाही. '''५२''' आम्ही असता माजघरी । रात्र झाली दोन प्रहरी । मी असता पतिशेजारी । अवचित हरी तुझा आला ।।१।। काय सांगू सखये बाई । वेदशास्त्रा अगम्य पाही । आगमानिगमा न कळे कांही । मन पवन पांगुळले गे बाई ।।२।। आम्ही असतां निदसुरी । मुंगुस घेऊनी आपुले करी । सोडियेले दोघा माझारी । तंव ते बोचकरी आम्हांते ।।३।। आम्ही भ्यालो उभयतां । चीर फिटलें बाई तत्वता । नग्नचि जाहले मी सर्वथा । भूतभूत म्हणोनि भ्याले ।।४।। ऐसे करूनि आपण पळाला । जाउनि माये आड लपला । एका जनार्दनी म्हणे भला । आता सापडता न सोडी त्याला ।।५।। '''भावार्थ''' गोकुळीची एक गोपी तिचे गाऱ्हाणे सखीला सांगतांना म्हणते, रात्रीच्या दोन प्रहरी माजघरात पतीसह शयन केले असतांना वेदशास्त्रांना अगम्य असणारा श्रीहरी हातात मुंगुस घेऊन घरात शिरला आणि दोघांमध्ये मुंगुस सोडले. त्या मुंगसाने बोचकारून हैराण केले, अंगावरची वस्त्रे फाडली. दोघे भयाने गर्भगळीत झाले. ही खोडी काढून कान्हा घरी जाऊन आईमागे लपला. एका जनार्दनी म्हणतात, हे सावळे परब्रह्म हाती सापडल्यास मोकळे सोडणार नाही. '''५३''' गौळणी बारा सोळा । होउनी येके ठायी मेळा । म्हणती गे कृष्णाला । धरु आजी ।।५३।। कवाड लाउनी । बैसल्या सकळजणी । रात्र होतांचि माध्यानीं । आला कृष्ण ।।2।। दहीं दूध तूप लोणी । यांची भाजनें आणुनी । रितीं केलीं तत्क्षणीं । परी तयां न कळे ।।3।। थोर लाघव दाविलें । सकळां निद्रेनें व्यापिलें । द्वार तें नाहीं उघडिलें । जैसें तैसेंचि ।।4।। खाउनी सकळ । मुखा लाविलें कवळ । आपण तात्काळ । पळे बाहेरी ।।5।। एका जनार्दनी । ऐशी करूनी करणी । यशोदे जवळी येउनी । वोसंगा बैसे ।।6।। '''भावार्थ''' बारा ते सोळा गौळणी एकत्र जमून कृष्णाला चोरी करतांना पकडण्याचा विचार करतात.दार बंद करून दबा धरून बसतात.मध्य रात्रीं श्री कृष्ण आपले लाघव दाखवतो,दार न उघडता घरांत शिरतो, चमत्कार करून सर्वांना निद्राधीन करतो.दही, दूध तूप,लोणी यांची मडकी आणून सर्व काही खाऊन फस्त करतो. कुणालाही न कळत मडकी रिकामी करून पळ काढतो.यशोदे जवळ साळसूदपणे येऊन बसतो, असे एका जनार्दनी या अभंगात कथन करतात. ===यशोदा राधा संवाद=== '''54''' नानापरी समजाविलें न परी राहे श्रीहरी । दहीभात कालवोनी दिला वेगीं झडकरीं । कडेवरी घेऊनिया फिरलें मी द्वारोद्वारी।।1।। राधे राधे राधे राधे घेई श्यामसुंदरा । नेई आतां झडकरीं आपुलिया मंदिरा ।।ध्रु0 ।। क्षणभरी घरी असतां करी खोडी शारंगपाणी । खेळावया बाहेरी जातां आळ घेती गौळणी । थापटोनि निजवितां पळोनि जातो राजद्वारा ।।2।। राधा घेऊनि हरिला त्वरें जात मंदिरीं । हृदयमंचकी पहुडविला श्रीहरी । एका जनार्दनी हरीला भगी राधा सुंदरा ।।3।। '''भावार्थ''' यशोदा राधेला सांगते, श्रीहरीला दही भात कालवून दिला, कडेवर घेऊन दारोदारीं फिरले.अनेक प्रकारे त्याला समजावले.घरांत क्षणभर सुध्दां खोड्या केल्याशिवाय राहात नाही.खेळायला बाहेर गेला कीं, गौळणी गाऱ्हाणी घेऊन येतात.थापटून झोपवण्याचा प्रयत्न केला तर राजद्वारीं पळून जातो. राधा हरीला घेऊन घाईघाईने घरी येते.अत्यंत प्रेमाने त्याला मंचकावर झोपवतें.एका जनार्दनी म्हणतात, प्रेमरुप भक्तिभावाने राधिका श्रीहरीला आपलेसे करते. '''55''' करूं देईना मज दूध तूप बाई । मथितां दधि तो धरीं रवी ठायीं ठायीं । हट्टे हा कदापि नुमजे समजाविल्यास काई । समजावुनी यातें तुझ्या घरांत नेई नेई ।।1।। राधे हा मुकुंद कडिये उचलोनि घेई घेई । रडतांना राहिना करुं यांस गत काई काई ।।ध्रु0।। हरिसी आनंदे राधा मृदु मृदु बोलविते । पाळण्यांत तुला कृष्णा निजवोनी हालवितें । गृहा नेऊनियां दहीं भात कालवितें । यशोदेसी सोडी कान्हा माझ्याजवळी येई येई ।। 2।। हट्ट मोठा घेतो मला छळितो गे राधे पाहाणें । असाच हा नित्य राधे हरिघरा नेत जाणें । उगाचि हा निश्चळ कैसा राहे त्वां समजावल्याने । तुझी धरितें हनुवटी यासी गृहा नेई नेई ।।3।। गोविंदा गोपाळा कृष्णा मुकुंदा शेषशाई । जगज्जीवना गोकुळभुषणा गोपी भुलवणा बाई । उगा नको रडूं कृष्णा यशोदेसी सोडीं तूंही । एका जनार्दनी शरण राधे घेऊनी यासी जाई जाई ।।4।। '''भावार्थ'''' दही घुसळत असतांना कान्हा परत परत रवी धरुन ठेवतो, कितिही समजावले तरी त्याला समजत नाही.या कान्हाला कडेवर उचलून घरी घेऊन जाण्यास यशोदा राधेला सांगते.राधा आनंदाने हरीला हळुवार पणे बोलवतें, पाळण्यांत निजवून झोके देण्याचे,दही भात कालवून देण्याचे, अमिष दाखवते.यशोदेला सोडून येण्यासाठी कान्हाची विनवणी करते. तेव्हां हरि निश्चळ होतो.एका जनार्दनी म्हणतात, शेषशाई भगवान गोकुळाचे भुषण बनून गोविंद, गोपाळ, कृष्ण, मुकुंद ही नावे धारण करून गोकुळीच्या गवळणींना भुलवतो. '''56''' एके दिवशीं शारंगपाणीं । खेळत असतां राजभुवनीं । तेव्हां देखिलीं नयनीं । गौळणी ते राधिका ।।1।। मीस करुनी पाणीयाचें । राधा आली तेथें साचें । मुख पहावया कृष्णाचें । आवड मोठी ।।2।। देव उचलोनि घेतला । चुंबन देउनि आलंगिला । सुख संतोष जाहला । राधेलागीं ।।3।। यशोदा म्हणे राधिकेसी । क्षणभरी नेई गे कृष्णासी । कडे घेउनी वेगेसीं आणिला घरा ।।4।। हृदयमंचकी बैसविला । एकांत समय देखिला । हळूच म्हणे कृष्णाला । लहान असशी ।।5।। कृष्ण म्हणे राधिकेसी । मंत्र आहे मजपाशीं । थोर होतों निश्चयेंसी । पाहें या आतां ।।6।। वैकुंठीचा मनमोहन । सर्व जगाचे जीवन । एका जनार्दनी विंदान । लाघव दावीं ।। 7।। '''भावार्थ''' एके दिवशी श्रीकृष्ण (शारंगपाणी) राजवाड्यांत खेळत असतांना गौळण राधिकेने पाहिला.कृष्णाला बघण्यासाठी पाणी आणण्याचे निमित्त करून राधा गौळण तेथें गेली.कृष्णाला उचलून घेऊन आलिंगन देऊन चुंबन घेतले आणि सुख-संतोष पावली.यशोदेने राधिकेला कृष्णाला तिच्या घरी घेऊन जाण्यास सांगितले आणि राधा कान्हाला घेऊन घरी आली. एकांतात लहान आहेस असे राधिकेने कृष्णाला सांगताच आपल्याकडे थोर होण्याचा मंत्र आहे असे कृष्णाने स्पष्ट केले. एका जनार्दनी म्हणतात, मनमोहन,जगत् जीवन, वैकुंठीचा राणा आपले लिला लाघव जगाला दाखवत आहे. '''57''' हर्ष न माये अंबरीं । येऊनियां झडकरी । द्वार उघडी निर्भरी । आनंदमय ।।1।। वृध्दा येऊनियां पाहें । उचलोनि लवलाहे । मुख चुंबिलें तें पाहे । कृष्णाचें देखा ।।2।। मोहिलें वृध्देचें मन । नाठवे आपपर जाण । लाघवी तो नारायण । करूनियां अकर्ता ।।3।। दोहीं करें उचलिला । राधिकेजवळीं तो दिला । म्हणे राधेसी ते वेळां । यासी नित्य आणी ।।4।। तुज न गमे एकटी । आणित जाई जगजेठी । एका जनार्दनीचे भेटी । रे कांहीं विकल्प ।।5।। '''भावार्थ''' राधा गौळण हरीला घेऊन घरी येतांच वृध्देने दार उघडून बघितले आणि कृष्ण दर्शनाने झालेला आनंद गगनांत मावेनासा झाला, घाईघाईने कृष्णाला उचलून तिने त्याचे चुंबन घेतांच तिचे मन मोहरलें, मनातला आपपर भाव क्षणांत मावळला.कान्हाला राधेकडे देवून तिने सांगितले एकटेपणा घालवण्यासाठी याला नेहमी घरी आणावे.एका जनार्दनी म्हणतात, हा जगजेठी श्री कृष्ण अत्यंत मायावी, लाघवी असून सर्व कांही करूनही अकर्ता आहे,मनातले सगळे विकल्प नाहीसे करणारा आहे. '''58''' निमासुर वदन । शंखचक्रांकित भूषण । शोभतसे राजीवनयन । राधेजवळी ।।1।। नवल मांडिलें विंदान । वेदां न कळे महिमान । वेडावली दरुशनें । न कळे तयां ।।2।। रत्नजडित पर्यंकी। पहुडले हर्ष सुखे । नवल जाहलें तें ऐकीं । सासू आली घरा ।। 3।। वृद्धा म्हणे राधेसीं । दार उघड वेगेंशीं । गुह्य गोष्टी बोलसी । कवणाशीं आंत ।।4।। राधा म्हणे मामिसे । गृहामध्यें कृष्ण असे । मज गमावया सरिसें ।आणिला घरीं ।।5।। क्षणभरीं स्थिर रहा । भाले पायीं आंत न या । भोजन जाहलिया । उघडिलें द्वार ।।6।। म्हणे कृष्णा आतां कैसें । द्वारी वृध्दा बैसलिसे। लज्जा जात अनायासें उभयतांसी ।।7।। कृष्ण म्हणे राधेसी । मंत्र नाठवें मजसी । काय उपाय गोष्टीसी । सांगे तूं मज ।।8।। नेणो कैसी पडली भुलीं । मंत्र चळला यां वेळीं । ऐकोनी राधा घाबरली । दीनवदन ।।9।। करुणा वचनें बोले राधा । विनोद नोहे हा गोविंदा । माझी होईल आपदा । जगामाजी।। 10।। भक्त वत्सल मनमोहन । शरण एका जनार्दन । ऐकोनी राधेचें वचन । सान जाहला।। 11।। '''भावार्थ''' कमला सारखे नयन, सुंदर मुखचंद्रमा, हातामध्यें शंख,चक्र धारण केलेला श्रीहरी राधे समीप रत्नजडित मंचकावर आनंदांत सुखाने पहुडला असतांना विस्मयकारक गोष्ट घडली. राधेची सासु घरी येऊन दार उघडायला सांगते.घरांत कृष्ण असून भोजनाला बसला आहे तेव्हां थोडा वेळ थांबा, बाहेरच्या पावलांनी आंत येऊं नका असे राधा सासुला विनविते. दारांत वृध्द सासु बसली असून दोघांना ही गोष्ट लज्जास्पद आहे असे ती कृष्णाला सांगते.आतां आपण मंत्र विसरलो असून कसा विसर पडला हे सांगता येत नाही असे कृष्णाने सांगताच राधा अतिशय घाबरली. लोकांत आपली निंदा नालस्ती होईल या विचाराने दीन वदनाने ती कृष्णाची करुणा भाकते. एका जनार्दन म्हणतात,शरणागत झालेल्या राधेची शोकमग्न अवस्था पाहून भक्तवत्सल श्रीहरी परत सानरुप धारण करतो. '''59''' मथुरेसी गोरस विकूं जातां नितंबिनी । तयामाजीं देखिली राधिका गौळणी । जवळीं जाऊनियां धरिली तिची वेणी ।।1।। सोडीं सोडीं कान्हा शारंगपाणी । माझीया संसारा घातिलें पाणी । नांव रूप माझे बुडविलें जनीं । राधा म्हणे येथुनियां बहु चाट होसी । घरीं चोरीबकरूनिया वाट आडविसी । ओढोनिया नेते आतां तुज मातेपाशीं ।।3।। धरिलीं पदरीं राधा न सोडीच निरी । दान दे आमुचे म्हणे मुरारी । भोवतालीं हांसती व्रज सुंदरीं ।।4।। भक्तीचियां पोटीं राधा समरस जाली । कृष्णरुप पाहूनियां देहभावा विसरली । एका जनार्दनी राधा शेजें पहुडली ।।5।। '''भावार्थ''' गोकुळीच्या गौळणी दूध विकण्यसाठी मथुरेला जाण्यासाठी निघाल्या असतां कान्हाने राधिकेला पाहिले.जवळ जाऊन तिची वेणी धरली.घरांत चोरी करून वाट आडवणार्या लोकांमध्ये नाव रुपाला काळिमा लावणाऱ्या शारंगपाणीला ओढून यशोदा कडे नेते अशी धमकी राधेने दिली असतां कान्हा साडीचा पदर पकडून आपले गोरसाचे दान मागू लागला. हे पाहून बाकीच्या गौळणी हसू लागल्या. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तीप्रेमाने राधा देहभान विसरून श्रीहरीशी समरस झाली. '''60''' फणस जंबीर कर्दळी दाटा । हातीं घेऊनी नारंगी फाटा।।1।। वारियानें कुंडल हाले । डोळे मोडीत राधा चाले ।। 2।। राधा पाहून भरले हरी । बैल दुभे नंदाघरीं ।।3।। हरी पाहुनि भुलली चित्ता । राधा घुसळी डेरा रिता ।।4।। मन मिनलेसें मना । एका भुलला जनार्दना ।।5।। '''भावार्थ''' फणस, डाळिंब कर्दळी यांचा लाकुडफांटा घैऊन मार्गीं चाललेल्या राधेच्या कानातील कुंडल वाऱ्याने हालत आहेत आणि कावरी बावरी नजर कान्हाला शोधत आहे असे वर्णन करून या अभंगात एका जनार्दनी म्हणतात,राधेला पाहून भुललेले श्रीहरी नंदाघरी बैलाचे दूध काढतात तर हरीला पाहून भुललेली राधा रिकामा डेरा घुसळते.भक्तीरसांत मने समरस होतात. '''61''' आल्या पांच गौळणी पांच रंगाचे शृंगार करूनी ।।ध्रु0 ।। पहिली गौळण रंग सफेद । जशी चंद्राची ज्योत । गगनीं चांदणी लखलखित । ऐका तिची मात । मंथन करीत होती दारांत । धरून कृष्णाचा हात । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।1।। दुसरी गौळण साधीभोळी । रंग [[हळद]]ीहुनि पिवळी । पिवळा पितांबर नेसून आली । अंगी बुटेदार चोळी । एक लहान तनु उमर कवळी । जशी चांफ्यांची कळी । ऐशा आल्या पांच गवळणी ।।2।। तिसरी गौळणी रंग काळा । नेसून चंद्रकळा । काळे काजळ लेऊन डोळा । रंग तिचा सांवळा । काळीं गरसोळी लेऊन गळां । आली राजस बाळा । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।3।। चवथी गौळण रंग लाल । लाल लालही लाल । कपाळीं कुंकुम चिरी लाल । भांगीं भरून गुलाल । मुखी [[विडा]] रंग लाल । जसे डाळिंबांचे फूल । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।4।। पांचवी गौळण हिरवा रंग । अवघ्या झाल्या दंग । हिरव्या कांकणांचा पहा रंग । जसे आरशीत जडलें भिंग । फुगडी खेळतां कृष्णासंग । एकनाथ अभंग । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।5।। '''भावार्थ''' या अभंगांत संत एकनाथ पांच रंगाचा शृंगार करून आलेल्या पांच गवळणींचे प्रत्ययकारी वर्णन करतात. पहिली गौळण सफेद रंगाचा साज चढवून आली असून आकाशातील चमकदार चांदणी प्रमाणे शोभून दिसते.चंद्राच्या प्रकाशांत न्हाऊन निघाल्या सारखी ही गौळण दारात उभी राहून कृष्णाचा हात धरून दह्याचा डेरा घुसळीत आहे.दुसरी गौळण साधीभोळी असून हळदी सारखी पिवळ्या रंगाची असून पिवळा पितांबर नेसून आली असून अंगांत बुट्टेदार चोळी घातली आहे. तिसरी कोवळ्या वयातील सुबक, सुंदर लहान बांधा चाफेकळी सारखा चंद्रकळा नेसलेली ,सांवळ्या रंगाची असून तिने डोळ्यांत काजळ घातले असून गळ्यांत काळी गरसोळी शोभून दिसते आहे आहे. चवथी गौळण लाल शृंगार लेऊन आली आहे. भागामध्ये लाल गुलाल, कपाळावर लाल कुंकुम टिळा, तोंडात लाल विडा, डाळिंबाच्या फुलासारखी. पांचवी गौळण, हिरवा साज चढवला असून करांत हिरवी कांकण (बांगड्या) घालून कृष्णा बरोबर फुगडी खेळते. '''62''' देखे देखे गे जशोदा मायछे। तोरे छोरीयानें मुजें गारी देवछे ।।1।। जमूनाके पानीयां मे जावछे । बीच मीलके घागरीया फोडछे ।।2।। मैनें जाके हात पकरछे। देखे आपही रोवछे मायना ।।3।। एका जनार्दन गुन गावछे । फेर जन्म नही आवछे मायना ।।4।। '''भावार्थ''' गोकुळातील एक गवळण यशोदेला कान्हाचे गाह्राणे सांगते. गौळण यमुनेवर पाणी आणण्यासाठी गेली असतां कान्हाने सवंगडी जमवून घागर फोडली. गौळणीने कान्हाचे हात पकडले.कांगावा करुन कान्हा आपणच रडू लागला.एका जनार्दन श्री हरीचे गुण वर्णन करतांना म्हणतात, श्रीहरी जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सुटका करणारे परमात्मा आहेत. '''63''' माई मोरे घर आयो शामछे। गावढी छोडी मोरे मनछे ।।1।। दधी दूध माखन चुरावें हमछे । छोकरीया खालावत देवछे।। 2।। मारी सुसोवन लगाछे । बालन उनके पकड लीनछे।। 3।। एका जनार्दन थारो छोडछे। वेड लगाये माई हमछे।। 4।। '''भावार्थ''' एक गौळण कान्हाची तक्रार करते कीं, संध्याकाळी श्यामने गोठ्यांत दावणीला बांधलेली गाय सोडून दिली.घरातील दही, दूध,लोणी चोरून नेऊन बालगोपाळांना खाऊं घातले. सुनेने प्रतिकार केला तेंव्हा तिचे केस पकडले. एका जनार्दन म्हणतात, यशोदेच्या कान्हाने सर्वांना वेड लावून सतावून सोडलं. '''64''' हो भलो तुम नंदन लालछे । गांवढी बतावछे ।।1।। आगल पिछिल ध्यानमें आवछे । मंगल नाम तोरा मे गावछे ।।2।। तारो सुंदर रूप मोरे मनछे। प्रीत लगी कान्हा हमसे।। 3।। एका जनार्दनी तोरे नामछे गावत घ्यावत हृदयमेछे।। 4।। '''भावार्थ''' गोकुळीची गौळण सांगते, नंदलाल नंदाचा लाडला असून त्याचे मंगलमय नाम आणि सुंदर रूप मनामध्ये ठसले आहे,सर्वांना त्याने भक्तीप्रेमानें जिंकले आहे.वारंवार मनाला त्याचे ध्यान लागते. एका जनार्दन सतत श्री हरीचे नामस्मरण करतात, हृदयात ध्यान लावतात. '''65''' मारी गावडी चुकलीसे भाई । देखन देखन त्रिभुवनसे आई । उन शोधन लागछे भाई । अब कैसी गत करूछे आई ।।1।। मथुरा लमानीन मारो नामछे । गावढी देखत आई गांवछे। दृष्टी देखन नहीं मनछे। कैसे भुलाय कन्हयानछे ।।2।। भूली भूली जाई मानछे । कहीं मिलन मोरे ध्यानछे। एका जनार्दनसे पगछे। अखंड चित्त जडो गावढीसे।। 3।। '''भावार्थ''' लमानी नावाची मथुरेची गौळण वाट चुकलेल्या आपल्या गाईला त्रिभुवनांत शोधून आली असून कन्हैयाला पाहून भुलून गेली.आपले मनच हरवून बसली.कन्हैया ने आपल्याला ध्यांनात दर्शन द्यावे अशी ती प्रार्थना करते. एका जनार्दनी म्हणतात,कन्हैयाच्या चरणकमलाशी अखंड चित्त जडावें. '''66''' दिसे सगुण परि निर्गुण। आगमां निगमां न कळे महिमान । परा पश्यंती खुंटलीया जाण । त्याचें न कळे शिवासी महिमान ।।1।। पहा हो सांवळा नंदाघरीं । नवनीताची करीतसे चोरी । गौळणी गाह्राणी सांगती नानापरी । त्याचें महिमान न कळे श्रमले सहाचारी ।।2।। कोणी म्हणती यासी शिक लावूं । कोणी म्हणती आला बाऊ । दाखवी लाघव नवलाऊ । अगम्य खेळ ज्याचा कवणा न कळे कांहीं ।।3।। चोरी करितां बांधिती उखळी दावें । येतो काकुळती माते मज सोडावें। एका जनार्दनी दावीं सोंग बरवें ।ज्याची कीर्ति ऐकतां अघ नासे सर्वे।। 4।। '''भावार्थ''' नंदाघरी सावळा श्रीहरी नवनीताची चोरी करतो. गोकुळीच्या गौळणी नाना प्रकारे कन्हैयाच्या तक्रारी यशोदेकडे करतात. कोणी म्हणतात याला चांगली अद्दल घडवून आणली पाहिजे. श्रीहरी आश्चर्य वाटतील अशा अनेक लीला करतो. हरीचे हे खेळ कुणालाही न कळणारे अगम्य वाटतात.चोरी करताना पकडून त्याला दोरीने उखळाला बांधतात तेव्हां हा त्रिभुवनपती काकुळतीला येऊन सुटकेसाठी यशोदा मातेची विनवणी करतो.एका जनार्दनी म्हणतात, सगुणरूपात दिसणारा हा परमात्मा निर्गुण आहे, त्याचा महिमा वेद आणि श्रुतींना देखील अगम्य वाटतो. त्याचे वर्णन वैखरी, मध्यमाच नव्हे तर परा आणि पश्यंती या वाणी सुध्दा करु शकत नाहीत. निरनिराळी सोंग घेऊन मती गुंग करतो कीं, शिव शंकराला सुध्दां त्याचे रहस्य उलगडून दाखवतां येत नाही. या परमेशाची कीर्ती केवळ श्रवणाने सर्व पापांचा नाश करते. '''67''' आवरी आवरी आपुला हरी। दुर्बळ्याची केली चोरी । घरा जावयाची उरी ।कृष्णे ठेविली नाहीं ।।1।। गोळणी उतावेळी। आली यशोदेजवळी। आवरी आपुला वनमाळी। प्रळय आम्हां दिधला।। 2।। कवाड भ्रांतीचें उघडिलें। कुलूप मायेचे मोडिलें शिंके अविद्येचे तोडिलें। बाई तुझिया कृष्णें ।।3।। होती क्रोधाची कर्गळा। हळूचि काढिलेसे बळां। होती अज्ञानाची खिळा तीहि निर्मूळ केली।। 4।। डेरा फोडिला दंभाचा। त्रिगुण तिवईस ठाव कैसा । प्रपंच सडा हा ताकाचा। केला तुझिया कृ जे जे मी मीष्णे।।5।। अहंकार होता ठोंबा। उपडिला धुसळखांबा । तोही टाकिला स्वयंभू। बाई तुझिया कृष्णें ।।6।। संचित हे शिळें लोणी । याचि केली धुळधाणीं। संकल्प विकल्प दुधाणीं । तींही फोडिलीं कृष्णें ।।7।। प्रारब्ध हें शिळें दहीं । माझें खादलें गे बाई। क्रियमाण दूध साई । तींही मुखीं वोतिली ।।8।। द्वेष रांजण सगळे । स्पर्शे होती हात काळे । होतें कामाचें तें पाळें। तेंहि फोडिलें कृष्णें ।।9।। सुचित दुश्चित घृत घागरी । लोभें भरल्या होत्या घरीं । त्याहीं टाकिल्या बाहेरी। तुझिया कृष्णें।। 10।। कल्पनेची उतरंडी। याची केली फोडाफोडी । होती आयुष्याची दुरडी। तेंही मोडिली कृष्णें ।।11।। पोर रे अचपळ आमुची। संगती धरली या कृष्णाची । मिळणी मिळाली तयांची। संसाराची शुध्द नाहीं ।। 12।। ऐशीं वार्ता श्रवणीं पडे। मग मी धावोनि आलें पुढें। होतें द्वैताचें लुगडें । तेंही फिटोनि गेलें।। 13।। आपआपणा विसरलें। कृष्णस्वरूपीं मिळालें। एका जनार्दनी केलें । बाई नवल चोज।। 14।। '''भावार्थ''' कन्हैयाच्या चमत्कारिक लिलांनी हैराण झालेली गवळण उताविळपणे यशोदेकडे येऊन आपली तक्रार दाखल करते, जो अतिशय दुर्बल आहे त्याच्या घरीं कृष्ण चोरी करतो, संसार मायेने भ्रांत(भयभीत) झालेल्या चित्ताची कवाडे उघडून श्रीहरी मायेचे कुलूप मोडून टाकतो. शिरावर असलेलें अविद्येचे शिंके (अज्ञान) फोडून गळ्यांत असलेली क्रोधाची शृंखला सहजपणें दूर करतो. अज्ञान समूळ नाहिसे करतो.सत्व,रज,तमोगुणाच्या तिवुईवर उभारलेला दंभाचा डेरा फोडून जीवाची प्रपंचातून सुटका करतो. अहंकार रूपी मजबूत खांब समूळ उपटून टाकतो. जन्मोजन्मीच्या पापपुण्याचा संचय म्हणजे शिळे लोणी, या संचिताची श्रीहरी धूळधाण करुन जीवाची मुक्तता करतो.संकल्प आणि विकल्प यांच्या पासून मन मुक्त करतो. प्रारब्ध रूपी शिळे दही खाऊन संपवतो.माणसाचे भलेबुरे कर्म म्हणजे दुधावरची साय! ह्या कर्मफलापासून सुटका करतो.मानवी मन म्हणजे द्वेषाने भरलेले रांजण, त्याला स्पर्श करताच हात काळे होतात,या द्वेषापासून श्रीहरी मनाची सुटका करतो. लोभीपणाने भरून ठेवलेल्या सुचित आणि दुश्चित रूपी तुपाच्या घागरी श्रीकृष्ण बाहेर काढतो, कल्पनांची उतरंडी फोडून आणि आयुष्याची दुरडी मोडून मुक्तीचा मार्ग मोकळा करतो. कृष्णरूपाशी एकरूप होतांच देहबुध्दी लयास जाऊन द्वैताचे बंधन फिटून जाते, आपपर भाव संपून चित्त कृष्णस्वरुपांत मिळून जाते असे एका जनार्दनी सांगतात. ===गौळणीस श्रीकृष्णाचा वेध=== '''68''' चंद्रहुनी शीतळ रवीहुनी सोज्वळ। तेणे मज केवळ वेधियेलें ।।1।। वेध कैसा मज लागला वो बाई ।।ध्रु0।। अमृताहुनी स्वादू गगनाहुनी मृदु । रुपेविण आनंदु देखिला बाई ।।2।। एका जनार्दनी आनंदु परिपूर्ण। काया वाचा मने वेधिलें वो बाई ।।3।। '''भावार्थ''' चंद्र किरणापेक्षा शीतळ, सूर्यनारायणाच्या तेजापेक्षा निर्मळ अशा श्रीहरीच्या रूपाने चित्त वेधले जाते, अमृतापेक्षा गोड, आकाशापेक्षा तरल, इंद्रियजन्य सुखाशिवाय निरागस आनंद अनुभवास आला असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचे दर्शन म्हणजे काया वाचा मनाला भरून टाकणारा परिपूर्ण आनंद! '''69''' गौळणींचा थाट निघाला मथुरेला हाटालागीं । तें दखोनि जगदीश धांवला गोप घेऊनी वेगीं ।।1।। कान्हया सरसर परता नको आरुता येऊन। तुझा संग झालिया मग मी घरा कैसी जाऊं।। ध्रु0।। सासुरवासिनी आम्ही गौळणी जाऊं दे रहे हरी । बहु वेळ लागतां सासु सासरे कोपतील घरी ।।2।। आम्ही बहुजणी येकला तूं शारंगपाणी दिससी येथें । हृदयमंदिरीं ठेऊनी तूंतें जाऊं मथुरापंथें ।।3।। एका जनार्दनी ब्रह्मवदिनी गोपिया वरवंटा । कृष्णपदीं त्या लीन झाल्या पूर्णपणें तन्निष्ठा ।।4।। '''भावार्थ''' सर्व मिळून गौळणी मथुरेच्या बाजारीं जाण्यासाठीं निघाल्या हे पाहून जगदीश श्रीकृष्ण आपले गोप सवंगड्यांना गोळा करून वेगानें निघाला. त्या सासुरवासिनी गौळणी कान्हाला परत मागे फिरण्याची ,वाट न अडविण्याची विनंती करतात. घरी सासुसासरे प्रतिक्षा करीत असून विलंब झाल्यास क्रोध करतील असे त्या गौळणी परोपरीने सांगतात. शारंगपाणीला हृदयमंदिरी ठेवून मथुरेची वाट चालू लागतात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,कृष्णपदी शरणागत झालेल्या त्या गोपिका एकनिष्ठपणे भक्तिभावाने समरस झाल्या आहेत. '''70''' ऐक ऐक सखये बाई नवल मी सांगून काई । त्रैलोक्याचा धनी तो हा यशोदेसी म्हणतो आई ।।1।। देवकीनें वाईला यशोदेने पाळिला। पांडवांचा बंदीजन होऊनियां राहिला ।।2।। ब्रह्मांडाची सांठवण योगीयाचें निजधन । चोरी केली म्हण्ऊनी उखळासी बंधन।।3।। सकळ तीर्थें जया चरणीं सुलभ हा शूलपाणी ।राधिकेसी म्हणे तुझी करीन वेणीफणी ।।4।। शरण एका जनार्दनी कैंवल्याचा मोक्षदानीं । गाई गोप गोपीबाळां मेळवीले आपुलेपणी।।5।। '''भावार्थ''' एक गौळण आपल्या सखीला नवलाची गोष्ट सांगते कीं,तिन्ही लोकांचा स्वामी श्रीहरी यशोदेला आई म्हणतो. देवकीने नऊ महिने गर्भांत जतन केला, यशोदेने गोकुळात पालनपोषण केले. पांडवांच्या प्रेमभक्ती बंधनांत बंदी बनून राहिला.तिन्ही ब्रह्मांड ज्याच्या रुपांत साठवलेली आहेत,जो योगीजनांचे परम भाग्य आहे अशा बाल कृष्णाला चोरीच्या निमित्ताने उखळाला बांधून ठेवलें.सगळी तीर्थे ज्याच्या चरण स्पर्शाने पावन होतात तो शूलपाणी आवडीनें राधिकेची वेणीफणी करतो.जनार्दन स्वामींच्या पायी शरणागत असलेले एका जनार्दनी म्हणतात, कैवल्याचे दान देवून जो जन्म बंधनातून मुक्त करतो तो श्रीहरी गोकुळातील गोप गोपिकांना आपलेपणाने हृदयाशी कवटाळतो. '''71''' कृष्णमूर्ती होय गे कळों आली सोय गे । प्राणाचाही प्राण पाहतां सुख सांगू काय गे ।।1।। तुळशी माळ गळां गे कस्तुरीचा टिळा गे । अर्धांगी रुक्मिणी विंझणें वारित गोपी बाळा गे ।।2।। पीतांबराची कास गे कसिली सावकाश गे। नारद तुंबर गायन करती पुढें निजदास गे ।।3।। भक्त कृपेची माय गे वोळखिली विठाई गे । एका जनार्दनी विटे जोडियेले पाय गे।। 4।। '''भावार्थ''' एकनिष्ठ भक्तांना प्राणाहून प्रिय असलेली कृष्णाची मूर्ती पाहून जीवनाचे सार्थक झाले असे वाटते,सारे सुख दाटून येते. राणी रुक्मिणी सह विराजमान असलेल्या श्री कृष्णाच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आणि गळ्यांत तुळशीची माळ शोभून दिसते आहे .कमरेला पिवळा पीतांबर कसला आहे. गोपी पंख्याने वारा घालीत आहेत तर नारद तुंबर पुढे उभे असून गायन करीत आहेत. भक्तांवर कृपेची सावली धरणारी विठाई पाहून एका जनार्दनी विटेवरील कृष्णमूर्ती पुढे नतमस्तक होतात. ''''72'''' देखिला अवचिता डोळां सुखाचा सागरु । मन बुध्दी हारपली झाले एकाकारु । न दिसे काया माया कृष्णीं लागला मोहर।। 1।। अद्वया आनंदा रे अद्वया आनंदा रे । वेधियेल्या कामिनी अद्वया आनंदा रे ।।2।। खुंटलें येणे जाणें घर सासुर। नाठवे आपपर वेधियेलें सुंदर । आंत सबाह्य व्यापिलें कृष्ण परात्पर नागर वो ।।3।। सावजी कळलें आतां लोधलें निर्गुणा।, एका जनार्दनी कृपा केली परिपूर्णा। गगनीं गिळियेलें उणें उरी नुरेचि आपणा।। 4।। '''भावार्थ''' श्री कृष्णरुपाने सुखाचा सागर अचानक सामोरा आला.मन,बुध्दी हरपून केवळ एकाकार कृष्णरुप सगळीकडे भरून राहिले.देहाचे,संसाराचे भान विलयास गेले. कृष्ण रुप पाहून मन मोहरून आलें.अनुपमेय आनंदाने मन वेधले. आपपर भाव नाहीसा झाला, घर,संसाराचा विसर पडला.आंतबाहेर सर्व विश्व कृष्णरुप व्यापून राहिलें.सद्गुरू कृपेने निर्गुण स्वरुपाचा साक्षात्कार झाला. एका जनार्दनी या अनुभवाचे साक्षात दर्शन या अभंगात कथन करतात. '''73''' दिव्य तेज झळकती रत्नकीळा फांकती । अगणित लावण्य तेज प्रभा दिसती गे माये ।।1।। कानडा वो सुंदर रुपडा गे। अंतरीं बाहेरीं पाहतां दिसे उघडा गे ।।2।। आलिंगनालागीं मन उताविळ होय। क्षेम देतां माझें मीपण जाय।। 3।। मागें पुढें चहूंकडे उघडें पाही । पाहावयासी गेलें मजला ठक पडले बाई।। 4।। बाहेरी पाहूं जातां अंतरीं भासे । जे जें भासें तें तें येकींयेक समरसें ।।5।। एका जनार्दनी जिवीचा जिव्हाळा। एकपणें पाहतां न दिसे दृष्टीवेगळा ।।6।। '''भावार्थ''' या अभंगात एका जनार्दनी कृष्ण रुपाचे वर्णन करतांना म्हणतात,कृष्ण मुखावर दिव्य तेज झळकत आहे ते अगणित रत्नांच्या तेजाप्रमाणे दैदिप्यमान आहे.त्याचा कानडा सुंदर रूपडा मन मोहून टाकतो आणि आलिंगन देण्यासाठी जीव उताविळ होतो.प्रेमभराने मिठी घालतांच माणसाचे मीपण संपून जाते.आंत बाहेर सगळीकडं ते च कृष्णरुप भरून राहिले आहे असे वाटते.बाहेर पाहू गेल्यास तो अंतरांत प्रगट झाल्याचा भास होतो,मन कोड्यांत पडते.मागे,पुढें चहूकडे ते रुप नजरेसमोर दिसते,मन तेथे समरस बनते.जीवाला वेड लावते.चित्त एकाग्र बनते. '''84''' गोकुळी लाघव दावितो चक्रपाणी । भोवत्यां वेष्टित बैसल्या गौळणी । मध्यें सुकुमार सावळा शारंगपाणी । चिमणा पितांबर पिवळा । गळां वैजयंती माळा। घवघवित घनसांवळा पाहे नंदाराणी ।।1।। नाच रे कृष्णा मज पाहूं दे नयनी ।।ध्रु0।। नाचतो सांवळा सुंदर निमासुर वदन । वाळे घोळ घागरियांचा झणत्कार पूर्ण । आकर्ण नयन सुहास्य वदन पाहुनी भुले मदन । हातीच्या मुद्रिका झळकती। क्षुद्र किंकिणी सुस्वर गाती । वाकी नेपुरे ढाळ देती । पहाती गौळणी ।।2।। सप्तही पाताळें नाचती हरिचिया छंदे । आकाश धरणी स्वर्गी देव नाचती आनंदे। गण गंधर्व देव सर्व हरिपदें । वैकुंठ कैलास नाचती । चंद्र सूर्य रसनायक दीप्ती । ऋषीमंडळ धाक तोडिती । अद्भुत हरिकरणी ।।३।। नाचती हरिपदें चतुर्दशलोकपाळ । शेष वासुकी नाचती सर्वही फणीपाळ । परिवारेसी नाचती पृथ्वीचे भूपाळ । मेरु पर्वत भोगी नायक । वनस्पति नाचती कौतुक । वेदशास्त्र पुराण पावक । नाचत शूळपाणी ।।४।। नाचती गोपाळ गोपिका सुंदर मंदिरे । उखळे जाती मुसळे पाळी आणि देव्हारे । धातुमूर्ति नाचू लागल्या एकसरे । गौळणी अवघ्या विस्मित । देहभाव हरपला समस्त। यशोदेसी प्रेम लोटत । धरिला धांउनी ।।५।। शिणलासी नाचता आता पुरे करी हरी । विश्वरूप पाहतां गोपी विस्मित अंतरी । यशोदेनें कृष्ण घेतला कडियेवरी । एका जनार्दनी भक्तिभाव अनन्य भक्ता दावी लाघव । निज भक्तांचे काज सर्व । करितां शिण न मानीं ।।६।। '''भावार्थ''' गोकुळामध्ये चक्रपाणी आपल्या अवतार लीला दाखवतो. सगळ्या गौळणी गोलाकार बसल्या असून मध्ये सुकुमार, सावळा शारंगपाणी शोभून दिसत आहे. मेघाप्रमाणे सावळ्या रंगाचा, पिवळ्या रंगाचा पितांबर नसलेला, गळ्यात वैजयंती माळ घातलेल्या घनश्याम हरीकडे नंदराणी कौतुकाने पाहत आहे. कृष्णाचा नाच पहाण्यासाठी यशोदा आतुर झाली आहे. पायातील वाळे, घोळ यांच्या घंटानादाच्या तालावर सावळा, सुंदर हरी नाचत आहे. श्रीहरीचे विशाल नयन, हसरा चेहरा पाहून मदनालासुध्दा भूल पडते. श्रीहरीच्या हातातील अंगठ्या, पायातील पैंजणे यांच्याकडे गौळणींचे मन वेधले गेले आहे. आकाश, धरणी, सप्तपाताळे हरीच्या छंदी नाचत आहेत. स्वर्ग, वैकुंठ, कैलासामधील देव, गण, गंधर्व हरिपदांच्या तालावर नृत्य करतात. सारे ऋषीमंडळ, चंद्र-सूर्य श्रीहरीच्या या अद्भुत नृत्यात रंगून गेले आहे. शेष, वासुकी यांसह सर्व नागदेवता, चौदा भुवनांचे लोकपाळ, पृथ्वीवरचे सर्व भूपाळ (सम्राट) कैलासपती शिवशंकर परिवारासह या नृत्यानंदात मग्न आहेत. गोपाळ, गोपिका सुंदर मंदिरात नाचत आहेत. त्यांच्याबरोबर सर्व वनस्पती, वृक्षवेली कौतुकाने हर्षभरित होऊन डुलत आहेत. सजीव सृष्टीसह जडसृष्टीसुध्दा उखळे, जाती, मुसळे, पाळी, देव्हारा, धातुमूर्ती या आनंदात सहभागी झाली आहे. आश्चर्यचकित झालेल्या गौळणी देहभान विसरून गेल्या आहेत. अलोट प्रेमाने धावत जाऊन यशोदा श्रीहरीला कडेवर उचलून घेते. हे विश्वरूप दर्शन घेऊन गोपी धन्य होतात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, एकनिष्ठ, अनन्य भक्तांसाठी श्रीकृष्ण असे लाघव दाखवतो, आपल्या भक्तांसाठी काम करतांना तो कधी थकत नाही. '''८५''' प्रथममत्स्यावतारी तुमचे अगाध चरित्र । न कळे ब्रह्मादिका वैष्णव गाती पवित्र ।।1।। उठोनि प्रात:काळीं गौळणी घुसळण घुसळिती । गाती कृष्णाचे पोवाडे हृदयीं परोपरीं ध्याती ।।2।। द्वितीय अवतारीं आपण कच्छरूप झाला ।सृष्टि धरुनी पृष्ठीं शेवटीं सांभाळ केला ।।3।। तृतीय अवतारीं आपण वराहरूप झाला । धरणी धरुनी दाढे हिरण्याक्ष वधिला ।।4 ।। चतुर्थ अवतारीं आपण नरहरि रूप । रक्षुनि प्रल्हाद वधिला हिरण्यकश्यप ।।5।। पांचवें अवतारीं आपण वामन झाला। बळी घालुनि पाताळीं शेखीं द्वारपाळ ठेला ।।6।। सहावें अवतारीं आपण परशुराम झाला। धरुनी परशु हातीं सहस्रभुजा वध केला ।।7।। सातवे अवतारीं आपण दाशरथी राम। वधोनी रावण कुंभकर्ण सुखी देव परम ।।8।। आठवे अवतारी आपण वसुदेवाघरीं । वधोनि कंसादिक असूर मारिले भारी ।।9।। नववे अवतारीं आपण बौध्दरूप झाला। धरूनियां मौन भक्ताघरीं राहिला ।।10।। दहावे अवतारीं आपण झालासें वारूं । एका जनार्दनी वण्रिला त्याचा वडिवारूं ।।11।। '''भावार्थ''' या अभंगात एका जनार्दनी श्री विष्णूच्या दशावताराचा अगाध महिमा वर्णन करतात.पहिल्या मत्स्यावतारांत श्रीहरीने अगाध लीलाचरित्र दाखवले जे ब्रह्मादिक देवांनासुध्दां कळले नाही.प्रात:काळीं उठून गौळणी लोण्याचे डेरे घुसळतांना कृष्णाचे पोवाडे गातात. दुसर्‍या अवतारांत कासवरुप धारण करून पाठीवर पृथ्वी धारण करून तिचा सांभाळ केला.तिसऱ्या अवतारांत वराहरुप घेऊन दाढेवर धरणी धरून हिरण्याक्ष राक्षसाचा वध केला.चवथ्या अवतारांत नरहरी रूप घेऊन हिरण्यकश्यपुचा वध करून भक्त प्रल्हादाचे रक्षण केले.पाचव्या अवतारांत वामन झाला आणि बळीला पाताळात धाडून शेवटी बळीचा द्वारपाळ झाला. सहाव्या अवतारांत परशु हतांत धरलेला परशुराम बनून सहस्रभुजाचा वध केला.सातव्या अवतार दाशरथी रामाचा असून रावण,कुंभकर्णाचा वध करून देवांची मुक्तता केली,देवांना परम सुखी केलें. आठव्या अवतार वसुदेवाचे घरीं जन्म घेऊन कंस,चारुण जरासंघ या राक्षसांचा संहार केला.नवव्या अवतरांत बौध्दरुप घेऊन,मौनरुप धारण करून भक्ताघरी राहिला.दहाव्या अवतारीं अश्वरुप धारण केले. या दश्अवतारांचा महिमा एका जनार्दनी वर्णन करतात. ===गौळणींची विरहावस्था=== '''86'''<br> आजि वो कां हो कृष्ण नाहीं आला। <br> म्हणोनि खेद करी गोळणी बाळा। <br> काय हो ऐसा देहीं लागला चाळा। <br> का रे ना येसी बाळा नंदाचिया ।।1।। <br> कवण देवा नवसीं नवसूं। <br> कवणा गुरुतें मार्ग पुसून। <br> कैं भेटेल हा हृषिकेशु म्हणोनि। <br> मन जाहलें उदासू।। 2।।<br> आतां काय करुं यासी उपाय ।<br> एका जनार्दनी धरुं जाय पाय। <br> तेंच दरुशन होय आजीं याचें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंदाचा बाळ श्रीहरीची वाट पाहाणाऱ्या गोपिका खेद करीत आहेत. त्यांचे मन उदास झाले आहे. कोणत्या देवाला नवस करावा, कोणत्या गुरुचे मार्गदर्शन घ्यावे, कोणत्या उपायाने कृष्ण भेटेल याचा विचार करीत आहेत. एका जनार्दनी म्हणतात, संपूर्ण शरणागती पत्करून श्रीहरी चरणांशी लीन होणे हाच परमेश्वरप्राप्तीचा एकमेव मार्ग आहे. '''८७'''<br> कोण्या वियोगे गुंतला कवणे हाती ।<br> परा पश्यंती मध्यमा जया ध्याती ।<br> श्रुति शास्त्र जया भांडती ।<br> तो का हा रुसला श्रीपती ।।१।।<br> येई येई कान्हा देई आलिंगन ।<br> भेटी देऊन पुरवी मनोरथ पूर्ण ।<br> विरह विरहा करी समाधान ।<br> दावी तू आपुले चरण ।।२।।<br> येथे अपराध आमुचा नाही ।<br> खेळ सर्व तुझा पाही ।<br> एका जनार्दनी नवल काई ।<br> एकदा येऊनी भेटी देई ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा-पश्यंती-मध्यमा या वाणी निरंतर ज्याचे ध्यान करतात, श्रुति आणि सहा शास्त्रे ज्याच्यासाठी वादविवाद करतात असा श्रीपती कोणी अडवला, तो का रुसला असा प्रश्न विचारून गोपी कान्हाने भेट देऊन त्यांचे मनोरथ पूर्ण करावे अशी विनवणी करीत आहेत. यात आपला काही अपराध नसून हा सर्व श्रीहरीचा खेळ आहे हे सांगण्यास गोपी विसरत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, अनन्य भक्तांसाठी श्रीकृष्ण धावून येवून भेट देतात यात नवल नाही. '''८८'''<br> नको नको रे दूर देशी । आम्हा ठेवी चरणापाशी ।<br> मग या विरहा कोण पुसी । ऐसी इच्छा देई आम्हांसी ।।१।।<br> पुरे पुरे संसार विरह छंद । तेणे तू अंतरसी गोविंद ।<br> द्वैताचा नसो देऊ बाध । ह्रदयी प्रगटोनी दावी बोध ।।२।।<br> विरह हरी सत्वर देवराया । परेपरता प्रगटोनी दावी पाया ।<br> दुजें मागणें आणिक नाहीं कान्हा । एका जनार्दनी शरण तुझिया पायां ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या गोपिका श्री कृष्णाला प्रार्थना करतात कीं, ह्या संसार छंदातून सुटका करावी कारण त्यामुळे गोविंद दुरावतो. श्रीहरीने अंतरांत प्रगट होऊन मनातिल द्वैत भावना दूर करावी.विरहव्यथा समूळ नाहिसी करून हरिचरणाशी ठाव द्यावा.एका जनार्दनी म्हणतात विरही गोपिकांप्रमाणे सर्व अनन्य भक्तांची हीच मागणी असते. '''89'''<br> समचरणीं मन माझें वेधलें । तें वेगळें होतां विरह बोलें ।<br> हर्षामर्षा चित्त उन्मन ठेलें । म्हणोनि विरहिणी विरह बोले ।।1।। <br> सांवळिया कान्हया नको जाऊं दुरी । राहे परेपरता परतोनि हरी । <br> पश्यंती मध्यमा मरुनी वैखरी । चारी वाचा तटस्थ जाहल्या हरी ।।2।। <br> तुझ्या वियोगाचा न व्हावा संग । अखंड नामीं असो अनुसंधान । <br> शरण एका जनार्दन । काया वाचा मनें जाणोन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी गोपिकांच्या विरहिणी च्या माध्यमातून आपली मनोव्यथा प्रगट करीत आहेत. विठ्ठलाच्या समचरणाशी एकाग्र झालेल्या मनाच्या हर्ष आणि विषाद या भावना विलयास जाऊन मनाचे उन्मन झाले. त्यां समचरणांचा विरह होतांच चित्त अस्वस्थ होते.वैखरी,मध्यमा, परा, पश्यंति या चारी वाणी तटस्थ होतात.श्रीहरिचा कधीहि वियोग होऊं नये, हरिनामाचे अखंड अनुसंधान राहावें ,अशी प्रार्थना काया,वाचा,मनाने सद्गुरु चरणांशी शरणागत झालेले एका जनार्दनी करतात. '''90'''<br> जन्म जन्मांतरीं विरहिणी। होती दुश्चित अंत:करणी ।<br> दु:ख सोशिलें होतें मागें जन्मीं । ये खेपे निरसलें स्थळ कारणीं ।।1।। <br> येऊनी भेटी देही देहातील । तयाचा विरह मजलागीं होत। <br> मना समूळ मन पहात । तो भेटला गोपीनाथ ।।2।। <br> दु:ख फिटलें सुख जालें थोर। हर्षे आनंदें आनंद तुषार। <br> एका जनार्दनी भेटला परात्पर । तेणें संसार विरह गेला निर्धार ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचा अनेक जन्मांचा विरह विरहिणीने सहन केल्यानें तिचे चित्त दुश्चित झाले. मागील जन्मीं सोसलेल्या सर्व दु:खाचे या खेपेस निर्मूलन होईल.देहातीत परमात्मा येऊन भेट देईल, ज्याचा विरह सहन करावा लागला तो गोपीनाथ मनोमनीं भेटला. एका जनार्दनी सांगतात, विरही मनाचे सारे दु:ख मावळलें.अपार सुख झाले.आनंदाच्या तुषारांत मन न्हाऊन निघाले.परात्पर परमेशाची भेंट होऊन संसार विरह संपला. '''91'''<br> काम क्रोध वैरी हे खेळ । लोभ अहंकार आशा बरळ ।<br> कर्म बळीवंत लागलें सबळ। तेणें वेधिलें आमुतें निखळ।।1।। <br> नको नको वियोग हरी । येईं येईं तूं झडकरी । <br> आम्हा भेटें नको धरूं दुरी । वियोग झाला तो आवरीं ।।2।। <br> तुझिया भेटीचें आर्त मनीं। याकारणें विरह बोलणें वाणी । <br> एका शरण जनार्दनी वियोग गेला पाहतां समचरणीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचा वियोग झालेल्या गोपी कृष्णाला विनवितात कीं,त्याने लवकर येऊन हा वियोग संपवावा,काम,क्रोध हे वैरी असून लोभ,अहंकार आशा हे निरर्थक आहेत.कर्म अत्यंत बलवान असून त्याने वेढून टाकले आहे.परमात्म भेटीची तळमळ लागून राहिली आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, विटेवरील विठ्ठलाच्या समचरणांचे दर्शंन होताच वियोगव्यथा संपून जाते. '''92'''<br> विषय विरह गुंतलें संसारीं । तया जन्म जन्मांतरी फेरीं। <br> कोणी न सोडवी निर्धारीं। यालागीं न गुंता संसारीं ।।1।।<br> मज सोडवा तुम्ही संतजन। या विषयविरहापासोन ।।ध्रु0।।<br> क्षणिक विषय संसार । भरला दिसे भवसागर।<br> यांतुनी उतरीं पैलपार । संतसंग मिळलिया ।।2।। यासी शरण गेलिया वांचुनी । संतसंग न जोडे त्रिभुवनीं । <br> शरण एकाभावें जनार्दनीं । विरह गेला समूळ निरसोनी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> संसारातिल विषय विरहांत गुंतून पडलेला जीवाची जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून जन्म जन्मांतरी सुटका होत नाही.या साठी या संसार पासून निर्धाराने दूर राहिलें पाहिजे.हा भवसागर क्षणभंगूर असून तो पैलपार होण्यासाठी संतसज्जनांची संगती जोडावी असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू कृपेशिवाय हा संतसंग त्रिभुवन शोधून मिळणार नाही.अन्यनपणे सद्गुरू जनार्दन स्वमींना शरण गेल्यानंतर श्रीहरीपदाचा विरह संपूर्ण निरसून गेला. '''93'''<br> ऐशीं निर्धारें विरहिणी करीं । परेपरता देखेन श्रीहरी । <br> मन पवन साधन न करीं । संतसंग घडलिया धन्य संसारीं ।।1।। <br> धन्य धन्य संतमहिमा । विरह गेला पावलें सुखधामा ।।ध्रु0।। <br> नामविरहित विरह तो कोण । विषय विरह थुंकीन मी जाण । <br> नामाविंचुनी नेणें साधन । तो विरह न व्हावा पूर्ण ।।2।। <br> एका जनार्दनी सत्य वचन । विरहाविरह गेला मुळींहून। <br> नाम जपतां स्थिर झालें मन। विरह गेला त्यागून ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> मन पवनाचे कोणतीही साधना न करतां संत-संगतीनें परा वाणीच्या पलिकडे असलेल्या श्रीहरीचे दर्शन घेण्याचा निर्धार विरहिणी गोपी करते.श्रीहरिचे नामस्मरण हाच परमेश्वर प्राप्तीचा एकमेव मार्ग आहे,नामांत रंगलेल्या मनाला विरह जाणवत नाही. एका जनार्दनीचे हे सत्यवचन आहे,नामसाधना करतांना विरहिणीचा विरह समूळ नाश पावला.मन स्थिर झाले. '''94'''<br> रात्रंदिवस मन रंजलें । हरिचरणी चित्त जडलें । <br> विरहाचे दु:ख फिटलें । धन्य झालें संसारी ।।1।। <br> विरह गेला सुख झालें वो माय । पंढतोपुढती आनंद न समाये ।।ध्रु0।। <br> संतसंग घडला धन्य आजी । मोह ममता तुटली माझी । <br> भ्रांती फिटोनि गेली सहजीं । विरह गेला सुख झालें सहजीं ।।2।।<br> धन्य धन्य संतसंगती । अवघी झाली विश्रांती । <br> एका जनार्दनी चित्तीं । विरहभ्रांती निरसली।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रात्रंदिवस मनाला श्रीहरीचा छंद जडला, हरिचरणांशी चित्त गुंतून गेलें.विरहाचे दु:ख सरून सुख झाले.संसार आनंदाने फुलला, संत-संगतीने मोह ममता विलयास गेली, चित्तावरील भ्रांतीचे पटल सहजपणे गळून पडले. विरहिणी गोपीचा संसार धन्य झाला.असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, संतांच्या संगतीने विरहभ्रांती निरसून चित्ताला पूर्ण विश्रांती मिळाली.असे संत धन्य होत. '''95'''<br> युगायुगीं पीडिली विरहिणी । नाठवी ध्यानीं मनीं चक्रपाणी ।<br> म्हणोनि वियोगाची जाचणी । तो भेटला संतसंग साजणी ।। 1।। <br> विरह गेला सुख झालें अपार । जन्मोजन्मीची तुटे येरझारा वो ।।ध्रु0।। <br> घडतां संतसंग विश्रांती । तुटली माया पडळभ्रांति। <br> भव संसार याची झाली शांती । संतमहिमा वर्णावा किती।। 2।। <br> महिमा वर्णितां विरहा फिटलें । एका जनार्दनी तया भेटलें । <br> सुख अनुभवें अंतरीं दाटलें । विरहाचे बीज भाजिलें वो ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक युगामध्ये विरहिणीने वियोगाची जाचणी सहन केली कारण ध्यानी मनी गोपीला चक्रपाणी श्रीधराचा विसर पडला. संतकृपेने साजणीचा विरह संपून अपार सुख झाले.जन्ममृत्युचे चक्र थांबलें. मायेचा पडदा दूर होऊन भवसंसाराची शांती झाली. एका जनार्दनी म्हणतात संतांचा महिमा वर्णन करताना शब्द अपुरे पडतात.अंतरांत सुखाचा अनुभव दाटून येतो. विरहाचे बीज भाजून निघाल्याने त्याला कधीच अंकूर फुटून ते फोफावत नाही. === वनक्रीडा === '''96'''<br> उठोनि एके दिनीं म्हणे यशोदा कान्हया । <br> गोधनें घेऊनियां जाई वनासी लवलाह्या ।।1।। <br> सवें मिळाले चिमणे सवंगडी । <br> शिदोरी काठी कांबळी जाळी घेती आवडी।। 2।।<br> एका जनार्दनी गाई सोडिल्या सार्या। <br> रामकृष्ण सवंगडीया देव येती पहावया ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> एके दिवशी यशोदा कन्हयाला गाई घेऊन वनाला जाण्यास सांगते.सर्व बाळगोपाळ आनंदानें काठी,कांबळी,जाळी आणि शिदोरी घेऊन कृष्णा बरोबर निघतात.एका जनार्दनी म्हणतात,रामकृष्ण सवंगड्यां सोबत गाईंना घेऊन निघाले तेव्हां कौतुकाने त्यांना बघण्यासाठी देवांनी आकाशांत दाटी केली. '''97'''<br> सैराट गोधनें चालती वनां । तयामागें चाले वैकुंठीचा राणा ।।1।। <br> सावळे चतुर्भुज मेघ:श्याम वर्ण ।गाईगोपाळां समवेत खेळे मनमोहन ।।2।।<br> यमुनेचे पाबळीं मिळोनियां सकळीं । खेळें चेंडूफळी गडियांसम ।।3।। <br> एका जनार्दनी मदनपुतळा । देखियेला डोळां नंदरायाचा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीची गोधनें वनाकडे सैराट चालली असतांना वैकुंठीचा राणा श्रीकृष्ण त्यांच्यामागे निघाला.मेघाप्रमाणे सांवळ्या रंगाचा चार भुजा असलेला मनमोहन श्रीहरी गोपांसमवेत यमुनेच्या काठीं चेंडूफळीचा खेळ खेळतो. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदराजाचा श्रीहरी मदना सारखा शोभून दिसत असलेला या डोळ्यांनी पाहिला. '''98'''<br> विष्णुमूर्ती चतुर्भुज शंख चक्र हातीं । गदा पद्म वनमाळा शोभती ।।1।। <br> गाई गोपाळ सवंगडे वनां । घेऊनियां जाय खेळे नंदाचा कान्हा ।।2।। <br> विटी दांडू चेंडू लगोरी नानापरी । खेळ मांडियेला यमुनेचे तीरीं ।।3।। <br> एका जनार्दनी पाहतां तन्मय । वेधलें मन वृत्तिसहित माय।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाई आणि गोपाळ सवंगड्यांना सोबत घेऊन नंदाचा कान्हा वनांत जातो.यमुनेच्या तीरावर विटी दांडू चेंडू लगोरी असे नाना प्रकारचे खेळ खेळतो. एका जनार्दनी म्हणतात, चित्त वृत्तीसह या रूपाकडे वेधले जाते, मन तन्मय होते.शंख,चक्र, गदा पद्म हातांत धारण केलेली चतुर्भुज विष्णुमूर्ती नयनांसमोर साकार होते.या मुर्तिच्या गळ्यांत वनमाळा शोभून दिसतात. '''९९'''<br> जयाच्या दरुशने शिवादिका तृप्ती । योगी हृदयी सदा जया ध्याती ।<br> सहा चार अठरा जया वर्णिती । सहस्रमुखा न कळे जयाची गती ।।१।। <br> तो हा नंदनंदनु यशोदेचा तान्हा । सवंगडे गोपाळ म्हणती कान्हा ।<br> परा पश्यंती मध्यमा वैखरी नातुडे जाणा। वेडावले जया ठायी रिघाले साधना ।।२।।<br> अष्टांग साधन साधिता अटी । नोहे नोहे मुनिजना ज्याची भेटी ।<br> एका जनार्दनी हाती घेऊनि काठी । गोधने चारी आवडी जगजेठी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंदाचा नंदन, यशोदेचा तान्हा ज्याला त्याचे सवंगडी गोपाळ प्रेमाने कान्हा असे म्हणतात, त्याच्या दर्शनाने शिवशंकरासह स्वर्गीच्या देवांची तृप्ती होत नाही. सहा शास्त्रे, चारी वेद, अठरा पुराणे ज्याच्या रूप-गुणांचे वर्णन करतात, योगीजन सदासर्वकाळ हृदयात ज्याचे ध्यान लावतात, असे असताना हजार मुखे असलेला शेषनाग श्रीहरीचा महिमा वर्णन करु शकत नाही. परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी त्याला पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत, त्या श्रीकृष्णाच्या दिव्यरुपाचे ठायी वेडावलेलें मुनिजन अष्टांग साधन करतात पण त्यांना श्रीहरीची भेट घडत नाही. असे वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात, हातात काठी घेऊन तो जगजेठी आवडीने गोपाळांसह नंदाघरच्या गाई चारतो. '''१००'''<br> उठोनि प्रात:काळी म्हणे यशोदा मुरारी ।<br> गोपाळ वाट पाहती उभे तुझ्या द्वारी ।<br> शिदोरी घेऊन वेगी जाय रानी ।।१।।<br> यमुनेचे तीरी खेळ खेळतो कान्हा ।<br> नानापरी क्रीडा करी यादवांचा राणा ।।ध्रु0।।<br> मागे पुढे गोपाळ मध्ये चाले हरी ।<br> सांवळा सुकुमार वाजवी मुरली अधरी ।<br> पुच्छे वर करुनी गाई नाचती नाना ।।२।।<br> मुरलीचा नाद न समाय त्रिभुवनी ।<br> किती एक नादे भुलल्या गौळणी ।<br> देह गेह सांडोनि चालताती वनी ।।३।।<br> खग मृग गायी व्याघ्र नसे दुजा भाव ।<br> सकळी उच्चारण एक कृष्ण नाव ।<br> काया वाचा मने शरण एका जनार्दनी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पहाट समयी उठून यशोदा माता कृष्णाला सांगते,गोपाळ दाराशी वाट पहात उभे आहेत,शिदोरी घेऊन रानांत जाण्याची वेळ झाली आहे.मागे, पुढे गोपाळ आणि मध्यें हरी असे सर्वजण वनांत जाण्यसाठी निघतात. यमुनेच्या तीरावर गोपाळांसह यादवांचा राणा नाना प्रकारच्या क्रिडा करतो.सावळ्या सुकुमार मुरारीच्या मुरलीचा नाद ऐकून आनंदित झालेल्या गाई नाचु लागतात,त्या नादाने वेड्या झालेल्या गौळणी देहभान विसरून घर सोडून वनाकडे निघतात.पक्षी, हरिणी, गाई, वाघ आपला वैरभाव विसरुन हरीनादांत दंग होतात असे वर्णन करुन एका जनार्दनी काया वाचा मनाने श्रीहरीच्या पायी शरणागत होतात. === मुरली === '''101'''<br> नंदनंदन मुरलीवाला । याच्या मुरलीचा वेध लागला।। 1।।<br> प्रपंच धंदा नाठवे कांहीं। मुरलीचा नाद भरला हृदयीं ।।2।। <br> पती सुताचा विसर पडिला । याच्या मुरलीचा छंद लागला ।।3।। <br> स्थावर जंगम विसरूनि गेले । भेदभाव हारपले ।।4।। <br> समाधि उन्मनी तुच्छ वाटती । मुरली नाद ऐकतां मना विश्रांती ।।5।।<br> एका जनार्दनी मुरलीचा नाद ऐकतां होती त्या सद्गद ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी श्रीहरीच्या मुरली-नादाचा गोकुळच्या गोपींना कसा वेध लागतो याचे वर्णन करतात.मुरलीचा नाद गोपींचे ह्रदय भरून टाकतो.मुरलीचा त्यांना छंद लागतो,प्रपंच, कामधंदा,पती,मुल या सगळ्याचा विसर पडतो. सभोवतालची चराचर सृष्टी,मनातले सारे भेदभाव विलयास जाऊन मन मुरली नादासी एकरूप होते.ध्यानधारणेतील समाधी, उन्मनी या अवस्था कवडीमोलाच्या वाटू लागतात.मुरलीनदाने गोपी सद्गतींत होतात.मनाला प्रगाढ विश्रांतीचा लाभ होतो. <br> '''102'''<br> तुझ्या मुरलीचा ध्वनी । अकल्पित पडला कानीं। <br> विव्हळ जालें अंत:करणी । मी घरधंदा विसरलें ।।1।। <br> अहा रे सांवळीया कैशी वाजविली मुरली ।।ध्रु0।। <br> मुरली नोहे केवळ बाण । तिनें हरीला माझा प्राण । <br> संसार केला दाणादीन । येऊनि ह्रदयी संचरली ।।2।। <br> तुझ्या मुरलीचा सूर तान। मी विसरले देहभान । <br> घर सोडून धरिलें रान ।मी वृंदावना गेले ।।3।। <br> एका जनार्दनी गोविंदा | पतितपावन परमानंदा । <br> तुझ्या नामाचा मज धंदा । वृत्ति तंव पदीं निवर्तली ।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> मुरलीचा आवाज ऐकून वेडी झालेली गवळण आपली व्यथा व्यक्त करीत आहे.ही मुरली नसून केवळ बाण आहे, त्याने आपले प्राण हरण केले आहेत,आपल्या हृदयांत संचारली आहे.मुरलीच्या सूरांनी ती देहभान विसरून गेली आणि घरसंसार सोडून वनाचा रस्ता धरून ती वृंदावनात गेली.संसाराची दाणादाण झाली. गवळणीची ही अवस्था वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात,गोविंद पतितपावन असून परम आनंद देणारा आहे. गोविंदाच्या नामाचा छंद लागला कीं,भक्तांच्या सर्व वृत्ती त्याच्या पायीं लीन होतात.<br> '''१०३'''<br> मुरली धरूनी अधरीं । वाजवी छंदे. नानापरी । <br> भोवतें गोपाळ नाचती गुजरीं । यमुनातीरी आनंदें ।।१।। <br> तो हा नंदनंदन गे माये । त्याचा वेध लागला मज सये । <br> कांही केलीया तो न राहणे। नाठवे गेह गे माय ।।२ ।। <br> स्थुल सूक्ष्म कारणांपरतां । चहु वाचा वेगळा तत्वतां । <br> आगमां निगमांही वरतां। ज्याचा वेध शिवाचिया चित्ता गे माय।।३।। <br> अचोज वेदा चोजवेना । श्रुतीशास्त्रा नये अनुमाना । <br> शरण एका जनार्दना । एकपणें जाणा सर्वा ठायीं । ।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, यमुनेच्या तीरावर मधुर सुरांत मुरली वाजविणारा नंदाचा कान्हा स्थूल. सूक्ष्म, कारण या देहाच्या पलिकडील महाकारण देह साक्षात् परब्रम्ह असून तो वैखरी, मध्यमा, परा वाणीहून वेगळा आहे. या परब्रम्ह स्वरुपाचे.अनुमान चारी वेद आणि सहा शास्त्रे यांनाही आकलन होत नाही, शिवशंकरांच्या चित्ताला.ज्याचा वेध सतत लागलेला असतो तो हा परमात्मा. सर्व जीवांचे ठिकाणी एकपणे विलसत आहे.केवळ सदगुरू कृपेनेच हा परमात्मा जाणता येतो. '''१०४ '''<br> कशी जाऊं मी वृंदावना । मुरली वाजवी कान्हा ।।ध्रु०।।<br> पैलतीरीं हरी वाजवी मुरली । नदी भरली यमुना ।।१।।<br> कांसे पितांबर कस्तुरी टिळक । कुंडल शोभे काना ।।२।।<br> काय करूं बाई कोणाला सांगू । नामाची सांगड आणा।।३।। <br> नंदाच्या हरीने कौतुक केलें । जाणे अंतरीच्या खूणा।।४।। <br> एका जनार्दनी मनीं म्हणा । देव. माहात्म्य कळेना कोणा ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुथडी भरून वाहाणार्या यमुनेच्या पैलतीरावर नंदाचा कान्हा मुरली वाजवतो आहे, कान्हाच्या कानांत कुंडल,कपाळीं कस्तुरी टिळा, कमरेला पितांबर शोभून दिसतो.कान्हाच्या मुरलीने घायाळ झालेली गोपी वृंदावनात जाण्यासाठी आतुर झाली असून भरलेल्या यमुनेतून पैलथडी कसे जावे, काय करावे असा प्रश्न पडला आहे.पाण्याने भरलेली यमुना नदी संसाराचे प्रतिक असून हरीनाम हे नावे सारखे संसार बंधनातून मुक्त करणारे साधन आहे (सांगड) आहे.असे सुचवून एका जनार्दनी म्हणतात, परमात्मा भक्तांच्या अंतरीचे भाव जाणून अवतार लीला करतो पण देवाचे महात्म्य भोळ्या भक्तांच्या लक्षात येत नाही. '''१०५'''<br> यमुनेच्या तीरीं नवल परी वो । तेथें गोपाळ वत्सें स्वयें झाला हरी वो ।।१।। <br> नवल देखा ठक तिन्ही लोकां । <br> भुली. ब्रह्मादिकां पार नाहीं सुखा ।।२ ।। <br> कृष्णवत्साची ध्वनी गाई. पान्हा. । <br> तेथें वोळलें निराळे. विस्मयो गौळीजनां. ।।३।। <br> गोपाळांचे. वचनीं. सुखें सुखा. भेटी । <br> तेथें. वोसंडला. आनंद माय कृष्णी भेटी. ।।४ ।। <br> ऐसा रचिला. आनंदु. देखोनि निवाडा । <br> तेथें. सृष्टीकर्ता तोहि झाला वेडा ।।५ ।। <br> ऐसें अचोज. पैं. मना. नये अनुमाना ।<br> अचुंबीत. करणें एका जनार्दना ।।६ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> नवलाची गोष्ट अशी कीं, यमुनेच्या तीरावर श्रीहरी स्वये गाईचे वासरू झाला आहे. स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ यां तिन्ही लोकांत तसेच सृष्टीकर्त्या ब्रह्मदेवाला देखील भूल पडली आहे.अपरंम्पार सुख दाटून आले आहे. कृष्णाच्या मुरलीचा स्वर ऐकून.गाईंना पान्हा फुटतो ,गौवळ्यांना हे पाहून विस्मय वाटतो.गोमाय आणि कान्हाची भेटीने गोकुळांत.आनंद ओसंडून वाहत आहे. सृष्ट कर्ता आश्चर्य चकित झाला असे कथन करून एका जनार्दनी म्हणतात, अचंबित झालेले देवाधिदेव सुध्दां याचे.अनुमान करु शकत नाही. === रासक्रीडा === '''१०६'''<br> वनामाजीं नेती. गोपिका तयांसी । <br> रासक्रिडा खेळावयासी एकांती ।।१।। <br> जैसा जया चित्ती हेत आहे मनीं । <br> तैसा चक्रपाणी खेळतसे ।।२।। <br> जया जैसा भाव तैसा पुरविणें । <br> म्हणोनि नारायणें अवतार ।।३।। <br> एका जनार्दनी घेऊनी<br> अवतार भक्तांचें अंतर जैसें तैसें ।।४ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकांतात रासक्रीडा खेळण्यासाठी गोपिका वनामध्ये जातात, ज्याच्या चित्तांत जसा भाव असेल तसा चक्रपाणी त्याच्याशी खेळतो. प्रत्येक व्यक्तिच्या मनातिल भाव पुरविण्यासाठीं नारायण अवतार धारण करतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१०८'''<br> कृष्णरुपी भाळल्या गोपिका नारी । नित्यनवा कृष्ण जीवा आवडतो भारी । <br> पवन वेगीं चालिल्या कालिंदीतीरीं । चिदानंद. भावें भोगावा श्रीहरी ।।१।। <br> वाजती गाजती अनुहत टिपरी । बारा सोळा मिळोनी गौळ्याच्या नारी ।<br> प्रात:काळीं जाती यमुनातीरीं | कृष्ण प्राप्तिलागीं पूजिती गौरी ।।२।। <br> एकमेकीतें खुणविती दृष्टी । हरिरुपीं आवड जीवा लागली मोठी । <br> समयी एकांत होईल काय भेटी । मनींचे आर्त सांगू गुज गोष्टी ।।३।। <br> कृष्णरुपीं वेधल्या विसरल्या अन्नपान । माया विलास नेघे अंजन चंदन । <br> रात्र आणि दिवस कृष्णाचे ध्यान । एका जनार्दनी चरणीं वेधिलें मन ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> कृष्णाच्या रुपावर गोपिका नारी भाळल्या ,नेहमी नविन रुप धारण करणारा कृष्ण त्यांना विशेष आवडू लागला. सद्चीद् आनंदाचा नित्य अनुभव घेऊ लागल्या. बारा किंवा सोळा नारी मिळून सकाळीं. यमुनेच्या तीरावर जाऊन कृष्णासाठी गौरीपुजू लागल्या. श्रीहरीची एकांतात भेट घेऊन त्याच्याशी गुजगोष्टी कराव्या,मनीचे दु:ख सांगावे अशी आस लागली. कृष्णाचे वेध लागले, अन्नपाणी सुचेनासे झाले. माया,विलास विसरून हरीचरणाशी एकरुप झाल्या. असे वर्णन एका जनार्दनी. या अभंगात करतात. '''१०९'''<br> खांद्यावरी. कांबळी हातामधीं काठी । चारितसे धेनु सांवळा जगजेठी । ।१।। <br> राधे राधे राधे. राधे. मुकुंद. मुरारी. । वाजवितो. धेणू. कान्हा श्रीहरी ।।२।। <br> एकएक गौळणी एक एक गोपाळा । हातीं धरूनि नाचती रासमंडळा ।।३।।<br> एका जनार्दनी रासमंडळ रचिलें । जिकडे पाहे तिकडे अवघें. ब्रह्म कोंदलें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> हातामध्ये काठी आणि खांद्यावरी घोंगडी घेऊन सांवळा श्रीहरी गोकुळांत गाई चारीत आहे आणि बासरी वाजवत आहे.गोकुळीच्या गौळणी आणि गोपाळ एकमेकांचे हात धरून नाचत आहेत. रासमंडळाचे. असे वर्णन करून एका जनार्दनी. म्हणतात, जिकडे पहावे तिकडे ब्रह्मानंद कोंदून राहिला आहे. '''११०'''<br> रासक्रीडा खेळ खेळोनियां श्रीहरी । येती परोपरी गोकुळासी ।।१।। <br> न कळेची कवणा कैसें में विंदान । वेदांदिका मौन पडिलेंसें ।।२।। <br> तें काय कळें आणिकां जीवांसी । ऋषी मुनी तापसी धुंडिताती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा खेळे खेळां परब्रह्म पुतळा नंदाघरीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत श्रीहरी नाना प्रकारे रासक्रीडा खेळत आहे.या विस्मयकारी अवतार लीला बघून वेदांना देखिल मौन पडलें आहे, ते सामान्य जीवांनाच काय ऋषी,मुनी,तापसी यांना सुध्दां हे कोडे सोडवतां येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात,परब्रह्म नंदाघरी असे खेळ खेळत आहेत. '''१११'''<br> रासक्रीडा करूनी आलिया कामिनी । <br> कृष्णीं लांचावल्या आन न रिघे मनीं ।।१।।<br> जें जें. दृष्टी दिसे तें तें कृष्ण भासे ।<br> गोपिका समरसे नित्य बोधु ।।२।। <br> आसनीं नयनीं भोजनीं गमनागमनीं |<br> सर्व कर्मीं सदा. कृष्णमय कामिनीं ।।३।।<br> एका जनार्दनी. व्यभिचार. परवडी । <br> गोपिका. तारिल्या. सप्रेम आवडीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळातील स्त्रिया रासक्रीडा खेळून परतल्या. कृष्ण भावनेने भारावून गेलेल्या त्यांच्या मनाला दुसरा विचार सुचत नव्हता. नजरेस पडणारी. प्रत्येक गोष्ट त्यांना कृष्णमय भासत होती. बसतां,उठतां, येतां जातां, खातां,पितां, झोपेत असताना सुध्दां त्या गोपी कृष्णरुपाशी समरस झाल्या . === काला === '''११२'''<br> ऐसे नित्यकाळ जाताती वना । गोपाळ. रामकृष्ण खेळती खेळ नाना ।।१।। <br> यमुनेचे तटीं कळंबा तळवटीं । मांळियला काला गोपाळांची. दाटी ।।२।। <br> आणिती. शिदोय्रा आपआपल्या । जया जैसा हेत तैशा. त्या चांगल्या. ।।३।। <br> शिळ्या विटक्या. [[भाकरी]] दही. भात. लोणी । मिळवोनी मेळा करी चक्रपाणी ।।४।। <br> एका जनार्दनीं अवघ्या करीतो कवळ । ठकविलें तेणे ब्रह्मादिक सकळ । ।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपाळ नित्यनेमाने वनांत जाऊन बलराम, कृष्णा बरोबर नाना प्रकारे खेळ खेळतात.यमुनातीरावर कदंब वृक्षाखाली श्रीहरीने काला मांडला. प्रत्येकाने आपापल्या आवडीप्रमाणे शिदोय्रा आणून गोपाळांनी एकच दाटी केली दही भात लोणी आणि शिळ्या भाकरी एकत्र करून काला केला.या काल्याचे कवळ श्रीहरी प्रत्येकाच्या मुखी भरवतो, हे लाघव पाहून ब्रह्मादिक देव अचंबित होतात,असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११३'''<br> बैसोनि कळंबातळीं । गडी मिळाले सकळीं । <br> मिळोनि गोपिळीं करती काला ।।१।। <br> नानापरीचीं पक्वान्नें ‌। वाढिताती उत्तम गुणें । <br> सर्वा परिपूर्ण । मध्यें शोभे सांवळा ।।२।। <br> वडजा वांकुडा पेंदा । आणि. सवंगडी बहुधा । <br> काल्याच्या. त्या मुदा । घेती आपुलें करीं ।।३।।<br> [[लोणचे]]ं तें नानापरी । वाढिताती कुसरीं । <br> सर्व वाढिले निर्धारी । परिपूर्ण अवघीयां ।।४।। <br> एका जनार्दनी म्हणे । कृष्णा कवळ. तूं घेणें । <br> गडियांसी देव म्हणे । तुम्हीं. घ्यावा आधीं ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> कळंबातळीं बसून सकळ गोपाळांनी मिळून काला केला.नानापरींची उत्तम पक्वान्नें सर्वांना योग्यप्रकारे वाढली.मध्यभागीं सावळा. हरी शोभून दिसतो. बोबडे बोलणारा पेंदा आणि सवंगड्यांनी काल्याच्या मुदी आपल्या हातात घेतल्या आणि सर्वांना समान मिळतील अशा कौशल्याने वाढण्यांत आले. असे वर्णन करून. एका जनार्दनी म्हणतात, कृष्णाने पहिला कवळ मुखी घ्यावा अशी गोपाळांची ईच्छा पण कृष्णदेव सवंगड्यांनी प्रथम भोजनास सुरवात करावी असे सुचवतात. '''११४'''<br> गडी म्हणती सकळ । कृष्णा तूं घेई कवळ । <br> हरी म्हणे उतावीळ । घ्यावा तुम्ही ।।१।। <br> गडी नायकती सर्वथा । हरी म्हणे मी नेघें आतां । <br> म्हणोनी रूसोनी तत्वतां ।चालिला कृष्ण ।। २।। <br> कृष्णा नको जाऊं जाण । तुझैं एकूं वचन । <br> म्हणोनि संबोधून । आणिला कृष्ण ।।३।।<br> एका जनार्दनीं । लाघव दावी चक्रपाणी। <br> भक्ता वाढवुनी । ‌महिमा वदवी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सगळे सवंगडी कृष्णाने कवळ घ्यावा म्हणुन आग्रह करतात. कृष्ण ते मान्य करत नाही, सवंगडी आपला. हट्ट. सोडत नाहीत. कृष्ण नाराज होऊन वृदांवन सोडून चालू लागतो, सवंगडी कृष्णाची आज्ञा. पाळण्याचे. वचन देऊन श्रीहरीला माघारी आणतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, चक्रपाणी आपले लाघव दाखवून भक्तांची मने जिंकून भक्तिमहिमा वाढवतात. '''११५'''<br> काळ्या कांबळ्याची घडी । घालिताती सवंगडी |<br> बैसवुनी हरी । कवळ. घेती ।।१ ।। <br> कृष्ण आपुलेनी हातें । कवळ घाली गडीयातें । <br> त्यांची उच्छिष्ट शितें । घालितसे मुखीं ।।२।। <br> मुखामाजी कवळ । सवंगडे घालिती सकळ ।<br> वैकुंठीचा. पाळ ब्रह्मानंदें डुल्लत ।।३।। <br> तृप्त झाला जनार्दन । एका वंदितसे चरण । <br> काया वाचा मन । खूण भक्त जाणती ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> काळ्या. कांबळ्यवर सवंगडी हरीला बसवून मुखीं कवळ घालतात. कृष्ण आपल्या हाताने सवंगड्यांना घास भरवून त्यांची उष्टी शिते आनंदाने मुखीं घालतो ,ब्रह्मानंदांत मग्न होतो . एका जनार्दनीं म्हणतात, काया. वाचा मनाने भक्त देवाशी एकरूप होतात हीच एकाग्र भक्तिची खूण आहे. '''११६'''<br> मिळोनि गोपाळ सकाळीं । यमुनेतटीं खेळे चेंडूफळी ।<br> गाई बैसविल्या. कदंबातळीं । जाहली दुपारीं खेळतां ।।१।।<br> काला मांडिला वो काला मांडिला । नवलक्ष. मिळोनी <br> काला मांडिला वो ।।ध्रु ०।। <br> नानापरींचें. शोभतीं दहीभात। पंक्ती बैसविल्या पेंदा बोबडा वाढीत । <br> जो. जया संकल्प तें तया मिळत । अनधिकारिया तेथें कोणी न पुसत ।।२।। <br> पूर्वसंचित खाली पत्रावळी । वाढती भक्तिभावाची पुरण[[पोळी]] । <br> नामस्मरणाची क्षुधा. पोटीं आगळीं । तेणें तृप्ती होय. सहजी सकाळीं ।।३।। <br> ऐसे. तृप्त जाहले परमानंदें । कवळ कवळाचे निजछंदें । <br> एका जनार्दनी. अभेदें. । शुध्द समाधिबोधें मुख संवादें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाईंना कदंबातळी बसवून सर्व गोपाळ मिळून यमुनातटीं चेंडूफळीचा खेळ खेळू लागली. खेळतां. खेळतां दुपार झाली.नवलक्ष गोपाळांनी मिळून काला मांडिला. पंगती बसल्या. बोबडा पेंदा पंगतीला नानापरींचे भात,भक्तिभावाची पुरणपोळी वाढूं लागला.जयाला जे आवडते तें त्याला मिळू लागलें. नामस्मरणाची भूक लागली असल्यानें सहजपणे सर्वांची तृप्ती झाली,परमानंदाचा प्रसाद मिळाला. एका जनार्दनीं म्हणतात, कोणताही भेदभाव नसलेल्या शुध्द मनाला समाधी सुखाचा बोध झाला. '''११७'''<br> नित्य तो सोहळा करिताती काला । तो पहावयाला देव येती ।।१।। <br> अंतरीं सुरवर विचार करिती । काला श्रीपती करीत स्वयें ।।२।। <br> उच्छिष्ट प्रसाद सेवूं धणीवरी । मत्स्यरूप निर्धारी घेती. सर्व ।।३।। <br> एका जनार्दनी जाणितसे खूण । म्हणोनी विंदान आरंभीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वृंदावनांत नित्य चालू असलेला कालासोहळा पाहण्यासाठीं देव आतुर झाले. श्रीपती स्वता: काला करीत आहे तर देव उच्छिष्ट प्रसाद सेवन करण्यासाठी मत्स्यरुप धारण करतात. एका जनार्दनी परब्रह्म स्वरुपाची खूण जाणून विस्मयकारी अवतार लीला समजून घेतात. '''११८'''<br> गडियासी सांगे वैकुंठीचा राव । आजीं. आला भेंवों यमुनेंत ।।१।। <br> जीवनालागीं तेथें कोण्ही पै न जावें । डाऊन आला आहे तया ठायीं ।।२।। <br> तयाचे बोलणें लागे सर्वा गोड । म्हणोनि धरिती. चाड सवंगडे ।।३।। <br> एका जनार्दनी. ऐकोनि वचन । पुढती. वचन पेंदा बोले ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा श्रीकृष्ण सवंगड्यांना सांगतो कीं, यमुनेवर पाण्यासाठी. कुणी जाऊं नये कारण तेथें बागुलबुवा आला आहे. कृष्णाचे मधुर बोल. सर्वांना आवडतात,सगळे त्याला संमती दर्शवतात असे सांगून. एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरिचे वचन ऐकून पुढे पेंदा बोलतो. '''११९'''<br> आजी कांहो कृष्णा वर्जिली यमुना। बाऊ तो जाणा कोठोनि आला ।।१।। <br> कैसा आहे बाऊ पाहिन तयातें । म्हणोनि त्वरित उठिलासे. ।।२।। <br> वारितां वारितां पेंदा. पैं गेला । पहातसे. उगला यमुनेंत ।।३।। <br> बाऊ तो न दिसे कोठें वाजत । पैंदा तया. म्हणत क्रोधयुक्त ।।४।। <br> म्हणतसे पेंदा यमुनेसी जाण। स्त्री. तूं. होऊन. हुंबरी. घेसी ।।५।।<br> मी कृष्णदास घेसी तूं हुंबरी. । तुज निर्धारी बळ बहु ।। ६।। <br> मी. काय निर्बळ घेसी तूं हुंबरी । आतांचि निर्धारी पाहे माझें ।।७।। <br> म्हणोनियां पेंदा तेथेंचि बैसला । हुंबरी तो तयाला. घालीतसे ।।८।।<br> पेंदा कां नये काय. जाहलें त्याला । कृष्णे पाठविला दुजा एक ।।९।। <br> तोही मीनला तयांसी तत्काळ । गडी तों सकळे आलें तेथें ।।१०।। <br> उरलेले दोघे कृष्ण आणि राम । गुंतले सकाम गडी तेथें ।।११ ।। <br> काय जाहलें म्हणोनि आले उभयतां।पाहुनी तत्वतां हासताती।।१२।।<br> सावध करितां न होती सावध । लागलासे छंद घुमरीचा ।।१३।। <br> एका जनार्दनीं कौतुकें कान्हया । आली असे दया भक्ताची ते ।।१४ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीकृष्णाने यमुनेवर जाऊ नका असे कां सांगितले आणि तो बाऊ कोठून आला असे विचारून पेंदा तो बाऊ कसा आहे ते पाहतो असे बोलून त्वरित उठला आणि यमुना जळांत शिरला. यमुनेचे पाणी खळखळ आवाज करून वाहत होते पण बाऊ मात्र कोठे दिसेना तेंव्हां पेंदा रागाने आपण कृष्णाचे दास असून बलशाली आहे स्त्री असून कृष्णदासासी हुंबरी. घेणे योग्य नाही असे यमुनेला बोलून मनाचा निर्धार करून पेंदा तेथें बसला. पेंदाला शोधण्यासाठी क्रृष्णाने एका सवंगड्याला. पाठवले एकामागून एक असे सगळे यमुनेकांठी. गोळा झाले . रामकृष्ण दोघेही काय झाले हे समजून घेण्यसाठी यमुनेवर आले आणि घुमरीच्या छंदाने देहभान विसरून गेलेल्या गोपाळांना सावध केले. एका जनार्दनी म्हणतात, भोळ्या भक्तांची दया येऊन कान्हा त्यांच्या प्रेमानें.धावून येतो. '''१२०'''<br> पाहूनियां हरी गोपिळाचें चोज । म्हणे तेणें तो निर्वाणीचें निज मांडियेलें ।।१।। <br> मेठा खुंटी येउनी हुंबरी घालिती। खर तोंडाप्रती येती जाहली ।।२।। <br> कळवळला देव जाहलासे घाबरा । मुरली अधरा. लावियेली ।।३।। <br> मुरलीस्वरें चराचरी. नाद तो भरला । तेणें स्थिर झाला पवनवेगीं ।।४।। <br> यमुनाही शांत झाली तेच क्षणीं । म्हणे चक्रपाणी सावध. व्हा. रे ।।५।। <br> पेंदीयाचे तो शब्द ऐकिला कानीं । एका. जनार्दनीं स्थिर. झाला. ।।६।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपाळांचे निर्वाणीचे प्रयत्न पाहून देव कळवळला, काळजीने घाबरला. गोपाळांना सावध करण्यासाठी कृष्णानें मुरलीचे सूर छेडलें, चराचर या नादानें भरून गेले. वायूचा वेग मंदावून स्थिर झाला. यमुनेचा खल्लाळ थांबला, ती शांत झाली. हा प्रसंग वर्णन करुन एका जनार्दनी म्हणतात, सावध व्हा रे हे श्रीहरीचे शब्द ऐकून पेंदा निश्चिंत झाला. '''१२१'''<br> ऐकतां तो नाद मोहिलेंसे मन ।<br> न कळे विंदान तिहीं लोकां ।।१।। <br> सावध. होउनी. गडी ते पहाती ।।२।।<br> स्थिर पैं होती यमुना ते ।।३।। <br> एका जनार्दनीं. ऐसा दासाचा. कळवळा ।<br> म्हणोनी भक्त लळा पाळितसे ।।४।।<br> यैवोनि गोपाळ कृष्णासी. बोलती । <br> यमुनेचा बाऊ पळाला वो श्रीपती ।।५।।<br> धन्य बळिया आम्हीं की वो त्रिभुवनी।<br> धन्य धन्य कृष्णा म्हणोनि नाचती| <br> अवनी आनंदे गोपाळ तयाशीं खेळे ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> कृष्णाच्या मुरलीनादाने सर्व सृष्टी मोहून गेली. स्वर्ग, पृथ्वी, आणि पाताळ तिन्हीं लोक विस्मयचकीत झालें.सावध झालेले गोपाळ स्थिर झालेले यमुनाजळ पाहून कृष्णाला सांगतात यमुनेतला बाऊ त्यांचे धाडस पाहून पळाला. ते त्रिजगती धन्य झाले.कारण त्यांच्यावर श्रीपतीने कृपा केली. सर्वजण आनंदाने नाचू लागले, श्रीहरी त्यां आनंदात सहभागी झाले. '''१२२'''<br> खेळतां खेळतां गडियासी म्हणे । खेळ तो पुरे गाई जमा करणें ।।१।। <br> आपुलाल्या आपण वळाव्या गाई । नवल तो तेणें खेळ मांडावया भाई ।।२।। <br> धांवती सवंगडी पाठोपाठ लवलाह्या । गुंतल्या त्या गाई. न येती वळाया ।।३।। <br> येवोनि दीन मुख करिती हरीपुढें । एका जनार्दनीं तया. पाहतां प्रेम चढे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> खेळत असतांना सावळा कृष्ण गोपगड्यांना खेळ थांबवून आपआपल्या गाई वळवावयास सांगतो'. सगळे जण एका पाठोपाठ वेगानें धावतात, गाई चारा खाण्यांत गुंतल्या असल्याने घराकडे वळत नाहीत. नाराज होऊन दीनवाणीने गोपाळ हरीपुढे उभे राहतात.एका जनार्दनौ म्हणतात, गोपगड्यांच्या दीन मुद्रा पाहून हरीच्या मनांत त्यांच्या विषयीं प्रेम दाटून येते.<br> '''१२३'''<br> काकुलती गोपाळ म्हणती रे. कान्हया । <br> गाई न येती माघारी कोण. बळी कासया ।।१।। <br> आमुची. खुंटली गति आवरीं तूं हरी । <br> तुजवाचूनी कोण सखा आमुचा कैवारी ।।२।। <br> नको येरझारा. पुरे आतां हरी । <br> एका जनार्दनी ऐशी करूणा करी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> काकुळतीला येऊन गोपगडी हरीला विनंती करतात, गाई माघारी फिरत नाहीत, प्रयत्न. करून थकून मार्ग खुंटला आहे, असे बोलून ते कृष्णाला सांगतात, कृष्ण सख्यावाचून त्यांना मदत करणारा कैवारी कोणी नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, संसाराच्या येरझर्यातून भक्तांची सुटका करणारे श्रीहरिशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही. '''१२४'''<br> गडियांचे उत्तर ऐकोनि सावळा । वेधियेलें मन तटस्थ सकळां ।।१।। <br> घेऊनी [[मोहरी]] गाई पाचारी सकळां। नवल तें जाहलैं गोपाळा सकळां ।।२।। <br> येउंनी गाई अवघ्या जमा होती। पाहूनियां कृष्णा त्या हुंबरती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विश्वाचा निवासी । गाई आणि गोपाळां वेधिलैं सर्वांसी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपगड्यांचे हे उत्तर ऐकून श्रीकृष्णाने नवलाई केली.त्याने गोपाळांसह सर्व गाईंचे मन स्वस्वरुपाशी वेधून घेतले.सकळ गोपाळ आश्र्चर्यचकित झाले, सगळ्या गाई कृष्णा सभोवताली येऊन कृष्णाला पाहून हंबरु लागल्या.एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वनायक गाई आणि गोपाळांचे मन वेधून घेतो. '''१२५'''<br> काळे गोरे एकापुढे एक । धांवताती बिदो बिदी देख । <br> अलक्ष लक्ष्या नये सम्यक । तो नंदनंदन त्रिभुवननायक गे माय ।।१।। <br> गाईवत्स नेताती वनां । गोपाळ म्हणती अरे कान्हा । <br> जो नये वेदां अनुमाना । ज्यासी चतुरानन ध्यानीं ध्यातसे ।।२।। <br> योगीजनांचे ध्येय ध्यान । ज्याकारणें अष्टांग योगसाधन । <br> तयांसि नोहे कधीं दृश्यमान। तो गोळ्यांचे उच्छिष्ट खाय जाण गे माय ।।३।।<br> एका जनार्दनीं व्यापक । सर्वां ठायीं समसमान देख । <br> अरिमित्रां देणें. ज्याचें एक । तो हा नायक वैकुंठींचा।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> काळे सावळे गोपगडी एका पुढे एक वेगानें धावतात,सारे लक्ष त्यां नंदनंदन त्रिभुवननायक,जो अलक्ष्य लक्ष्य असल्याने सम्यक दर्शन घडत नाही. ज्याचे वेद सुध्दां सम्यक वर्णन करु शकत नाहीत. ध्यान लावूनही सृष्टीकर्ता ब्रह्मा देखील ज्याला जाणून घेऊ शकत नाही,ज्याच्या साठी योगीजन ध्यानधारणा,अष्टांग योगसाधना करतात त्यांना तो परमात्मा दृष्टीपथांत येत नाही तो गोकुळात गौळ्यांच्या सह गोपाळ काला करून त्यांचे उच्छिष्ट आवडीने खातो.एका जनार्दनी म्हणतात, हा जनार्दन सर्व सृष्टीत व्यापकरुपे भरून राहिला आहे. हा वैकुंठीचा नायक शत्रु आणि मित्र यांना समान दृष्टीने बघणारा असून चराचरावर प्रेम करणारा आहे. '''१२६'''<br> जाहला अस्तमान आलें गोकुळां । वोवाळिती आरत्या गोपिका बाळा ।।१।। <br> जाती सवंगडी आपुलाले घरां । रामकृष्ण. दोघे आले. मंदिरां ।।२।। <br> नानापरींची पक्वान्ने वाढिती भोजना । यशोदा. रोहिणी राम आणि कृष्णा ।।३।।<br> एका जनार्दनीं पहुडले देव । गोकुळामाजीं दावी ऐसे लाघव ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सूर्य मावळला, सर्व गोपाळ आपल्या घरां परतलें, गोपिकांनी गोपबाळांना आरतीने ओवाळलें.रामकृष्ण दोघे राजमंदिरांत परतलें परतलें यशोदा रोहिणीने नाना प्रकारची पक्वान्ने रामकृष्णाला भोजनीं वाढलें. गोकुळांत आपली अवतार लीला दाखवणारे देव सुख शय्येवर पहुडलें असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१२७'''<br> कृष्ण देखतांची गेलें ज्ञान । शेखीं बुडविलें महिमान।।१।।<br> भली नव्हे हे कृष्णगती । सखे पळविले सांगाती ।।२ ।।<br> मायेचा करविला बंदु । शमदमादि पळविले बंधु ।।३।।<br> द्रष्टा दृश्य दर्शन । तिन्ही सांडिले पुसून ।।४।। <br> ब्रह्माहमस्मि शुध्द जाण । तेथील शून्य केला अभिमान ।। ५।। <br> एका जनार्दनाची प्राप्ती । ज्ञान अज्ञान हारपती ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> सखे सांगाती यांचे पाश तोडून टाकणारी, मायेच्या बंधनातून सोडवणारी, व्यक्तिमहात्म्य बुडविणारी शमदमादि साधनांचा खटाटोप संपवणारी ही कृष्णगती भली नव्हे असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात,कृष्ण स्वरुपाचे दर्शन होतांच दृश्य (देखावा) द्रष्टा,( पहाणारा ) आणि दर्शन क्रिया ही त्रिपुटी लयास जावून अज्ञाना सहित ज्ञानाचा निरास होतो. मी ब्रह्म आहे ही शुध्द जाणीव होऊन अभिमान शून्य होतो .हे सर्व गुरुकृपेने समजते. '''१२८'''<br> करुनिया काला सर्व आले गोकुळीं । गोपाळांसहित गाईवत्स सकळीं ।।१।। <br> वोवाळिती श्रीमुख कुर्वंडी करिती । रामकृष्णातें सर्व वोवाळिती ।।२।। <br> जाहला. जयजयकार आनंद सकळां । एका जनार्दनीं धणी पाहतां डोळां ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> काल्याचा सोहळा संपवून गाईवासरे, गोपाळ सर्वजण गोकुळांत परतलें. गोपिकांनी सर्व गोपगड्यांना ओवाळले. रामकृष्णाला ओवाळून आनंदाने जयजयकार केला. एका जनार्दनी म्हणतात, हा आनंद सोहळा पाहून मन समाधानाने भरून गेले. '''१२९'''<br> अस्तमान जालिया ग्रामांत परतले । गोपाळ ते गेले घरोघरीं ।।१।। <br> आपुलिया गृही रामकृष्ण आले । यशोदेनें केले निंबलोण ।।२।। <br> षड्ररस पक्वान्नीं विस्तारिलें ताट. । जेविती वैकुंठ नंदासवें ।।३।। <br> नंदासवें जेवी वैकुंठीचा हरी । ब्रह्मादिक सरी न पावती ज्याची ।।४ ।।<br> एका जनार्दनीं ऐसी लीला. खेळे । परब्रह्म सांवळें कृष्णरुप ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> सुर्यास्त होतांच गोकुळांत. परतलेलें गोपाळ घरोघरी गेले.रामकृष्ण घरीं. येतांच. यशोदेनें लिंबलोण केले. सहा रसांनी युक्त अशा पक्वानांनी ताट सजविली वैकुंठाचा हरी नंदासवे भोजनास बसलें.ज्याची गोडी ब्रह्मदेवांना देखील.चाखण्यास मिळाली नसेल. असे वर्णन एका जनार्दनी करतात. ==श्रीकृष्णाचे मथुरेस प्रयाण गौळणींचा आकांत== '''१३०'''<br> गौळणी म्हणती यशोदेला । कोठें गे सांवळा । <br> कां रथ शृंगारिला । सांगे वो मजला । अक्रूर उभा असे बाई गे साजणी ।।१।। <br> या नंदाच्या अंगणी । मिळाल्या गौळणी ।।ध्रु०।। <br> बोले नंदाची पट्टराणी । सद्गदीत होउनी । <br> मथुरेसी चक्रपाणी । जातो गे साजणी ।।१।।<br> विव्हळ झाले मन वचन ऐकोनी ।।२।।<br> अक्रूरा चांडाळा । तुज कोणी धाडिला । <br> कां घात करुं आलासी । बधिशी सकळां । <br> अक्रूरा तुझें नाम तैशीच करणी ।।३।। <br> रथीं चढले वनमाळी । आकांत गोकुळीं । <br> भूमि पडल्या व्रजबाळी । कोण त्या सांभाळी । <br> नयनींच्या उदकानें भिजली धरणी ।।४।। <br> देव बोले अक्रूरासी । वेगें हांकी रथासी । या गोपींच्या शोकासी । <br> न पहावें मजसी । एका जनार्दनीं रथ गेला निघोनी ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाच्या अंगणात जमा झालेल्या गौळणी यशोदेला विचारतात की सावळा कोठे आहे ? हा रथ कशासाठी सजविला आहे ? तेव्हां भरल्या कंठाने यशोदा मैत्रिणींना सांगते की चक्रपाणी मथुरेला जात आहेत. शोकाकूल होऊन गौळणी अक्रूराला दूषण देऊन त्याची निंदा करतात की तो नावाप्रमाणेच क्रूर असून घात करण्यासाठीं गोकुळांत आलेला चांडाळ आहे. वनमाळी रथारूढ होतांच गोकुळांत एकच आकांत माजतो. व्रजकन्या भूमीवर कोसळून आकांत करु लागतात. त्यांच्या अश्रुंनी धरणी भिजून जाते. गोपींच्या शोकाने घायाळ झालेल्या श्रीहरीच्या विनंतीनुसार अक्रूर वेगाने रथ हाकतो. कृष्णासह रथ निघून गेला असे एका जनार्दनी खिन्नपणे वर्णन करतात. ==गोपळांच्या शांतवनाची उध्दवास आज्ञा== '''१३१'''<br> उध्दवासी एकांतीं बोले गुज सांवळा । <br> गोकुळासी जाऊनी बोधी सुंदरी गोपीबाळा । <br> रथीं बैसोनी निघाला वेगीं पावला गोकुळां । <br> तो उध्दव देखोनी दृष्टी गोपींनी वेढिला । ।१ ।। <br> उध्दवा जाय मथुरेला । <br> आणी. लौकरी हरीला ।।ध्रू० ।। <br> मुख सुंदर शोभे कपाळीं टिळक रेखिला। <br> नवरत्नजडित मुद्रिका हार कंठीं घातिला. ।।२।। <br> झळकती कुंडलें कानीं शिरीं मुगूट शोभला । <br> मुरली मोहिला भाळला तिच्या रुपासी । <br> डोळे पिचके खुरडत जे चाले काय. |<br> वानूं मुखासी शुध्द भाव. देखोनी तिचा अनुसरला तियेसी ।।३।। <br> रासमंडळी नाचे मुरारी कधीं भेटेल तो न कळे । <br> वेणू वाजवी सुस्वर सोज्वळ पदकमळें ।<br> धणी न पुरे तया पाहतां. मन आमुचे वेधिलें ।।४।। <br> हा अक्रूर कोठोन आला हरी गेला घेऊनी । <br> तो वियोग जाळी न जाय जीव आमुचा अझुनी । <br> घरदार सोडोनी जावें गोकुळ हे सोडोनी । <br> उध्दवा कधीं भेटविसी हरीला आणुनी ।।५।। <br> घडी घडी घरां येतो चोरितो श्रीहरी । <br> तो. झडकरी दाखवीं लौकरी । <br> धन्य. प्रेम तयाचें सद्गदित अंतरीं । <br> एका जनार्दनीं हरिरुपीं । <br> वेधल्या नारी ।।६।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत जाऊन गोपींना उपदेश करून त्यांचे वियोगी मन शांत करावे असे श्रीकृष्ण उध्दवास सांगतो.वेगाने निघून उध्दव गोकुळांत येतांच गोपी त्याला मथुरेस जाऊन कृष्णाला घेऊन येण्यास विनवितात. श्रीहरीच्या रुपाचे सुंदर वर्ण़न करतात. कपाळीं कस्तुरी टिळक,गळ्यांत हार,बोटांत रत्नजडित अंगठी, कानांत कुंडलें,मस्तकी मुगुट ,अधरावर मुरली धारण करणारा श्री हरी गोकुळ सोडून मथुरेला जाऊन राहिला. खुरडत चालणार्या, पिचक्या डोळ्यांच्या कुब्जेच्या भोळ्या भावाला भुलून गोपिकांना विसरला. रासमंडळी नाचणारा,सुस्वर मुरली वाजवणारा, मनाला वेध लावणारा अशा श्रीहरीचा वियोग जीव जाळून टाकीत आहे.हे घरदार,गोकुळ यांचा त्याग करून हरिदर्शनाची आस पुरवावी असे व्याकूळ गोपी उध्दवाला सांगतात.असे कथन करून एका जनार्दनीं गोपी -कृष्णाचे हे अलौकिक,निर्व्याज प्रेम धन्य होय.असे म्हणतात. ===श्रीकृष्णमाहात्म्य === सांवळा श्रीकृष्ण राखितो गाई वधियेलें मन आमुचे तें पायीं ।।१।। <br> नवल लाघव न कळे ब्रह्मादिका । वेदश्रुती शिणल्या ठक पडलें सकळिकां ।।२।।<br> साही दरूशनें गौळण जयासाठीं । खांदी घेउनी कांबळा गोधन राखी जगजेठी‌।।३।। <br> एका जनार्दनीं ब्रह्म गोकुळीं उघडें ।पाहतां. पाहतां चित्त तेथे वेधलें ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या पायीं मन गुंतून गेले आहे तो सांवळा हरी गोकुळांत गाई राखित आहे. भक्तीप्रेमाचे हे विस्मयकारी रुप ब्रह्मादिदेवांना सुध्दां अनाकलनीय आहे. हे जाणून घेण्यांच्या प्रयत्नांत वेदश्रुती थकल्या. साही दर्शने अचंबित झाली.खांद्यावर कांबळे घेऊन गाई राखणाय्रा जगजेठीला पाहून सगळे कोड्यांत पडलें.एका जनार्दनीं म्हणतात,गोकुळांत नांदणारे हे उघडे परब्रह्म पाहतांना मन तेथें गुंतून पडलें. '''१३२'''<br> ब्रह्मादिकां न कळे तें रुप सुंदर। गोकुळीं परिकर नंदाघरीं ।।१।। <br> रांगणा रांगतु बाळलीले खेळतु । दुडदुडां धांवतु गायीपाठीं ।।२।। <br> गौळणींचे घरीं चोरूनि लोणी खाये। पिलंगता जाये हातीं न लगे ।।३ ।। <br> एका जनार्दनीं त्रैलोक्या व्यापक । गाई राखे कौतुक गोळियांसी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाच्या अंगणात रांगणारे, बाळलीला करणारे,गाईंच्या मागें दुडदुडा धावणारे,गौळणींच्या घरीं चोरून.लोणी खाणारे, पळून जातांना कधी हातीं न लागणारे, हे परब्रह्म रुप ब्रह्मादीदेवांना सुध्दां कोड्यांत टाकते . एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वरुपाने जे त्रैलोक्य व्यापून टाकते ते परब्रह्म गवळ्यांच्या गाई राखते हे कौतुक केले. '''१३३'''<br> ओंकारा परतें निर्गुणा आरुतें । भक्तांसी निरूंतें वसे ।।१।।<br> सांवळें सगुण चैतन्य परिपूर्ण । सवंगडियांसी क्रीडा करी।।२।।<br> आदि मध्य अंत न कळे ज्या रुपाचा । तोचि बाळ नंदाचा म्हणताती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं वेगळाचि पाही । हृदयीं धरूनी राही सांवळियासी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ओंकारा पेक्षां श्रेष्ठतम, निर्गुणा पेक्षां वेगळे,भक्तांना निकट असे परब्रह्म हे स्वरुप सांवळे, सगुण,चैतन्यपूर्ण असून सवंगड्यांसह.क्रीडा करीत आहे. या रुपाचा आरंभ,मध्य, अंत बुध्दीला आकलन होत नाहीं . सामान्य जन या परब्रह्माला नंदबाळ म्हणतात.असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या आगळ्या वेगळ्या सावळ्या रुपाला अंत:करणांत धारण करावें. '''१३४'''<br> सांवळा श्रीकृष्ण. राखितो गाई । <br> वेधियेलें मन आमुचे तें पायीं ।।१।। <br> नवल लाघव न कळे ब्रह्मादिका ।।१।।<br> वेदश्रुती शिणल्या ठक पडलें सकळिका ।।२।।<br> साही दरूशनें वेडावलीं जयासाठीं । <br> खांदी घेऊनी कांबळा गोधन राखी जगजेठी ।।३।।<br> एका जनार्दनीं चित्त वेधलें ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> खांद्यावर कांबळे घेऊन जगजेठी गोकुळांत गाई राखतो,या विस्मयकारक करणीचे मर्म ब्रह्मादिदेवांना देखील उलगडत नाही.वेद आणि श्रुती याची मिमांसा करतांना थकून गेल्या, साही दर्शने हतबुद्ध झाली. सगळेजण कोड्यांत पडलें.एका जनार्दनीं म्हणतात,या सांवळ्या श्रीकृष्णाने सर्वांचे चित्त वेधून घेतले. '''१३५'''<br> जाणते नेणते होतु ब्रह्मज्ञानी । तयांचे तो ध्यानी नातुडेची।।१।। <br> सुलभ सोपारा गोकुळामाझारीं । घरोघरींचोरी खाय लोणी ।।२।। <br> न कळे ब्रह्मादिका करितां लाघव। योगियांची धांव खुंटे जेथें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चेंडूवाचे मिसें । उडी घालितसे डोहामाजीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञान जाणणारे योगीजन ज्याच्या रुपाची आस धरून निरंतर ध्यान लावून बसतात त्यांना देखील जो सापडत नाही. ब्रह्मादिदेव आणि जाणते योगीजन यांना जो अनाकलनीय आहे तो श्रीहरी गोपाळांना सहज प्राप्त होतो, घरोघरीं जाऊन चोरून लोणी खातो.एका जनार्दनींम्हणतात,चेंडू आणण्याच्या निमित्ताने श्रीहरी यमुनेच्या डोहांत उडी घालतो . '''१३६'''<br> पाहुनी कृष्णासी आनंद मानसीं । प्रेमभरित अहर्निशीं कृष्णनामे।।१।। <br> आजीं. कां वो कृष्ण आलां. नाहीं घरां । करती येरझारा नंदगृहीं ।।२।। <br> भलतीया मिसें जातीं त्या घरासी । पाहतां कृष्णासी समाधान ।।३।। <br> एका जनार्दनीं वेधल्या गौळणी । तटस्थ त्या ध्यानीं कृष्णाचिया।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रेमभराने कृष्णाच्या नामाचा जप करणार्या गौळणी कृष्ण दर्शनाने आनंदित होतात.कृष्ण भेटला नाहीतर त्या कांहीतरी.कारण.काढून नंदाघरीं येरझरा घालतात.कृष्ण भेटताच समाधान. पावतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, गोपींचे चित्त श्रीहरीने हरण केले आहे. '''१३७'''<br> वैधिल्या त्या गोपी नाठवे आपपर । कृष्णमय शरीर वृत्ति जाहली ।।१।। <br> नाठवे भावना देह गेह कांहीं । आपपर त्याही विसरल्या ।।२।। <br> एका जनार्दनीं व्यापला हृदयीं । बाहेर मिरवी दृष्टिभरित ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या गोपींच्या देहवृति आणि मनोवृत्ति कृष्णमय झाल्या.देह आणि घरा विषयींच्या ममत्वाच्या भावनांचा.पूर्ण निरास झाला.आपपर भाव लोपला. बाह्य सृष्टीत नजरेला दिसणाय्रा कृष्णरूपाने हृदय व्यापून टाकले. या शब्दांत गोपींच्या प्रेमभक्तीचे वर्णन एका जनार्दनीं करतात. '''१३८'''<br> जगाचे जीवन ब्रह्म परिपूर्ण । जनीं जनार्दन व्यापक तो।।१।। <br> तो हरी गोकुळीं रांगणा नंदाघरीं । गौळणी त्या सुंदरी खेळविती ।।२।। <br> वेद गीतीं गाणी शास्त्रें विवादती । खुंटलीसे मति शेषादिकांची ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चहूं वाचांपरता । उच्छिष्ट सर्वथा भक्षी सुखें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> परिपूर्ण ब्रह्म,विश्वाचे चैतन्य असा हा जनार्द़न अणुरेणुमध्यें भरून राहिला आहे. ज्याचा महिमा वेद, पुराणे गीतांमधून गातात, साही शास्त्रे वाद विवाद करतात.त्याचे यथार्थ वर्णन सहस्त्र मुखीं शेष सुध्दा करु शकत नाही. तो हरी नंदाघरी रांगतो,गौळणी त्याला खेळवतात.एका जनार्दनी म्हणतात,वैखरी,मध्यमा,पश्यंती,परा या चारी वाचा या रुपाचे वर्णन करण्यासाठी असमर्थ ठरतात. '''१३९'''<br> चहूं वाचांपरता चहूं वेदां निरूता । न कळे तत्वतां चतुर्वक्त्रा ।।१।। <br> चौबारा खेळतु सौंगडी सांगातु । लोणी चोरुं जातु घरोघरीं ।।२।। <br> चौसष्टा वेगळा चौदांसी निराळा । अगम्य ज्याची लीळा सनकादिका ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चहूं देहावेगळा । संपुष्टीं आगळा भरला देव ।।४ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> वैखरी,मध्यमा,पश्यंती आणि परा या चारी वाचा ज्याचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही,चारी वेद ज्या परमात्म रुपाचे वर्णन करतांना नेती नेती म्हणून मूक होतात,चार मुखी ब्रह्मदेव ज्याला तत्वतां जाणू शकत नाही,जो चोसष्ट विद्या आणि चौदा कला यांच्याहून निराळा आहे.सनकादिक ऋषीं देखील या परमात्म्याच्या अगम्य लिळांचे वर्णन करु शकत.नाही. असे कथन.करून एका जनार्दनीं म्हणतात, स्थूल, सुक्ष्म,कारण आणि महाकारण या चारी देहावेगळा हा परमात्मा अंतरंग व्यापून टाकतो. '''१४०'''<br> अबोलणें बोल कुंठीत पै जाहलें । तें निधान देखिलें नंदाघरीं ।।१।। <br> अधिष्ठान मूळ व्यापक सकळ । जगाचें तें कुळ कल्पद्रुम ।। २।। <br> एका जनार्दनीं. बिंबी बिंबाकार। सर्वत्र श्रीधर. परिपूर्ण. ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाघरीं नांदत असलेलें विश्वाचे निधान पाहून शब्द कुंठीत होऊन वाचा अबोल झाली.सकळ विश्वाचे व्यापक अधिष्ठान, जगाला ईच्छिले फळ देणारा कल्पतरु श्रीधर सर्वत्र ओतप्रोत भरून राहिला आहे.असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, परमात्म्याच्या प्रतिबिंब रूपी सृष्टितिल बिंब असुन सर्वसाक्षी आहे. '''१४१'''<br> राखितो गोधनें मनचेनि मनें । न पुरे अवसरू धांवण्या धांवणें । <br> कुंठित जाहली गति पवनाची तेणें । तो हा नंदाचा नंदन यशोदेचें तान्हैं ।।१।। <br> देखिला देखिला मंडित चतुर्भुज । वैकुंठीचा भूपती तेज:पुंज । <br> पहातांचि तया नावडे कांहीं दुजें । ऐसें लाघव याचें सहज ।।२।। <br> चित्त चैतन्य पडिली मिठी । कामिनी मनमोहना जगजेठी। <br> तुझ्या वेधें ध्यानस्थ धूर्जटी । ऐसा गोवळु योगीयांसी नोहे भैटी।।३।। <br> एका जनार्दनीं शब्दांवेगळा। आगमांनिगमां कांहीं न कळे लीळा । <br> सोहं कोहं शब्दांवेगळा। पहा पहा परब्रह्म पुतळा।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंद यशोदेचा नंदन मनोवेगाने धांवून गाई राखतो,त्या वेगापुढे वायुची गती कुंठित होते.शंख,चक्र,गदा,पद्म यांनी मंडित असलेला चतुर्भुज तेज:पुंज असा वैकुंठीचा राजा पाहतांच दुजें कांही पाहण्याची ईच्छाच उरत नाही. मनमोहन जगजेठी दृष्टीस पडतांच चित्ताला चैतन्याची मिठी पडतें.प्रत्यक्ष शिवशंकर ध्यानस्थ बसून या भेटीची अपेक्षा करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,वेदश्रुतींना या परब्रह्म्याच्या अवतार लीळांचे रहस्य कळत नाही.हा परब्रह्म पुतळा शब्दांनी वर्णन करण्या पलिकडील आहे. '''१४२'''<br> चतुर्भुज शामसुंदर । गळां गुंजांचे हार | <br> निडळीं चंदन शोभे परिकर । मिरवे नंदरायाचा किशोर ।।१।। <br> हातीं काठी खांदां कांबळीं । गाई राखे यमुनेचे पाबळी । <br> नाचती गोपाळ धुमाळी। पृष्टी जाळी दहीभात ।।२।। <br> जें निगमांचे ठेवणें । सनकसनंदाचे घोसुलें येणें । <br> शंभूचे आराध्यदैवत केणें । तें चारित. गोधने नंदाचीं ।।३।। <br> ऐसा अकळ नाकळें हरी । वेणू वाजवी छंदे नानापरी । <br> एका जनार्दनीं वाटी शिदोरी गोपाळा ।।४।। '''भावार्थ'''<br> चारभुजाधारी शामसुंदर नंदरायाच्या किशोराचे रूप घेऊन यमुनेच्या तीरावर गाई राखतो निडळावर चंदनाचा रेखीव टिळा,गळ्यांत गुंजांचे हार,खांद्यावर कांबळी,हातामध्ये काठी घेऊन वेणू वाजवितो.सभोवती गोपाळ आनंदाने नाचतात.शिवशंकराचे आराध्यदैवत,सनकादिक ऋषींचे ध्याननिधान,वेदांचे उगमस्थान असा हा वैकुंठीचा हरी कळूनही पूर्ण समजल्या सारखा.वाटत नाही. असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, हा गोपवेषातील श्रीहरी गोपाळांना शिदोरी वाटतो. '''१४३'''<br> राखीत गोधनें भक्तांचिया काजा । उणीव सहजा येवो नेदी।।१।। <br> आपुलें थोरपण सारूनी परतें । भक्तांचे आरुतें काम करी ।।२।। <br> उच्छिष्ट काढणें सारथ्य करणें । उच्छिष्ट तें खाणें तयांसवें ।।३।। <br> चुकतां वळतीआपण वोळणें । एका जनार्दनीं पुण्य धन्य त्यांचे।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा गोकुळांत भक्तांसाठी गोधने राखतो.यांत कोणतिही उणीव जाणवूं देत नाही. आपला थोरपणा बाजूला सारून भक्तांचे काम पूर्ण करतो. रथाचे सारथ्य करतो, उष्ट्या पत्रावळी उचलतो,उच्छिष्ट खातो.चुका सुधारून घेतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या गोकुळवासी जनांचे पुण्य थोर असल्याने त्यांना हे भाग्य प्राप्त झाले. '''१४४'''<br> न देखतां कृष्णवदन । उन्मळती तयांचे नयन । <br> न घेती अन्नजीवन । कृष्णमुख न पाहताना ।।१।। <br> कोठें गुंतला आमुचा कृष्ण । ऐशी जया आठवण। <br> गायी हुंबरती अधोवदन । कृष्णमुख न पाहताना ।।२।।<br> सवंगडे ठायीं ठायीं उभे । कृष्णीं द्रष्टी ठेवुनी लोभें । <br> आजी कृष्ण कांहो नये । आम्हांशीं खेळावया ।।३।। <br> ऐशी जयांची आवडीं। तयां पडो नेदी सांकडी । <br> एका. जनार्दनीं उडी। अंगें घाली आपण ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोपगड्यांना कृष्णाचे दर्श़न न झाल्यास त्यांचे डोळे आसवांनी भरून वाहू लागतात.ते अन्नपाणी सोडून देतात.कृष्ण कोठे गुंतला असेल या विचाराने अस्वस्थ होतात, त्याच्या आठवणीने व्याकुळ होतात.गाई खाली माना घालून हंबरतात. सवंगडी ठिकठिकाणी उभे राहून कृष्ण केव्हां खेळायला येईल याची वाट पहातात गोपगड्यांच्या या प्रेमभक्तीने ते कृष्णसख्याला एक क्षणही विसंबत नाहीत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१४५'''<br> ज्याचें उदारपण काय वानुं । उपमेसी नये कल्पतरु कामधेनु । <br> वेधी वेधियेलें आमुचे मनु । तो हा देखिला सांवळा श्रीकृष्ण ।।१ ।। <br> मंजुळ मंजुळ. वाजवी वेणू । श्रुतीशाखां न कळे अनुमानु । <br> जो हा परापश्यंती वेगळा वामनु । तया. गोवळ म्हणती कान्हू ।।२।। <br> रुप अरुपाशीं नाही ठाव. । आगमांनिगमां न कळे वैभव । <br> वेदशास्त्रांची निमाली हाव । एका जनार्दनीं देखिला स्वयमेव ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या औदार्याला कल्पतरू आणि कामधेनुची उपमा अपुरी पडेल त्या सांवळ्या श्रीकृष्णाने चित्त वेधून घेतले आहे. हा वामन अवतार परा,पश्यंती वाणींच्या पलिकडे रेअसून त्याचे अनुमान वेदश्रुतींना सुध्दां अनाकलनीय वाटते,अशा परब्रह्माला गोकुळचे गोप कान्हा म्हणतात.प्रेमभक्तीचे असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या रुपाचे.आणि वैभवाचे आकलन आगमानिगमाला होत नाही असा श्रीपती स्वयमेव याच देहीं याच डोळां पहावयास मिळाला . '''१४६'''<br> मागे पुढे उभा हाती घेउनी काठी वळत्या धावे पाठीं गाईमागें ।।१।। <br> गोपाळ बैसती आपण धांवे राणा । तयाच्या वासना पूर्ण करी।२।। <br> वासना ते देवें जया दिली जैशी । पुरवावी तैसी ब्रीद साच ।।३।‌। <br> ब्रीद तें साच करावें आपुलें । म्हणोनियां खेळे गोपाळांत ।।४ ।।<br> एका जनार्दनीं खेळतो कान्हया । ब्रह्मादिका माया न कळेची ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा हातांत काठी घेऊन गाईंच्या मागे पुढे उभा राहतो आणि वळत्या गाईंच्या पाठीमागे धावतो.गोपाळांच्या वासना पूर्ण करण्यासाठी त्यांना विश्रांती देवून आपण गाईंच्या मागे धावतो.मनांत वासना निर्माण करणारा देव त्यां वासना पुरवतो हे ब्रीद खरे करतो.देव भक्तांचे कोड पुरविण्यासाठी गोपाळां समवेत खेळ खेळतो. एका जनार्दनीं म्हणतात कान्हाची ही माया ब्रह्मादिदेवांना आकळत नाही. '''१४७'''<br> तिन्हीं त्रिभुवनी सत्ता जयाची । तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाय ।।१।।<br> खाउनी उच्छिष्ट तृप्तमय. होय । यज्ञाकडे न. पाहे वांकुडें तोंडें. ।।३।।<br> ऐसा तो लाघव गोपाळांसी दावी । एका जनार्दनीं कांहीं कळों नैदी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग पृथ्वी पाताळ या तिन्ही भुवनांत ज्याची सत्ता चालते तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाऊन तृप्त होतो.यज्ञयागाकडे दुर्लक्ष करतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, गोपाळांविषयी श्रीहरीला जो आपलेपणा. वाटतो ते अनाकलनीय आहे. '''१४८'''<br> न कळे लाघव तया मागें. धावें । तयाचे ऐकावें वचन देवें ।।१।। <br> देव तो अंकित भक्तजनांचा । सदोदित साचा मागें धांवे ।।२।। <br> गोपाळ आवडीं म्हणती कान्हया । बैसे याची छाया सुखरूप ।।३।। <br> सुखरूप बैसे वैकुंठीचा राव ।भक्ताचा. मनोभाव जाणोनियां ।।४।। <br> जाणोनियां भाव पुरवी वासना । एका जनार्दना शरण जाऊं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राजा गोपाळांच्या मागे धावतो,त्यांचे वचन ऐकून त्यांचा अंकित होतो.गोपाळ देवाला प्रेमाने कान्हा म्हणतात आणि भक्तांच्या मनांतिल भाव जाणून कान्हा त्यांच्या सर्व ईच्छा पूर्ण करतो. एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत होतात. '''१४९'''<br> भक्तांचा पुरवी लळा । तो सांवळा श्रीकृष्ण ।।१।। <br> उचलिला पर्वतगिरी । नाथिला. काळ्या यमुनेतीरीं ।।२।।<br> अगबग. केशिया असुर । मारिला तो कंसासुर ।।३।।<br> उग्रसेन मथुरापाळ । द्वारका बसविलीं सकळ ।।४।।<br> द्वारकेमाजीं आनंदघन । शरण एका जनार्दन ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> सांवळा श्रीकृष्ण भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी करांगुलीवर गोवर्धन पर्वत उचलतो.यमुनेचे पाणी विषारी बनवणार्या कालिया सर्पाचे मर्दन करतो.कशिया असुराचा वध करतो. कंसासुराला मारून उग्रसेनेला मथुरेच्या सिंहासनावर बसवतो.द्वारका नगरी वसवून प्रजेला आनंद देतो या आनंदघन श्रीकृष्णाला एका जनार्दनीं सर्वभावें शरण जातात. '''१५०'''<br> कमळगर्भीचा पुतळा । <br> पाहतां दिसे पूर्ण कळा ।<br> शशी लोपलासे. निराळा रुपासही ।।१।। <br> वेधक वेधक नंदनंदनु ।<br> लाविला अंगीं चंदनु । <br> पुराणपुरुष पंचाननु । <br> सांवळां कृष्ण ।।२।। <br> उभे पुढें अक्रुर उद्धव । <br> मिळाले सर्व भक्तराव । <br> पहाती मुखकमळभाव । <br> नाठवे द्वैत ।।३।।<br> रूप साजिरें गोजिरें ।<br> दृष्टी पाहतां मन न पुरे । <br> एका जनार्दनीं झुरे । <br> चित्त तेथें सर्वदा ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> भक्त प्रल्हादा साठी नृसिंह रूपानें अवतार धारण करणारा श्रीकृष्ण ब्रह्मदेवाच्या नाभिकमळांतून जन्मला असे या पुराणपुरूषाचे वर्णन विष्णुपुराणांत आढळते.चंद्राचे तेज ज्याच्या तेजापुढे फिके पडते असे याचे रूप सोळा कलांनी परिपूर्ण भासते.सर्वांचे लक्ष वेधून घेणार्या या नंदनंदनाने चंदनाची उटी अंगाला लावली आहे.या सांवळ्या श्रीकृष्णापुढे अक्रूर,उध्दवा समवेत सर्व भक्त उभे राहून त्याचे साजिरे,गोजिरे रूप डोळ्यांत साठवित आहेत. श्रीकृष्णरूपाचे असे यथार्थ वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या रूपाच्या दर्शनाने मनाची आस कधीच पुरी होत नाही चित्त सतत झुरत राहते. '''१५१'''<br> जगाचें जीवन भक्तांचे मोहन । सगुण निर्गुण ठाण शोभतसें ।।१।। <br> तें रुप गोकुळीं नंदाचिये घरीं । यशोदे मांडीवरी खेळतसे ।।२।। <br> ईंद्रादी शंकर ध्यान धरती ज्याचे । तो. लोणी. चोरी गौळ्याचे घरोघरीं ।।३।।<br> सर्वांवरी चाले जयाची तें सत्ता । त्यासी. बागुल आला म्हणतां उगा राहे ।।४।। <br> एकाचि पदें बळी. पाताळीं घातला । तो उखळीं बांधिला यशोदेनें ।।५।। <br> जयाचेनी तृप्त त्रिभुवन. सगळें तो लोणियाचे गोळे मागून खाय।।६।। <br> एका जनार्दनीं भरुनी उरला । तो असे संचला विटेवरी ।।७।। <br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुणरुपे जो विश्वाचे अधिष्ठान असून सगुणरुपाने भक्तांचे मनमोहन रूप गोकुळांत नंदाघरीं यशोदेच्या मांडीवर खेळत आहे. शिवशंकरासह इंद्रादि देव ज्याच्यासाठी ध्यानधारणा करतात तो गवळ्यांचे घरी लोणी चोरुन खातो. सर्वांवर ज्याची सत्ता चालते तो बागुलबुवा आला म्हणतांच उगा राहतो. ज्याने एका-पदाने दैत्यराजा बळीला पाताळांत ढकललें त्याला यशोदेने उखळाला बांधले.जो त्रिभुवनाची भूक भागवून तृप्त करतो तो गोकुळांत लोण्याचे गोळे मागून खावून संतोष पावतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,जो अखिल विश्व केवळ दशांगुळे व्यापून उरला तो प्रेमभक्तीसाठी पंढरींत एका विटेवर उभा ठाकला आहे. '''१५२'''<br> अर्जुनाचे रथीं श्रमला जगजेठी । म्हणोनी कर ठैउनी कटी उभा येथें ।।१।। <br> धरुनी गोवर्धन उभा सप्तदीन । म्हणौनि कर जघन ठेऊनी उभा ।।२।। <br> कंसादी मल्ल मारी जरासंघ । ते चरणविंद उभे विटे।।३।। <br> धर्माघरीं उच्छिष्टपात्र काढी करे । म्हणौनि श्रमें निर्धारिं ठेविलें कटीं कर ।।४।।<br> पुंडलिक भक्त देखौनि तल्लीन जाला एका जनार्दनीं ठेविला कटीं कर ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करुन थकल्यामुळे जगजेठी श्रीकृष्ण कर कटीवर ठेवून उभा आहे. गोकुळजनांवर गोवर्धन पर्वताचे छायाछत्र धरुन सात दिवस उभा राहून थकल्याने हात कंबरेवर ठेवून उभा आहे. कंसाच्या मल्लांचा पराभव करून आणि जरासंघाचा वध करुन जगजेठीचे हे वंदनीय चरण विटेवर उभे ठाकले आहेत.धर्मराजाच्या राजसूय यज्ञात उष्टी पात्रे उचलून श्रमपरिहारा साठी भकतवत्सल श्रीहरी करकटीं ठेवून उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्त पुंडलिकाला पाहून तल्लीन झालेला श्रीकृष्ण पंढरींत कटीकर ठेवून उभे आहे. ===पंढरी महात्म्य=== '''१५३'''<br> जेथें वाजविला वेणु शुध्द ।म्हणोनि म्हणतीं वेणुनाद ।।१।।<br> सकळिक देव आले । तें भांवतीं राहीले ।।२।। <br> जोडिलें जेथें समपद । तया म्हणती विष्णुपद ।।३।। <br> भोवताली पदे उमटती । तेथें गोपाळ नाचती ।।४।। <br> जेथें उभे गाईंचे भार । ते अद्यापि दिसत खूर।।५।। <br> गोपाळांचीं पदें समग्र । ठाईं शोभत सर्वत्र ।।६।। <br> एका जनार्दनीं हरी शोभलें । कर कटावरीं ठेऊनि भले ।।७।। <br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरी जेथे उभा राहून वेणु वाजवित असे त्या स्थळाला वेणुनाद असे म्हणता. जेथें गोपाळ समचरण ठेवून उभे राहिलें,तेथे सकळ देव येऊन सभोवतालीं उभे राहिलें त्याला विष्णुपद म्हणतात. जेथें गाईंचे कळप उभे असून सभोवती गोपाळ नाचतात तेथे अजुनही गाईंचे खूर उमटलेलें दिसतात अशी भक्तांची श्रध्दा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरींत दोन्ही कर कटावर ठेवून उभा असलेला पांडुरंग शोभून दिसतो. '''१५४'''<br> द्वारका समुद्रांत बुडविली। परी पंढरी रक्षिली अद्यापि।।१।।<br> द्वारकेहूनि बहुत सुख । पंढरिये अधिक एक आहे ।।२।।<br> भीमातीरीं दिगंबर । करूणाकर. विठ्ठल ।।३ ।। <br> भक्तांसाठीं निरंतर । एका जनार्दनीं कटीं धरिले कर।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> द्वापार युगाच्या अंती श्रीकृष्णाने यादव कुळाचा नाश करून द्वारका समुद्रांत बुडविली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, द्वारकेपेक्षां पंढरीचे सुख अपार आहे म्हणून पंढरीचे रक्षण करून करूणाकर विठ्ठल भीमातीरीं भक्तांसाठी कटीवर कर ठेवून निरंतर उभा आहे. '''१५५'''<br> जाश्वनीळ सदां ध्याये ध्यानौं । बैसोनि स्मशानीं निवांतपणे ।।१।। <br> तें हें उघडें रुप विठ्ठल साचार । निगमाचे माहेर पंढरी हे ।।२।। <br> न बुडे कल्पांती. आहे ते संचले । म्हणोनी म्हणती भले वैकुंठ ।।३।।<br> एका जनार्दनीं कल्पपचे. निर्धारी । निर्विकल्प पंढरी. उरतसे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> नीळकंठ शिवशंकर स्मशानांत निवांतपणे ध्यानस्थ बसून विठ्ठलाचे पंढरपूरांत उभे ठाकलेले सगुण रुपआठवतात. असे कथन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे वेदांचे माहेरघर असल्याने ते चारी युगांचे अंती (कल्पांती) देखील बुडणार नाही.म्हणुनच पंढरी पृथ्वीवरील वैकुंठ म्हणून ओळखले जाते. '''१५६'''<br> जो हा उद्गार प्रसवे ओंकार । तें रुप सुंदर विटेवरी।।२।।<br> ध्याता ध्यान ध्येय जेथें पैं खुंटलें। तें रुप प्रगटलें पंढरीये।।२।।<br> ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान प्रेमाचे आथिलें । तें रुप सानुलें पंढरिये।।३।। <br> एका जनार्दनीं रुपाचे रुपस । वैकुंठनिवास पंढरिये ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परब्रह्म रुपातून ओंकाराचा उगम झाला ते सुंदर रुप पंढरीत प्रगटरुपाने कर कटीवर ठेवून उभे आहे असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,त्यां रुपाचे दर्श़न घेत असताना भाविकांचे चित्त त्या रुपाशी एकरुप होऊन जाते आणि पांडुरंग,(ध्येय) ध्यान करणारा भाविक आणि ध्यानाची क्रिया ही त्रिपुटी लयास जाते आणि तो पंढरीनाथ सारी पंढरी व्यापून उभा आहे अशी प्रचिती येते. हे सानुले रुप ज्ञेय,ज्ञाता,ज्ञान हे द्वैत संपवून परमात्म्याच्या भक्तीप्रेमाचा अवीट आनंद देते. '''१५७'''<br> जाश्वनीळ सदां ध्याये ध्यानीं मनीं । बैसोनि स्मशानीं निवांतपणें ।। १।। <br> तें हें उघडें रुप विठ्ठल साचार । निगमाचें माहेर पंढरी हे ।।२।। <br> न बुडे कल्पांती आहे ते संचले। म्हणोनी म्हणती भले. भूवैकुंठ ।।३।। <br> एका जनार्दनीं कल्पाचें निर्धारी । निर्विकल्प पंढरी उरतसे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> समुद्रमंथनातून निघालेले विष प्राशन केल्याने जे जाश्वनीळ या नावाने ओळखले जातात ते शिवशंकर निवांतपणे स्मशानांत ध्यानस्थ बसून विठ्ठलरुपाचे ध्यान लावतात,त्यां वेदरुपी पांडुरंगाचे पंढरी हे माहेरघर असल्याने ते कल्पांती देखील बुडणार नाही.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे भुतलावरील वैकुंठ असून कल्पाचे अंती केवळ निर्विकल्प पंढरी उरणार आहे. '''१५८'''<br> रमा रमेश मस्तकीं हर । पुढें तीर चंद्रभागा ।।१।। <br> मध्यभागीं पुंडलिक । सुख अलोलिक न वर्णवे ।।२।। <br> बहुता वैष्णवांचा मेळ । गदारोळ नामाचा ।। ३।। <br> वामभागीं रुक्मिणी राही । जनार्दन तेथे पाही ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या तीरावर लक्ष्मीसह विष्णु मध्यभागीं भक्त पुंडलिका समवेत उभे ठाकले आहेत.या पंढरीचे सुख असामान्य असून वर्णंन करणे शब्दातीत आहे.अगणित वैष्णवजन जमले असून नामाचा अखंड जयघोष सुरु आहे.विठ्ठलाच्या डाव्या बाजूला रुक्मिणी विराजित आहे.एका जनार्दनीं हे विलोभनीय दृष्य अवीट गोडीने अवलोकन करतात. '''१५९'''<br> सारांचें सार गुह्याचें निजगुह्य । तें हें उभें आहे पंढरीये।।१।। <br> चहूं वाचांपरते वेदां जे आरुतें । तें उभे आहे सरते पंढरीये ।।२।। <br> शास्त्रांचें निज सार निगमा न. कळे पार । तोचि हा. परात्पर पंढरीये ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भरूनि उरला । तोचि हा देखिला पंढरीये ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> विश्र्वातील सर्व चिरंतन तत्वाचे जे आत्मतत्व,गुढरम्य तत्वातील गहन तत्व पांडुरंग रुपाने पंढरींत उभे असून वैखरी,मध्यमा,परा,पश्यंती या चारी वाणी या रुपाचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही.साही शास्त्रांचे सार असून जे वेदांना देखिल अनाकलनीय आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,सर्व विश्व व्यापून जो उरला त्या परात्पर विठ्ठलाचे दर्श़न पंढरींत घडते. '''१६०'''<br> गाई गोपांसमवेत गोकुळींहून आला । पाहूनि भक्तीं भुलला वैष्णवाला ।।१।। <br> मुगुटमणी धन्य पुंडलिक निका । तयालागीं देखा उभा गे माय ।।२।। <br> युगें अठ्ठावीस झालीं परी न बैसे खालीं । मर्यादा धरली प्रेमाची गे माय ।। ३।। <br> ऐसा व्यापक जगाचा जीवन । एका जनार्दनीं शरण गे माय ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाई आणि गोपाळांचे सवंगडी यांच्या समवेत गोकुळाहून श्रीहरी पंढरींत आले.भक्तशिरोमणी पुंडलिकाच्या भक्तीला भुलून त्याच्यासाठी विटेवरी कर कटीवर ठेवून निरंतर अठ्ठाविस युगे उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, प्रेम भक्तीचा आदर करणार्या या विश्वव्यापी जगज्जीवन परब्रह्माला शरण जातो. '''१६१'''<br> जयाकारणें श्रमले भांडती । वेदादिकां न कळे मती ।<br> वोळला सगुण मूर्ती । पुंडलिका कारणें ।।१।। <br> धन्य धन्य पावन देखे । पुण्यभूमि पावन सुरेख । <br> तया गातां होतसै हर्ष । प्रेमानंदें डुल्लती ।।२ ।। <br> एका जनार्दनीं. शरण । पाहतां पाहतां वेधलें मन । <br> मोक्ष मुक्ति कर जोडून । उभे तिष्ठती सर्वदा ।।३ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुण निराकार परमात्मा भक्त पुंडलिकालाच्या भावभक्तीला भुलून सगुण साकार रुप धारण करतो याचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी साहीशास्त्रे वादविवाद करून थकून जातात,वेदांची मती कुंठित होते.तो भक्तराज पुंडलिक धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीची ही पुण्यपावन भूमी अतिशय सुंदर असून या भूमीचे वर्णन करतांना मन प्रेमानंदाने डोलू लागते. भाविकांना मोक्ष आणि मुक्ती प्रदान करण्यासाठी परमात्मा कर जोडून उभे ठाकले आहेत. '''१६२'''<br> उदंड भक्त भाग्यवंत देखिले । परी निधान दाविलें पुंडलिकें ।।१।। <br> धन्य धन्य केला जगाचा उध्दार । नाहीं लहानथोर निवडिले.।।२।। <br> एका जनार्दनीं. दावियेला तारू। सुखाचा. आगरू. विठ्ठल देव ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> भगवंताचे अनेक भाग्यवंत भक्त होवून गेले परंतु पुंडलिक सर्वश्रेष्ठ भक्त मानले जातात कारण पुंडलिकांनी लहान थोर असा भेदाभेद न करता,परब्रह्म परमात्म्याचे विठ्ठलाचे दर्शंन सर्व भक्तांना घडवून जगाचा उध्दार केला.संसार सागर पार करून मोक्षाची प्राप्ती करून देणारा तारु, केवळ सुखाचे आगर असा पांडुरंग नजरेसमोर आणून उभा केला या शब्दांत एका जनार्दनीं आपली कृतज्ञता आदरपूर्वक. व्यक्त करतात. '''१६३'''<br> पंढरीचें सुख. पुंडलिक जाणें । येर सोय नेणें तेथील पैं ।।१।। <br> उत्तम हें स्थळ तीर्थ चंद्रभागा । स्नाने पावन. जगा करितसे ।।२।। <br> मध्यभागीं शोभे पुंडलीक मुनी । पैल ते जघनीं कटीं कर ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल बाळरुप । दरूशनें ताप हरे जगा ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे उत्तम तीर्थक्षेत्र असून चंद्रभागेच्या पाण्याने स्नान करून भक्त पावन होतात. जगातील सर्व लहान थोरांची पापे धुतली जातात पंढरीचे सुख भक्तराज पुंडलिक पुर्णाशाने जाणू शकतो मध्यभागीं पुंडलिक मुनी उभे असून समोर विठ्ठल कमरेवर कर ठेवून सान रुपांत तिष्ठत उभे राहिले आहेत.केवळ दर्शनाने जगाचा संसार ताप हरण करीत आहेत असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''१६३'''<br> वैकुंठीचें वैभव पंढरीसी आलें । भक्तें सांठविलें पुंडलिके ।।१।। <br> बहुतांसी लाभ देतां घेतां जाहला । विसावा वोळला. पांडुरंग ।।२।। <br> योग याग साधनें करिती जयालागीं । तो उभाचि भक्तालागीं तिष्ठतसे ।।३।। <br> हीन दीन पापी होतुका भलते याती । पाहतां विठ्ठलमूर्ती मुक्त होती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं सुखाचें माहेर । बरवें भीमातीर उत्तम तें ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठाचे स्वामी भक्तीप्रेमाने पंढरींत आले आणि भक्तराज पुंडलिकासाठी अठ्ठविस युगे कर कटावर ठेवून विटेवर उभे आहेत असा भाविकांचा विश्वास आहे. पांडुरंग दर्शनाचा लाभ होऊन मोक्षाचा मार्ग सोपा होतो अशी भक्तांची श्रध्दा आहे.पाप,पुण्य, गरीब, श्रीमंत, उच्च-नीचता असा भेदाभेद न मानता सर्वसमावेशक असा हा भागवत धर्म सुखाचे माहेर आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१६४'''<br> तीन अक्षरीं जप पंढरी म्हणे वाचा । कोटी या जन्माचा शीण जाय ।।१।। <br> युगायुगीं महात्म्य व्यासे कथियेलें । कलियुगींकेलें सोपें पुंडलिकें ।।२।। <br> महा पापराशी त्यांची होय होळी। विठ्ठलनामें टाळी वाजवितां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं घेतां पै दर्शन । जड जीवा उध्दरण कलियुगीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी या तीन अक्षरी नामाचा जप केला असतां जन्म-मरणाच्या फेर्यातून सुटका होते असा पंढरीचा महिमा महाभारतकार महर्षी व्यासांनी सांगितला आहे.कलियुगांत भक्त पुंडलिकाच्या पुण्याईने हा मार्ग सोपा झाला आहे. विठ्ठल नामाचा टाळी वाजवत गजर केला असतां महा पापराशी लयास जातात असा पंढरीचा महिमा वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, कलियुगांत पांडुरंगाच्या दर्शनाने जड जीवांचा उध्दार होतो. '''१६५'''<br> अनुपम्य सप्तपुय्रा त्या असती । अनुपम्य त्या वरती पंढरीये ।।१।। <br> अनुपम्य तीर्थ सागरादि असती । अनुपम्य सरती पंढरिये ।।२।। <br> देव उदंडे असती । अनुपम्य विठ्ठलमूर्ति पंढररिये ।।३।। <br> अनुपम्य संत वैष्णवांचा. मेळ । अनुपम्य गदारोळ पंढरिये ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनीं। अनुपम्य चिंतनीं डुल्लतसे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> अयोध्या,मथुरा,माया,काशी,कांची,अवंतिका आणि द्वारका या सात नगरी मोक्षदायिका मानल्या जातात. तसेच कन्याकुमारी सारखी अनेक अनुपम तीर्थक्षेत्रे भारतात आहेत परंतु पंढरीचे तीर्थस्थान सर्वांत वरती आहे.या अध्यात्मिक देशांत अनेक देव देवतांची भव्य दिव्य मंदिरे आहेत पण पंढरीची विठ्ठलमुर्ती अनुपम आहे. आषाढी कार्तिकेला येथे भरणारा वैष्णवांचा मेळावा, हरीनामाचा गदारोळ,काळ- चिपळ्यांचा गजर यांना इतर कशाची उपमा देता येत नाही. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, हरीचरणांशी शरणागत होऊन या नामगजरांत तल्लीन होऊन जाण्यासारखे दुसरे सुख नाही. '''१६६'''<br> अनुपम्य वास पंढरीस ज्याचा । धन्य तो दैवाचा अनुपम्य ।।१।। <br> अनुपम्य घडे चंद्रभागे स्नान ।अनुपम्य दान नाम वाचे ।।२।। <br> अनुपम्य घडे क्षेत्र प्रदक्षिणा । अनुपम्य जाणा नारीनर ।।३।। <br> अनुपम्य सोहळा नित्य दिवाळी । अनुपम्य. वोवाळी विठोबासी ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनी । अनुपम्य ध्यानीं एक नाम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा निवास आणि चंद्रभागेचे स्नान हे केवळ दैवयोगाने लाभणार्या गोष्टी आहेत. या तीर्थक्षेत्राची प्रदक्षिणा विठ्ठलाच्या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचण्यातला आनंद ज्या स्त्री- पुरुषांना मिळतो ते भाग्यवान समजले जातात.आषाढी कार्तिकी एकादशीचा सोहळा म्हणजे वारकर्यांसाठी नित्य आनंदाची दिवाळी असते.त्यांच्या ध्यानीमनीं विठ्ठल मुर्तीशिवाय आणि वाणींत विठ्ठल नामाशिवाय अन्य कांहीच नसते.विठ्ठल चरणांशी अनन्य भक्तीने शरणागत होतात.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१६७'''<br> अनुपम्य पुराणें सांगती सर्वथा । अनुपम्य तत्वतां पंढरिये ।।१।। <br> अनुपम्य योग. अनुपम्य याग । अनुपम्य अनुराग पंढरिये ।।२।। <br> अनुपम्य ध्यान अनुपम्य धारणा ।अनुपम्य पंढरीराणा विटेवरी ।।३।। <br> अनुपम्य क्षेत्र तीर्थ तें पवित्र । अनुपम्य गोत्र उध्दरती ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनीं । अनुपम्य. भुवनीं नांदतसे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे परब्रह्म तत्व केवळ अनुपम असे वर्णन पुराणे करतात. पंढरीत होणारे योग, याग, भक्ती रसातील अनुराग हे कल्पनातीत पुण्यफल देणारे आहेत.विटेवर उभे असलेल्या पांडुरंगाची ध्यान-धारणा अनुपम शांती प्रदान करणारी आहे.पंढरी हे भुतलावरील अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र भक्तांच्या संपूर्ण गोत्राचा उद्धार करणारे आहे.असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं या पुण्यक्षेत्राला अनन्यभावें शरण जातात. '''१६८'''<br> अनुपम्य ज्ञान अनुपम्य मतें । अनुपम्य सरतें पंढरिये ।।१।। <br> अनुपम्य वेद अनुपम्य शास्त्र। अनुपम्य पवित्र पंढरिये ।।२।। <br> अनुपम्य भक्ति अनुपम्य मुक्ति। अनुपम्य वेदोक्ती पंढरिये।।३।। <br> अनुपम्य कळा अनुपम्य सोहळा । अनुपम्य जिव्हाळा पंढरिये ।।४।। <br> अनुपम्य दया अनुपम्य शांती ।अनुपम्य विरक्ती एका जनार्दनीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद आणि साही शास्त्रे यांच्यातून मिळणार्या प्रगाढ ज्ञानाच्या तुलनेत भेदाभैद न मानता सर्वांना आपुलकीने जवळ करणार्या भागवत धर्माचे ज्ञान अनुपमेय आहे. पंढरींत पहावयास मिळणारी भोळी भाबडी भक्ति,आपपर भाव न ठेवता एकमेकांविषयी वाटणारा जिव्हाळा, विठ्ठलभक्तिचा सोहळा अतुलनीय आनंद देणारा आहे. मनामध्यें दया, शांती, निर्माण करुन, चित्तशुध्दी करुन विरक्तीच्या मार्गाने मुक्ति मिळवून देणार्या पंढरीचा महिमा अनुपमेय असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''१६९'''<br> पंचक्रोशीचें आंत । पावन तीर्थ हें समस्त ।।१।‌। <br> धन्य पंढरीचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा ।।२।। <br> तीर्थ क्षेत्र देव । ऐसा नाहीं कोठें ठाव ।। ३।। <br> नगर प्रदक्षिणा । शरण एका जनार्दनी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गुरू पदाला शरणागत होऊन एका जनार्दनीं म्हणतात, पैठणच्या जवळपास वसलेले.पंढरपुर हे पावन तीर्थ आहे.वेदमूर्ती पांडुरंग, पुंडलिका सारखा श्रेष्ठ भक्तराज आणि चंद्राकृती भीमेचे पावन तीर्थ हे तिन्ही एका ठिकाणीं एकवटलेले असे हे एकमेव अद्वितीय तीर्थस्थान आहे. '''१७०'''<br> प्रयागादि क्षेत्रें आहेत कल्पकोडी । तया आहे खोडी एक एक ।।१।। <br> मुंडन ती काया निराहार. राहणें। येथें न मुंडणें काया कांहीं ।।२।। <br> म्हणोंनी सर्व तीर्थामाजीं उत्तम ठाव ।एका जनार्दनीं जीव ठसावला ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रयाग,वाराणसी, हरिद्वार या सारखी कोट्यावधी तीर्थक्षेत्रे या भूतलावर आहेत.परंतु प्रत्येकांत कांहीतरी उणीव आहे. काशीला जाऊन डोक्यावरील केसांचे मुंडन करावे लागते असा रिवाज आहे तर दुसरीकडे केवळ गंगाजल प्राशन करून निराहार राहावे लागते.पण पंढरीला असे कोणतेही बंधन नाही.केवळ भक्तिप्रेमांत बुडून आनंदाने विठ्ठलाच्या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचणे हे च अपेक्षित असते.म्हणुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी सर्व तीर्थात उत्तम स्थळ असून तेथे जीव अडकून पडतो. पंढरीच्या वारीचे वेध लागतात. '''१७१'''<br> बहुत तीर्थ क्षेत्रें बहुतापरी। न पावती सरी पंढरीची।।१।।<br> वाहे दक्षिणभाग भीमा । पैल परमात्मा विटेवरी ।।२।।<br> मध्य स्थळीं पुंडलिक । दरूशनें देख उध्दार ।।३।।<br> वाहे तीर्थ चंद्रभागा ।देखतां भंग पातकां ।।४।। <br> एका जनार्दनीं सार । क्षराक्षर पंढरी हे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक देवस्थाने,अनेक तीर्थस्थाने आहेत पण त्यांना पंढरीची सर नाही.उजवीकडे अर्धचंद्राकृती भीमेचे पात्र आणि पलिकडे विटेवर उभा असलेला परमात्मा,मध्यभागीं भक्त पुंडलिक. यांच्या दर्शनाने सर्व पातके समूळ नाहीशी होतात. भाविकांचा उध्दार होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे अविनाशी तीर्थक्षेत्र असून पांडुरंग दर्शन हे जीवनाचे सार आहे. '''१७२'''<br> उदंड तीर्थे क्षेत्रें पाहतां दिठीं । नाही सृष्टीं तारक ।।१।। <br> स्नानें पावती मुक्ति जगा । ऐशी चंद्रभागा समर्थ ।।२।।<br> पुंडलिका नमस्कार । सकळ पूर्वजां ऊध्दार ।।३ ।।<br> पाहतां. राऊळाची. ध्वजा । मुक्ती सहजा. राबती ।।४।।<br> एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटी । मग लाभा. नये तुटी ।।५ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक तीर्थै आणि अनेक क्षेत्रांचे दर्शन घेतले पण पंढरीसारखे चराचर सृष्टीला तारक असे दुसरे क्षेत्र अनुभवास आले नाही. चंद्रभागेचे सामर्थ्य असे कीं, ती केवळ जल-स्नाने मुक्ति प्रदान करते. भक्त पुंडलिकाला साधा नमस्कार केला असतां सकळ पूर्वजांचा उध्दार होतो.पंढरीनाथाच्या मंदिरावरील ध्वजा भाविकांना संसार-तापातून मुक्त करते. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठभेटी पासून केव्हढां लाभ होत असेल याची कल्पना च करतां येणे शक्य नाहीं. '''१७३'''<br> सकळिक तीर्थे पाहतां डोळां। निवांत नोहे हृदयकमळा।।१।।<br> पाहतां तीर्थ चंद्रभागा । सकळ दोष गेले भंगा ।।२।। <br> पाहतां विठ्ठल सांवळा । परब्रह्म डोळां देखियेलें ।। ३।। <br> एका जनार्दनीं पाहोनि ध्यान । भुललें मन त्या ठायीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सकळ तीर्थे पाहून झाली पण अंत:करणाला निवांतपणा लाभला नाही. चंद्रभागा तीर्थ पहातांच सगळ्या दोषांचे निराकरण झाले. सावळ्या विठ्ठलाचे रूपाने प्रत्यक्ष परब्रह्म डोळयांना दिसलें. पांडुरंगाचे ध्यान लागले, मन तेथेच गुंतून गेले. असा दर्शन सुखाचा अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''१७४'''<br> अवघें परब्रह्म क्षेत्र । अवघें तेथें तें पवित्र ।।१।। <br> अवघा पर्वकाळ । अवघे दैवाचे सकळ ।२।। <br> अवघीयां दु:ख नाहीं। अवघें सुखचि. तया ठायीं ।।३।। <br> अवघें आनंदभरित । एका जनार्दनीं सदोदित ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे परब्रह्म क्षेत्र असून येथे सदैव पर्वकाळ पर्वणी असून पवित्र वातावरणाने परिसर भरून गेलेला असतो.सगळेच पंढरीवासी अत्यंत भाग्यवान असून येथे दु:खाचा लवलेश नसलेले निरामय सुख नांदते.पंढरीच्या आनंदभरित वातावरणाचे वर्ण़न एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''१७५'''<br> नाभीकमळीं जन्मला ब्रह्मा । तया न कळे महिमा ।।१।।<br> पंढरी क्षेत्र हें जुनाट । भूवैकुंठ साजिरीं ।।२।। <br> भोळे भाळे येती आधीं । तुटली उपाधी तयांची ।।३।। <br> एकपणे रिगतां शरण । एका जनार्दनी तुटे बंधन ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्री भगवान विष्णूंच्या नाभीकमळातून ब्रह्मदेव उत्पन्न झाले परंतू त्यांना देखील या परब्रम्ह परमात्म्याचा महिमा आकलन होत नाही, असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी क्षेत्र पुरातन असून अत्यंत पवित्र असे पृथ्वीवरील दुसरे वैकुंठच आहे. परमार्थाचे विशेष ज्ञान नसलेले पण भोळ्याभाबड्या भक्तीरसांत तल्लीन होऊन विठ्ठलनामाचा गजर करणार्या भाविकांच्या सगळ्या उपाधी तुटून जातात. पंढरीनाथाशी एकरुप होऊन शरणागत झाल्याने जन्म-मरणाची सारी बंधने लयास जातात. '''१७६'''<br> बहुत काळाचे हें क्षेत्र । सकळ देवांचे माहेर । <br> सकळ संतांचे निजमंदीर । तें हें पंढरपूर जाणावें ।।१।।<br> धन्य पंढरीचा महिमा । नाहीं आणिक. उपमा । <br> जेथें वास पुरषोत्तमा । रुक्मिणी सहित सर्वदा ।।२।। <br> धन्य भक्त पुंडलिक । सकळ संतांचा नायक । <br> एका जनार्दनीं देख। श्री विठ्ठल आवडी ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> सर्व देवांचे माहेर (विश्रांतीचे स्थान )संतांच्या उपासनेचे मंदीर म्हणुन नावाजलेले पंढरपूर हे पुरातन तीर्थ क्षेत्र आहे. पुरषोत्तम भगवान श्रीकृष्ण येथे माता रुक्मिणी सहित सर्वदा निवास करुन आहेत. सर्व संतांचा शिरोमणी असा भक्त पुंडलिक धन्य आहे. पंढरीला केवळ पंढरीचीच उपमा शोभून दिसते ,अन्य नाही. असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१७७'''<br> ज्या सुखा कारणें योगाभ्यास । शरीर दंड काया क्लेश।<br> तें उभें आहे अपेस । भीमातीरीं वाळुवंटीं ।।१।। <br> न लगे दंडन मुंडनीं आंटी । योगायोगाची कसवटी । <br> मोकळी राहाटी । कुंथाकुंथी नाही येथें ।। २।। <br> न लगे अष्टांग धूम्रपान । वायु आहार पंचाग्नि साधन । <br> नग्न मौन एकांत स्थान आटाआटी न करणें ।।३ ।। <br> धरूनियां संतसंग। पाहें पाहें पांडुरंग । <br> देईल सुख अव्यंग । एका जनार्दनीं निर्धारें ।।४।|<br> '''भावार्थ'''<br> परब्रह्म परमेशाच्या दर्शनसुखाचा लाभ होण्यासाठी योगी अष्टांग योगाची साधना करतात. देहाला क्लेश देवून उग्र तपश्चर्या करून देह झिजवतात. केवळ वायु भक्षण करुन निराहार पंचांग्नि साधन करतात.एकांत ठिकाणी केवळ वल्कले परिधान करून एका पायावर उभे राहून तप करतात. तो परमात्मा पुंडलिकाच्या प्रेमभक्तिसाठी वैकुठाचा त्याग करून भीमातीरीं वाळवंटी येऊन भक्तिसुखांत दंग होतो. येथे दंडमुंडन ,योग याग , यांचा अट्टाहास नाही. एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ संत- सहवासांत पांडुरंगाच्या दर्शंन सुखाचा लाभ हे च पंढरीचे अमाप वैभव आहे.मोकळे जीवन दर्शन आहे. '''१७८'''<br> जप तपें तपतां कोटी । होती हिंपुटी भाग्यहीन ।।१।। <br> तया विश्रांतिसी स्थान । पंढरी जाण भूमंडळीं ।।२।। <br> योगायोग धूम्रपान करिती । नोहे प्राप्ति तयासी ।।३।। <br> तो उभा कटीं कर ठेवुनी । समचरणीं विटेवरी ।।४।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां दिठीं । कंदर्प कोटी वोवाळिजे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> अनेक कोटींचा विठ्ठल नामाचा जप करुन, अष्टांग योगाची साधना करुन, यज्ञ, धुम्रपान अशी कडक तपश्चर्या करुनही कांहीं भाग्यहीनांना परमेश्वर प्राप्ति होत नाही.तो परमात्मा पुंडलिकाच्या भक्तीला भुलून विटेवरी कर कटी ठेवून निरंतर समचरणी उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ एका दर्शनानेच भाविकांची कोटी जन्माची पातके समूळ नाहीशी होतात. '''१७९'''<br> जें देवा दुर्लभ स्थान । मनुष्यासी तें सोपें जाण ।।१।।<br> या ब्रंह्मांडामाझारीं । सृष्टी जाणावी पंढरी ।।२।। <br> एक एक पाऊल तत्वतां । घडे अश्वमेध पुण्यता ।।३।। <br> एका जनार्दना साठी । विठ्ठल उभाचि सरसा ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनीं म्हणतात, या ब्रह्मांडामध्यें जे स्थान देवांनाही मिळणे कठीण , ते सामान्य माणसाला अत्यंत सुलभ आहे असे तीर्थक्षेत्र म्हणजे पंढरी . पंढरीच्या वाटेवरील एक एक पाऊल वारकर्यांना अश्वमेध यज्ञ केल्याचे पुण्य मिळवून देते यांत शंका नाहीं. संतासाठी आणि भक्तांसाठीं विठ्ठल निरंतर समचरणी उभा आहे. '''१८०'''<br> व्यास वाल्मिक नारद मुनी । नित्य चिंतिति चिंतनीं । <br> येती पंढरपुरभुवनीं । श्रीविठ्ठल दरुशना ।।१।। <br> मिळोनि सर्वांचा मेळ । गायी नाचती कल्लोळ । <br> विठ्ठल स्नेहाळ। तयालागीं पहाती ।।२।।<br> करिती भिवरेचे स्नान।पुंडलिका अभिवंदन।<br> एका जनार्दनीं स्तवन । करिती विठ्ठलाचे।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> रामायणकर्ते ब्रह्मर्षी वाल्मिक,महाभारतकार व्यासमुनी, नारद मुनी आपल्या चिंतनांत पंढरपुर भुवनीं येऊन विठ्ठल दर्शनाची अभिलाषा करतात. पंढरीला जमलेले वैष्णव आणि गाईंचे कळप वाळवंटी नाचत हरिनामाचा गजर करतात , भक्तिप्रेमांत रंगलेल्या श्रीहरीचे दर्शन घेतात. भिमा नदीत स्नान करतात, भक्त पुंडलिकाला नमस्कार करतात, विठ्ठलाची स्तवने ,संतांचे अभंग गातात. पंढरीच्या वारीचे असे वर्णन संत एकनाथांनी या अभंगात केले आहे. '''१८१'''<br> देखोनिया देवभक्त । सनकादिक आनंदात ।।१।। <br> म्हणती जावें पंढरपुरा । पाहूं दीनांचा सोयरा ।।२।। <br> आनंदें सनकादिक । पाहूं येती तेथें देख ।।३।। <br> विठ्ठलचरणीं शरण एका जनार्दनीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> देवभक्तांचा आनंदमेळा अवलोकन करून सनकादिक मुनी हर्षभरित होतात. दीन-दुबळ्या भाविकांचा सखा श्रीहरीला पाहण्यासाठी पंढरीला येतात. पंढरीचा तो सोहळा पाहून विठृठलचरणीं लीन होतात. एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणांशी शरणागत होतात. '''१८२'''<br> देव भक्त एके ठायीं । संतमेळ तया गावीं ।।१।। <br> तें हें जाणा पंढरपूर । देव उभा विटेवर ।।२।।<br> भक्त येती लोटांगणीं । देव पुरवी मनोरथ मनीं ।।३।। <br> धांवे सामोरा तयासी । आलिंगून क्षेम पुसी ।।४।।<br> ऐशी आवडी मानी मोठी । एका जनार्दनीं घाली मिठी।।५।।<br> '''भावार्थ '''<br> देव,भक्त आणि संतांचा मेळावा जेथे एका ठिकाणी बघायला मिळतो असे एकमेव क्षेत्र म्हणजे पंढरी हे जाणून घ्यावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विटेवर उभा असलेल्या देवापुढे नतमस्तक होण्यासाठी भाविक लोटांगणे घालित येतात. देव भक्तांना सामोरे जाऊन प्रेमभराने आलिंगन देतो, त्यांचे क्षेमकुशल विचारतो. भक्तांच्या मनोकामना जाणून त्या पूर्ण करतो. देव भक्तांचे हे प्रेम पाहून आनंदाने मिठी माराविशी वाटते. '''१८३'''<br> उभारूनी बाह्या पाहतसे वाट। पीतांबर नीट सांवरूनी।।१।। <br> आलीयासी इच्छा मिळतसे दान । जया जें कारण पाहिजे तें।।२।। <br> भुक्ति मुक्ति तेथें लोळती अंगणीं । कोण तेथें मनीं वास नाहीं ।।३।। <br> कामधेनू कल्पतरू चिंतामणी । लोळती अंगणीं पंढरीये ।। ४।। <br> एका जनार्दनीं महालाभ आहे । जो नित्य न्हाये चंद्रभागे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांच्या सर्व कामना पूर्ण करणारे कल्पतरू (सर्व ईच्छा पूर्ण करणारा वृक्ष),ईच्छिले फळ देणारा चिंतामणी , मनाच्या कामना पूर्ण करणारी कामधेनू ज्या पंढरीत सहजसुलभ आहेत तेथे प्रत्यक्ष पांडुरंग पीतांबर सावरून आणि बाहु उभारून ईच्छादान देण्यास उभा आहे. पंढरीस आलेल्या प्रत्येक भक्ताला ,त्याच्या मनाप्रमाणे दान देण्याचा भगवंतांच्या संकल्प आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, चंद्रभागेच्या पात्रात नेहमी स्नान करणार्या भक्तांसाठी हा महालाभ आहे. '''१८४'''<br> जो परात्पर परेपरता। आदि मध्य अंत नाही पाहतां । <br> आगमानिगमां न कळे सर्वथा। तो पंढरिये उभा राहिला।।१।। <br> धन्य धन्य पांडुरंग । भोवतां शोभें संतसंग । <br> धन्य भाग्याचे जे सभाग्य । तेचि पंढरी पाहती ।।२।। <br> निरा भिवरापुढे वाहे। मध्यें पुंडलिक उभा आहे। <br> समद्ष्टी चराचरी विठ्ठला पाहे । तेचि भाग्याचे नारीनर ।।३।। <br> नित्य दिवाळी दसरा । सदा आनंद पंढरपुरा । <br> एका जनार्दनीं निर्धार । धन्य भाग्याचे नारीनर ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> जो परात्पर परमात्मा वैखरी, मध्यमा, पश्यंती या सह परा वाणीच्या पलिकडे ब्रह्मलोकांत निवास करतो, ज्याचा आदि,मध्य आणि अंत वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही तो भक्तिप्रेमाने पंढरींत उभा आहे. संतांच्या मेळाव्यात उभा असलेला पांडुरंग धन्य होय. ज्या भक्तांचे भाग्य थोर त्यांनाच पंढरीचे दर्शन घडते. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, निरा आणि भीमा नदीच्या प्रवाहासमोर भक्तराज पुंडलिक उभा असून चराचर सृष्टींत भरुन राहिलेल्या विठ्ठलाचे समदृष्टीने अवलोकन करीत आहे. पंढरीत नित्यानंद देणारा दिवाळी दसरा साजरा होतो. येथील रहिवासी भाग्यवान आहेत. '''१८५'''<br> तया ठायीं अभिमान नुरे । कोड अंतरीचें पुरे ।।१।। <br> तें हें जाणा पंढरपुर । उभा देव विटेवरी ।।२ ।। <br> आलिंगनें काया । होतसे तया ठाया ।।३।। <br> चंद्रभागे स्नान । तेणें पूर्वजा उध्दरण ।।४।। <br> एका जनार्दनीं शरण । पंढरी भूवैकुंठ जाण।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> जेथे देहबुध्दी, मनातिल अहंकार लयास जाऊन अंतरीच्या ईच्छा पूर्ण होतात असे तीर्थक्षेत्र म्हणजे पंढरी! येथे भक्त पुंडलिकासह सर्व भक्तांना आलिंगन देण्यासाठी देव विटेवरी उभा आहे. चंद्रभागेच्या स्नानाच्या पुण्याईने भक्तांच्या पूर्वजांचा उध्दार होतो. एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणी शरणागत होतांना पंढरी हे भुतलावरील वैकुंठ आहे हे जाणून घ्यावे असे सुचवतात. '''१८६'''<br> पंढरीये अन्नदान । तिळभरीं घडतां जाण ।।१।। <br> तेणें घडती अश्वमेध । पातकापासोंनी होती शुध्द ।।२।। <br> अठरा वर्ण याती । भेद नाहीं तेथें जाती ।।३।। <br> अवघे रंगले चिंतनीं। मुखीं नाम गाती कीर्तनीं ।।४।। <br> शुध्द अशुध्दाची बाधा ।एका जनार्दनीं नोहे कदा ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीच्या तीर्थक्षेत्रात तिळाभरा इतक्या अन्नदानाने अश्वमेधाचे पुण्य प्राप्त होते . भाविक पातकांपासून मुक्त होतात. अठरापगड जाती आणि कोणताही वर्णभेद न मानता सर्वजण विठ्ठल चिंतनांत मग्न होतात. मुखाने पांडुरंगाचे नाम घेत कीर्तनांत दंग होतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, येथे मनाला शुध्द,अशुध्द, सोवळे,ओवळे या भ्रामक कल्पनांची बाधा होत नाही. '''१८७'''<br> वसती सदा पंढरीसी । नित्य नेमें हरी दरूशनासी । <br> तयां सारखे पुण्यराशी । त्रिभुवनीं दूजें नाहीत ।।१।। <br> धन्य क्षेत्र भीवरातीर । पुढें पुंडलिक समोर । <br> तेथें स्नान करती नर । तया जन्म नाहीं सर्वथा ।। २।। <br> करती क्षेत्र प्रदक्षिणा । त्यांच्या पार नाहीं पुण्या । <br> जगीं धन्य ते मान्य । एका जनार्दनीं म्हणतसे ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे निवासी नित्यनेमाने हरी दर्शन चा लाभ घेतात त्याच्या सारखे पुण्यवान लोक त्रिभुवनांत शोधून सापडणार नाहीत असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भीमातीरावरील हे तीर्थक्षेत्र धन्य होय. चंद्रभागेच्या पुण्य जलांत स्नान करणार्या भाविकांची जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटका होते,जे या क्षेत्राला प्रदक्षिणा घालतात त्यांचे पदरी अपार पुण्यराशी पडतात,ते भक्त धन्य होत. '''१८८'''<br> नित्य घडे चंद्रभागे स्नान । श्रीविठ्ठल दरूशन ।।१।।<br> त्यांच्या पुण्या नोहे लेखा । पहा दृष्टी पुंडलिका ।।२।। <br> उजवें घेतां राउळासी । जळती पातकांच्या रासी ।।३।।<br> संतांसवें कीर्तंन करितां । आनंदे टाळी वाजवितां ।।४ ।।<br> मोक्ष जोडोनियां हात । तयाची तो वाट पहात ।।५।।<br> धन्य पंढरीचा संग एका जनार्दनीं अभंग ।।६ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भाविकांना नेहमी चंद्रभागाचे स्नान व विठ्ठलाचे दर्शन घडते , भक्त पुंडलिक डोळ्यांना दिसतो त्यांच्या पुण्याला गणती नाही. मंदिराला उजव्या बाजूने प्रदक्षणा घातल्यास पातकांच्या रासी जळून जातात. संतांच्या मेळाव्यात आनंदाने टाळी वाजवून किर्तन करीत असतांना मोक्ष हात जोडून पुढें उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीचा हा सोहळा धन्य होय. '''१८९'''<br> भागीरथी आणि भीमरथी वदतां । समान तत्वतां कलीमाजीं ।।१।। <br> प्रात:काळीं नामस्मरण जो गाय । तीर्थी सदा न्हाये पुण्य जोडे ।।२।। <br> वदतां वाचें नाम घडतां एक स्नान । पुनरपि आगमन मृत्यूलोकीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भीमरथीं वदतां । प्रयागीं समता सरी न पवे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ‌‌एका जनार्दनीं म्हणतात,या कलीयुगांत भागीरथी (गंगा) आणि भिमा समान पुण्यदायी आहेत. प्रात:काळीं विठ्ठल नामाचा जप करीत तीर्थात स्नान केले असतां जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटका होऊन मृत्यूलोकांत आगमन होत नाही. गंगा, यमुना, सरस्वती यांच्या प्रयाग तीर्थांत स्नान केल्याने मिळणारे मोक्षफल प्राप्त होते. '''१९०'''<br> चंद्र पौर्णमेचा दिसे पां सोज्वळ । तैसा श्रीविठ्ठल पंढरिये।।१।। <br> क्षीरसिंधुसम भीवरा ती वाहे । स्नान करितां जाय महापाप ।।२।। <br> सनकसनंदनसम पुंडलीक । शोभा अलोलिक वर्णूं काय ।।३।। <br> लक्ष्मी प्रत्यक्ष रखुमाई राही। एका जनार्दनीं पायीं लीन जाला ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पौर्णिमेच्या चंद्राची उपमा पंढरीच्या विठ्ठलाला देऊन एका जनार्दनीं भीमा नदीला क्षीरसिंधुची उपमा देतात. तर भक्त पुंडलिक सनकादिक ऋषीं प्रमाणे थोर आहे असे सांगतात विष्णूपत्नी लक्ष्मी रुक्मिणी च्या रूपांत विराजित आहे. पंढरीची शोभा अलौकिक असून एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणीं लीन होतात. '''१९१'''<br> जयां आहे मुक्ती चाड । तयांसी गोड पंढरी ।।१ ।।<br> देव तीर्थ क्षेत्र संत । चहूंचा होत मेळा जेथ ।।२।।<br> कृष्णरामादि नामगजर । करिती उच्चार अट्टाहासे ।।३।।<br> स्त्रिया आदि नर बाळें । कौतुकलीळे नाचती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं तयासंगीं । विठ्ठलरंगी नाचतुसे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भाविकांना मुक्तीची लालसा त्यांना पंढरीचे विशेष आकर्षण आहे कारण देव , भक्त , संत आणि तीर्थक्षेत्र यांचा अद्वितीय मेळ पहावयास मिळतो. स्त्री-पुरुष, लहान थोर नामगजरांत कौतुकाने नाचतात. एका जनार्दनीं या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचतात. '''१९२'''<br> त्रिविधतापें तापले भारी । तया पंढरी विश्रांती ।।१।।<br> आणीक सुख नाहीं कोठें । पाहतां नेटें कोटि जन्म ।।२।।<br> काळाचेंहि न चले बळ । भूमंडळ पंढरिये ।।३।। <br> भूवैकुंठ पंढरी देखा । ऐसा लेखा वेदशास्त्री ।।४ ।। <br> एका जनार्दनीं धरुनि कास । पंढरीचा दास वारकरी ।‌।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक या तीन प्रकारच्या तापांनी पोळून निघालेल्या लोकांसाठी पंढरी हे विश्रामधाम असून पंढरीसारखे सुख अनेक जन्म घेऊनही लाभणार नाही. प्रत्यक्ष कळीकाळाचेही सामर्थ्य येथे चालत नाही. पंढरी भूतलावरील वैकुंठ आहे असे वेदशास्त्रात सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, असा दृढ विश्वास. धरून वारकरी पंढरीची वारी करतात. '''१९३'''<br> पतित पातकी खळ दुराचारी । पाहतां पंढरी मोक्ष तयां ।।१।।<br> स्वमुखें सांगतो आपण । नका अनुमान धरुं कोणी ।।२।। <br> चंद्रभागा दृष्टीं पाहतां नरनारी । मोक्ष त्यांचे घरीं मुक्तीसहित ।।३।। <br> चतुष्पाद पक्ष कीटकें अपार । वृक्ष पाषाण निर्धार उध्दरती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं न घ्यावा संशय । दरुशनें जाय पापताप ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुष्ट प्रवृत्तीने निरपराधी लोकांवर अन्याय करणारे, पाप करणारे पतित,दुष्ट या सर्वांसाठी पंढरी ही मोक्षभूमी आहे. हे आपण स्वमुखाने सांगत असून या विषयीं कोणी संशय घेऊं नये. वृक्ष पाषाण या सारखे अचरांपासून चार पायांचे प्राणी, पक्षी, कीटक यां सारखे चर प्राण्यांपर्यंत सर्वांचा उध्दार पंढरींत होतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठुरायाच्या केवळ दर्शनाने सर्वांचे पापताप विलयास जातात. या विषयीं कोणी संशय धरुं नये. '''१९४'''<br> राहुनी पंढरिये जाण । जो न घे विठ्ठलदरुशन ।।१।।<br> महापातकी चांडाळ । त्याचा न व्हावा विटाळ ।।२।। <br> जिताची भोगी नर्क जो विठ्ठला विन्मुख।।३।। <br> न करी स्नान चंद्रभागे तो कुष्ठी सर्वागें ।।४।। <br> नेघे पुंडलिकदरुशन । एका जनार्दनीं तया बंधन ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो अभक्त पंढरीस राहून विठ्ठलाचे दर्शन घेत नाही तो महापातकी चांडाळ समजावा तो जिवंतपणी नरकयातना भोगतो. भाविक या पातक्याचे दर्शन अभद्र समजतात. जो चंद्रभागेंत स्नान करण्याचे टाळतो त्याच्या सर्वांगावर कोड (कुष्ठरोग) येते. जो पंढरींत भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घेत नाही तो संसार बंधनांत अडकतो. असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१९५'''<br> पूर्व सुकृताची गांठोडी पदरीं। तरीच पंढरीं वास घडे ।।१।।<br> कोटी यज्ञफळ भीमरथी पाहतां । मोक्ष सायुज्यता तत्क्षणीं ।।२।। <br> पृर्थ्वीचें दान असंख्य गोदानें । पुंडलिक दरुशनें न तुळती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलाचे भेटी । वेरझारा तुटी जन्मोजन्मीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्म जन्मांतरीच्या सत्कृत्यांचे पुण्य पदरीं असेल तरच पंढरींत निवास घडतो. कोटी यज्ञांचे पुण्य-फळाने चंद्रभागेचे स्नान घडते, त्याच क्षणीं सायुज्यता मुक्ती लाभते. असंख्य गाईंचे दान किंवा भूदानाने मिळणार्या पुण्याची तुलना पुंडलिक दर्शनाने मिळणार्या पुण्यराशींशी होऊ शकत नाही. असे खात्रीपूर्वक सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाच्या भेटीने जन्ममृत्युच्या चक्रातून कायमची सुटका होते. '''१९६'''<br> अविनाश क्षेत्र पंढरी सर्वथा । आणीक ती वार्ता न ये मना ।।१।। <br> सर्व तीर्थ मार्ग विधियुक्त आहे । येथें उभा पाहे पांडुरंग ।।२।। <br> आटणी दाटणी मुंडणी सर्वथा । नाहीं पै तत्वतां यया तीर्था ।।३।। <br> करावें तें स्नान पुंडलिके वंदन । देखावे चरण विठोबाचे ।।४।। <br> जनार्दनाचा एका पंढरी सांडुनी । न जाय अवनीं कवण तीर्थीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे भुतलावरील चिरंतन टिकणारे शाश्वत क्षेत्र असून अद्वितीय आहे. येथे पांडुरंग भक्तांची वाट पहात उभा आहे. इतर क्षेत्रीं विधी-निषेधांची बंधन आहेत. पंढरींत केवळ भोळ्या भाबड्या मनाचा भक्तिभाव पुरेसा आहे. तीर्थांत स्नान करून भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घ्यावें आणि विठोबाच्या चरणी नतमस्तक व्हावे . एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी सोडून पृथ्वीवरील कोणत्याही तीर्थक्षेत्रीं जाण्याची ओढ वाटत नाही. '''१९७'''<br> भाविकांसी नित्य नवें हे सोपारें । पंढरी उच्चार करितां वाचें ।।१।। <br> हो कां अनामिक अथवा शुध्द वर्ण । ज्ञातीसी कारण नाहीं देवा ।।२।। <br> एका जनार्दनीं भलती ज्ञाती असो। परी पांडुरंग वसो हृदयामाजीं ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> भाविकाचे नाव, गांव, जातपात,वर्ण कोणताही असो पवित्र तीर्थक्षेत्र पंढरी या नामाच्या वाचेने केलेला उच्चार देवाला पोचतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, अंतकरणात वसत असलेला पांडुरंग आणि शुद्ध,सात्विक भक्तिभाव देवाला प्रिय आहे. '''१९८'''<br> सप्तपुर्यांमाजीं पंढरी पावन । नामघोष जाण वैष्णव करिती ।।१।। <br> देव तो विठ्ठल देव तो विठ्ठल । आहे सोपा बोल वाचें म्हणतां ।।२।। <br> आणिक कांहीं नको यापरतें साधन । विठ्ठल निधान. टाकूनियां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचुनी । आण नेणें दुजें कांहीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> मथुरा, मायावती, वाराणसी ,कांची , अवंतिका, अयोध्या, आणि द्वारका या सात नगरी मोक्षदायिका मानल्या जातात. यापेक्षां पंढरी पावन नगरी आहे हे जाणून वैष्णव पंढरीचा नित्य नामघोष करतात. पंढरीचा विठ्ठल केवळ वाचेने नाम घेताच भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करतो. या शिवाय वेगळी कांहीं साधना करावी लागत नाही. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलावाचुन अन्य दैवत नाही. '''१९९'''<br> तयाचे संगतीं अपार । विश्रांती घर पंढरी ।।१।।<br> म्हणोनि वारकरी भावें । जाती हावे पंढरीसी ।।२।। <br> योगयागीं जो न संपडे । तो पुंडलिका पुढें उभा असें ।।३।। <br> शोभे चंद्रभागा उत्तम। धन्य जन्म जाती तेथें।।४।। <br> घेऊनि आवडी माळ बुका । वाहती फुका विठ्ठला ।।५।। <br> एका जनार्दनीं भावें। हेंचि मागणें मज द्यावें ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे तीर्थक्षेत्र संताचे माहेर मानले जाते. अनेक वारकरी संतांच्या संगतीने भक्तिभावाने पंढरीची वारी करतात. अष्टांगयोग आणि यज्ञयाग करुनही जो परमात्मा प्राप्त होत नाही तो पंढरीत भक्त पुंडलिका साठी उभा आहे. तेथील चंद्रभागेच्या प्रवाहाची शोभा रमणीय आहे. जे भाविक पंढरीस जातात त्यांचा जन्म धन्य होय.हे भक्त अत्यंत आनंदाने फुलांची माळ व बुका देवाला अर्पण करतात. असे वर्णन करून एका जनार्दनीं गुरुचरणीं विनंती करतात कीं,आपणास हे भाग्य लाभावे. '''२००'''<br> घडती पुण्याचिया रासी । जे पंढरीसी जाती नेमें ।।१।। <br> घडतां चंद्रभागे स्नान । आणि दरूशन पुंडलिक ।।२।। <br> पाहतां विटेवरी जगदीश । पुराणपुरूष व्यापक ।।३।। <br> वारकरी गायी सदा । प्रेमे गौविंदा आळविती ।। ४ ।।<br> तया स्थळीं मज ठेवा. । आठवा जनीं जनार्दन ।।५।।<br> शरण एका जनार्दन । करा माझी आठवण ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे भाविक नित्यनेमाने पंढरीची वारी करतात त्यांच्या पुण्याचा राशींनी संचय होतो . या भाविकांना चंद्रभागेचे स्नान घडते, भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घडते. चराचरात व्यापलेल्या पुराणपुरुष जगदीशाचे ध्यान याच देही याचडोळां बघावयास मिळतें. वारकरी सतत विठुनामाचा घोष करुन देवाला आळवतात . त्यां पवित्र स्थळीं निवास लाभावा अशी इच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनीं सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरण जातात. '''२०१'''<br> पंढरीस ज्याचा नेम । तो न करी अन्य कर्म ।।१।।<br> सांडूनियां विठ्ठल राजा । आणिक देव नाहीं दुजा ।।२।। <br> सांडूनियां चंद्रभागा । कोण जाय आणिके गंगा ।।३।। <br> सांडूनियां पुंडलिका । कोण आहे आणीक सखा ।।४।। <br> सांडोनियां वेणूनाद । कोण आहे थोर पद ।।५।। <br> एका जनार्दनीं भाव।अवघा विठ्ठलचि देव ।।६।।<br> '''भावार्थ '''<br> जो पंढरीची नेमाने वारी करतो त्या भक्ताला अन्य साधनेची गरज नसते. विठ्ठला सारखा परम देव दुसरा नाही. चंद्रभागे सारखी पवित्र गंगा नाही. पुंडलिका सारखा दुसरा सखा नाही. वेणूनादा सारखा अन्य नाद नाही. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, मन भक्तिभावाने भरलेलें असेल तर सारे देव विठ्ठच आहेत.एकाच विठोबाची सारी रुपे आहेत. '''२०२'''<br> देव वसे पंढरीसी ।येती सनकादिक ऋषीं । <br> वंदोनी पुंडलिकासी । चरण वंदिती विठ्ठलाचे ।।१।। <br> करिती कीर्तन गजर । नाना वाद्यें परिकर । <br> नाचती निर्धार । बाळें भोळे आवडी ।।२।। <br> दिंडी जागरण एकादशी । क्षीरापती द्वादशी करिताती आवडीसी । <br> भक्त मिळोनी सकळ ।।३।।<br> मिळताना क्षीरापती शेष तेणें सुख सुरवरास । <br> एका जनार्दनीं दास ।वैष्णवांचा निर्धारें ।। ४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंग पंढरीत वसत असल्याने सनकादिक ऋषीं पंढरीस येतात,भक्त पुंडलिकाला नमस्कार करून विठ्ठलाचे चरण- वंदन करून कीर्तनरंगी रंगून जातात. नाना वाद्यांच्या गजरांत आनंदाने नाचतात. एकादशीला दिंडी निघते. रात्रीचे जागरण करतात. द्वादशीला आवडीनें दुधाच्या खीरीचा नैवेद्य दाखवला जातो खीरीच्या शेष भागाने देवदेवताप्रसन्न होतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वर्गीच्या या देवदेवता वैष्णवांच्या दास बनतात. '''२०३'''<br> पंढरीये पांडुरंग । भोवतां संग संतांचा।।१।। <br> चंद्रभागा वाळुवंट । आहे देव नीट उभा ।।२।। <br> पुंडलिक वेणुनाद । होतो आनंद अखंड ।।३।। <br> पद्मतळें गोपाळपूर । संत भार आहे तेथें ।।४।। <br> वैष्णवांचा गजर मोठा । आषाढी चोहटा नाचती ।।५।। <br> जाऊं तैथें लोटांगणी । फिटेल आयणी गर्भवास ।।६।। <br> भाळे भोळे येती भक्त । आनंदें नाचत वाळुवंटीं ।।७।। <br> लोटांगणीं. घालूं चरणीं । शरण एका जनार्दनीं ।।८।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंग पंढरीत समचरणी उभा आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटात संतांचा मेळा वेणुनादांत तल्लीन होऊन नाचत आहेत. गोपाळपूर , पद्मतळे येथे संतासवे भक्तांची अपार गर्दी असून वैष्णव नामघोषाच्या मोठ्या गजरांत नाचतात.एकमेकांना आलिंगन देवून लोटांगणे घालतात. एका जनार्दनीं या सर्व भक्तांच्या आणि सतांच्या चरणीं शरणागत होतात. '''२०४'''<br> हरीचे ते दास । ज्यांचा पंढरीसी वास ।।१।। <br> येती नेमें पंढरीसी । दरूशन घेती विठ्ठलासी ।।२।।<br> करिती चंद्रभागे स्नान । पूर्वजा उध्दरतीं जाण ।।३।। <br> करिती गोपाळकाला । गोपाळपुरी मिळोनि मेळा ।।४।। <br> ऐसा जया घडे नेम । एका जनार्दनीं निष्काम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीचे दास पंढरीस नित्यनेमाने येऊन विठ्ठलाचे दर्श़न घेतात. चंद्रभागेचे स्नान करुन लाभलेल्या पुण्यफलाने पूर्वजांचा उध्दार होतो. गोपाळपुरीं एकत्र जमून गोपाळकाला करतात. असा नेम ज्यांना घडतो ते भक्त निष्काम कर्मयोगी आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२०५'''<br> तुम्ही पंढरिये जातां । तरी मी पायां लागेन आतां । <br> चरणरजें जाली साम्यतां । तुमचे पाऊल माझे माथां ।।१।। <br> तेथें जेथें पाऊल बैसे । एका एकपणेंविण असे ।।ध्रृ०।। <br> पंढरीचे वाटे । पसरिलें ते मीं गोटे । <br> पाया लागेन अवचटे । तें सुख आहे न मज मोठें ।।२।। <br> जेथें पाउलांचा माग । तेथें माझें अखंड अंग । <br> चरणरज आम्हां भोग । काय करशील वैकुंठ चांग ।।३।। <br> संत भेटतील वाडेकोडें । तरी मी आहे पायांपुढें । <br> हे हि आठवण. न घडे । तरी मी वाळवंटींचे खडे ।।४।। <br> यात्रा दाटेल घसणीं । लागेन अवचितां चरणीं। <br> एका जनार्दनीं कीर्तनीं । आठवा आसनी शयनीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं पंढरीच्या वारकर्यांना विनंती करीत आहेत. विठ्ठलाच्या भक्तांच्या पायावर डोके टेकवून त्यांची चरणधूल मस्तकी धारण करतात. पंढरीच्या वाटेवरील गोटे बनून भक्तांच्या चरण-स्पर्शाचे सुख लाभावे अशी ईच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांचे चरणरज हे आनंदाचे भोग असून वैकुंठीचे सुख सुध्दा त्यां पेक्षा कमी च आहे. संतांच्या भेटीसाठी चंद्रभागेच्या वाळवंटीचे खडे बनून संतांच्या चरणी लीन होण्याची कामना करतात. संताची बसतां ,उठतां कीर्तन करतांना, विश्रांती घेतांना नित्य आठवण करतात. '''२०६'''<br> मूर्ति अनुपम्य विटेवरी साजिरी । पाऊलें गोजिरीं कोंवळी तीं ।।१।। <br> तेथें माझें मन वेडावलें भारी । परत माघारीं परतेना ।।२।। <br> वेधलासे जीव सुखा नाही पार । माहेरा माहेर पंढरी लेखा ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सुखाची वसती । भाविका विश्रांति पंढरीराव ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीला विटेवरील अनुपम सुंदर मूर्ति, गोजिरे, कोमल समचरण पाहून वेडावलेंले मन माघारीं परतेना . मन वेधून घेणार्या ते दर्श़न सुख अपार आनंददायी अनुभव आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी ही सुखाचे, विश्रांतीचे वसतीस्थान आहे पंढरी हे संताचे माहेर असून भाविकांचे विश्रांती स्थान आहे म्हणजे वारकर्यांसाठी पंढरी माहेराचे माहेर आहे . '''२०७'''<br> आशा धरूनी आलों येथवरीं । पाहतां पंढरी पावन झालों ।।१।। <br> आलीया जन्माचें सुफळ झालें काज । दृष्टी गरूडध्वज पाहतांचि ।।२।। <br> एका जनार्दनीं पावलों विश्रांती । पाहतां विठ्ठलमूर्ती भीमातटीं ।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> सर्व पापांचे परिमार्जन व्हावे या अपेक्षेने पंढरीस आलो आणि पावन झालो. मंदीरावरील गरूडध्वज पाहताच मानवी जन्माचे सार्थक झाले.भीमेच्या तीरावरील पांडुरंगाची मूर्ती पाहून सर्व श्रमाचा परिहार होऊन मन विश्रांत. झाले. असा पंढरीचा महिमा या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात. '''२०८'''<br> ऐसे संतभार ऐसें भीमातीर । ऐसा जयजयकार सांगा कोठें ।।१।। <br> समुद्रवलयांकित तीर्थे असतीं पावन ।परी ऐसें महिमान नाहीं कोठें ।।२।। <br> ऐसा नामघोष आनंद सोहळा । न देखे आणिके स्थळां माझे नेत्रीं ।।३।।<br> एका जनार्दनीं पंढरीवाचुनी । आनंद माझे मनीं नाही कोठें।।४।।<br> '''भावार्थ '''<br> सागरतीरावरील अनेक पवित्र तीर्थक्षेत्रे या भरत खंडांत आहेत. परंतू भीमातीरी जमणारा असा संतमेळावा, विठ्ठ नामाचा असा जयघोष, असा आनंदसोहळा इतर क्षेत्रीं पहावयास मिळत नाही. असा पंढरीचा. महिमा एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''२०९'''<br> सारूनी दृष्य देखतां जालीसे ऐक्यता । पाहे कृष्णनाथा पंढरिये।।१।। <br> कर ठेउनी कटीं बुंथी वाळुवंटीं । वैजयंती कंठीं आती माझी ।।२।। <br> एका जनार्दनीं शरण त्याची कृपा पूर्ण । पाहतां पाहतां मन. हारपलें ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> सभोवतालचे सारे दृष्य विश्र्व बाजूला सारून भीमेच्या वाळवंटी कर कटीवर ठेवून उभा असलेला, कंठी वैजयंती माळ परिधान केलेला कृष्णनाथ पाहिला आणि त्याच्याशी मन एकरुप झाले. मनाचे मनपण हरपून गेले. पूर्ण कृपा झाली. असा विलक्षण अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं सांगतात. '''२१०'''<br> देव भक्त उभे दोन्ही एके ठायीं । चला जाऊं पायीं तया गावा ।।१।। <br> आवडीचा हेत पुरेल मनाचा । उच्चरितां वाचा विठ्ठल नाम ।।२।। <br> करूनियां स्नान पुंडलिकाची भेटी । नाचूं वाळवंटीं वाहूं टाळी ।।३।। <br> जाऊं महाद्वारीं पाहूं तो सांवळा । वोवाळूं गोपाळा निंबलोण ।।४।। <br> एका जनार्दनीं मनोरथ पुरे। वासना न नुरे मागे कांहीं ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> देव आणि भक्त जेथें एके ठिकाणी उभे आहेत त्या पंढरीला पायीं चालत जावे, चंद्रभागेत स्नान करून भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घ्यावें, महाद्वारी उभ्या असलेल्या सांवळ्या श्रीकृष्णाला निंबलोण उतरावे. विठ्ठल नामाचा गजर करुन वाळवंटी नाचावे. विठ्ठलाच्या नामाचा वाचेने उच्चार करतांच मनीचे सर्व हेतू पूर्ण होतील. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण होऊन कोणतिही वासना उरणार नाही. '''२११'''<br> निंबलोण करूं पंढरीच्या सुखा । आणि पुंडलिका भक्तराया ।।१।। <br> परलोकींचे येती परतोनी मागुती । सर्व सुख येथें पहावया ।।२।। <br> अष्ट महासिध्दी जयाचिये द्वारीं । होऊनि कामारी वोळंगती ।।३।। <br> मुक्तिपद देतां न घे फुकासाठी । ते हिंडे वाळुवंटी दीनरूप ।।४।। <br> एका जनार्दनीं करी निंबलोण । विटेसहित चरण ओवाळावें ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे सुख,भक्तराज पुंडलिक यांना कुणाची नजर लागू नये म्हणून त्यांच्या वरुन लिंबू ओवाळून टाकावे. परलोकीचे देवदेवता हे सुख पहाण्यासाठीं पंढरीला येतात.अष्ट महासिध्दी पंढरीच्या महाद्वारीं लोळण घेतात.विठ्ठलभक्तांना पंढरीच्या सुखापुढे मुक्तीच्या वरदानाची चाड नाही. मोक्ष-मुक्ती चंद्रभागेच्या वाळवंटात दीनरुप होऊन हिंडतात.असे सांगून एका जनार्दनीं विठ्ठलाचे विटेसहित चरण ओवाळून लिंबलोण करतात. '''२१२'''<br> दक्षिण द्वारका पंढरी । शोभतसे भीमातीरीं ।।१।। <br> चला जाऊं तयां ठायां । वंदूं संतांचिया पायां ।।२।। <br> नाचूं हरूषे वाळुवंटीं । पुंडलिक पाहुनी दृष्टीं ।।३।। <br> पद्मतळें पाहतां डोळां। सुखसोहळा आनंद ।।४।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटी । लाभे लाभ दुणावें पोटीं ।।५ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> भीमातीरी वसलेली अत्यंत शोभायमान पंढरीं नगरी दक्षिण द्वारका म्हणून ओळखली जाते.तेथें जाऊन संतांचे चरण वंदावे, भक्त पुंडलिकाला पाहून आनंदाने नाचावे.अशी ईच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पद्मतळें पाहताना सूखसोहळा पाहिल्याचा आनंद मिळतो.विठ्ठल दर्शनाने हा आनंद द्विगुणित होऊन पोटांत मावेनासा होतो. '''२१३'''<br> आम्ही मागतो फुकाचें । तुम्हां देतां काय वेंचे ।।१।। <br> संतसंग देई देवा । दुजा नको कांहीं गोवा ।।२।। <br> पंढरीसी ठाव द्यावा । हेंचि मागतसें देवा ।।३।।<br> एका जनार्दनीं मागत। तेवढा पुरवी मनींचा हेत ।।४।। <br> '''भावार्थ '''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं संतसंग द्यावा आणि पंढरीत निवासासाठी ठिकाण द्यावे अशी मागणी पांडुरंगाच्या चरणी शरणागत भावाने करीत आहेत.ही मागणी अत्यंत अल्पमोलाची असून ती पुरवण्यात कांही मोल खर्च करावे लागणार नाही तरी विठुरायाने मनीचा हा हट्ट पुरवावा असे ते आर्ततेने सांगतात. '''२१४'''<br> तुमचे देणे तुमचे देणें । नको वैकुंठ हें पेणे ।।१।। <br> नानामतें मतांतर । अंतर गोवूं नये तेथ ।।२।। <br> पेणें ठेवा पंढरीसी । अहर्निशीं नाम गाऊं ।।३।। <br> भाळे भोळे येती संत । बोलूं मात तयांसी ।।४।। <br> चरणवंदीन साचें । एका जनार्दनीं म्हणे त्यांचे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचे निवासस्थान वैकुंठ असून ते आवडत्या भक्तांना वैकुंठनिवास देवून सायुज्यमुक्ती प्रदान करतात.वैकुंठात नाना मते आणि मतभिन्नता आढळते.भोळ्या भाबड्या भक्तांची एकनिष्ठ भगवद् भक्ती वैकुंठात नाही, तेथे मन गुंतून पडत नाही.असे मत व्यक्त करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,श्रीहरीने पंढरीस निवास केल्यास अखंड नामजप, संतांचे चरणवंदन आणि हितगुज होईल. '''२१५'''<br> पाहतां विश्राम सुखवस्ती धाम । पंढरीं पुण्यग्राम भूमीवरी ।।१।। <br> जावया उद्वेग धरिला माझ्या मनें । उदंड शहाणें तये ठायीं ।।२।। <br> एका जनार्दनीं मानिला विश्वास। नाहीं दुजी आस पायांविण ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही सुखाची वस्ती असून मनाचे विश्रांती स्थान आहे.भुतलावरील पुण्यक्षेत्र असून अनेक शास्त्री, पंडित ,संत पंढरींत निवास करतात.या वचनांवर विश्वास ठेवून पंढरीस जाण्याचा हट्ट घेतला,असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पांडुरंगाच्या चरणांशिवाय मनाला कोणतिही आस नाही. '''२१६'''<br> येणें पुरतें सर्व काज । विश्वास हा जाहला मज । <br> सांपडलें तें निज । बहुकाळाचें ठेवणें ।।१।। <br> केला पुंडलिकें उपकार । दाविला सोपा मार्ग निर्धार । <br> जडजीवां उध्दार । नाममात्रे एकाची ।।२।। <br> तुटलीं बंधने । मागा पाहा अनुभवणें एका<br> जनार्दनीं म्हणे । धन्य वास पंढरिये ।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> भक्त पुंडलिकाने सर्व भक्तांना भगवंत भक्तिचा सोपा मार्ग दाखवला. विठ्ठलाच्या नामाचा जप करून जड जीवांचा उध्दार होतो, जन्म-मरणाची बंधने तुटून जातात. हे पटवून देऊन भाविकांवर मोठे उपकार केले आहेत.पंढरीत बहुकाळाचा ठेवा सापडला, जीवनाचे सार्थक झाले, असा विश्वास निर्माण झाला. पांडुरंगाचे दर्शन घ्यावें, मनातिल ईच्छा सांगावी आणि मनोकामना पूर्ण झाल्याचा अनुभव घ्यावा असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२१७'''<br> आशा धरुनि आलों येथवरी <br> पाहतां पंढरी पावन झालों।।१।।<br> आलीया जन्माचें सुफळ झालें काज । <br> दृष्टी गरूडध्वज पहातांचि ।।२।। <br> एका जनार्दनीं पावलों विश्रांती। <br> पाहतां विठ्ठलमूर्ती भीमातटीं ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरींत विठ्ठल मंदिरावरील गरूडध्वज पाहतांच आशा धरुन पंढरीला आल्याने पावन झालो, जन्म सुफळ झाल्याचे समाधान वाटले. भीमा तटावरील पांडुरंगाची मूर्ती पाहून मनाला अपूर्व शांतीचा अनुभव आला असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''२१८'''<br> श्रीमुखाचें सुख पाहतां पाहतां । <br> नयन तत्वतां वेधलें माझें ।।१।। <br> सांवळा सुंदर कटीं ठेवुनी कर । <br> रूप तें नागर भीमातीरीं ।।२।। <br> नित्य परमानंद आनंद सोहळा ।<br> सनकादिक या स्थळां येती जाती ।।३।। <br> वैष्णवांचा थाट टाळ घोळ नाद । <br> दिंड्या मकरंद हर्ष बहु ।।‌४।। <br> सन्मुख ती भीमा वाहे अमृतमय नीर । <br> जडजीवां उध्दार स्नानमात्रें ।।५।। <br> एका जनार्दनीं मुक्तीचें माहेर । <br> क्षेत्र तें साचार पंढरपूर ।।६।। <br> '''भावार्थ '''<br> पंढरपूर या धार्मिक क्षेत्राचे वर्णंन करतांना.एका जनार्दनीं म्हणतात,भीमा तटावरील सावळ्या सुंदर हरीचे श्रीमुख पाहतांना डोळे तेथे खिळून राहातात.परमानंदाचा अनुभव येतो. पंढरीचा नित्य आनंदाचा सोहळा पाहण्यासाठी सनकादिक ऋषी या क्षेत्रीं येतात.वैष्णवांचा मेळा टाळांच्या निनादांत विठ्ठलनामाचा जयघोष करतात.दिंड्या पताकांची शोभा रमणीय असते.भीमेच्या अमृतमय प्रवाहात स्नान करून जडजीवांचा उध्दार होतो.पंढरपूर हे मुक्तिचे माहेरघर आहे. '''२१९'''<br> जन्मासी येऊनि पहा रे पंढरी । <br> विठ्ठल भीमातीरीं उभा असे ।।१।। <br> ठेविले चरण दोन्ही विटेवरी । <br> आलियांसी तारी दरूशनें औएका ।।२।। <br> पंचक्रोशी प्राणी पुनीत पैं सदा । <br> ऐशी ही मर्यादा पंढरीची ।३।। <br> एका जनार्दनीं कीर्तनगजर । <br> ऐकतां उध्दार सर्व जीवा ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भीमातीरावर सम चरण विटेवर ठेवून उभा असलेला परमात्मा पांडुरंग केवळ दर्शनाने भाविकांना संसार सागरातून तारुन नेतो. पंढरीच्या पंचक्रोशीचे सर्व भक्त पावन होतात असे या तीर्थक्षेत्राचे महात्म्य सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीतील कीर्तनाचा गजर श्रवण केला तरी जीवांचा उध्दार होतो. '''२२०'''<br> निर्धारितां सुख पंढरीसी आहे । <br> म्हणोनि उभारिती बाह्या वेदशास्त्रें ।।१।। <br> साधन पसारा न करी सैरावैरा । <br> जाय तूं निर्धारा पंढरिये ।।२।। <br> एका जनार्दनीं धरुन विश्वास ।<br> विठोबाचा दास होय वेगें ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> वेदशास्त्रे दोन्ही हात उभारून घोषणा करतात की, भावभक्ती आणि श्रध्देने मिळणारे अमाप सुख पंढरींत आहे.कोणत्याही वैदिक उपचारांचे स्तोम पंढरींत नाही.केवळ भागवत धर्मावर विश्वास ठेवून विठोबाचा अनन्य भक्त व्हावे असे एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात. '''२२१'''<br> स्वहित हित विचारीं मानसीं । कां रे नागविसी देहासी या।।१।। <br> सावधान होई पाहे बा पंढरी । धरीं तूं अंतरीं संतसंग ।।२।। <br> नको पडूं फेरी चौर्यांयशी आवृत्ती । गाय तूं कीर्ती वैषणवांची ।।३।।<br> तरले बहुत तरती भरंवसा । विश्वास हा बापा धरीं ऐसा ।।४।। <br> सुगम सोपा चुकती तेणें खेपा । एका जनार्दनीं जपा विठ्ठलनाम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> मनांत स्वहिताचा विचार करुन देहाला क्लेश न देतां सावधान होऊन,संतसंगतीची ईच्छा चित्तात धारण करुन पंढरीची वाट धरावी. वैष्णवांचे गुणगान करुन त्यांची किर्ति वाढवावी.संतसंगतीने अनेक भक्त मोक्षपदास पोचले याचा विश्वास धरुन विठ्ठल भक्तीचा सोपा सुगम मार्ग स्विकारावा.असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलनामाच्या जपाने चौर्यांशी लक्ष योनीच्या फेर्यातून सुटका होते. '''२२२'''<br> करा करा लागपाठ । धरा पंढरीची वाट । <br> पुंडलिकाची पेठ । सोपी आहे सर्वांसी ।।१।। <br> नाहीं कोठें गोवा गुंती । दुजा नको रे सांगाती । <br> एक चित्तवृत्ति । दृढ करी मानसीं ।।२।। <br> नको माझें आणि तुझें । टाकी परतें कीं रे वोझैं । <br> संतचरण रज । सेवीं कां रे आदरें ।।३।। <br> तुटतीं भक्तीजाळ गुंती। सहज होतसे विरक्ति । <br> एका जनार्दनीं प्रीती । धरा संतचरणीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही भक्त पुंडलिकाची पेठ सर्वांसाठीं अत्यंत सुगम,सोपी आहे.येथें जातांना कोणी सांगाती, सखासोबती यांची गरज नाहीं.मनाचा पूर्ण निश्चय करुन,सगळ्या चित्तवृत्ती दृढ करुन आणि मी तूं पणाचे ओझे बाजूला सारून संतचरणांची माती आदराने मस्तकीं धारण करावी. त्या मुळे संसारातिल गुंता सुटून सहज विरक्ती येते.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२२३'''<br> श्री पांडुरंगाचें दरूशन । वास पंढरीसी जाण । <br> कोटी यागांचे पुण्य । तया घडे नित्याची ।।१।। <br> हाचि माना रे विश्वास । धरा संतचरणीं निजध्यास । <br> मोक्षाचा सायास । न लगे कांहीं अणुमात्र ।।२।। <br> न रिघा तयांचे हव्यासें । साधनाचे नको फांसे । <br> कीर्तन सौरसें । प्रेमें नाचा रंगणीं ।।३।। <br> नका माझें आणि तुझें । टाका परतें उतरूनी वोझें । <br> एका जनार्दनीं सहजे। विठ्ठलनामें मुक्त व्हां ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा निवास आणि पांडुरंगाचे दर्शन या मुळे कोटी यागांचे पुण्य लाभते असा विश्वास धरुन संतसहवासाचा ध्यास धरल्यास मोक्ष मिळवण्यासाठी वेगळे सायास करण्याची गरज नाही. मोक्षमुक्तीचा हव्यास धरुन योग याग तप यांच्या फासांत गुंतून जाण्यापेक्षां मी तूं पणाचे ओझे फेकून कीर्तनरंगी रंगून भक्तीप्रेमाने विठ्ठलनामाच्या गजरांत आनंदाने नाचावें आणि मुक्त व्हावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२२४'''<br> देशविरहीत काळासी अतीत । ते देवभक्त पंढरिये ।१।। <br> जाऊनियां कोणी पहा । देवाधिदेवा विठोबासी ।।२।। <br> जन्ममरणाचे तुटतील फांसे। पाहतां उल्हासें देवभक्तां ।।३।।<br> एका जनार्दनीं विटेवरी निधान । लेवुनी अंजन उघडे पहा हो ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> देश कालाच्या मर्यादा ज्यांना नाहीत असे देव-भक्त पंढरीत उभे आहेत.देवाधिदेव विठोबा कोणीही पाहूं शकतो.उल्हसित अंत;करणाने दर्श़न घेतल्यास जन्ममरणाची बंधने तुटून पडतात. प्रेमभक्तीचे अंजन घालून विटेवरील पांडुरंग रुपी निधान डोळ्यांत साठवावें असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''२२५'''<br> भाव धरूनी शरण येती । तयां मोक्ष सायुज्यप्राप्ती । <br> ऐसी वेद आणि श्रुती । गर्जतसे सादर ।।१।। <br> म्हणोनी न करा आळस । सुखे जा रे पंढरीस । <br> प्रेम कीर्तनाचा रस । सुखें आदरें सेविजे ।।२।। <br> पाहतां नीरा भीवरा दृष्टीं । स्नानें वास त्यां वैकुंठीं । <br> पूर्वजही कोटी । उध्दरती सर्वथा ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सांगे । भाक दिधली पांडुरंगे । <br> धन्य संचित जें भाग्य । तेंचि योग्य अधिकारी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिभाव धरुन जे परमेश्वराला शरण येतात त्यां भाविकांना मोक्ष प्राप्त होऊन सायुज्यमुक्ती मिळते. पुनरपि जन्म घ्यावा लागत नाही.असे वेद,श्रुती आदराने गर्जून सांगतात.नीरा भीमेचा पावन संगमांत स्नान केल्याने वैकुंठ पदाची प्राप्ती होते,पूर्वजांचा उध्दार होतो.एका जनार्दनी म्हणतात,ज्या भाग्यवंताचे पुण्य संचित असेल ते पंढरीच्या सुखाचे अधिकारी होतात,ते धन्य होत असे प्रत्यक्ष पांडुरंगाचे वचन आहे तेव्हां आळस झटकून सुखाने पंढरीस जावे. '''२२६'''<br> मार्ग ते बहुतां आहेत । सोपा पंथ पंढरीचा ।।१।। <br> येचि मार्गे सुखें जातां । हरे संसारिची चिंता ।।२।। <br> मार्गी नाही गोवा -गुंती। पाहतां निवृत्ती क्रोधकामां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सोपें वर्म । आहे ते सुधर्म सर्वांसीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमात्म प्राप्तीचे अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत परंतू पंढरीचा भगवद्भक्तीचा पंथ सुगम असून या मार्गाने संसार चिंतेचे हरण होते, कामक्रोध पळून जातात. मनातिल संशयाचे जाळे नाहिसे होते.सर्वांसाठी भागवत धर्म आचरणास सहजसुलभ आहे असे एका जनार्दनीं प्रतिपादन करतात. '''२२७'''<br> करूनी निर्धारा । जाय जाय पंढरपुरा।।१।। <br> उणें पडो नेदी कांहीं । धांवे देव लवलाहीं ।।२।। <br> संकट कांहीं व्यथा । होऊं नेदी सर्वथा ।।३।। <br> शंख चक्र घेऊनी करीं । एका जनार्दनीं घरटी करी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांनी मनाचा निर्धार करुन पंढरीस जावें, तेथें कशाचीच कमतरतां नाही. भक्तांची संकटे, व्यथा दूर करण्यासाठी देव शंख,चक्र घेउन त्वरेने धावत येऊन रक्षण करतो असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२२८'''<br> पुंडलीक म्हणतां वाचें । पाप जातें रे जन्माचं । <br> जिहीं देखिलें पद याचें । धन्य भाग्याचे नर ते ।।१।। <br> जाती पंढरीसी आधी। तुटे तयांची उपाधी। <br> ऋध्दि सिध्दी मांदी । तिष्ठतसे सर्वदा ।।२।। <br> भुक्ति मुक्ति धांवती मागें । आम्हां अनुसरा वेगें।<br> ऐसे म्हणोनि वेगें । चरणीं मिठी घालिती ।।३।। <br> शरण एका जनार्दनीं । विटे उभा मोक्षदानीं । <br> लागतां तयाचे चरणीं । पुनरावृत्ती न येतीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या नामाच्या उच्चाराने जन्माच्या पापाचे परिमार्जन होते,भाग्यवान भाविकांनाच पुंडलिकाचे चरणदर्शन घडते.जे भक्त पंढरीची नित्यनेमाने वारी करतात त्यांच्या सर्व समस्यांचे निराकरण होते ,त्यांना ऋध्दि सिध्दी प्राप्त होतात. भुक्ति मुक्ति चरण वंदन करुन त्यांचा अंगिकार करण्याची विनंती करतात असा पंढरीचा महिमा सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, मोक्ष देणारा परात्पर परमात्मा विटेवर उभा आहे ,त्याच्या चरण-स्पर्शाने पुनरपि जन्मास यावे लागत नाही. '''२२९'''<br> विठ्ठल देवाधिदेवो । भक्तजनांचे निवारी बिहो । <br> तो पंढरीचा रावो । विटे उभा ठाकला ।।१।। <br> मना लागो त्याचा छंद । निरसोनि भेदाभेद । <br> अवघाचि गोविंद । ठसावें हदयीं ।।२।।<br> स्नान केल्या चंद्रभागे । पातकें नासतील वेगें । <br> संकल्प विकल्प त्याग । दरुशन घेतांची।। ३।। <br> ऐसा घडतां हा नेम । तयापाशीं पुरुषोत्तम। <br> एका जनार्दनीं काम । देव करी स्वयें अंगें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तजनांचा निर्वाह चालविणारा देवाधिदेव विठुराणा पंढरींत विटेवर उभा आहे.मी तूं पणाचे,उच्च-नीचतेचे जाती-पातीचे सारे भेदाभेद विसरुन या गोविंदाला हदयांत धारण करावा,मनाला त्याचा छंद लागावा .चंद्रभागेच्या पाण्यांत स्नान करतांच सर्व पातके समूळ नाहीशी होतील.भक्त पुंडलिका सह पांडुरंगाचे दर्शन घेतांच मनातील सर्व संशय,संकल्प,विकल्प विलयास जातील.तीर्थस्नान व चरणदर्शन हा नित्यनेम केल्यास पुरुषोत्तम श्रीहरीचा निरंतर सहवास लाभेल,त्या भक्तांचे सर्व मनोरथ देव पूर्ण करील अशी ग्वाही एका जनार्दनीं या अभंगात देतात. '''२३०'''<br> जाणत्या नेणत्या एकचि ठाव । तेणेंही भजावा पंढरीराव।।१।। <br> नका पडूं आणिका भरी । तणें फेरी चौय्रांशीची।।२।।<br> लागा पंढरीच्या वाटे। तेणे तुटे बंधन ।।३।।<br> अनुभवें अनुभव पाहां । येच देहीं प्रत्यक्ष।।४।। <br> एका जनार्दनीं प्रचीत । विठ्ठल नामें. मुक्त सत्य ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> वेद शास्त्रे जाणणारे पंडित आणि भोळी भाबडी भक्ति करणारे भाविक यांनी एका पंढरीनाथाचे भजन कीर्तन करावे योग,याग,तप या सारख्या साधनांच्या भरीस पडू नये. पंढरीची वाट धरुन संसार बंधनातून मुक्त व्हावे. याच देहीं या भगवद्भक्तीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेउन पहावा. विठ्ठल नामाच्या सत्यतेची प्रचिती घ्यावी.असे एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात. '''२३१'''<br> रमेसह पंढरी आला । येऊनि भेटला पुंडलिका।।१।।<br> म्हणे उभारूनि हात । तरतील नामें महापतित ।।२।। <br> नका कांहीं आटाआटी । योग यागांची कसवटी ।।३।।<br> ब्रह्मज्ञान न साधे लोकां । मुखीं धोका विठ्ठला ।।४।।<br> शरण एका जनार्दनीं । सांगे वचनीं पुंडलिक ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> लक्ष्मी सह विष्णु पंढरींत आले आणि भक्तराज पुंडलिकाला भेटलें.दोन्ही कर उभारून भक्तांना ईच्छादान दिले.योगयाग,दानधर्म, तप या साधनांचा खटाटोप न करता केवळ नामजपाने महापतित तरुन जातील.सामान्य जनांना ब्रह्मज्ञान साधत नाही. वेदांच्या ऋचा गाताना उच्चरांत चुकांमुळे धोका संभवतो.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२३२'''<br> प्रेमळांसी विश्रांतिस्थान । महा मुक्ति कर जोडोन । <br> ऋध्दी सिध्दी वोळंगण । तिष्ठती जाण पंढरिये ।।१।। <br> धन्य धन्य विठ्ठलराव । उभा देवांचा तो देव । <br> दरूशनें निरसे भेव । यम काळ दूताचे ।।२।। <br> नाम न विटेचि रसना । सुलभ हा पंढरीराणा । <br> एका शरण जनार्दना । सदा वाचे उच्चारी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही प्रेमळ भाविकांचे विश्रांतिस्थान असून मोक्ष मुक्ति येथे दोन्ही कर जोडून उभ्या राहतात. ऋध्दी सिध्दी पंढरीच्या दारी लोटांगणी येतात.देवांचा देव विठ्ठल येथे यमदूतांपासून अभयदान देत उभा आहे. पंढरीच्या विठ्ठल नामरसाला भाविकांची रसना कधीच कंटाळत नाही एका जनार्दनीं म्हणतात,वाचेने नामजप करणार्या भाविकांना हा पंढरीराणा सहजसुलभ आहे. === श्रीविठ्ठलमहात्म्य === '''१'''<br> आवडीच्या सुखा सुखावला | वैकुंठ सांडोनीं पंढरिये आला ||१||<br> देखोनियां पुंडलिका उभा सम पाई देखा ||२||<br> न बैसे खालीं | युगे अठ्ठावीस जालीं ||३||<br> ऐशी भक्ताची माउली | उभी तिष्ठत राहिली ||४||<br> एका जनार्दनीं देव | उभा राहिला स्वयमेव ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिप्रेमाने सुखावलेला पांडुरंग वैकुंठ सोडून पंढरीला आला आणि भक्तराज पुंडलिकाला पाहून विटेवर समचरण ठेवून अठ्ठाविस युगांपासून तिष्ठत उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,पांडुरंग रुपानें स्वयमेव परब्रह्म भक्तासाठी वाट पाहत आहे. <br> '''२'''<br> धन्य धन्य पुंडलिका तारिले लोका सकळां ||१|| <br> तुझें भाकेगुंतुनी यथें | तारीन पतीत युगायुगीं ||३||<br> भाळे भोळे येतील जैसे | दरुशनें ते तैसे वैकुंठी ||३|| <br> एका जनार्दनीं देऊनी वर | राहे विटेवर मग उभा ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> धन्य धन्य पुंडलिक असे म्हणुन एका जनार्दनीं सांगतात,परब्रह्म सच्चिदानंद परमेश्वर भक्तांचे मनोगत जाणून भक्त पुंडलिकाला वरदान देतात कीं, दर्शनास येणार्या सर्वपतितांचा उध्दार करण्यासाठी वचनबध्द आहे. आपले वचन पूर्ण करण्यसाठी देव विटेवर उभे आहेत.<br> '''३'''<br> भक्तांदारी उभाचि तिष्ठे | न बोले न बसै खालुता ||१|| <br> युगे जाहलीं अठ्ठावीस | धरुनी आस उभाची ||२|| <br> जड मूढ हीन दीन | तारी दरुशनें एकाची ||३|| <br> एका जनार्दनीं ऐसा वर | दिधला साचार भक्तांसी ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> भक्ताला दिलेले वरदान खरे (साचार) करण्यासाठी परमात्मा अठ्ठाविस युगांपासून तिष्ठत उभा राहिला आहे.खाली न बसतां मुकपणे आस धरुन,जड,मूढ(अजाण) दीनदुबळे यांना दर्शन देऊन पतितांचा उध्दार करुन वचनपूर्ती करतो. असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात.<br> '''४'''<br> घेऊनियां परिवारा | आला असे पंढरपुरा ||१|| <br> भक्ता पुंडलिकासाठीं | उभा ठेवुनी कर कंटीं||२|| <br> [[केशर]] कस्तुरी चंदन टिळा | कांसे शोभे सोनसळा||३|| <br> वामांकीं शोभे रुक्मिणी | शरण एका जनार्दनीं ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा भक्त पुंडलिकासाठी परिवारासह पंढरपुरा आला. केशर,कस्तुरी मिश्रीत चंदनाचा टिळा कपाळीं रेखून,पिवळा पितांबर लेवून,दोन्ही कर कटावर ठेवून विटेवर समचरणी उभा ठाकला आहे. डाविकडे रुक्मिणी शोभून दिसत आहे. एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटीचे असै वर्णन या अभंगांत करतात.<br> '''५'''<br> एकरुप मन जालेंसें दोघांचे | देव आणि भक्तांचे रूप एका ||१||<br> पुंडलिका कारणें समुच्चय उभा | त्रैलोक्याची शोभा पांडुरंग ||२|| <br> ध्यातां चित्त निवे पाहतां पहावें | एका जनार्दनीं साठवीं हृदयीं रुप ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> देव आणि भक्तांचे मन एकरूप झाले.स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ या तिन्ही भुवनांत शोभून दिसणारे परब्रह्म पांडुरंग आणि भक्तीप्रैमाने कृतार्थ झालेला भक्तराज पुंडलिक यांच्या रुपाचे ध्यान लागले असतां चित्ताला विलक्षण शांतीसुखाचा लाभ होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रुप हृदयांत सांठवावें.<br> '''६'''<br> ऐशी आवडी मीनली सुखा |देव उभा भक्तद्वारीं देखा ||१||<br> धन्य धन्य पुंडलिका | उभे केले वैकुंठनायका ||२|| <br> युगे अठ्ठावीस नीट | उभा विटे कर ठेवुनियां कर ||३|| <br> एका जनार्दनीं शरण जाऊं | काया वाचा मनें त्यासी ध्याऊं ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्ताच्या भक्तिप्रेमाने सुखावलेला पांडुरंग भक्ताच्या दारी अठ्ठाविस युगांपासून कर कटीवर ठेवून उभा आहे. वैकुंठनायकाला भक्तिरंगात रंगवून टाकणारा पुंडलिक धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या देव भक्ताला शरण जावें, देहाने, वाचेने, मनाने त्यांचे सतत चिंतन करावे.<br> '''७'''<br> विठ्ठल रुक्मिणी राही सत्यभामा | एकरुपी परमात्मा पंढरीये ||१||<br> कैवल्य उघडें क्षीरसागर निवासी | तपे पुंडलिकासी वश्य जाहलें ||२|| <br> अणुरेणुपासोनि भरूनि उरला | तो म्यां देखियेला पंढरिये ||३|| <br> एका जनार्दनीं सांवळा श्रीकृष्ण | जनीं जनार्दन पूर्ण भरला ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> क्षीरसागरांत निवास करणारा कैवल्यदानी परात्पर परमात्मा रुक्मिणी,सत्यभामेसह भक्त पुंडलिकाच्या तपाने प्रसन्न होऊन पंढरींत आले. जे परब्रह्म विश्र्वातील सर्व अणुरेणुंत भरून उरले ते पंढरींत पहायला मिळाले. एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळ्या श्रीकृष्णाचे हे विश्वव्यापी रुप सर्व जन मानसांत प्रतिबिंबित झाले आहे. <br> '''८'''<br> कैसा पुंडलीका उभा केला | वैकुंठाहुनी भक्ती चाळविला ||१||<br> नेणें रे कैसे वोळलें | अधीन केलें आपुलिया ||२|| <br> दर्श़नमात्रें प्राणिया उध्दार | ऐशी किर्ति चराचरा ||३|| <br> एका जनार्दनीं म्हणे पुंडलिका | भक्त शिरोमणी तूंचि लेखा ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> एकनिष्ठ भक्तीने पुंडलिकाने वैकुंठ नायकाला आपल्या अधीन केलें.हा चमत्कार कसा झाला हे समजणे कठीण आहे.केवळ दर्शनाने सर्व प्रकारच्या प्राण्यांचा उध्दार होईल अशी किर्ति चराचरांत पसरली. एका जनार्दनीं म्हणतात,पुंडलिक भक्त शिरोमणी म्हणून ओळखला जातो. '''९'''<br> डोळियाची भूक हारपली | पाहतां श्रीविठ्ठल माउली ||१||<br> पुंडलिके बरवें केलें | परब्रह्म उभें केलें ||२||<br> अठ्ठावीस युगें जालीं | अद्यापि न बैसें खालीं ||३||<br> उभा राहिला तिष्ठत | आलियासीं क्षेम देत ||४||<br> ऐसा कृपाळु दीनाचा | एका जनार्दनीं साचा ||५|| <br> '''भावार्थ'''<br> पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीने प्रत्यक्ष परात्पर परब्रह्म पंढरींत विटेवर उभे केले.अठ्ठावीस युगांपासून परमात्मा तिष्ठत उभा आहे.दर्शनास येत असलेल्या भक्तांना ईच्छादान देत आहे. दीनदुबळ्यांना कृपेची सावली देत उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तराज पुंडलिकाचा सर्व भक्तांवर हा मोठा उपकार आहे. श्रीविठ्ठलाच्या दर्शनाने डोळ्यांचे पारणे फिटले. <br> '''१०'''<br> म्हणती दक्षिण द्वारका | पुण्यभूमी वैकुंठ लेखा | <br> पाहूनिया पुंडलिका | राहिलासे उभा विटेवरी ||१|| <br> काय वर्णावा महिमा|न कळेचि आगम निगमा | <br> वेदादिक पावले उपरमा | जयासी पैं वर्णितां ||२|| <br> तो आला आपुले पायीं | भक्त इच्छा धरूनी हृदयीं | <br> एका जनार्दनीं साची | सर्वांवरीं सारखी ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी दक्षिण द्वारका या नावाने ओळखली जाते.पंढरी वैकुंठा सारखी पुण्यनगरी आहे अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.पुंडलिकाला पाहून विटेवर समचरणीं उभा राहिलेल्या विठ्ठलाचा महिमा वर्णन करणे अशक्य आहे. चार वेद आणि सहा शास्त्रे यांनाही हे परब्रह्म स्वरुप पूर्णपणे जाणता आले नाही. ज्याचे वर्णन करतांना वेद मूक झाले. असा पंढरीचा राणा स्वता:च्या पायाने पंढरींत आला.भक्त पुंडलिकाच्या भेटीसाठी तिष्ठत उभा राहिला आणि भक्ताचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी वरदान दिले.या पांडुरंगाची सर्व भक्तांवर सारखीच माया आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''११'''<br> उभा पुंडलिकापुढें |कटीं कर ठेउनी रुपडें ||१||<br> पाहतां वेडावलें मन| शिवा लागलेंसे ध्यान ||२||<br> सनकादिक वेडावले | तें पुंडलिकें भुलविले ||३||<br> भक्तां देखोनि भुलला |एका जनार्दनीं सांवळां ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> कर कटीवर ठेवून विटेवर उभा असलेल्या सावळ्या सुंदर पांडुरंगाचे रुप मन वेडावून टाकते,सनकादिक ऋषीं या दर्शनासाठी आतुर होतात आणि शिवशंकराला या रुपाचे ध्यान लागते. एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळा श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकाची प्रेमभक्ती पाहून भुलला. '''१२'''<br> आला पुंडलिकासाठीं | उभा सम पाय विटीं ||१|| <br> विठु मदनाचा पुतळा | भुलावणा तो सकळां ||२|| <br> अराध्य दैवत शिवाचें | कीर्तनी उघडाची नाचें ||३|| <br> एका जनार्दनीं मन | वोवाळावें पायांवरून ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा विठुराया मदनाचा पुतळा असून सर्व भक्तांना भुलवाणारा आहे. शिवशंकराचे आराध्यदैवत असलेला परमात्मा कीर्तनाच्या रंगात देहभान विसरून नाचतो. विठ्ठलाचे असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, पुंडलिकाच्या भक्तीनें वेडा होऊन पंढरींत आलेला परमात्मा समचरणीं विटेवर उभा आहे. त्या भक्तवत्सल पांडुरंगाच्या चरणांवरुन मन ओवाळून टाकावें. '''१३'''<br> सर्वांचे जे मूळ सर्वांचे जें स्थल | ते पदयुगल विटेवरी ||१||<br> साजिरें साजिरें कर दोन्हीं कटी| उभा असे तटी भीवरेच्या ||२|<br> नये ध्याना मना आगमाच्या खुणा | कैलासीचा राणा ध्यात जया ||३|| <br> एका जनार्दनीं पुरे परता दुरी | पुंडलिकाचे द्वारीं उभा विटे ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> सर्व चराचर सृष्टी जेथुन उत्पन्न झाली आणि ही सृष्टी जेथे विलीन होते ते परात्पर परब्रह्म भीवरेच्या तीरावर साजिरे गोजिरे कर कटीवर ठेवून विटेवर उभेठाकलेआहे.पराकाष्ठेची योगसाधना करुनही योगी जनांना ध्यानांत सापडत नाही,वेद,पुराणे ज्या स्वरुपाचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही,कैलासीचा राणा निरंतर ज्याचे ध्यान करतो.जे स्वरुप परावाणीच्या पलिकडे ब्रह्मलोकांत निवास करते ते परब्रह्म पुंडलिकाचे दारी विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''१४'''<br> ॐकार सह मकार आदि अंत नाहीं जया | <br> ते पुंडलिकें भुलवोनी आणिलें या ठायां ||१|| <br> भुललें वो माय पुंडलिकाप्रीती|<br> उभाचि राहे परी खेद न करी चित्तीं ||२||<br> अठरा पुराणांसी वाढ शास्त्रे वेवादिती | <br> तो सांवळा श्रीकृष्ण उभा विटे पुंडलिकाचे भक्ती ||३||<br> वेद वेदांतरें मत मतांतरें न कळे श्रुती पैं वेवादती | <br> तो एका जनार्दनाचे हृदयीं सांवळा घेऊनि बुंथी ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा, विष्णु, महेश ही तिन्ही ज्या स्वरुपांत एकवटलेली आहेत ,ज्याचा आरंभ आणि अंत वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही असे परब्रह्म सच्चिदानंद स्वरुप पुंडलिकाने भक्ती रसाने भुलवून आणले. अठ्ठावीस युगांपासून चित्तांत खेद न करतां सावळा श्रीहरी विटेवर उभा राहिला आहे. वेदशास्त्रे, श्रुती या परब्रम्ह स्वरुपाविषयी विविध प्रकारची मते व्यक्त करुन वादविवाद करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,चित्तांत या सावळ्या श्रीहरीला धारण करुन त्याचे ध्यान करावे. '''१६'''<br> परात्पर परिपूर्ण सच्चिदानंदघन | सर्वा अधिष्ठान दैवताचें गे माय||१|| <br> तें लाधलें लाभलें पुंडलिकाचे प्रीती | येत पंढरीप्रती अनायसें गे माय ||२||<br> जगदंबा पसारा लपवोनि सारा गे माय| धरियेला थारा पुंडलिकाचेनि प्रेमें गे माय ||३|| <br> ओहं मा न कळे कांहीं सोहं देती ग्वाही गे माय | काहमाची तुटली बुंथी एका जनार्दनीं प्रीती गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व चराचर सृष्टी ज्या देवतेच्या आधाराने निर्माण होते आणि लयास जाते असा चिरंतन,आनंदस्वरुप परिपूर्ण परमात्मा भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमाने सर्व भाविकांना लाभला.अनायसे पंढरींत अवतरला. मायेचा सारा पसारा बाजूला सारुन पुंडलिकाच्या प्रेमाचा आसरा घेतला. एका जनार्दनीं म्हणतात, परब्रह्म परमात्म्याच्या दर्शनाने मी कोण ?या संशयाचे निराकरण झाले आणि देव आणि भक्त यांच्या एकरुपतेचा प्रत्यय आला. '''१७'''<br> वर्णितां वेदमती कुंठित पैं जाली | पुराणें भागलीं विवादितां ||१||<br> सोपारा सुगम पुंडलिकापाठीं | उभा जगजेठी विटेवरीं ||२||<br> लक्ष्मी ते स्वयें रुक्मिणी शोभत | विंझणैं वारीतसत्यभामा ||३|| <br> सांडुनि रत्नकिळा गळां तुळसीमाळा | चंदनाचा टिळा कैशरयुक्त ||४|| <br> गोपाळ गजरें आनंदे नाचती | मध्ये विठ्ठलमूर्ति प्रेमे रंगें ||५|| <br> मनाचे मोहन योगाचे निजधन | एका जनार्दनीं शरण विटैवरीं ||६||<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या स्वरुपाचे वर्ण़न करतांना वेदांची मती कुंठित झाली, ज्याचा स्वरुपाचा यथार्थ निर्णय करतांना अठरा पुराणे वाद-विवाद करुन थकून गेली. असा जगजेठी पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीने भाविकांना सहजसोपा झाला. विटंवर रुक्मिणी सह उभ्या असलेल्या श्रीहरीला सत्यभामा पंख्याने वारा घालीत आहे. मौल्यवान रत्नहाराचा त्याग करून श्रीहरीने तुळशीची माळ परिधान केली आहे.केशरयुक्त चंदनाचा टिळा कपाळावर शोभून दिसतो.विठ्ठलाचे सभोवती गोपाळ हरीनामाचा गजर करुन आनंदानै नाचत आहेत. सर्वांचे मन मोहून टाकणारा या योगेश्वर श्री कृष्णाला एका जनार्दनीं अनन्य भक्तीने शरण जातात. '''१८'''<br> स्थूल ना सूक्ष्म कारण ना महाकारण | यापरतां वेगळाचि जाण आहे गे माय ||१|| <br> पुंडलिकाचे प्रेमें मौनस्थ उभा | कोणा न बोले उगला उभा ठेला गे माय ||२|| <br> निंद्य वंद्य जगीं याचे भेटीलागीं | दरुशनें उध्दार वेगीं तयां गे माय ||३|| <br> ऐसा लाघवी खेळ खेळोनी निराळा | एका जनार्दनीं डोळां देखिला गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> स्थूल, सूक्ष्म,कारण व महाकारण या चारही देहांपेक्षा वेगळा असलेला पांडुरंग पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीप्रेमाने मुकपणे विटेवर उभा आहे. एका शब्दानेही कोणाशी संभाषण न करता, वंदनीय तसेच निंदनीय असा भेदभाव न बाळगता दर्शनास येणार्या सर्व भाविकांचा उध्दार करीत आहे.अत्यंत आपुलकीने भक्तांशी खेळ खेळणारा हा परमात्मा अलिप्तपणे निराळा आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,असा हा निर्विकल्प पंढरीचा राणा डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पहावयास मिळाला. '''१९'''<br> अभक्त सभक्त दोघांसी सारखा दिसे | लवणी जैसैं न दिसे दुजेपण गे माय ||१|| <br> ऐसा परात्पर सोइरा पुंडलिकाचे पाठीं | मौन्य वाक्पुटीं धरूनी गे माय ||२|| <br> पुण्य पाप सर्व देखतसे दृष्टीं | चालवी सर्व सृष्टी गे माय ||३|| <br> ऐसा वेषधारी उभा भीवरेतीरीं एका जनार्दनीं | अंतरीं दृढ ठसावे गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> अभक्त आणि सभक्त तसेच पाप पुण्य असा भेदाभेद न करता सर्वांना समदृष्टीने अवलोकन करणारा, ह्या चराचर सृष्टीतिल सर्व व्यवहार अलिप्तपणे चालवणारा,नाना वेषधारी,बहुरुपी परात्पर परमात्मा भीवरेच्या तीरावर भक्त पुंडलिकाचा सोइरा बनून त्याच्या पाठीशी मौन धरुन उभा राहिला आहे.परब्रह्म परमात्म्याचे हे रुप अंत:करणांत कायमचे दृढपणे धारण करावे अशी ईच्छा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''२०'''<br> विठ्ठल सांवळा पंढरीये उभा | धन्य त्याची शोभा शोभतसे||१|| <br> पुंडलिका मागें कर ठेवूनी कटीं | समपाय विटीं देखियेला ||२|| <br> राही रखुमाई शोभती त्या बाहीं | वैष्णव दोही बाहीं गरूडपारी ||३|| <br> एका जनार्दनीं पाहूनियां ध्यान | मनाचे उन्मन होत असे ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> सांवळा श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकाच्या मागे दोन्ही हात कमरेवर ठेवून, विटेवर समचरण ठेवून गरुडपारी उभा आहे. विठ्ठलाच्या बाजूला रुक्मिणी शोभून दिसत आहे. वैष्णवांचा मेळा सभोवताली जमला आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, विठोबाचे हे नयनरम्य रुप पाहून मन परमात्म्याच्या रुपाशी एकरुप होऊन उन्मनी (उच्चतर अवस्थेत ) स्थिर होते. '''२१'''<br> अणुरेणुपासोनि सबाह्य भरला | भरुनी उरला संतांपुढे ||१||<br> उघडाचि दिसे सर्वां ठायीं वसे | मागणेचि नसे दुजें कांहीं ||२||<br> कर ठेवुनि कटीं तिष्ठत रहाणें | वाट ते पहाणें मागेल कांहीं ||३|| <br> चंद्रभागा तीर पुंडलिकासमोर | एका जनार्दनीं हरिहर उभे राहाताती ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> चराचर सृष्टीतिल अणुरेणुंमध्यें अंतरबाह्य व्यापून उरलेला हा परमात्मा उघडपणे संतासमवेत उभा ठाकला आहे.कर कटीवर ठेवून पुंडलिकासमोर तिष्ठत उभा आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर मुकपणे उभ्या असलेल्या सांवळ्या श्रीकृष्णाच्या दर्श़नासाठी शिवशंकर विष्णुसह उभे आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२२'''<br> ध्वज वज्रांकुश शोभती चरणीं | तो उभा रंगणीं वैष्णवांचे ||१|<br> झळकतसे हातीं पद्म आणि गदा | पुंडलिक वरदा उभा विटे ||२|| <br> चरणीं भागीरथी गंगा ती शोभली | भक्तांची क्षाळिली महत्पापें ||३|| <br> एका जनार्दनीं सकळ तीर्थराव | उभा राहे प्रभव विटेवरी ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ध्वज,वज्र,अंकुश ज्याच्या चरणीं शोभून दिसतात, करांत कमळ आणि एका हातीं गदा घेऊन पुंडलिकाला वरदान देणारा श्रीहरी विटेवर उभा आहे.गंगा भागिरथी प्रमाणे चरण स्पर्शाने पावन झालेली चंद्रभागा भक्तांची महापापे धुवून काढीत आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, सकळ तीर्थस्थानांचा अधिपती असलेला परमात्मा पांडुरंग विटेवर उभा आहे. '''२३'''<br> सुकुमार हरीची पाऊलें | सुंदर हरीचीं पाउलें ||१|| <br> भीमातटीं देखिलैं |वोळलें तें पुंडलिका ||२|| <br> शेषशयनीं जीं पाऊलें | लक्ष्मीकरीं तीं पाऊलें ||३|| <br> गरूडपृष्ठीं जीं पाऊलें | बळीयागी तीं पाउलें ||४|| <br> विटेवरी जी पाउले | एका जनार्दनीं तीं पाउलें ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं श्रीहरीच्या सुकुमार सुंदर पाउलांचे अत्यंत समर्पक वर्णन करतात. क्षीरसागरांत शेष नागाच्या शय्येवर विश्रांती घेणार्या भगवतांची पाऊलें लक्ष्मी ज्यांची चरणसेवा करते त्या भगवान विष्णुंची पाउलें, गरुडाच्या पाठीवर विसावलेली पाऊलें ,बळीराजाला तीन पाउलांच्या भूमीचे दान मागून त्याला पाताळांत लोटणारी बलशाली पाउले, भक्तराज पुंडलिकाला वर देऊन विटेवर उभी राहिलेली ही सुकुमार सुंदर पाऊले आहेत असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२४'''<br> या पाउलासाठीं लक्ष्मी पिसी | सनकादिक वेडावले मानसीं||१||<br> सुख जोडलें पुंडलिकासी | विटेवरी हृषीकेशी ||२|| <br> म्हणे जनार्दनाचा एका | धन्य धन्य पुंडलिका ||३|| <br> '''भावार्थ'''<br> ज्या पाउलांच्या सेवेसाठी लक्ष्मी आतुरलेली असते, सनकादिक ऋषीं मनापासून ज्या चरणांची अभिलाषा करतात त्या हृषीकेशीची परमपावन पाऊलें भक्त पुंडलिकाच्या सुखासाठी विटेवर उभी आहेत तो भक्तराज पुंडलिक धन्य होय असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२५'''<br> चरण गोमटे गे माय | पाहतां पाहतां मन न धाय | <br> पुनरपि फिरूनी तेथें जाय | ऐसा वेध होय तयाचा गे माय ||धृ०||<br> नवल गे माय न कळे वेदां | अचोज विवादा शास्त्रांचिया||१||<br> पुराणें भागलीं दरूशने वेडावलीं | कांही केलिया न कळे तयां ||२|| <br> या पुंडलिकिचे आवडीं विटे धरूनी मीस | युगें अठृठावीस उभा असे ||३|| <br> परे परता परात्पर पश्यंती न कळे विचार। | या मध्यमा वैखरीचा निर्धार थकीत ठेला ||४||<br> एका जनार्दनीं आहे तैसा देखिला | सबाह्य भरला हृदयीं गे माय ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमासाठी अठ्ठावीस युगे पांडुरंग विटेवर उभा आहे. नवलाची गोष्ट म्हणजे चारी वेदांना ज्याच्या स्वरुपाचे यथार्थ आकलन झाले नाही , साही शास्त्रे अथक वादविवाद करुनही ज्या स्वरुपाचा निर्णय करु शकली नाही.अठरा पुराणे आणि दर्शने ज्याचा महिमा वर्णन करतांना थकून मूक झाली. मध्यमा वैखरीच नव्हे तर परा पश्यंती या चारी वाणी स्तब्ध झाल्या.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीनाथाचे हे गोमटे चरण पाहतांना तो देवाधिदेव अंतरबाह्य हृदय व्यापून राहिला. कितीही वेळ त्या चरणांचे दर्श़न घेतले तरी मनाचे समाधान होईना. त्या स्वरुपाचा असा वेध लागला कीं, मन परत परत माघारीं जाऊन तेथे गुंतून पडते. '''२६'''<br> जे या चराचरीं गोमटें | पाहतां वेदां वाट न फुटें | <br> तें पुंडलिकाचे पेठे | उभें नीट विटेवरी ||१|| <br> सोपारा सोपारा झाला आम्हां | शास्त्रें वर्णिता महिमा | <br> नकळे जो आगमा निगमा | वंद्य पुराणा तिही लोकीं ||२|| <br> सहस्त्र मुखांचे ठेवणें | योगी ध्याती ज्या ध्यानें | <br> तो नाचतो किर्तनें | प्रेमभक्त देखोनी ||३|| <br> एका जनार्दनीं देखा | आम्हां झाला सुलभ सोपा | <br> निवारूनी भवतापा | उतरीं पार निर्धारें ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> या चराचर सृष्टींत जे अतिशय सुंदर आहे, ते स्वरुप पाहून वेद मुक होतात, तो पांडुरंग पुंडलिकाच्या पंढरींत विटेवर समचरणीं उभा आहे.साही शास्त्रे या परमात्म स्वरुपाचा महिमा गातात परंतु तो वेदांना सुध्दा पूर्णपणे आकलन झाला नाही तो सामान्य भाविकांना भक्तिमार्गाने सहज सुलभ झाला आहे. अठरा पुराणे तिन्ही लोकी मान्य झाली असून सहस्त्र मुखांचा शेष ज्या परत्पर परमेशाचे वर्णन करतांना थकून गेला तो देवाधिदेव प्रेमळ भक्तांची भक्ती पाहून किर्तनरंगी रंगून नाचतो. ऐका जनार्दनीं म्हणतात, भागवत धर्म आचरणास सोपा असून भवताप नाहिसे करुन भाविकांचा उध्दार करतो. '''27'''<br> आनंदाचा कंद उभा पांडुरंग | गोपाळांचा संघ भोवता उभा ||१|| <br> चंद्रभागा तीरी शोभे पुंडलिक | संत अलौकिक गर्जताती ||२||<br> भोळे भाळे जन गाती | ते साबडे विठ्ठला आवडे प्रेम त्यांचे ||३||<br> नारीनर मिळाले आनंदे गजर | होत जयजयकार महाद्वारी ||४||<br> एका जनार्दनी प्रेमळ ते जन | करिती भजन विठोबाचे ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> सच्चिदानंद परमात्मा पांडुरंगरुपाने विटेवर उभा असून भोवताली गोपाळांचा मेळा उभा आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर पुंडलिक, हरीनामाचा गजर करीत असलेल्या संतांच्या मेळाव्यात शोभून दिसत आहे. भोळेभाबडे भाविक हरीनामाचा जयजयकार करीत आहेत, ह्या प्रेमळभक्तांचा प्रेमभाव विठ्ठलाला विशेष आवडतो. एका जनार्दनी म्हणतात, हे प्रेमळ भक्त अनन्यभावाने विठोबाचे भजन करतात. '''२८'''<br> अनंताचे गुण अनंत अपार | न कळेचि पार श्रुतीशास्त्री ||१||<br> तो हा महाराज विटेवरी उभा | लावण्याचा गाभा शोभतसे ||२||<br> कटावरी कर ठेवी जगजेठी | पाहे कृपादृष्टी मित्रांकडे ||३||<br> पुंडलिकाचे तेजे जोडलासे ठेवा | एका जनार्दनी सेवा देई देवा ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या अनंताच्या गुणांचा पार वेद आणि श्रुतींना कळत नाही, तो अपरंपार गुणसागर परमात्मा विटेवर कटीवर कर ठेवून उभा आहे. लावण्याचा गाभा असा तो जगजेठी आपला मित्र पुंडलिकाकडे कृपादृष्टीने बघत आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमाने हा पांडुरंगरुपी ठेवा पंढरीसी जोडला गेला आहे. त्याची सेवा करुन कृतार्थ व्हावे. '''29'''<br> विटेवरी दिसे स्वानंदाचा गाभा | श्रीमुखाची शोभा काय वानूं ||1||<br> कटी पितांबर तुळशीचे हार |उभा सर्वेश्वर भक्तिकाजा ||2||<br> लावण्य रुपडें पाहे पुंडलिक |आणिक सम्यक नसे दुजा||3|| <br> पाहतां पाहतां विश्रांती पैं जागी| एका जनार्दनीं माउली संतांची ते|| 4||<br> '''भावार्थ'''<br> कटीवर पितांबर,गळ्यांत तुळशीचे हार धारण करून सर्व विश्वाचा परमेश्वर भक्तांच्या उद्धारासाठी विटेवर उभा आहे. या आनंदघन श्रीहरीच्या मुखाची शोभा अवर्णनीय आहे. या लावण्यरुपाची शोभा भक्त पुंडलिक डोळे भरुन बघत आहे. या एकमेव,अद्वितीय सर्वेश्वराचे रुप पाहतांना सर्व कामना पूर्ण होउन मन अपूर्व शांततेने भरुन जाते.सर्व संतांची माउली असलेला हा पांडुरंग भाविकांचे विश्रांतीस्थान आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''3०'''<br> सर्वाघटीं बिंबला व्यापून राहिला | पुंडलिके उभा केला विटेवरी ||1||<br> सांवळा चतुर्भुज कांसे पितांबर | वैजयंती माळ शोभे कंठीं ||2||<br> कटावरी कर पाउलें साजिरीं| उभा तो श्रीहरी विटेवरीं ||3||<br> एका जनार्दनीं बिंबें तो बिंबला| बिंब बिंबोनी ठेला देहामाजी|| 4|| <br> '''भावार्थ'''<br> चराचर सृष्टीतिल प्रत्येक अणुरेणुत प्रतिबिंबीत होऊन सर्व विश्वांत व्यापून असलेला हा चतुर्भुज, पितांबरधारी,सावळ्या रंगाचा हा विश्वंभर साजिरे समचरण विटेवर ठेवून पुंडलिका साठी उभा आहे.श्रीहरीने गळ्यांत वैजयंती माळ परिधान केली असून दोन्ही हात कमरेवर ठेवले आहेत.एका जनार्दनीं म्हणतात, आत्मरुपाने हा परमात्मा प्रत्येक देहांत प्रतिबिंबित झाला आहे. '''31'''<br> आदि भध्य अंत न कळे कोणासी | तो हृषिकेशी पंढरिये ||1|| <br> जया वेवादती साही दरूशनें | न कळे म्हणोन स्तब्ध जाहलीं ||2||<br> वेडावल्या श्रुती नेती पै म्हणती | तो पुंडलिकाचे प्रीतीं विटे उभा ||3||<br> एका जनार्दनीं आनंदाचा कंद | उभा सच्चिदानंद भीमातीरीं|| 4||<br> '''भावार्थ'''<br> प्रत्येक देहांत आत्मरुपाने वास करुन जो सर्व इंद्रियांना आनंद देतो, जो अनादि,अनंत असून ज्याचा आरंभ, मध्य, अंत कुणालाही निश्चित करता येत नाही तो हृषिकेशी पुंडलिकाच्या प्रेमभक्तिसाठी विटेवर उभा आहे.साही दर्शने ज्या स्वरुपाचे वर्णन करतांना वादविवाद करतांना पूर्ण आकलन न झाल्याने थकून स्तब्ध झाली. श्रुती न इति असे म्हणुन नि:शब्द झाल्या तो सच्चिदानंद परमात्मा भीमातिरी उभा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''32'''<br> देती मोक्ष मुक्ति वांटितसे फुका | ऐसा निश्चयो देखा करुनी ठेलो ||1|| <br> सांवळें रूपडें गोजिरें गोमटें |उभें पुंडलिकें पेठे पंढरीचे ||2||<br> वांटितसे इच्छा जयासी जे आहे । उभारूनी बाह्या देत असे ||3||<br> एका जनार्दनीं देतां न सरे मागे| जाहली असती युगें अठ्ठावीस ||4||<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत शोभिवंत साजिरेगोजिरे सांवळे रुप धारण करुन श्रीहरी पुंडलिकाच्या नगरी पंढरीला उभा असून भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण करीत आहे .मोक्ष आणि मुक्ति यांची लयलूट होत असून पुंडलिकाला दिलेले वरदान खरे करीत आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, अठ्ठाविस युगांपासून पांडुरंग दोन्ही हातांनी भक्तांना इच्छिले फळ देत आहे. '''33'''<br> अगाध चरणांचे महिमान|वाणितां वेदा पडिलें मौन्य ||1||<br> पुराणें वर्णितां भागलीं | सहाशास्त्रे वेडावलीं ||2|| <br> तें पुंडलिकाचे लोभें |एका जनार्दनीं विटे उभे|| 3|| <br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंगाच्या चरणांचा महिमा वर्णन करताना चारी वेद नि:शब्द बनले. श्रीहरीच्या लीलांचे गुणगान गातांना अठरा पुराणे थकून गेली. परात्पर परमेश्वराच्या स्वरुपाचे यथार्थ आकलन न झाल्याने सहा शास्त्रे हतबल झाली.तो विश्वव्यापक विश्वेश्वर पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमामुळे विटेवर उभा आहे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''34'''<br> एकाच्या कैवारें | कली मारिले सर्व धुरे | <br> तयांसी ते बरे| आपणाशीं ठेवी|| 1|| <br> ऐसा कृपावंत स्नेहाळ | भरलें कीर्ती भूमंडळ<br> | तया स्मरे हळाहळ | निशीदिनीं ||2|| <br> भक्ति भावाचेनि प्रेमें | द्वारपाळ जाहला समे।<br> अद्यापि तिष्ठे नेमें । वचन तें नुल्लंघी।। 3।। <br> अंकितपणें तिष्टत उभा। एका जनार्दनीं धन्य शोभा।<br> पुंडलिकाच्या लोभा। युगें अठ्ठवीस ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका अर्जुनाच्या प्रेमासाठी कौरवांचा सर्व सैन्यासह विनाश करून पांडवांचा सांभाळ करणारा कृपावंत,प्रेमळ श्रीहरीची किर्ती भुमंडळांत गर्जत आहे.पुंडलिकाच्या भक्तिभावाने वेडा होऊन त्याच्या द्वारपाळ बनून विटेवर तिष्टत उभा आहे.समुद्रमंथनातून निघालेले हळाहळ पचवणारे शिवशंकर या भक्तांच्या अंकित असलेल्या श्रीहरीचे रात्रंदिवस ध्यान करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पुंडलिकासाठी तिष्टत उभा असलेल्या या पांडुरंगाची शोभा अवर्णनीय आहे. '''35'''<br> कल्पतरू दाता पुंडलिक मुनी। तयासाठीं परब्रह्म तिष्टे अझुनी।।1।। <br> नवलाव गे माय नवलाव गे माय विटे ठेऊनी पाय उभा असे ।।2।। <br> शेष श्रमला शास्त्र भागलें। वेवादिती वहिली अठरा ज्यासी।। 3।। <br> आदि अंत कोणा न कळे जयाचा। मौनावली वाचा वेदादिकीं।।4।। <br> तो डोळेभरीं पाहिला श्रीहरी। एका जनार्दनीं येरजारी खुंटली देवा।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परात्पर परब्रह्ममाचा महिमा वर्णन करताना सहस्र जिव्हा असलेला शेष नाग अवाक् झाला. साही शास्त्रे आणि अठरा पुराणे ज्याचे वर्णन करतांना असमर्थ ठरली .ज्याचा आदि अंत कुणालाही सांगता येत नाही, जेथे परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी या चारी वाणी तटस्थ होतात तो श्रीहरी विटेवर उभा आहे ही मोठी नवलाची गोष्ट आहे या परब्रह्म परमेशाला डोळे भरुन पाहिला आणि जन्म मरणाच्या चक्रातून कायमची सुटका झाली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तराज पुंडलिक भाविकांसाठी कल्पतरू आहे, मोक्षमुक्तीचे फळ देणारा! '''36'''<br> क्षीरसागरीचें निजरूपडें । पुंडलिकाचेनि पडिपाडें । <br> उभें असे तें रोकडें । पंढरिये गोजिरें।। 1।। <br> पहा पहा डोळेभरी। शंख चक्र मिरवे करीं। <br> कास कसिली पितांबरी। हृदयावरी वैजयंती।। 2।। <br> भीमरथी वाहे पुढं। करीत पापाचा रगडा। <br> पुंडलिकाचे भिडा। उभा उगा राहिला।। 3।। <br> शरण एका जनार्दनीं । त्रैलोक्याचा धनी। <br> नाचतो कीर्तनीं । भक्तांमागे सर्वदा।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> क्षीरसागरांत निवास करणारे लक्ष्मीपती श्रीविष्णु पुंडलिकाच्या वचनपूर्तीसाठी गोजिरे रुप धारण करून भक्तांना साक्षात दर्शन देण्यासाठी पंढरीत उभे आहेत. हातामध्ये शंख, चक्र घेऊन , गळ्यांत वैजयंती माळ लेऊन, कमरेला पितांबर कसून भीमेच्या तीरावर उभे आहेत. भीमेच्या प्रवाहांत भाविकांचे पापक्षालन करून भक्त पुंडलिकाला दिलेल्या वचनाची पूर्तता करण्यासाठी मौन धारण करून तिष्ठत उभे आहे. जनार्दनस्वामींचे शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात, त्रैलोक्याचा स्वामी भगवान श्रीकृष्ण भक्तांमागे उभे राहून कीर्तनांत नाचतात,त्यांचे हे रुप डोळे भरून पहावे. '''37'''<br> बहुती वर्णिला बहुतीं ध्याईला । परी तो पाहिला पुंडलिका ।।1।। <br> करूनी कैवाड उभा केला नीट। धरुनी दोन्ही कर कटीं देखा।। 2।। <br> पंचमहापातकी येताती ज्या भावे। दरूशनें त्या द्यावें वैकुंठपद।। 3।। <br> एका जनार्दनीं भक्तांचा अंकीत । उभाची तिष्टत अठ्ठावीस युगे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भगवंता साठी अनेक साधकांनी ध्यानधारणा, तप केले , अठरा पुराणे लिहून अनेकांनी ज्याच्या रुपाचे वर्णन केले तो भगवान पुंडलिकाने भक्तीयोगाने कैद करुन विटेवर नीट उभा केला . दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभे असलेले ह्या परब्रह्म रूपाचे दर्शन घेण्यासाठी अनेक महापातकी येतात आणि केवळ दर्शनाने वैकुंठपदाचा लाभ घेतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांचा अंकित असा परमेश्वर अठ्ठविस युगांपासून विटेवर उभा आहे. '''38'''<br> येऊनियां पंढरपुरा। उभा सामोरा पुंडलिका।। 1।।<br> उभारूनी बाह्या हात। भक्तां इच्छिले तें देत।। 2।। <br> भलते याती नारीनर । दरूशनें उध्दार सर्वांसी।। 3।।<br> साक्ष भीमरथी आई। एका जनार्दनीं पाही।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठनायक श्रीपती पंढरपुरला येऊन भक्तराज पुंडलिकासमोर उभा ठाकून दोन्ही हात उभारून भक्तांना इच्छित दान देत आहे. जातीभेद, लिंगभेद न करतां दर्शनाने सर्वांचा उद्धार करीत आहे या अलौकिक दानाला भिमानदीचा प्रवाह साक्षित्वानें अखंडपणे वाहत आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''39'''<br> सखी पुसे सखियेसी। युगे झालीं अठ्ठावीसी। <br> उभा ऐकिला संतांमुखीं। अद्यापी वर। <br> कटावरी कर। भीवरा तीर। <br> वाळुवंटीं संतसभा सभा।। 1।। <br> देव कांहो विटेवरी उभा उभा।। ध्रृ0।।<br> पुसूं नका बाई। वेदासी काई। <br> कळलेंचि नाही। शेष शिणल्या जाहल्या द्विसहस्र जिभा जिभा।। 2।। <br> जेथें करिताती गोपाळकाला। हरीनामीं तयांचा गलबला। <br> देव भावाचा भुकेला। मिळाले संत मदनारी। <br> तो हरी आला। तयांचिया लोभा लोभा।। 3।। <br> हरी वैकुंठाहूनी। आला पुंडलिक लागुनी। <br> उभा राहिला अझुनीं। युगानुयुगे। भक्तांसंगे। <br> एका जनार्दनीं संतशोभा शोभा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या वाळवंटी संतसभा भरली असतांना अठ्ठावीस युगांपासून देव विटेवर उभा आहे अशी संतवाणी ऐकून सखी आपल्या सखीला देव विटेवर का उभा आहे असा प्रश्न विचारते.ह्या प्रश्नाचे समाधान सहस्रजिव्हाधारी शेष नाग च काय पण चारी वेद ही करु शकले नाही. भिवरेच्या तीरावर सगळे गोपाळ मिळून गोपाळकाला करतात. विठ्ठलनामाचा गजर करीत आनंदाने नाचतात .या भोळ्या भाबड्या भाविकांच्या भक्तिभावाला भुकेलेला श्रीहरी त्यांच्या लोभाने वैकुंठ सोडून भक्त पुंडलिका साठी पंढरपुरी येऊन विटेवर उभा आहे. '''40'''<br> श्यामसुंदर मूर्ति विटेवरी साजिरी। पाउलें गोजिरी कोवळीं ती।। 1।।<br> ध्वजवज्रांकुश चिन्हे मिरवती। कटीं धरीले कर अनुपम्य शोभत।। 2।। <br> ऐसा देखिला देव विठ्ठलु माझे। एका जनार्दनीं त्यासी गाये।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ध्वज, वज्र, अंकुश या चिन्हांनी सुशोभित अशी श्यामसुंदर विठ्ठलमूर्ति गोजिरे पाउले विटेवर ठेवून उभी आहे. कमरेवर ठेवलेले दोन्ही कर अनुपम्य शोभून दिसतात. असा विठ्ठल डोळे भरुन पाहून एका जनार्दनीं या अभंगात देवाचे गुणगान करतात. '''41'''<br> देव सुंदर घनसांवळा। कांसे सोनसळा नेसला।। 1।।<br> चरणीं वाळे बाकी गजर। मुकुट कुंडलें मनोहर।। 2।।<br> बाही बाहुवाटे मकराकार। गळां शोभे वैजयंती हार।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ध्यान। विटे शोभे समचरण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> समचरण विटेवर ठेवून उभ्या असलेल्या ,मेघश्याम, सुंदर विठ्ठलाचे वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. या सावळ्या रंगाच्या मूर्तिच्या चरणीं छोट्या घंटा लावलेले वाळे, मस्तकावर मनोहर मुकुट, कानामध्यें कुंडले आणि गळ्यांत वैजयंती माळ शोभून दिसते आहे आहे. कटीवर ठेवलेले सुबक सुंदर बाहु मकराकार (माश्याचा आकाराचे) आहेत. '''42'''<br> चतुर्भुज साजरी शोभा। चिन्मात्र गाभा साकार।। 1।।<br> शंख चक्र गदा कमळ। कांसे पीतांबर सोज्वळ।। 2।।<br> मुगुट कुंडले मेखला। श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळां।। 3।।<br> निर्गुण सगुण ऐसे ठाण। एका जनार्दनीं ध्यान।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिरंतन चैतन्याचा गाभा,निर्गुण,निराकार,परब्रह्म चतुर्भुज, सगुण रूप धारण करून भक्तांसाठी उभा आहे. चारी भुजा शंख, चक्र, गदा ,पद्म धारण केल्याने सुशोभित दिसत आहेत. कटीवर सोज्वळ पीतांबर कसला असून वर मेखला शोभत आहे. मस्तकीं मुगुट, कानी कुंडले डुलत आहेत. वक्षस्थळावर(छाती) भक्ताची पदचिन्ह दिसत आहेत. निर्गुण परमेशाच्या या सगुण,साकार रुपाचे ध्यान एका जनार्दनीं अनन्य भावाने करीत आहेत. '''43'''<br> परब्रह्म पुतळा कौस्तुभ गळां । वैजयंती माळा कंठी शोभे।। 1।। <br> शंख चक्र गदा पद्म शोभे करीं। पीतांबरधारी चतुर्भुज।। 2।। <br> कटीं कडदोसें वाळे वाक्या पायीं। सुंदर रूप कान्हाई शोभता।। 3।। <br> लेणीयांचे लेणे भूषण साजिरें। एका जनार्दनीं गोजिरें चरण दोन्ही।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं वैकुंठीचा राणा परब्रह्म परमेशाचे वर्णन करीत आहेत. गळ्यामध्यें वैजयंती माळ कौस्तुभ मण्यासह शोभून दिसत आहे.पीतांबरधारी भगवंताने चारी हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण केले असून कटीवर कडदोरा व पायांमध्ये वाळे व वाक्या दिसत आहेत. कान्होबाच्या या सुंदर रूपाने धारण केलेल्या अलंकारांना अधिक तेज आले आहे. '''44'''<br> चंद्र पौर्णिमेचा शोभतो गगनीं। तैसा मोक्षदानी विटेवरी।। 1।।<br> बाळ सूर्य सम अंगकांती कळा। परब्रम्ह पुतळा विटेवरी ।।2।।<br> मृगनाभी टिळक मळवटीं शोभला।तो घननीळ सांवळा विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ध्याचें ध्यान। ते समचरण विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांना मोक्ष-मुक्ती चे दान देणारा परमात्मा पौर्णिमेच्या चंद्र जसा आकाशांत शोभून दिसतो तसा विटेवर शोभत आहे. या परब्रह्म पुतळ्याची अंगकांती बालसूर्या सारखी तेजस्वी असून भाळीं कस्तुरी तिलक लावला आहे. मेघासारखा सांवळा पांडुरंग समचरण विटेवर ठेवून उभा आहे. त्याचे निरंतर ध्यान मनाला लागते असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''45'''<br> अंगी चंदनाची उटी । माथां शोभे मयोरवेटी।। 1।। <br> शंख चक्र पद्म करीं। उभा विटेवरी श्रीहरी।। 2।। <br> भोवते उभे सनकादिक। नारद तुंबरादि आणिक।। 3।।<br> ऐसा आनंद सोहळा। एका जनार्दनीं पाहे डोळां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंदनाची उटी अंगाला लावलेला, मस्तकावर मोरपिसांचा तुरा खोवलेला, हातांमध्ये शंख, चक्र, कमळ धारण केलेला श्रीहरी विटेवर उभा असून सभोवतालीं नारद, तुंबर उभे आहेत असा आनंद सोहळा एका जनार्दनीं अवलोकन करीत आहेत. असे या अभंगांत सांगतात. '''46'''<br> शोभती दोनी कटीं कर। रूप सांवळें सुंदर। <br> केशराची उटी नागर। गळां माळ वैजयंती।। 1।। <br> वेधें वेधक हा कान्हा। पहा वेधतुसे मना। <br> न बैसेचि ध्याना। योगियांच्या सर्वदा ।।2।। <br> उभारूनी दोन्ही बाह्या। भाविकांची वाट पाहे। <br> शाहाणे न लभती पाय। तया स्थळीं जाऊनी।। 3।। <br> ऐसा उदार मोक्षदानी। गोपी वेधक चक्रपाणी। <br> शरण एका जनार्दनीं नाठवे दुजे सर्वदा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वांगाला केशराची उटी लावून , गळ्यांत वैजयंती माळ परिधान करून दोन्हीं कर कमरेवर ठेवून भाविकांची वाट पाहत उभा असलेला हा कान्हा अंत:करणाला वेध लावतो. हे सांवळे सुंदर रुप निरंतर ध्यान लावून साधना करणार्या योगीजनांना ध्यानात सापडत नाही. वेदशास्त्र जाणणार्या ज्ञानी लोकांना पंढरीला जाऊनही या चरणांचे दर्शन घडत नाही. तो उदार मोक्षदानी चक्रपाणी सामान्य गोप-गोपींच्या भक्तीला भुलून युगानुयुगे वाट पाहतो. एका जनार्दनीं या पांडुरंगाला अनन्यभावे शरण जातात. '''48'''<br> सगुण निर्गुण मूर्ति उभी असे विटे। कोटी सूर्य दाटे प्रभा तेथें।। 1।। <br> सुंदर सगुण मूर्ति चतुर्भुज। पाहतां पूर्वज उध्दरती ।।2।। <br> त्रिभुवनीं गाजे ब्रीदाचा तोडर। तोचि कटीं कर उभा विटे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नातुडे जो वेदां। उभा तो मर्यादा धरूनि पाठी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सत्व, रज, तम या गुणांच्या अतित असलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे सगुण रूप विटेवर उभे आहे. कोटी सूर्याचे तेज या मूर्तीच्या मुखावर एकवटले आहे. ही सगुण, सुंदर, चतुर्भुज मूर्ति पाहताच अनंत पापांच्या राशी लयास जावून पूर्वजांचा उध्दार होतो. भक्त वत्सल हे भगवंताचे ब्रीद स्वर्ग पृथ्वी आणि नरक या तिन्ही भुवनांत गाजत असून करातिल तोडर हे ब्रीद सार्थ करतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, ज्याच्या स्वरुपाचे रहस्य वेदांना सुध्दां आकलन होत नाही तो देवाधिदेव भक्तिच्या मर्यादा सांभाळून विटेवर उभा आहे. '''49'''<br> आल्हाददायक श्रीमुख चांगले। पाहतां मोहिले भक्त सर्व ।।1।। <br> गाई गोपाळ वेधिल्या गोपिका। श्रीमुख सुंदर देखा साजिरे तें।। 2।। <br> आल्हाददायक तें मुखकमळ। वैजयंती माळ हृदयावरी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां रुपडें । आनंदी आनंद जोडे आपोआप।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंगाचे प्रसन्न श्रीमुख पाहून सर्व भाविकांचे मन मोहून जाते. गोपाळ गोपिकाच नव्हे तर गाई सुध्दां त्या रूपाकडे आकर्षित होतात.गळ्यांत वैजयंतीमाला असलेले हे मुखकमल अतिशय आल्हाददायक दिसते. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रूप पाहतांच मनातील आनंदाला भरती येते. '''50'''<br> व्यापक तो हरी पंढरिये राहिला। वेदांदिकां अबोला जयाचा तो।। 1।। <br> सांवळें नागर कटीं ठेउनी कर। वैजयंती हार तुळशी गळां ।।2।। <br> एका जनार्दनीं विश्वव्यापक। उभाची सम्यक विटेवरी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> विश्वंभर विश्वव्यापक परमेश्वर मूर्तरूपांत पंढरींत निवास करतो. सांवळे, सुंदर कर कमरेवर ठेवून भक्ती प्रेमामुळे हा वैकुंठपती विटेवर तिष्ठत उभा आहे.परब्रह्मपरमेशाचे हे स्वरूप पाहून वेडावलेले वेद मूक झाले आहेत असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''51'''<br> जयाकारणें योगी रिघती कपाटीं। तो उभा असे तटीं चंद्रभागे ।।1।। <br> सांवळे रूपडें गोजिरे गोमटें ।धरिलें दोन्ही विटे समचरण।। 2।। <br> वैजयंती माळा तुळशीहार मिरवला। निढळीं शोभला चंदन वो माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं मौन्य धरूनी उभा। चैतन्याचा गाभा पांडुरंग।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या स्वरुपाचे यथार्थ ज्ञान मिळवण्यासाठी योगीजन गिरीकंदरी राहून निरंतर तप करतात तो चैतन्याचा गाभा पांडुरंग चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे. सांवळ्या रंगाचे गोजिरे सुंदर रूप धारण करून विटेवर समचरण ठेवून उभा आहे. कपाळीं चंदनाचा टिळा, गळ्यांत तुळशीहार आणि वैजंयती माळ शोभून दिसत आहे. एका जनार्दनीं मूकपणे या पांडुरंगाचे रूप डोळ्यांत साठवत आहेत. '''53'''<br> गगनामाजीं जैसे शोभे तारांगण ।तैसा विटेवरी शोभे समचरण।। 1।। <br> देखतांचि मना समाधान होय। आनंदी आनंद होय ध्यातां जया।। 2।। <br> चतुर्भुज शंख चक्र ते शोभती । गळां वैजयंती मिरवे शोभा।। 3।।<br> कांसे पीतांबर मेखला झळाळ। एका जनार्दनीं भाळ पायांवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आकाशात जसे चंद्र आणि चांदण्या शोभून दिसतात तसा विटेवर समचरण ठेवून उभा असलेला, शोभून दिसणारा पांडुरंग पाहून मनाला समाधान होते. या पुरुषोत्तमाचे ध्यान धरल्यास चित्त आनंदित होते. चारही भुजांत शंख, चक्र, गदा, पद्म आणि गळ्यातील वैजयंतीमाळेची शोभा केवळ अवर्णनीय आहे. कमरेला पीतांबर व त्यावर मेखला झळकत आहे असे वर्णन करुन एका जनार्दनी भक्तीभावाने पांडुरंगाच्या चरणावर मस्तक ठेवतात. '''५४'''<br> अनंताचे अनंत गुण । अपार पार हे लक्षण ।<br> तो समचरण ठेवून । विटे उभा राहिला ।।१।।<br> करी दास्यत्व काळ । भक्तजना प्रतिपाळ ।<br> उदार आणि स्नेहाळ । तो उभा भीवरे ।।२।।<br> धीर सर्वस्वे बळसागर । निद्रा करी शेषावर ।<br> लक्ष्मी समोर । तिष्ठतौ सर्वदा ।।३।।<br> खेळे कौतुके खेळ । तोडी भक्तांचे मायाजाळ ।<br> एका जनार्दनी कृपाळ । स्वामी माझा विठ्ठल ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत गुणांचा सागर असलेला, ज्याचा महिमा अपरंपार असून काळाचा नियंता शिवशंकर ज्याचे दास्यत्व करीत आहे, जो अत्यंत उदार, प्रेमळपणे भक्तांचा सांभाळ करणारा आहे असा देवाधिदेव भीवरेच्या तिरी उभा आहे. अत्यंत धीरोदात्त, बलशाली भगवंत क्षीरसमुद्रात शेषशय्येवर निद्रा करतो. सदासर्वदा प्रत्यक्ष लक्ष्मी सेवेसाठी समोर आहे, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अत्यंत कृपाळु असा परमेश्वर कौतुकाने लीला करून भक्तांचे विश्वरुपी मायाजाल तोडून मोक्षपद देणारा विठ्ठल भक्तांचा स्वामी आहे. '''५५'''<br> वेदे सांगितले पुराणी आनुवादिले । शास्त्र बोले बोलत पांगुळले ।।१।।<br> न कळेचि कोणा शेषादिका मती । कुंठिता निश्चिती राहियेल्या ।।२।।<br> श्रुती अनुवादती नेति नेति पार । तोचि सर्वेश्वर उभा विटे ।।३।।<br> एका जनार्दनी ठेवुन कटी कर । उभा असे तीरी भीवरेच्या ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वेश्वर सर्वव्यापी भगवंताची चारी वेद भरभरुन स्तुती करतात.अठरा पुराणे भक्तांच्या अनेक कथा सांगून वेदांना अनुमोदन देतात. सहस्र मुखांचा शेष या परब्रह्म परमेशाचे स्वरूप वर्णन करतांना मती गुंग होऊन मूक होतो. व्यतिरेकाने या सर्वेश्वराचे स्वरूप निश्चित करतांना श्रुती हतबल होतात असे मत व्यक्त करुन एका जनार्दनी म्हणतात, वेद, श्रुती, पुराणे यांना अनाकलनीय असा हा परमात्मा कटीवर कर ठेवून भीवरेच्या तीरावर उभा आहे. '''५६'''<br> वेदांचा विवेक शास्त्रांचा हा बोध । तो हा परमानंद विठ्ठलमूर्ती ।।१।।<br> पुराणासी वाड साधनांचे कोड । ते गोडाचे गोड विठ्ठलमूर्ती ।।२।।<br> ब्रह्मादी वंदिती शिवादि ज्या ध्याती । सर्वांसी विश्रांती विठ्ठलमूर्ती ।।३।।<br> मुनीजनांचे ध्यान परम पावन । एका जनार्दनी पावन विठ्ठलमूर्ती ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी पंढरीच्या विठ्ठलाचा अगाध महिमा वर्णन करतात. हा पांडुरंग वेदमूर्ती असून ज्ञानाची खाण आहे. अठरा पुराणे भागवत धर्मातितील भक्तीरसाचे सविस्तर वर्णन करतात. या मधुर भक्तीरसाचे माधुर्य या विठ्ठलमूर्तीत एकवटले आहे. सृष्टीचे सृजन करणारे ब्रह्मदेव या पांडुरंगाला वंदन करतात आणि शिवादिदेव या विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान करतात. मुनीजनांच्या तपसाधनेचा, ध्यानधारणेचा हा परमात्मा हा आवडता विषय आहे. परम पावन अशी ही विठ्ठलमूर्ती आहे. '''५७'''<br> वेदी जैसा वर्णिला । तैसा विटेवरी देखिला ।।१।।<br> पुराणे सांगती ज्या गोष्टी । तो विटेवरी जगजेठी ।।२।।<br> शास्त्रे वेवादती पाही । तोचि विटे समपाई ।।३।।<br> न कळे न कळे आगमा । निगमांही न कळे सीमा ।।४।।<br> जाला अंकित आपण । एका जनार्दनी शरण ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेदांनी या जगजेठीचे जसे वर्णन केले आहे, त्याच स्वरूपांत तो विटेवर पाहिला असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पुराणे कथारूपाने आणि साही शास्त्रे वादविवाद करून ज्या परमेशाचे गुणगान करतात तोच विटेवर समचरणीं उभा आहे. भक्तीप्रेमाने अंकित असलेल्या या भगवंताच्या महिमा चारी वेद, श्रुती ,पुराणे यथार्थपणे करू शकत नाही. त्या पांडुरंगाला अन्यनभावे शरण जावे. '''58'''<br> वेदांचे सार निगमाचे माहेर। तो हा परात्पर उभा विटे।। 1।।<br> शास्त्रांचे निजघर पुराणाचे निजसार। तो हा विश्वंभर उभा विटे।। 2।।<br> काळाचा तो काळ भक्तांचा प्रतिपाळ। तो हा दीनदयाळ उभा विटे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं शोभे दीनमणी। भक्त भाग्य धणी पंढरीये।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विटेवर उभा असलेला हा विश्वंभर चारी वेदांचे सार असून श्रुतींचे माहेरघर आहे. साही शास्त्रे याच परमात्म तत्वातून निर्माण झाली असून अठराही पुराणे याच पुराणपुरूषाच्या चरित्रकथा सांगतात. सृष्टीचा संहार करणार्या काळावर ज्याची सत्ता चालते तो दीनदयाळ भक्तांचा सांभाळ करण्यासाठी विटेवर सूर्यासारखा तळपत उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरपूरच्या भक्तांचे भाग्य च फळाला आले आहे. '''59'''<br> जयाची समदृष्टी पाहूं धांवे मन। शोभते चरण विटेवरी।।1।।<br> कानडे कानडे वेदांसी कानडें। श्रुतीसी जो नातुडें गीतीं गातां ।।2।।<br> परात्पर साजिरें बाळरूप गोजिरे। भाग्याचे साजिरे नरनारी।। 3।। <br> एका जनार्दनीं कैवल्य जिव्हाळा। मदनाचा पुतळा विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या दर्शन सुखासाठी भाविकांचे मन आतुर होते त्या कानडा ( देह तीन ठिकाणी वाकवून उभा असलेला) विठ्ठलाचे चरण विटेवर शोभून दिसतात. वेद आणि श्रुती या कैवल्यदानी पांडुरंगाचे सतत गुणगान करतात त्यांना सुध्दां त्या स्वरुपाचे रहस्य पूर्णपणे आकलन होत नाही. परात्पर परब्रह्माचे सांवळे, गोजिरे बाळरूप ज्यांच्या घरीं नांदत आहे ते पंढरीचे निवासी भाग्यवंत आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''60'''<br> वेदांचें सार निगमाचें माहेर । तो हा परात्पर उभा विटे ।।1।। <br> शास्त्रांचे निजघर पुराणाचे निजसार। तो हा विश्वंभर उभा विटे।। 2।। <br> काळाचा तो काळ भक्तांचा प्रतिपाळ। तो हा दीनदयाळ उभा वाटे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शोभे दीनमणी। भक्त भाग्य धणी पंढरीये।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या स्वरूपातून चारी वेद निर्माण झाले आहेत, सारी उपनिषदे जेथून उत्पन्न झाली आहेत तो परात्पर परमात्मा साही शास्त्रे आणि अठरा पुराणे यांच्या चिंतनाचा मुख्य विषय आहे. प्रत्यक्ष काळावर ज्याची सत्ता चालते तो दीनदयाळ भक्तांचा सतत सांभाळ करतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीच्या भक्त-जनांचे भाग्य फळाला आले असून हा विश्वंभर उगवत्या सूर्याप्रमाणे विटेवर शोभून दिसत आहे. '''61'''<br> जया कारणें वेद अनुवादती। शास्त्रे पुराणें भांडती ।।1।।<br> तो हा देवाधिदेव बरवा। विठ्ठल ठावा जगासी ।।2।। <br> नये श्रुतीसी अनुमाना। तो देखणा पुंडलिका।। 3।। <br> आगमा निगमा, न कळें पार । एका जनार्दनीं निर्धार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद ज्याच्या उपदेशाचे अनुसरण करतात. शास्त्रे, पुराणे ज्याच्या स्वरूपाची चर्चा करीत वादविवाद करतात तो देवाधिदेव विठ्ठल रूपाने सर्व भाविकांना माहित आहे. श्रुती ज्याचे स्वरूप आकलन करू शकत नाही तो भक्त पुंडलिकाने सहज प्रेम भक्तीने आपलासा केला आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात , या अपरंपार विश्वंभराचा महिमा वेद, उपनिषदे यांना निश्चितच समजला नाही. '''62'''<br> शेषादिक श्रमले वेद मौनावले। पुराणे भागलीं न कळे त्यांसी।। 1।। <br> तोचि हा सोपा सुलभ सर्वांसी। विठ्ठल पंढरीसी उघड डोळा।। 2।। <br> शास्त्रांचिया मता न कळे लाघव। तो हा विठ्ठलदेव भीमातीरीं ।।3।। <br> कर्म धर्म जयालागीं आरती। ती ही उभी मूर्ति विटेवरी।। 4।। <br> आगमा निगमां न कळे दुर्गमा ।एका जनार्दनीं प्रेमा भाविकांसी ।।5।।<br> '''भावार्थ '''<br> सहस्त्र मुखे असलेला शेष नाग या परब्रह्म स्वरूपाचे वर्णन करतांना थकून गेला. वेद नि:शब्द होऊन त्यांनी मौन धारण केले. त्या पूर्णानंद परमेश्वर चरित्राच्या कथा सांगून पुराणे स्तब्ध झाली. शास्त्रांची मती कुंठित झाली. ज्याच्या प्राप्तीसाठीं कर्मयोगी यज्ञ जप तप करतात, तत्वज्ञानी तर्कशास्त्राचा आधारावर हे परमात्म तत्व जाणून घेण्याचा अटोकाट प्रयास करतात तो वेदमूर्ती पांडुरंग भाविकांची वाट पहात विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''63'''<br> पाउलें गोजिरी ध्यान विटे मिरवलें। शोभत तान्हुलें यशोदेचे।। 1।। <br> न कळे पूराणां शास्त्रादि साम्यता। तो हरी तत्वतां पंढरिये ।।2।। <br> एका जनार्दनीं ऐक्यरूप होउनी। भक्तांची आयणी पुरवितसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोजिरे पाउले विटेवर ठेवून उभा असलेला यशोदेचा कान्हा शोभून दिसते आहे.शास्त्रे आणि पुराणे यांचे ज्याच्या स्वरूपाविषयी एकमत होत नाही तो श्रीहरी भाविकांच्या भोळ्या भक्तीप्रेमाशी एकरुप होऊन त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करीत आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''64'''<br> परा ही पश्यंती मध्यमा वैखरी। वसे तो श्रीहरी पंढरीये देखा ।।1।। <br> चारी वाचा तया सदोदित गाती। पुराणें भांडती अहोरात्र।। 2।। <br> वेद श्रुति नेति नेति म्हणताती। तो पुंडलिकापुढें प्रीती उभा असे।। 3।। <br> सनकसनंदन जयासी पैं ध्याती । तो हरी बाळमूर्ती खेळतसे।। 4।।<br> योगियां हृदयींचें ठेवणें सर्वथा। एका जनार्दनीं तत्वतां वोळखिलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा, पश्यंती, मध्यमा वैखरी या चारी वाणी सदोदित ज्याच्या गुणरुपाचा महिमा गातात, पुराणे रात्रंदिवस वादविवाद करतात, वेद आणि उपनिषदे ज्याचे स्वरूप जाणून घेण्यासाठी तत्वज्ञानाचा आधार घेऊन अट्टाहास करतात. तो श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकापुढे भक्तीप्रेमाने वेडा होऊन उभा आहे. सनक, सनंदन मुनी ज्याचे ध्यान लावून साधना करतात तो श्रीहरी बाळस्वरूपांत गोप गोपिकांसवे क्रीडा करतो. हेच परमात्मा तत्व योगी जनांच्या अंतरीचा ठेवा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''65'''<br> योगियांचा योग साधन तें चांग। तो पांडुरंग विटेवरी ।।1।।<br> मुमुक्षु संपदा ज्ञानीयांचा बांधा। तो पांडुरंग बोधा विटेवरी।। 2।। <br> सच्चिदानंद अमूर्त मधुसूदन। एका जनार्दन विटेवरी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> योगी जनांच्या योग साधनेचे लक्ष असलेला पांडुरंग पंढरीला विटेवर उभा आहे. मोक्षसंपदा संपादन करण्यासाठी यज्ञयाग, जप, तप अशी खडतर साधना करणारे योगी ज्या परमात्म तत्वाचे निरंतर चिंतन करतात तो सच्चिदानंद ,निराकार, निर्गुण मधुसुदन विठ्ठलरूपाने विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''66'''<br> कर्मी कर्मठपणा धर्मी धर्मिष्ठपण। हीं दोन्ही अनुसंधाने चुकती जगीं।। 1।। <br> कर्माचे जें कर्म धर्माचा अधिधर्म। तो हा सर्वोत्तम विटेवरी।। 2।। <br> निगमाचे निजसार आगमाचे भांडार। न कळे ज्याचा पार वेदशास्त्रा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं श्रुतीसी नाकळे। तो भक्तिवळें उभा विटे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यज्ञयाग, पूजा अर्चना, जप, तप ईश्वर प्राप्ती साठी ही कर्मे करणार्या कर्मयोग्यामध्यें निर्माण होणारा कर्मठपणा आणि धर्मनिष्ठ धार्मिक मार्तंडामध्ये असलेला अंध धर्माभिमान असे दोष निर्माण होतात असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, कर्मयोग्यांचा कर्मयोग, धार्मिकांचे धर्मतत्व तसेच उपनिषदांचे सार आणि वेदांचे तत्वज्ञान भगवतभक्ती रुपाने विटेवर उभे आहे. पांडुरंगाचा हा अवतार वेद आणि श्रृती यांना अनाकलनीय आहे. '''67'''<br> सिध्द साधक जया हृदयीं ध्याती । तो गोपिकेचा पती विठ्ठलराव।। 1।। <br> सांवळें सांवळें रूप ते सांवळें। देखतांचि डोळे प्रेमयुक्त।। 2।। <br> जीवाचे जीवन मनाचें उन्मन। चैतन्यघन पूर्ण विटेवरीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं आनंद अद्वय। न कळे त्याची सोय ब्रह्मादिकां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे जगीं जगते त्यांना चैतन्य देणारा, मनाचे उदात्तीकरण करणारा असा चैतन्यमूर्ती, गोपीकेचा स्वामी सांवळा विठ्ठल विटेवर उभा असून त्याच्या दर्शनाने अंतरांत प्रेम दाटून येते. एका जनार्दनीं म्हणतात, हा चैतन्यघन परमात्मा अद्वितीय आनंद देणारा असून ब्रह्मादिक देव याच्या अवतार लीलांचे रहस्य जाणूं शकत नाही. '''68'''<br> सप्त दिन जेणे गोवर्धन धरिला। काळिया नाथिला देउनी पाय।। 1।। <br> तो हा गोपवेषे आला पंढरपुरा। भक्त समचारा विठ्ठल देवो।। 2।। <br> बाळपणीं जेणे पूतने शोषले। अघ बघ मारिले खेळु खेळे।। 3।। <br> कंसचाणुराचा करूनियां घात। केला मथुरानाथ उग्रसेन।। 4।।<br> समुद्राचे तटीं द्वारके उभविलें। सोळा सहस्त्र केले कुटुंबासी।। 5।। <br> धर्माचीये घरीं उच्छिष्ट काढिलें। दुष्ट या वधिलें कौरवांसी।। 6।।<br> एका जनार्दनीं ऐसी बाळलीला । खेळ खेळोनी वेगळा पंढरीये।। 7।।<br> '''भावार्थ'''<br> इंद्राच्या क्रोधाने कोसळणार्या मुसळधार पावसापासून गोकुळातिल लोकांचे रक्षण करण्यासाठी श्री कृष्णाने गोवर्धन पर्वत एका करांगुलीवर सात दिवस तोलून धरला. यमेनेच्या डोहांत राहून पाणी विषारी करणार्या कालिया नागाला यमुनापार केले. बाळपणीं ज्याने पुतना राक्षसीच्या शरीरातिल विष शोषून तिला ठार केले. खेळ खेळताना याच श्रीहरीने अघ, मघ या राक्षसांचा संहार केला. आपला कंसमामा आणि चाणुराचा वध करुन मथुरा नगरीला जुलमी राजसत्तेतून मुक्त करून पदभ्रष्ट झालेल्या आपल्या आजोबांना राजपद मिळवून दिले. सागराच्या तटावर द्वारका नावाची सुंदर नगरी वसविली.नरकासुराचा कारागृहातून सोळा सहस्र स्त्रियांची मुक्तता करून त्यांना पत्नीपदाचा मान देवून सन्मानाने जगण्याचा मार्ग मोकळा केला. पांडवांच्या राजसूय यज्ञाचे वेळी आपले राजपद विसरून श्रम प्रतिष्ठा वाढविण्यासाठी उष्टया पत्रावळी उचलण्याचे काम केलें. कौरवांची जुलमी सत्ता उखडून टाकून पांडवांना न्यायाचे राज्य स्थापन करण्यासाठी मदत केली. श्री कृष्ण चरित्रातिल या महत्वाच्या घटना सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, असा पुरुषोत्तम भक्तांच्या उध्दारासाठी गोपवेष धारण करुन पंढरपुरा आला. या बाळलीला खेळून त्या पासून वेगळा होउन विठ्ठरूपानें समचरणीं विटेवर उभा आहे.<br> '''69'''<br> अवघियांसी विश्रांतीस्थान । एक विठ्ठल चरण।। 1।।<br> देह वाचा अवस्थात्रय।अवघें विठ्ठलमय होय।। <br> जागृतीं स्वप्नीं सुषुप्तीं । अवघा विठ्ठलचि चित्ती ।।3।।<br> जनीं वनीं विजनीं। शरण एका जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विटेवरचे विठ्ठलचरण हे भाविकांचे विश्रांतीस्थान असून या चरणांचे दर्शन होतांच काया, वाचा, मन हे या विठ्ठलरूपाशी एकरुप होतात. जागेपणीं ,स्वप्नांत आणि गाढ निद्रेत असताना हे विठ्ठरुप चित्ताला व्यापून राहते. नगरांत, जनसमुदायांत, वनांत किंवा निर्जनस्थळीं सर्वत्र हा विठ्ठल भरून राहिलेला आहे अशी प्रचिती येते. एका जनार्दनीं परमात्म दर्शनाचा हा आगळावेगळा अनुभव या अभंगात वर्णन करतात. '''70'''<br> जयालागीं शिणती रात्रंदिन। यज्ञ यागादी करिती हवन। <br> ध्येय ध्यान धारणा अनुष्ठान। साधिती अष्टांग आणि पवन ।।1।।<br> तो गे माय सोपा केला सर्वांसी। लांचावला देखोनि भक्तीसी। <br> उभा राहिला युगे अठ्ठावीस विटेसी। न बोले न बैसे नुल्लंघी मर्यादेसी।। 2।।<br> एका जनार्दनीं कृपेचा सागर। भक्त करूणाकर तारू हा दुस्तर। <br> उभा भीवरेचे तीरीं कटीं धरुनी कर। जडजीवां दरूशने उध्दार।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परात्पर परमेशासाठी साधक रात्रंदिवस विविध प्रकारे साधना करतात. यज्ञ, याग, होमहवन करतात. तर कांहीं ध्यान, धारणा, व्रत, अनुष्ठाने करतात. हटयोगी अष्टांग योगाची साधना करतात. तो भगवंत भक्तिमार्गाने सामान्य जनांसाठी सहजसुलभ केला. भोळ्याभाबड्या भक्तिभावाने वेडा होऊन अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहिला आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांवर करुणा करणारा हा कृपासागर असून भवसागर तारून नेणारा नावाडी भीवरेच्या तीरावर उभा राहून आपल्या चरण दर्शनाने जड जीवांचा उध्दार करतो. '''71'''<br> सर्वा आदि मूळ न कळे अकळ। तो भक्त प्रतिपाळ भीमातीरीं ।।1।। <br> योगियांच्या ध्याना न ये अनुमाना। कैलासीचा राणा ध्यात ज्यासी।। 2।। <br> शुकादिका ज्याचा वेध अहर्निशीं तो उभा हृषिकेशी विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ब्रह्म परिपूर्ण। सगुण निर्गुण तोचि एक।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनादी अनंत निर्गुण निराकार परब्रह्म भक्तांचा प्रतिपाळ करण्यासाठी सगुणरुपांत प्रकट होऊन भिमातिरी साकार रूपांत उभे आहे. ज्याच्या स्वरुपाचे कैलासीचा राणा निरंतर ध्यान करतो. शुका सारखे परम विरागी रात्रंदिवस ज्याच्या स्वरुपाचा वेध घेण्याचा प्रयत्न करतात तो सर्व इंद्रियांना सुखानंद देणारा (हषिकेशी) जीवसृष्टीचे आदिमूळ आहे असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, सगुण निर्गुण ही दोन्हीं एकाच परब्रह्माची दोन रुपे आहेत. '''72'''<br> सगुण निर्गुण बुंथीचे आवरण। ब्रह्म सनातन पंढरीये।। 1।।<br> तो हा श्रीहरी नंदाचा खिल्लारी। योगी चराचरीं ध्याती जया ।।2।।<br> शिवाचे जे ध्येय मुनिजनांचे ध्यान। ब्रह्म परिपूर्ण पंढरिये।। 3।। <br> एका जनार्दनीं अठरां निराळा । लाविलासे चाळा सहां चहुंसी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कळीकाळाचा नियंता शिवशंकर, मुनिजन आणि योगीजन ज्याच्या स्वरुपाचे यथार्थ ज्ञान मिळवण्यासाठी ध्यानमग्न होऊन अविरत साधना करतात ते सनातन परब्रह्म श्रीहरी रुपाने नंदाच्या घरीं गाई राखतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सगुण आणि निर्गुण हे केवळ देहाचे आवरण असून अठरा पुराणे ज्या स्वरुपाचे वर्णन करतात ते अनाकलनीय असून चारी वेद आणि साही शास्त्रे या स्वरुपाचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी सतत प्रयत्न करतात. '''73'''<br> कैवल्याची रासी वैष्णवांच्या घरीं। मुक्ति भुक्ति कामारी आहे जेथे।। 1।। <br> तो हा विठ्ठल निधार परेपरता उभा। सांवळी ती प्रभा अंगकांती।। 2।। <br> मुनिजनांचे ध्येय योगियांचे उन्मन। ज्या पैं माझें लीन चित्त जाहलें।। 3।।<br> जया अष्टांग योगां सांकडें साधित। तें उघडें पाहतां उभे विटेवरीं।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सगुण निर्गुण। यापरतां चैतन्यघन उभा असे।। 5।। <br> '''भावार्थ'''<br> ज्या वैष्णवांच्या घरी भुक्ति मुक्ति पाणी भरतात तेथें सावळ्या रंगाची तेजस्वी अंगकांती असलेला कैवल्यदाता श्रीहरी विठ्ठलरुपाने उभा राहिला आहे. मुनीजनांची ध्येयपूर्ती करणारा ,योगीजनांच्या योगसाधनेत मनाचे उन्मन (उच्चतर पातळीवर) स्थिर करण्यात सहाय्य करणारा, अष्टांग योगाची साधना करणार्यांच्या योगसाधनेतिल अडचणी (सांकडें) दूर करणारा ,सगुण निर्गुण या पलिकडचे चैतन्यतत्व भाविकांना दर्शन देण्यासाठी विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''74'''<br> एकाचीं काजें फिटलें सांकडे । उगविली कोडे बहुतांची।।1।।<br> तोचि हरी उभा चंद्रभागा तरी। कर ठेउनी कटीं अवलोकित।। 2।। <br> पडतां संकट धांवतसे मागें। गोपाळांचिया संगे काला करी।। 3।। <br> चोरूनी शिदोरी खाय वनमाळी। प्रेमाचे कल्लोळीं आनंदाने।। 4।। <br> यज्ञ अवदानीं करी वांकुडें तोंड। लोणी चोरितां भांड गौळणी म्हणती।। 5।। <br> एका जनार्दनीं ठेवणें संतांचे उभें तें साचे विटेवरी।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका भक्त पुंडलिकासाठी अनेक भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण करणारा श्रीहरी चंद्रभागेच्या तिरावर दोन्ही कर कटीवर ठेवून अवलोकन (निरिक्षण) करीत उभा आहे. संकटकाळीं तो भक्तांना मदत करण्यासाठी धांवत जातो. गोपाळांबरोबर गोपालकाला करतो. यज्ञातिल अविर्भाग (प्रसाद) स्विकारतांना नाराज असलेला श्रीपती गौळणींघरचे लोणी आणि शिदोरी चोरुन आनंदाने खातो. एका जनार्दनीं म्हणतात, संतांघरचा हा ठेवा पंढरीला विटेवर उभा आहे. '''75'''<br> एकाचिया द्वारीं भीकचि मागणें। उभेंचि राहाणें एका द्वारी।।1।। <br> एकाचिया घरीं उच्छिष्ट काढणे। लोणी जें चोरणें एका घरी।। 2।। <br> एकाचिये घरीं न खाये पक्वान्न। खाय [[भाजी]]पान एका घरीं।। 3।। <br> एकाचिये घरीं व्यापुनी राहाणें। एकाती तो देणें भुक्तिमुक्ती।। 4।। <br> एका जनार्दनीं सर्वठायीं असे। तो पंढरीये वसे विटेवरी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> वामन अवतारांत दैत्यराजा बळी याच्या दारांत उभे राहून तीन पावले भूमीचे दान मागणारा श्रीपती राजसूय यज्ञांत पांडवांच्या घरीं उष्टया पत्रावळी उचलतो. नंद यशोदेच्या घरचे लोणी चोरून खातो. दुर्योधनाच्या राजवाड्यातिल पक्वानें नाकारणारा श्रीहरी द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे उरलेले पान खाऊन तृप्त होतो. सुदाम्याचे पोहे मिटक्या मारत खातो आणि विदुराच्या घरी समाधानाने निवास करतो. भोळ्याभाबड्या भाविकांना भुक्तिमुक्ती देणारे, सर्व जिवांमध्ये चैतन्यरुपाने अस्तित्वांत असणारे परब्रह्म पंढरींत विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''७६''' <br> कृपाळु माउली अनाथा साउली । उभी ती राहिली विटेवरी ।।१।।<br> भक्त करूणाकर कैवल्याचा दानी । उभा तो जघनी ठेवूनी कर ।।२।।<br> मोक्षमुक्ति फुका वाटितो दरुशने । नाही थोर सान तयासी तेथे ।।३।।<br> एका जनार्दनी एकपणे उभा । कैवल्याचा गाभा पांडुरंग ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> अनाथांना आपल्या कृपेची सावली देणारी विठ्ठलमाऊली विटेवर उभी ठाकली आहे. भक्तांवर करूणा करून त्यांना मोक्षपद देणारा कैवल्यदानी उच्चनीच, लहानथोर असा भेदभाव न करता केवळ भक्तीभावाने दर्शनास येणाऱ्या सर्वांना मोक्ष-मुक्तीचे दान देणारा कैवल्याचा गाभा एकपणे उभा आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात स्पष्ट करतात. '''७७''' <br> सकळ देवा शिरोमणी । सकळ तीर्थे वंदिती चरणी ।<br> सकळासी मुगुटमणी । तो उभा पंढरीये ।।१।।<br> सकळ तेजाचा पुतळा । सकळ जयांच्या अंगी कळा ।<br> सकळ जीवांचा आकळा । तो उभा राहिला विटेवरी ।।२।।<br> सकळ मंत्रांचा मंत्र । सोपा सकळ पवित्र ।<br> सकळ पर्वकाळ परत्र । दर्शनेचि घडती ।।३।।<br> सकळ अधिष्ठानांचे सार । सकळ गुह्यांचे माहेर ।<br> सकळ भक्तांचे जे घर । निजमंदिर पंढरी ।।४।।<br> सकळ वैराग्याचा निधी । सकळां कृपेची तो मांदी ।<br> एका जनार्दनी निरूपाधी । आशापाश विरहित ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व पवित्र तीर्थे ज्याच्या चरणांना वंदन करतात असा देवाधिदेव पंढरीत उभा आहे. सर्व विद्या आणि कला ज्याला अवगत आहेत असा अत्यंत तेज:पुंज असा पंढरीनाथ विटेवर उभा राहिला आहे. सर्व पवित्र मंत्रांना ज्याचे अधिष्ठान आहे, तो सकळ गुह्य गोष्टींचे माहेरघर असून त्याचे मंगलमय मंदिर पंढरी हे सकळ भक्तांचे घर आहे. वैराग्यरुपी धनाचा मालक असून आशापाशविरहित आहे. या पंढरीनाथाला कोणत्याही प्रकारची उपाधी नसून सकळांवर कृपेची सावली धरणारी कृपामुर्ती आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''७८''' <br> जीव शिव व्यापूनि राहिला वेगळा । परब्रह्म पुतळा विटेवरी ।।१।।<br> तयाचिये पायी वेधले मन । झाले समाधान पाहता रुप ।।२।।<br> विश्रांति समाधि लोपोनिया ठेली । पाहता सावळी मूर्ति देखा ।।३।।<br> एका जनार्दनी सर्वा वेगळा । तो बाळलीला खेळे कृष्ण ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चैतन्यरुपाने सजीवसृष्टीतील सर्व जीवांना आणि ध्यानरुपाने जो शिवाच्या मनाला व्यापून उरले ते परब्रह्म विटेवर उभे आहे. त्याच्या चरणांशी मन खिळून राहते आणि रुप पाहून मन समाधानाने भरून जाते. समाधी अवस्थेतील विश्रांती लाभून चित्त त्या सावळ्या मुर्तीशी एकरूप होते. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्वांठायी असुनही सर्वांपेक्षा वेगळा असलेला हा श्रीहरी बाळलीला करीत आहे. '''७९''' <br> एकपणे एक पाहता जग दिसे । योगियांसी पिसे सदा ज्याचे ।।१।।<br> आनंद अद्वय नित्य निरामय । परापश्यंति वेगळा हाय पंढरिये ।।२।।<br> व्यापक विश्वंभर भरूनि उरला । तो प्रत्यक्ष संचला कीर्तन मेळी ।।३।।<br> एका जनार्दनी त्रिगुणावेगळा । पहा पहा डोळा विठ्ठल देव ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> ज्याच्या रुपाचे एकाग्रपणे दर्शन घेताना त्या स्वरुपात सर्व विश्व एकपणे प्रत्ययास येते, त्या स्वरुपाचा योगीजनांना सतत वेध लागतो. हे परब्रह्मस्वरुप आनंदमय, अद्वितीय, निरामय असून परा-पश्यंती वाणीलासुध्दा यथार्थ वर्णन करता येत नाही. तोच हा विश्वव्यापक विश्वंभर वैष्णवांच्या कीर्तनमेळ्यात प्रत्यक्ष दिसतो. सत्व, रज, तम या तिन्ही गुणांनी व्यापलेल्या चराचर सृष्टीतील सर्व जीवांपेक्षा वेगळा असलेला विठ्ठल डोळे भरून पहावा असे एका जनार्दनी सांगतात. '''८०''' <br> चैतन्याचा साक्षी सर्वांसी परिक्षी । अलक्षाच्या लक्षी न ये ध्याना ।।१।।<br> बहुत भागले बहुत श्रमले । परी नाही लाभले रूप ज्याचे ।।२।।<br> भक्तांचेनि भावे पंढरिये उभा । आनंदाचा गाभा सावळा तो ।।३।।<br> एका जनार्दनी तो सर्वव्यापक । उभा आहे नायक वैकुंठीचा ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चैतन्यमय परमात्मा सर्वांचे परिक्षण करीत असतो. परंतु हे लक्षात न घेणाऱ्यांना ते उमजत नाही. योग-याग विधी करुन भागलेल्या, ध्यानधरणा करुन थकलेल्या साधकांना या रुपाचे दर्शन घडत नाही. भोळ्याभाबड्या भक्तीला भुलून तो सर्वव्यापक, वैकुंठीचा नायक सावळ्या विठ्ठलाचे रूप घेऊन भक्तांचा आनंदगाभा बनून पंढरीत उभा आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''८१''' <br> वेडावला वेडावला । उभा ठेला मौन्यची ।।१।।<br> ब्रह्मादिका अंत न कळे रूपाची । तो माझे माझे साचा भक्ता म्हणे ।।२।।<br> कमळाचरणी विनटली न कळे तीस थोरी । ते चरण विटेवरी देखियेले ।।३।।<br> एका जनार्दनी विश्वव्यापक हरी । सबाह्य अभ्यंतरी कोंदलासे ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्तराज पुंडलिकाच्या भगवद्भक्तीने वेडावलेला श्रीहरी मौन धारण करून विटेवर उभा आहे. अनन्य भक्तांना त्याने आपलेसे केले आहे. श्रीहरीच्या चरणकमळांची सतत सेवा करणाऱ्या लक्ष्मीला ज्या चरणांची थोरवी कळली नाही, ते चरण विटेवर पाहिले. एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वव्यापक हरी या विश्वाला अंतरबाह्य कोंदून राहिला आहे. '''८२''' <br> समचरणी उभा चैतन्याचा गाभा । त्रैलोक्याची शोभा पांडुरंग ।।१।।<br> भक्तांचे जीवन साधकांचे साधन । सुखाचे निधान पांडुरंग ।।२।।<br> मुक्ति कल्पद्रुम महाफळ उत्तम । गोपिकांचा काम पांडुरंग ।।३।।<br> एकाएकी विनटला तो सदा संचला । एका जनार्दनी भेटला पांडुरंग ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> स्वर्ग, पृथ्वी व पाताळ या तिन्ही लोकांची शोभा वाढवणारा चैतन्यरुपी पांडुरंग हा भक्तांचे जीवन, साधकांची साधना आणि सकळजनांचे सुखनिधान आहे. एकाएकी प्रकट झालेला, मुक्तीरूपी फळ देणारा हा कल्पवृक्ष असून सदासर्वदा भक्तांच्या उध्दारासाठी उभा राहिला आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''८३''' <br> देवो न कळे अभाविका । उघड पंढरीसी देखा ।<br> भोळे सकळां भाविका । ठाऊका असे ।।१।।<br> न कळे तयाचे विंदान । भेटी जाता वेधी मन ।<br> तोडले बंधन । संसाराचे क्षणार्धे ।।२।।<br> रुप पाहता गोजिरे । आवडे डोळिया साजिरे ।<br> चित्त तेथे झुरे । पापांचे सकळ ।।३।।<br> नुरे काम आणि क्रोध । अवघा तो परमानंद ।<br> एका जनार्दनी गोविंद । अभेदपणे पाहता ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भोळ्याभाबड्या सर्व भाविकांना ठाऊक असलेला देव अभाविक लोकांना कळत नाही. त्या देवाचे दर्शन होताच मन त्या चरणांशी खिळून राहते. संसाराची सारी बंधने आपोआप तुटून पडतात. देवाचे साजिरे रूप पाहतांना डोळ्यांचे पारणे फिटते. त्या चरणांशी चित्त एकरुप होताच मनातील काम-क्रोध विकार लोप पावून केवळ परमानंदाने मन भरून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, या परमानंदासाठी गोविंदरूपाचे दर्शन अभेदपणे (अद्वैतभावाने) घ्यावे. '''८४''' <br> अनन्य शरण विठोबास निघाले । ते जीवन्मुक्त जाले याचि देही ।।१।।<br> देही याचि देवो विटेवरी पाहे । सबाह्य उभा आहे कर कटी ।।२।।<br> कर कटी उभा लावण्याचा गाभा । श्रीमुखाची शोभा काय वानू ।।३।।<br> कोटी रवीतेज वोवाळावे चरणी । एका जनार्दनी धन्य तोची ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभा असलेला विठोबा लावण्याचा गाभा असून त्याच्या मुखकमळाची शोभा अवर्णनीय आहे. कोटी सूर्याचे तेज या विठ्ठलमूर्तीच्या चरणांवरून ओवाळून टाकावे. असे कथन करून एका जनार्दनी म्हणतात, जे भक्त या चरणांशी संपूर्ण शरणागत होतात ते याच देही जीवन्मुक्त होतात, ते धन्य होत. '''८५''' <br> उभा विटेवरी । कट धरूनिया करी ।<br> भीमा ती सामोरी । वहात आहे ।।१।।<br> जाऊ तया ठाया । आनंद तेणे काय ।<br> वैष्णवांचिया पाया । लोटांगणी ।।२।।<br> कर्माकर्म नाही वाद । भेदभ्रम नाही भेद |<br> वैष्णवांचा छंद । नाम गाती आनंदे ।।३।।<br> सुख अनुपम्य अभेदे । एका जनार्दनी छंदे ।<br> गाता नाचता आल्हादे । प्रेम जोडे ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भीमा नदीच्या तीरावर कटी दोन्ही हातांनी धरून पांडुरंग विटेवर उभा आहे. त्याठिकाणी कर्म, अकर्म, विकर्म याविषयी वाद नाही. अमंगळ भेदाभेद नाही, अभेदाचे अनुपम सुख नांदत आहे. टाळ-चिपळ्यांच्या तालावर वैष्णव आनंदाने हरिनामाचा गजर करीत नाचत आहेत. तेथे वैष्णवांच्या पायी लोटांगणी जाण्यात अनुपम आनंद आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हरीनामाच्या छंदात गात नाचतांना भक्तीप्रेमाने मन भरून जाते. '''८६''' <br> कानडा विठ्ठल कानडा विठ्ठल । कानडा विठ्ठल विटेवरी ।।१।।<br> कानडा विठ्ठल नामे बरवा । कानडा विठ्ठल हृदयी ध्यावा ।।२।।<br> कानडा विठ्ठल रूपे सावळा । कानड विठ्ठल पाहिला डोळा ।।३।।<br> कानडा विठ्ठल चंद्रभागे तटी । कानडा विठ्ठल पहावा उठाउठी ।।४।।<br> कानडा विठ्ठल कानडा बोले । कानड्या विठ्ठले मन वेधियेले ।।५।।<br> वेधियेले मन कानडीयाने माझे । एका जनार्दनी दुजे नाठवेची ।।६।।<br> '''भावार्थ''' <br> तीन ठिकाणी देह वाकवून विटेवर उभ्या असलेल्या कानडा विठ्ठलाच्या गोड नामाचा गजर करीत त्याला चित्तात धारण करावा. या कानड्या विठ्ठलाचे सावळे रूप डोळे भरून पहावे. कानडा विठ्ठलाचे कानडे बोल भक्तांचे मन वेधून घेतात. हा कानडा विठ्ठल मन असे गुंतवून ठेवतो की संसारातील सर्व तापत्रयांचा विसर पडतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''८७''' <br> तीर्थ कानडे देव कानडे । क्षेत्र कानडे पंढरिये ।।१।।<br> विठ्ठल कानडे भक्त हे कानडे । पुंडलिके उघडे उभे केले ।।२।।<br> कानडीया देवा चालविले भक्ते । कवतुके तयाते उभे केले ।।३।।<br> एका जनार्दनी भक्तांचिया चाडा । विठ्ठल कानडा विटेवरी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> पंढरपुरी भीमानदीच्या प्रवाहाने चंद्रकोरीसारखे वळण घेतले आहे. त्यामुळे हा तीर्थप्रवाह व तीरावर वसलेले क्षेत्र दोन्ही कानडे असून सावळा पांडुरंगही भीमेच्या सन्मुख विटेवर तीन ठिकाणी वाकून उभा आहे. या कानडा विठ्ठलाचे भक्तही कानडे आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, देव पुंडलिकाच्या भक्तीसाठी कौतुकाने उभा आहे. '''८८''' <br> उतावेळपणे उभा । त्रैलोक्य शोभा पंढरिये ।।१।।<br> मना छंद घेई वाचे। विठ्ठल साचे पाहू डोळा ।।२।।<br> गळा तुळशीच्या माळा । केशर टिळा लल्लाटी ।।३।।<br> चंदनाची शोभे उटी । वैजयंती कंठी मिरवत ।।४।।<br> दृष्टी धाय पाहता रूप । एका जनार्दनी स्वरुप ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> त्रैलोक्याची शोभा वाढवणारा परमात्मा पंढरीत भक्तांची उताविळ होऊन वाट पहात उभा आहे. मनाने विठ्ठलनामाचा छंद घेऊन निराकार परब्रह्माचे साकार रूप डोळे भरून पहावे. गळ्यात वैजयंतीमाळेसह तुळशीच्या माळा शोभत आहेत, कपाळावर केशरी टिळा असून अंगाला चंदनाची उटी लावली आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हे सावळे सुंदर रूप डोळ्यात साठवण्यासाठी नजर परत-परत धाव घेते. '''८९''' <br> जया कारणे योगयाग तपे करती । ती हे उभी बाळ विठ्ठलमूर्ती ।<br> अंगी तेजाची न माय दीप्ती । कंठी वैजयंती शोभती गे माय ।।१।।<br> तयाचा वेधु लागला जीवी । क्षण परता नोहे देही ।<br> काया वाचा मने भावी । वेगे वेधक गे माये ।।२।।<br> न माये त्रैलोकी तो उभा विटी । दोन्ही कर समपदे ठेवुनी कटी ।<br> सर्वांगी चंदन कस्तुरी उटी । वामभागी रूक्मिणी गोमटी गे माय ।।३।।<br> ऐसा सर्व सुखाचा आगरू । उभारूनी बाह्या देत अभयकरू ।<br> एका जनार्दनी निर्धारू । विठ्ठलराज गे माय ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> ज्या परमात्म्याचे दर्शन व्हावे म्हणुन योगी योग-याग आणि तपस्वी तप करतात तो विठ्ठल बाळरूप धारण करून उभा आहे. तेजाची प्रभा देही न सामावल्याने आसमंतात पसरली आहे. त्रैलोकी भरुन उरलेले हे परब्रह्मस्वरुप दोन्ही कर कटीवर ठेवून विटेवर सामावले आहे. सर्वांगावर कस्तुरीमिश्रित चंदनाची उटी लावली असून कंठात वैजयंतीमाळ धारण केली आहे. डाव्या बाजूला गोमटी रूक्मिणी उभी आहे. असा सर्वसुखाचे निधान असलेला विठ्ठलराज दोन्ही हात उभारून भक्तजनांना अभयदान देत आहे. एका जनार्दनी देव-भक्तांच्या सोहळ्याचे वर्णन या अभंगात करतात. '''९०''' <br> वैजयंती माळ किरीट कुंडले । रुप ते सावळे विटेवरी ।।१।।<br> वेधले वो मन तयाच्या चरणी । होताती पारणी डोळीयांची ।।२।।<br> पुराणासी वाड शास्त्रासी ते गूढ । ते आम्हालागी उघड परब्रह्म ।।३।।<br> ध्यानी ध्याती मुनी चिंतिती आसनी । तो हा चक्रपाणी सुलभ आम्हा ।।४।।<br> सन्मुख भीवरामध्ये पुंडलिक । एका जनार्दनी सुख धन्य धन्य ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> अठरा पुराणे ज्याचा चरित्रमहिमा वर्णन करण्यास असमर्थ ठरली, योगी आणि मुनिजन सतत ध्यानमग्न होऊन ज्याची आराधना करतात तो चक्रपाणी भोळ्या भाविकांच्या भक्तिने सहज वश होतो. एका जनार्दनी म्हणतात, कंठी वैजयंती माळ, मस्तकी मुकुट, कानी कुंडले लेऊन विटेवर उभ्या असलेल्या या सावळ्या रुपाचे चरण मन वेधून घेतात, डोळ्याचे पारणे फिटते. '''९१''' <br> न कळे जयाचे महिमान । वेदश्रुतीसी पडिले मौन ।<br> वेडावले दरूशन । जयालागी पाहता ।।१।।<br> तोचि उभा विटेवरी । भक्त करुणाकर हरी ।<br> रूक्मिणी निर्धारी । वामभागी शोभती ।।२।।<br> गरूड सन्मुख उभा । शोभे चैतन्याचा गाभा ।<br> नभी लोपली तेजप्रभा । ऐसा उभा विठ्ठल ।।३।।<br> मन ध्याता न धाये । दृष्टी पाहता न समाये ।<br> एका जनार्दनी पाय । वंदू त्याचे आवडी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्तांचा करुणाकर श्रीहरी विटेवर उभा असून वामांगी रूक्मिणी आणि समोर गरुड हात जोडून उभा आहे. चैतन्यरुपाने शोभून दिसणार्‍या विठ्ठलमूर्तीच्या मुखावरील तेज गगनात सामावत नाही. या श्रीहरीचा महिमा वर्णन करतांना वेदश्रुती नि:शब्द होतात. अविरत ध्यान धरूनही मनाचे समाधान होत नाही. एकटक दर्शनसुख घेऊनही तो नजरेत सामावत नाही, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचरणांना आवडीने वंदन करावे. '''९२''' <br> पाहता विठ्ठल रूप । अवघा निवारिला ताप ।।१।।<br> ध्यानी आणिता ते रूप । अवघा विराला संकल्प ।।२।।<br> बैसलासे डोळा । एका जनार्दनी सावळा ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, सावळे विठ्ठलरूप डोळ्यात रुतून बसते. त्या दर्शनाने त्रिविध (आधिभौतिक, आध्यात्मिक, आधिदैविक) तापांचे निवारण होते. सारे संकल्प, विकल्प विरून जातात. '''९३''' <br> आणिकाचे मते सायास न करणे । आम्हासी पाहुणे पंढरीराव ।।१।।<br> डोळा भरूनिया पाहिले देवासी । तेणे चौर्यांशी चुकली सत्य ।।२।।<br> एका जनार्दनी देवाधिदेव । देखिला स्वयमेव विटेवरी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाधिदेव स्वयमेव विटेवर उभा असलेला पाहिला आणि चौर्यांशी लक्ष योनींमधील जन्म-मृत्युचे फेरे चुकले. आता आणिक सायास करण्याची गरज नाही, कारण पंढरीनाथ भक्तांचे पाहुणे असून आनंदाने पंढरीत नांदत आहेत. '''९४''' <br> स्वर्गसुख आम्ही मानू जैसा ओक । सांडूनिया सुख पंढरीचे ।।१।।<br> पंढरी पावन चंद्रभागा स्थान । आहे तो निधान विठ्ठल देव ।।२।।<br> मध्यस्थळी राहे पुंडलिक मुनी । तयाचे दर्शनी पातक हरे ।।३।।<br> दोन्ही कर कटी उभा जगजेठी । एका जनार्दनी भेटी सुख होय ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चंद्रभागेच्या तीरावरील पंढरी पावन तीर्थक्षेत्र असून विठ्ठल देव भक्तांचा अमोल ठेवा आहे. भक्तराज पुंडलिक मध्यभागी उभा असून त्याच्या दर्शनाने पातकांच्या राशी जळून जातात. वैकुंठीचा जगजेठी दोन्ही कर कटी ठेवून उभा आहे. पंढरीच्या या सुखापुढे स्वर्गसुख तुच्छ वाटते. पांडुरंगभेटीचे हे सुख अतुलनीय आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''९५''' <br> कैसे चरण गोमटे । देखिले विटे पंढरीये ।।१।।<br> पाहतांचि वेधले मन । जाहले समाधान जीव शिवा ।।२।।<br> विश्रांतीचे विश्रांतिघर । आगमानिगमाचे माहेर ।।३।।<br> म्हणे एका जनार्दनी । काया कुर्वंडी करूनी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीला विटेवर ठाकलेले दोन गोमटे चरण पाहून मनाला वेध लागले. देह आणि देह धारण करणारा आत्मा दोघांनाही विलक्षण समाधान झाले. वेद आणि श्रुती यांचे माहेर असलेले हे तीर्थक्षेत्र विश्रांतीचे विश्रांतीघर आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, या चरणांवरून देह ओवाळून कुर्वंडी करावा असे वाटते. '''९६'' <br> उंचा उंचपण नीचा नीचपण । ते नाही कारण विठ्ठलभेटी ।।१।।<br> उंच नीच याती असो भलते जाती । विठ्ठल म्हणता मुक्ती जड जीवा ।।२।।<br> उभारूनी बाह्या कटी कर उभा । एका जनार्दनी शोभा विटेवरी ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> दोन्ही हात उभारून भाविकांच्या भेटीसाठी विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाच्या चरणी उच्च-नीच असा दुजाभाव नाही. उच्च जातीला श्रेष्ठत्व नाही, नीच जाती कनिष्ठ मानली जात नाही. विठ्ठलाच्या केवळ नामस्मरणाने जड जीवांना मुक्तीचे वरदान लाभते असे एका जनार्दनी या अभंगात सांगतात. '''९७''' <br> काळे ना सांवळे गोरे ना पिवळे । वर्ण व्यक्ती वेगळे विटेवरी ।।१।।<br> आनंद स्वानंद नित्य परमानंद । आनंदाचा कंद विटेवरी ।।२।।<br> निर्गुण सगुण चहू वाचांवेगळा । आदि अंत पाहता डोळा न दिसे काही ।।३।।<br> एका जनार्दनी देखिला तो डोळा । त्रिगुणा वेगळा विटेवरी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> विटेवर उभा असलेला आनंदाचा कंद, भक्तांना निरंतर लाभणारा परमानंद निराकार निर्गुण परब्रह्म सगुण रुपाने विटेवर उभे आहे. तो अनादी, अनंत परमात्मा सत्व, रज, तम या तिन्ही गुणांच्या अतीत असून वैखरी, मध्यमा, परा, पश्यंती या चारी वाणींच्या पलिकडे वेगळा आहे. जो अनादी अनंत असून डोळ्यांना अगोचर आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, विटेवर दिसणारा हा परमात्मा गोरा, सावळा, काळा, पिवळा यापैकी कोणत्याही वर्णाचा नसून सत्व, रज, तम या गुणाहून वेगळा आहे. '''९८''' <br> जे जे देखिले ते ते भंगले । रूप एक उरले विटेवरी ।।१।।<br> डोळियांची धणी पाहता पुरली । परी वासना राहिली चरणांजवळी ।।२।।<br> एका जनार्दनी विश्वास तो मनी । संतांचे चरणी सदा बैसो ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> डोळ्यांना दिसणारे हे सारे विश्व नश्वर आहे असा अनुभव आल्यानंतर विटेवर उभे असलेले हे परब्रह्म रूपच शाश्वत (अविनाशी) आहे याची खात्री होते. हे रूप डोळे भरून पाहतांना मनाला अतीव समाधान लाभते, पण या दर्शनाची वासना चरणांशी खिळून राहते. एका जनार्दनी या विठ्ठलचरणी प्रार्थना करतात की,ब्संताच्या चरणी मनाचा विश्वास सदासर्वदा अभंग राहो. '''९९''' <br> भीष्मे जया ध्याईले । ते विटेवरी देखिले ।।१।।<br> धर्मराये पूजियेले । ते विटेवरी देखिले ।।२।।<br> शिशूपाळा अंतक जाहले । ते विटेवरी देखिले ।।३।।<br> एका जनार्दनी पुजिले । ते विटेवरी देखिले ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> महाभारत युध्दप्रसंगी भीष्माचार्य शरपंजरी पडून उत्तरायणाची वाट पहात असतांना ज्या श्रीकृष्णाचे ध्यान करीत होते, राजसूय यज्ञानंतर इंद्रप्रस्थनगरी धर्मराजाने ज्या श्रीधराला प्रथम पूजेचा मान दिला, शंभर अपराध सहन करून ज्या चक्रपाणीने शिशुपालाला मृत्युदंड दिला त्याच जगदीश्वराला विटेवर उभा असलेला पाहून त्याचे पूजन केले असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१००''' <br> गोकुळी जे शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।१।।<br> काळ्या पृष्टी शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।२।।<br> पूतनेहृदयी शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।३।।<br> काळयवने पाहिले । ते विटेवरी देखिले ।।४।।<br> एका जनार्दनी भले । ते विटेवरी देखिले ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> गोकुळात गोप गोपिकांबरोबर क्रीडा करीत असताना जे श्रीहरी रूप शोभून दिसत होते, यमुनेच्या काळ्या डोहात कालियानागाच्या फण्यावर श्रीधराने जे रूप धारण केले होते, पूतनेचा वध करतांना बाळकृष्णाचे जे स्वरुप प्रत्ययास आले, काळयवनाच्या अंतसमयी योगेश्वराचे जे भयानक रौद्र रूप दिसले तेच रुप विटेवर दिसत आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात कथन करतात. '''101'''<br> जें द्रौपदीने स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें ।।1।। <br> जे अर्जुनें स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें।। 2।। <br> जेणें गजेंद्रा उध्दरिले। तें विटेवरी शोभलें ।।3।। <br> जे हनुमंतें स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें ।।4।। <br> जें पुंडलिके ध्याइलें । ते एका जनार्दनीं देखिलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हस्तिनापूरच्या राजसभेंत द्रौपदी वस्त्र हरणाच्या प्रसंगीं द्रौपदीने ज्याचा धावा केला.महाभारताच्या अंतिम युध्दांत अर्जुनाने सतत ज्याचे स्मरण केले,मगरीच्या मगरमिठींत सापडलेल्या गजेंद्राला ज्याने मुक्त केले,भक्तराज पुंडलिकाने ज्या चरणांना अठ्ठावीस युगे विटेवर उभे केले त्याच चरणांचे एका जनार्दनीं एकाग्र चित्ताने दर्शन घेतात. '''102'''<br> मुख सुंदर मंडित साजिरा। विंझणे वारिती राहीरखुमाई सुंदरा ।।1।। <br> नवल वो हरी देखिला डोळां। पाहतां पाहतां मन विरालें अबळा।। 2।। <br> नेणें तहान भूक लज्जा अपमान। वेधिलें देवकीनंदनें गे माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां मुख। मुख पाहतां अवघें विसरलो दु:ख ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> साजिरे सुंदर मुखकमल धारी श्रीहरीला रखुमाई पंख्याने वारा घालित आहे.हे अनुपम सौंदर्य डोळ्यांत साठवित असतांना त्या रुपाने मन असे वेधले गेले की,तहान भूक हे देहभाव तसेच लज्जा,अपमान हे मनोभाव त्यां रूपांत विरघळून गेले.एका जनार्दनीं म्हणतात,अपूर्व सुंदर मुख दर्शनाने सारे दु:ख विसरले. '''103'''<br> जयाचे पाहतां श्रीमुख। हरे कोटी जन्म दु:ख ।।1।।<br> तो हा उभा विटेवरी। भक्तकाज म्हणवी कैवारी ।।2।। <br> वेदासी जो दुर्गम । आम्हां कळलें तयाचे वर्म ।।3।। <br> ऐसा भक्तवत्सल तो एक दीनानाथ। एका जनार्दनीं तया ध्यात।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या उध्दारासाठी विटेवर उभा असलेला पांडुरंग भक्तांचा कैवारी असून वेदांना ह्या अवतार लीला अगम्य वाटतात. भागवत धर्माचे आचरण हाच ह्या रुपाला समजून घेण्याचा मार्ग आहे.भक्तवत्सल पांडुरंग दीनांचा नाथ आहे. या पांडुरंगाचे दर्शंन कोटी जन्माचे दु:ख संपवते. एका जनार्दनीं सतत या विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान करतात. '''104'''<br> ठेवणें अनंत जन्माचे। सांपडलें आजी साचें।। 1।। <br> पुंडलिके ते पोखलें। जगा उपकार केलें।। 2।। <br> महा पातकी चांडाळ। मुक्त होय दरूशनें खळ।। 3।। <br> एका जनार्दनीं निश्चय। वेदादिका हा आश्रय।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्म घेऊन जे परमात्म तत्व शोधण्याचा प्रयास केला ते सहज सापडले.भक्त पुंडलिकाने ते निधान विटेवर उभे करून भाविकांवर मोठे उपकार केले.महापातकी दुष्ट चांडाळ सुध्दां या चरणांच्या दर्शनाने मुक्त होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,वेदश्रुतींना याच चरणांचे अधिष्ठान आहे. '''105'''<br> साजिरें सुंदर श्रीमुख पाहतां । नाठवें ती चिंता संसाराची ।।1।। <br> तो हा पांडुरंग विटेवरी उभा ।त्रैलोक्याचा गाभा शोभतसे।। 2।। <br> एका जनार्दनीं कर ठेवूनी कटीं ।उभा वाळुवंटी चंद्रभागे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या वाळवंटी दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभा असलेला त्रैलोकीचा गाभा पांडुरंगाच्या सगुण रुपांत शोभून दिसतो. हे साजिरे सुंदर श्रीमुख पाहतांच भक्त संसाराच्या सगळ्या भय-चिंता विसरून जातो. '''106'''<br> कृपाळु उदार। उभा कटीं ठेवुनी कर।।1।। <br> सर्व देवांचा हा देव। निवारी भेव काळाचें ।।2।। <br> निघतां शरण काया वाचा। चालवी त्याचा योग क्षेम ।।3।।<br> दृढ वाचे वदतां नाम। होय निष्काम संसारी।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ठेवणें खरें तें जाणें पंढरी ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांवर उदारपणे सतत कृपेचा वर्षाव करणारा देवाधिदेव कटीवर कर ठेवून उभा आहे.जे भक्त काया,वाचा,मनाने या देवाला शरण जातात त्यांच्या उदरनिर्वाह तो चालवतो.श्रध्दापुर्वक या विठ्ठलाच्या नामाचा घोष करणार्या भक्तांच्या संसारातील मायेंत गुंतलेल्या वासना नाहिशा करून त्यांना निष्काम भक्तीप्रेमाचा मार्ग दाखवतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,या देवाचे सत्य स्वरुप पंढरीचे भोळेभाबडे भक्त जाणतात. '''107'''<br> काया वाचा मन एकविध करी। पाहे तो श्रीहरी पंढरीये ।।1।। <br> ब्रह्मादिक जया ध्याती शिवादि वंदिती ।ती विटेवरी मूर्ति पांडुरंग ।।2।। <br> वेद पैं भागले शास्त्रें वेवादती । पुराणांसी भ्रांती अद्यापवरी ।।3।। <br> नेति नेति शब्दें श्रुती त्या राहिल्या । न कळे तयाला पार त्याचा ।।4।। <br> एका जनार्दनीं भक्तालागीं सोपा। भीमातटीं पाहें यां विठ्ठलासी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मादि देव ज्या रूपाचे ध्यान करतात, शिवशंकर ज्या पदांना वंदन करतात,या परमात्म स्वरूपाचे वर्णन करतांना वेदश्रुती थकून स्तब्ध होतात.साही शास्त्रे निरंतर चर्चा करूनही या परमेश्वरी स्वरूपाचा निश्चित निर्णय करू शकत नाही.अठरा पुराणे या देवाधिदेवाच्या अवतार लीलांचे रहस्य जाणून घेऊ शकत नाही. त्या पंढरीच्या श्री हरी दर्शनाने भक्त काया वाचा मने एकाग्र होतात.भीमातटीं उभा असलेला हा पांडुरंग भक्तीप्रेमाने सहज आपलासा करता येतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''108'''<br> परब्रह्म मूर्ति विठ्ठल विटेवरी। चंद्रभागेतीरीं उभा असे ।।1।। <br> तयाचे चरण आठवी वेळोवळां। सर्व सुख सोहळा पावशील ।।2।। <br> अविनाश सुख देईल निश्चयें। करीं या लवलाहें लाहो त्याचा।। 3।। <br> श्रीविठ्ठलचरणीं शरण तूं जाई। एका जनार्दनीं पाहीं अनन्यभावें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परब्रह्म परमात्मा विठ्ठलमूर्ति स्वरूपांत चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर उभा आहे त्याच्या चरणांचे नित्य स्मरण करावे.अविनाशी सुखाचा सोहळा प्राप्त होईल. या विठ्ठल चरणांना अनन्यभावें शरण जावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''109'''<br> अनंता जन्मींचे पुण्य बहुत। तें देखे पंढरीनाथ ।।1।।<br> वांयां शिणतात बापुडीं । काय गोडी धरुनी।। 2।। <br> पाहतां विठ्ठलाचे मुख ।हरे सर्व पाप निवारें दु:ख ।।3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल उभा । त्रैलोक्याचा गाभा विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्म घेऊन मोठा पुण्यसाठा गाठीं असेल तरच पंढरीनाथाचे दर्शन घडते या अलभ्य दर्शनाने सर्व पापांचे हरण होऊन सर्व दु:खांचे निवारण होते.त्रैलोक्याचा गाभा विठ्ठलरूपाने विटेवर उभा आहे,या दर्शनाची गोडी सोडून अन्य तीर्थयात्रा करून निष्कारण देह शिणवतात असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''110'''<br> उदार उदार। सखा पांडुरंग उदार ।।1।।<br> ठेवा मन त्याचे पायीं। तुम्हां उणें मग कायीं।। 2।।<br> दुजीयांसी कींव। कां रे भाकितसां जीव।। 3।।<br> तीं काय देतील बापुडीं । एका जनार्दनीं धरा गोडी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं विठ्ठल भक्तीची मनाला गोडी लावा असे सांगत आहेत.भक्तांचा सखा पांडुरंग अतिशय उदार असून भक्तांच्या सर्व कामना पुर्ण करण्यास समर्थ आहे.दुसर्या कुणापुढे भिक मागण्याची गरज नाही.जे स्वता:च दीन आहेत ते इतरांना मदत करू शकत नाहीत. विठ्ठलाच्या चरणांवर दृढ विश्वास ठेवावा. '''111'''<br> आणिकांसी जातां शरण । हें तों तुम्हां उणीवपण ।।1।।<br> दास विठोबाचे व्हावें। तिहीं सर्व सुख भोगावें ।।2।।<br> एका जनार्दनीं म्हणा दास। तुमची आस पुरवील।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठोबाचे चरण सोडून आणखी कोणाला शरण जाणे हे कमीपणाचे आहे.विठोबाचे दास होऊनि सर्व सुखाचे भागीदार व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात,विठोबा दासांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो. '''112'''<br> पुरवावया मनोरथ । उभा अनाथनाथ विठ्ठल।। 1।।<br> भोळेभाळे येती शरण। चुकवी त्यांचे जन्ममरण।। 2।।<br> एका जनार्दनीं भाव।अर्पूनिया भाका कींव।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनाथांचा नाथ विठ्ठल शरण आलेल्या भोळ्याभाबड्या भाविकांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभाव अर्पून करुणा भाकणार्या भक्तांचे तो जन्ममरण चुकवतो. '''113'''<br> आणिकांचे मत नका पडूं तेथ। भजा पंढरीनाथ एकभावें ।।1।। <br> काय होणार तें होईल देहाचें। नाशिवंत साचें काय हातीं ।।2।। <br> मृत्तिकेचा गोळा गोळाचि मृत्तिका। वाउगाचि देखा शीण वाहे।। 3।।<br> घट मठ जेवीं आकाश निराळें। एका जनार्दनीं खेळे अकळची।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मानवी देह पृथ्वी,आकाश,वायु,अग्नीं,पाणी यांपासून बनलेला असून नाशवंत आहे.हा देह मातीचा असून शेवटी मातितच मिळतो.या देहाची चिंता करणे निरर्थक आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, याविषयीं अनेक मत मतांतरे आहेत त्यांत लक्ष न घालतां भक्तीभावाने पंढरीनाथाचे भजन करणे श्रेयस्कर आहे. '''114'''<br> भलते भावे शरण येतां । निवारी जन्ममरण चिंता। <br> उदार लक्ष्मीचा दाता। साक्ष पुंडलिक करूनी सांगे।। 1।। <br> येथें या रे लहान थोर । भावें नारी अथवा नर। <br> मोक्षाचा विचार। न करणे कवणाही।। 2।। <br> एका दरूशने मुक्ती। पुन्हां नाहीं जन्मावृत्ती। <br> एका जनार्दनीं चित्तीं। सदोदित तें सुख ।।3।।<br> '''भावार्थ'''br> लक्ष्मीपती श्रीहरी अत्यंत उदार असून भक्तीभावानें शरण जाणार्या भाविकांची जन्ममरण चिंता निवारण करतो. कोणत्याही वयाचे लहान थोर नर नारी पंढरींत आल्यास त्यांना मोक्षाची चिंता करावी लागत नाही. केवळ एका दर्शनाने जन्ममरणाचे फेरे चुकवून मुक्ति मिळतें,शाश्वत सुख प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''114'''<br> भलते भावे शरण येतां । निवारी जन्ममरण चिंता। <br> उदार लक्ष्मीचा दाता। साक्ष पुंडलिक करूनी सांगे।। 1।। <br> येथें या रे लहान थोर । भावें नारी अथवा नर। <br> मोक्षाचा विचार। न करणे कवणाही।। 2।। <br> एका दरूशने मुक्ती। पुन्हां नाहीं जन्मावृत्ती। <br> एका जनार्दनीं चित्तीं। सदोदित तें सुख ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> लक्ष्मीपती श्रीहरी अत्यंत उदार असून भक्तीभावानें शरण शरण जाणार्या भाविकांची जन्ममरण चिंता निवारण करतो. कोणत्याही वयाचे लहान थोर नर नारी पंढरींत आल्यास त्यांना मोक्षाची चिंता करावी लागत नाही.केवळ एका दर्शनाने जन्ममरणाचे फेरे चुकवून मुक्ति मिळतें, शाश्वत सुख प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''115'''<br> ॐकार स्वरूप सद्गुरू असंग। अक्षय अभंग पांडुरंग।।1।।<br> नसे ज्याचे ठायीं द्वैताद्वैत भाव । ब्रह्म स्वयमेव पांडुरंग।। 2।। <br> मस्तक हें माझें तयाचे चरणीं। असे जनीं वनीं पांडुरंग ।।3।। <br> सद्सद्भाव हे नसती ज्याचे ठायीं। नित्य तो मी गाई पांडुरंग ।।4।। <br> गुरूराज माझा दीनांचा दयाळ। तोडी मायाजाळ पांडुरंग।। 5।। <br> श्रीमान हा माझा सद्गुरू समर्थ। देई मोक्ष स्वार्थ पांडुरंग ।।6।। <br> डुरकणी देई मोह पंचानन। करी त्या हनन पांडुरंग।। 7।। <br> रंगे चित्त माझे तयाच्या स्वरुपीं ।असे आप आपी पांडुरंग ।।8।।<br> गर्व अभिमान झाडावा समूळ । भेटे तो दयाळ पांडुरंग।। 9।।<br> महा माया एके क्षणांत निरसी । सुखाची पैं राशी पांडुरंग।। 10।। <br> भूतळीं या नसे दुजा कोणी ऐसा ।भक्तांचा कोंवसा पांडुरंग ।।11।। <br> नेई भक्तांसी जो आपुल्या समीप ।तो हा मायबाप पांडुरंग ।।12।। <br> तीकडी सांखळी त्रिगुणाची तोडी । भवातूनि काढी पांडुरंग ।।13।। <br> उपमा तयासी काय देऊं आतां। सकळ अर्थदाता पांडुरंग।। 14।।<br> भक्तालागी अवतार केला। आनंदाचा झेला पांडुरंग।। 15।।<br> नाम हे जयाचे जन्ममरण वारी। मक्ता सहाकारी पांडुरंग ।।16।। <br> मन हें जडलें तयाचियां पदी ।उतरी भवनदी पांडुरंग ।।17।। <br> काया वाचा मनें स्वरुपी रहावें । नाम आठवावें पांडुरंग ।।18।। <br> यम नियम साधी साधन अष्टांग। होईल सर्वांग पांडुरंग।। 19।। <br> एका जनार्दनीं देह हारपला। होऊनि राहिला पांडुरंग ।।20।।<br> '''भावार्थ'''<br> ॐ कार स्वरुप असलेला पांडुरंग चिरंतन, इंद्रिय विषयांचा संग नसलेला (असंग) आणि अभंग आहे.तो साक्षात ब्रह्मरूप असून त्याच्या ठिकाणी द्वैत आणि अद्वैत असे दोन्ही भाव नाहीत.सर्व सजीव प्राणी व वनस्पती या मध्ये भरून राहिलेला पांडुरंग सद् आणि असद् या दोन्ही भावांपासून वेगळा आहे. दीनदयाळ पांडुरंग, भक्तांचा मायेची बंधन तात्काळ तोडून टाकतो.या तेजमूर्ति पांडुरंगाच्या तेजानेच सूर्य,चंद्र या ज्योती प्रकाशित होतात. ह्या वेदमूर्ति पांडुरंगाची वेद नित्य स्तुती करतात. हा पांडुरंग ज्ञानाची खाण असून पंचमहाभुतांवर याची अबाधित सत्ता चालते. मोहरूपी वनराजाचे हनन करून हा पांडुरंग जिवांचे रक्षण करतो.गर्व,अभिमान समूळ नाहिसा करून ज्याचे चित्त शुध्द झाले आहे अशा भाविकांना तो पांडुरंग भेटतो. त्याच्या स्वरूपी या भक्तांचे चित्त रंगून जाते.सुखाची राशी असलेला हा पांडुरंग महामायेचे एका क्षणांत निरसन करतो. सद्गुरू चरणांची साधकाची ईच्छा तो पूर्ण करतो. त्रैलोक्याचा गुरूराज स्वामी पांडुरंग प्रत्येकाच्या अंत:करणांत वास करून जाया, पुत्र,धन देऊन त्यांच्या कामना पूर्ण करतो,त्या भक्ताचे सर्वप्रकारे रक्षण करतो.पांडुरंग रूपी गुरूमुर्ति भेटतांच मृत्युचे भय नाहीसे होते. हा पाडुरंग चिद् रुपाची खाणी असून त्याच्याच रूपाने हे सर्व विश्व नटलें आहे. त्या विश्वेश्वरा सारखा या भुतलावर कोणिही नाही.हा पांडुरंग विश्वाचा मायबाप होऊन प्रतिपाळ करतो.त्या विश्वंभराची सेवा करणे हीच मानवी जीवनाची सार्थकता आहे.सत्व,रज,तम या त्रिगुणात्मक गुणांची सांखळी तोडून हा देवाधिदेव भवसागरातून सुटका करतो. हा सर्वदाता पांडुरंग अनुपमेय आहे साधकांवर उपकार करण्यासाठीं त्याने अवतार धारण केला असून तो सद्-चिद्-आनंद स्वरूप आहे.या पांडुरंगाचे नामस्मरण करून कायावाचामने त्याची भक्ती करावी.यम,नियम,आसन,प्राणायाम, प्रत्याहार ध्यान,धारणा,समाधी ही अष्टांग योगाची आठ अंगे आहेत.या आष्टांगयोगाची साधना केल्यास सर्वागानें पांडुरंग स्वरूप होता येईल असे एका जनार्दनीं म्हणतात. === श्रीविठ्ठलनाममहिमा === '''1'''<br> अविनाश नाम स्वयंभ संचलें । तें उभें चांगलें विटेवर।।1।।<br> वर्णितां वेदांसी न कळेचि पार । तें उभें साचार विटेवरी।। 2।।<br> मौन्यरुप श्रुती राहिल्या तटस्थ। तो आहे मूर्तिमंत विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नाम अविनाश । गातां जातीं दोष जन्मांतरींचे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अविनाशी परमात्मा साचार विटेवर उभा आहे,त्याचा अपार महिमा चारी वेदही यथार्थपणे वर्णन करु शकत नाहीत.स्वयंभू रुपाने विटेवर उभेअसलेले हे मुर्तिमंत रूप पाहून श्रुती तटस्थपणे मौन धारण करून राहिल्या आहेत.एका जनार्दनीं म्हणतात,अनेक जन्मांचे दोष हे अविनाशी नाम घेतल्याने निघून जातात. '''2'''<br> जयालागीं करिती योगी सायास।तो हरी पंढरीस उभा असे ।।1।। <br> न लगे साधन मांडणे तत्वतां ।नाम गातीं गातां सोपा सर्वां।। 2।।<br> नर अथवा नारी न म्हणे दुराचारी। दर्शने उध्दरीं जडजीवा।। 3।।<br> पुंडलिका भाक देऊनि सावकाश । पुरवितो सौरस अद्यापवरी।। 4।।<br> एका जनार्दनीं चैतन्याचा गाभा। विटेवरी उभा भक्तांसाठीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्यासाठी योगी खडतर तपश्चर्या करतात तो विश्व चैतन्याचा गाभा कोणत्याही साधनेशिवाय केवळ नामजपाच्या सोप्या मार्गाने सहजसाध्य होतो.नर,नारी,सदाचारी,दुराचारी असा भेदभाव न करता केवळ दर्शनाने तो विश्वात्मा जडजीवांचा उध्दार करतो.भक्त पुंडलिकाला दिलेले वचन पाळण्यासाठीं तो अजुनही भक्तांसाठी विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''3'''<br> अंकितपणे राहिला उभा। विठ्ठल चैतन्याचा गाभा।<br> उजळली दिव्य प्रभा। अंगकांती साजिरी।। 1।।<br> पीतांबर माळ कंठी। केशर कस्तुरीची उटी। <br> मुगुटा तळवटीं। मयुरपिच्छें शोभत।। 2।।<br> सनकादिकांचे जे ध्यान। उभें विटे समचरण। <br> भक्तांचे ठेवणे।।3।।<br> वाचे वदतां न लगे मोल। एका जनार्दनीं बोल।<br> फुकाचें तें वेचितां ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीचा अंकित होऊन विठ्ठल रूपाने चैतन्याचा गाभा विटेवरीं समचरणी उभा आहे.या विश्वात्मक विश्वेश्वराच्या अंगकांतीची दिव्य प्रभा विश्वांत प्रतिबिंबित झाली आहे.कटी पितांबर,कंठी वैजयंती माळ,कस्तुरी मिश्रीत केशराची उटी आणि मुगुटीं मोराची पिसे शोभून दिसत आहेत.सनकादिक मुनीं ज्या स्वरूपाचे निरंतर ध्यान करतात,तो भक्तांच्या हृदयीचा ठेवा असून केवळ वाचेने आळवितांच कृपेचा वर्षाव करतो.त्या साठी कांहीं मोल द्यावे लागत नाही असे एका जनार्दनीं या अभंगातून आश्वासन देतात. '''4'''<br> श्रीविठ्ठलाचें नाम मंगल। अमंगल उध्दरिले।। 1।।<br> ऐसा याचा थोर महिमा। शिव उमा जाणती ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम ब्रह्म । सोपे वर्म जपतां।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीविठ्ठलाचे मंगल नाम सर्व अमंगलाचा उध्दार करते असा या नामाचा महिमा आहे हें शिव पार्वती जाणतात. सरहे नादब्रह्म असून जप करण्यास अती सुलभ आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''5'''<br> नामामृत गोडी वैष्णव जाणती। येर चरफडती काग जैसें।। 1। <br> प्राकृत हे जन भुलले विषया। नामाविण वांया जाती देखा।। 2।। <br> नामें साधे मुक्ति नामे साधे मुक्ति। नामेंचि विरक्ति होत आहे।। 3।। <br> नाम तेंचि जालें वर्णरुपातीत। अनाम सतत उभें असें।। 4।। <br> एका जनार्दनीं पूर्ण नामबोध। विठ्ठलनामीं छंद सदा असो।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामरुपी अमृताची गोडी वैष्णव जाणतात. बाकीचे कावळ्यासारखी व्यर्थ कावकाव करतात.ईंद्रिय विषयसुखाला भुलून सामान्य जन मानवी जन्म वाया घालवतात.विठ्ठल नामाच्या उच्चाराने भक्ती,मुक्ती आणि विरक्ती साध्य होते. ज्यांना नामबोध झाला तें वर्ण व रुप यांच्या अतित होतात.विठ्ठल नामाचा छंद सतत मनाला जडो अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''6'''<br> सर्वकाळ ज्यांचा नेम । वाचें श्रीविठ्ठलाचें नाम। <br> दुजा नाहीं कांहीं श्रम। विठ्ठल विठ्ठल वदती।।। 1।। <br> धन्य पुण्य तया साचें। नामस्मरण नित्य वाचे। <br> त्रीअक्षरीं नाम वाचें। धन्य त्यांचें पुण्य तें।। 2।। <br> ऐसा साधे जया नेम। तया सोय राखे आत्माराम। <br> एका जनार्दनीं परम। प्रिय तो देवाचा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल ह्या तीन अक्षरी नामाचा सर्वकाळ वाचेने जप करणे हा ज्या साधकांचा नित्यनेम असतो ते धन्य होत, ते देवाला प्रिय असतात.या नामजपाच्या साधनेनें पुण्य संचय वाढतो.आत्माराम या साधकांवर प्रसन्न असतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''7'''<br> दीनाचिया काजा। धांवे वैकुंठीचा राजा।। 1।।<br> तो हा हरी विटेवरी। समकर धरूनी कटीं ।।2।। <br> भक्त पुंडलिका पाहे। उभारूनी दृढ बाहे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शरण। विठ्ठलनाम पतीत पावन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीनदुबळ्या भक्तांसाठी धावत येणारा वैकुंठीचा राजा समचरण विटेवर ठेवून भक्त पुंडलिकासाठीं दृढपणे उभा आहे.विठ्ठल नामाने पतीत पावन होतात असे सांगून एका जनार्दनीं विठ्ठल चरणीं शरणागत होतात. '''8'''<br> गोमटीं गोजिरीं पाऊलें साजिरीं। कटीं मिरविलीं करें दोन्हीं।। 1।। <br> वामभागीं शोभें भीमकतनया। राही सत्यभामा या जीवलगा।। 2।। <br> गरूड हनुमंत जोडलें तें करी। उभे महाद्वारीं भक्त जन ।।3।। <br> एका जनार्दनीं आनंद भक्तांचा। जयजयकार साचा विठ्ठलनामें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन्ही हात कमरेवर, सुंदर गोजिरी पाऊले विटेवर ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलाच्या डाव्या बाजूला भीमक राजाची कन्या रुक्मिणी व सत्यभामा शोभून दिसत आहेत. समोर गरूड,हनुमंत हात जोडून उभे आहेत.महद्वारी भक्तजनांचा मेळावा विठ्ठल नामाच्या गजरांत आनंदाने नाचत आहेत.असे सुंदर शब्दचित्र या अभंगात एका जनार्दनीं रेखाटतात. '''9'''<br> श्रीगुरुसारखा वंद्य नाहीं त्रिभुवनीं । तो कैवल्याचा धनी विटेवरी।। 1।। <br> विटेवरी उभा आनंदे राहिला। वैष्णवांचा मेळा शोभे तेथें।। 2।।<br> आनंद भीमातीरीं पुंडलिकापाशीं। नाम आनंदेसी गाऊं गीती।।3।। <br> एका जनार्दनीं कैवल्याचा धनी। तो नंदाच्या अंगणीं खेळे लीला।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत नंदाच्या अंगणांत लीला करणारा श्रीहरी हाच परब्रह परमात्मा कैवल्याचा धनी भक्त पुंडलिका साठी भीमातीरी पांडुरंग रूपांत आनंदाने विटेवर उभा आहे.वैष्णवांचा मेळा आनंदानें क्विठ्ठल नामाचा जयघोष करीत आहेत असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,हा कैवल्यमूर्ति पांडुरंग जगद्गुरू असून त्याच्या ईतका वंदनीय त्रीभुवनांत कोणी सापडणार नाही. '''10'''<br> जन्मांतर सुखें घेऊं। श्रीविठ्ठलनाम आठवूं।। 1।। <br> नाहीं त्याचे आम्हा कोडें। विठ्ठल उभा मागें पुढें।।2।।<br> कळिकाळाचें भय तें किती। पाय यमधर्म वंदिती।।3।।<br> एका जनार्दनीं सिद्धी।नामें तुटती उपाधी।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल नामाचा निजध्यास घेतलेल्या भक्तांना विठ्ठल त्यांचा सखा सांगाती वाटतो.सतत मागे पुढे राहून तो त्यांची सोबत करतो.अनेक जन्मांचे सोहळे विठ्ठल नाम गांत गांत साजरे करण्याची जिद्द हे भक्त बाळगतात.कळीकाळाचा नियंता विठ्ठल कृपेने या भक्तांच्या पायीं वंदन करतो.विठ्ठल नामानें सर्व सिध्दी प्राप्त होतात,सर्व उपाधी मिटतात असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''11'''<br> व्यापक विठ्ठल नाम तेव्हांचि होईल। जेव्हां तें जाईल मीतूंपण।।1।।<br> आपलें ते नाम जेव्हां वोळखील। व्यापक साधेल विठ्ठल तेणें।।2।।<br> आपले वोळखी आपणचि सांपडे। सर्वत्रासी जोडू विठ्ठलनाम।।3।।<br> नामिविण जन पशूच्या समान। एका जनार्दनीं जाण नाम जप।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व विश्वांत चैतन्यरुपाने व्यापून असलेल्या विठ्ठलाचे आपण एक अंश आहोत याची जाणीव होईल तेव्हांच आपल्याला आपली खरी ओळख पटेल.मनातला आपपर भाव संपून जीव त्या विश्वंभरासारखा विश्वव्यापी बनेल असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजपाचा महिमा अपार असून नामाविण मानव हा पशुसमान आहे. '''12'''<br> सर्वामाजीं सार नाम विठोबाचें। सर्व साधनांचें घर जे कां।।1।। <br> सहा चार अठरा वर्णितात कीर्ती । नामें मोक्षप्राप्ती अर्धक्षणीं।।2।।<br> शुकादिकीं नाम साधिलेसें दृढ। प्रपंच काबाड निरसिले।।3।। <br> एका जनार्दनीं जनीं ब्रह्मनाम । तेणें नेम धर्म सर्व होय।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यज्ञ,याग,क्रिया,कर्म,तप ईश्वर प्राप्तीची ही सर्व साधनें शेवटी एका नामाशी येऊन थांबतात.नाम साधन सर्व साधनांचे सार आहे.साही शास्त्रे,चारी वेद,अठरा पुराणे ज्याच्या किर्तीचा महिमा गातात त्या विश्वात्मक पुराणपुरुषाचे केवळ नाम घेतल्यानें क्षणांत मोक्षप्राप्ती जयाचिया भेटी जातांहोते.संसारतापाचे निरसन होण्यासाठीं शुका सारख्या अनेक विरक्त मुनींनी दृढपणे नामसाधना केली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजप हे नादब्रह्म असून त्याने सर्व नेम,धर्म साकार होतात. '''13'''<br> सदा सर्वकाळ मनीं वसे देव। तेथें नाहीं भेव कळीकाळाचा।।1।।<br> काळ तो पुढारी जोडितसे हात। मुखीं नाम गात तयापुढें।।2।। <br> म्हणोनि आदरें वाचे नाम घ्यावें। रात्रंदिवस ध्यावें विठ्ठलासी।।3।।<br> एकाजनार्दनीं जपतां नाम होटीं। पूर्वजा वैकुंठीं पायवाट ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सदा सर्वकाळ ज्या भक्ताच्या अंतरात देव वसत असतो त्या भक्तापुढे काळनियंता मुखाने नाम गात हात जोडुन उभा असतो.आदराने विठ्ठलाचे नाम घेऊन रात्रंदिवस त्याचे ध्यान करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने निरंतर नामजप करण्याने पूर्वजांना वैकुंठ पदाची प्राप्ती होते. '''14'''<br> जयाचिया भेटी जातां। मोक्ष सायुज्यता पाठीं लागे।।1।।<br> ऐसा उदार पंढरीराणा। पुरवी खुणा मनींच्या।।2।। <br> एक वेळ दरूशनें। तुटतीं बंधनें निश्चयें।।3।। <br> एका जनार्दनीं एक्याभावें।काया वाचा मनें गावें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा राणा अत्यंत उदार असून भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो.या पंढरीनाथाचे एकवार दर्शन घेतांच भक्त सायुज्यता मुक्तीचा भागीदार होतो.जन्म मृत्युच्या बंधनातून मूक्त होतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, काया, वाचा मनाने या पंढरीनाथाशी एकरूप व्हावे. '''15'''<br> न धरी लौकिकाची लाज। तेणें सहज नाम गावें।।1।।<br> अनायासें देव हातां। साधन सर्वथा दुजें नाही।।2।।<br> साधन तें खटपट। नाम वरिष्ठ नित्य गावे।।3।। <br> एका जनार्दनीं सोपा। विठ्ठलनाम मंत्र जपा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सदासर्वकाळीं वाचेने विठ्ठलनामाचा जप करणे हे परमेश्वर प्राप्तीचे सुलभ साधन आहे. घरदार, धनसंपत्ती, सामाजिक प्रतिष्ठा या लौकिक गोष्टींचा हव्यास सोडून देवाचे नामसंकीर्तन करावे. ईतर खडतर साधनांपेक्षा नामसाधना वरिष्ठ आहे त्याने अनायासे देवाची कृपा होते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलनाम हा सोपा मंत्र आहे तो आधी जपावा. '''16'''<br> बोल बोलतां वाचें। नाम आठवी विठ्ठलाचें ।।1।। <br> व्यर्थ बोलणे चावटी। नामावाचुनी नको होटीं।।2।। <br> नाम हें परमामृत। नामें पावन तिन्ही लोक।।3।। <br> नाम सोपे भूमंडळीं। महापापा होय होळी ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण । नाम पतितपावन।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> व्यर्थ वायफळ गप्पा मारण्यापेक्षां सहज बोलतां विठ्ठल नाम आठवावें असा मोलाचा सल्ला देऊन एका जनार्दनीं सांगतात, तिन्ही लोक पावन करण्याचे सामर्थ्य विठ्ठलनामांत आहे.ते परम अमृत असून महापापांची होळी करुन पतितांना पावन करते. '''17'''<br> विठ्ठलासी गाय विठ्ठलासी ध्येय। विठ्ठलासी पाहे वेळोंवेळां ।।1।। <br> विठ्ठल विसावा सोडवण जीवां। म्हणोनि त्याच्या गांवां जावें आधीं ।।2।। <br> विठ्ठलावाचुनि सोयरा जिवलग। विठ्ठलची मार्ग जपा आधीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचोनी। दुजा नेणे स्वप्नीं संग कांहीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल हा जीवाच्या मनाचे विश्रांतीस्थान असून त्याच्या दर्शनासाठी पंढरीस जावे.विठ्ठल हा सोय जाणणारा जिवलग सोयरा आहे.विठ्ठलाचे गुणकीर्तन करावे,विठ्ठलमूर्तीचे सतत ध्यान करावें, विठ्ठलनामाचा निरंतर जप करावा. एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाशिवाय कशाचाही संग स्वप्नीं देखील नसावा. '''18'''<br> करावे पूजन मुखीं नामस्मरण। अनुदिनीं ध्यान संतसेवा।। 1।। <br> आणिक न लगे यातायाती कांही ।वाचे विठाबाई वदे कां रे ।।2।। <br> एका जनार्दनीं संतांचे सांगात ।त्याचे वचनें मात कळों येत ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन्हीं करांनी विठ्ठलाचे पूजन, मुखाने नामस्मरण, चित्तांत विठ्ठलाचे ध्यान आणि संतसेवा ह्या शिवाय कोणत्याही खडतर साधनेची अपेक्षा विठाई करीत नाही असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे साधकांचे सांगाती असून त्यांच्या वचनातून विठ्ठलनामाचा महिमा समजतो. '''19'''<br> बरें वा वाईट नाम कोणी घोका। तो हाय सखा विठोबाचा ।।1।। <br> कोणत्या सहवासें जाय पंढरीसी। मुक्ति दारापाशीं तिष्ठे सदा।।2।। <br> विनोदें सहज ऐके कीर्तन। तया नाहीं पतन जन्मोजन्मीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं ऐशीं माझी भाष। धरावा विश्वास विठ्ठलनामीं।। 4।। br> '''भावार्थ'''<br> चांगल्या किंवा वाईट कोणत्याही पध्दतीने विठ्ठलनामाचा जप केल्यास भक्त विठोबाचा सखा बनतो.कोणाच्याही सोबतीने पंढरीची वारी केली तरी संसारापासून मुक्ती मिळते.विनासायास सहज विठ्ठलाचे गुणकीर्तन ऐकले तरी अनेक जन्म पतनाचे भय संपून जाते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे संतवचन असून या सत्य वचनावर विश्वास धरावा. '''20'''<br> विठ्ठल विठ्ठल वदतां वाचे। स्वरुप त्याचे ठसावें।।1।।<br> हा तो अनुभवा अनुभव। निरसे भेव काळाचें।।2।। <br> रूप देखतां आनंद । जन्म कंद तुटे तेणें।।3।। <br> एका जनार्दनीं मन। जडोन ठेलें चरणीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल नामाचा जप करतांना तो विश्वात्मा अंतरांत प्रकाशमान होतो याची प्रचिती घ्यावी.हे रुप पिहतांना मन आनंदाने भरून जाते.जीवाचे जन्म बंधन तुटून,काळाचे भय नाहीसे होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,मन त्या ईश्वर चरणीं चिरंतन जोडले जाते. '''21'''<br> ऐका ऐका वचन माझें। तुम्ही वदा विठ्ठल वाचे ।।1।।<br> नामापरतें साधन नाही । वेदशास्त्रे देती ग्वाही ।।2।।<br> चार वेद सहा शास्त्र।अवघा नामाचा पसर।। 3।। <br> अठरा पुराणांचे पोटीं। नामेंविण नाहीं गोष्टी।।4।। <br> नामें तारीले पातकी। मुक्त झाले इहलोकीं ।।5।। <br> अजमेळ तारिला। वाल्हा कोळी ऋषी केला।। 6।। <br> गणिका नेली निजपदा। रामनाम वदे एकदां।। 7।। <br> ऐसी नामाची ती थोरी। पुतना तारिली निर्धारित।। 8।। <br> आवडीने नाम गाय। एका जनार्दनीं वंदी पाय।। 9।।<br> '''भावार्थ'''<br> वाचेने विठ्ठलाला आळवणे या सारखे परमेश्वर प्राप्तीचे दुसरे साधन नाही असे चारी वेद एकमुखानें सांगतात.चारी वेद आणि सहा शास्त्रे हरीनामाचा महिमा विस्ताराने वर्णन करतात.अठरा पुराणे अनेक भक्तांच्या कथा सांगून नामाचा महिमा अखंडपणे सांगतात.पुत्रप्रेमाच्या मिषाने वारंवार देवाच्या नामाचा जप करणारा अजमेळ,वाटमारी करून कुटुंब निर्वाह करणारा वाल्याकोळी,पिंजर्यातल्या पोपटाला राम राम म्हणायल्या शिकवणारी गणिका नामजपाने मोक्षपदाला पोचले.श्रीहरीला दुधातून विषबाधा करण्यसाठी पाठवलेली पुतना सुध्दा उध्दरून नेली. अशी अनेक उदाहरणे देवून एका जनार्दनीं म्हणतात,आवडीने परमेश्वराचे नाम गायन करणारे सर्व भाविक वंदनीय आहेत. '''22'''<br> आठवी गोविंद वेळोवेळां वाचे। तेणें या देहाचें सार्थक होय।। 1।। <br> विठ्ठल विठ्ठल मनीं निरंतर साचा।काया मनें वाचा छंद त्याचा।। 2।। <br> त्याविण आणिक दैवत पैं नाहीं। आणिके प्रवाहीं गुंतूं नको ।।3।। <br> सर्व सुखाचा विठ्ठल सांगाती। एका जनार्दनीं भ्रांती काढी काढी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या मनुष्यदेहाचे सार्थक करायचे असेल तर हरघडीला गोविंदाचे स्मरण करावें.काया,वाचा,मनाला या गोविंदाचा छंद लागावा.गोविंदा खेरीज अन्य दैवत नाही असा ध्यास लागावा.सर्व सुख देणारा सखा आहे. गोविंदा शिवाय अन्य दैवत शोधण्याचा प्रयास करून चित्त विचलीत करू नका असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''23'''<br> काढी काढी भ्रांती देहाची सर्वथा । प्रपंचाची चिंता नको तुज।। 1।। <br> सर्वभावे शरण विठ्ठलासी जाई।ठायींचाचि ठायीं निवारील।। 2।। <br> देह गेह माझें म्हणणे हें दुजें ।सर्व विठ्ठलराजे समर्पी तूं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं करी आठवण। चिंतीं तूं पावन परब्रह्म।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या नश्वर देहाचे ममत्व आणि प्रपंचाची चिंता सोडून एका विठ्ठलाला सर्वभावें शरण जावे.हा देह व गेह(घर) यांची अभिलाषा सोडून ते विठ्ठलचरणीं समर्पित करावे. हा विठ्ठल परब्रह्म स्वरूप असून त्याचे निरंतर पावन चिंतन करावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''24'''<br> दृढभाव हृदयीं धरा। वाचे स्मरा विठ्ठल।। 1।। <br> मग तुम्हां काय उणें। होय पेणें वैकुंठ।। 2।। <br> धरा सत्यसमागम आवडीं। कीर्तनपरवडीं नाचावें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं श्रोते। एकात्मते पावाल।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठलचरणीं दृढ विश्वास धरुन वाचेने सदैव विठ्ठलाचे स्मरण केल्यास साधकाला कशाचिही उणीव भासणार नाही आणि वैकुंठ लोकाची प्राप्ती होईल.आवडीने सत्यस्वरुप परमेशाचे कीर्तन करीत आनंदानें नाचावे भगवद् भक्तीचा हा सोपा मार्ग आहे.या मार्गाने परमात्म तत्वाशी एकरूप होता येईल असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सुचवतात. '''25'''<br> बहुतांची मतांतरे ती टाकुनी । विठ्ठलचरणीं बुडी दे कां।। 1।। <br> नव्हे तुज बाधा काळाची आपदा । ध्याई तूं गोविंदा प्रेमभरीत।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका लागून चरणीं। बोलतसे वाणी करुणाभरीत।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत नम्रपणे करुणामय वाणीने एका जनार्दनीं म्हणतात,अनेकांच्या परस्पर विरोधी मतांचा विचार न करता गोविंद चरणी शरणागत होऊन अनन्य भक्तीने त्याचे स्मरण केल्यास काळाची बाधा संपून जाईल.अनेक संकटे दूर होतील.असे एका जनार्दनीं श्रध्दापूर्वक विश्वासाने सांगतात. '''26'''<br> जाणत्यां नेणत्यां हाचि उपदेश। विठ्ठल वाचे जप सुखें करा ।।1।। <br> न करा साधन वाउगाची शीण। विठ्ठलरूपी मन निमग्न राहो।। 2।। <br> भलतिया परी विठ्ठलासी गाये। सुखा उणें काय तुजला आहे ।।3।। <br> जन्ममरण तुटे आधिव्याधी । विठ्ठलनामें सिध्दि पायां लागे।। 4।। <br> एका जनार्दनीं जपतां विठ्ठल। न लगे तया मोल धन कांहीं ।।5।। <br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठलाची कृपा संपादन करण्यासाठी क्रिया,कर्म,नेम,धर्म,यज्ञयाग या साधनेची गरज नाही.ते व्यर्थ श्रम आहेत.विठ्ठल स्वरूपीं मन रममाण होण्यासाठी कोणत्याही प्रकारानें विठ्ठल नामाचे भजन करावें,यांतच सर्व सुख आहे.मनोदेहाच्या आधिव्याधी संपून सुखी जीवनाच्या सर्व सिध्दी प्राप्त होतील.जन्ममरणाची बंधने गळून पडतील.यासाठी नामसाधनेचा निरंतर जप करा असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या नामसाधनेसाठी कांहीं मोल द्यावे लागत नाही. '''27'''<br> स्थिर करूनियां मन। वाचें गावा जनार्दन।। 1।। <br> तुटती बंधने । यमयातनेची।। 2।।<br> ऐशी विठ्ठल माऊली ।वाचे स्मरा वेळावेळीं कळिकाळाची चाली।<br> होऊं नेदी सर्वदा।। 3।। <br> कापलिया काळ । येथें न चले त्याचे बळ।<br> वाउगा पाल्हाळ। सांडा सांडा परता।। 4।। <br> धरा विश्वास दृढ मनीं । लक्ष लावावें चरणीं। <br> शरण एका जनार्दनीं । नुपेक्षी तो सर्वथा ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मन एकाग्र करून जगदीश्वराच्या भजनांत तल्लीन व्हावे त्यामुळे यमयातनेची बंधने तुटून पडतील.कळीकाळाची गती मंद होईल.विठ्ठलमाऊलीच्या सामर्थ्यापुढे काळाचे बळ कमी होईल.मनामध्ये दृढ निश्चय करून विठ्ठल चरणीं लीन व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात, ही विठ्ठल माऊली भक्तांची उपेक्षा करणार नाही. '''28'''<br> एकविध भावें हरी। वाचे उच्चारी सर्वदा।। 1।। <br> सर्व साधनांचे सार। विठ्ठलमंत्राचा उच्चार। 2।। <br> असो सदा हेंचि ध्यान। विठ्ठल नामाचें चिंतन।। 3।। <br> एका जनार्दनीं जपा। विठ्ठल मंत्र सोपा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''br> भक्तीभावाने विठ्ठल नामाचा सदासर्वदा उच्चार करावा.नामसाधना हे हे सर्व साधनेचे सार आहे.विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान आणि चिंतन हा सर्वांत सोपा मंत्र असून त्याचा सदोदित जप करा असे एका जनार्दनीं परत परत सांगतात. '''29'''<br> एक वेळ गाय विठ्ठलाचे नाम। मोक्ष मुक्ति सकाम पुढें उभे।। 1।। <br> आवडीनें घाली तया लोटांगण। संताचे चरण वंदी माथां।। 2।। <br> पंढरीची वारी संतांचा सांगात। पुरवी सर्व हेत निश्चयेसी।। 3।। <br> एका जनार्दनीं धरूनि विश्वास। संतांचा दास होय आधीं।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं संतपदाचा महिमा वर्णन करतात. पंढरीची वारी आणि संतांची संगती हे मनातील सर्व हेतू पूर्ण करतात.या वचनावर विश्वास ठेवून संत चरणांचे दास्यत्व करावे. '''30'''<br> विठ्ठल म्हणतां विठ्ठचि होसी । संदेह येविशीं धरुं नको।।1।। <br> सागरीं उठती नाना पैं तरंग। सिंधु तो अभंग विठ्ठल एक ।।2।। <br> तैसें मन करीं द्वैत न धरी। सर्व चराचरीं विठ्ठल एक ।।3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचुनी । दुजा नेणो कोणी स्वप्नीं आम्ही।। 4।।<br> '''भावार्थ'''br> विठ्ठल नामांतच विठ्ठलाशी एकरुप होण्याचे सामर्थ्य आहे यांविषयीं संदेह धरुं नये.जसे सागरांत अनंत तरंग उमटतात तरी तो सागर अभंग असतो.विठ्ठल तत्व या सागरासारखे समजावें.सर्व चराचरांत व्यापलेले चैतन्यतत्व विठ्ठलाचेच रूप आहे हे अद्वैत भावाने जाणावे.स्वप्नांत देखील याविषयीं संदेह नसावा असे प्रतिपादन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाचे नाम घेतांघेतांच विठ्ठ होशील. '''31'''<br> उघडा हा मंत्र विठ्ठल वदा वाचे। अनंता जन्मांचे दोष जाती ।।1।। <br> न करी आळस आलिया संसारीं। वदा निरंतरी विठ्ठलनाम ।।2।।<br> साधेल साधन तुटतीं बंधने। विठ्ठलनाम जाण जप करीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं आसनीं शयनीं। विठ्ठल निशिदिनीं जप करीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्माचे दोष निवारण करण्यासाठी विठ्ठल नामाचा जप करावा.संसाराची सारी बंधने तोडून टाकण्याचे हे सोपे साधन आहे.जागेपणीं, स्वप्नांत किंवा गाढ झोपेतही विठ्ठलनामाचा रात्रंदिवस जप करावा त्यांत आळस करू नये असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगांत करतात. '''32'''<br> अखंडित वाचे। विठ्ठल वदा साचें ।।1।। <br> तेणें चुकतीं बंधन। कर्माकर्मी नाही पतन।। 2।। <br> सदा विठ्ठल ध्यानीं मनीं। तोचि पुण्यपावन जनीं ।।3।। <br> जननी पवित्र तयाची हाव। एका जनार्दनीं धन्य सुख।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अखंडपणे वाचेने विठ्ठलनाम घेतल्याने कर्म,अकर्म,विकर्म यांची बंधने चुकतात आणि कर्मभेदाने भोगाव्या लागणार्या पतनापासून मुक्ती मिळते.सदासर्वदा विठ्लनाम घेऊन भजन,चिंतन करणारा पुण्यपावन म्हणुन मान्यता पावतो.याची जन्मदात्री धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, ह्या पुण्यपुरुषाचे सुख अलौकिक आहे. '''33'''<br> ज्ञान होय आधीं संतां शरण जातां। मग ओळखितां कळे रूप।। 1।। <br> नामांचें जें मुळ रूपाचें रूपस। पंढरीनिवास हृदयीं धरी।। 2।। <br> प्रपंची परमार्थी तारक हें नाम।ब्रह्मानंद प्रेम सर्व वसे।। 3।। <br> सच्चिदानंद खूण एका जनार्दनीं । स्वयं ब्रह्म जाण नाम असे ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संताना शरण गेल्यानंतर ज्ञान मार्ग सांपडतो.या मार्गाने प्रवास सुरू झाला की,परमेश्वरी रुपाचा साक्षात्कार घडतो.नामाचे जे मुळरुप तोच पंढरीनाथ असून त्याला अंत:करणांत सदैव धारण करावें.हे विठ्ठल नाम प्रपंचांत आणि परमार्थांत तारक आहे.हे नाम परब्रह्म असून सच्चिदानंद हे त्याचे स्वरूप आहे.त्यामुळे जीवनांत ब्रह्मानंद व भक्तिप्रेम निर्माण होते.परमेश्वराचे नाम हे स्वयं ब्रह्म आहे हे जाणून घ्यावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''16'''<br> शिव शिव अक्षरें दोन । जो जपे रात्रंदीन ।।1।। <br> धन्य तयाचा संसार । परमार्थाचें तेंच घर ।।2।। <br> सदोदित वाचे। जपे शिव शिव साचें ।।3।।<br> एका जनार्दनीं शिव। सोपा मंत्र तो राणीव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव ह्या दोन अक्षरी नामाचा जो रात्रंदिवस जप करतो तो संसारांत धन्यता पावतो.त्याचे घर परमार्थाचे निवासस्थान बनते.एका जनार्दनीं म्हणतात,शिवनामाचा मंत्र अत्यंत सोपा असून सर्व मंत्रांत श्रेष्ठ आहे.सदासर्वकाळ या मंत्राचा वाचेने जप करावा. === श्रीरामनाममहिमा === '''1'''<br> शिवाचे हृदयीं नांदसी श्रीरामा। काय वर्णू महिमा न कळे आगमानिगमा ।।1।। वेदशास्त्रे मौनावलीं पुराणें भांबावलीं। श्रुति म्हणती नेति नेति शब्दें खुंटली।। 2।। वाच्य वाचक जगन्नाथ स्वये शिवाचा आत्माराम । एका जनार्दनीं सुख तयांसी गातां निष्काम। ।3।। '''भावार्थ''' वाणीने ज्याचे सतत स्मरण करावे तो जगन्नाथ शिवशंकराचे ह्रदयांत नांदणारा श्रीराम असून तोच शिवाचा आत्माराम आहे.या आत्मारामाचा महिमा अगाध असून वेदशास्त्रे मौन होतात.पुराणे कोड्यांत पडतात.श्रुती या विश्वंभराचे वर्णन करतांना नि:शब्द होतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,या जनार्दनाचे नाम गात असतांना अपार सुख मिळते आणि चित्त निष्काम होते. '''2'''<br> मानवा रामनामीं भजें। <br> तेणें तुझें कार्य होतें सहजें।। 1।।<br> अनुभव घेई अनुभव घेई। <br> अनुभव घेई रामनामीं।। 2।। <br> शंकरादि तरले वाल्मिकादि उध्दरले। <br> तें तूं वहिलें घेई रामनाम ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा परिपाठीं । <br> दोष पातकें पळती कोटी।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> रामनामाच्या भजनाने वाल्याचा वाल्मिकी झाला ,त्याचा उध्दार झाला. शिवशंकर रामाचे सतत चिंतन केल्याने तरुन गेले. कोणतेही कार्य सहज सफल होण्यासाठी मानवाने रामनाम भजावे या वचनाचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, नामाचा परिपाठ ठेवल्याने माणसाचे अनेक दोष आणि कोटी पातकें पळून जातात. '''3'''<br> कासयासी हटयोग धूम्रपान । घालुनी आसन चिंती वेगीं।। 1।। <br> सोपा रे मंत्र राम अक्षरे दोनीं। जपतां चुके आयणी चौर्यांशीची ।।2।।<br> मागें बहुतांचा उपदेश हाची। तरलें रामनामेंची पातकी जन।। 3।। <br> एका जनार्दनीं रामनाम ख्याती । जाहली पैं विश्रांति शंकरासी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन अक्षरी रामनामाचा सोपा मंत्र असून त्याचा जप केल्याने चौर्यांशी लक्ष जन्म मरणाचे फेरे चुकतात.रामनामाने पातकी जन तरून जातात असा उपदेश पूर्वी अनेक ब्रह्मज्ञानी ऋषी,मुनीनी केला आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, समुद्र मंथनातून निघालेल्या विषाचा दाह संपवण्यासाठी शिवशंकरांनी रामनामाची मात्रा घेतली आणि विश्रांति मिळाली.हटयोग, धूम्रपान या सारख्या खडतर तपश्चर्या करण्यापेक्षा आसनावर बसून रामनाम जपणे हा सहजसोपा मार्ग आहे. '''4'''<br> सुख रामनामें अपार। शंकर जाणें तो विचार ।।1।। <br> गणिका जाणें रामनाम । गजेंद्र उध्दरिला राम ।।2।। <br> शिळा मुक्त केली। रामनामें पदा गेलीं।। 3।।<br> तारिले वानर। रामनामें ते साचार ।।4।। <br> रामनामे ऐसी ख्याती। एका जनार्दनीं प्रीती ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनामांत अपार सुख आहे हे शिवशंकर जाणतात. याच रामनामाने गणिका संसार सागर तरुन गेली आणि गजेंद्राची संकटातून सुटका झाली आणि उध्दार झाला.अहिल्या शापातून मुक्त होऊन रामनामाने रामपदां गेली.रामनामाने अनेक वानर तरून गेले.रामनामाचा महिमा सांगतांना एका जनार्दनीं अशी अनेक उदाहरणे देतात. '''5'''<br> श्रीराम जयराम वदतां वाचे। पातकें जाती कोटी जन्माची।। 1।। <br> जयजय राम जयजय राम। तुमचे नाम गाये शंकर उमा ।।2।।<br> नाम थोर तिहीं लोकीं साजे। उफराटे वदतां पातक नासले वाल्हयाचे ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नाम साराचें सार । नामस्मरणें तुटे भवबंध येरझार ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीरामाच्या नामाचा जयजयकार करून शंकर पार्वती रामनाम गातात.रामनामाचा उफराटा (मरा) उच्चार करूनही वाल्याचे महापातक नाहीसे होऊन तो वाल्मिकी या महान पदाला पोचला.रामनामाची थोरवी तिन्ही लोकी गाजते.एका जनार्दनीं म्हणतात,रामनाम सर्व साधनेचे सार असून कोटी जन्मांचे पाप नाहिसे करण्याचे सामर्थ्य नामांत आहे.भवबंधन तोडून जन्म मरणाच्या फेरा नामस्मरणाने चुकवतां येतो. '''6'''<br> आणिकांचे नामें कोण हो तरला। ऐसें सांगा मला निवडोनी।। 1।। <br> या रामनामें पातकी पतीत। जीव असंख्यात उध्दरिले।। 2।। <br> जुनाट हा पंथ शिवाचे हे ध्येय। रामनाम गाणे स्मशानीं तो।। 3।। <br> गिरजेसी आवडी रामनामें गोडी। एका जनार्दनीं जोडी हेंचि आम्हां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनामाने असंख्य पतित पातकी जीवांचा उध्दार होतो. रामनामाची ही ख्याती पूर्वीपार चालत असून शिवशंकर स्मशानात रामनामाचा जप करीत असे. शिवशंकराप्रमाणे गिरजेला सुध्दां रामनामाची अवीट गोडी वाटे.याच रामनामाचा छंद आपल्यालाही जडावा अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं करतात. '''7'''<br> रामना उच्चार होटीं । संसाराची होय तुटी।। 1।।<br> संसार तो समूळ जाय। राम उच्चारूनी पाहे।। 2।। <br> मागें अनुभवा आलें। गजेंद्रादि ऊध्दरिले।। 3।। <br> शिव ध्यातो मानसी। रामनाम अहर्निशीं।।4।। <br> एका जनार्दनीं राम। पूर्ण परब्रह्म निष्काम।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने रामनामाचा जप म्हणजेच संसारसुखाविषयीं विन्मुखता. रामनामाच्या अखंडित जपाने गजेंद्राची प्राणसंकटातून सुटका झाली असा अनुभव आहे. राम हा परब्रह्म स्वरूप असून पूर्ण निष्काम आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''8'''<br> नाम उत्तम चांगले। त्रिभुवनीं तें मिरविलें। <br> जे शंभूने धरिलें। निजमानसीं आदरें।। 1।। <br> धन्य मंत्र रामनाम। उच्चारितां होय सकाम। <br> जन्म कर्म आणि धर्म। होय सुलभ प्राणिया।। 2।। <br> एका जनार्दनीं वाचे। ध्यान सदा श्रीरामाचे। <br> कोटी तें यज्ञांचे। फळ तात्काळ जिव्हेसी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनाम त्रिभुवनांत सर्वोत्तम मंत्र असून शिवशंकरांनी आदराने या मंत्राचा स्विकार केला आहे. रामनाम उच्चारताच सर्व कामना पूर्ण होऊन जीवनाचे सार्थक होते कारण रामनामाने जन्म, कर्म आणि धर्म यांचे आचरण करणे सुलभ होते. एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने रामनाम, श्रीराममूर्तीचे सर्वकाळ ध्यान केल्याने कोटी यज्ञाचे फळ साधकाला तात्काळ प्राप्त होते. '''9'''<br> शिव सांगे गिरजेप्रती। रामनामें उत्तम गती।। 1।।<br> असो अधम चांडाळ। नामें पावन होय कुळ।। 2।।<br> नाम सारांचे पैं सार। भवसिंधू उतरीं पार।।3।।<br> नाम श्रेष्ठांचे पैं श्रेष्ठ। एका जनार्दनीं वरिष्ठ।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकर गिरजेला सांगतात की रामनामानें जीवाला उत्तम गती मिळते.अत्यंत पापी चांडाळाचे कुळ पावन करण्याचे सामर्थ्य रामनामांत आहे. श्रेष्ठ साधकांचा हा अत्यंत श्रेष्ठ मंत्र असून भवसिंधू तरून नेणारी नौका आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''10'''<br> अहर्निशीं ध्यान शंकर धरीं ज्याचें। तो श्रीराम वाचें कां रे नाठविसी। ।1।। <br> रामनाम म्हणतां तुटेल बंधन।। होईल खंडन कर्माकर्मीं।। 2।। <br> रामनामें गणिका नेली मोक्षपदां। तुटली आपदा गर्भवास।। 3।। <br> रामनाम जप नित्य ती समाधीं। एका जनार्दनीं उपाधि तुटोनि गेली।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रात्रंदिवस शिवशंकर ज्याचे ध्यान करतात तो श्रीराम वाचेने निरंतर आठवावा. रामनामजपानें कर्म, अकर्माची बंधने तुटतिल. रामनामाने गणिका मोक्षपदाला पात्र झाली. अनेक भक्तांच्या संकटांचे निवारण झाले. एका जनार्दनीं म्हणतात, रामनामाचा जप म्हणजे नित्य समाधी अवस्था, ज्या अवस्थेत सर्व उपाधी संपून जातात. === शिवमाहात्म्य === '''1'''<br> आरोहण ज्याचे नंदीवरी। वामांकीं शोभे गिरिजा नारी ।।1।। <br> त्रिशुळ डमरू शंख कपाल। मस्तकीं गंगा चंद्रमाळ।। 2।। <br> अंकीं षडानन गजवदन। सदा प्रसन्न ज्याचे ध्यान ।।3।। <br> भूतें वेताळ शोभती। हर्षयुक्त उमापती।। 4।।<br> अंगीं विभूति लेपन। सदा समाधी तल्लीन।।5।।<br> मुखीं रामनाम छंद ।एका जनार्दनीं। परमानंद ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो नंदीवर आरूढ झाला असून डाव्या मांडीवर हिमालय कन्या गिरिजा विराजमान आहे. मस्तकावर चंद्रकोर आणि गंगेचा प्रवाह शोभून दिसत आहे.मांडीवर कार्ति केय आणि गजानन असून या उमापती शिवशंकराचे ध्यान अत्यंत प्रसन्न दिसत आहे.सर्वांगावर चिताभस्माचा लेप लावला आहे.मुखी अखंड रामनामाचा जप चालू असून मन सतत समाधींत तल्लीन झालेले आहे.सभोवतालीं भूतें आणि वेताळांचा समूह असलेला गिरिजापती शंकराला पाहून परमानंद दाटून येतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''2'''<br> पांच पांचाचा मिळोनि मेळु। सदाशिव म्हणती अमंगळु ।।1।। <br> कवणा न कळे याचा भावो। शिव साचार देवाधिदेवो ।।2।। <br> विरूपाक्ष म्हणती भेकणा। परी हा सर्वांग देखणा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं प्रबोधु। शिव नित्य नवा आणि वृध्दी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पृथ्वी,आकाश जल,वायू आणि अग्नीं ही पंचमहाभूते आणि प्रत्येकाचे पांच गुण असे पंचवीस तत्वें मिळून सदाशिव हा अमंगल आहे असे म्हणतात परंतू या देवाधिपती शिवशंकराचे महात्म्य कोणालाच कळत नाही. देवराज इंद्र या सर्वांगसुंदर महादेवाला भेकणा म्हणतात.असे कथन करून शिव हा नित्य नवा असून सतत नविन रचना करणारा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''3'''<br> निर्गुण निराकार अवयवरहित। जो शब्दरुपातीत शिव जाण ।।1।। <br> चहूं वाचांवेगळा पांचांसी निराळा। तो असे व्यापला सर्वांघटीं ।।2।। <br> ध्यानीं मनीं नये समाधी साधनीं। तो भक्तांचे ध्यानीं तिष्ठतसे ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नामरूपा वेगळा। परब्रह्म पुतळा शिव जाणा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो सत्व,रज,तम या गुणांविरहित,अवयवरहित,निराकार असून ज्याच्या रुपाचे वर्णन शब्दांनी करतां येत नाही.वैखरी,मध्यमा,परा,पश्यंती या चारही वाणीने ज्याचे यथार्थ वर्णन करणे अशक्य आहे.तो पंचमहाभुतांहुन वेगळा असून सर्व सृष्टीत व्यापून राहिला आहे.ध्यान,धारणा,समाधी या ध्यान मार्गाने त्याचे आकलन होत नाही.भक्तीमार्गाने मात्र तो सहजसुलभ आहे.असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामरुपावेगळा हा परब्रह्म परमेश्वर शिवशंकर आहे हे जाणून घ्यावे. '''4'''<br> हृदयीं परमात्मा नांदे परिपूर्ण । तो शिव सनातन पूर्णब्रह्म ।।1।।<br> जीव तो गुंतला विषयाचे लक्षीं। शिव सर्वसाक्षीं परब्रह्म ।।2।। <br> भाव अभावना जया जैसी पाही। एका जनार्दनीं देहीं परब्रह्म ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रत्येक जीवाच्या हृदयांत परमात्मा नांदत असतो परंतू जीवात्मा ईंद्रिय विषयांचा आनंद घेण्यात गुंतलेला असतो. शिव हा सनातन,सर्वसाक्षी,परिपूर्ण परब्रह्म असून प्रत्येक जीवाच्या भावभावना जाणतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,देहीं परब्रह्म आहे हे जाणून घ्यावे. '''5'''<br> अकार उकार मकारां वेगळां। परब्रह्म पुतळा शिव एक ।।1।।<br> अंडज जारज,स्वेदज,उद्भीजा वेगळा। परब्रह्म पुतळा शिव एक।।2।। <br> प्राण अपान व्यान उदान समान। यांवेगळा जाण शिव एक ।।3।। <br> पृथ्वी आप तेज वायु आकाश। यांवेगळा भास शिव एक।।4।। <br> द्वैता अद्वैता वेगळाचि जाण । एका जनार्दनीं पूर्ण शिव एक ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा विष्णू महेश या तिन्ही देवतां पेक्षा वेगळा असा परब्रह्म परमेश हाच शिव होय.पक्षी,मनुष्यप्राणी,घामापासून जन्म घेणारे ढेकणा सारखे जीव किंवा पाण्यांत जन्मणारे यापेक्षा निराळा असलेला,देहांत असणार्‍या पंच प्राणापेक्षा तसेच पंच महाभूतांहून वेगळा भासणारा द्वैत आणि अद्वैत या दोन्ही तत्वांहून वेगळे परमात्म तत्व हाच शिवशंकर होय असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''6'''<br> वेदशास्त्री गाईला पुराणीं वर्णिला । तो शिव पाहिला डोळेभरी ।।1।। <br> तेणें माझ्या मना होय समाधान। आठवितां चरण वेळोवेळां ।।2।। <br> सकळ इंद्रिया झाली पैं विश्रांती ।पाहतां ती मूर्ति शंकराची।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शिव हा भजावा। संसार करावा सुखरूप ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद आणि साही शास्त्रें यांनी ज्याचा महिमा गाईला असून पुराणे ज्याच्या चरित्राचे वर्णन करतात तो शिवशंकर आपण डोळे भरून पाहिला असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या शिवदर्शनाने मनाचे समाधान झाले.सर्व इंद्रियांना विश्रांती मिळाली.परत परत या शिवचरणांची आठवण येऊन मन शांत होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, सुखरूप पणे संसार करतांना शिवाचे भजन नित्यनियमाने करावें. '''7'''<br> शिव भोळा चक्रवर्ती । त्याचे पाय माझे चित्तीं ।।1।।<br> वाचे वदतां शिवनाम। तया न बाधी क्रोधकाम।। 2।।<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष। शिवा देखतां प्रत्यक्ष ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शिव। निवारी कळीकाळाचा भेव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भोळ्या चक्रवर्ती शिवाचे चरणकमल आपण चित्तांत धारण केले असून वाचेनें शिवाच्या परमपवित्र नामाचा जप करणार्या साधकाला काम क्रोधाचा उपद्रव होत नाही.शिव-दर्शनानें धर्म, अर्थ, काम मोक्ष हे चारी पुरूषार्थ साधले जातात. एका जनार्दनीं म्हणतात, शिवशंकर मनातील कळीकाळाच्या भयाचे निवारण करतात. '''8'''<br> स्वरुप सुंदर अति विशाल। नेत्रीं निघती अग्निज्वाळ। <br> हृदयावरी सर्पाची माळ। दुष्ट दुर्जना प्रत्यक्ष काळ।। 1।। <br> वाचे वदे हरहर शब्द। तेणें निरसे भवबंध।। धृ0।। <br> माथां जटा शोभे पिंगटवर्ण। मध्ये गंगा वाहे परिपूर्ण।<br> हृदयीं सदा समाधान। तयासी पाहतां निवे मन।। 2।। <br> शिव शिव नाम हें तारक। जया ध्याती ब्रह्मादिक ।<br> सिध्द साधक वानिती अनेक। तया ध्यांता सुख अलौकिक ।।3।। <br> वामांगी गौरी सुंदर। तेजे लोपतसे दिनकर। <br> हृदयीं ध्यातां परात्पर । एका जनार्दनीं तुटे येरझार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत सुंदर विशाल नयनांमधून अग्निच्या ज्वाळा निघत आहेत.वक्षस्थळीं सर्पाची माळ रूळत आहे.मुखानें हरिनामाचा जप सुरू आहे असा शिवशंकर दुष्ट आणि दुर्जनांचा नाश करणारा प्रत्यक्ष काळ असून तो साधकांची संसार बंधने तोडून टाकतो.मस्तकावर पिंगट रंगाच्या जटा शोभत असून त्या जटांमधून परमपवित्र गंगेचा प्रवाह वहात आहे. या देवाधिदेवाचे हृदय समाधानाने अखंडपणे भरलेलें आहे. या शिवदर्शनाने मनाच्या सर्व व्यथा नाहिशा होतात. या शिवशंकराचे ब्रह्मादिक देव ध्यान करतात.अनेक सिध्द साधक या देवाची स्तुतीसुमने गाऊन पूजा करतात.या शिवाचे ध्यान करण्यांत असामान्य आनंद आहे.या गौरीहराच्या डाव्या बाजूस गौरी आसनस्थ असून यां उभयतांच्या तेजापुढे सूर्यतेज फिके वाटत आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावानें या परात्पर परब्रह्म स्वरूपाचे ध्यान केल्यास साधकांचे जन्म-मरणाचे फेरे चुकतात. '''9'''<br> उत्तम अथवा चांडाळ। न पाहेचि खळाखळ ।।1।। <br> शरण आलिया तत्वतां। तया नुपेक्षी सर्वथा ।।2।। <br> न म्हणे शुचि अथवा चांडाळ। स्मरणेंचि मुक्तीफळ।। 3।। <br> ऐसा पतित पावन। शरण एका जनार्दन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुष्टबुध्दी चांडाळ असो किंवा शुध्दबुध्दी सज्जन असो शरण आलेल्या शरणागताची उपेक्षा शिवशंकर कधीहि करीत नाही.केवळ स्मरण करणार्या साधकाला मुक्तीफळाचे वरदान देतात.या पतितांना पावन करणार्या शिवशंकराला एका जनार्दनीं शरण जातात. '''10'''<br> त्रिभुवनीं उदार। भोळा राजा श्रीशंकर।। 1।। <br> जे चित्तीं जया वासना। पुरवणें त्याचि क्षणा।। 2।। <br> याती कुळ न पाहे कांहीं । वास कैलासीं त्या देई।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सोपें। शिवनाम पवित्र जपें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग पृथ्वीं पाताळ या तिन्ही भुवनांत औदार्यासाठीं सर्वोत्तम असलेला भोळा शिवशंकर प्रत्येक भक्ताच्या मनातिल वासना त्याच क्षणीं पूर्ण करतो.जाती कुळाचा विचार न करतां भक्ताला कैलासांत निवास देतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, शिवनाम अत्यंत पवित्र असून वाचेला अतिशय सुलभ आहे. '''11'''<br> नाम उत्तम पावन। शिव शिव वरिष्ठ जाण।। 1।। <br> ऐसा पुराणीं महिमा ।न कळे वेदशास्त्रा सीमा।। 2।। <br> जयासाठीं वेवादती । तो शिव स्वयंज्योती।। 3।। <br> रूपा अरूपावेगळा। एका जनार्दनीं पाहे डोळां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव हे नाम उत्तम पावन असून सर्वश्रेष्ठ आहे असा या नामाचा महिमा पुराणांत वर्णन केला आहे.वेदशात्रांना सुध्दां ज्याचे स्वरूप पूर्णपणे आकलन होत नाही.ज्या स्वरूपिविषयी सतत वादविवाद होतात तो शिव ज्योती स्वरूप आहे.या शिवाचे रूप आगळेवेगळे असून ते प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहावे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''12'''<br> सोमवार व्रत एकादशी करी । त्याचें चरण शिरीं वंदीन मी ।।1।। <br> शिव विष्णु दोन्हीं एकचि प्रतिमा। ऐसा जया प्रेमा वंदीन त्यासी।। 2।। <br> सदा सर्वकाळ शिवाचें कीर्तन। आनंदे नर्तन भेदरहित।। 3।। <br> ऐसा जया भाव सदोदित मनीं । तयाचे चरणीं मिठी घाली।। 4।। <br> एका जनार्दनीं व्रताचा महिमा। नकळेचि ब्रह्मा उपरमला.<br> '''भावार्थ'''<br> सोमवार आणि एकादशीचे व्रत करणाऱ्या भक्तांच्या चरणांना आदराने वंदन करावे.शिव व विष्णु या दोन्ही देवांची एकच प्रतिमा आहे असा ज्यांचा दृढ विश्वास आहे त्यांना प्रेमाने वंदावें. जो भक्त सदोदित शिवाचे कीर्तन करतो,ज्याचे चित्त भेदभावरहित आहे त्यांच्या चरणांना मिठी घालावी असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,एकादशी आणि सोमवार या व्रताचा महिमा न समजल्याने ब्रह्मदेव उपरमला. '''13'''<br> देखोनियां हरलिंग। जो न करी तया साष्टांग।। 1।। <br> मुख्य तोचि वैरी । स्वमुखें म्हणतसे हरी।। 2।।<br> व्रत न करी शिवरात्र। कासयानें होती पवित्र ।।3।। <br> ऐशियासी यमपुरी। एका जनार्दनीं निर्धारीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवलिंग पाहूनही जो साष्टांग नमस्कार करीत नाही तो भक्त मुखाने हरीनामाचा जप करीत असला तरी तो वैरी समजावा.सर्वांना पापमुक्ती देणारे शिवरात्रीचे व्रत जो करीत नाही तो पावन होणार नाही, अशा पाखंडी लोकांना खात्रीने यमपुरींत पडावें लागते असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''14'''<br> शिवरात्र व्रत करी यथाविधी । भावें पूजी आधीं शिवलिंग ।।1।।<br> चुकलें चुकलें जन्मांचें बंधन ।पुनरागमन नये तेणें ।।2।। <br> एक बिल्वदळ चंदन अक्षता । पूजन तत्वतां सोपें बहु।। 3।।<br> एका जनार्दनीं पूजितां साचार। इच्छिलें हरिहर पूर्ण करिती।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यथासांग शिवरात्रीचे व्रत जो करतो, भक्तिभावाने आधीं शिवलिंगाची पूजा करतो त्याच्या जन्माचे बंधन तुटते त्या शिवभक्ताला परत जन्माला यावे लागत नाही.एक बेलाचे पान,चंदन आणि अक्षता एव्हढीच सामुग्री लागणारे हे व्रत अतिशय सोपे आहे.एका जनार्दनीं सुचवतात शिवरात्रीचे दिवशी शिवलिंगाचे पूजन भक्तीभावाने केल्यास शिवशंकर आणि विष्णु मनोकामना पूर्ण करतात. '''15'''<br> सकळ देवांचा जनिता। त्रिगुण सत्ता चाळवितां ।।1।।<br> शरण जाता त्याच्या पायां। सर्व हारपली माया।। 2।।<br> भेदाभेद निवारिले। सर्व स्वरूप कोंदलें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शिवें। जीवपणा मुकलों जीवे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सत्व,रज,तम या तिन्ही गुणांवर सत्ता चालवणारा,सर्व देवांचा निर्माता अशा देवाधिदेव शिवशंकराला शरण गेल्यास मायारुप असलेला संसार विलयास जातो. सर्व भेदाभेद संपून जातात, मनातला द्वैतभाव विरून जातो. सर्व विश्वांत एकच शिवरूप कोंदून राहिले आहे याची जाणीव होते.जीवाची देहबुध्दी नाहिशी होते,म्हणजेच देह जीवपणाला मुकतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात. === हरिहर ऐक्य === '''1'''<br> एका आरोहणा नंदी। एका गरूड बाहे स्कंधी ।।1।।<br> एका नित्य वास स्मशानीं। एका क्षीरनिधी शयनीं।। 2।।<br> एका भस्मलेपन सर्वांग। एका चंदन उटी अव्यंग ।।3।।<br> एका रूंडमाळा कंठीं शोभती । एका रूळे वैजयंती।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सारखे। पाहतां आन न दिसे पारखे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकरांचे वाहन नंदी तर श्री विष्णु गरूडावर आरूढ होतात. शिव नित्य स्मशानांत वास करतात तर विष्णु क्षीरसागरांत शेष नागावर पहुडलेले असतात.शिव सर्व अंगाला भस्म लावतात तर विष्णु चंदनाच्या उटीचा सर्वांगाला लेप देतात.सर्पमाळा शिवाच्या गळ्यांत तर वैजयंती माळ श्रीहरीच्या गळ्यांत शोभून दिसते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिहर वाहन,निवासस्थानें,वस्त्राभुषणे या बाबतीत भिन्न असले तरी स्वस्वरुपी दोघेही अभिन्न आहेत. '''2'''<br> एकां जटा मस्तकीं शोभती। एका किरीट कुंडलें तळपती ।।1।। <br> एका अर्धांगी कमळा। एका विराजे हिमबाळा ।।2।। <br> एका गजचर्म आसन । एका हृदयीं श्रीवत्सलांछन।। 3।। <br> एका जटाजूट गंगा । एका शोभे लक्ष्मी पैं गा ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दोघे। तयां पायीं नमन माझें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवाने मस्तकावर जटा धारण केल्या आहेत तर विष्णुच्या मस्तकावर किरीट आणि कानांत कुंडले शोभून दिसत आहेत.कमळा ही विष्णुंची तर हिमालयाची कन्या पार्वती ही शिवाची अर्धांगिनी आहे. शिव गजचर्माचे (हत्तीच्या कातड्याचे)आसनावर विराजमान आहेत तर श्रीहरीनें वक्षावर भक्तवत्सलतेचे प्रतिक धारण केले आहे.सदाशिवाने मस्तकावरील जटांमध्ये गंगेचा प्रवाह बध्द केला आहे तर श्रीपतीने लक्ष्मीचा अंगिकार केला आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,या हरिहराच्या चरणांना ते वंदन करतात. '''3'''<br> एका शोभे कौपीन। एका पीतांबर परिधान।।1।।<br> एका कंठीं वैजयंती। एका रूद्राक्ष शोभती ।।2।।<br> एकाउदास वृत्ति सदा। एक भक्तांपाशीं तिष्ठे सदा।।3।।<br> एक एका ध्यान करिती। एक एकातें चिंतित।।4।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर। तया चरणी मज थार।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरानें कौपीन (लंगोटी) तर हरीने कमरेला पीतांबर कसला आहे.श्रीहरीच्या गळ्यांत वैजयंती तर श्रीहराच्या गळ्यांत रुद्राक्षाच्या माळा रूळत आहेत.श्रीहरी सदा भक्तांच्या मेळाव्यांत रममाण असतात तर शिव सर्वदा उदासीन वृत्ती धारण करतात.असा विरोधाभास असुनही दोघे एकमेकांचे सदासर्वकाळ ध्यान करतात आणि परस्परांच्या चिंतनांत मग्न असतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या हरिहरांच्या चरणकमळांचा आश्रय आपणास मिळावा. '''4'''<br> एक ध्याती एकमेकां । वेगळें अंतर नोहे देखा।। 1।।<br> ऐसी परस्परें आवडी। गूळ सांडुनी वेगळी नोहे गोडी ।।2।।<br> एकमेकांतें वर्णिती। एकएकांते वंदिती।। 3।।<br> एका जनार्दनीं साचार। सर्वभावें भजा हरिहर।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिहरांत वेगळा अंतराय नसून दोघेही एकमेकांचे ध्यान करतात.जशी गुळाचा गोडवा आणि गूळ परस्परांपासून वेगळे असू शकत नाहीत तसे हरिहर एकमेकांशी संलग्न आहेत.ते एकमेकांचे गुणवर्णन करून एक दुसर्याला वंदन करतात.एका जनार्दनीं सुचवतात, सर्वांनी हरिहराचे भजन करावे, या श्रेष्ठ धर्माचे आचरण करावे. '''5'''<br> हरिहरांसी जे करिती भेद। ते मतवादी जाण निषिद्ध।। 1।।<br> हरिहर एक तेथें नाहीं भेद। कांसयिसि वाद मूढ जनीं ।।2।।<br> गोडीसी साखर साखरेस गोडी। निवडितां अर्ध घडी दुजी नोहे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर म्हणतात। मोक्ष सायुज्यता पायां पडे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शैव आणि वैष्णव यांच्या मध्यें जे भेद करतात,असे मत असलेल्या लोकांना निशिध्द मानावे.श्रीहरी आणि श्रीहर एकच स्वरूपी असतांना मूढपणे वाद घालणे निरर्थक आहे.साखरेची माधुरी आणि साखर वेगळी करता येत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिहर या मंत्रजपाने सायुज्य मुक्ती (वैकुंठ,कैलास) लोक प्राप्त होतो. '''6'''<br> होऊनी वैष्णव । जो कां निंदी सदाशिव ।।1।।<br> त्याचे न पहावें वदन। मुर्खाहुनी मूर्ख पूर्ण।। 2।।<br> भक्तीचा सोहळा । शिवें दाविला सकळां।। 3।।<br> एका जनार्दनीं वैष्णव। शिरोमणी महादेव ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकर स्मशानात एकांती बसून रामरूपाचे सतत ध्यान करतात.भक्ती कशी असावी याचे सर्वश्रेष्ठ उदाहरण शिवशंकर आहेत.असे असताना वैष्णवांनी सदाशिवाची निंदा करावी हे मूढपणाचे लक्षण मानले जाते. एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावाचा सोहळा दाखवणारे महादेव वैष्णवांचे शिरोमणी आहेत. '''7'''<br> शिव शिव नाम वदतां वाचे। नासे पातक बहूतां जन्मांचे ।।1।। <br> जो मुकुटमणी निका वैष्णव। तयाचें नाम घेतां हरे काळाचे भेव ।।2।। <br> तिहीं लोकीं श्रेष्ठ न कळे आगमां निगमां । तयाची गोडी ठाऊक श्रीरामा।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नका दुजा भावो । विष्णु तोचि शिव ऐसा निर्वाहो ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव हे नाम वाचेने जपले असतां अनेक जन्मांचे पाप नाहिसे होते.शिवशंकर वैष्णवांचा मुकुटमणी असून त्याचे नाम काळाचे भय दूर करते.तिन्हीं लोकीं श्रेष्ठ असलेल्या शिवशंकराचा महिमा वेदशास्त्रांना कळत नाही. श्रीराम शिवाचा महिमा यथार्थपणे जाणतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, शिव आणि विष्णु असा दुजाभाव नसावा.शिव तोच विष्णु असा भक्तिभाव मनीं दृढ धरावा. <br> '''8'''<br> हरिहराच्या चिंतनीं। अखंड वदे ज्याची वाणी।। 1।।<br> नर नोहे नारायण । सदा वाचे हरिहर जाण ।।2।।<br> पळती यमदूतांचे थाट। पडती दूर जाऊनी कपाट।। 3।।<br> विनोदें हरिहर म्हणतां। मोक्षप्राप्ती तयां तत्वतां ।।4।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर । भवसिंधु उतरी पार ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक हरिहराच्या चिंतनांत मग्न होऊन नामसाधना करतो तो सामान्य माणूस नसून प्रत्यक्ष नारायणाचे रूप आहे असे समजावे.हरिहराचा नामजप ऐकून यमदूत दूर पळून जाऊन गिरीकंदरी लपून बसतात.विनोदाने जरी नाम मुखीं आले तरी सहज मोक्षप्राप्ती होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिहर भक्तांना संसार सागरातून पार करतात.<br> '''9'''<br> अलंकार जाहलेपणें । जेवीं असे निखळ सोनें ।।1।।<br> नाम भिन्न रूप एक। देहीं देहात्मा तैसा देख ।।2।।<br> गोडी आणि गूळ। नोहे वेगळे सकळ।। 3।। <br> जीव शीव नामें भिन्न। एकपणें एकचि जाण ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण । भेदरूपें दिसे भिन्न ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> सोन्याचे अलंकार घडवले तरी त्यातिल मूलद्रव्य सोनेच असते.भिन्न भिन्न नामरूपाच्या या सृष्टींत देहात्मा परमात्म्याचे अंश असतात.गूळ आणि गोडवा यांत वेगळेपणा नसतो.जीव आणि शीव ही नामे भिन्न असली तरी जीवशीव एकरूपच आहेत हे जाणून घ्यावे.सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात. नामरूपाचा भेद असल्याने जीवशिव भिन्न वाटतात.<br> '''10'''<br> जगाचा जनक बाप हा कृपाळु। दीनवत्सल प्रतिपाळू पांडुरंग ।।1।। <br> पहा डोळेभरी द्वैत तें टाकुनि। करील झाडणी महत्पापा ।। 2।। <br> ज्या कारणे योगी साधन साधिती। ती हे उभी मूर्ति भीमातटीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भक्त करूणाकर । ठेवुनी कटी कर उभा विटे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीनदुबळ्यांचा सांभाळ करणारा पांडुरंग विश्वाचा कृपाळू जन्मदाता आहे.मनातिल द्वैतभावना दूर करून डोळ्यांत प्राण आणून त्याचे दर्शन घ्यावे.या भगवंतासाठी योगी कठोर तप करतात तो करूणाकर भीमातटी कटीवर कर ठेवून विटेवर उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावाने डोळे भरून दर्शन घेतल्यास तो महापापांची होळी करतो. '''11'''<br> अभेदावांचून न कळे| भक्तीचे महिमान । <br> साधितां दृढ साधन। विठ्ठलरूप न कळे।। 1।।<br> येथें पाहिजे विश्वास। दृढता आणि आस।<br> मोक्षाचा सायास। येथें कांहीं नकोची ।।2।। <br> वर्ण भेद नको याती। नाम स्मरतां अहोरात्रीं ।<br> उभी विठ्ठलमूर्ती । तयांपाशीं तिष्ठत।। 3।। <br> आशा मनिशा सांडा परतें। कामक्रोध मारा लातें।<br> तेणेंचि सरतें। तुम्ही व्हाल त्रिलोकीं।। 4।। <br> दृढ धरा एक भाव। तेणें चरणीं असे वाव। <br> एका जनार्दनीं भेव। नाहीं मग काळाचे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाच्या मनांत दृढ विश्वास आणि भक्ती नसेल तर विठ्ठलाचे खरे स्वरूप समजणार नाही. मनात शिव,विष्णु असा भेदभाव असेल तर भक्तीचा महिमा कळणार नाही. वर्णभेद,जातीभेद सर्व विसरून अहोरात्र नामस्मरण केल्यास विठ्ठलमूर्ती वाट पहात उभी राहते.भविष्यातील आशा, मनातिल ईच्छा,कामना,क्रोध यांना बाजुला सारून भक्तीमार्गाने वाटचाल सुरू केल्यास त्रैलोक्याचा धनी आपलासा होईल.त्याच्या चरणांशी आश्रय मिळेल. एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा साधकाला कळीकाळाची भिती राहणार नाही.<br> === श्रीदत्तनाममहिमा === '''1'''<br> धरीं अवतार विश्व तारावया। अंत्रीची अनुसूया गरोदर ।।1।। <br> ऋतुकाळ हेमंत नक्षत्र रोहिणी। शुक्लपक्ष दिनीं पूर्णतिथी ।।2।। <br> तिथी पूर्णिमा मास मार्गशीर्ष । गुरू तो वासर उत्सवात।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पूर्ण अवतार। निर्गुण निराकार आकारले।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मार्गशीर्ष महिना,हेमंत ऋतू, शुक्लपक्षांतिल पौर्णिमेची शुभ तिथी,रोहिणी नक्षत्र आणि गुरुवार या शुभ दिनी निर्गुण,निराकार परमेश्वराने विश्वकल्याणासाठी अवतार धारण करण्याचे ठरवून अत्री ऋषींची भार्या अनुसूयेचे पोटीं जन्म घेतला.एका जनार्दनीं म्हणतात, हा दत्तात्रयाचा पूर्ण अवतार आहे.<br> '''2'''<br> अव्यक्त परब्रह्म न्हाणी पायांवरी। अभेद नरनारी मिळोनियां ।।1।। <br> पीतांबर पदरें पुशिला घननिळा । निजविला निर्मळ पालखांत ।।2।। <br> निंब कातबोळ त्रिगुण त्रिखुंडी। प्रेमाचे आवडी सेवा माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त पाळण्यांत घातिला। हालविती त्याला अनुसूया।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तजन्माच्या उत्सव सोहळा साजरा करण्यासाठी अनेक स्त्री-पुरूष एकत्र जमले.अव्यक्त परब्रह्म दत्तात्रय या नामरूपाने अवतरले असतां सती अनुसूया त्याला पायांवर घेऊन न्हाऊ घालते,पीतांबराच्या पदरानें त्याचे अंग पुसते.या घननिळाला निर्मळ करून पाळण्यांत निजविते.कडुलिंबाची पाने,कात आणि सुंठ ही त्रीगुणी भुकटी सर्वांना प्रेमाने प्रसाद वाटते. एका जनार्दनीं म्हणतात, अनुसूया दत्ताचा पाळणा हलक्या हाताने झुलवते. '''3'''<br> दत्त वसे औदुंबरीं। त्रिशूळ डमरू जटाधारी।। 1।।<br> कामधेनु आणि श्वान। उभे शोभती समान ।।2।।<br> गोदातीरीं नित्य वस्ती। अंगीं चर्चिली विभुती ।।3।।<br> काखेमाजीं शोभे झोळी। अर्धचंद्र वसे भाळीं ।।4।।<br> एका जनार्दनीं दत्त। रात्रंदिनीं आठवित ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> औदुंबर वृक्षाच्या छायेत दत्तगुरूंचा निवास असतो.या जटाधारी देवाने हतांत त्रिशूळ आणि डमरू धारण केले आहेत.अंगाला विभुतीचे लेपन केले असून कपाळावर अर्धचंद्राची कोर शोभून दिसत आहे.गाय आणि कुत्रा पायाशी उभे आहेत.खांद्यावर भिक्षेची झोळी आहे.गोदावरी नदीच्या तीरावर दत्तात्रयाची नित्य वस्ती असते.एका जनार्दनीं या दत्तगुरूंचे रात्रंदिवस स्मरण करतात.<br> '''4'''<br> दत्त माझा दीनानाथ। भक्तालागीं उभा सतत।। 1।।<br> त्रिशूळ घेऊनियां करीं। उभा असे भक्ताद्वारीं।। 2।। <br> भाळीं चर्चिली विभुती। रूद्राक्षाची माळ कंठीं ।।3।। <br> जवळी असे कामधेनु। तिचा महिमा काय वानुं।। 4।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। रूप राहिलें हृदयांत।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरू हे दीनांचे नाथ असून भक्तांच्या रक्षणासाठी हातांत त्रिशूळ घेऊन भक्तांच्या दारांत उभे आहेत.त्यांच्या पायाशी कामधेनु उभी असून तिचा महिमा अवर्णनीय आहे. कंठांत रूद्राक्षाची माळ असून कपाळी विभुती लावली आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रूप अंत:करणांत भरून राहिले आहे. '''5'''<br> हातीं कमंडलु दंड। दत्तमूर्ति ती अखंड।। 1।। <br> ध्यान लागो माझे मना। विनवितो गुरुराणा ।।2।। <br> हृदयीं वसे क्षमा शांती ।।3।। <br> तोचि चित्तांत आठव। गुरूराज दत्त देव ।।4।।<br> एका जनार्दनीं दत्त। तद्रूप हें झालें चित्त।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हातांत कमंडलु आणि अखंड दंड घेतलेल्या गुरूमुर्तिचे मनाला अखंड ध्यान लागावे,हृदयांत सतत क्षमा शांती नांदावी, गुरूराज दत्त देवाचे सतत स्मरण राहावे अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''6'''<br> आयुष्य जाय माझें व्यर्थ। दत्त समर्थ महाराज।। 1।।<br> धांव धांव लवकरी । करूणा करी गुरूराया।। 2।। <br> मी तव अनाथ अपराधी। हीनबुध्दि स्वामीया ।।3।। <br> काळ घाला पडिलावरी। धांव श्रीहरी लवलाह्या ।।4।। <br> दत्ता पतित पावना। शरण एका जनार्दना ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं समर्थ दत्त महाराजाची विनवणी करीत आहेत.आपण अनाथ अपराधी असून गुरूकृपे शिवाय आयुष्य व्यर्थ जात आहे.काळाचा घाला पडल्यावर दत्तगुरूंनी त्वरित धावून यावे,करूणा करावी.पतिताला पावन करावे.<br> '''7'''<br> धांवे पावे दत्तराजा । महाराजा गुरुराया ।।1।। <br> अनाथासी सांभाळावें। ब्रीद पावन आपुलें ।।2।।<br> तूजविण सोडवितां । नाहीं त्राता दुसरा।। 3।।<br> महादोषी पतितालागीं । करा वेगीं उध्दार ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दत्ता। अवधूता माय बापा ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनाथांचा नाथ हे दत्तराजाचे पावन ब्रीद असून भक्तजनांना तारणारा दुसरा त्राता नाही.महादोषी, पतित जनांचा उध्दार करण्यासाठी,अनाथांना सांभाळण्यास साठी दत्त महाराजांनी धांव घ्यावी अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''8'''<br> वेधोनि गलें माझें मन। हारपलें दुजेपण ।।1।।<br> ऐसी ब्रह्ममूर्ति दत्त। बोतलीसे आनंदभरित ।।2।। <br> तयाविण ठाव । रिता कोठें आहे वाव ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भरला। सबाह्य अभ्यंतर व्यापिला ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्ताची ब्रह्ममूर्ति पाहून मन वेधले गेले. मनांतले सारे द्वैतभाव मावळलें. सर्व विश्वांत आतबाहेर हे ब्रह्मरूप व्यापून राहिलें आहे असा साक्षात्कार झाला. मन आनंदित झाले असा दत्तभेटीचा अनुभव एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''9'''<br> ऐसी जगाची माऊली । दत्तनामे व्यापुनी ठेली ।।1।।<br> जावें जिकडे तिकडे दत्त। ऐशी जया मति होत ।।2।।<br> तया सांकडेंचि नाहीं । दत्त उभा सर्वां ठायीं ।।3।।<br> घात आघात निवारी। भक्तां बाहे धरी करीं ।।4।।<br> ऐशी कृपाळु माउली। एका जनार्दनीं देखिली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जिकडे जावे तिकडे दत्त असा अस्तिक्य भाव ज्या साधकाच्या मनांत निर्माण होतो त्याला कोणतेही कोडे (संकट) पडत नाही. अंगावर पडणार्या घात आघातांचे निवारण करण्यासाठीं प्रत्यक्ष दत्त माऊली सर्व ठिकाणीं उभी असते. भक्तांना हात धरून सावरते.अशी जगन्माता दत्त या नामाने विश्वविख्यात आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं आपण त्या माऊलीचे दर्शन घेतले आहे असे सांगतात.<br> '''10'''<br> लावण्य मनोहर प्रेमाचा पुतळा। <br> देखिलासे डोळां दत्तराव ।।1।। <br> चरणीं घातली मिठी। प्रेम दुणावे पोटीं। <br> पाहतां हारपली दृष्टि दुजेपणा ।।2।।<br> मन माझें वेधलें परिपूर्ण भरलें। <br> एका जनार्दनीं सांठविलें हृदयीं दत्त।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत मनोहर लावण्यपूर्ण प्रेमाचा पुतळा डोळ्यांनी प्रत्यक्ष बघितला असा अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. या दत्त दर्शनाने मनातील द्वैतभाव विलयास गेला. चरणांना मिठी घालतांच अंत:करणातिल प्रेमभावाला भरती आली.मन भक्तीप्रेमाने परिपूर्ण भरले.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे सद्गुरू रूप हृदयांत पूर्णाशांने साठवले.<br> '''11'''<br> आमुचे कुळीचें दैवत । श्रीगुरुदत्तराज समर्थ ।।1।।<br> तोचि आमुचा मायबाप । नाशी सकळ संताप।। 2।। <br> हेंचि आमुचे व्रत तप। मुखीं दत्तनाम जप।। 3।। <br> तयाविण हे सुटिका नाहीं नाहीं आम्हां देखा।। 4।। <br> एका शरण जनार्दनीं। दत्त वसे तनमनीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं सांगतात, श्रीगुरुदत्त हे त्यांच्ये कुळदैवत आहे.सर्व प्रकारचे संसार ताप नाहिसे करणारे मायबाप आहेत.दत्तगुरुंची सेवा हे त्यांच्या घराण्याचे व्रत असून सर्व द्वंद्वात्मक दु:खे दूर करण्यासाठी दत्तनामाचा जप ही च साधना आहे.दत्त गुरु त्यांच्या तन मनीं ध्यानीं वास करतात.दत्तगुरुंशिवाय त्यांना दुसरा तरणोपाय नाही.<br> '''12'''<br> आत्मज्ञान बिंबलें हृदयीं । दत्त वोळखिला ठायीं।। 1।।<br> पारिखेपणा दूर केला । अवघा दत्तचि गमला ।।2।।<br> नामें पावन चराचरें । तें दत्तनाम दोन अक्षरें ।।3।।<br> एका जनार्दनीं छंद। दत्तनामें लागला वेधु ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू कृपेने चित्तांत आत्मज्ञानाचा उदय झाला. दत्तगुरुंची ओळख पटली.दुरावा नाहिसा झाला.सर्वाठायीं दत्तरूप भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय आला.दत्तनामानें चराचर पावन झाले.दत्त या दोन अक्षरी नामाचा मनाला छंद जडला.मनाला दत्त दर्शनाचा वेध लागला असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''13'''<br> श्रीगुरूकृपे दत्त वोळखिला । हृदय डोल्हार्यावरी बैसविला।<br> अभेद पूर्ण चांदवा तेथें दिला। शुध्द भक्तीनें दत्त पूजियेला ।।1।। <br> दत्त चरणीं मज लागलीसे गोडी । भवभयाची तुटोनी गेली बेडी।। ध्रृ0।। <br> सोहं गुढी तेथें उभारली। मंत्र उपदेशें देहबुध्दि गेली।<br> पूर्ण निवृत्ती प्रवृत्तीही धाली। सहज पूर्णानंद पूर्णता आली।। 2।। <br> जिकडे पाहे तिकडे चक्रपाणी । बोलावयाची राहिली शिराणीं। <br> जनीं वनीं एकात्मता खाणीं। एका जनार्दनीं रंगलीसे वाणी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु कृपेने दत्तस्वरुपाची ओळख पटली. हृदयाच्या हिंदोळ्यावर दत्तगुरुंची स्थापना करून अभेद भावभक्तीने दत्ताचे पूजन केले.दत्तचरणाची गोडी निर्माण होऊन संसार भयाची शृंखला गळून पडली.दत्त नाममंत्राने देहबुध्दी विलयास जाऊन स्वानंदाची गुढी उभारली.प्रवृतीची पूर्ण निवृत्ती झाल्याची अनुभूती आली.अंत:करणांत सहज पूर्णानंदाची भरती आली.जनीं वनीं सर्वत्र,जिकडे पहावे तिकडे चक्रपाणी एकात्मरूपाने व्यापून आहे याची जाणीव झाली. एका जनार्दनीं म्हणतात, या असामान्य अनुभूतीचे वर्णन करताना वाणी रंगून गेली.<br> '''14'''<br> स्वानंदे आवडी दत्त पाहूं गेलों डोळां। तंव चराचर अवघे श्रीदत्तची लीला।। 1।। <br> विस्मयो दाटला आतां पाहूं मी कैसें। देखता देखणें अवघें दत्तचि दिसे।। 2।। <br> असे आणि नसे हा तंव विकल्प जनांत। जनीं जनार्दन निजरूपें दत्त ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तेथें अद्वय नित्य। सबाह्य अभ्यंतरी दत्त नांदत।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत आनंदाने दत्त दर्शनाची आवड पूर्ण करण्यासाठी गेलो असतां सर्व चराचर सृष्टी ही दत्ताचिच लीला आहे असा अनुभव आला.दत्त,दर्शन आणि देखावा ही त्रिपुटी विलयास जावून सगळीकडे दत्तरूपच भरले आहे असा अनुभव येवून मनाला विस्मय वाटला.असणे,नसणे हा विकल्प जावून अद्वैताची नित्य भावना चित्तांत दाटून आली.विश्वांत आणि अंतरांत एकच दत्त नांदत आहे याची खात्री पटली.सद्गुरु जनार्दन हे निजरुपाने दत्तस्वरूप आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''15'''<br> मनासी स्थिरता नामें दत्त वेध । दुजा नाहीं छंद आणीक कांहीं।। 1।। <br> म्हणोनि संकल्प दृढ झाला पायीं। दत्तावांचुनी ठायीं नोहे कांहीं ।।2।। <br> पाहतां पाहाणे परतलें मन। पाहण्याचें विंदान विसरले।। 3।। <br> एका जनार्दनीं परब्रह्म पुतळा। दत्त देखिला डोळां आत्मदृष्टी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत एकाग्रतेने दत्त नामाचा जप करण्याशिवाय वेगळा छंद नसल्याने मनाचा निश्चय दृढ झाला.दत्त भजनाशिवाय दुसरा विचार मनाला सुचेनासा झाला.दत्त दर्शनाची ओढ संपली.एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तगुरू हा परब्रह्म पुतळा आत्मदृष्टीने पाहिला.<br> '''16'''<br> त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती वेगळा। पाहे तो सांवळा दत्तरावो।। 1।।<br> मन माझे वेधलें दत्ताचे चरणीं। नाहीं आन मनीं दुजा छंद ।।2।। <br> परात्पर पहावा हृदयी तैसा ध्यावा। एका जनार्दनीं सांठवावा दत्त मनीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा रजोगुणी, विष्णु सत्वगुणी, महेश तमोगुणी असे मानतात परंतु सांवळा दत्तगुरू या त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती पेक्षा वेगळा,गुणातित आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,मन दत्तचरणीं गुंतले,मनाला दुसरा छंद उरला नाही. दत्तराज नयनांनी पहावा,हृदयांत ध्यान करावे आणि मनांत सांठवावा.<br> '''17'''<br> दत्तात्रय नाम । नित्य जपे जो निष्काम।। 1।। <br> तया नाहीं द्वैतभाव। दृष्टि दिसे गुरूराव।। 2।। <br> दत्ताविण नसे स्थान। दत्तरूप जनवन।। 3।। <br> ध्यानीं मनीं दत्तराज। दत्ताविण नांही काज।। 4।। <br> एका जनार्दनीं जपा। दत्तनाम मंत्र सोपा।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप निष्कामपणे कोणतिही वासना मनांत न ठेवतां करतो त्याला दत्तगुरू स्वता: दर्शन देतात, त्या भक्ताचा द्वैतभाव नाहिसा होतो.जनीं,वनीं,स्वप्नीं दत्तरूप प्रत्ययास येते.ध्यानी मनीं दत्ताशिवाय अन्य कांहीं जाणवत नाही. एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तनामाचा सोपा मंत्र जपावा.<br> '''18'''<br> खुंटलासे शब्द बोलता आनंद। सर्व ब्रह्मानंद कोंदाटला ।।1।। <br> तें हें दत्तनाम आवडी आदरें। उच्चारी सोपारें सर्वकाळ ।।2।। <br> कलिमाजीं सोपें दत्तनाम घेतां। संसाराची वार्ता उरो नेदी ।। 3।। <br> एका जनार्दनीं लागलासे छंद। दत्तनामें आनंद सर्वकाळ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप करतांना जो आनंद मिळतो त्याचे वर्णन करतांना शब्द सापडत नाही, तो आनंद शब्दातीत असतो.कलियुगांत सोपे दत्तनाम घेतांना संसाराचा विसर पडतो.ह्या दत्तनामाचा जप अत्यंत आदराने मनापासून करावा. एका जनार्दनीं म्हणतात.दत्तनामाचा छंद म्हणजे सर्वकाळ टिकणारा आनंद! '''19'''<br> दत्त नामाचा उच्चार । मुखीं वसे निरंतर।। 1।। <br> तयापाशीं शांति क्षमा। प्राप्त होय निजधामा।। 2।। <br> सर्व सुखें तयापाशीं। ऋध्दिसिध्दि त्याच्या दासी।। 3।। <br> भुक्ति मुक्ति लोटांगणीं । लागताती त्या चरणीं।। 4।। <br> म्हणे एका जनार्दन मना लागलेंसे ध्यान।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने सदासर्वदा दत्तनामाचा उच्चार करणार्या साधकाच्या मनांत सतत क्षमा,शांती नांदत असते.ऋध्दि सिध्दि दासी बनून सेवा करतात.भुक्ति,मुक्ति आदराने चरणवंदन करतात. सर्व सुखे प्राप्त होतात.एका जनार्दनीं दत्तगुरूंचे निरंतर ध्यान लागावे अशी प्रार्थना करतात. '''20'''<br> सर्व पर्वकाळ दत्त वदतां वाचे। आणिक सायासाचे मूळ खुंटे।। 1।। <br> म्हणा दत्त दत्त म्हणा दत्त दत्त । म्हणा दत्त दत्त वेळोवेळां।। 2।। <br> काळ वेळ कांही न लगे तत्वतां। नाम उच्चारितां दरुशन।। 3।। <br> भोळ्या भावीकांसी जप मंत्रावळी। दत्तनाम माउली सोपा जप।। 4।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। निवारे भवताप दरूशनें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप करण्यास काळ वेळाचा विचार करण्याचे कारण नाही. हा पवित्र मंत्र वाचेने वदतांना सदा पर्वकाळ असतो. भोळ्या भाविकांना ही मंत्रावळी सहज सोपी आहे. नाम उच्चारतांच दत्त माउलीचे दर्शन होते.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,दत्त नामाचा महिमा असा आहे की,दत्तदर्शनाने सर्व भवतापांचे निवारण होते. <br> '''21'''<br> दत्त दत्त म्हणे वाचे। काळ पाय वंदी त्याचे ।।1।।<br> दत्तचरणीं ठेवीं वृत्ती। होय वृत्तीची निवृत्ती ।।2।। <br> दत्तरूप पाहे डोळा। वंद्य होय कळिकाळा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। हृदयीं वसे सदोदित।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वाचेने दत्तनामाचे स्मरण करणाऱ्या भाविकाचे चरणवंदन प्रत्यक्ष काळ करतो. मनाच्या सगळ्या वृत्ती दत्तचरणी समर्पित केल्याने वृत्तींची निवृत्ती होते.दत्तरूपाचे दर्शन लाभलेला भक्त कळिकाळास वंद्य होतो असे सांगून एका जनार्दनीं हृदयांत दत्तगुरूंनी निरंतर वास करावा अशी प्रार्थना करतात. <br> '''22'''<br> म्हणता दत्त दत्त। दत्त करी गुणातीत।। 1।। <br> दत्तनामाचा निजछंद। नामें प्रगटे परमानंद ।।2।। <br> निज भाव समर्थ। जेथें नाम तेथें दत्त।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। दत्त करी देहातीत ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप साधकाला सत्व,रज,तम या गुणविकारां पासून मुक्त करतो.दत्तनामाचा छंद मनाला उच्च प्रतीचा आनंद देतो.जेथे नाम तेथे दत्त येऊन उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तनामाचे स्मरण भक्ताची देहबुध्दी नाहिसी करून आत्मबुध्दी प्रदान करते.<br> === श्रीदत्तमानसपूजा === '''1'''<br> केलें आवाहन। जेथें नाहीं विसर्जन।। 1।। <br> भरला ओतप्रोत। स्वामी माझा देव दत्त।। 2।। <br> गातां येत नाहीं । पूर्ण सुलीनता पाही।। 3।। <br> एका जनार्दनीं खूण। विश्वीं भरला परिपूर्ण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपला स्वामी गुरू देव दत्त सर्व विश्वांत परिपूर्णपणे ओतप्रोत भरला आहे हीच मनाला पटलेली एकमेव खूण आहे असे अती विनम्रपणे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पूजेसाठी दत्तगुरुंना आवाहन करावे तेथें विसर्जन करावे लागत नाही.<br> '''2'''<br> अनन्य आवरी उदक निर्मळ । वासना सोज्वळ नम्रपणें ।।1।। <br> प्रक्षाळिले पाय वाही एक माथा। हृदयीं प्रीति धरितां प्रेमलाभ ।।2।। <br> घेऊनियां तीर्थ इंद्रियें तों धालीं। सकळ निवालीं जनार्दनीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सोज्वळ वासनेच्या निर्मळ पाण्यानें कमंडलू भरून नम्रपणे दत्तगुरूंचे चरण प्रक्षालन केले. मस्तकावर अभिषेक केला.हृदयातील भक्तीभावाने प्रेमलाभ झाला.चरणतीर्थ घेऊन सर्व इंद्रिये तृप्त झाली आणि जनार्दन स्वरूपी एकरूप झाली.<br> '''3'''<br> चोहों देहांची क्रिया । अर्घ्य दिले दत्तात्रया ।।1।। <br> जे जे कर्म धर्म । शुध्द सबळ अनुक्रम।। 2।। <br> इंद्रिय क्रियाजात । कांहीं उचित अनुचित ।।3।। <br> आत्मा माझा देवदत्त। एका जनार्दनीं स्वस्थ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्थूल सुक्ष्म कारण महाकारण या चारी देहांच्या कर्म, धर्म,शुध्द, सबळ या चारी क्रिया दत्तात्रयाला अर्पण केल्या. इंद्रियांच्या कडुन घडणाऱ्या उचित अथवा अनुचित क्रिया दत्तचरणी पदार्पण केल्या.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, आत्मतत्त्व देवदत्त असल्याने चित्त स्थिर झाले. '''4'''<br> संचित क्रियमाण । केलें सर्वांचे आचमन ।।1।। <br> प्रारब्ध शेष उरलें यथा। तेथें ध्याऊं सद्गुरुदत्ता ।।2।। <br> झालें सकळ मंगळ। एका जनार्दनीं फळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चांगल्या, वाईट कर्मांचे जे साचलेले फळ होते ते आचमन करून गिळून टाकले.जे प्रारब्धाचे (पापपुण्याचे) फळ भोगायचे राहिले असेल त्या साठी सद्गुरूदत्ताचे ध्यान करावे असे सांगून एका जनार्दनीं समाधानाने म्हणतात, सर्व मंगलमय क्रियांचे फळ मिळालें.<br> '''5'''<br> वर्णावर्ण नाहीं । हेचि प्रावर्ण त्याचे ठायीं ।।1।। <br> पराभक्तीची पालवीं । जिवो अज्ञाना मालवी।। 2।। <br> करा करा जन्मोध्दार। हरिभक्तीचा बडिवार।।3।। <br> एका जनार्दनीं बोध । दत्तापायीं तो स्वानंद।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरू स्वरूपी वर्णावर्णांचा भेदाभेद नाही हेच त्या स्वरूपाचे वैशिष्ट्य आहे.पराभक्ती ही जिवाचे अज्ञान नाहिसे करते.जीवाचा जन्मोध्दार करते.एका जनार्दनीं म्हणतात दत्तगुरूंचा हा बोध मनाला स्वानंद देतो.<br> '''6'''<br> गंध ग्रहण घ्राणता। त्रिपुटीं मांडिली सर्वथा ।।1।। <br> सुबुध्दि सुगंध चंदन । केलें दत्तात्रया अर्पण।। 2।। <br> शांति क्षमा अक्षता। तिलक रेखिला तत्वतां ।।3।। <br> एका जनार्दन। करूनि साष्टांगें नमन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सुबुध्दीरूपी सुगंधी चंदन दत्तात्रयाला अर्पण केले. सुगंध,सुगंध घेण्याची क्रिया सुबुध्दीरूपी चंदन ही त्रिपुटी लयास जाऊन दत्तगुरूंच्या ठायीं सुबुध्दी तद्रुप झाली.शांती,क्षमा रूपी तिलक रेखून त्यावर अक्षता लावल्या.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशी मानसोपचाराने पूजा करून साष्टांग नमन केले.<br> '''7'''<br> आत्मज्ञान वैश्वानरीं । धूप जाळिला सरोभरी ।।1।।<br> तेणें मातला परिमळ। पिंडब्रह्मांडीं सकळ।। 2।।<br> वासाचा निजवास। एका जनार्दनीं सुवास।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> आत्मज्ञान रूपी धूप अग्नींत (वैश्वानर) टाकला असतां विश्वातिल सर्व चराचर सृष्टींत या आत्मज्ञानाचा परिमळ(सुवास)दरवळला. एका जनार्दनीं या मानसपूजेचे असे वर्णन या अभंगात करतात. <br> '''8'''<br> ज्ञानदिपिका उजळी। नाहीं चिंतेची काजळी ।।1।। <br> ओवाळिला देवदत्त। प्रमें आनंद भरित।। 2।। <br> उष्ण चांदणें अतीत। तेज कोंदलें अद्भुत ।।3।। <br> भेदाभेद मावळले। सर्व विकार गळालें।। 4।। <br> एका मिळवी जनार्दन ।तेजीं मिळाला आपण ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानरूपी दिपिका (निरांजन) पेटविले, चिंतेची काजळी नसलेला स्निग्ध,अपूर्व प्रकाश सभोवती कोंदून राहिला. मनातिल द्वैतभाव,भेदाभेद क्षणांत मावळले, सारे मनोविकार गळून पडले.एका जनार्दनीं म्हणतात, चित्त सद्गुरू जनार्दन स्वामींशी एकरूप झाले.तेजांत मिळून मिसळून गेले.<br> '''9'''<br> अहंममता घारीपुरी। समूळ साधली दुरी ।।1।। <br> चतुर्विध केलीं ताटें। मानीं शरण गोमटें।। 2।। <br> मन पवन समर्पिलें। भोग्य कृत्य हारपलें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं भोजन। तृप्त झालें त्रिभुवन ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अहंकार आणि ममता यांना मुळांसह उपटून टाकून गुरूचरणी संपूर्ण शरणागती पत्करली.चंचल मन दत्तगुरूंना समर्पित केले.सर्व भोग भोगण्याच्या ईच्छेसह हरपून गेले. एका जनार्दनीं म्हणतात, हे चतुर्विध (चार प्रकारचे) भोजन करून स्वर्ग,पाताळासह पृथ्वी हे त्रिभुवन तृप्त झाले.<br> '''10'''<br> नाम मंगळा मंगळ। झालें जन्माचें सफळ।। 1।।<br> दत्त जीवींचे जीवन। दत्त कारणा कारण ।।2।। <br> अनुसुयात्मजा पाही। देहभाव उरला नाहीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं दर्शन। चित्त झाले समाधान।। 3 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरूंचे नाम सर्व मांगल्याचे मांगल्य आहेत.विश्वांत ज्या मंगल घटना घडतात त्या घडवण्याचे मूळ कारण म्हणजे दत्तगुरू होत.अनुसुया पुत्र दत्त गुरूंचे दर्शन झाले आणि देहभाव लयास गेला.चित्त समाधानरूप झाले.जन्म सफळ झाला.मनातिल कृतार्थ भावाचे वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> === श्रीहरिनाममहिमा === '''1'''<br> कलियुगामाजीं एक हरिनाम साचें। मुखें उच्चारितां पर्वत छेदी पापांचे ।।1।।<br> सर्वभावें भजा एक हरिचें नाम। मंगला मंगल करील निर्गुण निष्काम।। 2।। <br> दोषी अजामेळ तोहि नामें तरला। हरिनामें गणिकेचा उध्दार जाहला ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नाम सारांचे सार। स्त्रियादी अंत्यजा एकदांचि उध्दार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगांत हरिनामच केवळ सत्य असून अनंत पापांचे पर्वत छेदून टाकण्याचे सामर्थ्य हरिनामांत आहे.हरिनाम साधकाला निर्गुण,निष्काम करते.पातकी अजामेळ हरिनामाने तरला,गणिकेचा उध्दार झाला.स्त्रिया, अंत्यज यांचा उध्दार करणारे हरिनाम सर्व साधनांचे सार आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''2'''<br> जगीं तो व्यापक भरूनी उरला। शरण तूं तयाला जाय वेगीं।। 1।। <br> उघडा मंत्र जाण वदे नारायण। नोहे तुज विघ्न यमदूत ।।2।। <br> अखंड वाचेसी उच्चार नामाचा ।तेणें कळिकाळाचा धाक नाहीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं संतसेवेविण । आणिक साधन नाहीं दुजें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व जगाला पूर्णत:जो व्यापून उरला आहे त्या नारायणाला सर्वभावे शरणागत होऊन नारायण नामाचा अखंड जप केल्याने कळिकाळाचे भय संपून यमदूताचे विघ्न टळेल.नारायण नामाचा महिमा संतसेवे शिवाय कळणार नाही.असे एका जनार्दनीं सुचवतात.br> '''3'''<br> नाम ही नौका तारक भवडोहीं। म्हणोनि लवलाही वेग करा ।।1।। <br> बुडतां सागरीं तारूं श्रीहरी। म्हणोनि झडकरी लाहो करा।। 2।। <br> काळाचा तो फांसा पडला नाहीं देहीं । म्हणोनि लवलाही लाहो करा ।।3।।<br> एका जनार्दनीं लाहो करा बळें। सर्वदा सर्वकाळें लाहो करा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संसार सागर तारून नेणारी नौका म्हणजे श्रीहरिचे नाम! या साठी त्वरा करून नामसाधनेला प्रारंभ करावा. काळाचा फांस देहाला पडण्यापूर्वी सदासर्वदा हरिनाम नौकेचा आसरा घ्यावा असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''4'''<br> सर्वांवरी वरिष्ठ सत्ता । वाचे गातां हरिनाम।। 1।।<br> साधन सोपें पाहतां जगीं। साडांवी उगी तळमळ ।।2।। <br> रामनामें करा ध्यास। व्हा रे उदास प्रपंचीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं मन। करा वज्राहुनी कठीण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामजप ही सर्वांत सोपी साधना असून नामजपाने सर्वांवर सत्तासामर्थ्य प्राप्त होते.प्रपंचांत उदासिन वृत्ती धारण करून ,मनाची तळमळ शांत करून रामनामाचा ध्यास घ्यावा.मन वज्रासारखे कठीण करून साधनेंत निमग्न व्हावे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''5'''<br> नामें पाषाण तरले। महापापी उध्दरिले।<br> राक्षसादी आसुर तरले। एका नामे हरिच्या।। 1।। <br> घेईं नाम सदा। तेणें तुटेल आपदा। <br> निवारेल बाधा। पंचभूतांची निश्चयें ।।2।।<br> हो कां पंडित ब्रह्मज्ञानी। तरती तारिती मेदिनी।<br> शरण एका जनार्दनीं । नाम उच्चारणीं आनंद।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने महान पापी लोकांचा उद्धार झाला.राक्षसगण, आसूर तरले.हरिनामाने कष्ट, यातना दूर होतात.सर्व संकटे टळतात.पंचभूतांच्या बाधेपासून निवारण होते.महापंडित आणि ब्रह्मज्ञानी स्वता:उध्दरून जातात आणि पृथ्वीवरील अनेकांचा उद्धार करतात.जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं नामसाधनेंत आनंदाने रममाण होतात.<br> '''6'''<br> जों विनटला श्रीहरिचरणीं । त्यासी भवबंधनीं श्रम नाहीं।। 1।। <br> देव उभा मागें पुढें। वारी सांकडें भवाचें।। 2।।<br> नामस्मरणीं रत सदा। तो गोविंद आवडे।। 3।।<br> त्याचे तुळणें दुजा नाहीं। एका पाही जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक हरिचरणांना कायमचा जोडला गेला तो भवबंधनात असूनही विश्रांती पावला. देव अशा भक्ताच्या मागे पुढे उभा राहून त्या भक्ताची संकटे दूर करतो.नामस्मरणांत रंगून गेलेला भक्त गोविंदाला आवडतो.तो भक्त अतुलनीय असतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''7'''<br> हरिनामें तरले। पशुपक्षी उध्दरले ।।1।।<br> ऐशी व्याख्या वेदशास्त्रीं ।पुराणें सांगताती वक्त्रीं ।।2।।<br> नामें प्रल्हाद तरला। उपमन्यु अढळपदीं बैसला ।।3।।<br> नामें तरली ती शिळा । तारियेला वानरमेळा ।।4।। <br> हनुमंत ज्ञानी नामें । गणिका निजधामीं नामें ।।5।। <br> नामें पावन वाल्मिकी ।नामें अजामेळ शुध्द देख ।।6।। <br> नामें चोखामेळा केला पावन। नामे कमाल कबीर तरले जाण ।।7।। <br> नामें उंच नीच तारिलें। एका जनार्दनीं नाम बोले ।।8।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने प्रल्हाद सारखा निष्ठावंत भक्त हिरण्यकश्यपू सारख्या महापापी असुराने निर्माण केलेल्या जीवघेण्या संकटातून सुखरूप बाहेर पडून उध्दरून गेला.उपमन्युला अढळपद प्राप्त झाले.पोपटाला रामनाम शिकवतांना घडलेल्या पुण्याईने गणिका निजधामी पोचली.रामनामाच्या अखंड उपासनेनें भक्त हनुमान बुद्धिवंत आणि शक्तिमान हे बनून श्रीराम कार्यांत अग्रणी ठरला.वानरसेनेसह अमर झाला.उफराट्या नामाच्या जपाने वाल्याकोळी वाल्मिकी नामे ऋषीपदाला पोचला.तर अजामेळ शुध्द झाला.चोखामेळा,कमाल कबीर यांसारखे अनेक उंचनीच नामसाधनेने तरले.नामभक्तीने केवळ मानवच नव्हे तर पशुपक्षी आणि जड पाषाण सुध्दां तरले असा नाममहिमा पुराणांत वर्णिला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात.<br> '''8'''<br> जेथें हरिनामाचा गजर । कर्म पळतसे दूर।। 1।।<br> नाम निर्दाळी पापातें । वदती शास्त्र ऐशी मतें।। 2।।<br> पापाचे पर्वत। नाम निर्दाळी सत्य ।।3।।<br> नामजप जनार्दन। एका जनार्दनीं पावन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाचा गजराने कर्माची बरीवाईट फळे दूर पळतात.पापांचे निर्दालन होते. पांपाचे पर्वत कोसळून पडतात.असे मत साही शास्त्रे मांडतात.हे सत्यवचन असून गुरुमुखातून प्रगट झाले आहे असे सांगून नामजपाने आपण पावन झालो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> === हरिपाठ === '''1'''<br> हरीचिया दासा हरि दाही दिशा। भावें जैसा तैसा हरि एक ।।1।। <br> हरि मुखीं गातां हरपली चिंता। त्या नाहीं मागुता जन्म घेणें।। 2।। <br> जन्म घेणें लगे वासनेच्या संगे। तेचि झाली अंगे हरिरूप ।। 3।। <br> हरिरूप झाले जाणणें हरपलें। नेणणे तें गेलें हरीचे ठायीं ।।4।।<br> हरिरूप ध्यानीं हरिरूप मनीं। एका जनार्दनीं हरी बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीदासांना सारे विश्व हरीरूपाने ओतप्रोत व्यापले आहे असा अनुभव येतो.मुखानें हरीगुण गांत असताना मनाच्या सर्व चिंता हरपून जातात.जन्म-मरणाची येरझार चुकते.विषय वासनेमुळे परत परत जन्म घ्यावा लागतो.या वासनाच हरिरूप होतात.जाणणे,नेणणे यावृत्ती हरिरूपांत विलीन होतात.ध्यानी मनीं केवळ हरीरूप दिसते.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''2'''<br> हरि बोला हरि बोला नाहीं तरी अबोला। व्यर्थ गलबला करूं नका।। 1।।<br> नको नको मान नको अभिमान। सोडी मीतूंपण तोचि सुखी।। 2।। <br> सुखी जेणें व्हावें जग निववावें। अज्ञानी लावावें सन्मार्गासी ।।3।।<br> मार्ग जया कळे भाव भक्तिबळें। जगाचिये मळें न दिसती।। 4।।<br> दिसती जनीं वनीं प्रत्यक्ष लोचनीं। एका जनार्दनीं ओळखिलें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने हरीचे नाम घ्यावे किंवा मौन धारण करावे.मान आणि अभिमान यांचा विचार न करतां मीतूंपणाचा त्याग करणारा सुखी होतो.अजाण लोकांना सन्मार्गाला लावून जगांत शांतता निर्माण करावी.भावभक्तीने योग्य मार्ग सापडला आहे असे अनेक संत प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसतात.असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''3'''<br> जें जें दृष्टी दिसे तें तें हरिरूप। पूजा ध्यान जप त्यासी नाहीं।। 1।।<br> वैकुंठ कैलासीं तीर्थक्षेत्रीं देव। तयाविण ठाव रिता कोठें।। 2।। <br> वैष्णवांचे गुह्य मोक्षाचा एकांत। अनंताचा अंत पाहतां नाहीं।। 3।। <br> आदि मध्य अंतीं अवघा हरि एक। एकचि अनेक एक हरी।। 4।। <br> एकाग्र जीव तेचि दोन्ही। एका जनार्दनीं ऐसें केलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे नजरेस पडते ते ते हरिचेच रूप आहे असा आस्तिक्य भाव ज्याच्या मनांत निर्माण झाला आहे त्याला ध्यान धारणा,जप,पूजाअर्चा या बाह्य उपचारांची गरज नाही.केवळ वैकुंठ,कैलास किंवा तीर्थक्षेत्रीच काय पण सर्व विश्वांत देव अंतर्बाह्य व्यापून राहिला आहे.वैष्णवांच्या हभक्तीचे रहस्य, मुक्तीची शांती आणि अनंत परमात्म्याचा अंत पाहतां येत नाही.विश्व रचनेच्या आदि मध्य व अंती केवळ एकच परमात्म तत्व अस्तित्वात होते.तोच परमात्मा अनंत नामरूपाने विश्वांत भरून राहिला आहे.सद्गुरू कृपेने या हरिरुपाशी एकाग्रचित्त होता आले असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''4'''<br> नामाविण मुख सर्पाचें तें बीळ। जिव्हा नव्हे काळसर्प आहे ।।1।। <br> वाचा नव्हे लांव जळो त्यांचें जिणें । यातना भोगणें यमपुरी।। 2।।<br> हरीविण कोणी नाही सोडविता। पुत्र बंधु कांता संपत्तीचे।। 3।।<br> अंतकाळी कोणी नाहीं बा सांगाती। साधूचे संगती हरि जोडे।। 4।।<br> कोटिकुळें तारी हरि अक्षरें दोनी। एका जनार्दनीं पाठ केलीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम ज्याच्या मुखाने गाईले जात नाही ते मुख नसून सापाचे बीळ आहे असे समजावे.या मुखाची वाचा नसून चेटकीण होय.अशा माणसाला यमपुरीच्या यातना भोगाव्या लागतात.पत्नी, पुत्र,भाऊ हे सारे सुखाचे सोबती असून अंतकाळी हरीशिवाय कोणी त्राता नाही.संतसंगतीने हरिभक्तीचे मर्म कळून येते.हरि या दोन अक्षरीं नामानें कोटी कुळांचा उध्दार होतो.या दोन अक्षरी नामाचे सतत स्मरण करावे असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''5'''<br> धन्य माय व्याली सुकृताचें फळ। फळ तें निर्फळ हरिविण ।।1।। <br> वेदांचेहि बीज हरि हरि अक्षरे। पवित्र सोपारें हेचि एक ।।2।।<br> योगयाग व्रत नेम धर्म दान ।न लगें साधन जपतां हरि।। 3।।<br> साधनाचें सार नाम मुखीं गातां। हरि हरि म्हणतां कार्यसिध्दि।। 4।।<br> नित्य मुक्त तोचि एक ब्रह्मज्ञानी। एका जनार्दनीं हरि बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक चांगल्या कामाचे फळ म्हणून पुत्रलाभ होतो परंतू हरिनाम स्मरणाविना हे पुण्यफल व्यर्थ होय.हरि ही दोन अक्षरे अत्यंत पवित्र आणि वाचेसी सहजसुलभ असून वेदांचे बीज आहेत.हरिनामाचा जप केल्यास योगयाग,व्रत,नेमधर्म किंवा दान यांपैकीं कोणतेही साधन करावे लागत नाही.हरिनाम हे सर्व साधनांचे सार असून सर्व कार्य सिध्दीस जातात.साधक नित्यमुक्त होतो.त्याला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''6'''<br> बहुतां सुकृतीं नरदेह लाधला। भक्तीविण गेला अधोगती।।1।। <br> बाप भाग्य कैसें न सरेचि कर्म। न कळेचि वर्म अरे मूढा ।।2।। <br> अनेका जन्मांचें सुकृत पदरीं। त्याचे मुखा हरि पैठा होय।।3।। <br> राव रंक हो कां उंच नीच याती। भक्तीविण माती मुखीं त्याच्या ।।4।। <br> एका जनार्दनीं हरि हरि म्हणतां । मुक्ति सायुज्यता पाठी लागे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्मींच्या पुण्यफलाने मानवीदेह मिळतो परंतू काहींवेळा भक्तिविणा तो अधोगतीला जातो.पूर्वजांच्या पुण्याईने नरदेह मिळत नसून ते कर्मफळ आहे हे मूर्खांना कळत नाही.अनेक जन्म हरिभक्ती केल्याने हरिकृपा होते.धनवान किंवा निर्धन,उच्च अथवा नीच हरिभक्ती विणा जन्म निरर्थक आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिनाम जपाने साधक सायुज्यता मुक्तिचा अधिकारी होऊन नित्य हरीच्या सहवासांत वैकुंठनगरीं वास करतो.<br> '''7'''<br> हरिनामामृत सेवी सावकाश। मोक्ष त्याचे भूस दृष्टीपुढें।।1।।<br> नित्य नामघोष जयाचे मंदिरीं। तेची काशीपुरी तीर्थक्षेत्र।।2।।<br> वाराणशी तीर्थ क्षेत्रा नाश आहे ।अविनाशासी पाहे नाश कैंचा।। 3।। <br> एका तासामाजी कोटि वेळां सृष्टी। होती जाती दृष्टी पाहे तोची।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ऐसे किती झाले । हरिनाम सेविलें तोचि एक ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाच्या गृहमंदिरांत नामाचा गजर नित्य सुरू असतो ते च तीर्थक्षेत्र काशी असे मानावे.वाराणसी हे तीर्थक्षेत्र असूनही ते अविनाशी नाही.दृष्टीला दिसणार्या या विनाशी सृष्टींत एका तासांत कोटी वेळा घडामोड होत असते. सृष्टीचे हे विनाशी चक्र स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिनाम हे अमृत असून त्याचे सावकाश सेवन करावे.या हरिनाम अमृतामुळे मिळणारा मोक्ष केवळ भुसा आहे.असे अनेक साधक जन्माला आले आणि गेले पण ज्यांनी हरिनामाचे अमृत सेवन केले ते चिरंजीव झाले.<br> '''8'''<br> सत्पद तें ब्रह्म चित्पद तें माया। आनंदपदीं जया म्हणती हरि।। 1।। <br> सत्पद निर्गुण चित्पद सगुण। सगुण निर्गुण हरिपायीं।। 2।। <br> तत्सदिती ऐसे पैल वस्तुवरी। गीतेमाजी हरि बोललेले।। 3।। <br> हरिपदप्राप्ती भोळ्या भाविकांसी। अभिमानियांसी गर्भवास।। 4।।<br> अस्ति भाति प्रिय ऐशीं पदें तिनी। एका जनार्दनीं तेंचि झालें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर सत्चिदानंद आहे.त्यातील ब्रह्म हे सत्पद,चित्पद ही माया आणि हरि हा आनंदपदी आहे.ब्रह्म हे निर्गुण माया ही सगुण आणि हरी हा सगुण निर्गुण आहे. तत्सदिती हे परब्रह्म आहे असे भगवंताने गीतेत सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भोळ्या भाविकांना हरिपदाची प्राप्ती होते तर ज्ञानाचा गर्व असणार्या अहंकारी जनांना परत परत जन्म मृत्युचे दु:ख भोगावे लागते.हीच तीन पदे अस्ति,भाति,प्रिय या नावाने ओळखले जातात.<br> '''9'''<br> ओळखिला हरि सांठविला पोटीं । होतां त्याची भेटीं दु:ख कैचें।। 1।। <br> नर अथवा नारी हो कां दुराचारी । मुखीं गातां हरि पवित्र तो।। 2।। <br> पवित्र तें कुळ धन्य त्याची माय। हरि मुखें गाय नित्य नेमें।। 3।। <br> काम क्रोध लाभ जयाचे अंतरीं । नाहीं अधिकारी ऐसा येथें।। 4।। <br> वैष्णवांचें गुह्य काढिलें निवडुनी। एका जनार्दनीं हरि बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिचे सच्चिदानंद स्वरूप ओळखून त्याला आपलासा केला.हरिची भेट होतांच सर्व दु:खांचा निरास झाला.दुर्वतन करणारे स्त्री-पुरूष जर हरिनामाचा जप करतील तर ते पवित्र होतील.नित्यनेमाने हरिभजन करणार्या साधकाचे पवित्र कुळ व जन्मदात्री धन्य होय.ज्याचे अंत:करण वासना,क्रोध,मोह यांनी भरले आहे ते हरिकृपेचे अधिकारी होऊ शकत नाहीत.हरिनाम संकीर्तन हे वैष्णवांच्या हरिभक्तीचे रहस्य असून अखंड हरिनामाचा जप करावा असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''10'''<br> कल्पनेपासुनी कल्पिला जो ठेवा। तेणें पडे गोंवा नेणे हरी ।।1।। <br> दिधल्यावांचूनि फळप्राप्ती कैची । इच्छा कल्पनेची व्यर्थ बापा।। 2।।<br> इच्छावें तें जवळी हरिचे चरण। सर्व नारायण देतो तुज ।।3।।<br> न सुटे कल्पना अभिमानाची गांठी । घेतीं जन्म कोटी हरि कैंचा।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सांपडली खूण। कल्पना अभिमान हरि झाला ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपण मुळातले आत्मतत्व नसून नश्वर देहतत्व आहोत.या विपरित कल्पनेने सारा घोटाळा झाला,त्यामुळे हरिचे सत्य स्वरूप समजले नाही.बीज पेरल्यावाचुन फळाची अपेक्षा ही व्यर्थ कल्पनेची बाधा आहे.हरिचरणांचे सान्निध्य ही एकच इच्छा धरल्यास नारायण सर्व काही देतो.अहंकाराच्या गाठी सुटत नाही तो पर्यंत हरिप्राप्ती न होता कोटी जन्म घ्यावे लागणार.अंतरीच्या साऱ्या कल्पना,अभिमान या हरिस्वरूपी लीन करणे, संपूर्ण शरणागती पत्करणे हीच हरिकृपेची खूण आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''11'''<br> काय नपूंसका पद्मिणीचे सोहळे। वांझेसी डोहाळे कैचे होती।। 1।। <br> अंधापुढे दीप खरासी चंदन । सरकार दूधपान करूं नये।। 2।। <br> क्रोधी अविश्वासी त्यासी बोध कैंचा। व्यर्थ आपुली वाचा शिणवूं नये।। 3।। <br> खळाची संगती उपयोगासी नये। आपणा अपाय त्याचे संगें।। 4।। <br> वैष्णवीं कुपथ्य टाकिलें वाळुनी। एका जनार्दनीं तोचि भले।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नपूंसक व्यक्तीला बत्तीस लक्षणी सुंदर स्त्रीचा शृंगार ज्ञानी ज्ञनिरपयोगी ठरतो.वांझोटीचे डोहाळे ही केवळ कवीकल्पना असते.अंधाला दिवा दाखवणे, गाढवाला चंदन फासणे, सापाला दूध पाजणे या गोष्टी निरर्थक आहेत.ज्याचा आपल्या शब्दावर विश्वास नाही किंवा जो क्रोधाच्या आहारी गेला आहे त्याला हितोपदेश करून आपली वाणी शिणवूं नये. दुष्टांची संगत अपायकारी असल्याने तिचा त्याग करावा.विष्णुभक्त ही सर्व कुपथ्ये आहेत हे जाणून त्यांचा त्याग करतो तो च भला होय असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात./,br> '''12'''<br> न जायेचि ताठा नित्य खटाटोप। मंडुकी वटवट तैसें ते गा।। 1।। <br> प्रेमाविण भजन नाकाविण मोती। अर्थाविण पोथी वाचुनी काय।। 2।। <br> कुंकुंवा नाहीं ठाव म्हणे मी आहेव। भावाविण देव कैसा पावे।। 3।। <br> अनुतापाविण भाव कैसा सहे। अनुभवें पाहे शोधुनियां।। 4।। <br> पाहतां पाहणें गेलें तें शोधुनी। एका जनार्दनीं अनुभविलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानी भक्तांचा अहंकार नित्य खटाटोप करूनही जात नाही,डबक्यातील बेडकाची डराव डराव जशी थांबत नाही.भक्तीभावा शिवाय केलेले भजन, अर्थ न समजता केलेले पोथीवाचन व्यर्थ जाते.नकट्या नाकांत घातलेली नथ शोभा देत नाही. कपाळीं सौभाग्य तिलक नसतांना सौभाग्यवती म्हणवून घेणे हे भक्तीभावा शिवाय देव प्रसन्न व्हावा अशी अपेक्षा करण्यासारखे आहे. संसारिक दु:खाचे चटके सोसल्या शिवाय अनुताप निर्माण होत नाही आणि अनुतापा शिवाय भक्तीभावाची ज्योत पेटणार नाही. या प्रत्यक्ष अनुभवाच्या गोष्टी आहेत असे एका जनार्दनीं स्वानुभवातून स्पष्ट करतात.<br> '''13'''<br> करा रे बापांनो साधन हरींचे। झणीं करणीचें करूं नका ।।1।। <br> जेणें नये जन्म यमाची यातना। ऐसिया साधना करा काही।। 2।। <br> साधनांचे सार मंत्रबीज हरी। आत्मतत्व धरी तोचि एक ।।3।। <br> कोटि कोटि यज्ञ नित्य ज्याचा नेम। एक हरिनाम जपतां घडे।। 4।। <br> एका जनार्दनीं न घ्यावा संशय। निश्चयेंसी होय हरिरूप ।।5।।<br> '''भावार्थ''' जे साधन केल्याने जन्म आणि यम यातनांपासून सुटका होईल अशा हरिनाम जपाची साधना करावी.हरि हे परमात्म तत्व असून हरिनामाचा जप हे सर्व साधनांचे सार आहे व सर्व मंत्रांचा बीजमंत्र आहे.कोटी यज्ञाचे फळ केवळ हरिनामाचा जप केल्याने मिळते.या सत्य वचनाचा संशय घेऊ नये.हरिनाम घेऊन हरिरूप व्हावे असे एका जनार्दनीं ग्वाही देतात.<br> '''14'''<br> पिंडीं देहस्थिति ब्रह्मांडीं पसारा । हरिविण सारा व्यर्थ भ्रम।। 1।। <br> शुक याज्ञवलक्या दत्त कपिल मुनी। हरीसी जाणोनी हरिच झाले।। 2।। <br> या रे या धरूं हरिनाम तारूं। भवाचा सागरू भय नाहीं ।।3।। <br> साधुसंत गेले आनंदी राहिले। हरिनामें झाले कृतकृत्य ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दुकान। देतो मोलविण सर्व वस्तु।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मी देह आहे ह्या देहबुध्दीने आत्मतत्वाचा विसर पडतो, हरिविण सारे व्यर्थ जाते.व्यासपुत्र शुकमुनी,याज्ञवल्क ,दत्तात्रय,कपिलमुनी यांनी हरिस्वरूप जाणले आणि ते हरीशी एकरूप झाले.भव सागराचे भय संपवण्यासाठीं हरिनामाच्या तारूचा आश्रय घ्यायला हवा.साधुसंतानी हरिनामाचा आनंदाने वसा घेतला आणि ते कृतकृत्य झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिभक्तीच्या पेठेंत कोणतेही मोल न देतां सत्य वस्तू अनुभवास येते.<br> === चिंतनमहिमा === '''1'''<br> चिंतनें नासतसे चिंता। चिंतनें सर्व कार्य ये हातां। <br> चिंतनें मोक्ष सायुज्यता। घर शोधितसे ।।1।। <br> ऐसे चिंतनाचे महिमान। तारिले अधम खळ जन। <br> चिंतनें समाधान। प्राणिमात्रा होतसे।। 2।। <br> चिंतनें तुटे आधिव्याधी। चिंतनें तुटतसे उपाधी। <br> चिंतनें होय सर्व सिध्दी। एका जनार्दनाचे चरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ मानवी मनाच्या चिंतन शक्तीचा महिमा वर्णन करीत आहेत. चिंतनाने सायुज्यता नावाच्या मुक्तीचा लाभ होतो.समाजातले पापी,दुष्ट लोकांचा उध्दार सद्विचाराच्या चिंतनाने होतो.चिंतनाने मनाच्या व शरीराच्या आधिव्याधी,उपाधी तुटून जातात.चिंतनाने मनाच्या साऱ्या चिंता मिटतात.चित्ताचे समाधान होऊन हाती घेतलेली कार्ये पूर्ण होतात.मुनीजन आणि योगी केवळ परमेश्वर चिंतनाने अनेक सिध्दी प्राप्त करून घेतात.<br> '''2'''<br> चिंतनें कंसासुर तरला। चिंतनें पुतनेचा उध्दार केला ।<br> चिंतनें आनंद जाहला अर्जुनादिकांसी।। 1।। <br> म्हणोनी करावें चिंतन। काया वाचा मन। <br> संतांचे चरण नित्य चिंतावें।। 2।। <br> चिंतन आसनीं शयनीं। भोजनी आणि गमनागमनीं। <br> सर्वकाळ निजध्यानीं। चिंतन रामकृष्णाचें ।।3।। <br> चिंतन हेची तप थोर। चिंतनें साधे सर्व संसार। <br> एका जनार्दनीं निर्धार। नामस्मरण चिंतनीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> '''3'''<br> हरे भवभय व्यथा चिंतनें। दूर पळती नाना विघ्नें ।<br> कली कल्मष बंधनें। न बाधती चिंतनें ।।1।। <br> करा करा म्हणोनि लाहो। चिंतनाचा निर्वाहो। <br> काळाचा तो भिहो। दूर पळे चिंतनें ।।3।। <br> हीच माझी विनवणी। चिंतन करा रात्रंदिनी। <br> शरण एका जनार्दनीं रामनाम चिंतावें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाने नाना प्रकारची संकटे दूर होतात,विघ्ने टळतात.कलियुगातील बंधने बाधक होत नाहीत.काळाचे भय नाहिसे होते,संसारातील अंतकरणाला जाळणार्या व्यथा चिंतनानें दूर होतात.परमेश्वराच्या गुणांचे आणि चरित्राचे सतत चिंतन करण्याचा नेम करावा.रात्रंदिवस रामनाम चिंतावे अशी एका जनार्दनीं विनंती करतात.<br> '''4'''<br> चिंतन तें सोपें जगीं । रामकृष्ण म्हणा सत्संगीं । <br> उणे पडो नेदी व्यंगीं । देव धांवे चिंतनें।। 1।। <br> चिंतन करितां द्रौपदी। पावलासें भलते संधी । <br> ऋषीश्वरांची मांदी।तृप्त चकेली क्षणमात्रें।।2।। <br> चिंतनें रक्षिलें अर्जुना। लागो नेदी शक्तिबाणा । <br> होऊनीं अंकणा। रथारूढ बैसला।। 3।। <br> चिंतनाने प्रल्हाद तारिला। जळीं स्थळीं सांभाळिला ।<br> एका जनार्दनीं भला । चिंतनाचा अंकित।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडव वनवासांत असतांना दुर्वास ऋषी पांडवांकडे भोजनासाठी गेले. त्या अवेळी द्रौपदीची थाळी रिकामी होती.द्रौपदी ऋषी शापाच्या भयाने संकटांत सापडली. हरिचिंतनाने प्रसन्न झालेल्या श्रीहरीने विनाविलंब क्षणार्धांत ऋषींना तृप्त केले.अर्जुन श्रीकृष्णाचा सखा असून सतत त्याचे चिंतन करीत असे.कौरव पांडवांच्या महायुध्दांत सारथी बनून कर्णाच्या शक्तिबाणां पासून अर्जुनाचे रक्षण केलें. प्रल्हाद विष्णुचा एकनिष्ठ भक्त होता सतत विष्णुचिंतनांत मग्न असे.हरप्रकारे सागरात,अरण्यांत प्रल्हादाचे रक्षण केले.चिंतन ही सोपी साधना असून चिंतन भक्तीने देव धावत येऊन भक्तांचे रक्षण करतो.असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''5'''<br> चिंतनें धांवे भक्तांपाठीं। धरीं कांबळी हातीं काठी। <br> चिंतनें उठाउठी। बांधवितो आपणिया ।।1।।<br> ऐसा भुकेला चिंतनाचा। न पाहे यातीहीन उंचाचा। <br> काय अधिकार शबरीचा। फळें काय प्रिय तीं।। 2।। <br> एका जनार्दनीं चिंतन। तेणें जोडे नारायण। <br> आणिक न लगे साधन। कलीमाजीं सर्वथा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे सदोदित चिंतन करणाऱ्या भक्तांसाठी देव खांद्यावर कांबळे आणि हातांत काठी घेऊन लागोलाग धावत जातो.त्यां भक्ताचे बंधन आनंदाने स्विकारतो.जातीपातीचा,उच्चनीचतेचा विचार करीत नाही.शबरीचा अधिकार किंवा फळांची गोडी यापेक्षा शबरी रामाचे रात्रंदिन जे चिंतन करीत होती त्यामुळे शबरीचा उध्दार झाला.एका जनार्दनीं म्हणतात,केवळ चिंतनाने नारायण भक्तांसी जोडला जातो.आणिक कोणत्याही साधनेची कलियुगांत गरज नाही.<br> '''6'''<br> चिंतनासी न लगे वेळ। कांहीं न लगे तया मोल। <br> वाचे वदा सर्वकाळ। राम हरी गोविंद।। 1।। <br> हाचि पुरे मंत्र सोपा। तेणें चुके जन्मखेपा। <br> आणिक तें पापा। कधीं नुरें कल्पांतीं।। 2।।<br> चौर्यांशीची न ये फेरी। एवढी चिंतनाची ही थोरी। <br> सांडोनीं वेरझारी। का रे शिणतां बापुडी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं चिंतन। वाचे सदा परिपूर्ण। <br> तेणें घडे कोटीयज्ञ। नाम चिंतन जपतां ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाला वेळ-काळाचे बंधन नाही,त्यासाठी काही मोल द्यावे लागत नाही. राम हरी गोविंद हा सोपा जपावा.या मंत्राने चौर्यांशी लक्ष योनींमध्यें जन्मांच्या फेऱ्या चुकतात.एवढा चिंतनाचा महिमा आहे.साधक कल्पांता पर्यंत पापाचा भागीदार होत नाही.चिंतन साधना इतकी सहज सोपी आणि थोर असतांना तो मार्ग सोडणे योग्य नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, चिंतनाने कोटी यज्ञाचे पुण्य पदरीं पडते.<br> '''7'''<br> चिंतनें पर्वकाळ रासी। येती अपैशा घरासी। <br> चिंतन तें सार सर्वांसी। व्रतातपांसी चिंतन।। 1।। <br> चिंतनें यज्ञ दान धर्म। चिंतनें घडे नाना नेम। <br> आणिक तें वर्म। चिंतनें घडे सर्वथा ।।2।। <br> चिंतनें वेदशास्त्र पुराण । नाना मंत्र तंत्र पठण । <br> नाना तीर्थांचे भ्रमण। चितनें होय ठायींच।। 3।।<br> ऐसा चिंतन महिमा। नाहीं आणिक उपमा। <br> एका जनार्दनीं प्रेमा। चिंतनें चिंतिता।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाने यज्ञ,दानधर्म,नाना प्रकारचे व्रते,उद्यापने,नेम यांचे पुण्यफळ प्राप्त होते.वेदशास्त्र,पुराण श्रवणाचे तसेच नाना मंत्र-तंत्राचे पठण केल्याचे श्रेय चिंतनाने मिळते.नाना तीर्थयात्रा केल्याने जे साध्य होते ते सर्व कोणतिही यातायात न करतां एका ठिकाणी राहून चिंतन केल्याने साध्य होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,चिंतन भक्तीचा महिमा अनुपमेय आहे.<br> '''8'''<br> चिंतनें उध्दरला पापी। महा दोषी केला नि:पापी ।<br> तया म्हणती ऋषि तपी । पुराणीं तें सर्व।। 1।। <br> नारदें सांडोनिया मंत्र। केला जगीं तो पवित्र। <br> चिंतना एवढें पात्र। आन नाहीं सर्वथा ।।2।। <br> चिंतने शुकादिक मुक्त। राजा जाहला परीक्षित। <br> ऐसें अपार आहेत। चिंतनें मुक्त जाहले ते।। 3।।<br> चिंतनाची येवढी थोरी। गणिका नारी परद्वारीं। <br> वाचे उच्चारितां हरी । मोक्षधामीं बैसविली ।।4।। <br> चिंतनें हनुमंता समाधी। तुटोनि गेली आधीव्याधीं। <br> एका जनार्दनीं बुध्दि । चिंतनीच जडलीसे ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नारदमुनींनी रामनामाचा मंत्र दिल्याने महापापी वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी ऋषी झाला.चिंतनाने तो पवित्र होऊन रामायण कर्ता म्हणून चिरंजीव झाला.शुक मुनींनी परिक्षित राजाला चिंतन मंत्र देऊन मृत्यु भयापासून सोडवले आणि मोक्षपदाला नेले.गणिका हरिचिंतनाने मोक्षधामी पोचली.रामनाम चिंतनाने हनुमंताच्या आधिव्याधी सरून चिरंजीव पद प्राप्त झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,चिंतनभक्तीच्या योग्यतेचे कोणतेही अन्य साधन नाही.<br> '''9'''<br> चिंतनें बिभीषण मुक्त। चिंतनें जाहला जनक जीवमुक्त।<br> चिंतनें कुळ सरित। सर्वभावें हरि होय।। 1।।<br> आवडी चिंतावें चरण। दुजे नको मानधन। <br> नाम स्मरणावांचून। चिंतनचि नसो।। 2।।<br> ऐसा एकविध भावें । चिंतन असो मनीं जीवें। <br> एका जनार्दनीं देव। तया पाठीं धांवतसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रावणबंधु बिभिषण विष्णू चिंतनाने मुक्त झाला.जनक राजा जीवनमुक्त झाला.अत्यंत भक्तिभावाने परमेश्वराच्या चरणांचे चिंतन,नामस्मरण करावे.कोणत्याही मानधनाची अपेक्षा न करता एकाग्र मनाने परमात्म्याचे चिंतन केल्यास देव भक्ताच्या पाठीमागे धांवत येतो असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''10'''<br> जाईन पंढरी। हेंचि चिंतन धरीं। <br> मग तो श्रीहरी। नुपेक्षी भक्तातें ।।1।। <br> धरुनी पहा विश्वास । नका आणिक सायास।<br> पहातसे वास। चिंतनाची सर्वथा ।।2।। <br> न धरीं माझें आणि तुझें। भार घाली पारे वोझें । <br> एका जनार्दनीं दुजें । मग नाहीं तयातें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीस जाईन असे मनाने योजिले आणि त्याचे सारखे चिंतन केले तर श्रीहरी भक्ताची ईच्छा पूर्ण करील यांत शंका नाही.देव कधीच भक्ताची उपेक्षा करीत नाही या वर विश्वास ठेवून आणखी काही सायास करण्याची गरज नाही.मी तू पणाचा भेदाभेद न करता श्रीहरी भक्ताचे ओझे पार करतो.असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''11'''<br> पंढरीस जावया। सदा हेत मानसीं जया। <br> कळिकाळ वंदी पाया। तया हरिभक्तातें ।।1।। <br> दृढ मनींच चिंतन। वाचे विठ्ठलचि जाण। <br> होतु कां कोटी विघ्न । परी नेम टळे सर्वथा।। 2।। <br> एका जनार्दनीं भाव। नुपेक्षी तया देव। <br> करूनि संसार वाव। निजपदीं ठाव देतुसे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीस जाण्याची प्रबळ ईच्छा ज्या भक्ताच्या मनांत निर्माण होते तो कळीकाळाला वंदनीय वाटतो.मनांत हरीचे दृढ चिंतन आणि हरिनामाचा जप केल्यास कोटी विघ्ने टळतात परंतु नेम टळत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, भावभक्तीने चिंतन करणार्या भक्तांची देव कधी उपेक्षा करीत नाही.संसार चक्रातून सुटका करून चरणपदीं आश्रय देतो.<br> '''12'''<br> चिंतन तें हरिचरण। हेंचि कलीमाजीं प्रमाण। <br> सर्व पुण्याचें फल जाण। नामस्मरण विठ्ठल।। 1।। <br> मागे तरलें पुढें तरती । याची पुराणीं प्रचिती।<br> वेद शास्त्र जया गाती। श्रुतीहि आनंदें।। 2।। <br> हेंचि सर्वांशी माहेर। भूवैकुंठ पंढरपूर।<br> एका जनार्दनीं नर। धन्य जाणा तेथींचे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगांत हरिचरणांचे चिंतन आणि विठ्ठलाचे नामस्मरण हे पुण्यफल देणारे आहे. असे भाविक भूतकाळी तरले आणि भविष्यातही तरतील यांत संशय नाही.पुराणांत याचे अनेक पुरावे सांगितले आहेत.पंढरपूर पृथ्वीवरील वैकुंठ असून सर्वांचे माहेर आहे.वेद,शास्त्रे, श्रुती आनंदाने पंढरीचे गुणगान करतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. === नाममहिमा === '''1'''<br> ऐका नामाचे महिमान। नाम पावन तें जाण।। 1।। <br> हास्य विनोदें घेतां नाम। तरती जन ते अधम।। 2।। <br> एका जनार्दनीं धरीं विश्वास। नामे नासती दोष कळिकाळाचे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम अत्यंत पावन असून त्याचा महिमा श्रवण करावा.अतिशय पापी लोकांनी हास्य विनोद करतांना जरी हरिनामाचा उच्चार केला तरी ते पापमुक्त होऊन हरिपदाला पोचतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजपाने जन्म-मृत्युचे सारे दोष लयास जातात. '''2'''<br> दोषी पापराशी नामाचे धारक। होतां तिन्ही लोक वंदिती माथां।। 1।। <br> नामाचें महिमान नामाचें महिमान। नामाचे महिमान शिव जाणे।। 2।। <br> जाणती ते ज्ञानी दत्त कपिल मुनी। शुकादिक जनीं धन्य जाहलें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम परिपूर्ण । सांपडली खूण गुरूकृपें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अतिशय दुराचारी, पापी लोक जर नामसाधनेला लागले तर ते तिन्ही लोकांत वंदनीय होतात.नामाचा महिमा शिवशंकर चांगल्याप्रकारे जाणतात.दत्तगुरू,कपिल मुनी,शुकमुनी हे सर्व ज्ञानी नामाचा महिमा जाणून धन्य झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन स्वामींच्या कृपेने नामाचा परिपूर्ण महिमा जाणतां आला.ही गुरुकृपेची खूण आहे. '''3'''<br> नाम तें उत्तम नाम तें सगुण। नाम तें निर्गुण सनातन।।1।। <br> नाम तें ध्यान नाम तें धारणा। नाम तें हें जना तारक नाम ।।2।। <br> नाम तें पावन नाम तें कारण। नामापरतें साधन आन नाहीं।। 3।। <br> नाम ध्यानीं मनीं गातसे वदनीं। एका जनार्दनीं श्रेष्ठ नाम।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> नाम ही सगुण उपासना आहे कारण परमेश्वराची मूर्ती चित्तामध्यें धारण करून उपासक चिंतन करीत असतो. ही उपासना निर्गुण, सनातन आहे परमात्म तत्व हे परब्रह्म स्वरूप असल्याने ते प्रत्यक्ष दृष्टीपथांत येत नाही.ध्यानमार्गाने उपासना करणार्या साधकांना नाम हे ध्यान व धारणा असते याच मार्गाने ते समाधी अवस्था प्राप्त करू शकतात.नाम हे पावन असून साधकांना तारून नेणारे साधन आहे.नाम भक्तांच्या परमेश्वर प्राप्तीचे कारण आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामासारखे श्रेष्ठ साधन नाही.ध्यानीं,मनीं,वदनी अखंड नामाचा जप करावा. '''4'''<br> नामाचा धारक । हरिहरा त्याचा धाक।। 1।। <br> ऐसें नाम समर्थ। त्रिभुवनीं तें विख्यात।। 2।। <br> नामें यज्ञयाग घडती। नामें उत्तम लोकीं गती।। 3।। <br> नामें भुक्ति मुक्ति तिष्ठें। नामें वरिष्ठा वरिष्ठें ।।4।। <br> नामें सर्व सत्ता हातीं। नामें वैकुंठी वसती।। 5।।<br> नामें होती चतर्भुज। एका जनार्दनीं सतेज।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामाचा महिमा अपार असून ते त्रिभुवनांत प्रसिध्द आहे.शिव आणि विष्णु नाम धारक भक्तांचा आदर करतात.नामाने यज्ञयाग संपन्न होतात आणि साधकांना उत्तम गती प्राप्त होवून वैकुंठलोकी वस्ती होऊ शकते. भक्ति,मुक्ति या नामसाधकाच्या दासी बनतात.नाम हे श्रेष्ठ साधनांपैकी सर्वश्रेष्ठ साधन आहे.नामाने साधकास सरूपता मुक्ती प्राप्त होऊन तो विष्णुस्वरूप सतेज होऊन सर्व सत्ताधारी होतो असे एका जनार्दनीं ग्वाही देतात. '''5'''<br> सकळ साधनांचा सार। मुखीं नामाचा उच्चार।। 1।। <br> सकळ तपांचे जें सार । मुखीं नामाचा उच्चार ।।2।।<br> सकळ ज्ञानाचे जें सार। मुखीं नामाचा उच्चार।। 3।।<br> सकळ ब्रह्म विद्येचे जें सार। एका जनार्दनीचें माहेर ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर प्राप्तीसाठीं दान, धर्म, योग, याग, तप, अनुष्ठान करून जे फल साध्य होते ते सर्व नामजपाने मिळते.वेद,शास्त्रे, पुराणे वाचून परमेश्वरी तत्वाचे जे ज्ञान प्राप्त होते ते सर्व नामपठनाने ज्ञात होते.ब्रह्म विद्येचे रहस्य केवळ नामाच्या उच्चाराने उलगडते.असे मत स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, नाम हे भक्तांच्या विसाव्याचे ठिकाण (माहेरघर) आहे. '''6'''<br> साधन सोपें नाम वाचे । पर्वत भंगती पापांचें । <br> विश्वासियातें साचें । नाम तारक कलियुगीं ।।1।। <br> अहोरात्र वदतां वाणी । ऐसा छंद ज्याचे मनीं । <br> त्याचेनि धन्य ही मेदिनी। तारक तो सर्वांसी ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम। भाविकांचे पुरे काम।<br> अभागियांतें वर्म। नव्हे नव्हे सोपारें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामजप हे सहजसोपी भक्तीसाधना असून पापांचे पर्वत भंग करण्याचे सामर्थ्य या साधनेंत आहे.या नामसाधनेवर विश्वास असणाऱ्या भक्तांसाठी कलियुगातील हे उत्तम साधन आहे.अहोरात्र नामस्मरण करण्याचा छंद जडलेला साधकामुळे ही पृथ्वी धन्य झाली आहे.असा साधक सर्वांचा तारणहार बनतो. '''7'''<br> नाम पावन तिन्हीं लोकीं। मुक्त जालें महा पातकी ।।1।।<br> नाम श्रेष्ठाचें हें श्रेष्ठ। नाम जपे तो वरिष्ठ ।।2।। <br> नाम जपे नीलकंठ। वंदिताती श्रेष्ठ श्रेष्ठ ।।3।। <br> नाम जपे हनुमंत। तेणें अंगीं शक्तिवंत ।।4।। <br> नाम जपे पुंडलिक। उभा वैकुंठनायक।। 5।। <br> नाम ध्यानीं मनीं देखा। जपे जनार्दनीं एका।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ या तिन्हीं लोकांत नाम पावन समजले जाते.शिवशंकरा सारख्या वरिष्ठ देवाला नामस्मरण श्रेष्ठ आहे असे वाटते.भक्त शिरोमणी हनुमंत रामनामाचा जप केल्याने सर्व शक्तिमान बनला.भक्तराज पुंडलिकाच्या नामजपाने वैकुंठनायक विटेवर उभा राहिला. नामधारकांची अशी उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं नामभक्तीचा महिमा सांगतात. '''8'''<br> पशु पक्षी वनचरें । श्वान श्वापदादि सूकरें ।।1।। <br> पडतां नाम घोष कानीं पावन होती इये जनीं ।।2।। <br> चतुष्पाद आणि तरूवर। नामें उध्दार सर्वांसी।। 3।। <br> उंच नीच नको याती। ब्रह्मणादि सर्व तरती।। 4।। <br> एका जनार्दनीं अभेद । नामीं नाहीं भेदाभेद।। 5।। '''भावार्थ'''<br> पशु पक्षी,वानरे, हिंस्त्र जंगली प्राणी,कुत्रे आणि डुकरे यांच्या कानावर जर परमेश्वराचा नामघोष पडला तर ते याच लोकी पावन होतात.चार पायांचे प्राणीच नव्हे तर झाडेवेलींचा नाम श्रवणानें उध्दार होतो.उच्चनीचतेचा भेद संपून ब्राह्मण, क्षत्रिय,वैश्य,शुद्र सर्वांचा उध्दार नामसाधनेने होतो.एका जनार्दनींम्हणतात,नामधारकांमध्ये भेदाभेद नाही.नामसाधना अभेद आहे.नामजपाचा सर्वांना अधिकार आणि समान फलप्राप्ती आहे. '''9'''<br> तारलें नामें अपार जन। ऐसे महिमान नामाचें।। 1 ।| <br> अधम तरले नवल काय। पाषाण ते पाहें तारियेले ।।2।।<br> दैत्यदानव ते राक्षस। नामें सर्वास मुक्तिपद ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नाम सार। जपा निरंतर हृदयीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामाचा महिमा असा आहे की, त्याने अगणित लोकांचा उध्दार झाला.नामसाधनेने पाषाण तरले तर महापापी जन तरले यांत नवल नाही.नामस्मरणाने दैत्य,दानव,राक्षस या सर्वांना मुक्तीपद प्राप्त झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजप हे भक्तीचे सार आहे.परमेश्वराचे नाम निरंतर जपावे. '''10'''<br> नाम तारक ये मेदिनी। नाम सर्वांचे मुगुटमणी। <br> नाम जपे शूळपाणी। अहोरात्र सर्वदा।। 1।। <br> तें हें सुलभ सोपारें। कामक्रोध येणें सरे। <br> मोह मद मत्सर। नुरे नाममात्रें त्रिजगतीं।। 2।।<br> घेउनी नामाचे अमृत। एका जनार्दनीं झाला तृप्त। <br> म्हणोनि सर्वांतें सांगत। नाम वाचे वदावें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नाम सर्व साधनेचा मुगुटमणी असून पृथ्वीला तारणारे आहे.शिवशंकर अहोरात्र नाम जपतात.नामजप हे वाचेसी अतिशय सुलभ व आचरणास सोपे आहे.कामक्रोध,मद, मत्सर आणि मोह या मानसिक शत्रुंचा नाश करणारे आहे.एका जनार्दनीं सांगतात आपण नामामृत प्राशन करून तृप्त झालो आहे.स्वअनुभवाने सर्वांना नामस्मरण साधना करावी असे सुचवत आहे. '''11'''<br> नाम षावन पावन ।नाम दोषासि दहन। <br> नाम पतितपावन। कलीमाजीं उध्दार।। 1।। <br> गातां नित्य हरिकथा। पावन होय वक्ता। <br> नाम गाऊनि टाळ वाजतां। नित्य मुक्त प्राणी तो ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम। भवसिंधु तारक नाम। <br> सोपे सुगम वर्म। भाविकांसी निर्धारें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व दोषांचे दहन करणारे नाम अग्नीप्रमाणे पावन आहे.पतितांना पावन करण्याचे सामर्थ्य नामांत आहे.नेहमी हरिकथा गाणारा पावन होतो.टाळी वाजवून नाम गाणारा भवबंधनातून मुक्त होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,नाम भवसिंधु तारक असून भाविकांसाठी सोपे,सुगम साधन आहे हे निश्चित. '''12'''<br> नामे पावन हीन याती। नाम जपतां अहोरात्रीं। <br> नामापरतीं विश्रांती। दुजी नाहीं प्राणियां ।।1।। <br> नका भ्रमू सैरावैरा। वाउगे साधन पसारा। <br> योग याग अवधारा। नामें एका साधतसे।। 2।। <br> व्रत तप हवन दान। नामें घडे तीर्थ स्नान।<br> एका जनार्दनीं मन। स्थिर करूनि नाम जपा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनाम हा विश्वाचा विश्राम असून या नश्वर जीवनांत नामा सारखे दुसरे विश्रांतिचे स्थान नाही. व्रत,तप,हवन,दान, योग, याग, तीर्थ स्नान हे सर्व एका नामसाधनेनें प्राप्त होते.नामाने हीन याती सुध्दां पावन होतात.बाकी निरर्थक प्रयास न करतां मन परमात्म्याचे ठिकाणी स्थिर करून नामजप करावा.असा उपदेश एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''13'''<br> दोष दुरितांचें पाळें ।पळती बळें नाम घेतां।। 1।। <br> नाम प्रताप गहन। भवतारक हरिनाम।। 2।। <br> आणीक नको दुजी चाड। नाम गोड विठ्ठल।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नाम। तरलें तरती निष्काम ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाचे सतत गायन करणार्या दुरितांचे सारे दोष नामजपाने नाहिसे होतात.हरिनाम भवतारक असून मनाला निष्काम करते.नामाची माधुरी चाखल्यावर दुसरी कोणतिही कामना उरत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामाचा महिमा चिरकाल टिकणारा असून नाम निष्काम साधकाचे तारणहार आहे. '''14'''<br> नामे घडे निज शांति । तेथें वसे भुक्ति मुक्ति । <br> नाम तारक त्रिजगतीं। दृढभावे आठवितां।। 1।। <br> म्हणोनि घेतलासे लाहो। रात्रंदिवस नाम गावो। <br> कळिकाळाचे भेवो। सहज तेथें पळतसे ।।2।। <br> मज मानला भरंवसा । नामीं आहे निजठसा। <br> एका जनार्दनीं सर्वेशा। नाम जपे अंतरीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकाग्रतेने चित्तांत दृढभाव धरून नामस्मरण केल्यास मनाला नितांत शांतता लाभते.भुक्ति मुक्ति चित्तांत वास करतात. नामाचा ध्यास घेऊन रात्रंदिवस हरिनामांत राहिल्यास कळीकाळाचे भय संपून जाते.एका जनार्दनीं आत्मविश्वासाने सांगतात की,अखंड नामजपाने नामाचा उत्तम संस्कार अंतरंगात उमटला आहे. '''15'''<br> नाम प्राप्त नित्यानंद। नामें होय परम पद। <br> नामें निरसे भवकंद। नाम तारक निर्धार।। 1 ।। <br> हेचि मना दृढ धरीं। वायां नको पडूं फेरी।<br> तेणे होसी हाव भरी। मग पतनीं पडशील।। 2।। <br> म्हणे एका जनार्दन । नामें तरती अधम जन।<br> नामें होय प्राप्त पेणें। वैकुंठचि निर्धारें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराच्या नामसाधनेने नित्य आनंद मिळतो.श्रेष्ठ पद प्राप्ती होते.संसारतापा पासून मुक्ती मिळते.हा भक्तीभाव मनांत दृढ धरावा. व्यर्थ जन्म-मरणाच्या फेर्यांत गुंतून पतनीं पडूं नये असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पापी लोकांचा उद्धार करणारे हरिनाम जपल्याने वैकुंठपद प्राप्त होते. '''16'''<br> नामें तारिलें पातकी। नाम थोर तिहीं लोकीं । <br> नामें साधे भुक्ति मुक्ति । नाम कली तारक ।।1।। <br> नको जाऊं वनांतरीं। रानी वनीं आणि डोंगरीं। <br> बैसोनियां घरीं। स्थिर चित्त निमग्न।। 2।। <br> नामें साधलें साधन। तुटलें बहुतांचे बंधन। <br> एका जनार्दनीं शरण। नाम वाचे उच्चारी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामसाधनेने अनेक पातकी जनांचा उध्दार झाला असून नामाची थोरवी तिन्हीं लोकांत गायली जाते.रानात,वनांत, डोंगरी, कपारी कोठेही न जातां घरांतच बसून,शांतचित्ताने हरिनामांत मग्न व्हावे.नामसाधना साधून अनेक साधक भवबंधनातून मुक्त झाले आहेत.जनार्दन स्वामींचरणी शरणागत असलेले एका जनार्दनीं सदोदित वाचेने नामस्मरण करतात. '''17'''<br> जितुका आकार दिसत। नाशिवंत जात लया।। 1।। <br> एक नाम सत्य सार। वाउगा संसार शीण तो।। 2।। <br> नामें प्राप्त ब्रह्मपद। नामें देह होय गोविंद।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम। सर्व निरसें क्रोधकाम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व नाशवंत असल्याने लयास जाते.एक हरिनाम सत्य,अविनाशी असून बाकी सर्व संसार व्यर्थ शीण आहे.वदनीं नाम धारण करणारा देहधारी गोविंदस्वरूप होऊन ब्रह्मपद मिळवू शकतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, नामसाधनाने कामक्रोधावर विजय मिळवतां येतो. '''18'''<br> श्रुतीशास्त्रांचा आधार। पुराणांचा परिसर। <br> दरूशनें सांगती बडिवार। वाचे नाम उच्चार।। 1।।<br> तारक जगीं हें नाम। जपतां निष्काम सकाम। <br> पावे स्वर्ग मोक्ष धाम। कलिमाजीं प्रत्यक्ष।। 2।। <br> म्हणोनि धरिलें शिवें कंठीं। तेणें हळाहळ शमलें पोटीं। <br> एका जनार्दनीं गुह्य गोष्टी। गिरजेप्रति अनुवाद।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामसाधनेला श्रुती आणि साही शास्त्रांचा आधार आहे.अठराहि पुराणे हरिनामाचे गुणगान करतात.दर्शने हरिनामाचा महिमा वर्णन करतात.जगाचा उध्दार करणारे हरिनाम वाचेने जपल्याने सकाम साधक निष्काम होवून मोक्षपद,स्वर्गसुख कलियुगात सुध्दां प्राप्त करू शकतात.रामनामाचा महिमा जाणून शिवशंकरानी समुद्रमंथनातून निघालेले हळाहळ (विषाचे) शमन करण्यासाठी रामनाम कंठीं धारण केले.हे रहस्य शिवशंकर स्वता:पार्वतिला सांगतात असे एका जनार्दनीं स्पष्ट करतात. '''19'''<br> वेदांचा संवाद श्रुतींचा अनुवाद । नामाचा मकरंद पुराण वदे।। 1।। <br> शास्त्रांचे मत नामांचा इतिहास। यापरती भाष नाहीं नाहीं।। 2।। <br> एका जनार्दनीं संतांचे हें मत। नामें तरतुद पतित असंख्यात।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेदातून मिळणारे परमात्म तत्वाचे ज्ञान, श्रुतींनी केलेला या तत्वांचा अनुवाद,अठरा पुराण कथांमधून वर्णिलेली हरिकथा रसाची माधुरी आणि साही शास्त्रांनी मान्य केलेला हरिचरित्राचा इतिहास या पेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही भाष(लिखित साधन) उपलब्ध नाही असे संतांचे मत आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''20'''<br> कष्ट न करतां योग्य जरी साधी। <br> श्रम तें उपाधी वाउगी कां बा।। 1।। <br> नाम तें सोपें श्रम नाहीं कांहीं। <br> उच्चारितां पाही सर्व जोडे।। 2।। <br> एका जनार्दनीं नको योगयाग । <br> म्हणावा श्रीरंग वाचे सदा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कोणतेही विशेष सायास न करता एखादी गोष्ट साध्य झाली तरी ते श्रम वायां गेले असे म्हणणे योग्य नाही.नामजप हे सहज सोपे साधन असून नामजपाने सर्व काही साध्य होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,योगयागाची अवघड साधना करण्यापेक्षा वाचेने सदासर्वदा श्रीरंगाला आठवावे. '''21'''<br> योगयाग तप व्रतें आचरितां। नाम सोपें गातां सर्व जोडे ।।1।। <br> पाहोनियां प्रचित नाम घे अनंत। तुटे नाना घात जपे नाम।। 2।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा महिमा। वर्णितां उपरमा शेष आला।। 3। <br> '''भावार्थ'''<br> योगयाग,अनेक प्रकारची खडतर तपे,कठिण व्रते करण्याने जे पुण्यफळ मिळते ते सर्व सहज सोपे नाम घेतल्याने साध्य होते.याची एकदा प्रचिति घ्यावी.नामजपाने नाना संकटांचे निवारण होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामाचा महिमा वर्णन करतांना सहस्त्र मुखे असलेला शेष सुध्दां थकून स्तब्ध झाला. '''22'''<br> करितां साधनांच्या कोटी। नामाहूनि त्या हिंपुटीं ।।1।।<br> नाम वाचे आठवितां। साधने सर्व येती हातां ।।2।।<br> नामापरता दुजा मंत्र ।नाहीं नाहीं धुंडिता शास्त्र ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नाम । शुध्द चैतन्य निष्काम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात नाममहिमा सांगतांना एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने परमात्म नामाचे पठण केल्याने सर्व साधना साधली जातात.नामा सारखा दुसरा मंत्र नाही हे शास्त्रांचा मागोवा घेतल्याने कळून येते.कोटी साधने केली तरी नामसाधनेच्या तुलनेने हिणकस ठरतात.परमेश्वराचे नाम हे शुध्द चैतन्य असून साधकाला ते निष्काम बनवते. '''23'''<br> नाम श्रेष्ठ तिहीं लोकीं। म्हणोनि शिव नित्य घोकी।। 1।।<br> सदा समाधी शयनीं। राम चिंती ध्यानीं मनीं।। 2।।<br> अखंड वैराग्य बाणलें अंगी म्हणोनि वंद्य सर्वा जगीं।। 3।।<br> एका जनार्दनीं वाचे । नाम वदे सर्वदा साचें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नाम तिनही लोकी श्रेष्ठ आहे हे जाणून शिवशंकर सदा समाधिस्थ राहून,ध्यानस्थ किंवा निद्राधीन असतांना श्री रामाचे चिंतन करतात.या चिंतनाने त्यांना अखंड वैराग्याचा लाभ होऊन ते सर्व जगाला वंदनीय झाले.एका जनार्दनीं वाचने अखंड नाम वदावे असे सांगतात. '''24'''<br> कळिकाळा नाहीं बळ। नाम जपे तो सबळ।। 1।। <br> ऐसें नाम सदा जपे। कळिकाळा घाली खेपे।। 2।। <br> हरीचिया दासा साचें। भय नाहीं कळिकाळाचें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं। काळ होय कृपाळ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम धारकाला कळीकाळाचे भय नाहीं कारण नामधारक कळिकाळापेक्षा अधिक सामर्थशाली आहे.नामसाधकासाठी कळिकाळ कृपाळु बनतो. असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''25'''<br> जेणें नाम धरिलें कंठीं ।धांवे त्याच्या पाठी पोटीं ।।1।।<br> नाम गातां जनीं वनीं। आपण उभा तेथें जाउनी।। 2।।<br> नामासाठीं मागें धांवें। इच्छिले तेणे पुरवावे।। 3।। <br> यातीकुळ तयाचें । न पाहे कांहीं साचे ।।4।। <br> वर्णाची तो चाड नाहीं। नाम गातां उभा पाहीं।। 5।।<br> एका जनार्दनीं भोळा। नामासाठीं अंकित जाला ।।6।। '''भावार्थ'''<br> हरीनाम कंठांत धारण करणार्या साधकाचे जाती,कुळ,वर्ण यांचा विचार न करता देव त्याच्या मागे पुढे धावत जातो.नामसाधक जनांत अथवा वनांत कोठेही जात असला तरी देव त्याला इच्छित साधन पुरवण्यासाठी उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, भोळ्याभाबड्या भक्तांच्या भक्तीप्रेमाने देव भक्तांचा अंकित होतो. '''26'''<br> एका नामासाठी। प्रगटतसे कोरडे काष्ठीं। <br> भक्त वचनाची आवडीं मोठीं। हाय जगजेठी अंकित।। 1।। <br> एका घरीं उच्छिष्ट काढणें । एका द्वारीं द्वारपाल करणें। <br> एका घरीं गुरें राखणें। लोणी खाणें चोरूनी।। 2।। <br> एकाची उगेचि धरूनी आस। उभा राहे युगें अठ्ठावीस। <br> एका जनार्दनीं त्याचा दास। नामें आपुल्या अंकित।। 3।। '''भावार्थ'''<br> भक्त वचनाची अतिशय आवड असलेला विश्वंभर एका नामासाठी कोरड्या खांबातून नरसिंहाचे.रुपाने प्रगट होतो.पांडवांच्या राजसूय यज्ञाचे वेळी उच्छिष्ट काढतो.बळीच्या घरीं द्वारपाल होतो.नंदाघरीं गुरे राखतो आणि गवळणींच्या घरचे लोणी चोरून खातो. भक्त पुंडलिकाची वाट पहात अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहतो. एका जनार्दनीं या हरीचा दास असून त्याच्या नामाचा अंकित आहे असे म्हणतात. '''27'''<br> आपुल्या नामा आपण वाढवीं। भक्तपण स्वयें मिरवीं।<br> अवतार नाना दावीं। लाघव आपुलें।। 1।। <br> करीं भक्तांचे पाळण। वाढली त्यांचे महिमान। <br> तयासी नेदी उणीव जाण। वागवी ब्रीद नामाचें।। 2।। <br> करी नीच काम नाहीं थोरपण। खाय भाजीचें पान। <br> तृप्त होय एका जनार्दन। तेणें समाधान होतसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरी आपल्या नामाचा महिमा आपणच वाढवतो.नाना अवतार धारण करून अनेक प्रकारच्या लीला करतो.भक्तांचे पालन, रक्षण करतो.भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो.कसलीच उणीव भासू देत नाही.थोरपणाचा बडिवार न करता हलकी कामे करुन श्रमाचा महिमा वाढवतो.द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे पान खाऊन तृप्त होतो आणि विश्वाला तृप्त करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, या साऱ्या चरित्रकथा ऐकून मनाला समाधान वाटते. '''28'''<br> नाम घेतां ही वैखरीं। चित्त धांवें विषयांवरी।। 1।। <br> कैसे होता हे स्मरण। स्मरणामाजीं विस्मरण।। 2।। <br> नामरुपा नव्हता मेळ। नुसता वाचेचा गोंधळ।। 3।।<br> एका जनार्दनीं छंद। बोलामाजीं परमानंद।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कांहीवेळा साधक वाचेने नामजप करीत असतो परंतू त्याचे चित्त नामांत रममाण झालेले नसते.मन इंद्रिय विषयांकडे धावत असते.हरिस्मरणांत हे विषयांचे स्मरण होऊन हरिनामरुपाचा मेळ नाहिसा होतो .अशा वेळीं नामजप म्हणजे केवळ शब्दांचा गोंधळ ठरतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिनामाचा छंद लागला की हरिनाम जपांत परम आनंद मिळतो. '''29'''<br> शुकादिक योगी रंगले श्रीरंगीं ।नाम पवित्र जगीं जपा आधीं ।।1।।<br> साधनें साधितां कष्ट होती जीवा। नाम सोपे सर्वां गोड गातां ।।2।। <br> परंपरा नाम वाचे तें सुगम। सनकादिक श्रम न करिती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम तें पावन। वाचे उच्चारितां जाण श्रम हरे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम पवित्र असून वाचेने गाताना गोड वाटते.सर्वांसाठी नामजपाची साधना सोपी आहे.यज्ञयाग, तप, तीर्थयात्रा ही सर्व कष्टाची साधने आहेत.शुकमुनी सारखे योगी श्रीरंगाच्या रंगात रंगून जातात.सनकादिक ऋषी इतर सांधनांचे श्रम न करता केवळ नामसाधना करतात. एका जनार्दनीं म्हणतात,नाम उच्चारतांच सर्व श्रमांचा परिहार होतो. '''30'''<br> वेदांचे वचन शास्त्रांचे अनुमोदन ।पुराणीं कथन हेचिं केलें ।।1।। <br> कलियुगामाजीं नाम एक सार। व्यासाची निर्धार वचनोक्ती ।।2।। <br> तरतील येणें विश्वासी जे नर। तत्संगे दुराचार उध्दरती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा हा अनुभव। प्रत्यक्ष सांगे देव उध्दवासी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगात नामस्मरण ही साधना सर्व साधनेत श्रेष्ठ आहे हे व्यासांचे वचन आहे.वेदांतही हेच कथन केले असून शास्त्रांनी या वेद,व्यास वचनास अनुमोदन देऊन मान्यता दिली आहे.या वेदवचनावर जे जन विश्वास ठेवतील ते तर तरतीलच , आपल्या बरोबर ते अनेक दुराचारी जनांचा उध्दार करतील.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे अनुभवाचे बोल असून प्रत्यक्ष श्रीहरीने उध्दवास उपदेश करतांना सांगितले आहेत. '''31'''<br> नाम एक उच्चारितां। गणिका नेली वैकुंठपंथा। <br> नामें पशू तो तत्वता। उध्दरिला गजेंद्र।। 1।। <br> ऐसा नामाचा बडिवार। जगीं सर्वांसी माहेर। <br> नामापरतें थोर। योगयागादि न होती।। 2।। <br> नामें तरला कोळी वाल्हा। करा नामाचा गलबला। <br> नामें एका जनार्दनीं धाला। कृत्यकृत्य झाला संसार।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीनामाचा उच्चार करुन गणिका वैकुंठपदी पोचू शकते.गजेंद्र सारखा पशू हरिनाम स्मरणाने उध्दरून जातो.वाल्हा कोळी सारखा दुराचारी सुध्दां नामभक्तीने वाल्मिकी बनून रामायणासारखी महान ग्रंथ रचना करु शकतो.असे नामाचे महिमान आहे. नाम हे सर्वांसाठी विश्रांतीचे स्थान आहे. योगयागादि साधने नामस्मरणा इतके थोर नाहीत.असे सांगून एका जनार्दनीं नामाचा गजर करा असे आवाहन करतात.नामजपाने आपण कृतार्थ होऊन पूर्ण समाधान पावलो असे सांगतात. '''32'''<br> अवघ्या लोकीं जाहलीं मात। नामें पतीत तरती।। 1।। <br> तोचि घेउनी अनुभव। गाती वैष्णव नाम तें।। 2।। <br> तेणें त्रिभुवनीं सत्ता। उध्दरती पतिता अनायासें।। 3।।<br> एका जनार्दनीं गाजली हांक। नाम दाहक पापांसी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने पतितांचा उध्दार होतो अशी नामाची किर्ती सर्व लोकीं पसरली.हाच अनुभव घेउन वैष्णव जन सतत नामगायनीं दंग झाले. या वैष्णवांची त्रिभुवनीं सत्ता निर्माण झाली.पतितांचा विनासायास उध्दार होऊ लागला. हरिनाम पाप दाहक आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''33'''<br> भाग्याचें भाग्य धन्य ते संसारी। सांठविती हरी हृदयामाजीं।। 1।। <br> धन्य त्याचे कूळ धन्य त्याचे कर्म। धन्य त्याचा स्वधर्म नाम मुखा।। 2।। <br> संकटीं सुखांत नाम सदा गाय। न विसंबे देवराय क्षण एक ।।3।। <br> एका जनार्दनीं धन्य त्यांचें दैव। उभा स्वयमेव देव घरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे भक्त संकटांत किंवा सुखांत असतांना सतत हरिनामाचे आनंदाने गायन करतात,अंत:करणांत हरिचे रूप सांठवतात,देवाला एक क्षणही विसंबत नाहीत ते भाग्यवान असून संसारी धन्य होतात.ते ज्या कुळांत जन्म घेतात ते कुळ धन्य होय कारण त्या भक्तांचे कर्म पावन आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, या भक्तांच्या घरीं देव येऊन उभा राहतो. '''34'''<br> राजाला आळस संन्याशाला सायास। विधवेसी विलास विटंबना।। 1।। <br> व्याघ्रासी शांतता गाईसी उग्रता। वेश्येसी हरिकथा विटंबना ।।2।। <br> दानेंविण पाणी। घ्राणेविण घाणी। नामेविण वाणी विटंबना ।।3।।<br> एका जनार्दनीं भावभक्तीविना । पुण्य केलें नाना विटंबना ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> राजाने प्रजेच्या कल्याणकारी कामांत किंवा न्यायदानांत आळस करणे,संन्याशाने नाना खटपटी करणे आणि विधवेने विलास करणे निंदनीय आहे.वाघासारख्या हिंस्त्र प्राण्याने शांत राहाणे,गाई सारख्या मवाळ प्राण्याने उग्र रूप धारण करणे, वेश्येने हरिकथा करणे विपरित आहे. दान न देता हातावर पाणी सोडणे,नाकाशिवाय दुर्गंधी,देवाचे नाम जप न करणारी वाणी असणे निरर्थक आहे असे दाखले देवून एका जनार्दनीं म्हणतात, भावभक्ती शिवाय पुण्य करणे ही विटंबना आहे. '''35'''<br> आपुलें कल्याण इच्छिणें जयासी। तेणें या नामासी विसंबूं नये ।।1।। <br> करील परिपूर्ण मनींचे हेत । ठेवलियां चित्त नामापाशीं।। 2।। <br> भुक्ति आणि मुक्ति वोळंगती सिध्दी। होईल कीं वृध्दी आत्मनिष्ठे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं जपतां हें नाम। पुरवील काम जो जो हेतु।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपल्या कल्याणाची ईच्छा करणार्या साधकांनी हरिनामाचा आळस करू नये.ज्याचे चित्त हरिनामांत गुंतले आहे त्याच्या मनींचे सर्व हेतू पुर्ण होतात.भुक्ति आणि मुक्ति या सिध्दी नामधारकाच्या पायाशी लोळण घेतात.आत्मनिष्ठेची वृध्दी होते.एका जनार्दनीं म्हणतात.नामजप साधनेने मनातिल सर्व हेतू कामना पूर्ण होतात. '''36'''<br> जयाचें देखतां चरण। तुटेल जन्म जरा मरण।। 1।। <br> तो हा चंद्रभागेच्या तीरी । कट धरुनियां करीं ।।2।। <br> नाम घेतां आवडीं। तुटेल संसाराची बेडी।। 3।। <br> भाविकांसी पावे। मागें मागे त्यांच्या धावे।। 4।। <br> म्हणे जनार्दनाचा एका। आवडीनें नाम घोका ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या तीरावर कटीवर कर ठेवून उभा असलेल्या श्रीहरीचे चरणांचे दर्शन होतांच जन्म, जरा, मरण ही साखळी तुटून जाईल.संसाराच्या सगळ्या बंधननातून मुक्त होण्यासाठी आवडीने नाम घ्यावे.नामाचे ब्रीद राखण्यासाठी श्रीहरी भाविकांच्या मागे धावतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''37'''<br> मुखीं नाम हातें टाळी ।साधन कलीं उत्तम हें।। 1।। <br> न घडे योगयाग तप। नाहीं संकल्प दुसरा ।।2।। <br> संतांपायीं सदा मन। हृदयीं ध्यान मूर्तीचे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सेवा। हीचि देवा उत्तम।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> हाताने टाळी वाजवत मुखाने हरिनामाचा गजर करणे ही नामसाधना उत्तम आहे कारण कलियुगांत योगयाग तप ही साधना घडत नाही. दुसरा कोणताही संकल्प पुरा होत नाही.संताच्या चरणांशी मन एकाग्र करून हृदयांत पांडुरंगाचे ध्यान करावे. एका जनार्दनीं सुचवतात, श्रीहरीची हीच सेवा सर्वश्रेष्ठ आहे. '''38'''<br> काया वाचा आणि मन । जयाचे ध्यान संतचरणीं ।।1।।<br> तोचि पावन जाहला जगीं। दुजे अंगीं कांहीं नेणें।। 2।।<br> सदा वाचे गाय नाम। न करी काम आणीक तो।। 3।।<br> एका जनार्दनीं देव। नेदी तया दुजा ठाव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> देहाने वाणीने आणि मनाने जो साधक संतांचे ध्यान करतो,तो दुसरे कांही जाणत नाही.तो पावन होतो.सतत वाचेने हरिनामाचा जप एव्हढीच साधना तो नित्यनेमाने करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा साधकाला देव सायुज्यमुक्ती देवून वैकुंठांत चिरंतन स्थान देतो. '''39'''<br> निवांत बैसोनि सुखें गाय नाम। भेदाभेद परते सांडी।। 1।। <br> हेचि एक खूण परमार्थ पुरता। मोक्ष सायुज्यता हातां चढे।। 2।। <br> लौकिक व्वेहार आहे तैसा पाहे। जो जे होत जायें जो जे वेळे ।।3।। <br> कर्म धर्म तत्वतां बीज हे सर्वथा। एका जनार्दनीं पुरता योग साधे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शांत चित्ताने निवांत ठिकाणी बसून जो हरिनामाचे गायन करतो त्या साधकाच्या मनातील सर्व द्वैत सारे संशय नाहिसे झालेले असतात.हीच परमार्थ साधण्याची खूण समजावी.सायुज्यता मुक्तीचा तो अधिकारी होतो. जे जे ज्या ज्या वेळेला होईल त्याप्रमाणे तो साधक व्यवहार संभाळतो.कर्म,धर्म या तत्वांची योग्य सांगड घालतो.हेच योगसाधनेचे बीज आहे असे एका जनार्दनीं स्पष्ट करतात. '''40'''<br> नाहीं कधी वाचे नाम। तो अधम न पहावा।। 1।। <br> होतां त्याचें दरूशन । सचैल स्नान करावें।। 2।। <br> तयाची ते ऐकतां मात। होय घात शरिराचा ।।3।। <br> ऐसा अधम तो जनीं। नामहीन असतो प्राणी।। 4।।<br> म्हणोनि नाम आठवावें।एका जनार्दनीं जीवेंभावें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो मुखाने कधी परमेश्वराचे नामस्मरण करीत नाही त्या अधम माणसाचे दर्शन घेऊ नये.चुकून नजरेस पडला तर डोक्यावरून स्नान करावे.त्याची दर्पोक्ती ऐकून शरिराचा घात होतो.असा नामहीन प्राणी जगांत पापी समजला जातो.या साठी भावभक्तीने देवाला स्मरावे असा उपदेश एका जनार्दनीं करतात. '''41'''<br> हेंचि साचें बा साधन। मुखीं नाम हृदयीं ध्यान ।।1।।<br> येणें तुटे नाना कंद। पीडा रोग भवछंद।। 2।। <br> नको रे वाउगी खटपट। मन करी एकनिष्ठ ।।3।। <br> घडे साधन समाधी। तेथें अवघी उपाधी।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ध्यान। साधी परमार्थ साधन ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अंतरांत परमात्म रूपाचे ध्यान आणि मुखांत देवाचे नाम हीच खरी साधना आहे.या साधनेने मानसिक पीडा आणि शारिरीक रोग लयास जातात.वेगळी निरर्थक खटपट करावी लागत नाही.मन एकाग्र करून चिंतन केले तर समाधीसाधन घडते. सारे प्रयास संपून जातात.एका जनार्दनीं स्वानुभवातून स्पष्ट करतात ध्यान, धारणा समाधी या मार्गाने परमार्थ साधतो. '''42'''<br> एक नाम गाये। तेथे सदा सुख आहे।। 1।। <br> नाम गातांची वदनीं। उभा असे चक्रपाणी।। 2।। <br> नामाचिये हाकें। उडी घाली कवतुकें।। 3।।<br> घात आघात निवारी। उभा राहे सदा दारीं ।।4।। <br> एका जनार्दनीं नामासाठीं। धांवे भक्तांचिये पाठी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारक जेव्हां नामजप करीत असतो तेव्हां श्रीहरी सुदर्शन चक्र हातात धरून उभा असतो.भक्ताची हाक ऐकताच तत्परतेने भक्ताच्या घात आघातांचे निवारण करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीप्रेमाने वेडा होऊनि भक्तांच्या मागे धावत असतो. '''43'''<br> पशु आणि पक्षी तरले स्मरणें। तो तुम्हा कारणें उपेक्षिना ।।1।। <br> धरूनि विश्वास आठवावें नाम। सद्गद् तें प्रेम असो द्यावें।। 2।। <br> सुखदु:ख कोटी येती आणि जाती। नामाविण विश्रांती नाहीं जगीं।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। नुरेती तेथें पाप वोखदासी।। 4 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाच्या नामस्मरणाने पशु पक्षी तरून जातात ते नामस्मरण साधकाची उपेक्षा करणार नाही असा विश्वास धरून सतत नामजप करावा.सद्गतींत राहून अखंड साधना करावी.सुखदु:ख येतात आणि जातात,नामाशिवाय मनाला खरी विश्रांति मिळणार नाही.एका जनार्दनीं सांगतात, नामाचा महिमा असा आहे की,नाम जेथे आहे तेथे औषधाला सुध्दां पाप उरणार नाही. '''44'''<br> नाहीं जया भाव पोटीं। तया चावटीं वाटे नाम।। 1।।<br> परी येतां अनुभव । चुकवी हाव संसार।। 2।। <br> वेरझारीं पडे चिरा। नाहीं थारा जन्माचा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं खंडे कर्म। सोपे वर्म हातां लागे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाच्या मनांत भक्तिभाव नाही त्याला नामजप म्हणजे वाचाळता वाटते.परंतू अनुभवांती नामस्मरणाने संसार सुखाविषयी वैराग्य निर्माण होते हे नामधारकाला समजून येते.या वैराग्याने जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सुटका होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तियुक्त नामजपाने कर्मशृखंला खंडित होते हा सोपा उपाय लक्षांत येतो. '''45'''<br> ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र। चांडाळादि अधिकार।। 1।।<br> एका भावें गावें नाम। सोडोनिया क्रोधकाम।। 2।। <br> आशा ममता टाका दुरी। मग इच्छा कल्पना काय करी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं मन। करा देवासी अर्पण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र या चारी वर्णांसह चांडाळांना सुध्दा नामजप साधनेचा अधिकार आहे असे सांगून एका जनार्दनीं सुचवतात, क्रोध,काम यांचा त्याग करून भक्तिभावाने हरीचे नाम गावे.सुखाची आशा आणि माझेपणाने येणारी ममता दूर सारल्यास मनाच्या इच्छा आणि पोकळ कल्पना यांना मनांत ठाव राहात नाही.असे शुध्द झालेले मन देवाला अर्पण करावें. '''46'''<br> गुणदोष नायकावे कानीं । सदा वाचा नामस्मरणीं।। 1।।<br> हेंचि परमार्थाचे सार। मोक्ष मुक्तीचे भांडार।। 2।। <br> साधे सर्व योगस्थिती। द्वेष धरूं नये भूतीं।। 3।। <br> सर्वांठायीं जनार्दन। म्हणोनि वंदावें तें जन।।4।।<br> खूण सांगे जनार्दन ।एका जनार्दनीं पूर्ण।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> कोणाच्याही गुणदोषांचे वर्णन कानाने ऐकू नये.वाचेनें सतत हरिनाम घ्यावे.हेच मोक्ष मुक्तीचे साधन असून परमार्थाचे सार आहे.नामस्मरणाने ध्यान,ज्ञान,कर्म,भक्ती या चारी योगस्थिती साध्य होतात.कोणाविषयी द्वेषभावना मनात असू नये. सर्वांच्या ठिकाणी सद्गुरू जनार्दन वसत आहे असे समजून त्यांना वंदन करावे.हे गुरूवचन आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''47'''<br> सदा वाचे नामावळी। नित्य जिव्हा ज्याची चाळी। <br> पातकांची होळी। होत तेणें कली ये।। 1।। <br> नको ध्यान धारणा आसन। वाचे सदा नारायण। <br> केलिया ऐसा नेम जाण। मेरूसमान सुकृत।। 2।। <br> उपमा नव्हे तया नरा। जनार्दन तो निर्धार। <br> एका जनार्दनीं बरा। त्याचा सांगात घडतां ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाने नित्य नारायण नामाचा जप करण्याचा नेम केला आहे त्याचे सुकृत मेरूपर्वता प्रमाणे अढळ राहील यांत संदेह नाही.या साधकाच्या भाग्याला उपमा नाही.तो जनार्दन स्वामींप्रमाणे गुरूस्थानीं मानावा.त्या साधकाची संगती जोडावी,असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''48'''<br> वेदाभ्यास नको सायास ज्योतिष। नामाचा तो लेश तेथें नाही ।।1।। <br> बहुत व्युत्पत्ती सांगती पुराण। व्यर्थ तेचि स्मरण नाम नाहीं।। 2।। <br> अनंत हे नाम जयापासुनी जालें। ते वर्म चुकले संतसेवा।। 3।। <br> संतांसी शरण गेलिया वांचुनि। एका जनार्दनीं न कळे नाम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेद मंत्रांच्या ऋच्या समजून घेण्याचा अभ्यास नको कारण वेदांत नाममाधुरी नाही.पुराणे परमेश्वराची अनंत नामे कशी रूढ झाली याच्या अनेक कथा सांगतात परंतू तेथे नामस्मरण नसल्याने ते व्यर्थ आहे.अनंत हे नाम संत या नामातून आले आहे हे जाणून न घेतल्याने संतसेवेचा मार्ग चुकला.संतांना शरण गेल्या शिवाय नामाचा महिमा कळणार नाही असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''49'''<br> ज्या नामें पाषाण जळांत तरलें । नामे त्या रक्षिलें प्रल्हादासी।। 1।। <br> अग्नि विष बाधा नामेंचि निवारीं । गिरीं आणि कंदरीं रक्षी नाम ।।2।। <br> ब्रह्महत्यारी वाल्हा नामेंचि तरला। त्रैलोकीं मिरवला बडिवार।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नामेंचि तरलें। जडजीव उध्दरले युगायुगीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या रामनामाने सेतुबंधन प्रसंगी पाषाण पाण्यांत तरंगले त्याच नामाने प्रल्हादाचे अग्नी व विष बाधेपासून रक्षण केले.उत्तुंग पर्वत आणि खोल दरी यांतून रामनाम भक्तांचे रक्षण करते.ब्राह्मण हत्येचे पातक करणारा वाल्हा कोळ्याचा रामनामाने उध्दार होऊन रामायणकर्ता म्हणून त्रैलोक्यांत आदरणीय ठरला.रामनामाने अनेक युगांत जडजीवांचा उध्दार झाला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''50'''<br> रंक बैसतां पालखीसी । उपेक्षी पहिल्या पदवीसी।। 1।।<br> तैसें नाम मुखीं गातां। कोण ब्रह्म ज्ञान वार्ता।। 2।।<br> मुळींच जाहलें नाहीं खंडन। वादविवाद अभेदी जाण।। 3।।<br> एका जनार्दनीं शरण। ब्रह्मज्ञानाची कोण आठवण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एखादी निर्धन व्यक्ती सधन बनून पालखीचा मानकरी बनली तर त्याच्या आधीच्या परिस्थितिला विसरून जाते.तसेच मुखाने हरिनाम संकीर्तना छंद जडला आणि त्यातला आनंद कळला तर ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाल्याने होणारा आनंद तुच्छ वाटतो. नामसाधनेंत मतांचे खंडन नाही,शूद्र भेदाभेद नाहीत आणि वादविवाद नाहीत.असे जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात. '''51'''<br> आम्ही धारक नामाचे। आम्हां भय नाहीं काळाचें।। 1।।<br> ऐसी नामाची ती थोरी। कळिकाळ दास्य करी।। 2।।<br> येरां अवघियां उध्दार ।नाममंत्र परिकर।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पोटी। नाम गावें सदा होटीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारकांना काळाचे भय नसते.नामाचे श्रेष्ठत्व असे आहे कीं, कळीकाळ नामधारकांचे दास्यत्व करतो.नाममंत्र इतके समर्थ आहे की ते सर्वांचा उद्धार करते.मुखाने हरीचे नामस्मरण करावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''52'''<br> नामाचे धारक विष्णुरूप देख । त्रिभुवनींचे सुख तया ठायीं ।।1।। <br> ब्रह्मा विष्णु हर येतात सामोरे। नामधारक निर्धारिं तयां वंद्य ।।2।। <br> त्रिभुवनापरता नामाचा महिमा। जाणे शंकर उमा सत्य सत्य ।।3।। <br> एका जनार्दनीं पतित पावन नाम। गातां निजधाम जोडे मुक्ती।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारक हे विष्णुरूप असून त्रिभुवनीचे सुख त्याच्या ठिकाणी एकवटलेलें असते.ब्रह्मा,विष्णु,महेश सामोरे जाऊन नामधारी भक्तांचे स्वागत करतात, वंदनीय मानतात. नामाचा महिमा त्रिभुवनाला पुरून उरणारा आहे हे शिवशंकर व पार्वती जाणतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिनाम पतितांना पावन करणारे असून वैकुंठपदाची प्राप्ती करून देणारे आहे. '''53'''<br> मोक्ष मुक्तीचे लिगाड । वागवी अवघड कासया ।।1।।<br> एक नाम जया कंठीं। राखती मुक्ती देखा ।।2।। <br> मोक्ष तेथें जोडोनि हात। उभाचि तिष्ठत सर्वदा।। 3।।<br> एका जनार्दनीं देखा । मुक्ती फुका राबती ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मोक्ष मुक्ती या कल्पनांचे अवघड ओझे मनांत न आणता मुक्त कंठाने जो हरिनाम गातो त्या साधकाच्या पुढे मोक्ष हात जोडून सर्वदा तिष्ठत उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,मुक्ती तेथे फुकट दास्यत्व करतात. '''54'''<br> धन्य धन्य श्रीहरीचे गुण । नाम पावन ऐकतां ।।1।।<br> जें जें अवतारचरित्र। वर्णितां पवित्र वाणी होय।। 2।।<br> कीर्ति वर्णिता उध्दार जीवां। कलीयुगीं सर्वा उपदेश।। 3।।<br> एका जनार्दनीं सोपे वर्म । गुण कर्म वर्णितां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचे गुण गाणारा आणि हरिचे पावन नाम ऐकणारा,धन्य होत.जे भक्त श्रीहरीचे अवतारचरित्र वर्णन करतात त्यांची वाणी पवित्र होते.हरीची किर्ति वर्णन करणार्या जीवांचा उध्दार होतो.कलियुगांत हाच सर्वांना उपदेश आहे की, हरीच्या गुण कर्मांचे वर्णन करावे असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''55'''<br> जपतां नाम पडे धाक। पातकें पळती त्रिवाटे देख ।<br> कळिकाळाचें नासे दु:ख । ऐसे नामीं सामर्थ्य ।।1।। <br> जप तप नामावळी। आणिक नको मंत्रावळी। <br> ब्रह्मज्ञान बोली। वायां शीण आटाआटी।। 2।। <br> साधनें पुण्य असेल गांठीं। तरीच नाम येईल होटीं।<br> एका जनार्दनीं पोटीं। दया शांति आकळे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीनामाचे सामर्थ्य असे की कळिकाळाचे दु:ख नाहिसे करते.नाम जपतांच पातके भयभीत होऊन तिन्हीं वाटांनी पळत सुटतात.परमेश्वर प्राप्तीसाठी जप,तप,मंत्र,तंत्र,ब्रह्मज्ञान ही साधने म्हणजे व्यर्थ शीण आहे .नामसाधनेचे पुण्य गांठी असेल तर वाचेने नामसाधना होऊ शकेल.चित्तांत दया,शांती नांदू लागेल असे एका जनार्दनीं सांगतात. === नामपाठ === '''1'''<br> नामपाठा गाये संताचे संगती ।नाहीं पुनरावृत्ती तया मग ।।1।। <br> नामपाठ गाय सर्व भावें मनीं । चुकेल आमची गर्भवास।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ गाये। जनार्दन पाहे जनीं वनीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीने जो साधक नामपाठ गातो त्याला परत जन्म-मरणाची फेरी नाही.भक्तीभावाने गायलेला हरिपाठ गर्भवास चुकवतो.एका जनार्दनीं नामपाठ गातो आणि जनीं वनीं सद्गुरू जनार्दनस्वामींचे दर्शनाचा लाभ घेतो असा स्वअनुभव कथन करतात. '''2'''<br> नामपाठ सार सर्वांमाजीं श्रेष्ठ। जो गाये तो वरिष्ठ कलियुगीं ।।1।। <br> चुकेल यातना नाना गर्भवास। भय आणि त्रास नव्हे मनी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ भावें । आदरें गात आहे सदोदित ।।3।। <br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ सर्वश्रेष्ठ असून नामपाठ गाणारा साधक या कलियुगात वरिष्ठ समजला जातो.त्याच्या जन्म-मरणाच्या यातना संपून जातात.मन भय आणि त्रास यातून मुक्त होते.एका जनार्दनीं आदराने,भक्तीभावाने नामपाठ गायनाचा आनंद घेतात. '''3'''<br> नामपाठ सार वेदाचे तें मूळ। शास्त्रांचे तें फळ नामपाठ ।।1।। <br> योगयाग विधी न लगे खटपट। नामपाठे स्पष्ट सर्व कार्य।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ घोकी। गुढी तिहीं लोकी उभारिली ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ वेदांचे मूळ असून शास्त्रांचे फळ आहे.योगयाग विधींची कोणतिही खटपट न करता नामपाठाने सर्व कार्य सिध्दीस जातात.जनार्दन स्वामींचा दास एका जनार्दनीं सदोदित नामपाठ गाऊन स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ तिन्हीं लोकी आनंदाची गुढी उभारतो. '''4'''<br> नामपाठ किर्ति सर्वांत वरिष्ठ । नको साधन कष्ट आणिक कांहीं।। 1।।<br> नामपाठमाला हृदयीं ध्याईं भावें ।उगेचि जपावें मौन्यरूप ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नाम गाय फुका। साधन तिहीं लोकां वरिष्ठ।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ किर्ति तिन्हीं लोकांत वरिष्ठ समजली जाते.नामपाठमाला भक्तिभावाने हृदयांत धारण करून मुकपणे जपावी.नामपाठ साधनेसाठी कोणतेही सायास करावे लागत नाही.असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''5'''<br> नामपाठ ब्रह्म उघड बोले वाचा । वेदांती तो साचा |<br> निर्णय असे नामपाठ भावभक्ति तें कारण । <br> आणिक साधन नाहीं दुजे ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका गाये तो आवडी। <br> तोडियेली बेडी संसाराची ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे वाचे द्वारे प्रगट होणारे साक्षात परब्रह्म आहे असा वेदांचा निर्णय आहे.नामपाठ हे भावभक्तीचे कारण असून त्यासारखे दुसरे साधन नाही.एका जनार्दनीं नामपाठ आ रेवडीने गातात आणि संसाराची बेडी तोडून मुक्त होतात. '''6'''<br> नामपाठ अंडज जारज स्वेदज। उदभिज देख चार योनी ।।1।। <br> नामपाठ प्रेमें गाय तूं आवडीं। तुटेल सांकडीं कर्म धर्म।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठीं निका। तोडियेली शाखा द्वैताची तें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अंड्यातून, वीर्यातून, घामातून आणि पाण्यातून या चारी योनीतून जन्मलेले सर्व प्राणी नामपाठाचे आधिकारी आहेत.प्रेमाने परमेश्वराचा नामपाठ गायल्यास कर्म धर्मातिल सर्व संकटे दूर होतात.एका जनार्दनीं नामपाठधारी असल्याने ते द्वैताची बंधने तोडून अद्वैत भावाने हरिरुपाशी एकरूप झाले आहेत असे मानतात. '''7'''<br> नामपाठ वर्म सोपें आहे जाणा। चिंती नारायणा नामपाठें ।।1।। <br> अष्टांग योग साधनें वरिष्ट। नामपाठेविण कष्ट होती जनां ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका करी विनवणी। नामपाठ निर्वाणीं शस्त्र आहे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पतंजलींनी सांगितलेली अष्टांग योगाची साधना श्रेष्ठ आहे हे सर्वमान्य असुनही नामापाठा इतकी सोपी नसल्याने नामपाठा शिवाय भक्तजनांना कष्ट होतात.नामपाठ ही सहजसाध्य साधना असून नामपाठाने नारायणाचे चिंतन करावे.नामपाठ हे निर्वाण साधण्याचे साधन आहे असे एका जनार्दनीं विनवून सांगतात. '''8'''<br> नामपाठ गाय सदा नामपाठ गाय। धन्य त्याची माय त्रिभुवनीं ।।1।। <br> ब्रह्मादिक वंदिती शिवादिक ध्याती। नामपाठ कीर्ति मुखीं गातां।। 2।। <br> एका जनार्दनीं साराचे हें सार। नामपाठ निर्धार केला जगीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ गाणार्या साधकाला ब्रह्मादी देव वंदन करतात आणि शिवशंकर त्या साधकाचे ध्यान लावतात.नामपाठ गायकाची माता त्रिभुवनीं धन्य होय.नामपाठ सर्व साधनांचे सार असून नामपाठ गायनाचा नित्य परिपाठ ठेवण्याचा निर्धार करावा असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''9'''<br> नामपाठ जगीं सोपें तें साधन । म्हणोनि वर्णन वैष्णव करिती।। 1।। <br> आनंदे नाचती टाळी वाजविती। नामपाठ गाती सर्वभावें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका भुलला नामापाठीं। म्हणोनि वैकुंठीं घर केलें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे भक्तीचे सोपे साधन आहे असे वर्णन वैष्णव करतात.आनंदाने टाळी वाजवून नाचत नामपाठ गातात.एका जनार्दनीं नामपाठी तल्लीन होऊन वैकुंठपदीं विराजमान होतात. '''10'''<br> नामपाठ करितां काळवेळ नाहीं । उच्चारूनी पाहीं सर्वकाळ ।।1। <br> सर्वभावें नामपाठ तूं गाये। आणिक न करी काय साधन तें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका भुलला नामपाठीं। आणिक नाहीं करी गोष्टी नामाविण ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेला काळवेळाचे बंधन नाही.कोणत्याही वेळेला भक्तिभावाने नामपाठ गायन करावे.नामपाठाशिवाय कोणतिही साधना करण्याची गरज नाही.एका जनार्दनीं नामपाठ साधनेंत इतके रममाण होतात कीं,नामपाठा शिवाय कोणतिही गोष्ट करीत नाही. '''11'''<br> नामपाठ सोपा भोळ्या भाविकांसी । मतवादीयांसी न रूचे नाम।। 1।। <br> नवज्वरिता दुग्ध प्राण जाय तत्वतां । अभाविकांसी सर्वथा गति तेचि ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगे प्रेमभावें । आदरे तें गावें नामपाठ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेगवेगळी मते मांडून वादविवाद आणि मतखंडन करण्याची आवड असणाऱ्यांसाठी नामपाठ नसून भोळ्या भाविकांसाठी नामपाठ साधना सहजसोपी आहे.न्ऊ दिवस मुदतीचा तापाचा विकार (न्युमोनिया )झालेल्या रोग्यास दूध अपथ्य कारक असते.त्याचप्रमाणे श्रध्दाहीन अभाविकास नामपाठ साधना अहितकारक आहे.यासाठी एका जनार्दनीं आदरयुक्त प्रेमाने साधकांना नामपाठ साधना करण्याचा उपदेश करतात. '''12'''<br> नामपाठ करितां जाईल पैं चिंता। मोक्ष सायुज्यता हातां येई।। 1।। <br> म्हणोनि सोपें वर्म सांगते तुज । नामपाठ गुज जपें सदा ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका कुर्वंडी करूनी। लोळत चरणी संताचिया।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने मनाच्या सगळ्या चिंता मिटून जातात.साधक सायुज्यता मुक्तीचा अधिकारी होतो.यासाठी नामपाठ करणे हे सोपे साधन आहे हे रहस्य एका जनार्दनीं साधकांना सांगतात.देहाची कुर्वंडी करून संताच्या चरणी लोळण घेतात. '''13'''<br> नामपाठ जपे भोळा महादेव । देवाधि देव वंदी तया।।1।। <br> विष तें अमृत नामपाठें झालें । दैन्य दु:ख गेले नाम जपतां ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका उभारूनी बाह्या । नामपाठ गाय सर्वकाळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाधिदेव ज्याला आदराने वंदन करतात ते शिवशंकर भोळ्याभाबड्या भक्तांप्रमाणे नामपाठ जप करतात.समुद्रमंथनातून निघालेले विष महादेवाने प्राशन केले रामनाम पाठाने त्या हलाहलाचे अमृत झाले.नामपाठ जपतांच साधकाचे सारे दैन्य, दु:ख लयास जाते असे एका जनार्दनीं दोन्ही हात उभारून भक्तांना सांगतात. '''14'''<br> शास्त्रवेत्ते ज्ञानी नामपाठ गाती। तेणें तयां विश्रांती सर्वकाळ।। 1।। <br> पुराणे वदतीं नाम पाठ कीर्ति । व्यासादिकीं निश्चितीं नेम केला।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगतसे गुज। नामपाठ निज जपे जना।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाचा महिमा पुराणांत सांगितला आहे. भागवत पुराणाचे रचनाकार महर्षि व्यासमुनींनी नामपाठ गायनाचा नित्यनेम केला होता.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,शास्त्र जाणणारे ज्ञानीजन मनाच्या विश्रांती साठी सदोदित नामपाठ करतात. === नामपाठ प्राप्त झालेले भक्त === '''1'''<br> नामपाठें भक्ति हनुमंतें केली। सेवा रुजू झाली देवा तेणें ।।1।। <br> नामपाठें शक्ति अद्भुत ये अंगीं। धन्य झाला जगीं कपीनाथ।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सेवोनि आदरें । नामपाठ स्मरे सर्व काळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हनुमंताने नामपाठ भक्ति करून आपली सेवा श्रीराम चरणीं रुजू केली.या भक्तिने हनुमंताच्या देहीं अद्भुत शक्तिचा संचार झाला.वानरराज धन्य झाला.जनार्दन स्वामींचा शिष्य एका स्वानुभवे नामपाठ जपावे असे सांगतात. '''2'''<br> नामपाठें तारिले पतित उध्दरिले। धांवणें तें केले पांडवांचे ।।1।। <br> पडतां संकटीं नामपाठ गाय। द्रौपदी ती माय तारियेली ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगतसे लोकां। नामपाठ फुका जपा आधीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संकटांत सापडलेल्या द्रौपदीसाठी श्रीहरी धावत पांडवांच्या घरीं गेले आणि संकटातून तारून नेले.नामपाठाने अनेक पतितांचा उध्दार होतो असे सांगून एका जनार्दनीं नामपाठ सदासर्वदा जपावा कारण हे साधन विनासायास घडते असे आवर्जून परत परत सांगतात. '''3'''<br> नामपाठें सर्व मुक्तत्व साधिती। नामपाठे विरक्ती हातां येत ।।1।। <br> नामपाठें उध्दव तरला तरला। नामपाठें झाला शापमुक्त ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका बोले लडिवाळ। नामपाठ काळ काळाचाही ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ करणारे सर्व साधक मोक्षप्राप्ती करून घेतात.मुक्त होतात.नामपाठाने संसारातून विरक्त व्हावे अशी भावना मनांत निर्माण होते.नामपाठाने उध्दव शापमुक्त झाला.जनार्दन शिष्य एकनाथ साधकांशी सलगी करून लडिवाळपणे सांगतात, नामपाठाचे सामर्थ्य असे कीं, ते काळाला नामोहरण करू शकते. '''4'''<br> नामपाठें अक्रूर सर्व ब्रह्मरूप । भेदाभेद संकल्प मावळले।।1।। <br> वंदी रजमाथां घाली लोटांगण। द्वैताचें बंधन तुटोनि गेलें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठें मुक्त। जालासे सतत संतचरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाच्या प्रभावानें अक्रूराचे सारे संशय,भेदाभेद,संकल्प मावळले.गोकुळातिल पावन माती त्याने कपाळी लावली,गोप गोपींची निष्काम,भोळी भाबडी भक्ती पाहून त्याने लोटांगण घातले.देव भक्तातिल द्वैत बंधन तुटून गेले.जनार्दनाचा एका नामपाठाने मुक्त होऊन संतचरणी शरणागत झाला. '''5'''<br>2 नामपाठें बिभीषण सर्वास वरिष्ठ । वंश तो स्पष्ट देशोधडी ।।1।। <br> जाउनी शरण चिरंजीव झाला । नामपाठे धाला कल्पवरी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका मिरवी बडिवार। नामपाठ सार युगायुगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने रावणबंधु बिभीषण राजपदाला पोचला,वरिष्ठ झाला. श्रीरामाला शरण जाऊन त्याने चिरंजीव पद प्राप्त करून घेतले.राक्षसवंश देशोधडीला मिळाला.एका जनार्दनीं नामपाठाचा महिमा वर्णन करताना सांगतात, नामपाठ अनेक युगापासून श्रेष्ठ साधन मानले जाते. '''6'''<br> नामपाठें भीष्में कामातें जिंकिलें। सार्थक पैं केलें विहिताचे ।।1।। <br> आदरें आवडी नामपाठ गावें । सर्वांपरीं होय सत्ता त्याची ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका होउनी शरण। घाली लोटांगण संतचरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने कौरवांचे पितामह भिष्माच्यार्यांनी आपल्या कामविकाराला जिंकून जीवनाचे सार्थक केले.भावपूर्ण भक्तीने नामपाठाचे गायन केल्याने सर्वश्रेष्ठ पद प्राप्त होते.असे मत व्यक्त करून जनार्दन शिष्य एका संतचरणीं लोटांगण घालतात. '''7'''<br> नामपाठें तरला चोखा तो महार। भावें सर्वेश्वर स्थापी तया।। 1।। <br> नामपाठ करूनि कीर्ति केली जगीं। उपमा ते अंगी वाढविली ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका वर्णितो संतांसी । नित्य नामपाठासी अनुसरला।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ भक्तीने चोखा महार भक्तांमध्ये उच्च श्रेणीला पोचला.नामपाठ साधनेने जगांत सर्वत्र त्याची किर्ति पसरली.परमेश्वर कृपेने चोखा अद्वितीय बनला. एका जनार्दनीं नित्य नामपाठाचे अनुसरण करणार्या संतांचे वर्णन करतात. '''8'''<br> नामपाठे गोरा कुंभार तरला। उध्दार तो झाला पूर्वजांचा ।।1।। <br> नामपाठ कीर्ति गाताती वैष्णव। धन्य तो अपूर्व नाममहिमा।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका चरणरजरेण। नामपाठ संकीर्तन करा वेगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने गोरा कुंभाराच्या पूर्वज्यांचा उध्दार झाला.गोरा कुंभार संसार बंधनातून मुक्त झाला.नाममहिमा अपूर्व असून वैष्णवजन सदैव नामपाठकिर्ति गातात.नामपाठ संकीर्तन अखंडपणे करावे असा संदेश जनार्दनाचा एका देतात. '''9'''<br> नामपाठ प्रेमें सांवता तो गाये। हृदयकमळीं वाहे नारायण ।।1।। <br> नामपाठ निका नामपाठ निका। खुर्पू लागे देखा देव त्यासी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका ऐकोनियां बोल। सांगत नवल संतांपुढें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रेमयुक्त भक्तीने सावता माळी नामपाठ गातो.नामपाठ साधना अत्यंत फलदायी असून देव भक्तासाठी शेतांत गवताची खुरपणी करतो.जनार्दनाचा एका संतांपुढे हे नवलाईचे बोल कथन करतात. '''10'''<br> नामपाठें नामा शिंपी तो तरला। तयाची देवाला आवड मोठी ।।1।। <br> जाउनी जेवणें उच्छिष्ट भक्षणें । नामपाठें देणें इच्छिलें तें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सद्गदित होय । नामपाठ गाय आवडीनें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामा शिंपी हा देवाचा आवडता भक्त होता. देव नामदेवा घरीं जाऊन जेवण घेत असे.नामाचा उच्छिष्ट आवडीने खात असे.नामदेवाला इच्छेनुसार फल पुरवित असे.जनार्दनाचा एका हे वर्णन करताना सद्गदित होतात आणि आवडीने नामपाठांत दंग होतात. '''11'''<br> नामपाठें जनाबाई बरोबरी । दळी कांडी हरि शेणी वेंची।।1।। <br> भक्तांचे सकळ कार्य तें करणें । नये ऐसे उणें करी काम ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका आवड पाहुनी। नाचतो कीर्तनीं नाम गाय ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जनाबाईच्या नामपाठाने प्रसन्न झालेला श्रीहरी तिच्या बरोबर धान्य दळतो,कांडण करतो.शेणी वेंचतो.भक्तांचे सर्व प्रकारची कामे करतांना आनमान करीत नाही.जनार्दनाचा एका देवाचे भक्तावरील हे प्रेम पाहून आनंदाने कीर्तनरंगी नाचतो. '''12'''<br> नामपाठे ज्ञानियाची भिंत ओढी। भाविकां तांतडी देव धांवे ।।1।। <br> बोलविला रेडा केलेसें कवित्व। नामपाठें मुक्त केलें जन ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका लागतो चरणीं। जावें ओवाळोनी जन्मोजन्मीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानदेव चांगदेवांना भेटायला भिंतीवर बसून जाण्याचे ठरवतात तेव्हां नामपाठाच्या प्रभावाने देव जड भिंतीत चैतन्य निर्माण करतात.भक्ताचे सत्व राखण्यासाठी रेड्याच्या तोंडून वेद वदवितात ,नामपाठाचा महिमा वाढवतात.जनार्दनाचा एका संतचरणी नतमस्तक होऊन जन्मोजन्मीं जीव ओवाळून टाकण्याची ईच्छा व्यक्त करतात. '''13'''<br> नामपाठें मुक्त मुक्ताई पैं झाली। हृदयीं आटली नामपाठें ।।1।। <br> देहादेह सर्व निरसिले चारही । नामपाठ वरी मुक्त झाले।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका बोले करूणावचनीं। नामपाठ झणीं विसरूं नका ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्थुल, सुक्ष्म,कारण,महाकारण हे चारी देह निरसून मुक्ताई मुक्तीपदास पोचली.नामपाठाने परमात्म तत्वाशी एकरूप झाली. करूणभावाने हे सांगून जनार्दनाचा एका नामपाठाचा महिमा विसरूं नका अशी विनंती साधकांना करतात. '''14'''<br> नामपाठें निवृत्ती पावला विश्रांती। नामपाठें शांति कर्माकर्मी ।।1।। <br> म्हणोनि प्रेमभावें नामपाठ गावें। आलिंगन द्यावें संतचरण ।।2।।<br> जनार्दनाचा एका चिंता नामपाठ । मोक्षमार्ग वाट सोपी जगा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेंत विहित कर्मे करीत असताना निवृत्ती नाथांना अपूर्व शांतीचा लाभ होत असे.या नामपाठानेच निवृत्ती विश्रांती पावला असे सांगून एका जनार्दनीं प्रेमभावें नामपाठ गायन करावे,संतसंगत करावी,नामपाठाचे सतत चिंतन करावे,नामपाठ हा मोक्षप्राप्तीचा सोपा मार्ग आहे असे जनार्दनाचा एका सांगतात. '''15'''<br> नामपाठ मच्छिंद्र गोरक्षातें बोधी। तोडिली उपाधी चौदेहांची ।।1।। <br> नामपाठ मोक्ष मार्ग तो सर्वदा। वाचे गातां बाधा नोहे कांहीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका द्वैतविरहित । नामपाठ गात सर्वभावें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना नामपाठाची दीक्षा दिली आणि चौदेहाच्या बंधनातून मुक्त केले.नामपाठ हा सोपा मोक्षमार्ग असून वाचेने नाम साधना करतांना कोणतिही बाधा येत नाही.जनार्दनाचा एका अद्वैत भावाने सदासर्वदा नामसाधनेंत दंग होतात. '''16'''<br> नामपाठें गोरक्ष वोळगला गहिनी । दाविली उन्मनीं सर्वकाळ ।।1।। <br> समाधी आसन सैरा ते बोल । नामपाठ मोल अभ्यासिलें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नेणें तो उन्मनीं । सदा संतचरणीं मिठी घाली।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोरक्षनाथांनी नामपाठाचा उपदेश गहिनीनाथांना केला.ध्यान मार्गाने अखंड साधना करून गहिनीनाथ समाधी अवस्थेपर्यंत पोचले,उन्मनीं अवस्थेचा अभ्यास केला.एका जनार्दनींनी उन्मनी अवस्थेचा अनुभव कधी घेतला नाही.ते सदोदित संतसंगतीत रममाण होत असत. '''17'''<br> नामपाठें गहिनि निवृत्ती वोळला । उघड तो केला परब्रह्म ।।1।।<br> नामपाठ ब्रह्म नामपाठ ब्रह्म । आणिक नेणें वर्म नामेविण ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सेवेसी नटला। नामपाठें केला जनार्दन।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गहिनीनाथांनी नामपाठाचा महिमा निवृत्तीनाथांना उपदेशिला,परब्रह्माचे स्वरूप समजावून सांगितले.नामपाठ हेच पूर्णब्रह्म असून ते नामसाधनेने जाणतां येते.हरिनामाशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही.असे स्पष्ट करून जनार्दनाचा एका सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या सेवेंत निमग्न राहून नामपाठ साधनेंत दंग होतो. === नामपाठमार्ग -गीताज्ञानेश्वरीपाठ === '''1'''<br> नामपाठें गीता ज्ञानेश्वरी होय । स्मरे तूं निर्भय ज्ञानदेवी ।।1।। <br> नामपाठें सोपी अक्षरें ती उच्चार। ज्ञानेश्वरी उच्चार करी वाचे।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका ज्ञानेश्वरी ध्याय। तेणें मुक्त होय युगायुगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> भगवद्गीता आणि ज्ञानेश्वरी हे नामपाठाचे मार्ग आहेत.ज्ञानेश्वरी वाचायला आणि समजण्यास सोपी असून ती ज्ञानदेवी या नावाने ओळखली जाते.नि:शंक,निर्भय होऊन ज्ञानेश्वरीचे वाचन आणि स्मरण करावे.असे सांगून जनार्दनाचा एका म्हणतात,ज्ञानेश्वरीचे नित्य पठण करणारे साधक संसार बंधनातून कायमचे मुक्त होतात. '''2'''<br> नामपाठे वर्म वेदांचे तें कळे। नामपाठबळे शास्त्रबोध ।।1।।<br> या दोहीचे वर्म ज्ञानदेवी जाणा। जपें कां रे जना हृदयी सदा ।।2।।<br> जनार्दनाचा एका विनीत होउनी । आठवितो मनीं ज्ञानदेवा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने वेदांचे रहस्य उलगडते आणि शास्त्रांचा बोध समजतो.वेद आणि शास्त्रे यांचे समग्र ज्ञान ज्ञानदेवी पठनाने जाणता येते.एका जनार्दनीं ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ हृदयांत धारण करावा असे अत्यंत विनयाने सुचवतात. '''3'''<br> नामपाठें संदेह सर्व हा जाईल। नामपाठ गाईल प्रेमभावें ।।1।। <br> नामपाठ सोपा नामपाठ सोपा । अहर्निशीं बापा जप करी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका ठेउनी विश्वास। नामपाठ निजध्यास करीं सदा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो भक्त प्रेम भावाने नामपाठ गाईल त्याच्या मनातील सर्व संशय निरसून जातील.नामपाठ साधना अतिशय सोपी असून रात्रंदिवस तिचा जप करावा. एका जनार्दनीं या साधनेवर विश्वास ठेवून नामपाठाचा अखंड ध्यास घेतात. '''4'''<br> नामपाठ साधन याहुनी आहे कोण। कासयासी पेणें स्वर्गवास ।।1।। <br> जन्म देई देवा जन्म देई देवा । गाईन मी देवा नामपाठ ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका बोलतसे वाणी। नामपाठें जनीं जनार्दन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठा पेक्षां श्रेष्ठ असे काहिही नाही.स्वर्ग मिळावा अशी अपेक्षा करणे निरर्थक आहे.त्यापेक्षा परत परत जन्म घेऊन नामपाठ साधना करण्याचे भाग्य देवाने आपल्याला द्यावे असे जनार्दनाचा एका देवाला विनवतात. '''5'''<br> नामपाठ युक्ति भाविकां प्रतिती । लोभिया विरक्ती नामपाठे ।।1।।<br> नामपाठे योग नामपाठे याग । नामपाठे भोग सरे आधी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका भोगातीत झाला । म्हणोनि वोळला जनार्दन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधना मोक्षमुक्ती मिळवण्याची सोपी युक्ति आहे अशी भाविकांना प्रचिती येते तर ऐहिक लाभासाठी नामपाठ साधना करणार्यांना विरक्ति येते.योगयागाचे सर्व फल नामपाठ साधनेने मिळतातच शिवाय नामपाठाने संसारिक भोग सरतात.असे मत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात, नामपाठाने जनार्दनाचा एका भोगातीत झाले म्हणुनच सद्गुरु जनार्दनस्वामींच्या कृपेस पात्र ठरले. '''6'''<br> नामपाठें मोक्ष पाविजे तत्वतां । आणिक तें आतां साधन नाहीं ।।1।। <br> नामपाठ सार नामपाठ सार । न करी विचार आणिक दुजा ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ गाय । आदरें नाचताहे संतापुढें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने मोक्ष प्राप्ती होते या शिवाय आणखी साधन नाही.नामपाठ हे सर्व साधनांचे सार आहे. यापेक्षा वेगळा विचार करू नये असे स्वानुभवातून जनार्दनाचा एका स्पष्ट करतात. '''7'''<br> नामपाठे युक्ती साधन समाप्ती । नोहे दुजी प्रीती नामपाठें ।।1।। <br> आणिक खटपट कासया बोभाट । नामपाठ वाट वैकुंठाची ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका,नामपाठें रंगला। आनंदे वहिला नाचतसे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाची युक्ती साध्य झाली कीं, सर्व साधनांची समाप्ती होते. दुसरे काही मिळवण्याचे बाकी राहतच नाही. नामपाठ हाच वैकुंठ पदाचा मार्ग आहे.एका जनार्दनीं नामपाठांत रंगून आनंदाने संताच्या मेळाव्यांत नाचतात. '''8'''<br> नामपाठ करितां आनंद मानसीं । योगयाग राशीं पायां लागे ।।1।। <br> आनंदें आवडी नामपाठ गाय । उभा तारिता बाह्य जना।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगे जगाप्रती । नामपाठें विश्रांती होईल जना ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ करतांना मनाला आनंद होतो.योगयागाचे पुण्य अनायासे प्राप्त होते.मनापासून आनंदाने नामपाठ गाणारा भक्त अनेकांना तारून नेतात.जनार्दनाचा एका सांगतात, नामपाठाने जगातिल सर्वांना विश्रांतीचा लाभ होईल. '''9'''<br> नामपाठ पसारा घे रे मुखें सदा । कळिकाळाची बाधा तुज नोहे ।। 1।। <br> नाम तें सोपें नाम तें सोपें । नाम तें सोपें विठ्ठलाचें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ वाणी। कीर्ति त्रिभुवनीं नामपाठें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कळिकाळाची बाधा टाळायची असेल तर मुखाने सदासर्वदा नामपाठ गावा.विठ्ठलाचे नाम वाचेसी अतिशय सोपे आहे. जनार्दनाचा एका नामपाठाचा महिमा सतत सांगतात,नामपाठाची किर्ति त्रिभुवनांत गाजत आहे. '''10'''<br> नामपाठ कसवटी अखंड ज्याचे मुखीं । तो चि झाला सुखीं इहीं जनीं । <br> नामपाठ धन्य नामपाठ धन्य । नामपाठ धन्य कलीमाजीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठें मिरविला । श्रीरंग वरला नामपाठें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे कलियुगातील सहजसोपे, साधन आहे.अखंड नामपाठ गाणारा भक्त सर्वदा सुखी होतो. कलीयुगांत धन्य होतो.नामपाठ साधना करून जनार्दनाचा एका लोकादरास पात्र झाले.श्रीरंगाची कृपा प्राप्त झाली. '''11'''<br> नामपाठें ज्ञान नामपाठें ध्यान। नामपाठें मन स्थिर होय ।।1।। <br> जगांत हें सार नामपाठ भक्ती। आणिक विश्रांती नाहीं नाहीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका अखंड नाम गाय। हर्षे नाचताहे प्रेमे रंगीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधना ही ज्ञानमार्ग आणि ध्यानमार्ग यांचा संगम आहे.नामपाठ भक्ती हे साधकांचे विश्रांती स्थान आहे.जनार्दनाचा एका अखंड नाम गातात आणि भक्ति प्रेमांत आनंदाने नाचतात. '''12'''<br> नामपाठ नित्य एक नेमें गायें। हरिकृपा होय तयावरी ।।1।।<br> अंतरीं बाहेरी रक्षी नारायण ।आलिया विघ्न निवारी साचे।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका प्रचित घेउनी ।गात असे वाणी नामपाठ।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नित्यनेमाने हरिपाठ गायन करणारा भक्त हरिकृपा प्राप्त करतो. प्रत्यक्ष नारायण या भक्ताचे अंतर्बाह्य रक्षण करतो.विघ्नांचे निवारण करतो.या सत्य वचनाची प्रचिती आल्यानें जनार्दन शिष्य एका आवडीने नामपाठ गातात. '''13'''<br> नामपाठ गंगा नामपाठ गंगा। दोष जाती भंगा नामपाठें ।।1।। <br> नामपाठ सरिता सागर संगम । देवभक्त नाम तिन्ही बोध।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका करितो मार्जन। त्रिवेणीचे स्नान पुण्य जोडे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> देहमनाच्या सगळ्या दोषांचे भंजन करणारी नामपाठ साधना म्हणजे गंगेचा पवित्र प्रवाह आहे. नामपाठ सरिता आणि सागर यांचा संगम आहे.असे वर्णन करुन जनार्दनाचा एका म्हणतात,देव, भक्त आणि नाम यांचा बोध देणार्या त्रिवेणी संगमांत स्नान करून पुण्य फल प्राप्त होते. '''14'''<br> नामपाठ श्रेष्ठ तीर्थाचे तें तीर्थ। वदे तूं चिंतारहित सर्वकाळ।। 1।। <br> काळाचे तें काळ नामपाठ गात। काळ हा तयास नमस्कारी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका काळा वंदीं चरणी। म्हणोनि जनार्दनी विनटला ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे सर्वश्रेष्ठ तीर्थाचे तीर्थ असून नामपाठाचा पाठ नि:शंक मनाने सतत करावा.काळावर ज्यांची सत्ता चालते ते शिवशंकर सदासर्वदा नामपाठ गातात.काळ त्यांना नमस्कार करतात.जनार्दनाचा एका काळाचे चरण वंदन करून सद्गुरूची कृपा प्राप्त करतात. === संत महिमा === '''1'''<br> उद्धवा स्वमुखें सांगे श्रीकृष्ण। संतसेवा जाण सर्वश्रेष्ठ ॥१॥<br> हाची योग जाण उद्ववा स्वीकारी । आणिक न करी भरोवरीसाधन उद्धवा ॥ २ ॥ <br> योगयाग तप व्रत कसवटी । न करी आन गोष्टीरे उद्धवा॥ 3 ॥ <br> कीर्तन भजन सर्वभावें करी । जाई संतद्वारीं शरणागत रे उद्धवा ॥ ४ ॥ <br> मनींचें सांगितले तुज ।एका जनार्दनीं निज साधे रे उद्धवा ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात श्रीकृष्ण उद्धवाला संतसेवेचा महिमा सर्वश्रेष्ठ आहे असे स्वमुखाने सांगत आहे.हाच खरा योग असून योगचाग तप व्रत ही साधने सोडून संतसेवेचा मार्ग धरून सर्वभावे कीर्तन व भजन करावे संतांना शरण जावे.राका जनार्दनीं म्हणतात' आपल्या मनीचे हितगुज सांगून ते उद्धवाला स्वता:चे हीत साधायला सांगतात. '''2'''<br> उद्धवा तूं धर संतसमागम । तेणें भवश्रम हरे उद्धवा ॥ १ ॥<br> सांगतसे गुज मना धरीं रे उद्धवा । आणिक श्रम वाया न करी रे तें ॥ २ ॥ <br> तयाची संगती उद्धवा धरावी । सेवा ते करावी काया वाचा ॥ 3 ॥ <br> मज तयाचा वेध उद्धवा प्रसिद्ध । तूं सर्वभावें सद्गद नाम घेई ॥ ४ ॥ <br> ज्याची आवडी मजसी उद्धवा । जाई तया ठावां ॥ ५ ॥ <br> उच्च नीच कांहीं न म्हणें उद्धवा । एका जनार्दनी तया शरण जावें ॥ ६ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतसमागमाने संसारातील श्रम नाहीसे होतात हे मनाचे हितगुज उद्धवाला सांगून श्रीकृष्ण त्याला काया वाचा मनाने संतांची सेवा करायला सांगतात.आणखी कोणत्याही प्रकारची साधना न करता लहान थोर असा भेदाभेद न करता सतांना सर्वभावे शरण जावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''3'''<br> उद्धव बोले कृष्णाप्रती । एकोनि संताची कीर्ति । <br> धन्य वैष्णव होती । कलीमाजी ॥ १ ॥ <br> तुम्हां जयाचा निज छंद । मानीतसा परमानंद । <br> अखंड तयाचा वेध । तुमचे मनीं ॥ २ ॥<br> ऐशी याची संगती । मज घडो अहोराती । <br> नये पुनरावृत्ती । पुन: जन्मासी ॥ 3 ॥ <br> हर्षे देव सांगे आपण । उद्धवा तयाचें मज ध्यान । <br> एका जनार्दनीं शरण । ते मज आवडती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभगांत एका जनार्दनीं श्रीकृष्ण आणि उद्धवाचा संवाद कथन करीत आहे.ज्या संतांची किर्ती ऐकून कलीयुगांत वैष्णव धन्य होतात त्यांचा श्रीकृष्णाला नित्य वेध लागतो त्यांच्या छंदात मनाला परमानंद मिळतो.अशा संतांची संगती अहोरात्र मिळावी व त्यामुळे जन्ममरणाची पुनरावृत्ती कायमची टळावी असे उद्धव श्रीकृष्णाला सांगतो.यावर श्रीकृष्णाला अतिशय आनंद होतो.तो 3ध्दवाला सांगतो की, संत त्याला अतिशय आवडतात आणि त्यांचे सतत ध्यान लागते. '''4'''<br> मज तयांची आवड । पुरवणें लागे त्याचें कोड । <br> गर्भवास सांकड । तयालागी उद्धवा ॥ १ ॥<br> घेऊनि अवतार । करी दुष्टांच संहार । <br> माझा हा बडिवार । तयांचेनि उद्धवा ॥ २ ॥<br> माझे जप तप अनुष्ठान । देव पूजा मंत्र पठण । <br> नाना नेमादि साधन । संत माझे उद्धवा ॥ 3 ॥ <br> मज आणिलें नामरूपा । त्याची मजवर कृपा । <br> दाविला हो सोपा।मार्ग मज उद्धवा॥ ४ ॥<br> माझा योगयाग सर्व । संत माझे वैभव । <br> वैकुंठादि राणीव । तयाचेनि मज उद्धवा ॥ ५ ॥ <br> ऐसें वरिष्ठ पावन । पुनीत केलें मजलागून। <br> एका जनार्दनीं शरण । तयांसीच उद्धवा ॥ ६ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीकृष्ण उद्धवास सांगतात, संतांचे सर्व ईच्छा पूर्ण करण्यासाठी परत परत जन्म ( अवतार) घ्यावे लागतात.असे अवतार घेऊन दुष्टांचा संहार करण्याचे महान कार्य संता मुळेच घडून येते.सामान्य लोक जे जप,तप,अनुष्ठान देव पूजा,मंत्र पठण,अनेक व्रते,नेम ,साधना करतात ते सर्व संता मुळेच घडून येते.संतामुळेच देव नामरूपाला येतात. त्यांचे वैभव वाढते.वैकुंठाचे राजपद संतामुळेच उदयास आले.संत हे सर्वात वरिष्ठ असून त्यांच्या मुळेच देव पावन झाले.असे कथन करून एका जनार्दनी संताना शरण जातात. '''५'''<br> ज्या सुखाकारणे देव वेडावला । वैकुंठ सांडुनी संतसदनीं राहिला ॥ १ ॥ <br> धन्य धन्य संतांचे सदन । जेथें लक्ष्मीसाहित शोभे नारायण ॥ २ ॥<br> सर्व सुखाची सुखराशी । संतचरणीं भुक्ति मुक्ति दासी ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं पार नाही सुरवा म्हणोनि देव भुलले देखा ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या संतसुखाने श्री हरी वेडावला आणि वैकुंठाचे वैभव सोडून संतांच्या घरीं येऊन राहिला.जेथे लक्ष्मीसहित नारायण येऊन राहतो ते संताचे सदन धन्य होय.संताच्या चरणांशी भक्ति आणि मुक्ति दासी बनून राहतात.येथे सर्व सुखांच्या राशी असून हे सुख अपार आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, या सुखाला देव भुलले. '''६'''<br> संतापोटीं देव वसे । देवा पोटीं संत असे ॥ १ ॥<br> ऐसा परस्परें मेळा । देव संतांचा अंकिला ॥ २ ॥<br> संताठायीं परंतू परं तदेव तिष्ठे । देव तेथें संत वसे ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं संत । देव तयांचा अंकित ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या अंतरांत देव आणि देवाच्या अंतरांत संत निवास करतात. संत जेथें असतील तेथे देव तिष्ठत उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,देव संतांच्या अंकित आहे. '''७'''<br> संत आधीं देव मग । हाचि उगम आणा मना ॥१॥<br> देव निर्गृण संत सगुण । म्हणोनि महिमान देवासी ॥ २ ॥ <br> नाम रूप अचिंत्य जाण । संतीं सगुण वर्णिलें ॥3 ॥<br> मुळीं अलक्ष लक्षा नये । संतीं सोय दाविली ॥ ४ ॥ <br> एका जनार्दनीं संत थोर । देव निर्धार धाकुला ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> देव निर्गृण असून संत सगुण ( सत्व,रजो,तम ) या गुणांनी युक्त्त आहेत. तर देव या गुणांच्या अतित आहे.म्हणुन देवाचा महिमा श्रेष्ठ आहे. परंतु देवाच्या नामरूपाचे चिंतन करणे भक्तांना शक्य नव्हते .जो अव्यक्त आहे त्याला दृष्टीने बघणे अशक्य होते. संतांनी या निर्गुणाचे सगुण साकार रूपात वर्णन केले.एका जनार्दनी म्हणतात, संत देवापेक्षां थोर आहेत,कारण संतांनी देवाला देवपण दिले. यासाठी संत थोर आहेत हे जाणले पाहिजे. '''८'''<br> संतांचा महिमा देवचि जाणें । देवाची गोडी संतांसी पुसणें ॥ १ ॥<br> ऐसी आवडी एकमेकां । परस्परें नोहे सुटिका ॥ २ ॥<br> बहुत रंग उदक एक । यापरी देव संत दोन्ही देख ॥ 3 ॥<br> संताविण देवा न कंठे घडी । उभयतां गोडी एक असे ॥ ४ ॥<br> मागें पुढें नसे कोणी । शरण एका जनार्दनीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संताचा महिमा देवच जाणतो, देवाच्या रूपाची सुंदरता आणि गुणांची मधुरता संतांनीच वर्णन करावी. ज्याप्रमाणे मातीच्या रंगाप्रमाणे पाण्याचे रंग वेगवेगळे दिसतात,त्यांप्रमाणे संत आणि देव भिन्न दिसत असले तरी ते एकरूपच असतात. संताशिवाय देवाला घटकाभर देखील चैन पडत नाही.देव आणि संत सदैव समीप असतात. उभयता एकात्म वृतीने वावरतात.असे सांगून एका जनार्दनीं देव आणि संताच्या चरणी शरणागत होतास. '''९'''<br> देवाचे सोईरे संत जाणावें यापरतें जीवें नाठवी कोणा॥ १ ॥<br> पडतां संकट आठवितसे संत । त्याहुनी वारिता नाही दुजा ॥ २ ॥<br> म्हणोनि घरटी फिरे तया गांवीं । सुदर्शनादि मिरवी आयुधे हातीं ॥ 3॥ <br> लाडिके डिंगर वैष्णव ते साचे । एका जनार्दनीं त्यांचे वंदी पाय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे देवाचे जीवाभावाचे सोईरे असून संताईनकी दुसऱ्या कुणाचिही आठवण देवाला येत नाही. संताच्या रक्षणासाठी देव सुदर्शन चक्रासारखी आयुधे हाती धरून त्यांच्या गावीं फिरतो.संत वैष्णवांप्रमाणेच देवाला अत्यंत प्रिय आहेत.एका जनार्दनीं संताच्या चरणांना वंदन करतात. '''१०'''<br> पंढरीये देव आला । संतभारें तो वेष्टिला ॥ १ ॥ <br> गुळासवें गोडी जैसी । देवासंगें दाटी तैसी ॥ २ ॥<br> झालें दोघां एकचित्त । म्हणोनि उभाचि तिष्ठत ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं भाव । संतापायी ठेविला जीव ॥ ४॥<br> '''भावार्थ'''<br> देव पंढरीला आला आणि गुळाला जसा गोडवा वेढून टाकतो तसा देवाला संतांनी वेढून टाकले.संत आणि देव दोघे मनाने एकरूप झाले. देव भक्तासाठी अठ्ठाविस युगे तिष्ठत उभा राहिला.अशा संत चरणांशी एका जनार्दनीं आपला जीवभाव अर्पण करतात. '''११'''<br> पुंडलीक संत भला । तेणें उद्धार जगाचा केला ॥ १ ॥<br> तयाचे वंदावें चरण । कायावाचामने करून ॥ २ ॥<br> उपाधिसंग तुटती व्याधी । एका जनार्दनी समाधी ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तश्रेष्ठ पुंडलिका मुळे श्रीहरी अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहिला. त्याने जगाचा उद्वार केला.काया वाचा मनाने एकरूप होऊन संत पुंडलिकाच्या चरणांना वंदन करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या परमात्म परमेश्वराच्या दर्शनानें संसारातिल सर्व व्याधी निरसून जातात, मन शांत होऊन समाधी लाभते. '''१२'''<br> उघड बोलती संत । जैसा हेत पुरविती ॥ १ ॥<br> मनीचें जाणती ते सदा । होऊं नेदी विषयबाधा ॥ २ ॥<br> अज्ञान सज्ञान । तारिती कृपें करून ॥ ३ ॥<br> संतांपायी ज्याचा भाव । तेथें प्रगटेचि देव ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं बरा । द्यावा मज तेथें थारा ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत भाविकांच्या मनातिल सर्व भाव जाणून सर्व कामना पूर्ण करतात. भाविकांच्या मनाला इंद्रिय विषयांची बाधा होऊ देत नाहीत.अज्ञान व सज्ञान दोन्हीवर सारखीच कृपा करतात. संताच्या ठिकाणी ज्यांची श्रद्धा असते तेथें प्रत्यक्ष परमेश्वर प्रकट होतो.एका जनार्दनीं संतांनी त्यांच्या पायीं आसरा द्यावा अशी विनंती करतात. '''१३'''<br> संत कृपाळु उदार । ब्रहमादिका न कळे पार ॥ १ ॥<br> काय वानूं मी पामर । थकले सहा अठरा चार ॥ २ ॥<br> नेति नेति शब्दें । श्रृती विरालिये आनंदे ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । धरा माझी आठवण ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत अतिशय उदार व कृपाळु असतात. ब्रह्मा,विष्णु ,महेश या देवाधिदेवांना देखील संतांचा महिमा यथार्थपणे वर्णन करता येत नाही साही शास्त्रे,अठरा पुराणे आणि चारी वेद सुद्धां संतमहिमा गातांना थकून गेले.व्यतिरेकाने नेति नेति या शब्दांनी संताचे वर्णन करतांना श्रृती निःशब्द होऊन स्तब्ध झाल्या. एका जनार्दनीं संतांना शरण जावून त्यांनी आपली आठवण धरावी अशी विनंती करतात. '''१४'''<br> संतचरणींचा महिमा। कांहीं न कळे आगमां निगमां ॥ १ ॥<br> ब्रह्मा घाली लोटांगण । विष्णु वंदितो आपण ॥ २ ॥<br> शिव ध्यातो पायवणी । धन्य धन्य संतजनीं ॥ 3 ॥<br> तया संतांचा सांगात । एका जनार्दनीं निवांत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणांचा महिमा वेदशास्त्रांना पूर्णवणें आकलन होत नाही, ब्रह्मदेव संतपायी लोटांगण घालतात तर विष्णु त्यांना आदराने वंदन करतात. शिवशंकर संतचरणाचे सतत ध्यान करतात.या लोकांत संत धन्य असून त्यांच्या सहवासांत एका जनार्दनीं शांतपणे निवास करतात. '''१५'''<br> पहातां संतसमुदाय । भुक्ति मुक्ति तेथें देव ॥ १ ॥ <br> जातां लोटांगणीं भावें । ब्रह्मज्ञान अंगी पावें ॥ २ ॥<br> तयाचे उच्छिष्टाचा कण । शरण एका जनार्दन ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत समुदायाचे दर्शन होतांच भक्ति आणि मुक्ति तेथें धाव घेतात. देव तेथे तात्काळ प्रगट होतात आणि भक्ति भावाने लोटांगण घालतात. त्यामुळे ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते असे सांगून एका जनार्दनी संतांच्या उष्ट्या अन्नाच्या एका कणासाठी त्यांना शरण जातात. '''१६'''<br> सुख अपार संतसंगी । दुजे अंगीं न दिसे कोठे ॥ १ ॥<br> बहु सुख बहुता परी । येथेंची सरी नसची ॥ २ ॥<br> स्त्रिया पुत्र धन सुख । नाशिवंत देख शेवटीं ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतसुखा । नोहे लेखा ब्रह्मांडीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत संगतीत जे अपार सुख असते तसे सुख दुसरीकडे कोठेही दिसणार नाही.अनेक प्रकारचे भरपूर सुख संत सहवासांत मिळते त्याची सर ईतर कोणत्याही सुरवाला येत नाही.स्त्रिया,पुत्र तसेच धनसंपदे पासून मिळणारे सुख नाशवंत असते.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसुखाची तुलना ब्रह्मांडातील कोणत्याही सुरवाशी होऊं शकत नाही. '''१७'''<br> अमृता उणें आणिता संतजन । नाम अमृत खूण पाजिताती ॥ १ ॥<br> नाशिवंत यासी अमृत उपकार । अनाशिवंता नामामृतसार ॥ २ ॥<br> नाशिवंत देह नाशिवंत जीव । नाशिवंत ठाव जगडंबर ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतांचिये दृष्टी । नाशिवंत सृष्टि सजीव होती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतकृपेने जे नामामृत प्राप्त होते त्या पुढे अमृताला देखील उणेपणा येतो. मानवी जीव आणि मानवी देह दोन्हीं नाशवंत आहेत.डोळ्यांना दिसणारा हा जगाचा पसारा सुद्धां नाशवंतच आहे. संतांनी दिलेले नामामृतसार मात्र अविनाशी आहे. संतमहिमा अशाप्रकारे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांच्या कृपा दृष्टीने सारी नाशवंत सृष्टी सजीव होते. '''१८ '''<br> संत ते सोयरे जिवलग सांगाती । भेटतां पुरती सर्व काम ॥ ४ ॥<br> कामधेनु कल्पतरू चिंतामणी । उदार चुडामणी याहुनी संत ॥ २ ॥<br> देऊ परिसाची यांसी उपमा । परी ते नये समा संताचिये ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतांचा सांगात । पुरती सर्व आर्त जीवीचे जें ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे भाविकाचे प्रेमळ सोबती जिवलग सोयरे आहेत.ते सर्व कामना पूर्ण करणारे कलपतरू, चिंतामणी अथवा कामधेनु प्रमाणे उदार आहेत.संतांना परिसाची उपमा दिली तरी ती पूर्णपणे यथार्थ नाही. परीस केवळ लोखंडाचे सोने करतो पण संत कोणताही भेदभाव न करता सर्वांच्या मनीचे आर्त (अंतरीक ईच्छा )पूर्ण करतात. '''१९'''<br> भाग्यवंत होती संत । दीन पतीत तारिती ॥१॥<br> उपदेश विठ्ठल मंत्र । देती सर्वत्र सारिखा ॥ २ ॥<br> स्त्रिया शुद्र अथवा बाळें । कृपाकल्लोळे एकची ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । पतितपावन संत होती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<brr> दीन आणि पतितांना तारणारे संत भाग्यवंत असून ते पतीतपावन या नावाने ओळखले जातात.संत सर्वांना समभावाने मानून विठठल मंत्राचा उपदेश देतात. स्त्रिया शुद्र अथवा अज्ञानी बालके यांच्यावर सारखीच कृपा करतात.अशा कृपाळु, उदार, संतांना एका जनादनीं शरण जातात. '''२०'''<br> संतांचे संगती । पाप नुरे तें कल्पांती ॥ १ ॥<br> ऐसा संतांचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा ॥ २ ॥<br> तीर्थ व्रत जप दान ।अवघें टाका वोवाळून ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । काया कुर्वंडी संतचरणी ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीत पापाचा लवलेश राहात नाही. तीर्थ,व्रत,जप ,दान ही सारी पुण्यकर्मे संत सहवासाच्या तुलनेत नगण्य आहेत.संत कृपेला उपमा नाही.असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, संतांना शरण जाऊन त्यांच्यावरून देह ओवाळून टाकावा. '''२१'''<br> संतचरणीचे रज;कण । तेणें तिन्हीं देव पावन ॥ १ ॥<br> ऐसा महिमा ज्याची थोरी । वेद गर्जे परोपरी ॥ २ ॥<br> शास्त्रे पुराणें सांगत । दरुशनें प्राणी होती मुक्त ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । ठाव द्यावा संतचरणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांच्या धुळीकणाने सर्व देव पावन होतात अशी संताथी थोरवी आहे असे चारी वेद परतपरत गर्जून सांगतात. संताच्या दर्शनाने प्राणी मुक्त होतात असे शास्त्रे व पुराणे मुक्त कंठाने वर्णन करतात.अशा थोर संतांनी त्यांच्या चरणांशी आपल्याला स्थान द्यावे अशी एका जनार्दनीं विनवणी करतात. '''२२'''<br> संतवरणी आलिंगन । ब्रहमज्ञानी होती पावन ॥ १ ॥<br> इतर सहज उद्धरती । वाचे गातां ज्याची कीर्ती ॥ २ ॥<br> लाभे लाभ संतचरणीं । मोक्षसुख वंदी पायवणी ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । संत पावन इये जनीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांना आलिगन देतांच ब्रह्म जाणणारे पावन होतात.मुखाने संतांची कीर्ती गाणाऱ्या भक्तांना संत सहवासाचा लाभ होतो.असे भक्त मोक्षसुखाचे भागीदार होतात.अशा पावन संतांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''२३'''<br> संतांचे चरण ध्यातां । हारपली जन्मव्यथा ॥ १ ॥<br> पुढती मरणांचे पेणें । चुकती जन्मजरा तेणें ॥ २॥<br> संतसमुदाय दृष्टी । पड़तां लाभ होय कोटी ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । काया कुर्वंडी संतचरणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांचे ध्यान केल्याने जन्म काळीच्या व्यथा हरपून जातात.जन्ममरणाचे फेरे चुकतात.वार्धक्यातिल कष्टांचे निवारण होते.संतसमुदायाचे दर्शन होतांच अनंत कोटी पुण्यफल प्राप्त होते. एका जनादेनी संतांना शरण जाऊन संतचरणी देह अर्पण करावा अशी इच्छा व्यक्त करतात. '''२४'''<br> तुटर्ती बंधनें संतांच्या दरुशनें । केलें तें पावन जगीं बहु ॥ १ ॥<br> महा पापराशी तारिलें अपार । न कळें त्यांचा पार वेदशास्त्रां ॥ २॥<br> वाल्मिकादि दोषी तारिलें अनुग्रही ।पाप तेथें नाही संत जेथें ॥ 3 ॥<br> पापताप दैन्य गेलें देशांतरी । एका जनार्दनीं निर्धारी सत्य सत्य ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या दर्शनाने महा पापांच्या राशी जळून जातात,संसाराची सारी बंधने तुटून पडतात.अनेकांचा उद्वार होतो.वेदशास्त्रांना सुद्धां त्याची गणना करता येत नाही. नारदमुनी सारख्या महान संतानी वाल्मिकींवर अनुग्रह करून त्यांचा उद्धार केला.एका जनार्दनीं निर्धाराने हे त्रिवार सत्य सांगतात कीं,जेथें संताची वस्ती असते तेथें पापताप,दैन्य,दुःख यांचा लवलेशही नसतो. '''२५'''<br> पतितपावन केलें असें संती । पुराणी ती ख्याती वर्णियेली ॥ १ ॥<br> सदोषी अदोषी तारिलें अपार । हाचि बाडिवार धन्य जगीं ॥ २ ॥<br> नाना वर्ण याती उत्तम चांडाळ । उद्धरिले सकळ नाममात्रें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं दयेचे सागर । संतकृपा धीर समुद्र ते ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सदोष आणि निर्दोष अशा उभय प्रकारच्या सामान्य जनांना सन्मार्गाला लावून परमेश्वर भक्ती करण्यास प्रवृत्त करणे हाच संतांचा महिमा आहे.देवाचा नाममंत्र देवून चारी वर्णाच्या तसेच उत्तम तसेच नीच जातीच्या लोकांचा उद्धार संतांनी केवळ नामभक्तीने केला.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत धीरगंभीर समुद्राप्रमाणे दयेथे सागर आहेत. '''२६'''<br> उदारपणे संत भले । पापी उध्दरिले तात्काळ ॥१॥<br> ऐसें भावें येतां शरण । देणे पेणें वैकुंठ ॥ २ ॥<br> ऐसें उदार त्रिभुवनीं । संतांवांचुनी कोण दुजें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । संत पतीतपावन ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे महापापी,दुष्ट प्रवृतीचे असुनही जीवेभावें संतांना शरण जातात त्यांचा संत उदारपणे तात्काळ उध्दार करतात.त्यांना वैकुंठ प्राप्तीचा भक्तीमार्ग दाखवतात. त्रिभुवनांत संतासारखे उदार दुसरे कोणिही नाही.या पतीत पावन संतांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''२७'''<br> मेघापरीस उदार संत । मनोगत पुरविती ॥१॥<br> आलिया शरण मनें वाचा । चालविती त्याचा भार सर्व ॥ २ ॥ <br> लिगाड उपाधी तोडिती । सरते करिती आपणामाजीं ॥ 3 ॥<br> काळाचा तो चुकवितो घाव। येउं न देती ठाव अंगासी ॥ ४ ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । तारिले जनीं मूढ सर्व ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> मनाने आणि वाचेने शरण आलेल्या भाविकाच्या सर्व मनोकामना मेघाप्रमाणे उदार असलेले संत पूर्ण करतात.त्याचा योगक्षेम संत स्वताः चालवतात.त्या भाविकाला सर्व उपाधी व संकटे यातून सोडवतात.त्याला अपलासा करून त्याच्या वरील काळाचे घाव चुकवितात.सर्व अज्ञानी जनांना सन्मार्गाला लावून त्यांचा उद्धार करतात.अशा कृपाळु संतांना एका जनादनीं शरण जातात. '''२८'''<br> भाविक हे संत कृपेचे सागर । उतरती पार भवनदी ॥ १ ॥<br> तयांचियां नामें तरताती दोषी । नासती त्या राशी पातकांच्या ॥ २ ॥<br> दयेंचे भांडार शांतीचें घर । एका जनार्दनीं माहेर भाविकांचे ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> भावाचे भुकेले संत कृपेचे सागर असून संसार सरीता तरून जाण्यास मदत करणारे नावाडी आहेत.त्यांनी दिलेल्या नामाने पातकांच्या राशी नाश पावतात. हे संतजन दयारूपी धनाचे भांडार असून शांतीचे निवासस्थान आहेत एका जनार्दनीं म्हणतात, असे प्रेमळ संत भाविकांसाठी माहेर घरच आहे. '''२९'''<br> जन्म जरा तुटे कर्म । संतसमागम घडतांची ॥१॥<br> उपदेश धरिता पोटीं । दैन्यें दाही वाटी पळताती ॥ २ ॥<br> खंडे फेरा चोऱ्यांऐशी । धरितां जीवेंशी पाऊलें ॥ 3 ॥ <br> शरण एका जनार्दनीं । ते दिनमणी प्रत्यक्ष ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतसमागम घडताच जन्म,जरा ( वार्धक्य) आणि कर्माची बंधने तुटतात.संतांचा उपदेश ऐकून त्यांप्रमाणे आचरण केल्यास मनाची आणि धनाची दैन्यें दाही दिशांनी पळतात.चौऱ्यांशी लक्ष योनीतून फिरणारे जन्म मरणाचे फेरे चुकतात.संत हे जीवन प्रकाशित करणारे दिनमणीच आहेत,त्यांचे चरणांना जीवेभावे शरण जावे असे एका जनार्दनी या अभंगात सुचवतात. '''३०'''<br> सुखदुःखांचिया कोडी । संतदरुशनें तोडी बेडी ॥ १ ॥<br> थोर मायेचा मायेचा खटाटोप । संसदरुशनें नुरें ताप ॥ २ ॥<br> चार देहांची पैं वार्ता । संतदरुशनें तुटे तत्वतां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनों संत । सबाह्य अभ्यंतर देहातीत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत दर्शनाने सुखदुःखाची बेडी तुटून जाऊन भौतिक,आध्यात्मिक आधिभौतिक ताप विलयास जातात.स्थूल,सुक्ष्म,कारण,महाकारण या चारी देहापासून जिवात्म्याची सुटका होऊन तो देहातीत होतो.एका जनार्दनी म्हणतात,संत विश्वाला आंतून बाहेरून व्यापून असुनही देहातीत असतात. '''३१'''<br> वैकुंठाचे वैभव । संतापायीं वसे सर्व ॥१॥<br> संत उदार उदार । देतो मोक्षाचे भांडार ॥२॥<br> अनन्य भावें धरा चाड । मग सुरवाड सुख पुढें॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ठाव । नोहे भाव पालट ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठाचे सारे वैभव संतचरणांशी वसत असते.मोक्षाचे भांडार उघडून देणारे संत अत्यंत उदार मनाचे असून मनापासून संत संगतीची ईच्छा धरावी. त्यांमुळे सुखाच्या राशी पुढे उभ्या राहतील.एका जनार्दनीं म्हणतास,या वचनावर दृढ विश्वास ठेवावा.मनाचा भाव पालटू देऊं नये. '''३२'''<br> मोक्ष मुक्तीचे ठेवणें । देती पेणें संत ते ॥ १॥<br> नाहीं सायासाचे कोड । न लगे अवघड साधन ॥ २ ॥<br> नको वनवनांतरी जाणें । संतदरुशनें लाभ होतां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनी शरण । संतसमान देवाच्या ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत मोक्ष मुक्तीचे वरदान देतात, त्यासाठी साधकाला कोणत्याही अवघड साधनेचे सायास करावें लागत नाही.संन्यास घेऊन अरण्यांत जाऊन तप करावे लागत नाही.संत हे देवांसमान असून त्यांच्या केवळ दर्शनाने साधकांना लाभ होतो.एका जनार्दनी यासाठीं संतांना शरण जावें असे सुचवतात. '''३३'''<br> संतांचे चरणतीर्थ घेतां अनुदिनीं । पातकांची धुणी सहज होय ॥१ ॥<br> संतांचे उच्छिष्ट प्रसाद लाभतां । ब्रह्मज्ञान हातां सहज होय ॥ २ ॥<br> संतांच्या दरुशनें साधती साधने ।तुटती बंधनें सहज तेथें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत कृपादृष्टी । पाहतां सुलभ दृष्टी सहज होय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणांचे तीर्थ रोज घेतल्याने सर्व पापे सहज धुतली जातात.संतांनी उष्टावलेला प्रसाद मिळाल्यास ब्रह्म ज्ञानाची सहज प्राप्ती होते.संतांच्या दर्शनाने साधनेत सफलता मिळते.संसारातिल कामक्रोधाची बंधने सहज तुटून जातात.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांनी कृपा केल्यास समदृष्टी लाभणे सुलभ होते. '''३४'''<br> देवतांचे अंगीं असतां विपरीत । परी संतकृपा त्वरित करिती जगीं ॥१ ॥<br> जैसी भक्ति देखती तैसे ते पावती ।परी संतांची गती विचित्रची ॥ २ ॥<br> वादक निंदक भेदक न पाहाती । एकरूप चिंती मन ज्याचें ॥ 3 ॥<br> भक्ति केल्या देव तुष्टे सर्वकाळ । न करितां खळ म्हणवी येर ॥ ४ ॥<br> संताचे तों ठायीं ही भावना नाहीं । एका जनार्दनीं पायीं विनटला ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जशी ज्याची भक्ति त्याप्रमाणे देव भक्तांवर कृपा करतात.देवतांची करणी कांहीं वेळा विपरीत वाटते.परंतू संत मात्र वादविवाद करणारे वादक,निंदा करणारे निंदक किंवा भेदाभेद करणारे भेदक अशी वर्गवारी न करता शरणागतावर तात्काळ कृपा करतात.सतत भक्ति करणाऱ्या भक्तांवर देव प्रसन्न असतात पण भक्ति न करणाऱ्याला दुष्ट ठरवतात.संतांच्या मनात असा दुजाभाव नाही.या कारणाने एका जनार्दनीं संतचरणीं सदैव नतमस्तक होतात. '''३५'''<br> भवरोगियासी उपाय । धरावें तें संतपाय ॥ १ ॥<br> तेणें तुटे जन्मजराकंद । वायां छंद मना नये ॥ २ ॥<br> उपासना जे जे मार्ग । दाविती अव्यंग भाविकां ॥3 ॥<br> निवटोनी कामक्रोध । देती बोध नाममुद्रा ॥ ४ ॥<br> शरण एका जनार्दनीं धन्य धन्य संतजनीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसार तापाने जे लोक ग्रासले आहेत त्यांनी संतांचे चरण धरावे. यापेक्षा वेगळ्या उपायांचा विचार करू नये. संत उपासनेचे जे जे मार्ग भाविकांना दाखवतात, त्यामुळे मनातिल कामक्रोधाचा निरास होतो.लोकांना उपदेश करून परमेश्वराच्या नामजपाचा सोपा मार्ग दाखवतात ते संत धन्य होत असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''३6'''<br> धन्य तेचि संत भक्त भागवत । हृदयीं अनंत नित्य ज्यांच्या ॥ १ ॥<br> धन्य त्यांची भक्ति धन्य त्यांचे ज्ञान ।चित्त समाधान सर्वकाळ॥ २ ॥<br> धन्य तें वैराग्य धन्य उपासना । जयाची वासना पांडुरंगीं ॥3॥<br> एका जनार्दनीं धन्य तेचि संत । नित्य ज्यांचे आर्त नारायणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांच्या अंतरंगी नित्य अनादी अनंत परमात्मा वसत असतो ते संत धन्य होत.ते च भागवत धर्माचे भक्त समजावेत.या संतांची ज्ञान व भक्ति सर्वश्रेष्ठ असून त्यांचे मन सदैव समाधानी असते.त्यांची उपासना व वैराग्य असामान्य मानावें.त्यांची वासना पांडुरंगी रंगलेली असते.एका जनार्दनी म्हणतात,ज्याच्या मनोकामना सतत नारायण चरणाशी दृढ असतात ते संत धन्य होत. '''३7'''<br> परलोकींचे सखे । संत जाणावे ते देखे ॥ १ ॥<br> तोडिती दरुशनें बंधन । करिती खंडन कर्माचें ॥ २ ॥<br> उत्तम जें नामामृत । पाजिती त्वरित मुखामाजी ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतपाय । निरंतर हृदयीं ध्याय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसाराची बंधने संतदर्शनाने तुटून जातात.कर्माचे खंडन होते.परमेश्वर नामाचे अमृत त्वरेने मुखीं घालून त्याची गोडी लावतात.असे कृपाळु संत परलोकींचे सखे आहेत असे भाविकांनी जाणावे.त्यांच्या चरणांचे हृदयांत ध्यान करावे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सुचवतात. '''३८'''<br> आदि अंत नाहीं जयाचे रूपासी । तोचि संतांपाशी तिष्टतसे ॥ १ ॥<br> गातां गीतीं सावडें भावें तें कीर्तन । तेथें नारायण नाचतसे ॥ २ ॥<br> योगियांची ध्यानें कुर्ठित राहिलीं । संतनामामृतवल्ली गोड वाटे ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं संतसेवा जाण । घडती कोटी यज्ञ स्मरणमात्रे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो परमात्मा अनादी अनंत आहे तो संतासाठी तिष्टत उभा राहतो.संत जेथे आवडीने भक्तीगीते गातात त्या ठिकाणी नारायण आनंदाने नाचत असतो.संतांच्या मुखातून आलेले नामामृत देवाला गोड वाटते.राका जनादिनीं म्हणतात, संतसेवेने लाभणारे पुण्य कोटी यज्ञ केल्याने मिळणाऱ्या पुण्याच्या समान आहे. '''३९'''<br> संता निंदीं जो पामर । तो दुराचार जन्मोजन्मीं ॥ १ ॥<br> त्यांसी करितां संभाषण । करावें सचैल तें स्नान ॥ २ ॥<br> तयांसी येऊं न द्यावें घरां । आपण जाऊं नये द्वारा ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । त्याचें न पहावें वदन ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो संतांची निंदा करतो तो पापी मनुष्य दुराचारी समजावा.त्याच्या बरोबर संभाषण केल्याने जे पाप लागते त्याचे परिमार्जन करण्यासाठीं डोक्यावरून स्नान करावे.आपण अशा पापी माणसाच्या घरीं जाऊं नये आणि त्याला आपल्या घरीं बोलावू नये.त्याथी संगती टाळावी.असे एका जनार्दनीं या अभंगांत परखडपणे निवेदन करतात. '''४०'''<br> जया संतचरणीं नाहीं विश्वास । धिक् त्यास वास यमपुरीं ॥ १ ॥<br> संतचरणीं मन ठेवा रे निश्चळ । करुणा उतावेळ भाका त्यासी ॥ २ ॥<br> घाला लोटांगण वंदू पांचरण । तेणें समाधान होईल मना ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं सत्संगावाचुनी । तरला तो कोण्ही मज सांगा ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत वचनावर ज्याचा विश्वास नाही त्याचा धिक्कार असो संतचरणी अढळ विश्वास ठेवावा.संतांनी कृपा करावी यासाठी त्यांची आर्ततेने विनवणी करावी.संतांच्या चरणीं लोटांगण घालून त्यांच्या चरणांना वंदन करावे.त्यामुळे मनाला समाधान वाटेल.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत संगतीशिवाय कोणीही हा संसार सागर तरून जाऊ शकत नाही.<br> '''४१'''<br> नांदतसें नाम आकाश पाताळीं । सर्व भूमंडळीं व्याप्त असे ॥ १ ॥<br> पाताळ भेदोनी व्याप्त ठेलें पुढें। नाहीं त्यासी आड कोठें कांहीं ॥ २ ॥<br> चोऱ्यांयशी भोगिती दुर्मती पामर । संतांसी साचार शरण न जाती ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं नाम अविनाश । संतसंगें दोष सर्व जाती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगांत एका जनार्दनीं नाममहिमा वर्णन करीत आहेत.आकाश, पाताळ आणि सर्व पृथ्वीवर हरीनाम निनादत आहे.परमेश्वराच्या नामाला कोठेही आडकाठीं नाही.हे संतांचे वचन असून संतांना शरण न जाणारे अज्ञानी लोक जन्म मरणाचे फेरे चुकवू शकत नाही. परमेशाचे नाम अविनाशी आहे असे संत सतत सांगतात. या संत संगामुळे सर्व दोषांचे निर्मूलन होते. '''४२'''<br> कर्म उपासना न कळे जयांसी । तेणें संतांसी शरण जावें ॥ १ ॥<br> सर्व कर्मभावें विठ्ठलनाम गावें । जाणिवे नेणिवेचे हांवे पडू नये ॥ २ ॥<br> अभिमान झटा वेदाचा पसारा । शास्त्रांचा तो भारा वहातां अंगीं ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं सर्व कर्म पाही । विठ्ठल म्हणतां देही घडतसे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> कर्म व उपासना यांचे वर्म ज्यांना कळत नाही त्यांनी संतांना शरण जावे.जाणिव ( बोध होणे)नेणिव ( बोध न होणे ) यांचा विचार करू नये.वेद शास्त्रांच्या अभ्यासाने अंगीं अहंकार वाढतो.भक्तीभावाने हरीनामाचा जप केल्याने देहाने सत्कर्मच घडत असते.एका जनार्दनीं निःसंशयपणे आपले मत स्पष्ट करतात. '''४३'''<br> हरिप्रातीसी उपाय । धरावें संतांचें ते पाय ॥ १ ॥<br> तेणें साधती साधने । तुटतीं भवाची बंधने ॥ २ ॥<br> संतांविण प्राप्ति नाहीं । ऐशी वेद देत ग्वाही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । पूर्ण करिती मनोरथ ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना शरण जाणे हाच हरिकृपेचा उत्तम मार्ग आहे.त्यामुळे साधना सफल होते.संसाराची सर्व बंधने तुटून जातात.संतसंगती शिवाय हरिपदाची प्राप्ती होत नाही ही वेदवाणी आहे.संत सर्व मनोरथ पूर्ण करतात असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''४४'''<br> काम क्रोध लोभ नाहीं संतां अंगीं । वर्तताती जगीं जगरूप ॥ १ ॥<br> नातळोनी संसारा दाविती पसारा । भाव एक खरा विठ्ठलपायीं ॥ २ ॥<br> आणिकांची स्तुति नायकती कानीं । न बोलती वचनीं वायां बोला ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं तेचि संत तारू । भवाचा सागरू उतरिती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या ठिकाणीं काम,क्रोध,लोभ यांचा लवलेशही दिसत नाही.संसाराचे सत्य स्वरूप संत साधकांना समजावून सांगतात.ते सद्भावाने विठ्ठलाची भक्ती करतात.एका परमात्म्याशिवाय ते कोणचीही स्तुती करीत नाहीत,कानांनी ऐकत नाहीत. वाचेने निरर्थक भाषण करीत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे भवसागर पार करून देणारी नौका आहे. '''४५'''<br> संतांचे ठायीं नाहीं द्वैतभाव । रंक आणि राव सारिखाची ॥ १ ॥<br> संतांचे देणें अरिमित्रां सम । कैवल्याचे धाम उघड तें ॥ २ ॥<br> संतांची थोरीव वैभव गौरव । न कळे अभिप्राय देवासी तो ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं करी संतसेवा । परब्रहमठेवा प्राप्त जाला ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या मनांत श्रीमंत आणि दरिद्री असा दुजाभाव नसतो.संत शत्रु आणि मित्र असा भेदभाव न करता दोघांना समभावाने वागवतात.मोक्षाचे द्वार सर्वांना खुले करून देतात.संतांचे भक्तवत्सलेतेचे वैभव,मनाची थोरवी,साधकांकडून होणारा गौरव यांतिल रहस्य देवांना देखील कळत नाही.एका जनार्दनी संतसेवेत नित्य तत्पर असतात,म्हणून त्यांना परब्रह्म ठेवा लाभला. '''४६'''<br> सम असे सुखदुःख । संत त्यासी म्हणती देख ॥ १ ॥<br> पापपुण्य मावळलें । द्वैत सर्व दुरावलें ॥ २ ॥ <br> हर्ष शोक नाहीं देहीं । संत जाणावें विदेही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । जनालागीं कृपावंत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जीवनातिल सुखदुःख जे समभावाने पाहतात त्यांना संत म्हणावें.पापपुण्य,शीत उष्ण,आपपर हे सारे द्वैतभाव मावळले असून आनंद आणि दुःख संतांच्या मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.असे संतजन संसारांत देहाने वावरत असले तरी ते सर्वार्थानी विदेहीच समजावे. सर्व सामान्य जनांसाठी जे कृपावंत ते संत अशी एका जनार्दनीं संतांची व्याख्या करतात. '''४७'''<br> मुखीं नाही निंदा स्तुती । साधु वरीती आत्मस्थिती ॥ १ ॥<br> राग द्वेष समूळ गेले । द्वैताद्वैत हारपलें ॥ २ ॥<br> घेणें देणें हा पसारा । नाहीं जयासी दुसरा ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं संत । ज्याचे हृदयीं भगवंत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> साधु नेहमी आत्मस्थितींत असतात, ते कधीही कुणाची मुखाने निंदा किंवा स्तुती करीत नाहीत.देवघेवी चे व्यवहार करीत नाहीत.द्वैत आणि अद्वैत याविषयीचर्चा करीत नाहीत.एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या हृदयात नेहमी भगवंत वसत असतो त्याला संत म्हणवे. '''४८'''<br> मान देखोनि सहसा । संतां असंतोष होय जैसा ॥ १ ॥<br> नाम ऐकुनी बागुलातें । बाळ सांडू पाहें प्राणातें ॥ २ ॥<br> चंडवातें ते कर्दळी । समूळ कांपे चळचळीं ॥ 3 ॥<br> सन्माने नामरूप जाय । एका जनार्दनीं सत्य पाहे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सामान्य लोक जेव्हां संतांना मान देतात,तेव्हां संतांना असंतोष वाटतो.जसा बागुलबुवा आला हे शब्द ऐकून बालक भितीने गर्भगळीत होतो.सोसाट्याचा वारा सुटाला म्हणजे कर्दळीचे झाड मुळापासून चळचळा कापते.त्याप्रमाणे संत सन्मालाला घाबरतात.असे एका जनार्दनीं संताविषयी सत्य वचन सांगतात. '''४९'''<br> जागा परी निजला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे ॥ १ ॥<br> सकळ शरीराचा गोळा । होये आळसाचा मोदळा ॥ २ ॥<br> संकल्प विकल्पाची ख्याति । उपजेचिना सदा चित्तीं ॥ 3 ॥<br> यापरीं जनीं असोनि वेगळा । एका जनार्दनीं पाहे डोळां ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो परमात्म तत्वाविषयी सतत जागृत असूनही सगळ्या शरीराचा गोळा करून आळशासारखा पडलेला आहे असा दिसतो.त्याच्या चित्तांत संकल्प आणि विकल्प यांच्या लाटा उसळत नाहीत.जगामध्ये असूनही जो जनांपेक्षा वेगळा असतो असे एका जनार्दनीं संतांचे वर्णन करतात. '''५०'''<br> आपुलीच दारा जरी टेके व्यभिचार । क्रोधाचा थारा अंतरीं नये ॥ १ ॥<br> आपुलेंच धन तस्करें नेतां जाण । जयाचें मन 3द्विग्न नव्हे ॥ २ ॥<br> आपुलाची पुत्र वधोनि जाय शत्रु । परी मोहाचा पाझरू नेत्रीं नये ॥ 3 ॥ <br> आपुलें शरीर गांजितां परनरें । परी शांतीचें घर चळो नेदी ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं जया पूर्ण बोधू । तोचि एक साधु जगामाजीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> आपली पत्नी व्यभिचार करीत आहे हे कळूनही जो मनांत राग धरीत नाही,चोराने आपले धन चोरून नेले तरी ज्याच्या मनाची शांती बिघडत नाही,शत्रुने स्वपुत्राचा वध केला तरी जो पुत्रमोहाने अश्रु गाळीत नाही किंवा त्याच्या देहाला कुणी पीडा दिली तरी चित्ताची शांती ढळत नाही असा ज्याला पूर्ण बोध झालेला साधु म्हणुन जगांत मान्यता पावतो असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''५१'''<br> असोनि संसारीं आपदा । वाचे वदे विठ्ठल सदा ॥ १ ॥<br> नाहीं मानसीं तळमळ । सदा शांत गंगाजळ ॥ २ ॥<br> असोनियां अकिंचन । जयाची वृत्ति समाधान ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ऐसे थोडे । लक्षामध्यें एक निवडे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसारांत पुरेशी संपदा (धन ) नसतांना जो सतत हरिनामाचा जप करतो,ज्याचे मन गंगाजळाप्रमाणे सदा शांत असते, दरिद्री असूनही जो समाधानी असतो असा भक्त लाखामध्ये एखादाच सापडतो.असे एका जनादनीं या अभंगांत म्हणतात. '''52'''<br> इहलोकीं बरा तो परलोकीं वंद्य । त्यासी भेदत्व निंद्य उरलें नाहीं ॥ १ ॥<br> परस्त्री देखतां नपुसक वागे । परधन पाहतां अंधापरी निघे ॥ २ ॥<br> वाद वेवादा नोहे त्याची मती । हृदयीं भगवद्भक्ती सदा वाहे ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ऐसे विरळे प्राणी । कोटीमाजीं जनीं एक देखी ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो या लोकांत बरा असा मानला जातो तो परलोकांत वंदनीय ठरतो.त्याच्या मनातीले सारे भेदाभेद नाहिसे झालेले असतात.परस्त्री आणि परधन यांचा मोह त्याला पडत नाही.वादविवाद करण्यांत तो आपली बुद्धी खर्च करीत नाही तो सतत भगवंताची भक्ती मध्ये रममाण होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, असा साधक कोटी जनांमध्ये एखादाच सांपडतो. '''५३'''<br> न मानी सन्मानाचें कोडें । नाहीं चाड विषयाची ॥ १ ॥<br> ऐसे मज शरण येती । तयांचें उणें न पडे कल्पांती ॥ २ ॥<br> नाहीं संसाराची चाड । नाही भीड कवणाची ॥ 3 ॥<br> एका त्याचा म्हणवी दास । धरूनि आस जनार्दनीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या संतांना सन्मानाची आवड नसते, इंद्रिय विषयांची ईच्छा नाही ते श्रीहरीला अनन्य भावानें शरण जातात त्यांना चारी युगांच्या अंतापर्यंत ( कल्पांत ) कशाचीही उणीव वाटत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,संसार सुखाची कामना नसलेल्या या निर्भिड संतांना सर्वभावें शरण जाऊन त्यांचा दास होऊन रहावे. '''५४'''<br> संतांचा दास तो देवाथा थक्त । तरती पतीत दरुशनें त्याच्या ॥ १ ॥<br> त्याचिया योगे घडती सर्व तीर्थे । तीर्थ तें पवित्र होती तीर्थे ॥ २ ॥<br> तयाचियां पदें धरा धन्य म्हणे । ऐसे जे भेदरहित मनें तेचि संत ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं तयाच्या प्रसादे । कर्म अकर्मा दोंदे निघताती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांचे दास्यत्व स्विकारणारा देवाचा आवडता भक्त असतो. त्याच्या दर्शनाने पतीतांचा उद्धार होतो आणि त्याच्या पदस्पर्शाने तीर्थे पावन होतात,पृथ्वी धन्य होते. असे समभावाने सर्वांवर कृपा करणाऱ्या संतामुळे सर्व कर्म आणि अकर्म यांचा विपाक होतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगांत स्पष्ट करतात. '''५५'''<br> धन जयासी मृत्तिका । जगीं तोचि साधु देखा ॥१॥<br> ज्यासी नाहीं लोभ आशा। तोचि प्रिय जगदीशा॥ २ ॥<br> निवारले क्रोधकाम । तोचि जाणा आत्माराम ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं पाय धरी । भुक्ती मुक्ति नांदे घरीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधुला कशाचाही लोभ नाही,निरपेक्ष भावनेने जो धनसंपदेला मातीसमान मानतो तो परमेश्वराला प्रिय होतो.ज्याने क्रोध कामावर विजय मिळवलेला आहे तो आत्माराम आहे हे जाणून त्याला वंदन करावे कारण त्याच्या घरी भुक्ती मुक्ति एकत्र नांदत असतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''५६'''<br> साधु म्हणावें तयासी । दया क्षमा ज्याच्या दासी॥१ ॥ <br> जयापाशीं नित्य शांती । संत जाणा आत्मस्थिती ॥ २ ॥<br> सिद्धी त्याच्या दासी । भुक्ति मुक्ति पायापाशी ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं साधु ।जयापाशी आत्मबोधु ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> दया आणि क्षमा हे ज्याचे स्वाभाविक गुण आहेत त्यालाच साधु म्हणावे. जो सदैव आत्मस्थितींत असतो,मनाने शांत असतो अशा संताला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात.भुक्ति आणि मुक्ति त्याच्या पायाशीं लोळण घेतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, ज्याला आत्मबोध झाला आहे तोच साधु समजावा. '''५७'''<br> वेधिलें ज्याचें मन सदा नामस्मरणीं । रामनाम ध्वनीं मुखीं सदा ॥ १ ॥<br> प्रपंच परमार्थ त्यासी पैंसारखा । अद्वैती तो देखा भेद नाहीं ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं एकरूप भाव । नाहीं भेदा ठाव तये ठायीं ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याचे मन सदासर्वदा नामस्मरणांत गुंतले आहे मुखांत रामनामाची धून गुंजत आहे,जो प्रपंचांत असूनही परमार्थ साधण्यासाठी तत्पर असून अद्वैत भक्त आहे.तो परमात्म तत्वाशी एकरूप झालेला परम भक्त आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,त्याच्या अंत:करणांत भेदाभेदाला स्थान नाही. '''५८'''<br> काम क्रोध नाहीं अंगीं । तोचि नर जन्मला जगीं ॥ १ ॥<br> तयाचें होतां दरुशन । तुटे देहाचें बंधन ॥ २ ॥<br> अरुणोदयीं जाण । तम निरसे सहज आपण ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । नोहे एकपणावांचून ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> काम क्रोध यांचा विकार नसलेला नरदेह पुण्यवान समजावा.ज्याप्रमाणे सूर्योदय होताच अंधार नाहीसा होतो त्याप्रमाणे त्याचे दर्शनाने देहाची बंधने तुटून जातात. एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा पुण्यवंताला सर्वभावे शरण जावे. '''५९'''<br> जें जें बोले तैसा चाले । तोचि वहिलें निवांत ॥ १ ॥<br> अंगी असोनी जाणपण। सदा सर्वदा जो लीन ॥ २ ॥<br> निंदा अथवा वंदा । नाही विषम ती बाधा ॥ 3 ॥<br> शांतीचा मांदुस । भरला असे सदोदित ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं धन्य। त्याचें दरुशन जगमान्य॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे संत नेहमी जसे बोलतात त्याचप्रमाणे वर्तन करतात,त्यांना अनेक विषयांचे ज्ञान असूनही ते अत्यंत विनयशील असतात.निंदा किंवा स्तुती यांनी त्यांच्या मनाची शांती ढळत नाही,या संतांचे मन शांतीरूप धनाने पूर्ण भरलेले असते.काम क्रोधाची बाधा त्यांना होत नाही.एका जनार्दनी म्हणतात,असे संत धन्य होत,ते सर्वांच्या आदराचे स्थान असतात. '''६०'''<br> ऐशी शांती ज्यासी आहे । त्याचे घरी देव राहे॥१॥<br> हा अनुभव मनीं। पहा प्रत्यक्ष पुराणीं॥ २ ॥<br> धर्माघरीं वसे । अर्जुनाचे रथीं बैसे ॥ 3 ॥<br> अंकित दासाचा होय । एका जनार्दनीं देव ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या मनांत निरामय शांती वसत असते त्याच्या घरीं देव निवास करतो. हा अनुभवाचा विचार मनीं धरून त्याची प्रचिती पुराणात पहावी.श्रीकृष्ण भगवान धर्मराजाच्या घरीं निवास करीत आणि अर्जुनाच्या रथात बसून त्याचे सारथ्य करीत. एका जनार्दनीं ही उदाहरणे देवून सांगतात, की, देव भावाचा भुकेला आहे. '''६१'''<br> हेचि एक खरें । सदा वाचे नाम स्मरे ॥ १ ॥<br> धन्य त्याची जननी । प्रसवली त्या लागोनी ॥ २ ॥<br> हरुषें नाचे कीर्तनांत । प्रेम न खंडे शुद्ध चित्त ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । वंदीन तयाचे चरण ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सदासर्वदा वाचेने हरीचे नामस्मरण करणारे,कीर्तनांत आनंदाने नाचणारे,ज्यांचे चित्त शुद्ध प्रेमाने भरलेले असते तेच खरे हरीचे दास असून त्यांना जन्म देणारी माता धन्य होय.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा हरीभक्तांना शरण जाऊन त्यांच्या चरणांना वंदन करावे. '''६२'''<br> आले आले हरीचे दास । मुखीं रामनाम घोष ।<br> तोडोनियां भवपाश । जीवन्मुक्त ते ॥ १ ॥<br> वैराग्याचें कवच अंगीं । नाचताती प्रेमरंगीं ।<br> ज्ञान शस्त्र तें निसंगीं । छेदिती संग ॥ २ ॥<br> अनुभव तीक्ष्ण शर । सोडिताती निरंतर ।<br> वर्मी खोचले ते वीर । क्रोधादि असुर ॥ 3 ॥<br> सांडोनि देहाभिमान । तोचि जीवन्मुक्त जाण।<br> एका जनार्दना शरण । रामकृष्ण जपताती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे हरीचे खरे भक्त असतात ते संसाराचे सारे पाश तोडून, जीवनमुक्त होऊन,वैराग्य धारण करून वाचेने रामनामाचा घोष करीत प्रेमरंगी निःसंग होऊन नाचत असतात.अनुभवाचे धारदार बाण सोडून ते कामक्रोधादि असुरांच्या वर्मी घ्याव घालतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, देहाचा अभिमान सोडून जे रामकृष्ण नामाचा सतत जप करतात तेच खरे जीवन्मुक्त झाले आहेत असे जाणून त्यांना शरण जावें. '''६३'''<br> आसनीं भोजनीं शयनीं । जो चिंती रूप मनीं ॥ १ ॥<br> जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । सदा ध्यान रूप चित्ती ॥ २ ॥<br> नसे आणिके ठायीं मन । एका शरण जनार्दन ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक आसनावर बसला असतांना,भोजन (जेवण) घेत असतांना किंवा विश्रांती घेत असतांना सतत परमात्म रूपाचे मनांत चिंतन करीत असतो जागेपणीं,स्वप्नांत किंवा गाढ झोपेंत सुद्धां तो भक्त परमेश्वराच्या रुपाचे ध्यान करीत असतो, अन्यत्र जो कोठेही मनाने गुंतत नाही अशा अनन्य भक्तांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''६४'''<br> न्याय मीमांसा सांख्य पांतजली । व्याकरण वेदांत बोली सर्व एक ॥ १ ॥ <br> ते माझे सोई रे जिवलग जीवाचे । जे अधिकारी साचें संतजन ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं मन तया ठायीं । होऊनिया पायीं उतराई ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे आध्यात्मिक ज्ञानाचे अधिकारी असून जीवाचे जिवलग सोयरे आहेत.त्यांच्या ठिकाणी मन एकाग्र करून त्यांचे उतराई व्हावे असे सांगून एका जनादनीं म्हणतात,न्याय,मीमांसा ही शास्त्रे ज्ञान योग,पातंजलीचा अष्टांगयोग, व्याकरण आणि वेदांत हे सर्व संतमहिमा एक मुखाने मान्य करतात. '''६५'''<br> भाग्य उजळलें आतां । संत सभाग्यता भेटले ॥ १ ॥<br> पाप ताप दैन्य गेलें । संत पाउले देखतां ॥ २ ॥<br> तुटलीं बंधनाची गांठी । पाय पोटीं आठवितां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । संतचरण दुर्लभ ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाचे भाग्य उदयाला आले की, संत भेटतात संतांच्या चरणांचे दर्शन होतांच कळत नकळत घडलेल पाप आध्यात्मिक,आधिभौतिक आधिदैविक हे सर्वताप आणि दैन्य नाहिसे होते.आत्मस्वरूपाला जे देहाचे बंधन पडते ते संतदर्शनाने तुटून पडते.असे सांगून एका जनार्दनीं संतांना शरण जातात. '''६६'''<br> हृदयीं नांदे संदेह मूळ। तेथें फळ विरुढे केवी ॥१ ॥<br> जैसें बीज तैसा अंकुर । दिसे निर्धार जाणावा ॥ २ ॥<br> योगायोग शास्त्रपाठे । वाउगी खटपटें तर्काची ॥ 3 ॥<br> करितां कर्म धर्म नेहटी । नोहे भेटी संतांची ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं त्याचा दास।सहज आस पुरतसे ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> अतरांत जर संदेह असेल तर भक्तीचे फळ वाढणार नाही.जसे बीज पेरावे तसे च फळ मिळणार हे जाणून घ्यावे.योग,याग,शास्त्रांचे अध्ययन हे सर्व तर्कशास्त्राची खटपट असून शास्त्रोक्त कर्माने संतांची भेट होणार नाही.खऱ्‍या भक्तीभावाने शरणागत झाल्याने जे संत मनोकामना पूर्ण करतात त्यांना शरण जावे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सोगतात. '''६७'''<br> पूर्वपुण्य असतां गांठी । संतभेटी होय ॥ १ ॥<br> धन्य धन्य संतसंग । फिटे तम जन्माचा ॥ २ ॥ <br> चार सहा वंदिती पाय । आणिकां ठाव कोठें नाही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । कृपावंत सुखसिंधु ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जन्मोजनीचा अज्ञान अंधकार नाहीशी करणारी संतसंगती पूर्वपुण्य गांठीशी असल्या शिवाय लाभत नाही असे मत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात, संत हे कृपावंत असून सुखसागर आहेत. चारी वेद आणि साही शास्त्रे संतांच्या चरणांना वंदन करतात. '''६८'''<br> बहुत जन्मांचें सुकृत | तयांसी घडत संतसंग ||१||<br> धन्य वैष्णव भूमंडळी | दरूशन मेळीं जीव तरतीं ||२||<br> एका जनार्दनीं विश्राम | निजदास संतांचा ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्मांच्या पुण्याईने संतांचा सहवास लाभतो.हे वैष्णव जन भुलोकांसाठी वरदान आहेत कारण त्यांच्या दर्शनाने सामान्य जन संसार सागर तरून जातात.एका जनार्दनी म्हणतात,संतांचे चरणांच्या दासांना खरी विश्रांती लाभते. '''६९'''<br> बहु पुण्य होय गांठी | तरीच भेटी संतांची ||१||<br> पाप ताप दैन्य गेलें | संत पाऊलें देखतां ||२||<br> मोक्ष मुक्ति साधे फुका | ऐशी देखा संतकृपा ||३||<br> नाहीं आणिकांचें भेव | संत सदैव भेटता ||४||<br> एका जनार्दनीं संत | पुरविती हेत सर्वही ||५||<br> '''भावार्थ '''<br> पुष्कळ पुण्य गांठी असेल तरच संतांची भेट होऊन सारे पाप नाहीसे होऊन आध्यात्मिक,आधिभौतिक,आधिदैविक तापांपासून सुटका होते.सारे दैन्य लयास जाते.संतांच्या चरण दर्शनाने मोक्ष मुक्तीचा सहज लाभ होतो.संतकृपेने सर्व प्रकारच्या भयापासुन सुटका होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, मनातिल सर्व हेतू संतकृपेने पूर्ण होतात. '''७०'''<br> संतभेटीचा आनंदु | सुखसागर परमानंदु |<br> गातां नुरेची भेदु | नामस्मरणें ||१||<br> कैवल्याचे अधिकारी | मोक्ष राबे त्याचे घरीं |<br> ऋध्दी सिध्दि कामारी | कोण त्या पुसे ||२||<br> भुक्ति आणि मुक्ति | सदा तिष्ठे अहोरातीं |<br> कैवल्यपद येती | सामोरी तयांसी ||३||<br> नाम गाती जे आनंद | ह्रदयीं नाही दुजा भेद |<br> एका जनार्दनीं छंद | तयांचा मज ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> संतभेटीचा आनंद परमसुखाचा सागर असून नामस्मरण आणि संतसंग यांत कोणताही भेद नाही.दोन्ही प्रकारचे भक्त कैवल्याचे अधिकारी असतात त्यांचे घरी मोक्ष, ऋध्दी सिध्दि हे सेवक म्हणून काम करतात.भुक्ति आणि मुक्ति रात्रंदिवस सतत कार्यरत असतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या अनन्य भक्तांचा मनाला छंद लागतो ,आनंदाचा,परमसुखाचा लाभ होतो. '''७१'''<br> वाट पिकली संतांची | अवघें स्वरूप मुद्दलची ||१||<br> उकल करा लवडसवडीं | मुद्दल देव घडोघडीं ||२||<br> द्वैताची दाटणी सोडी | वासनेची वासना फेडी ||३||<br> आळ करितां सरळ सात | मन पडेल विचारांत ||४||<br> अखिल गुरू नामाचे | स्थापिले सुरंग भक्तीचे ||५||<br> अंगळु मंगळु नंद भाषा। द्वैत दळणीं वटील घसा ||६||<br> आंत बाहेर एकचि सूत | मुद्दल देतां सुखी होत ||७||<br> एका जनार्दनीं एकचि भेटी | सरिसीसाठी संसारा ||८||<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना परमेश्वर रूपी मुद्दलच हाती आले.संतांचे सारे सायास सफल झाले.आपणच देव स्वरूप आहोत अशी ओळख पटल्याने द्वैत संपून गेले.सर्व वासनांचे निर्मुलन झाले.सदगुरुंच्या वचनाने नामजपाचा भक्तीरूप मार्ग सापडला.वस्त्र विणतांना जसे आंत बाहेर एकच सूत व्यापून असते तसा परमात्मा जीवाला आतून बाहेरून व्यापून आहे हे मर्म समजले.एका जनार्दनीं म्हणतात सद्गुरुंच्या भेटीने संसाराची यातायात संपली. '''७२'''<br> आला आषाढी पर्वकाळ | भक्त मिळाले सकळ ||१||<br> निवृत्तिनाथ ज्ञानदेव | मुक्ताबाई सोपानदेव ||२||<br> चांगदेव विसोबा खेचर | सांवता माळी गोरा कुंभार||३||<br> रोहिदास कबीर सूरदास | नरहरी आणि भानुदास ||४||<br> नामदेव नाचे कीर्तनीं | एका शरण जनार्दनीं ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> आषाढ महिन्याचा पुण्यकाळ सुरु झाला सारे भक्त विठोबाच्या पंढरींत जमा झाले.निवृति झानदेवा सह सोपानदेव आणि मुक्ताबाई तसेच चांगदेव,विसोबा खेचर, गोरा कुंभार,सावता माळी हे सर्व विविध व्यवसाय करणारे पण एकाच भागवत धर्माची उपासना करणारे भक्त पंढरीची वाट चालू लागले.रोहिदास,सूरदास,भानुदास,नरहरी सोनार आणि कबीर ही सर्व संतांची मांदियाळीं जमली. विठ्ठलाचा लाडका भक्त नामदेव कीर्तन रंगी तल्लीन होऊन नाचू लागला.पंढरीच्या सोहळ्याचे असे सुरेख वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगांत करतात. '''७३'''<br> वारंवार जन्म घेऊं | परी पाहूं पंढरपूर ||१||<br> दुजें मागणें नाहीं देवा | करूं सेवा वैष्णवांची ||२||<br> न मागों भुक्ति आणि मुक्ति| ती फजिती कोण सोसी ||३||<br> एका जनार्दनीं मागे | कीर्तनरंगीं रंगला वेगें ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> परत परत जम्म घेऊन पंढरपूरची वारी करून वैष्णव जनांची सेवा करण्याची संधी मिळावी यापेक्षा वेगळे मागणे नाही अशी प्रार्थना करून एका जनार्दनीं म्हणतात, भुक्ति आणि मुक्ती ही केवळ फसव्या मृगजळाप्रमाणे आहेत असे समजून कीर्तन रंगी रंगून जावे. '''७४'''<br> दास मी होईन कामारी दासीचा | परि छंद सायासाचा नाहीं मनीं ||१||<br> गाईन तुमचें नाम संताचा सांगात | यापरती मात दुजी नाहीं ||२||<br> निर्लज्ज कीर्तनीं नाचेन मी देवा | एका जनार्दनीं भावा पालट नको ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> संसार बंधनांत बद्ध असलेल्या भक्ताचे मन या सायासांत गुंतून पडत नाही.तर संतांच्या संगतींत तो परमेश्वराचे नाम संकीर्तन करण्यांत दंग असतो.सारी लोकलज्जा सोडून तो भक्त कीर्तनांत नाचत असतो.एका जनार्दनीं देवाला विनंती करतात कीं, यापेक्षा वेगळी अपेक्षा नाही.इश्वराविषयीचा हा भक्तिभाव सदैव मनांत जागतां राहावा. '''७५'''<br> कोणता उपाय | जोडे जेणे संतपाय ||१||<br> हाचि आठव दिवस रात्रीं | घडो संतांची संगती ||२||<br> न करूं जप तप ध्यान | संतांपायी ठेवूं मन ||३||<br> न जाऊं तीर्थप्रदक्षिणा | आठवूं संतांचे चरणा ||४||<br> होता ऐसा निजध्यास | एका जनार्दनीं दास ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवास जडावा यासाठी कोणता उपाय करावा या विचारांत दिवस-रात्र मन व्यग्र असते,जप,तप,ध्यान यांपैकीं कोणतिही साधना न करता;तीर्थयात्रेचे सायास न करता संत चरणांशी मन एकाग्र करावे असा निजध्यास मनाला जडला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''७६'''<br> आधीं घेई निरपेक्षता | त्याचे चरण वंदीन माथां ||१||<br> निरपेक्ष जेथें घडे | यमकाळ पायीं जोडे ||२||<br> निरपेक्षाची आवडी | ब्रह्मज्ञान घाली उडी ||३||<br> निरपेक्षावांचून | नाहीं नाहीं रे साधन ||४||<br> एका जनार्दनीं शरण | निरपेक्ष पाविजे ज्ञान ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगांत संत एकनाथ निरपेक्षता या सद्गुणा 'विषयी बोलत आहेत. निरपेक्ष भक्तांना प्रत्यक्ष काळाचा नियंता यमराज आदराने वंदन करतो.निरपेक्ष साधकासाठी ब्रह्मदेव तातडीने धावत येतो.निरपेक्षते वाचून कोणतिही साधना साध्य होत नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात;अशा निरपेक्ष संतांना शरण जाऊन त्यांच्या चरणांना वंदन करावे कारण ते च खरे ज्ञानी असतात. '''७७'''<br> न होता शुद्ध अंतःकरण |संतसेवा न घडे जाण| ||१||<br> शुद्ध संकल्पावांचून | संतसेवा न घडेचि जाण ||२||<br> कामक्रोध दुराचार | यांचा करूं नये अंगिकार ||३||<br> आशा मनीशांचें जाळें | छेदुनी टाकी विवेक बळें ||४||<br> एका जनार्दनीं ध्यान सहज तेणें संतपण ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> निर्मल अंतःकरणातील शुद्ध संकलपाशिवाय संतसेवा घडत नाही.काम ( वासना)आणि क्रोध ( संताप) यामुळे दुराचार घडतो,यांचा कधीहि स्विकार करू नये तसेच विवेकाने मनातिल आशा-अपेक्षांचे जाळे छेदून टाकावे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसेवा घडण्यासाठी सदैव संतचरणांचे ध्यान करावे. '''७८'''<br> जाणिव नेणिवांच्या वाटा |खटपटा पडूं नका ||१||<br> संतां शरण जा रे आधीं |तुटे उपाधी तत्काळ ||२||<br> तेणें तुटें भवबंधन | आत्मज्ञान प्रगटे ||३||<br> एका जनार्दनीं शरण | संत परिपूर्ण उदार ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> जाणिव आणि नेणिव या निरर्थक द्वंव्दांत न पडतां आधी संतांना शरण जावे. त्यांमुळे संसार बंधन तुटून जाते आणि जीवाची देहबुद्धी नाहिशी होऊन त्याला आत्मबोध होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत ज्ञानाने परिपूर्ण असून उदार अंतःकरणाचे आहेत,त्यांना शरण गेल्याने सर्व उपाधींपासून सुटका होते. '''७९'''<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष | संतचरणीं ठेवी लक्ष ||१||<br> परा पश्यंती मध्यमा वैश्वरी | चरणीं निर्धारी संतांच्या ||२||<br> योगयागादि साधने | संतचरणीं असो ध्यानें ||३||<br> आणिक नको त्या उपाधी |तोडा देहीं आधिव्याधी ||४||<br> एका जनार्दनीं मन | एकपणे जनार्दन ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष हें चारी पुरषार्थ संतचरणीं मन गुंतवल्याने साध्य होतात.परा,पश्यंती,मध्यमा,वैरवरी या चारी वाणी संत चरणीं वास करतात.योगयागादी साधने संत कृपेने सफल होतात.देहाच्या व्याधी आणि मनाच्या चिंता संत सेवेने विलयास जातात.एका जनार्दनीं म्हणतात,मन एकाग्रपणे सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या मनाशी एकरूप झाले आहे. '''८०'''<br> जयाचे चित्त संतांच्या चरणा | तेणें नारायणा जिंकियलें ||१||<br> भावें देव मिळे भावें देव मिळे |संतचरणीं लोळे सर्व काळ ॥ २ ॥<br> संतांची आवडी म्हणोनि अवतार धरी ।योगक्षेम भारी चालवी त्याचा ॥ 3 ॥<br> संतचरणीं देवा आदर उपचार । एका जनार्दनीं साचार करीतसे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याचे मन संतचरणांशी जडले आहे तोच नारायणाला आपलेसे करू शकतो.निरपेक्ष भक्ती भावानेच देव प्रसन्न होतो यासाठी सदा सर्वकाळ संतांची सेवा करावी असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांच्या प्रेमासाठीच देव अनेक अवतार धारण करतो.स्वता: संताचा योगक्षेम चालवतो.संतच देवाचा महिमा वाढवतात. '''81'''<br> संतासी आवडे तो देवाचाही देव कळिकाळाचें भेव पायातळीं।।1।।<br> आणिकाची चाड नसेची वासना। संतांचिया चरणा वाचूनियां।। 2।।<br> ऐसे ज्यांचे प्रेम ऐशी ज्यांची भक्ती। एका जनार्दनीं मुक्ति तेथें राबें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक संतांना आवडतो त्याला कळीकाळाचे भय नसते.या साधकाला कोणत्याही प्रकारची वासना नसते.संत चरणांशिवाय कोणतिही अपेक्षा नसते.त्याचे संताविषयीचे प्रेम आणि भक्ती भाव यामुळे मुक्ती या भक्ताच्या पायी लोळण घेतात. असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''82'''<br> संतांचे सुख जिहीं अनुभवले । ते जीवमुक्त जाहलें जन्मोजन्मी ।।1।।<br> संतांचा संग जयासी हो जाहला। प्रत्यक्ष घडला सत्यलोक ।।2।।<br> एका जनार्दनीं संतांचा अनुभव । धाला माझा जीव परमानंदे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवासाचे सुख ज्यांनी अनुभवले ते अनेक जन्मांतरी जीवमुक्त झाले.या भक्तांना सत्यलोकाची प्राप्ती होते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसेवेचा हा अनुभव आल्याने परमानंदाने मन भरून गेले. '''83'''<br> संतचरणीं सावधान । ज्याचें जडलेसें मन।। 1।।<br> तया नाहीं जन्ममरण । मुक्ती उभ्या कर जोडोन ।।2।।<br> ब्रह्मज्ञान हात जोडी। संताघरी घाली उडी।। 3।।<br> शरण एका जनार्दनीं। वंदितसे अनुदिनी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सावधान चित्ताने जो संतचरणी एकरूप झाला त्याचे जन्म-मरणाचे फेरे चुकतात.मुक्ती दासी बनून कर जोडून सेवेसाठी उभ्या राहतात.ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते.जनार्दन स्वामींचा शरणागत एका जनार्दनीं अशा साधकांना सदैव वंदन करतात. '''84'''<br> संतसेवा केल्यापाठीं । कैंची संसाराची गोष्टी ।।1।।<br> तेथें कैंचे कर्माकर्म । अवघा देव परब्रह्म ।।2।। <br> कैंचे ध्येय ध्याता ध्यान। एक संतचरणीं मन।। 3।।<br> कैंचा भेद कैंचें भान । एका जनार्दनीं ध्यान।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकदा संतसेवची गोडी लागली कीं, तेथें संसारिक गोष्टींना महत्व राहात नाही.परब्रह्म आंत बाहेर व्यापून आहे याची प्रचिती येऊन कर्म आणि अकर्म यांची बंधने तुटून पडतात.संतचरणीं मन निमग्न झाले कीं,ध्येय,ध्याता (ध्यान करणारा) आणि ध्यानाची क्रिया ही त्रिपुटी लोप पावते.सारे भेदाभेद नाहिसे होतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''85'''<br> जयाचे चित्त संतांच्या चरणा । तेणें नारायणा जिंकियेलें।। 1।। <br> भावे देव मिळे भावें देव मिळे । संतचरणीं लोळे सर्व काळ ।।2।।<br> संतांची आवडी म्हणोनी अवतार धरी। योगक्षेम भारी चालवी त्याचा ।।3।।<br> वासंतचरणीं देवा आदर उपचार। एका जनार्दनीं साचार करीतसे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणीं ज्या साधकांचे चित्त जडलेले असते त्यांच्यावर नारायण प्रसन्न होतो.निरपेक्ष भक्तीनेच देवाला आपलासा करता येतो.संतांच्या प्रेमामुळे देव विविध अवतार धारण करतो आणि संतांचा योगक्षेम स्वत: चालवतात.संत जगांत देवाविषयी आदरभाव वाढवून त्यांचा महिमा वाढवतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''86'''<br> सुख अनुपम्य संतसमागमें । अखंड दुणावतें नामे।<br> दहन होती सकळ कर्मे। आणिक वर्म दुजे नाहीं।। 1।।<br> वाचे म्हणे कृष्णहरी । तेणें पापा होय बोहरी । <br> संसारासी नुरे उरी । हा महिमा सत्संगाचा ।।2।।<br> काशी प्रयागादि तीर्थे बरी। बहुत असती महीवरी।<br> परी संतसमागमाची थोरी। तीर्थे न पावती सर्वदा।।3।।<br> असती दैवतें अनंत कोटी। परी संतसमागम भेटी।<br> दैवती सामर्थ्य हिंपुटी। हा महिमा संतांचा ।।4।।<br> एका जनार्दनीं मन। संतचरणीं दृढ ध्यान।<br> तेणें प्राप्त सच्चिदानंद । विठ्ठल देव विसंबे ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवासाच्या सुखाला कशाचिही उपमा देता येत नाही कारण नामाने ते सतत द्विगुणीत होत असते.सर्व कर्मफळांचे दहन करण्याचे सामर्थ्य संतसेवेंत सामावलेले आहे हेच यांतील मुख्य रहस्य आहे.वाणीने केवळ कृष्णहरी या नामाचा जप केल्याने सर्व पापांचे परिमार्जन होते.हा सत्संगाचा महिमा जाणावा.काशी,प्रयाग अशी अनेक तीर्थक्षेत्रे या भूतलावर आहेत पण संतसंगतीचे थोरवी या तीर्थक्षेत्रांना नाही.कारण तेथील दैवतांना संत समागमाचे सामर्थ्य नाही.एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात की,संतचरणांचे दृढ ध्यान केल्यास सत् चिद् आनंद असा विठ्ठल देव क्षणभरही भक्तांना विसंबणार नाही. '''87'''<br> तीर्थाटन गुहावास । शरीरा नाश न करणे।। 1।।<br> समागम संतसेवा । हेंचि देवा आवडतें ।।2।।<br> करितां रामनाम लाहो। घडती पहाहो धर्म त्या।। 3।।<br> सकळ कर्मे जाती वायां । संतपाया देखतां ।।4।।<br> एका जनार्दनीं होतां दास। पुरे आस सर्वही ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> तीर्थयात्रा करणे,पर्वतांच्या गुहेमध्ये निवास करणे, शरीराचा विनाश न करता संतांच्या सहवासांत राहून त्यांची सेवा करणे हेच देवाला विशेष प्रिय आहे.रामनाम जप केल्याने सर्व धर्म आपोआप साध्य होतात. संतचरणांच्या दर्शनाने सर्व कर्मफळांचा नाश होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरू कृपेने मनातिल सर्व अपेक्षा सफल होतात. '''88'''<br> सकळ तीर्थे । घडती करितां नामस्मरण। <br> देवाधि देव उत्तम। तोही धांवे सामोरा।। 1।।<br> पहाहो वैष्णवांचे घरीं । सकळ तीर्थे कामारी।<br> ऋध्दिसिध्दी मोक्ष चारी। दास्यत्व करिती सर्वदा।।2।।<br> शरण एका जनार्दनीं । तीर्थाचा तो अधिष्ठानी।<br> नामस्मरण अनुदिनी। तथा तीर्थे वंदिती।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात,भक्तीभावानें सकळ तीर्थांचा अधिष्ठाता, देवांचा देव अशा विठ्ठलाचे सतत नामस्मरण केल्याने सर्व तीर्थयात्रा केल्याचे पुण्य पदरी पडते.वैष्णवांचे घरीं सगळी तीर्थे,ऋध्दिसिध्दी आणि चारी मुक्ती सर्वदा दास्यत्व करतात.सारी तीर्थे या वैष्णवांना आदराने वंदन करतात. '''89'''<br> भुक्तिमुक्तिचे सांकडें नाही विष्णुदासा । <br> प्रपंचाची आशा मग तेथें कैंची।। 1।। <br> वैकुंठ कैलास अमरपदें तिन्हीं ।<br> तुच्छवत मनीं मानिताती ।।2।। <br> राज्य भोग संतती संपत्ति धन मान। <br> विष्ठे तें समान श्वान सुकर ।।3।। <br> मा ब्रह्मज्ञान तेथें कोण पुसे तत्वतां । <br> घर रिघोनि सायुज्यता येत असे ।।4।। <br> एका जनार्दनीं नामाची प्रौढी।<br> ऋध्दिसिध्दि दडी घरी देती ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> विष्णु दासांना मोक्षमुक्तीची अभिलाषा नाहीतर प्रपंचाची ओढ असूच शकत नाही.वैकुंठ(विष्णलोक)कैलास (शिवलोक)आणि अमरपदे हे तुच्छ मानतात.संतती(मुलेबाळे),संपत्ती ,धनामुळे मिळणारा सन्मान हे सर्व वैष्णवांना कुत्रा आणि डुक्कर यांच्या विष्ठेप्रमाणे टाकावू वाटतात.सायुज्यता मुक्तीचे भागिदार असलेले हे वैष्णव ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा अट्टाहास करीत नाहीत.एका जनार्दनीं म्हणतात, गुरूकडून लाभलेल्या नामाचा महिमा इतका अगाध आहे कीं,ऋध्दिसिध्दि आपण होऊन घरांत दासी होऊन राबतात. '''90'''<br> कळिकाळाचें न चले बळ। ऐसे सबळ हरिदास ।।1।। <br> सेवेचें तो कवच अंगी। धीर प्रसंगी कामक्रोधा ।।2।। <br> रामनाम हाचि बाण। शस्त्र निर्वाण सांगाती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं याचे भार । देखतां समोर पळती ते ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> हरिदासांच्या अंगावर हरीसेवेचे संरक्षक कवच असल्याने त्यांना कळीकाळाचे भय नाहीं. त्यांच्या हातात वैराग्याचे शस्त्र असून रामनामाचा बाण जोडून ते धनुष्य सुसज्ज असते.अत्यंत धीरगंभीरपणे ते कामक्रोधाला जिंकतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या हरिदासांना समोर पाहून कळिकाळ वेगाने पलायन करतात. '''91'''<br> जाईल तरी जावो प्राण ।परी न सोडा चरण संतांचे ।।1।।<br> होणार तें हो कां सुखे परी मुखें रामनाम न सोडा ।।2।।<br> कर्म धर्म होतु कां हानी। परी प्रेम कीर्तनीं न सोडा ।।3।।<br> एका जनार्दनीं वर्म । सोपा धर्म सर्वांसी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं सहजसुलभ धर्म आचरणाचे सोपे नियम सांगत आहेत.प्राण गेला तरी संतांचे चरण सोडू नयेत.कर्म धर्म यथासांग होवोत अथवा न होवोत पण परमेश्वराच्या कीर्तनाचे प्रेम सोडू नये आगामी घटनांनी सुख लाभो अथवा न लाभो पण मुखाने रामनामाचा जप करण्याचे सोडू नये हेच धर्मशीलतेचे वर्म आहे. '''92'''<br> गव्हांची राशी जोडल्या हातीं । सकळ पक्वान्नें ते होतीं ।।1।।<br> ऐसा नरदेह उत्तम जाण । वाचे वदे नारायण ।।2।।<br> द्रव्य जोडितां आपुले हाती । सकळ पदार्थ घरां येती ।।3।। <br> भावें करी संतसेवा । एका जनार्दनीं प्रिय देवा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व प्रकारची स्वादिष्ट पक्वाने तयार करण्यासाठी आरंभी गव्हाच्या राशी प्राप्त झाल्या पाहिजेत त्या साठी पुरेसे द्रव्य (पैसा)हाताशी असला पाहिजे म्हणजे सगळे पदार्थ घरी येतात.त्या प्रमाणेच उत्तम नरदेह प्राप्त झाला असतां मुखाने नारायणाच्या नामस्मरणाचे उत्तम धन जोडून संतसेवेने देव आपलासा करता येतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''93'''<br> वेदोक्त पठण करितां चढे मान । तेणें होय पतन कर्मभूमी ।। 1।। <br> सोपें ते साधन संतांसी शरण । तेणें चुके बंधन जडजीवा ।।2।।<br> अभ्यासाचा सोस वाउगाची द्वेष ।न करी सायास नाम जपे ।।3।। <br> एका जनार्दनीं सायासाचे भरी । नको पडूं फेरी चौर्यांशीच्या ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेदांचे शास्त्रोक्त पठण करून मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा संतांना शरण जाणे हे सोपे साधन आहे.त्यामुळे जडजीवाचे बंधन तुटून जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सहज सुटका होते.हा अभ्यासाचा सोस सोडून संतांनी दिलेल्या नामाचा जप करावा असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''९४'''<br> पालटे भावना संतांचे संगती । अभाविकांहि भक्ति प्रगटतसे ।।१।।<br> ऐसा ज्याचा उपकार । मानिती निर्धार वेदशास्त्रे ।।२।।<br> तारिती आणिका देऊनि विठ्ठलमंत्र । एका जनार्दनी पवित्र नाम गाती ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या सहवासात सामान्य माणसाच्या भावनांमध्ये बदल घडवून आणण्याचे सामर्थ्य असते. संतसंगतीने अभाविक माणसांत भक्ती प्रगट होते. संतांचे हे उपकार वेदशास्त्रेसुध्दा मान्य करतात असे प्रतिपादन करून एका जनार्दनी म्हणतात, अनेक साधकांना विठ्ठलनामाचा मंत्र देऊन संत त्यांची संसारचक्रातून सुटका करतात. '''९५'''<br> नरदेहीचा हाचि मुख्य स्वार्थ । संतसंग करी परमार्थ ।।१।।<br> आणिक नाही पां साधन । मुखी हरि हरि स्मरण ।।२।।<br> सोडी द्रव्य दारा आशा । संतसंगे दशा पावावी ।।३।।<br> जरी पोखले शरीर । तरी ते केव्हाहि जाणार ।।४।।<br> जनार्दनाचा एका म्हणे । संतांपायी ठाव देणे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसंगतीने परमार्थ साधणे हाच नरदेहाचा मुख्य स्वार्थ आहे.सदासर्वदा हरि नामाचे मुखाने स्मरण करणे याशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही.पत्नी आणि संपत्ती ही सुखाची साधने नसून त्यांची आशा सोडून द्यावी.शरिराचे कितिही पोषण केले तरी ते केव्हांतरी मृत्युमुखी पडणार हे अटळ आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतचरणीं संपूर्ण विश्रांति लाभेल. '''96'''<br> नको दुजी रे वासना । मिठी घाली संतचरणा । <br> पंढरीचा राणा । आपोआप हृदयीं ।।1।। <b r> हाचि धरी रे विश्वास ।सांडी वाउगा हव्यास।<br> नको आशा तृष्णा पाश । परतें टाकी सकळ।। 2।।<br> भगवद्भक्तींचे लक्षण। सर्वांभूतीं समाधान।<br> पाहतां दोष आणि गुण । वाउगा शीण मना होय ।।3।। <br> सर्वांभूती देव आहे । सर्व भरूनीं उरला पाहे ।<br> रिता नाहीं कोठे ठाव । देवाविण सर्वता ।।4।। <br> म्हणोनि नको भेदभाव । एक वचनीं एक ठाव । <br> एका जनार्दनीं स्वयमेव । देव उभा पंढरी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना सर्वभावे शरण जाऊन त्यांच्या चरणांचा आश्रय घेतल्याने पंढरीचा राजा आपोआप हृदयी प्रगट होतो या सद्गुरू वचनावर विश्वास ठेवून आशा -तृष्णेचे पाश तोडून टाकणे हेच भगवंताच्या भक्तीचे मुख्य लक्षण आहे.कुणाचेही दोष-गुण न पाहतां सर्व प्राणिमात्रांशी सम भावाने वर्तन ठेवले असतां मनाला समाधान मिळते.सर्वत्र एकच परमात्म तत्वत भरून उरले असताना भेदभावाचे कारण नाही.या सत्य वचनावर पूर्ण विश्वास ठेवल्याने हेच परमात्म रूप पंढरींत स्वयमेव उभे ठाकले आहे अशी मनाची खात्री होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''97'''<br> सगुण चरित्रें परम पवित्रें सादर वर्णावी । सज्जनवृंदें आधीं वंदावीं ।।1।।<br> संतसंगें अंतरंगें नाम बोलावें । कीर्तनरंगी देवासन्निध सुखें डोलावें ।।2।। <br> भक्तिज्ञानविरहित गोष्टी इतरां न कराव्या। प्रेमभरें वैराग्याच्या युक्ति विवराव्या ।।3।। <br> जेणें करूनी मूर्ति ठसावी अंतरी श्रीहरीची । ऐशी कीर्तनमर्यादा आहे संतांच्या घरची।। 4।।<br> अद्वय भजनें अखंड स्मरणें वाजवी करताळी । एका जनार्दनीं मुक्त होय तत्काळीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुण,निराकार परमात्मा संतरूपाने सगुण रूप धारण करतो तेव्हां या संतांच्या परम पवित्र अशा चरित्रांचे भक्तांनी अत्यंत आदराने वर्णन करावे.या संतजनांना आधी वंदन करावे.भक्ति आणि ज्ञान यांचे विवरण असलेल्या गोष्टी या संताकडून श्रवण कराव्यात,प्रेम आणि वैराग्याच्या युक्ति समजून घ्याव्या.त्यायोगे श्रीहरिची मूर्ती हृदयांत ठसेल.संतांच्या सहवासांत कीर्तनरंगीं रंगून जावे,अद्वितीय मधुर भजनांत हाताने टाळी वाजवत श्रीहरिचे अखंड स्मरण करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या भक्तिमार्गाने साधक सर्व बंधनातून तात्काळ मुक्त होतो. '''98'''<br> आली आषाढी जाये पंढरीसी । चित्त पायांपाशीं विठोबाच्या ।।1।। <br> वैष्णव गर्जत नामामृत सार । फुटतसे पाझर कामक्रोधा ।।2।। <br> एका जनार्दनीं धरूनी विश्वास ।जाये पंढरीस होय संतांचा दास।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> आषाढी एकादशीच्या पर्वकाळी पंढरीस जाऊन मनाने विठ्ठल चरणांशी एकरूप व्हावे.तेथे विठोबाच्या नामाचा अखंड गजर वैष्णव करीत असतात.या नामामृताने अंतरीचे सारे कामक्रोध पाझरून जाऊन चित्त शुध्द होते.एका जनार्दनीं सांगतात,या वचनावर विश्वास ठेवून पंढरीस जाऊन संतचरणीं शरणागत व्हावे. '''99'''<br> संतवचने साधे मुक्ती । संतवचनें ब्रह्मस्थितीं। <br> कर्माकर्मांची शांती। संतवचनें ।।1।। <br> संतवचनें याग । संतवचनें सांग योग।<br> संतवचनें अनुराग । घडतां संग संतांचा ।।2।।<br> संतवचनें ब्रह्मप्राप्ती। सायुज्य मुक्ती । <br> ब्रह्मादि पदें येती। संतवचने समोर ।।3।। <br> संतवचनें सर्व सिध्दी। संतवचनें समाधी । <br> संतवचनें उपाधी। एका जनार्दनीं तुटतसे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ संतवचनाचा महिमा वर्णन करतात.संतवचन श्रवण करून त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवला तर सर्व प्रकारचे योग याग केल्याचे पुण्य प्राप्त होते.संताच्या सहवासांत संतवचने ऐकून चित्तांत प्रेम भक्ती निर्माण होऊन ब्रह्मज्ञान होते.संतवचनाने सर्व सिध्दी प्राप्त होतात.सर्व संकटांचा परिहार होऊन मन शांत झाले कीं, समाधी पर्यंत प्रगती होते.संतवचनाने समीपता,सलोकता,सरुपता आणि सायुज्यता मुक्ती प्राप्त होतात.संत वचनाने सर्व उपाधी तुटतात. '''100'''<br> धन्य हरिहर भवभयहर । आठव सत्वर करीं मन।। 1।। <br> तयांच्या चिंतनीं हरतील दोष । नित्य होय वास वैकुंठासी ।।2।। <br> नारदादि संतां करावें नमन ।धरावे चरण हृदयकमळीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं संतचरण ध्यातां । मुक्ति सायुज्यता हातां येते।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिहर (श्री विष्णु आणि श्रीशंकर )संसाराचे भय नाश करणारे असून त्यांचे मनाने चिंतन केल्यास देह,बुध्दी,मन यांचे सर्व दोष नाहीसे होतात.सलोकता मुक्ती प्राप्त होऊन वैकुंठांत नित्य निवास करता येतो.नारदां सारखे संत त्रिकालज्ञानी असून त्यांच्या चरणीं नतमस्तक व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतचरणांचे ध्यान केल्याने सायुज्यता मुक्ती मिळण्याचे भाग्य लाभते. '''101'''<br> पायांवरीं ठेविती भाळ । तें प्रेमळ वारकरी ।।1।। <br> जन्मोजन्मीं त्यांचा संग । गा अभंग सर्वदा ।।2।। <br> सर्वकाळ वाचे। दुजें साचें नाठविती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं त्यांचा संग। घडावा सर्वांगें मजसी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वदा भक्तिपूर्ण अभंग गाणारे भोळेभाबडे प्रेमळ वारकरी संतचरणीं मस्तक ठेवून आदराने वंदन करतात.जन्मोजन्मी त्यांच्या सहवासांत राहून वाचेने हरिचे अभंग गावेत.अन्य कशाचिही अपेक्षा करू नये अशी ईच्छा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''102'''<br> धर्म अर्थ काम । जिहीं अर्पिला संपूर्ण ।।1।। <br> तेचि जाती या वाटा। पंढरी चोहटा नाचती ।।2।। <br> आणिकांसी नोहे प्राप्ती। संत गाती तो स्वादु ।।3।। <br> शीण आदि अवसानीं। पंढरपूर न देखतां नयनीं ।।4।। <br> उभा विटे समचरणीं ।एका शरण जनार्दनीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> धर्म, अर्थ,काम हे पुरुषार्थ ज्यांनी पंढरीच्या पांडुरंगाच्या चरणीं अर्पण केले आहेत असे वारकरी पंढरीला जाऊन किर्तनरंगीं नाचतात.त्यांना संतसंगतीचा जो आनंद मिळतो त्याची इतरांना प्राप्ती होत नाही.पंढरीला जाऊन ज्यांनी समचरणीं विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाचे दर्शन घेतले नाही त्यांनी जन्माचा व्यर्थ शीण घेतला असे जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं म्हणतात. '''103'''<br> नको तुझें आम्हां कांही । वास पंढरीला देई ।।1।। <br> दुजे कांहीं नको आम्हां । द्यावा चरणाचा महिमा ।।2।। <br> संतांची संगत । दुजा नाही कांहीं हेत ।।3।। <br> काकुलती येतो हरी। एका जनार्दनीं निर्धारीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं अत्यंत व्याकुळ अंत:करणाने श्रीहरीची विनवणी करीत आहेत.विठ्ठल चरणी संपूर्ण शरणागती आणि संतसंगत या दोन गोष्टींचे दान द्यावे,अन्य कोणतिही अपेक्षा नाही. '''104'''<br> देहाचिया आशा पुत्रादिक धन । कासया बंधन घडे मग ।।1।।<br> सांडोनि उपाधी करावें भजन। तेणें जनार्दन कृपा करी ।।2।। <br> एका जनार्दनीं निराशीं तो धन्य। तयाचें चरण वंदूं आम्ही ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पुत्रलाभ व्हावा, धनलाभाचा योग यावा या देहाच्या अपेक्षा आहेत.त्यामुळे संसाराचे बंधन पडते.या उपाधी सोडून देऊन परमेश्वराच्या भजनाचा आनंद घेतल्याने जनार्दन कृपा करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,निरपेक्ष साधक धन्य होय.त्यांचे चरण वंदनीय असतात. '''105'''<br> संत जाती हरिकीर्तना । त्यांच्या वाहीन मोचे वहाणा।। 1।।<br> हेंचि भवसिंधुचे तारूं । तेणें उतरूं पैलपारू।। 2।। <br> जन्मोजन्मीचें भेषज। ते हें संतचरणरज।। 3।। <br> संतचरणींच्या पादुका। जाहला जनार्दन एका ।।4 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे भवसिंधू पार जाण्यासाठी तारू (छोटे जहाज)असून त्याद्वारे हा संसार सागर सहज तरून जाणे शक्य होते.संताच्या चरणांची धूळ हे जन्मांतरीच्या भवरोगा पासून मुक्ती देणारे औषध आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत जेव्हां हरिकीर्तनाला जातात तेव्हां तेव्हां त्यांच्या पायीच्या वहाणा वाहून नेण्याचे सद्भाग्य प्राप्त व्हावे.किंबहुना संताच्या पायींच्या वहाणाच आपण व्हावे अशी कामना करतात. '''106'''<br> संत भलते याती असो। परीं विठ्ठल मनीं वसो ।।1।। <br> घेईन मी पाठवणी।। 2।। <br> ज्ञाती कुळासी संबंध । मज नाही भेदाभेद।। 3।।<br> भलते ज्ञातीचा। विठ्ठल उच्चारी वाचा ।।4।।<br> तेथें पावन देह चारी। एका जनार्दनीं निर्धारी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराची निष्काम भक्ती मनाचा सारा संकुचितपणा घालवून देऊन भेदाभेद नाहिसे करते हा नवविचार या अभंगात एका जनार्दनीं प्रगट करतात. ज्या संताच्या मनांत अखंडपणे विठ्ठल नांदत असतो तो कोणत्याही जातीकुळाचा असला तरी तो वंदनीय मानावा.विठ्ठल नामाचा सदैव जप करणाय्रा भक्ताचे चारी देह ( स्थूल,सूक्ष़मकारण व महाकारण) पावन असतात. '''107'''<br> सोनियाचा दिवस आजी झाला। संतसमागम पावला।। 1।।<br> तणें फिटलें अवघे कोडे। झालें परब्रह्म उघडें।। 2।। <br> एका जनार्दनीं सेवा। करीन मी त्यांची भावा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीचा लाभ जेव्हां होतो तो दिवस सोनियाचा दिन म्हणून साजरा करावा.साधकाच्या मनातील को हम? (मी कोण?) या कोड्याचे उत्तर मिळून अद्वैत तत्वाचा बोध होतो.देव भक्तातिल द्वैत संपून आपण परब्रह्म परमेशाचा अंश आहोत याची खात्री पटते.सर्वत्र दृष्टीपुढे परब्रह्म दिसू लागते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या संत कृपेने जिवाभावाने संतसेवेच्या व्रताचा अंगिकार करावा. '''108'''<br> जगीं जनार्दन मुख्य हाचि भाव। संत तेचि देववृत्ती ऐसी ।।1।। <br> समाधी साधन माझें संतजन। विश्रांतीचें स्थान संतापायीं ।।2।। <br> योगयाग धारणा पंचाग्नि साधन। तें हें माझें ध्यान संतांपायीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तयांचा सांगात घडो मज निश्चित सर्वकाळ ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमात्म तत्व आत्मरूपाने सर्व जगांत नांदत आहे.जगाच्या कल्याणासाठी देव संतरूपाने सगुण रूपांत साकार होतो.हे संतजन मनाच्या विश्रांतीचे स्थान आहेत.संतकृपेनेच समाधी अवस्थे पर्यंत साधकाची प्रगती होते.योगयाग,धारणा,पंचाग्नि साधन हे सर्व भक्तीमार्ग केवळ संतचरणांचे ध्यान केल्याने साध्य होतात असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं संतांचा सहवास सदासर्वदा घडावा अशी मनापासून प्रार्थना करतात. '''109'''<br> धन्य आज दिन संतदर्शनाचा । अनंत जन्माचा शीण गेला।। 1।। <br> मज वाटे त्यासी आलिंगन द्यावे। कदा न सोडावे चरण त्यांचे ।।2।। <br> विविध तापांची जाहली बोळवण। देखिल्या चरण वैष्णवांचे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं घडो त्यांचा संग। न व्हावा वियोग माझ्या चित्ता।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या वैष्णवांच्या दर्शनाने,आध्यात्मिक,आधिदैविक आणि आधिभौतिक अशा तिन्ही तापांपासून भक्तांची सुटका होते त्या संतचरणांचे दर्शन झाले.अनेक जन्माचा शीण गेला.या संतांना आलिंगन देऊन त्यांचे चरण कधीच सोडू नये अशी कामना व्यक्त करून या संतदर्शनाचा आनंद या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. '''110'''<br> संतसुखसागरीं । बुडी दिधली निर्धारी। <br> भव दु:ख हरी।संतनामें।।।1।।<br> ऐसा संतांचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा। <br> ब्रह्मसुखधामा।पुढें नाचे।। 2।।<br> बोलती तें वचन साचें। नाहीं बोलणें असत्याचें। <br> नामी प्रेम जयाचें । जडोनी ठेले।। 3।। <br> कृपावंत संत। दीन तारिले त्वरित।<br> एका जनार्दनीं मात। श्रवण मज झाली।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांनी दिलेल्या नामाच्या आधाराने संतरूपी सुखसागरांत बुडी मारली आणि भवदु:खाचा निरास झाला.संतकृपेचा महिमा अनुपमेय असून त्याचे वर्णन करता येत नाही.या नामाची अवीट गोडी लागली आणि ब्रह्मसुखाची प्राप्ती झाली.संत वचन सत्यवचन आहे याची प्रचिती आली.कृपावंत संत दीन भक्तांना त्वरित तारून नेतात याची खात्री पटली असा अढळ विश्वास या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. '''111'''<br> तुम्ही संतजन। माझें ऐका हो वचन।। 1।। <br> करा कृपा मजवरी। एकदां दाखवा तो हरी।। 2।। <br> आहे तुमचे हातीं। म्हणोनि येतो काकुळती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं म्हणे थारा। संती द्यावि मज पामरा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतजनांनी आपली विनंती ऐकून आपल्यावर कृपा करावी आणि एकदांतरी हरिदर्शनाची आस पुरवावी अशी कळकळीची विनंती करून एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिदर्शनाची भक्तांची आस केवळ संतच पूर्ण करु शकतात असा विश्वास असल्याने आपणास चरणाशी थारा द्यावा. '''112'''<br> जाहली भाग्याची उजरी। संतसेवा निरंतर ।।1।। <br> हेंचि मज वाटे गोमटें। येणें भवभ्रम फिटे ।।2।। <br> करिता सावकाश ध्यान। होय मनाचें उन्मनी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं संत। सदा शांत अंतरीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची निरंतर(अखंड) सेवा करावी हे मनाचे सर्वसुंदर सुख आहे हा विचार भाग्य उजळवून टाकणारा आहे.संतसेवेने चित्ताचे सारे भ्रम नाहिसे होऊन शांतपणे हरिचरणांचे ध्यान करणे शक्य होईल त्या ध्यान योगाने मनाचे उन्मन होऊन ते उच्च पातळीवर स्थिर होईल.संत मनाने सदा शांत असतात असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''113'''<br> कृपाळ उदार तुम्हीं संत। दीन अनाथ तारिले।। 1।। <br> हाचि महिमा ऐकिला। जीव गुंतला चरणीं ।।2।। <br> करा माझें समाधान। देउनी वचन अभयाचें ।।3।। <br> यावरी फार् बोलूं नेणें । उचित करणें तुम्हासी ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण। आहे मी दीन पामर।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीन अनाथांना तारून नेणारे संत अत्यंत कृपाळू आणि उदार मनाचे असतात.हा संतांचा महिमा ऐकून त्यांच्या चरणांशी जीव गुंतला.या थोर संतांनी अभयदान देऊन मनाचे समाधान करावे.या शिवाय संतांना शरणागत असलेल्या दीन पामराचे अधिक कांही मागणे नाही.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात.संत सर्व उचित गोष्टी जाणतात. '''114'''<br> संतांचिये पायीं मज पैं विश्रांती । नाही माया भ्रांति तये ठायीं ।।1।। <br> सांगतो तें मनी धरावें वचन। संतांसी शरण जावें सुखें।। 2।। <br> संत तुष्टलिया देवा आनंद होय। मागें मागें धांवे तया पाठी।3।। <br> एका जनार्दनीं माहेर सुखाचे । घेतल्या वाचे संतनाम ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संताच्या जीवनांत माया आणि भ्रांती (भ्रामक कल्पना) यांना थारा नाही.संतचरणीं साधक देह मनाने पूर्ण विश्रांत होतो.या वचनावर विश्वास ठेवून संतांना सर्वभावें शरण जावे.समाधानी संत पाहून देवही प्रसन्न होतात,एका जनार्दनीं म्हणतात, संतचरण हे सर्व सुख देणारे माहेर आहे.संतानी दिलेल्या नाममंत्राचा अखंड जप करावा. '''115'''<br> ब्रह्मांडभरी कीर्ति संतांचा महिमा । वर्णावया आम्हां मती थोडी ।।1।। <br> एक मुखें वानूं चतुरानन शीणू । सहस्त्र मुखें गुणु वानितां नयें ।।2।। <br> एका जनार्दनीं वर्णीन पवाडे । उभा वाडेकोडे पंढरीये ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची कीर्ति अवघ्या ब्रह्मांडांत दुमदुमत आहे.संताचा महिमा वर्णन करणे चार मुखे धारण करणार्या ब्रह्मदेवालासुध्दां शक्य झाले नाही.सहस्त्र मुखे धारण करूनही संतांच्या गुणांचे यथार्थ वर्णन करता येणार नाही.संतांचे गुणवर्णन अल्पबुध्दी, एक मुखी भक्त करू शकत नाही.असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीच्या पुण्यक्षेत्रांत उभे राहून संतमहिमा वर्णन करून त्यांचे पोवाडे गाईन. '''116'''<br> गर्भवासा भीती ते आंधळे जन । मुक्तीसी कारण नाहीं आम्हां ।।1।। <br> गर्भवास झालिया संतसेवा घडती। मुक्त जालिया न कळे भगवद्भक्ती ।।2।। <br> आम्हीं सुखे गर्भवास घेऊं देखा। मुक्तीचिया मस्तकां पाय देऊं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं गर्भवास सोसूं । संताचा सौरस हातीं लागे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परत परत जन्म घेऊन गर्भवासाचे दु:ख भोगण्यास जे लोक घाबरतात त्यांना अज्ञानी समजावे.जन्माला येऊन संतसेवेची संधी मिळून भगवंताची भक्ती प्राप्त होते.मुक्ती मिळाल्यास साधक भक्तिला मुकतो असे सांगून एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात,मुक्तिचा हव्यास सोडून सुखाने गर्भवास सोसल्यास संतकृपेचे अमृत हाताला लागेल. '''117'''<br> तुमचे कृपेचें पोसणें । त्याचे धांवणें करा तुम्ही ।।1।।<br> गुंतलोंसें मायाजळीं । बुडतो जळीं भवाच्या।। 2।। <br> कामक्रोध हे मगर। वेढिताती निरंतर ।।3।। <br> आशातृष्णा या सुसरी। वेढिताती या संसारीं ।।4।। <br> म्हणोनी येतों काकुळती। एका जनार्दनीं विनंती।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या कृपेवर पोषण झालेल्या या जीवास संतानीच धावण्याचे बळ द्यावे.संसारमायेच्या जाळ्यांत गुंतून पडलेल्या साधकाची सुटका करावी.भवसागराच्या अथांग जळांत बुडणिर्या साधकास कामक्रोध रुपी मगर वेढून टाकतात,आशातृष्णा या सुसरींचे रूप घेऊन संसारमायेंत ओढीत नेतात.या दु:खाने व्याकुळ झालेले एका जनार्दनीं संतांना विनंती करतात. '''118'''<br> संत ते सोईरे सांगातीं आमुचे । तेणें कळिकाळाचें भय नाहीं ।।1।। <br> जयाची आवडी धरी नारायण । म्हणोनि चरण धरूं त्यांचे ।।2।। <br> परलोकीचे सखे सोईरे सांगाती। मज ते आदी अंती सांभाळिती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं धरुनि विश्वास। होईन त्यांचा दास जन्मोजन्मी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे साधकाचे परलोकी सांभाळ करणारे सोईरे असून निरंतर सोबत करतात.साधकाचे कळिकाळापासून रक्षण करतात,निर्भय बनवतात.संत साधकाचे जन्मा पासून अंतापर्यंत सांभाळ करतात.प्रत्यक्ष नारायणाला या संताची आवड असते. अशा दयाळू संतांच्या चरणीं पूर्ण शरणागत असलेले एका जनार्दनीं संताचा जन्मोजन्मी दास होऊन राहण्याचा निश्चय करतात. '''119'''<br> बहुतांच्या मता । आम्हीं न लागूं सर्वथां ।।1।। <br> धरूं संतांचा सांगात। तेणें होय आमुचें हित।। 2।। <br> जाऊं पंढरीसी । नाम गाऊं अहर्निशीं ।।3।। <br> करूं हाच नित्य नेम। आणिक नको निजधाम।। 4।। <br> एका जनार्दनीं नाम। गाऊं आवडीनें राम ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची संगती जोडून पंढरीस जावे,तेथे वैष्णवांच्या मेळाव्यांत रात्रंदिवस पांडुरंगाचे नाम घ्यावे हाच नेम सदैव आचरणांत आणावा.निजधामाचा मोह सोडून देऊन मनापासून रामनामाचा जप करावा असे मनोगत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,बहुतेक लोकांचे मत याविरूध्द असले तरी ते सर्वथा स्विकारणे योग्य नव्हे.<br> '''120'''<br> अर्ध क्षण घडता संतांची संगती। तेणें होय शांती महत्पापा।। 1।। <br> संतसंग देई संतसंग देई। आणिक प्रवाही घालूं नको ।।2।। <br> संसार मज न करणें सर्वथा। परमार्थ पुरतां हातीं देई ।।3।। <br> जनार्दनाचा एका करूणावचनीं ।करी विनवणी पायांपाशीं ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> अत्यंत अल्प अशा संतसंगतीने सुध्दां महान पापांचे परिमार्जन होते.दुस्तर संसार प्रवाह टाळून परमार्थाच्या मार्गाने जाण्याचा निश्चय करून जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं परमेश्वर चरणी विनंती करतात कीं,या परमार्थ तत्वाचे संपूर्ण ज्ञान त्यांना प्राप्त व्हावे यासाठी संतसंगतीचा लाभ व्हावा. '''130'''<br> सोईरे धाईरे आम्हां संतजन। तयाविण चिंतन आन नाही ।।1।। <br> हाचि माझा भाव हीच माझी भक्ति । आणिक विश्रांति दुजी नाहीं ।।2।। <br> हेंचि माझें कर्म हाचि माझा धर्म। वाउगाचि श्रम न करी दुजा ।।3।। <br> हेंचि माझे ज्ञान हेचि माझे विज्ञान। संतांविण शरण न जाय कोणा।। 4।।<br> एका जनार्दनीं हा माझा निश्चय। वंदीन मी पाय सर्वभावें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांचे अखंड चिंतन ही च खरी भावभक्ती असून संतचरण हे च विश्रांतीचे एकमेव स्थान आहे.संतसेवा हा च धर्म असून इतर कांही कर्म करण्याचे श्रम निरूपयोगी आहेत.संतचरणीं संपूर्ण शरणागत होणे हें च सर्वोत्तम ज्ञान असून हे स्वानुभातून प्राप्त झालेले विज्ञान आहे अशी खात्री पटली आहे.संताशिवाय कुणालाही शरण जाणार नाही हा निश्चय करून एका जनार्दनीं संतांना सर्वभावें वंदन करतात. '''131'''<br> अंगीं जया पूर्ण शांती। वाचा रामनाम वदती । <br> अनुसरले चित्तवृत्ती । संतचरणीं सर्वदा ।।1।।<br> घडो तयांचा मज संग। जन्ममरणाचा फिटतसे पांग।<br> आधिव्याधि निरसोनि सांग। घडतां संग वैष्णवांचां।। 2।। <br> जें दुर्लभ तिहीं लोकां। आम्हां सांपडलें फुका।<br> एका जनार्दनीं घोका। नाम त्यांचे आवडीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांचे अंत:करणांत पूर्ण शांती नांदत असून वाचेने सतत रामनामाचा जप करीत असतात, त्यांच्या चित्तवृत्ती संतचरणी सदैव लीन असतात त्या साधकांची संगती आपणास घडावी अशी अपेक्षा या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात.या संतसंगाने देह-मनाच्या सर्व आधिव्याधि निरसून जातील आणि जन्ममरणाची सारी बंधने तुटून जातील असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,तिन्ही लोकांत दुर्लभ असे ज्ञान सहज प्राप्त झाले आहे.मनापासून आवडीने या भक्तांचे नामस्मरण करावें. '''132'''<br> देऊनियां अभयदान। संतीं केलें मज पावन । <br> निरसोनी भवबंधन । तारिलें मज ।।1।। <br> ऐसा संतसमागम। नाहीं आणीक विश्राम । <br> योगियांचें धाम। कुंठीत पैं झाले।। 2।।<br> आणीक एक वर्म। मुख्य इंद्रियांचा धर्म। <br> मन ठेवुनी विश्राम। नामचिंतन करावें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जाण ।संत आमुचें निजस्थान। <br> काया वाचा मन। दृढ पायीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जन्ममरणाचे भवबंधन निरसून संत अभयदान देतात आणि भक्तांना पावन करतात.या संतसंगंती शिवाय मनाला दुसरा विश्राम नाही.शांत चित्ताने परमेश्वराच्या नामाचे चिंतन करावे हे आणखी एक रहस्य सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे आपले सर्वसुखाचे स्थान आहे हे जाणून काया वाचा मनाने संतचरणीं दृढ व्हावे. '''133'''<br> जाणते संत जाणते संत । जाणते संत अंतरीचें ।।1।।<br> जे जे इच्छा देती फळ । काळ वेळ चुकवोनी ।।2।।<br> मनोरथ पुरले वो माझे। एका जनार्दनीं वोझें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे अत्यंत जाणते असून अंतर मनाच्या इच्छा जाणून ते साधकांना त्याप्रमाणे फळ देतात.काळ आणि वेळ यांचा विचार न करता ते शरणागताचे मनोरथ पूर्ण करतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''134'''<br> जाणती ते हातवटी। संत पोटी दयाळु ।।1।। <br> न म्हणती अधम जन । करीती कृपेचे पोषण ।।2।। <br> शुचि अशुचि न म्हणे कांहीं । एकरूप वर्ते देहीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं मज। तारियेलें तेणें सहज ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांचा स्वभाव दयाळु असल्याने ते सहजपणे अंतरीचे भाव जाणतात.अधम जनांवर सुध्दां पूर्ण कृपा करतात.शुध्द अशुध्द (सोवळे ओवळे ) याचा विचार न करता सर्वांवर सारखी कृपा करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं आपल्यावर संतांनी सहज कृपा केली असा स्वानुभव कथन करतात. '''135'''<br> जयाच्या चरणां मिठी घाली भावें । धन्य ते जाणावे सदैव संत ।।1।। <br> प्रेमाचे सागर भक्तीचे उदधी। तोडिला उपाधी नाममात्रें ।।2।। <br> जडजिवां तारक सत्य सत्य वाचें । आणीक तें न वचे उपमे त्याच्या ।।3।। <br> एका जनार्दनीं कृपाळु संतजन । तेणें मज पावन कलें जगीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांच्या चरणांना भावभक्तीने मिठी घालाविशी वाटते ते संत धन्य होत.ते संत प्रेमाचे सागर असून भक्तीचे महासागर आहेत हे जाणावे.त्यांना दुसरी कोणतिही उपमा नाही.असे संत जड जीवांचा उद्धार करणारे असतात हे सत्य वचन आहे. हे संत केवळ नाममंत्र देवून भक्तांची उपाधी दूर करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे संत अत्यंत कृपाळु असून जगांत अनेकांना पावन करतात. '''137'''<br> ऐकोनी संतकीर्ति।मना आलीसे विश्रांती। <br> नाहीं पुनरावृत्ती। जन्माची तया।।1।। <br> धन्य धन्य संतजन। मज केलें वो पावन । <br> विश्रांतीचें स्थान। हृदयीं माझ्या ठसविलें।। 2।।<br> बहु जाचलों संसारे । बहु जन्म केले फेरे।<br> ते चुकविले सारे। आजी कृपा करूनी।। 3।।<br> शरण एका जनार्दनीं। माझें हरिलें मीपण । <br> तुम्ही कृपा करून। अभय वर दिधला।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची कीर्ति ऐकून मनाला पूर्ण विश्रांती मिळाली.हे संतजन धन्य होत जे साधकांना पावन करून हृदयांत विश्रांतीचे स्थान निर्माण करतात.जन्म-मरणाचे अनेक फेरे करून अनंत यातना सहन सहन कराव्या लागतात.संतकृपा होतांच या सर्व जाचांतून सुटका होते.साधकाचे मीपण (अहंकार) लयास जाते.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांनी अभय वर दिल्याने जन्म-मरणाचे फेर्यातून कायमची सुटका झाली. '''138'''<br> जयाचिये द्वारीं तुळशीवृंदावन । धन्य ते सदन वैष्णवांचे।।1।।<br> उत्तम चांडाळ अथवा सुशील। पावन सकळ वैकुंठी होती ।।2।। <br> जयांचिया गळां तुळशीमाळा। यम पदकमळा वंदी त्याच्या।। 3।। <br> गोपीचंदन उटी जयाचियां अंगीं। प्रत्यक्ष देव जगीं तोचि धन्य।। 4।। <br> एका जनार्दनीं तयाचा सांगात । जन्मोजन्मीं प्राप्त हो कां मज ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त उत्तम कुळातिल असो,सुशील असो अथवा चांडाळ असो वैकुंठ लोकांत जाऊन सर्व पावन होतात.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या गळ्यांत तुळशीची माळ असते त्यांच्या चरणांना यम (मृत्युदेव) वंदन करतात. ज्याच्या दारांत तुळशी वृंदावन असते ते वैष्णवांचे घर धन्य होय.गोपीचंदनाची उटी जो भक्त आवडीने अंगाला लावतो तो या जगीचा देव च समजावा.या पुण्यशील संतांचा सहवास आपणास प्रत्येक जन्मीं प्राप्त व्हावा अशी एका जनार्दनीं परमेश्वर चरणीं प्रार्थना करतात. '''139'''<br> जडजीवांसी उध्दार । करावयासी निर्धार ।।1।। <br> पापी दोषी जैसे तैसे । लाविलें कांसें आपुल्या ।।2।। <br> जया जें जें गोड लागें । तें तें अंगें देताती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शरण । शरणागत नाहीं न्युन ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जडजीवांचा उद्धार करण्यासाठी परमात्मा संतरूपाने सगुण साकार अवतार धारण करतो.अनेक दोष असलेल्या पापी लोकांना नाममंत्र देवून संत सन्मार्गाला लावतात.ज्याला जे आवडते ते प्रदान करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,शरणागताची कोणतिही उणीव ध्यानीं न धरतां संत सर्वांना समानतेने कृपादान देतात. '''140'''<br> धर्माची वाट मोडे। अधर्माची शीग चढे । <br> तें आम्हां येणें घडे। संसारस्थिती ।।1।। <br> आम्हां कां संसारा येणें हरिभक्ति नामस्मरणें। <br> जडजीव उध्दरणें। नामस्मरणें करुनी।। 2।।<br> सर्व कर्म ब्रह्मस्थिती। प्रतिपादाव्या वेदोक्ती।<br> हेंचि एक निश्चिती। कारण आम्हां।। 3।। <br> नाना मतें पाषांड । कर्मठता अति बंड। <br> तयाचें ठेंगणें तोंड। हरिभजनें ।।4।। <br> विश्वरूप सृष्टी। अर्जुना दाविली दृष्टी। <br> भिन्नं भेदाची गोष्टी। बोलूं नये।। 5।। <br> एका जनार्दनीं । धरिती भेद मनीं । <br> दुह्रावले येथुनी । निंदक जाण ।।6।। <br> '''भावार्थ'''<br> जेव्हां जगांत अधर्माची वाढ होऊन धर्माचे प्राबल्य कमी होते तेव्हा परमेश्वराला संत रुपाने अवतार घ्यावा लागतो. हरिभक्ती आणि नामस्मरण यांचा महिमा वर्णन करून जडजीवांचा उद्धार करण्यासाठी, वेदांच्या मतांचे प्रतिपादन करण्यासाठी संतांचे आगमन होते. नाना प्रकारची नास्तिक मतांतरे, कर्मठता यांचे अवडंबर कमी करुन सामान्य लोकांना भक्तिमार्ग दाखवून हरिभजनाचा महिमा वाढीस लागतो. कुरूक्षेत्रावर अर्जुनाला विश्वरूप दर्शन देवून श्रीहरिने त्याच्या मोहाचे बंधन नाहिसे केले.एका जनार्दनीं म्हणतात, मनातिल भेद भाविकाला भावपूर्ण भक्तिपासून दूर नेतात.<br> ===श्रीसद्गुरुमहिमा=== '''141'''<br> धन्य धन्य श्रीसद्गरूभक्त । गरूचे जाणती मनोगत ।।1।।<br> गुरूचरणीं श्रध्दा गाढी। गुरूभजनाची आवडी ।।2।।<br> गुरूचें नाम घेतां वाचें । कैवल्य मुक्ति तेथें नाचे।। 3।। <br> गुरूचे घेतां चरणतीर्थ। भक्ति मुक्ति पवित्र होत ।।4।। <br> गुरूकृपेचे महिमान। शरण एका जनार्दन।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं सद्गुरुंच्या भक्तांचा महिमा वर्णन करतात.या भक्तांची गुरूचरणांवर अतूट श्रध्दा असते. गुरूभजनाची त्यांना विलक्षण आवड असते.सद्गुरूंच्या नामस्मरणाने कैवल्यमुक्तीची द्वारे उघडतात.सद्गुरूंच्या चरणांचे तीर्थ मनांत पवित्र भक्तिभाव निर्माण करतात.हे सद्गुरूभक्त धन्य असून ते सद्गुरूंच्या मनातिल भाव जाणतात.<br> '''142'''<br> धन्य धन्य सद्गुरुराणा । दाखविलें ब्रह्म भुवना।। 1।। <br> उपकार केला जगीं। पावन जालों आम्हीं वेगीं ।।2।। <br> पंढरी पाहतां। समाधान जालें चित्ता ।।3।। <br> विटेवरी समचरण । एका जनार्दनीं निजखूण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु कृपेने प्रत्यक्ष ब्रह्मभुवनाचे दर्शन पंढरींत घडले.विटेवर समचरण ठेवून उभा ठाकलेला पांडुरंग पाहून भाविक जन पावन झाले.चित्त समाधानाने परिपूर्ण भरले.जगावर उपकार करणारे हे सद्गुरू धन्य होत.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. === '''श्रीविठ्ठलभावभक्तिफल''' === '''1''' <br> भावाचेनि भक्ती थोर । भावें तुटे येरझार ।।1।। <br> भावें अंकित देव भक्ताचा । वेदशास्त्र बोले वाचा ।।2।। <br> भावें गुरूशिष्य दोन्ही । भावयुक्त सर्व गुणीं ।।3।। <br> भावें जालें भक्तिपंथ । भावें पुरे मनोरथ ।।4।। <br> एका जनार्दनीं भाव । भावें दिसे देहीं देव ।।5।। <br> '''भावार्थ''' <br> भक्ताच्या अंतरातिल परमेश्वरा विषयी असलेल्या पुज्यभावाने निर्माण झालेली भक्ती थोर असते.या भावभक्तीने देव भक्ताचा अंकित होतो. वेदशास्त्रातिल ज्ञान भक्ताला अवगत होते.गुरूशिष्य दोघेही एकाच भक्तिभावाने समरस होतात.भक्ताचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात.भक्तिपंथाचा उत्कर्ष वाढीस लागतो.भक्ताच्या अंतरात देव प्रकट होतो.जन्म-मरणाच्या येरझारा थांबतात.असा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''2''' <br> देव भुलला भावासी । सांडोनिया वैकुंठासी ।।1।। <br> उघडा आला पंढरपुरा । तो परात्पर सोइरा ।।2।। <br> पाहुनियां पुंडलीका । भुलला तयाच्या कौतुका ।।3।। <br> उभा राहिला विटेवरी । एका जनार्दनीं हरी ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> परात्पर परमेश्वर भक्तांचा जिवाभावाचा सोइरा असून भक्तांसाठी वैकुंठ सोडून पंढरीला आला.भक्तराज पुंडलिकाच्या प्रेमळ भक्तिभावाला भुलून विटेवर समचरणीं उभा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''3''' <br> प्रमें भक्तांची आवडी । म्हणोनियां धुतो घोडी ।।1।। <br> ऐसा प्रेमाचा भुकेला । सेवक जाहला बळीद्वारीं ।।2।। <br> उच्छिष्ट फळें भाल्लणीची । खाये साची आवडीनें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं उदार । तो हा सर्वेश्वर विटेवरीं ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> विटेवर उभा असलेला सर्वेश्वर भावभक्तिचा भुकेला आहे या प्रेमापोटी तो अर्जुनाचा सारथी होऊन त्याच्या रथाची घोडी धुतो. दैत्यराजा बळी याचा द्वारपाल होतो.शबरीची उष्टी बोरे आवडीनें चाखतो.भक्तिप्रेमाची ही उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं म्हणतात, हा विश्वेश्वर उदार हृदयीं आहे.<br> '''4''' <br> एका भावें कार्यसिद्धी । एका भावें तुटे उपाधी । <br> एका भावें आधिव्याधी । जन्मजरा पाश तुटे ।।1।।<br> एका भावें करी भजन । एका भावें संतसेवन ।<br> एका भावें वेदवचन। पाळितां तुटे भवपीडा ।।2।।<br> एका भावें योगयाग । एका भावें तप अष्टांग । <br> एका भावें द्वैत तें सांग । तेथें द्वैत नको बापा ।।3।।<br> एका भावें रिघे शरण । एका भावें एका जनार्दन ।<br> एका भावें धरीं चरण । कायावाचामनेंशीं ।। 4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भावभक्तिने संसारातिल सर्व संकटांचे निवारण होऊन कार्यसिद्धी होते.नामजपानें मन आणि देहाच्या आधिव्याधि, लयास जातात.जन्म आणि वार्धक्य ही बंधने तुटून पडतात. भावभक्तिने भजन केल्यास, संतांची सेवा केल्यास, वेदवचनांचे पालन केल्यास संसारातिल सर्व दु:खांचा निरास होतो.अष्टांग योग, याग, तप यामुळे चित्तातिल द्वैत भावना विलयास जाते. काया वाचा मनाने सद्गुरु चरणीं संपूर्ण शरणागत व्हावे असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या अंतिम चरणांत सुचवतात. <br> '''5'''<br> योगी रिगाले कपाटीं । हटयोग साधिती आटी ।।1।।<br> परी तयांसी दुर्लभ । तो गोकुळीं जाहला सुलभ ।।2।।<br> यज्ञादिकीं अवदाना नये । तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाये ।।3।।<br> सदा ध्याती जपी तपी ज्यासी । तो नाचे कीर्तनीं उल्हासी ।।4।।<br> एका जनार्दनीं प्रेमळ । भोळ्या भाविकां निर्मळ ।।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> अनेक हटयोगी गिरीकंदरी वास करून अटीतटीनें ध्यान साधनेने ज्याचे दर्शन घेण्याचा अट्टाहास करताना त्यांना हा श्रीहरी दुर्लभ असतो.तोच श्रीहरी गोकुळातिल निरागस गोपाळांना मात्र अत्यंत सुलभ होतो.यज्ञातिल अविर्भाग स्विकारण्यास जो नकार देतो तो गोपाळांचे उष्टे घास आननंदाने स्विकारतो.भक्तांच्या ध्यान साधनेचा, जपतप साधनेचा विषय असलेला भगवान कीर्तनांत आनंदाने नाचतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,प्रेमळ,निर्मळ, भोळ्या भाविकांसाठी हा जगजेठी सदैव तत्पर असतो.<br> '''6'''<br> समसाम्य सर्वाभूतीं । ज्यांसी घडे भगवद्भक्ति ।।1।।<br> जालिया सद्गुरु कृपा । सर्व मार्ग होय सोपा ।।2।।<br> हृदयीं ठसतांचि भावो । प्रगटे देवाधिदेवो ।।3।।<br> भक्ता भावार्थ विकला । एका जनार्दनीं देखिला ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> जो साधक सर्व व्यापक सृष्टींत एकच आत्मतत्त्व पहातो त्यालाच भगवंताची भक्ति घडते.सद्गुरुंची कृपा होतांच हा भक्तिमार्ग सोपा होतो.हृदयांत हा भक्तिभाव ठसला कीं,तेथें देवाधिदेव श्रीहरी प्रगट होतो. भक्त या भक्तिभावाने देवाला आपलासा करतो.असे या अभंगात एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''7'''<br> झालिया गुरूकृपा सुगम । सर्वत्र ठावें परब्रह्म ।।1।।<br> तेथें नाहीं जन्ममरण । भवबंधन असेना ।।2।। <br> ऐसा धरितां विश्वास । काय उणें मग तयास ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भाव । स्वये आपणचि होय देव ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जेव्हां साधकाला गुरूकृपेचा लाभ होतो तेव्हां त्याला सर्वत्र परब्रह्ममाचे अस्तित्व प्रत्ययास येऊ लागते.जेथे भवबंधन तुटून पडतात.जन्म -मरणाचे भय संपून जाते.साधक पूर्ण समाधानी,नि:शंक होतो.तो देवरूप होतो.असा विश्वास एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात.<br> '''8'''<br> भावेविण देव नयेचि पैं हातां। वाऊगें फिरता रानोरान।।1।। <br> मुख्य तें स्वरूप पाहिजे तो भाव। तेणें आकळे देह निसंदेह।। 2।।<br> संत समागम नाम तें पावन। वाचे नारायण हाचि भाव।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सोपा मंत्र राम। गातां जोडे धाम वैकुंठाचे।। 4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं म्हणतात,उत्कट भावभक्ती शिवाय देव प्रसन्न होत नाही. त्यामुळे देह नि:संदेह होतो.संतांच्या सहवासांत मन पावन होते.वाचेने अखंड हरी नारायणाचा ध्यास लागतो.भाव हेंच भक्तिचे मुख्य स्वरूप आहे.राम हा दोन अक्षरांचा सोपा मंत्र असून या मंत्राच्या जपाने सायुज्यता मुक्तिचा लाभ होतो.<br> '''9'''<br> देवासी तों पुरे। एक तुळसीपान बरें ।।1।। <br> नाहीं आणिक आवडी । भावासाठीं घाली उडी ।।2।। <br> कण्या भाजी पान फळें खाय । न पाहे यातिकुळ स्वयें ।।3।।<br> प्रितीने दहीभात। उच्छिष्ट गोवळ्यांचे खात ।।4।।<br> भक्तिसुखे भुलला हरी । एकाजनार्दनीं निर्धारीं ।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भावाचा भुकेला असून भावभक्तिने दिलेल्या एका तुळशी पत्राने सुध्दां तो प्रसन्न होतो.विदुरा घरच्या कण्या,द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे एक पान,गोपाळांच्या ताटातिल उष्टा दहीभात, शबरीची उष्टी बोरे,तो श्रीहरी जातीकुळाचा विचार न करता प्रेमाने खातो. एका जनार्दनीं सांगतात,भक्तिसुखाने भुलून हरी भक्तांचा अंकित होऊन राहतो.<br> '''10'''<br> भावे करा रे भजन । भावें करा नामस्मरण ।।1।।<br> भावें जावें पंढरीसी । भावें नाहावें भीमरथीसी ।। 2।।<br> भावें करा प्रदक्षिणा । भावे करा जागरणा ।।3।।<br> भावें व्रत एकादशी । एका शरण जनार्दनासी ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भावभक्तीने पंढरपूरला जावे, भीमेच्या पात्रांत स्नान करावे, विठ्ठल मंदिराला प्रदक्षिणा घालावी.विठ्ठलाच्या भजनांत रंगून जावे.श्री हरीच्या नामस्मरणांत जागरण करून एकादशीचे व्रत करावे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''11'''<br> पाउला पाउली चिंतावी माऊली । विठाई साऊली आदि अंतीं ।।1।। <br> नोहे परता भाव । नोहे परता भाव । आतुडेचि देव। हातीं मग ।। 2।। <br> बैसलासे दृढ ह्रदयमंदिरीं । सबाह्याभ्यंतरीं कोंडोनिया ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जडला विठ्ठल । नोहे तो निर्बळ आतां कधीं ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जीवनांत प्रत्येक पाऊल टाकतांना (कोणताही छोटा भोठा निर्णय घेताना) विठुमाऊलीचे चिंतन करावे.या शिवाय अन्य मार्ग नाही. या भावभक्तिने विठुमाऊली हृदयमंदिरांत स्थिर झाली कीं,अंतरांत आणि बाह्य सृष्टींत सर्वत्र हे आत्मतत्त्व भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय येऊं लागतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,विठ्ठल असा जिवाभावाशी जडला कीं, भक्त कधी हताश, निराधार होत नाही.<br> '''12'''<br> भक्त देवातें भजती । देवे भक्ती धरी प्रीती ।।1।। <br> ऐसा एकमेकांचा ठावो । भक्ता अंगी देव पहा हो ।।2।। <br> अलंकार एक सुवर्ण । तैंसे नाही दुजेपण ।।3।। <br> एक आधीं एक पाठीं । एका जनार्दनीं राहाटी ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्त देवाचे भजन करतात, देव भक्तावर प्रेम करतो. देव आणि भक्त यात आपुलकीचे नाते निर्माण होते. देव आणि भक्त एकरूप होतात. जसे अलंकारातून सोने वेगळे करता येत नाही.एक आधी आणि एक पाठी, नाण्याच्या दोन बाजू! हीच जग रहाटी आहे असे एका जनार्दनीं सुचवतात. <br> '''13'''<br> एक एकाच्या भावा । गुंतुनी ठेले अनुभवा ।।1।। <br> प्रेम न समाये गगनीं । धन्य धन्य चक्रपाणी ।।2।।<br> उध्दरी पतिता । मोक्ष देतो सायुज्यता ।।3।।<br> एका शरण जनार्दनीं । उदार हा जगदानी ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव आणि भक्त एकमेकांच्या भावबंधनात गुंतून पडतात.देव भक्तामधील प्रेमभाव गगनांत मावेनासा होतो.पतितांचा उध्दार करणारा चक्रपाणी धन्य होय.तो पतितांना सायुज्यता मोक्ष देतो.सर्व जगाचा स्वामी असलेला हा चक्रपाणी अतिशय उदार आहे.असे जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात.<br> '''14'''<br> आधीं देव पाठीं भक्त। ऐसें मागें आले चालत।। 1।।<br> हेहि बोलणेंचि वाव । मक्ता आधीं कैचा देव ।।2।। <br> भक्त शिरोमणी भावाचा देव लंपट झाला साचा।। 3।। <br> भक्तांसाठी अवतार। ऐसा आहे निर्धार।। 4।। <br> वडील भक्त धाकुला देव। एकाजनार्दनीं नाहीं संदेह ।।5 ।। <br> '''2187'''<br> जो जो कोणी भजनी बैसे। तेथे मी दिसे तैसाची ॥१॥<br> उपासनेचा निर्वाहो। सर्वांभूर्ती देवाधिदेवो ॥२॥<br> हो कां माझी प्रतिमा मूर्ति । अंतर्ज्योति मी वसे ।।३।। <br> तेथें करितां भावे भक्ति । एका जनार्दनीं मुक्ति तयासी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> जो साधक परमेश्वराच्या भजन साधनेंत रममाण होतो तेथे देव स्वता: प्रकट होतो.असा एकाग्र साधक सर्व भूतमात्रांत देवाचे अस्तित्व आहे हे जाणून घेण्याची कला आत्मसात करू शकतो.देवाच्या प्रतिमेंत त्या साधकाला अंतरंगातिल प्रकाशज्योतीचे दर्शन होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, या उत्कट भावभक्तीने हा भक्त मोक्षपदाचा अधिकारी बनतो.<br> '''2188'''<br> जे भजती मज जैसे । मीही तया तैसा असे ।।१।। <br> जयां जैशी पैं वासना । मीहि तैसा होय जाणा ॥२॥ <br> हो कां माझी प्रतिमा मूर्ति । आदरें करितां माझी भक्ति ॥३॥ <br> शा मी जनीं असोनी निराळा । एकाजनार्दनीं अवलीला ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात कीं, भक्त देवाचे जे स्वरूप मनांत धरून भजन साधना करतात,त्याच्या अंत:करणांत तो परमात्मा त्याच स्वरूपांत प्रथकट होतो व त्या साधकाला त्याच्या मनातील वासनेप्रमाणे फल प्राप्त होते.देवाच्या प्रतिमेची आदराने भक्ती करणार्या साधकास देवाच्या अवतार लीला अनुभवता येतात.<br> '''2189'''<br> मज जे अनुसरले काया वाचा मर्ने। त्यांचे चालवणे सर्व मज ॥१॥<br> ऋणवई त्यांचा अनंत जन्माचा। जे गाती वाचा कीर्ति माझी।।२।। <br> तयांचियां द्वारी लक्ष्मीसहित। उभा मी तिष्ठत याचकपणे ॥३॥ <br> सर्व जडभारी जाणे योगक्षेम। एकाजनार्दनी नेम जाणा माझा ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जे भक्त काया वाचा मनाने परमेश्वराची अखंडित भक्ती करतात त्यांचा चरितार्थ चालवण्याची काळजी प्रत्यक्ष परमेश्वर करतो.असे भक्त वाचेने सतत परमेश्वराची कीर्ति गात असतात त्यांचे ऋण हा परमात्मा कधीच विसरत नाही.याचक होऊन लक्ष्मी सह तो या भक्तांच्या दारांत तिष्ठत उभा राहतो. या भक्तांचा योगक्षेम चालवणे हा परमात्मा परमेश्वराचा नेम आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''2190''' <br> मजसि जेणें विकिलें शरीर । जाणे मी निरंतर अंकित त्याचा ॥१॥ <br> त्याचे सर्व काम करीन मी अंगें। पड़ों नेदी व्यंगें सहसा कोठे ।।२।। <br> एका जनार्दनीं त्याचा मी अंकित । राहे पैं तिष्ठत त्याचे द्वारी ।।3।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जे भक्त आपला देह झिजवून परमात्म परमेश्वराची अखंड सेवा करतात, त्यांची सर्व कामे परमेश्वर या भक्तांचा अंकित होऊन स्वता: पूर्ण करतो.या कार्यात देव कोणत्याही प्रकारची उणीव राहू देत नाही.एका जनार्दनीं नि:शंकपणे सुचवतात कीं, देव या भक्तांचा अंकित होऊन त्यांच्या दारी तिष्ठत उभा राहतो. <br> '''2191'''<br> सर्व कर्म मदर्पण। करितां मन शुद्ध होय ।।१।। <br> न्यून ते चढते जाण । करी संपूर्ण मी एक ॥२॥ <br> माझ्या ठायी ठेवुनी मन। करी कीर्तन आवडी ।।३।। <br> मन ठेवुनी माझ्या ठायीं । बसो कोठे भलते ठायीं ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं मन । करा मजसि अर्पण ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणतेहि कर्म करून ते जर परमेश्वराला सद्भावनेने अर्पण केले तरी त्या साधकाचे मन शुद्ध होते.या कामांत जर कांही कमतरता राहिली तरी परमेश्वरी कृपेने ती दूर होऊन कार्यसिद्धी होते.देवाच्या चरणीं चित्त एकाग्र करून मन परमात्म चरणीं अर्पण करावे असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात भक्तांना करतात.<br> '''2192'''<br> साक्षात्कार होतां । साच बद्धता नुरे तत्वतां ।। १।। <br> माझा होतां अनुभवा कल्पनेसी नुरेठाव ॥२॥ <br> माझे देखतां चरण। संसारचि नुरे जाण ॥३॥ <br> माझी भक्ति करितां। दोष नुरेचि सर्वथा ॥४॥<br> सर्वाठार्थी मी वसे । एकाजनार्दनीं भेद नासे ॥५॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताला भगवंताचा साक्षात्कार झाला असतां त्याची संसारविषयीची सारी बंधने तुटून पडतात.परमेश्वर स्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव आल्यावर भ्रामक कल्पनांना मनांत जागा उरत नाही.किंबहुना देवाच्या चरणीं लीन झाल्यावर क्षणभंगूर संसाराचा निरास होतो.भक्तीमार्गाची वाटचाल करतांना मनोदेहाचे सारे दोष लयास जातात.सर्व चराचर सृष्टींत केवळ आत्मतत्त्व भरून राहिले आहे याची प्रचिती येऊन सारे भेदाभेद संपून जातात असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटीं सांगतात.<br> '''2193'''<br> भाविकांच्या उदकासाठीं। रमा नावडे गोमटी ॥1।। <br> भाविकांचे उदक घेतां। मज समाधान चित्ता ॥२॥ <br> भाविकांचे उदकापुढें। मज वैकुंठही नावडे ॥३।। <br> ऐशी भाविकांची गोडी। एकाजनार्दनीं घाली उडी ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भाविकांनी अर्पण केलेल्या उदकाची माधुरी इतकीं अवीट असते कीं,देवाधिदेव श्री विष्णुंना सौंदर्यशालिनी रमा सुध्दां आवडेनासी होते.वैकुंठाची अपूर्वाई वाटत नाही.भक्तांचे प्रेम मनाला समाधान देते.भाविकांच्या या भक्तिभावासाठीं देव वैकुंठ सोडून पंढरीला येतो असे एका जनार्दनीं सांगतात. <br> '''2194'''<br> स्वर्ग नरक इहलोक । यांची प्रीति सांडोनी देख ॥१॥ <br> भावें करितां माझी भक्ति। भाविक आपोआप उद्धरती ॥२॥ <br> गव्हांची राशी जोडिल्या हाती । सकळ पक्वान येती त्याच्या होती ॥३।। <br> द्रव्य जाहले आपुले हाती। सकळ पदार्थ घरां येती ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं बोध । सहज घड़े एकविध ॥५॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> स्वर्गसुखाची प्राप्ती,नरकवासाची भिती,आणि इहलोकाची आसक्ती सोडून जे साधक केवळ देवाची अनन्यभावे भक्ति करतात ते आपोआप उध्दरून जातात. उदाहरणार्थ एका जनार्दनीं सुचवतात, ज्या पदार्थापासून सर्व पक्वाने बनवता येतात येतात त्या गव्हाच्या राशी घरी आणल्यावर कार्यभाग साधण्याचा वेगळा खटाटोप करावा लागत नाही. उत्कट भक्तिभाव हा परमात्मा प्राप्तीचा एकमेव सहजसुलभ पर्याय आहे.<br> '''2195'''<br> माझा शरणागत न दिसे केविलवाणा। ही तो लाज जाणा माझी मज ॥१।। <br> एकविधभावें आलिया शरण। कर्म धर्म जाण पूर्ण त्याचे ॥२॥ <br> समर्थाचे मुला काय खावयाची चिंता।तैसे मी त्या तत्त्वतां न विसंवें ॥३॥ <br> एकाजनार्दनी हा माझा नेम। आणीक नाहीं वर्म भावेंविण ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> संपूर्ण शरणागत झालेला साधक परमेश्वर कृपेपासून वंचित होऊन केविलवाणा दिसत असेल तर ही गोष्ट परमेश्वरी शक्तिला बाधा आणणारी आहे.उत्कट भक्तीभावाने शरणागत झालेल्या अनन्य भक्ताचे कर्म, धर्म आणि चरितार्थ यांची जबाबदारी प्रत्यक्ष परमेश्वर स्विकारतो.समर्थ पित्याच्या मुलाला उदरनिर्वाहाची चिंता नसते.एका जनार्दनीं म्हणतात, परमेश्वरी कृपा संपादनाचे भावपूर्ण भक्तिशिवाय अन्य कोणतेही रहस्य नाही.<br> '''2196'''<br> माझा भक्त मज भीतरी। मी स्वयें असे तया माझारी ॥१॥ <br> बहु बोलाचें नाहीं कारण । मी देह तो आत्मा जाण ॥२॥ <br> माझिया भक्तीसी जे लागले। ते मीच होउनी ठेले ॥३॥<br> एका जनार्दनी अभेद । तया हदयी मी गोविंद ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> अनन्य भक्तिभावाने भक्त देवाच्या अंत:करणांत स्थान मिळवतो आणि देव प्रेमळ भक्ताच्या अंतकरणासी एकरूप होतो. भक्त देवाच्या देहातिल आत्मतत्व बनतो.भक्तिमार्ग अनुसरणारे साधक समाजाकडून देवरूप मानले जातात.सद्गुरु जनार्दन स्वामी आणि एका जनार्दनीं हे भेदातित गुरू शिष्याचे नाते आहे. त्यांच्या अंत:करणांत गोविंद (ईंद्रियांना आनंद देणारा ) नांदतो. देव-भक्तातिल हा अभेद एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> '''2197'''<br> देवपूजी माझिया भक्तांते। तेणें संतोष होत मातें ॥१॥ <br> भक्त माझा मी भक्ताचा। ऐसी परंपरा साचा ॥२॥ <br> देवभक्तपण। वेगळीक नाही जाण ॥३॥ <br> भक्त जेवितांची धालो। एका जनार्दनीं लाधलों ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भक्तांचे रक्षण करतो आणि भक्त अनन्यभावे भगवंताचे सतत चिंतन करतो. या भक्तिभावाने देव भक्ताशी आणि भक्त देवाशी एकरूप होतो ही परंपरा अनादी काळापासून चालत आलेली आहे.भक्ताचे भोजन होतांच देव समाधानाचा ढेकर देतो.सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या कृपेने आपणास हे सर्व ज्ञान प्राप्त झाले असे एका जनार्दनीं कृतज्ञतेने स्पष्ट करतात. <br> '''2198''' <br> वभिल्या मिष्टान्ना। परतोनी श्रद्धा न धरी रसना ।।१।। <br> ऐसे आठविता माझे गुण।मिथ्या ठायीं नसे ज्ञान ।।२।। <br> जेथें कर्माचे परिपाठीं। हैं तो पुन्हां नये गोष्टी ॥३॥ <br> येव्हढे कथेचे महिमान । एका जनार्दनी शरण ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> कथा किर्तनांतून परमेश्वराच्या गुणांचे श्रवण करून नित्य त्या गुणांचे स्मरण केले असतां जे ज्ञान आत्मसात केले जाते ते कधिही विफल होत नाही.कथेचा महिमा असा आहे कीं, त्यानंतर कोणत्याही कर्मकांडांची गरज राहत नाही.ज्याप्रमाणे एकदां प्राशन केलेल्या गोड अन्नाचा त्याग (ओकारी) केल्यानंतर परत रसना त्याचा स्वीकार करीत नाही. हे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. <br> '''2199'''<br> भावें करितां माझी भक्ति । विषय वासना जळोनि जाती ।।१।। <br> चालतां माझेभक्तिपंथी। सकळ साधनें जळोनि जाती ।।२।। <br> माझिया निजभक्ता। बाधेची संसारव्यथा ।।३ ।। <br> प्रल्हादा गांजिता जगजेठी। मी प्रगटलों कोरडे काष्टीं ।।४।। <br> द्रौपदी गाजितां तात्काळीं । कौरवांची तोंडे केली काळी ॥५॥ <br> गोकुळी गांजितां सुरपती। गोर्वधन धरिला हाती ।।६।। <br> अर्जुन प्रतिज्ञेचेवेळी । म्या लपविला हेळी ।।७।। <br> अंबऋषीचे गर्भवास । म्या सोशिले सावकाश ।।८।। <br> भक्तचरणींची माती । एकाजनार्दनीं वंदिती ।।९।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भावपूर्ण भक्तीने भक्तांच्या मनांतिल सर्व विषयवासना जळून जातात.भक्तीपंथाचे अनुसरण केल्यास बाकी सर्व साधने यज्ञयाग, कर्मकांडे निरुपयोगी ठरतात.भक्तांच्या सर्व संसारिक दु:खांचे निवारण होते.भक्त प्रल्हादाचे दु:ख निवारण करण्यासाठी श्रीहरी नरसिंहरूपाने खांबातून प्रगट झाले.द्रौपदीचे सत्व राखण्यासाठी कौरवांचा विनाश श्रीकृष्णाने घडवून आणला.अर्जुनाची प्रतिज्ञा खरी करण्यासाठी सुदर्शन चक्राने सूर्याला लपविले आणि जयद्रथाचा वध घडवून आणला.अंब ऋषींना शापाने मिळालेले गर्भवास परमेश्वराने सोसून त्यांची मुक्तता केली.असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा थोर भक्तांच्या पायधूळ मस्तकीं धारण करावी.<br> === '''भक्तवत्सलता''' === '''2200'''<br> जी जी भक्त बोलती वचनें। ती ती प्रमाण करणे देवा ।।१।। <br> याजसाठी अवतार।धरी मत्स्य कांसव सुकर ।।२।। <br> भक्तवचना उणेपण। येऊ नेदी जाण निधरिं ।।३।। <br> स्वयें गर्भवास सोशी। अंबऋषीकारणे ।।४।। <br> एका जनार्दनीं ब्रीद साचा । वागवी भक्ताचा अभिमान ।।५।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्तांना दिलेल्या वचनांची पूर्तता करणे हे भगवंताचे ब्रीद असून ते सार्थ करण्यासाठी परमेश्वर मासा, कासव ,सुकर असे दशावतार धारण करतो.अंबऋषींची शापातून मुक्तता करण्यासाठी परमात्म परमेश्वर स्वता: गर्भवास सोसतो.एका जनार्दनीं सांगतात, भक्तांचा अभिमान जपण्यांत भगवंत कधीच उणीव भासू देत नाही. '''2201'''<br> अंबत्राषिराया पडिले सायास। सोसी गर्भवास स्वयें देव ।।१।। <br> उच्छिष्टही खाता प्रायश्चित्त असे। गोपाळांचें ग्रास खाय हरी ।।२।। <br> शा एका जनार्दनीं भक्ताचा अंकित । म्हणोनी तिष्ठत विटेवरी ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणाचेही उच्छिष्ट सेवन करणे हे परमार्थांत पाप समजले जाते.असे असूनही श्रीहरी गोपाळांनी भरवलेले उष्टे घास आवडीने स्वीकारतो.अंब ऋषीचे गर्भवास सोसतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात. देव हा भक्ताचा अंकित असून भक्त पुंडलिकासारख्या प्रेमळ भक्तांसाठी अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा तिष्ठत उभा राहतो.<br> '''2202'''<br> भक्तालार्गी अणुमात्र व्यथा। ते न साहवे भगवंता ॥१॥ <br> करूनी सर्वांगाचा वोदा।निवारीतसे भक्तपीडा ।।२।। <br> होउनी भक्ताचा अंकितु। सारथीपण तो करीतु ॥३॥ <br> प्रल्हादासी दुःख मोठे। होतांची काष्ठी प्रगटे॥४॥ <br> ऐसा अंकित चक्रपाणी। एका शरण जनार्दनीं ॥५॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> करुणामय भगवंताला भक्तांचे अगदी क्षुल्लक दु:ख सुध्दां सहन होत नाही.आपल्या सर्व शक्ति एकवटून तो भक्तांचे रक्षण करतो.भक्तांचा जिवाभावाचा सखा होऊन तो अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करतो. नरसिंह रुपाने भक्त प्रल्हादाचे रक्षण करतो.जगन्नाथ स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांच्या रक्षणासाठी भगवंत हातांत चक्र घेऊन सदैव तत्पर असतो.<br> '''2203'''<br> भक्तपणा सान नव्हे रे भाई। भक्तीचे पाय देवाचे हृदयीं ॥१॥ <br> भक्त तोचि देव भक्त तोचि देव। जाणती हा भाव अनुभवी ।।२।। <br> दान सर्वस्वं उदार बळी। त्याचे द्वार राखे सदा वनमाळी॥३॥ <br> एका जनार्दनी मिती नाही भावा । देवचि करितो भक्ताची सेवा ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्तांची थोरवी एव्हढी महान आहे की, भक्ताचे पाय भगवंत आपल्या हृदयात धारण करतो.अनुभवी भक्तभाविक हे जाणतात कीं, देव आणि भक्त एकरूप आहेत.दानधर्म हे सर्वस्व मानणार्या उदार दैत्यराजा बळी याचा श्रीहरी द्वारपाल होऊन सेवा करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, देव-भक्तांतिल प्रेमळ भावाला मर्यादा नाही.<br> '''2204'''<br> वाहे भक्तांचे उपकार । न संडी भार त्यांचा तो ॥१॥ <br> म्हणे इही थोरपण आम्हां।ऐसा वाढवी महिमा भक्तांचा ॥२॥ <br> एका जनार्दनी कृपाळु । दीनाचा दयाळू विठ्ठलु ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात कीं पंढरीचा पांडुरंग भक्तांवर कृपा करणारा असून दिनांवर दया करणारा आहे. भक्तांमुळेच देवाला थोरपण प्राप्त होते असे मानून देव भक्तांचा महिमा वाढवतात.भक्तांचे उपकार देव कधीच विसरत नाही.<br> '''2205'''<br> मिठी धालूनिया भक्तां। म्हणे सिणलेती आतां ॥१॥ <br> धांवे चुरावया चरण। ऐसा लाघवी आपण ।।२॥ <br> योगियासी भेटी घाली तो आवडीनें कवळी बाहीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं भोळा। भक्तां आलिंगी सांवळा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताची भेट होतांच देव त्याला प्रेमाने आलिंगन देतो. श्रम परिहार करण्यासाठी भक्ताचे पाय चेपण्यासाठी धावतो. योगी जनांना आपुलकीने जवळ घेतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,सांवळा श्रीहरी भोळ्या भाविकांना आपलासा करतो. '''2206'''<br> आपणा आपण पाहे विचारूनी। विचारतां मनी देव तूंर्ची ॥१॥ <br> तूंचि देव असतां फिरशी वनोवनीं। प्रगटती काहाणी बोलायासी ॥२॥ <br> देहींच देवळी आत्माराम नांदे। भांबावला भक्त हिंडे सदा रानें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं भ्रमाची गोष्टी । वायांचि शिणती होती कष्टी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> मानवी देह देवाचे मंदिर असून परमात्मा परमेश्वर या देहांत आत्मरुपाने वास करतो.भक्त भाविकांना या गोष्टीची प्रत्यक्ष प्रचिती येत नसल्याने भक्त देवाचा शोध घेत रानींवनीं गिरीकंदरी भटकत फिरतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, भक्ताची ही भावना केवळ भ्रम असून या भ्रामक कल्पनेने तो भ्रमंती करून कष्टी होतो. भक्ताने भगवंताशी एकचित्त होऊन विचार केला तर त्याला आपणच देव आहोत ह्या सत्याची जाणीव होईल. '''2207'''<br> श्रमोनी वाउग्या बोलती चावटी। परी हातवटी नये कोणा ॥१॥ <br> ब्रह्मज्ञानी ऐसे मिरविती वरी। क्रोध तो अंतरीं वसतसे ॥२॥ <br> सर्वरूप देखे समचि सारिखें । द्वैत अद्वैत पारखें टाकूनियां ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मज्ञान बोली। सहजचि आली मज अंगी ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> परमेश्वर प्राप्तीसाठी कित्येक साधक संसाराचा त्याग करून निर्जन ठिकाणी भ्रमंती करतात.परंतू त्यातून स्वार्थ अथवा परमार्थ साधला जात नाही.अंतरंगातील काम, क्रोध या वरही विजय मिळविला जात नाही.ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाले असे सांगून स्वता:ची व इतरांची फसवणूक करतात.द्वैत व अद्वैत या पैकी कोणत्याही मार्गाने साधना घडत नाही.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात,केवळ गुरुप्रसादाने त्यांना ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाले. '''2208'''<br> सूर्य अंधारातें नासी। परी तो सन्मुख नये त्यासी ॥१॥ <br> माझें जिणे देखणेपण। तेंचि मायेचें लक्षण ।।२।। <br> देहीं देहअभिमान। जीवी मायेचे ते ध्यान ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं माया । देहाधीन देवराया ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> आपणास जे विश्वदर्शन होते तो मायेचाच परिणाम आहे. नश्वर देहाचा अभिमान बाळगणे हे सुध्दा मायाजालच आहे. सूर्याचा उदय होताच अंधाराचे जाळे नाहिसे होते.सूर्य आणि अंधार कधीच समोरासमोर दिसत नाही. ज्ञान आणि विपरित ज्ञान (माया) कधीहि एकत्र दिसत नाही असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, माया देहाधीन असून ब्रह्मज्ञानाला परमेश्वराचे अधिष्ठान आहे. <br> '''2209'''<br> नित्य नूतन दीपज्वाळा। हाती जाती देखती डोळा ॥१॥ <br> जागृती आणि देखती स्वप्न । दोहींसी देखतां भिन्न भिन्न ।।२।। <br> भिन्नपणे नका पाहूं। एका जनार्दनीं पाहूं ।।3।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> निरांजनांत प्रकाशणारी ज्योत नित्य नविन भासते. एकाच्या हातातून दुसरीकडे गेली तरी ती डोळ्यांना समानच दिसते. जागृत असताना मनाने पाहिलेले देखावे आणि स्वप्नतिल देखावे मात्र भिन्न दिसतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरु जनार्दन स्वामी आणि एका जनार्दनीं यांना भिन्नत्वाने पाहू नका.गुरु शिष्य एकरूपच असतात. '''2210'''<br> जानर्दनें मज केला उपकार। पाडिला विसर प्रपंचाचा ॥१॥ <br> प्रपंच पारखा जाहला दुराचारी। केलीसे बोहरी कामक्रोधा ॥ <br> आशा तृष्णा यांचे तोडियेलें जाळं। कामनेंचे काळें केलें तोंड ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं तोडियले लिगाड। परमार्थ गोड दाखविला ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी मोठे उपकार केले. ज्या प्रपंचामुळे अनेक दुराचार (अयोग्य कृत्ये) करावी त्या प्रपंचाची आसक्ती कमी झाल्याने मन प्रपंचाला पारखे झाले.काम क्रोधाने घर रिकामे केले. आशा आणि अभिलाषा यांचे जाळे तुटून मन कामना रहित झाले.सद्गुरू कृपेने संसाराचे लचांड तुटून पडले आणि परमारार्थाचा आनंदमय मार्ग दाखवला.<br> '''2211'''<br> जनार्दनें केलें अभिनव देवा। तोडियेले शाखा अद्वैताची ॥१॥ <br> केला उपकार केला उपकार मोडियेलें घर प्रपंचाचें ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं एकपणे देव । दाविला नवलाव अभेदाचा ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींची कृपा झाली आणि चित्ताला पडलेले अद्वैताचे बंधन तुटून पडले.परमात्म परमेश्वराचे दर्शन घडवले.मनातिल सारे भेदाभेद लयास गेले.प्रपंचाचे सारे कष्ट निमाले.असे सांगून एका जनार्दनीं सद्गुरूंचा महिमा वर्णन करतात.<br> '''2212'''<br> कामक्रोध वैरीयांचे तोडियेले पांसे। जनार्दने सरसें केलें मज ।।१।। <br> देहाची वासना खंडून टाकिली। भ्रांतीची उडाली मूळ दोरी ॥२॥ <br> कल्पनेचा कंद समूळ उपडिला। हृदयीं दाविला आरसा मज ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सहज आटले । स्वदेहीं भेटले गुरूकृपें ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वमींच्या कृपेने मी देह आहे ही भावना समूळ नाहिशी झाली.मनाचे जे वैरी काम क्रोध यांचे फासे तुटून पडले.देहाचे ममत्व संपून गेले.आपण देह नसून परमात्म तत्वाचा अंश आहोत अशी खात्री पटली.ह़दयातिल परमेश्वराचे प्रतिबिंब दाखवून भ्रामक कल्पनेचा चित्तातिल कंद समूळ उपटून काढला.असे एका जनार्दनीं या अभंगात गुरुकृपेचे यथार्थ वर्णन करतात.<br> '''2215'''<br> खुर्पू लागे सावत्यासी । न पाहे यातीसी कारण ।।1।।<br> घडी मडकें कुंभाराचे । चोख्यामेळ्याचीं ढ़ोरें वोढी।। 2।।<br> सजन कसयाचें विकी मांस । दामाजीचा दास स्वयें होय ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जनीसंगे । दळूं कांडू लागे आपण ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> जातीपातीचा कोणताही विधीनिषेध न मानता परब्रह्म परमात्मा सावत्या माळ्याबरोबर शेतातील गवत खुरपण्याचे काम करतो.गोरा कुंभाराची मडकी घडवतो.चोखा मेळ्याला ढोरे ( मृत जनावरे) ओढून र्नेण्याच्या कामांत मदत करतो.सजन कसया बरोबर मांस विकतो.दामाजीचा दास बनतो.एका जनार्दनीं सांगतात,जनाबाईस धान्याचे दळण कांडण करण्यांत हातभार लावतो. ''' 2216 '''<br> देखावया भक्तगण। रूप धरिलें सगुण ।।1।।<br> तो हां पंढरीचा राणा । वेदा अनुमाना नये तो ।।2।।<br> भाविकांचे पाठीमागें । धांवें लागे लावलाही।। 3।। <br> खायें तुळशीपत्र पान । न म्हणे सान थोडे ते।। 4।।<br> एका जनार्दनीं हरी । आपुली थोरी विसरे ।।5।।<br> ''' भावार्थ '''<br> भक्तांच्या प्रेमळ भक्तीभावाचा आनंद घेण्यासाठी देवाने सगुण रूप धारण केले.वेदांना ज्याच्या स्वरुपाचे वर्णन करता येत नाही तो हा पंढरीचा राणा भाविकांच्या पाठीमागे धावतो.त्या साधकांनी अर्पण केलेले तुळशीचे पान लाखमोलाचे मानून त्याचा आवडीने अस्वाद घेतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,श्री हरी आपला थोरपणा विसरून भक्तांशी समरस होतो. '''2220'''<br> एका घरी द्वारपाल। एका घरीं होय बाळ।। 1।।<br> एका घरी करी चोरी। एका घरी होय भिकारी ।।2।। <br> एका घरी युध्द करी । एका घरी पूजा बरी।। 3।। <br> एका घरी खाय फळें । एका घरी लोणी बरें ।।4।। <br> एका एकपणे एकला । एका जनार्दनीं प्रकाशला ।।5।।<br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींकडून लाभलेल्या ज्ञान प्रकाशाने पावन झालेले एका जनार्दनीं या अभंगात श्री हरीच्या लिलांचे वर्णन करतात.गोकुळांत नंदाच्या घरी बालक्रीडा करतो तर गोपींच्या घरांतिल शिंक्यावरचे लोणी चोरून खातो.शबरीच्या घरीच्या उष्टावलेल्या बोरांचा आस्वाद घेतो.दुर्योधनाच्या राजवाड्यांत जाऊन युध्द करतो.भिकारी बनून द्रौपदीच्या घरी जाऊन चिंधी मागतो.बळीराज्याच्या घरी जाऊन त्याचा द्वारपाल बनतो. '''2227'''<br> भक्ताच्या उपकारासाठीं । नोहे पालट उतराई ।।1।।<br> ज्ञानोबांची भिंत वोढी । उच्छिष्ट पात्रे काढी धर्माघरीं।। 2।<br> जेवी नामदेवासंगे साचें। सुदाम्याचे पोहे भक्षी ।।3।।<br> विष पितो मीराबाईसाठी । विदुराच्या हाटी कण्याविकी स्वयें ।।4।। <br> एका जनार्दनीं अंकितपणें । द्वार राखणे बळीचें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या उपकाराची फेड करण्यासाठी, त्यांचे उतराई होण्यासाठी परब्रह्म परमात्मा ज्ञानेश्वरासाठी भिंत चालवतो.जेष्ठ पांडव धर्मराजाच्या राजसूय यज्ञांत उष्टी पात्रे काढतो.नामदेवाच्या हट्टासाठीं जेवण करतो. सुदाम्याचे पोहे खाऊन तृप्तीचा ढेकर देतो.मीराबाईचे सत्व राखण्यासाठी विषाचा पेला प्राशन करतो.विदुराच्या कण्या बाजारांत नेऊन विकतो.बळीराजाचा द्वारपाल होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,देव एकनिष्ठ भक्तांचा अंकित होऊन त्यांच्यासाठी कष्टाची कामे करतो. '''2228'''<br> दासासी संकट पडतां जडभारी । धांवे नानापरी रक्षणार्थ ।।1।। <br> पडतां संकटीं द्रौपदी बहीण। धांवे नारायण लवलाहें।। 2।। <br> सुदामियाचें दरिद्र निवटिले ।द्वारकेतुल्य दिलें ग्राम त्यासी।। 3।। <br> अंबरूषीसाठी गर्भवास सोसी। परीक्षितीसी रक्षी गर्भामाजीं ।।4।।<br> अर्जुनाचे रक्षी होउनी सारथी। उच्छिष्ट भक्षिती गोवळ्याचें ।।5।। <br> राखितां गोधनें मेघ वरूषला । गोवर्धन उचलिला निजबळें ।।6।। <br> मारूनी कंसासुर सोडिले पितर । रक्षिले निर्धारें भक्तजन ।।7।। <br> एकाजनार्दनीं आपुलें म्हणवितां। धांव हरी सर्वथा तयालागीं ।।8।।<br> '''भावार्थ '''<br> कौरवांच्या सभेंत द्रौपदी पणाला लावली गेली,तिच्यावर दारूण संकट कोसळले तेव्हां नारायणाने त्वरेने धावून त्या संकटाचे निवारण केले.द्वारके सारखी सुंदर सुदाम नगरी वसवून सुदाम्याचे दरिद्र कायमचे नष्ट केले.अंबरूषी साठी गर्भवास सोसला.सारथी बनून अर्जुनाचे घोडे राखले.गर्भातिल परिक्षिताचे रक्षण केले.गोपांळांसाठी गोवर्धन पर्वत उचलला.कंसासुराचा वध करून पितरांचे रक्षण केलें.एका जनार्दनीं म्हणतात, आपल्या भक्तांसाठी भगवंत क्षणाचाही विलंब न करता धांव घेतो. '''2233'''<br> उत्तम अन्न देखतां दिठी। ठेवी पोटीं जतन तें ।।1।।<br> तान्हुल्याची वाहे चिंता । जेवीं माता बाळातें।। 2।। <br> न कळे तया उत्तम कडु। परी परवडू माता दावी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तैसा देव । घेत धांव भक्ताघरीं ।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> उत्तम पक्वान नजरेला पडतांच आई ते बाळासाठीं सांभाळून ठेवते.आपल्या तान्हुल्याची ती सतत चिंता वाहते.बाळाला गोड कडु समजत नाही.माता जशी बाळाची काळजी घेते तसा देव भक्ताची काळजी घेऊन त्याच्या घरीं धांव घेतो.देव-भक्तामधील जिव्हाळा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2234'''<br> वत्साचिये लळे जैसी । धेनु अपेशी येत घरां ।।1।। <br> तैसा भक्तांघरीं नारायण । धांवे आपण वोढीनें ।।2।। <br> मुंगियांच्या घरां मूळ । धाडी समूळ कोण तो ।।3।। <br> एका जनार्दनीं देव। घेत धांव आपणचि ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रानांत चरावयास गेलेली गाय जशी वासराच्या ओढीने आपोआप घराकडे धांव घेते तसा नारायण भक्ताघरी धांव घेतो.हाच कृपाळू भगवान मुंग्यांना साखरेसाठी मूळ धाडतो.या चराचर सृष्टीची भगवंत प्रेमाने काळजी घेतात असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''2238'''<br> भक्तिभावार्थ अर्पिला देव सर्वांगीं धरिला ।।1।।<br> रानींच रानट वनमाला । भक्ति आणुनी घातली गळां ।।2।।<br> भक्त अर्पितां आवडी । देव जाणे त्याची गोडी ।।3।।<br> भक्तभाव जाणोनि पाही । एका जनार्दनीं राहे देही ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिभावाने भक्त आपला देह देवाला अर्पण करतो.रानांतिल रानटी वनमाला आणून भक्त देवाच्या गळ्यांत घालतो.भक्ताच्या या प्रेमळ भक्तिभावाची गोडी भगवंत पूर्णपणे जाणतो.या च भक्तिभावाने वेडा होऊन देव भक्ताच्या अंतरांत वास करतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''2242'''<br> भक्ता जैसा मनोरथ । पुरवी समर्थ गुरूराव ।।1।। <br> नित्य ध्यातां तयाचे चरण। करी संसारा खंडन ।।2।। <br> वानूं चरणांची पवित्रता। उध्दार जडजीवां तत्वतां ।।3।। <br> अवचट लागतांचि कर । एका जनार्दनीं उद्धार ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं समर्थ गुरूंचे महात्म्य सांगत आहेत.नित्य निरंतर गुरुचरणांची सेवा केल्यास संसारातिल विविध तापांचे खंडन होते.गुरूचरणांची पवित्रता जडजीवांचा उध्दार करते.नकळत गुरूचरणांना हस्तस्पर्श झाला तरी सामान्य जनांचे त्रिविध ताप दूर होतात. '''2248'''<br> भक्त अर्पितां सुमनमाळा । घाली आवडीने गळा।। 1।।<br> ऐसा आवडीचा भूकाळु । श्रीविठ्ठल दीनदयाळु ।।2।।<br> भक्तेभावार्थें अर्पितां । तें आवडे पंढरीनाथा।।3।।<br> भक्तासाठीं विटेवर । समपद कटीं कर ।।4।। <br> ऐशी कृपेची कोंवळी । एका जनार्दनीं माउली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीनाथ भक्तांच्या प्रेमासाठी आसुसलेला असून दीनदयाळु आहे.भक्तांनी अर्पण केलेली वनमाला सुध्दां तो अत्यंत आवडीने स्विकारतो.एकनिष्ठ भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी श्रीविठ्ठल विटेवर समपद आणि कटीवर कर ठेवून अठ्ठावीस युगे उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीनाथ भक्तांची माउली असून कृपेची कोवळी साउली आहे. '''2252'''<br> भक्तदरूशनें देव ते तोषती । तेणें आनंद चित्तीं देवाचिये ।।1।।<br> भक्ताची स्तुति देवासी आनंद । भक्तनिंदा होतां देवा येतसे क्रोध ।।2।। <br> भक्त संतोषतां देवासी सुख। एका जनार्दनीं देवा भक्तांचा संतोष ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या दर्शनाने देवाला मनापासून आनंद होतो.भक्ताची स्तुती ऐकून देवाला संतोष वाटतो.भगवंताच्या एकनिष्ठ भक्तांची कोणी निंदा केल्यास भगवंताला क्रोध येतो.भक्तांचा संतोष हेच देवाचे सुख असे सांगून एका जनार्दनीं देव भक्तांचा जिवाभावाच्या संबंधाचे वर्णन या अभंगात कथन करतात. '''2253'''<br> देव पूजिती आपुले भक्ता। मज वाढविलें म्हणे उचिता ।।1।। <br> ऐसा मानी उपकार । देव भक्तीं केला थोर ।।2।। <br> देवाअंगीं नाही बळ। भक्त भक्तीनें सबळ ।।3।। <br> देव एक देशीं वसे । भक्त नांदती समरसे ।।4 ।। <br> भक्ताची देवा आवडी । उणें पडों नेदी अर्ध घडी ।।5।। <br> नाहीं लाज अभिमान देवा । एका जनार्दनीं करी सेवा ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त आपल्या एकनिष्ठ भक्तिभावाने देवाचा महिमा वाढवतात.भक्त आपल्या भक्तीबळाने समर्थ आहेत,देवाच्या अंगी हे सामर्थ्य नाही.देव एकदेशी असून भक्त परस्परांशी समरस होऊन एकत्र नांदतात.अशा प्रकारे देव भक्तांचे उपकार मानतात.भक्तांना काही कमी पडू नये याची काळजी भगवंत घेतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तांची सेवा करण्यात देवाला लाज वाटत नाही. '''2254'''<br> भक्त नीच म्हणोनि उपहासिती । त्यांचे पुर्वज नरका जाती ।।1।।<br> भक्त समर्थ समर्थ । स्वयें बोले वैकुंठनाथ ।।2।। <br> भक्तासाठीं अवतार । मत्स्य कूर्मादि सुकर ।।3।। <br> यातिकुळ न पाहे मनीं । एका शरण जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांचा नीच म्हणून जे उपहास करतात त्यांचे पूर्वजांना नरकयातना भोगाव्या लागतिल असे वैकुंठनाथ स्वता: सांगतात.भक्त अतिशय समर्थ असून त्यांच्यासाठी भगवंत मासा,कासव,सुकर यांचे अवतार धारण करतो.जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात,भक्तांची जात कुळ यांचा विचार न करता भगवंत भक्तांचे रक्षण करतो. '''2261'''<br> भक्ताची अणुमात्र व्यथा न सहावे भगवंता ।।1।।<br> अंबर्षिसाठी गर्भवास येत पोटीं ।।2।। <br> प्रल्हादाकारणें सहस्त्र स्तंभीं गुरगुरणें ।।3।। <br> गोपळ राहिले वनांतरीं। तेथें उचलिला गिरी ।।4।। <br> राखिले पांडव जोहरीं । काढिलें बाहेरी विवरद्वारें ।।5।। <br> ऐसा भक्तांचा अंकित। एका जनार्दनीं तया ध्यात ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांचे कणभरही दु:ख भगवंताला सहन होत नाही.परमेश्वर अंबर्षिसाठी गर्भवास सोसतो.प्रल्हादासाठी खांबातून नरसिंह रूपाने प्रगट होऊन हिरण्यकश्यपूचा वध करतो.गोपाळांसाठी बोटाच्या करंगळीवर गोवर्धन पर्वत उचलून धरतो.वनवासांत पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांना भुयारीमार्गाने सुखरूप बाहेर काढतो.अशा प्रकारे भक्तांचा अंकित होऊन त्यांचे रक्षण करणाऱ्या भगवंताचे एका जनार्दनीं ध्यान करतात. '''2263'''<br> शरणांगता नुपेक्षी हरी । ऐसी चराचरीं कीर्ति ज्याची ।।1।। <br> बिभीषणें नमस्कार केला । राज्यधर केला श्रीरामें ।।2।। <br> उपमन्या दुधाचा पैं छंद । क्षीरसागर गोविंद त्या देतु ।।3।। <br> ध्रुव बैसविला अढळपदीं । गणिका बैसली मोक्षपदीं ।।4।। <br> ऐसी कृपेची साउली । एका जनार्दनीं माउली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे अनन्य भक्त श्री हरीला शरणागत होतात त्यांची उपेक्षा भगवंत करीत नाही अशी त्यांची कीर्ती चराचरात दुमदुमत आहे.राक्षसराज रावणाचा पक्ष सोडून रावणबंधू बिभिषण रामाकडे येऊन त्यांना नमस्कार करतो तेव्हां श्रीराम बिभिषणाला लंकेचे राज्य देवून सन्मानित करतात.द्रोणाचार्यांचा पुत्र उपमन्यु दुधासाठी हट्ट करतो तेव्हां त्याला क्षीरसागर देवून बालहट्ट पुरवतात.कठोर तप करणार्या ध्रुव बाळाला अढळपद देवून अजरामर करतात.नामजप करणार्या गणिकेला मोक्षपद देऊन कृतार्थ करतात.पुराणातील उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावानें शरणागत झालेल्या भक्तांवर श्रीहरी कृपेची सावली प्रदान करतात. '''2468'''<br> देहाचे देऊल देवळींच देव । जनार्दन स्वयमेव उभा असे ।।१।। <br> पूजन तें पुज्य पूजकु आपण। स्वयें जनार्दन मागेपुढे ॥२॥ <br> ध्यान तें ध्येय धारणा स्वयमेव । जनार्दनीं ठाव रेखियेला ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं समाधी समाधान । पडिलें मौन देही देहा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताचा देह हेच देवाचे मंदिर असून या मंदिराच्या द्वारी सद्गुरु जनार्दन स्वामी स्वता:उभे आहेत.देवाचे पूजन ज्याची पूजा करायची तो परमात्मा आणि पूजा करणारा ही त्रिपुटी संपून केवळ परमात्म्याचे अस्तित्वच कायम राहते. ध्यान धारणा आणि ध्याता एकरूप होतो.देहाचे भान विसरून ध्यात्याची समाधी लागते.वाचेचे मौन पडते आणि भक्ताला अपूर्व समाधानाची प्राप्ती होते. हा पारमार्थिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात.<br> '''2469'''<br> आतां यजन कैशापरी। संसारा नोहे उरी ॥१॥ <br> सद्गुरूवचन मंत्र अरणी। तेथोनि प्रगटला निर्धूम अग्नी ॥२॥ <br> सकळी सकळांच्या मुखें। अर्पितसे यज्ञ पुरूषे ।।३।। <br> एका जनार्दनीं यज्ञे अपी । अपी त्यामाजीं समपी ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू वचन रूपी अरणीने मंथन करताना अंतकरणरूपी यज्ञकुंडातून धूरविरहित अग्नी प्रगट झाला.तो साधकांच्या सकळ मुखांनी यज्ञ पुरूषाला अर्पण केला.वरून तुपाचे यजन केले.संसाराची वार्ता उरली नाही असे एका जनार्दनीं या अभंगाच्या शेवटच्या चरणांत स्षष्ट करतात. <br> '''2470'''<br> शांतीचेनि मंत्र मंत्रुनी विभूती लाविली देहाप्रती सर्व अंगा ।।१।। <br> तेणें तळमळ हारपली व्यथा। गेली सर्व चिंता पुडिलाची ॥२॥ <br> लिगाडाची मोट बांधोनि टाकिली। वासना भाजली क्रोध अमी ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शांत जाहला देह। कामना देव प्रगटला ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> शांती मंत्राने मंत्रुन विभूती देहाच्या सर्व अवयवांना लावली. या विभुतीमुळे मनाची तळमळ आणि देहाच्या सर्व व्यथा चिंता हारपून गेल्या. संसारेचे जे लचांड मागे लागले होते त्याची मोट बांधून टाकली.क्रोधरूपी वासना भाजून टाकली. एका जनार्दनीं म्हणतात,कामना रूपी देव प्रगट झाला आणि देह शांत झाला.<br> '''2471'''<br> अहं सोहं कोहं सर्व आटलें। दृश्य द्रष्टत्व सर्व फिटलें ।।१।। <br> ऐसी कृपेची साउली। माझी जनार्दन माउली ।।२।। <br> द्वैत अद्वैताचे जाळें। उगविलें कृपाबळे ॥३॥ <br> अवघे एकरूप जाहलें।दुजेपणाचे ठाव पुसिले ॥४॥ <br> शरण एका जनार्दनीं । एकपणे भरला अवनीं ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जनार्दन स्वामींच्या कृपेने दृष्य विश्वाचा पसारा, तो पाहणारा आणि पाहण्याची क्रिया सर्व एकरूप झाले. द्वैत आणि अद्वैत यांचा मनांत निर्माण झालेला गुंता सुटला. भेदाभेद संपून आपपर भाव नाहिसा झाला.सद्गुरू जनार्दन स्वामी कृपेची साउली धरणारी माउली असून एका जनार्दनीं स्वामींना सर्वभावे शरण जातात.<br> '''2472'''<br> पहा कैसी नवलाची ठेव । स्वयमेव देहीं देखिला देव ।।१।। <br> नाहीं जप तप अनुष्ठान । नाही केले इंद्रियाचे दमन ।।२।। <br> नाहीं दान धर्म व्रत तप। अवघा देहीं जालों निष्पाप ॥३॥ <br> पापपुण्याची नाहीं आटणी। चौदेहासहित शरण एका जनार्दनीं ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही प्रकारे इंद्रियांचे दमन न करतां,कोणताही जप,तप,अनुष्ठान किंवा दानधर्म,कठिण व्रत किंवा खडतर तप यांचा अंगिकार न करतां स्वता:च्या अंतकरणांत परमेश्वराचे दर्शन सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी घडवले ही अतिशय नवलाची गोष्ट आहे.त्यामुळे सर्व पापांचे परिमार्जन होऊन देह निष्पाप झाला.पापपुण्यापासून मन मुक्त झाले.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात, सूक्ष्म, स्थूल,कारण आणि महाकारण या चारी देहापासून आपण जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत आहोत. '''2473'''<br> त्रिभुवनींचा दीप प्रकाशु देखिला। हृदयस्थ पाहिला जनार्दन ।।१।। <br> दीपाची ती वाती वातीचा प्रकाश। कळिकामय दीप देहीं दिसे ॥२॥ <br> चिन्मय प्रकाश स्वयं आत्मज्योती। एका जनार्दनीं भ्रांति निरसली ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> त्रिभुवनाला प्रकाशित करणारा जनार्दन रूपी दीप हृदयांत तेवत असलेला दिसला.दीपाची ती तेजस्वी ज्योत,या दीपकळिकेचा चैतन्यमय प्रकाश स्वता:च्या आत्मज्योतीसारखा भासला आणि मनातिल सर्व भ्रामक कल्पनांचा निरास झाला.असा पारमार्थिक स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. <br> '''2474'''<br> उदारपणे उदार सर्वज्ञ । श्रीजनार्दन उभा असे ।।१।। <br> तयाचे चरणी घातली मिठी।जाहली उठाउठी भेटी मज ।।२।। <br> अज्ञान हारविलें ज्ञान प्रगटलें। हृदयी बिंबलें पूर्ण ब्रह्म ॥३।। <br> एका जनार्दनीं नित्यता समाधी । वाउग्या उपाधी तोडियेल्या ॥4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> उदार मनाचे सर्वज्ञ श्री जनार्दन स्वामी सामोरे दिसतांच त्यांच्या चरणांना मिठी घातली. स्वामींनी उठवून प्रेमभराने आलिंगन देतांच अज्ञानाचा लोप होऊन चित्ताच्या गाभार्यात ज्ञान प्रगट झाले. ह़दयांत पूर्ण ब्रह्म एकवटून आले. निरर्थक उपाधींची बंधने तुटून पडली.नित्य समाधीची अवस्था प्राप्त झाली. हा उच्च प्रतीचा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''2476'''<br> माजें मीपण देहीच मुरालें। प्रत्यक्ष देखिलें परब्रह्म ॥१॥ <br> परब्रह्म सुखाचा सोहळा । पाहिलासे डोळां भरूनियां ।।२।। <br> ब्रह्मज्ञानाची ते उघडली पेटी। जाहलों असे पोटी शीतल जाणा ||३||<br> एका जनार्दनीं ज्ञानाचें तें ज्ञान । उघड समाधान जाहलें जीवा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> परब्रह्म सुखाचा सोहळा जेव्हां प्रत्यक्ष डोळे भरून पाहिला तेव्हां मनातील अहंकार ठायींच विरून गेला. मन शांत सुखाने भरून आले. एका जनार्दनीं सांगतात, ज्ञानाचे ज्ञान अशा ब्रह्मज्ञानाचे भांडार खुले झाले.चित्ताला निखळ समाधानाचा लाभ झाला. <br> '''2477'''<br> दीपाचें तें तेज कळिकें ग्रासिले। उदय अस्त ठेले प्रभेविण ॥ <br> लोपलीसे प्रभा तेजाचे तेजस । जाहली समरस दीपज्योती ।।२।। <br> फुकल्यावाचुनी तेज ते निघालें। त्रिभुवनी प्रकाशिले नवल देख ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ज्योतीचा प्रकाश। जाहला समरस देहीं देव ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> दीपाचे तेज दीपज्योतीने गिळून टाकले. प्रकाशाच्या अभावाने विश्वाच्या उदय अस्ताची जाणिव लोपून गेली. दीपज्योती दीपाच्या स्वरूपाशी एकरूप झाली.वायुने फुंकर घालण्या आधीच दीपाचे तेज त्रिभुवनीं पसरून सारे त्रिभुवन प्रकाशित झाले.एका जनार्दनीं सांगतात, देहांत देव समरस व्हावा तसा ब्रह्मज्ञानाचा प्रकाश अंतरंग व्यापून राहिला.<br> '''2478'''<br> जेथें परापश्यन्तीची मावळली भाष । तो स्वयंप्रकाश दावी गुरू ॥१॥ <br> तेणें माझें मना जाहलें समाधान । निरसला शीण जन्मोजन्मीं ।।२।। <br> उपाधी तुटली शांति हे भेटली। सर्व तेथे आटली तळमळ ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं प्रेमाचे ते प्रेम । दाविले सप्रेम हृदयांत ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जेथे परा आणि पश्यंती वाणीची भाषा मावळते (कुंठित होते ) तेथे सद्गुरू स्वज्ञानाचा प्रकाशदीप प्रकाशित करतात. या गुरूकृपेने जन्मोजन्मीचा अज्ञान अंधकार नाहीसा होऊन मनाला अतीव समाधानाचा लाभ झाला.सर्व उपाधींचे निरसन होऊन चित्त शांत-निवांत झाले.अंतकरणांतिल तळमळ समूळ नाहिसी झाली.एका जनार्दनीं म्हणतात,सद्गुरूंच्या अपार प्रेमाचा साक्षात्कार ह़दयांत झाला.<br> '''2479'''<br> उदार विश्वाचा दीपकु तेजाचा। प्रकाशु कृपेचा दावियेला ।।१।। <br> हारपले विश्व विश्वंभरपणे । दाविले जनार्दर्ने स्वयमेव ।।२।। <br> अकार उकार मकार शषबट। घेतिलासे पोट परब्रह्मीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं विदेह दाविला । सभराभरी दाटला हदयामाजीं ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात, जनार्दन स्वामींच्या कृपेने देहबुध्दी लयास जाऊन आत्मबुध्दी उदयास आली. विश्वंभर परब्रह्म स्वरूपाने विश्व व्यापले आहे याची प्रचिती आली.अकार (ब्रह्मा) उकार ( विष्णू) मकार (महेश) ही सर्व एका परब्रह्माची रूपे आहेत याची खात्री पटली. जनार्दन स्वामी उदार अंत:करणाचे असून ज्ञानदीप आहेत. या पारमार्थिक सत्याच्या दर्शनाने विदेहीपणाची भावना ह़दयांत दाटून आली.<br> '''2480'''<br> देहाची आशा टाकिली परती । केलीसे आरती प्रपंचाची ।।१।। <br> स्थूल सूक्ष्म यांची रचूनियां होळी। दावामि पाजळी भक्तिमंत्रे ।।२।। <br> एका जनार्दनीं देहासी परण। विदेही तो जाण जनार्दन ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देहाची आसक्ती सोडून स्थूल, सूक्ष्म ,कारण, महाकारण या चारी देहाची होळी ( देहबुध्दीचा त्याग केला ) केली. प्रपंचाची सांगता केली.मनाने प्रपंचाचा त्याग केला. एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटच्या कडव्यांत देहबुध्दीचा त्याग करून विदेही बनल्याची ग्वाही देतात. <br> '''2481'''<br> फिरलों मी दशदिशा। वायां सोसा हाव भरी ।।१।। <br> नाहीं जाहले समाधान । वाउगा शीण जाहला पोटीं॥२॥ <br> उरला हेत पंढरीसी। सुखरासी लाधली ।।३।। <br> एका जनार्दनी सुखाचे भांडार । जोडिले निर्धार न सरेची ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> परमेश्वर दर्शनाची अभिलाषा धरून दाही दिशा फिरूनही मनाचे समाधान झाले नाही. निरर्थक शीण झाला या भावनेने निराश झालो.पंढरीस जाऊन पांडुरंगाचे दर्शन घेण्याचा हेतू मनांत धरून पंढरीस आलो आणि सुखाचे भांडार लाभल्याचा परमानंद मिळाला. असा स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''2482'''<br> आणिकांची धरितां आस। होतो नाश जीवित्वा ।।१।। <br> म्हणोनि निर्धारिलें मन । धरिलें ठाणे रामकृष्ण ॥२॥ <br> न धांवें आतां कोठे मन । हृदयीं ध्यान धरिलें तें ।।३।। <br> एका जनार्दनी प्राण । ठेविला जाण समूळ चरणीं ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही एका गोष्टीवर मन स्थिर न करता अनेक गोष्टींची अभिलाषा धरल्याने जीवनांत कोणतेही यश मिळत नाही.असा विश्वास धरून मनाचा निश्चय केला.ह़दयांत रामकृष्ण या देवतांची स्थापना करून त्यांचे ध्यान धरण्याची मनाला आज्ञा दिली. आतां चंचल मनाची धाव संपली.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, रामकृष्ण चरणीं काया वाचा मनाने प्राण अर्पण केला.<br> '''2483'''<br> मागें बहुतांसी सांभाळिलें। ऐसें वरदान ऐकिलें ॥१।। <br> म्हणवोनी धरिला लाहो।मनींचा संदेहो टाकुनी ।।२।। <br> अजामेळ पापराशी। नेला निज नित्य वैकुंठासी ।।३।। <br> तारिले उदकी पाषाण । ऐसें महिमान नामाचें ।।४।। <br> एका जनार्दनीं जाहलों दास । नाहीं आस दुसऱ्याची ||५||<br> ''' भावार्थ ''' <br> नामाचा अगाध महिमा असा आहे कीं, सेतू बंधनाचे वेळी केवळ रामनामाने पाषाण पाण्यावर तरंगले.पापराशी असा अजामेळ सुध्दां रामनामाने उध्दरला.त्याला वैकुंठ पदाची प्राप्ती झाली.अशा प्रकारे अनेकांना वरदान देवून त्यांचा सांभाळ केला.अशा अनेक कथा ऐकून मनातिल संदेह दूर झाला.ईतर कुणाचिही आशा न धरतां केवळ जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत झालो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''2484'''<br> उपाधीच्या नांवें घातियेलें शून्य । आणिका दैन्यवाणे काय बोलूं ।।१।। <br> टाकूनियां संग धरियेला देव । आतां तो उपाय दुजा नाहीं ।।२।। <br> सर्व वैभव सत्ता जयाचे पदरीं । जालों अधिकारी आम्ही बळें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं तोडियेला संग। जालो आम्ही नि:संग हरिभजनीं ॥४|| ''' भावार्थ ''' <br> अनेक उपाधींचा त्याग केला. संसाराचा संग सोडून देवाची संगती जोडली. दुसरा कोणताही उपाय न करता सर्व प्रकारच्या वैभवाचा जो अधिपती आहे त्या परमेश चरणी लीन झालो.एका जनार्दनीं सांगतात,सर्वांचा संग सोडून नि:संग होऊन हरिभजनीं मग्न झालो.<br> '''2485'''<br> सकळ प्रपंचाचे भान । ते तंव मृगजळासमान ।।१।। <br> जन्ममरणापरता। त्रिगुणातें नातळता ।।२।। <br> प्रपंचाची अलिप्त युक्ति। ऐसी आहे देहस्थिती ।।३॥ <br> प्रपंर्ची न दिसे भान । एका शरण जनार्दन ||४|| <br> ''' भावार्थ ''' <br> प्रपंचातिल सुखदुःखाचे भान मृगजळ सारखे फसवे आहे.कौटुबिक नातीगोती, सगेसोयरे कांही दिवसांचे सोबती असून त्यांच्या पासून अलिप्त वृत्ती ठेवल्यास प्रपंचाचे भान नाहिसे होते.अन्यथा सत्व,रज,तमो गुणांसह जन्म मरणाचे चक्र चालू राहते.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> '''2486'''<br> उघड दाखविलें देवा । नाहीं सेवा घेतली ॥१॥ <br> ऐसी प्रेमाची माउली। जगी व्यापक व्यापलीं ।।२।। <br> नाहीं घालीत भार कांहीं। आठव देही रामकृष्ण ।।३।। <br> एका जनार्दनी शरण । माझे नेलें चोरून मन ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वामी हे नि:स्वार्थ प्रेम करणाऱ्या माऊली समान असून कोणत्याही प्रकारची सेवा न घेता स्वामींच्या कृपेने परमात्म्याचे प्रत्यक्ष साक्षात्कार झाला.रामकृष्णांचे सतत स्मरण करावे हा उपदेश दिला. एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वामींनी मनाची चोरी केली आहे.<br> '''2487'''<br> मनाचे माथां घातिला धोंडा। वासना कापुनी केला लांडा ॥१॥ <br> जनी लांडा वनी लांडा। वासना रांडा सांडियलें ॥2।। <br> वासना सांडोनी जालों सांड्या। कामना कामिक म्हणतो गांड्या ।।३।। <br> कामना सांडे विषयीं लाताडे । एका जनार्दनीं तयाची चाड ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी मनाच्या सर्व वासनांवर धोंडा घालून त्या समूळ नाहिशा केल्या. जनीं, वनीं सर्वत्र परब्रह्म परमेशाचे रूप दाखवले. संसाराला पारखा झालो.इंद्रिय सुखाच्या कामने पासून मुक्त झालो. एका जनार्दनीं सुचवतात, स्वमींनी ईच्छे प्रमाणे सगळे घडवून आणले. <br> '''2488'''<br> मनाचें तें मन ठेविलें चरणीं। कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥१॥ <br> ध्यानाचें तें ध्यान ठेविलें चरणीं । कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥२।। <br> ज्ञानाचे ते ज्ञान ठेविले चरणी। कुर्वडी करून जनार्दनीं ॥३|| <br> शांतीची शांती ठेविले चरणीं। कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥४॥ <br> दयेची ती दया ठेविली चरणीं। कुर्वंडी करूनी जनार्दनीं ॥५|| <br> उन्मनी समाधी ठेविली चरणीं । कुर्वंडी करूनी जनार्दनीं ॥६॥ <br> एका जनार्दनीं देहाची कुर्वंडी। वोवाळोनि सांडी जनार्दनीं ॥७॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> मन,ध्यान,ज्ञान,शांती,दया,उन्मनी,समाधी ही सर्व भाववाचक नामे असून ती आपल्या कृतीतून,बोलण्यातून,वर्तनातून जगापुढे येतात.या भावनांच्या निर्मितीमागे आंतरिक प्रेरणा असते.या सर्व एका जनार्दनीं गुरूचरणीं अर्पण करतात.मनांत भावना,विचार निर्माण करणारे अंत:करण,देवाच्या मूर्तीसमोर ध्यानमग्न असलेल्या भक्ताच्या अंतरातिल देवदर्शनाचा ध्यास, ज्ञान संपादन करण्यामागची जी प्रेरणा किंवा जिज्ञासू वृत्ती,चंचल मनावर ताब्यांत ठेवणारी अंतरिक शांतता.प्राणिमात्रांवर,दीन दुबळ्यावर दया करणारी अंतरिक सहानुभूती,व्यवहारिक पातळीवरून मनाचे उन्नयन करणारी सद्भावना,सद् विचारास प्रवृत्त करणारी अंतरिक प्रेरणा गुरूचरणांना अर्पून एका जनार्दनीं कृतकृत्य होतात.<br> '''2489'''<br> एक भाव दुजा न राहो मनीं। श्रीरंगावांचुनी दुजें नाही ॥१॥ <br> मनासी ते छंद आदर आवड। नामामृत चाड़ गोविंदाची ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं नाम वाचे गाऊं। आणीक न ध्याऊं दुर्जे काही ॥3।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं सद्गुरु जनार्दन स्वामींना विनंती करतात कीं,गोविंदाच्या अमृतसमान नामाची मनाला अशी गोडी लागावी कीं, त्याशिवाय दुसरी कोणतीही भावना मनांत येऊ नये.इतर कशाविषयीची आवड निर्माण होऊ नये.वाचेने श्रीरंगाचे अखंड नाम घेत नाचावे असा छंद जडावा.नामस्मरण शिवाय आणखी कशाचाही ध्यास चित्ताला नसावा.<br> '''2490'''<br> अवघे देवा तुजसमान । मज नाहीं भिन्न भिन्न ।।१।। <br> नाम वाचे सदा गाऊं। आवडी ध्याऊं विठ्ठल ॥२॥ <br> वारंवार संतसंग। कीर्तनरंग उल्हास ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सार । विठ्ठल उच्चार करूं आम्ही ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> संतांच्या संगतीने वाचेने सदैव विठ्ठलाचे नाम घ्यावे.आवडीने विठ्ठलाचे ध्यान करावे.विठ्ठलाच्या कीर्तनांत संताबरोबर रममाण होऊन उल्हासाने नाचावे.अवघ्या भूतमात्रांत केवळ देवाचे रूप पहावे.सारे भेदाभेद नाहिसे व्हावेत.विठठल हेच जीवनाचे अंतिम सार असावे अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे चरणी शरणागत होऊन करतात.<br> '''2491'''<br> भुक्ति मुक्तिचे कारण। नाहीं नाहीं आम्हां जाण ।।१।। <br> एक गाऊं तुमचें नाम। तेणें होय सर्व काम ||२|| <br> धरलिया मूळ। सहज हाती लागे फळ ॥३॥ <br> बीजाची आवडी। एका जनार्दनीं गोडी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भगवंताच्या नामाचे सतत गायन करण्यात जो आनंद मिळतो त्यामुळे मानवी जीवनाचे सार्थक होते.सर्व कामना पूर्ण होतात.भुक्ती मुक्तिची लालसा उरत नाही.वृक्षाचे मूळास पाणी घातल्यास आपोआपच फळ हातीं लागते.परमेश्वराचे नाम हे बीज असून त्याची गोडी अवीट आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''2492'''<br> लौकिकापुरता नोहे हा विभाग । साधलें अव्यंग सुखसार ।।१।। <br> अविट विटेना बैसले वदनीं नाम ।संजीवनी ध्यानीं मनीं ॥२॥ <br> बहुता काळांचें ठेवणे शिवाचें। सनकसनंदाचे कुळदैवत ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भाग्य ते चांगले। म्हणोनि मुखा आले रामनाम ॥४|। <br> ''' भावार्थ ''' <br> वाचेला परमेश्वराच्या नामाची अविट गोडी निर्माण झाली. सुखाचे भांडार उघडले.ध्यानी मनीं एकच छंद लागला.जीवनाला नविन संजीवनी लाभली.नामसाधना हा केवळ लौकिकाचा भाग उरला नाही.रामनाम हे सनकनंदांचे कुळदैवत असून पुरातन काळापासून शिवशंकराचा जपमंत्र आहे.रामनामाची अशी थोरवी वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,केवळ भाग्य फळाला आले म्हणून रामनामाचा छंद मनाला लागला.<br> '''2493'''<br> वेदाचा वेदार्थ शास्त्राचा शास्त्रार्थ । आमुचा परमार्थ वेगळाची ।।१।। <br> श्रुतीचें निज-वाक्य पुराणींचे गुज । आमुचें आहे निज वेगळेंची ।।२।। <br> तत्त्वांचे परमतत्त्व महत्त्वासी आलें। आमुचे सोनुले नंदाघरीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मांडाचा जीव । आमुचा वासुदेव विटेवरी ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> वेदांचा शब्दश: अर्थ काढून वादविवाद करणे किंवा शास्त्रार्थ जाणून घेण्याची नस्ती उठाठेव करण्यापेक्षा परमार्थ साधणे सोपे आहे. श्रुतींचे रहस्य किंवा पौराणिक कथांचे सत्य उलगडून दाखवणे या ज्ञानमार्गा पेक्षा भक्तिमार्ग अधिक सोपा आणि आनंद देणारा आहे. नंदाघरी लिला करणारा गोपाळकृष्ण हा सर्व तत्वांचे परम तत्व असून (सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी असलेले आत्मतत्व ) असून तोच भीमेच्या तीरावर भक्तांसाठी विटेवर समचरणीं उभा आहे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> ''' 2494 ''' <br> गाढवा सांगाती सुकाळ लाथांचा। श्रम जाणिवेचा वायां जाय ॥१|| <br> आम्हांसी तों एक प्रेमांचे कारण । नामाचे चिंतन विठोबाच्या ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं आवडी हे माझी। संतचरण पूर्जी सर्वकाळ ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> गाढवाची संगत धरल्यास केवळ लाथा खाव्या लागतात. तसेच मूर्खांशी वादविवाद केल्याने जाणत्या माणसाचे ज्ञान वाया जाते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,विठोबाचे नामस्मरण हेच प्रेमाचे मुख्य कारण आहे. सदासर्वकाळ संत चरणांचे पूजन आणि विठोबाच्या नामाचे चिंतन ही मनाची अवीट गोडी आहे.<br> '''2495'''<br> दास्यत्वें चोखट । रामनामें सोपी वाट ॥१॥ <br> करितां लाधले चरण । मना जाहलें समाधान ||२|| <br> होतों जन्मोजन्मी तापलों। तुमचे दरूशनें निवांत ठेलों।|३।। <br> शरण एका जनार्दनीं। जनार्दन एकपर्णी ||४||<br> ''' भावार्थ ''' <br> श्री रामाचे दास्यत्व स्विकारून रामनामाची सोपी वाट अंगिकारली आणि श्रीरामाचा चरणस्पर्श होऊन मनाचे समाधान झाले.जन्म मृत्युच्या फेर्यात अडकून मन अशांत झाले असताना श्री राम दर्शनाने मनाला विश्रांती लाभली. असे सांगून एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींना भक्तीभावाने शरण जातात.<br> ''' 2496 '''<br> रामकृष्णनाम । कथा करूं कीर्तन ॥१॥ <br> हाचि आम्हां मंत्र। सोपा दिसे सर्वत्र ॥२॥<br> संतांचे संगी। मुखीं नामामृत तृप्ती ॥३॥ <br> बसो कीर्तनी सदा। माझी मति गोविंदा ॥४॥ <br> जनार्दनाचा एका म्हणे माझी कीव भाका ।।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> रामकृष्णांच्या गुणांचे कथा कीर्तन करावे हा सर्वांत सोपा मंत्र वाटतो.संतांच्या संगतीने नामसंकिर्तन केल्याने नामरूपी अमृताने वाणी तृप्त होते.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात, सतत नामसंकीर्तन करण्याची मती सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी कृपा करून प्रदान करावी. अशी विनवणी गुरूचरणी करतात.<br> ''' 2497'''<br> चरणाची सेवा आवडी करीन । कायावाचामन धरूनी जीवीं ॥१॥ <br> यापरतें साधन न करी तुझी आण। हाचि परिपूर्ण नेम माझा ।।२।। <br> एका जनार्दनीं एकत्वे पाहीन । हृदयीं ध्याईन जनार्दन ।।३।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> काया,वाचा मन एकाग्र करून सद्गुरू चरणाची सेवा आवडीने करीन,यापेक्षा वेगळी साधना करणार नाही.हाच नेम परिपूर्णतेने तडीस नेईन असा निर्धार करून एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ सद्गुरू जनार्दन स्वामींना ह़दयांत धारण करून त्यांचे ध्यान करीन असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटीं म्हणतात. <br> '''2498''' <br> मागें बहतजनांनी मानिला विश्वास । म्हणोनि मी दास सत्य जाहलों॥१॥ <br> कायावाचामन विकिलें चरणीं। राहिलो धरूनी कंठी नाम ।।२।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। भक्त आपोआप तरताती ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी नामाचा असा प्रताप सांगितला आहे कीं, नामसाधना करणारे साधक संसार सागर सहज पार करून जातात.या वचनावर अनेकांचा विश्वास असल्याने जनार्दन स्वामींचे दास्यत्व स्विकारले.काया वाचा मनाने स्वामींना शरणागत झालो आणि रामकृष्ण नाम कंठी धारण केले.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. <br> '''2499'''<br> वायांविण करूं नये बोभाट । सांपडली वाट सरळ आम्हां ।।१।। <br> आतां नाहीं भय तत्त्वतां । ठेविला माथा चरणावरी ॥२॥ <br> धरिल्या जन्माचे सार्थक । निवारला थोर धाक ॥३॥ <br> गेला मागील तो शीण। तुमचे दरूशन होतांची ।।४।। <br> पूर्णपणे पूर्ण जाहलों । एका जनार्दनीं धालो ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही गोष्टीची प्रचिती आल्याशिवाय तिचा लोकांमध्ये उच्चार (बोभाट) करू नये हा विचार केला आणि भक्ति मार्गाची सरळ वाट सापडली तेव्हां सद्गुरू चरणावर माथा टेकवून शरणागत झालो.जन्माला आल्याचे सार्थक झाले. मनातील सारे भय संपून गेले.सगळा शीण नाहिसा झाला.सद्गुरू जनार्दनस्वामींचे दर्शन होतांच जीवनाला परिपूर्णता लाभली.मनाचे पूर्ण समाधान झाले.हा स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात.<br> '''2500'''<br> अवघा व्यापक दाविला । माझा संदेह फिटला ||१|| <br> मन होतें गुंडाळलें। आपुले चरणी पैं ठेविलें ॥२॥ <br> केलें देहाचे सार्थक । तुटला जन्ममरण धाक ॥३।। <br> नाहीं पहावया दृष्टी। अवघा जनार्दन सृष्टी ॥४॥<br> कार्यकारण हारपले द्वैत अवघे निरसलें ।।५।। <br> उडालें वैरियाचे ठाणे। आतां एकचि जहाले एकपणे ॥६।। <br> दुजा हेत हारपला । एका जनार्दनीं एकला ||७|| ''' भावार्थ ''' <br> सर्व चराचर सृष्टींत व्यापून राहिलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे दर्शन झाले आणि मनातिल संदेह संपून सारे भेदाभेद नाहिसे झाले. जन्ममरणाचे भय संपून गेले.मनुष्य देह धारण केल्याचे सार्थक झाले.कार्य आणि कारण यातिल द्वैत संपून गेले. वैरभावनेचा संपूर्ण निरास झाला.आपपर भाव लयास गेला. सारी सृष्टी सद्गुरू कृपेने भरून गेली.जीवनाचा दुसरा कोणताही हेतू शिल्लक राहिला नाही.मनाने एका जनार्दनीं सद्गुरु चरणांसी एकरूप झाले.<br> '''2501'''<br> सखीये अनुतापें वैराग्यता अति संतप्त नयनीं। <br> अश्रु अंगी स्वेद रोमांच जीवीं जीव मूर्छित वो ॥१॥<br> माझें मजमाजी गुरूकृपा मन तें जालें उन्मन वो। <br> देहीं देह कैसा विदेह जाते क्रिया चैतन्यघन वो॥२॥ <br> माझें मीपण पहातां चित्तीं चित्त अचिंत वो। <br> वृत्तिनिवृत्ति तेथें चिद्रूप जाली परमानंदें तृप्त वो॥३॥ <br> एका जनार्दनीं एकत्वें जन वन समसमान एक । <br> एकपणे परिपूर्ण जाला त्रैलोक्य आनंदघन वो॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> गुरूकृपेने मनाचे उन्मन झाले,मन व्यवहारिक पातळीवरून उच्चतम पातळीवर पोचले.चित्ताची देहबुध्दी नाहिसी होऊन देह विदेही झाला.मनाचे मीपण (अहंकार )लयास गेला.वृत्तीची निवृत्ती झाली.मन चैतन्यघन होऊन परम आनंदाने तृप्त झाले.सर्वत्र चैतन्यमय परमेश्वराची अनुभूती येऊन जन आणि वन समान भासू लागले.अनुतापाने संसाराविषयी वैराग्य निर्माण झाले.डोळ्यांत अश्रु दाटून आले.अंगावर रोमांच उभे राहिले.सर्वांगाला घाम सुटला.सारे त्रैलोक्य आनंदाने भरून गेले. एका जनार्दनीं म्हणतात, गुरूकृपेने जीवन परिपूर्ण झाल्याची अनुभूती देणारा हा विस्मयकारक अनुभव होता.<br> '''2502'''<br> असोनी देही आम्ही विदेही भाई। नातळों कर्म अकर्माचे ठायी ॥१॥ <br> माझें नवल म्यांच पाहिले डोळां । शब्द निःशब्द राहिलों वेगळा ॥२॥ <br> काय सांगू नवलाची कहाणी। पाहते पाहणे बुडाले दोन्ही ॥३॥ <br> न पहावें न देखवें नायकावें कानीं। कायावाचामनें शरण एका जनार्दनीं ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> देहाने जगांत वावरत असूनही देहभावना नष्ट झाल्याने मन विदेही झाले.कर्म करीत असूनही मी करतो हा कर्तेपणाचा अहंकार गेल्याने ते अकर्म झाले.शब्दांचे प्रयोजन संपल्याने वाचा कुंठीत झाली.पाहणारा, पाहण्याची क्रिया आणि देखावा एकरूप झाला.पहाणे,ऐकणे,बोलणे या क्रिया शुन्यवत झाल्या.गुरूकृपेने हे नवल घडून आले.हे पाहून काया,वाचा,मनाने सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या चरणी शरणागत झालो. '''2503'''<br> जाहली गेली तुटली खुंटली हाव । पहातां पाहणे एकचि जाहला देव ॥१॥ <br> जंगम स्थावर अचळ चळाचळ। अवघा व्यापुनी राहिला अकळ ।।२।। <br> न कळे लाघव खेळ खेळे करूणादानी। कायावाचामने शरण एका जनार्दनीं ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भक्त आणि दर्शन या क्रिया एकरूप होऊन सगळ्या चराचर सृष्टींत केवळ परमात्म तत्व व्यापून राहिले आहे असा अनुभव आल्याने मनाचा हव्यास लयास गेला. करूणामय परमेश्वराचे हे लाघव कळेनासे झाले.असा अनुभव सांगून एका जनार्दनीं काया वाचा मनाने सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरण जातात.<br> '''2504'''<br> देव पाहतां मजमाजीं भेटला। संदेह फिटला सर्व माझा ॥१|| <br> माझा मीच देव माझा मीच देव । सांगितला भाव श्रीगुरूनें ॥२।। <br> एका जनार्दनी पाहिलासे देव। फिटला संदेह आता माझा ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी परमेश्वराचे आत्मरूपाने अस्तित्व आहे हे ज्ञान जनार्दन स्वामींच्या कृपेने प्राप्त झाले असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,आपल्याच अंत:करणांत परमात्म्याचा साक्षात्कार झाला. मनाचा संदेह फिटला.<br> '''2505'''<br> पहावया गेलों देव। तो मीची स्वयमेव ।।१।। <br> आतां पाहणेंचि नाहीं। देव भरला हृदयीं ॥२॥ <br> पाहता पाहतां खुंटलें। देवपण मजमाजी आटलें ॥३॥ <br> परतले दृष्टीचे देखणें। अवघा देव ध्यानेमनें ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं देव। नुरे रिता कोठे ठाव ॥५।। ''' भावार्थ ''' <br> देवाचे दर्शन घेण्यासाठी देवालयांत गेलो असता आपण स्वता:च देव आहोत या सद्गुरू वचनाची प्रचिती आली आणि अंत:करण परमात्म स्वरूपाने भरून गेले.पाहाण्याची क्रियाच खुंटून गेली.मी पण परमेश्वर स्वरूपांत विरून गेले.एकाच परमात्म स्वरूपाने मन व्यापून टाकले.परमात्मा तत्वाने सारे विश्व भरून टाकल्याची जाणीव झाली.मन परमेश्वराच्या ध्यांनांत मग्न झाले.हा अलौकिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2506'''<br> कायावाचामनें। कृपाळू दीनाकारणें ॥१॥ <br> ऐसा समर्थ तो कोण। माझ्या जनार्दना-वाचून ॥२।। <br> माझें मज दाखविलें। उघड वाचे बोलविलें ॥३॥ <br> जनी जनार्दन । एका तयासी शरण ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात सद्गुरू जनार्दन स्वामींची थोरवी गातांना एका जनार्दनीं म्हणतात, काया वाचा मनाने दीनांवर कृपा करणाऱ्या जनार्दन स्वामींसारखे समर्थ या जगांत दुसरे कोणी नाही.सद्गुरू कृपेने आराध्य दैवताचे दर्शन झाले.यासाठी जन्मभर त्यांचा शरणागत होऊन ऋणी राहीन. '''2507'''<br> सर्व देवांचा हा देव । उभा राहे विटेवरी ॥१॥ <br> त्याचे ठायीं भाव माझा। न दिसे दुजा पालटू ॥२॥ <br> वारंवार ठेवीन डोई। उगेच पायीं सर्वदा ॥३॥ <br> न मागें भुक्ति आणि मुक्ति। संतसंगति मज गोड ॥४॥<br> त्याचे वेड माझे मनीं। शरण एका जनार्दनीं ॥५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात,सर्व देवांचा देवाधिदेव भक्तराज पुंडलिकासाठी पंढरीला विटेवर उभा आहे त्याच्या ठिकाणी भक्तीभाव अर्पण करून चरणांवर वारंवार नतमस्तक व्हावे.भक्ती आणि मुक्तिची लालसा न धरता केवळ संतांच्या संगतीचा लाभ व्हावा,एव्हढा एकच हेतू ह़दयीं बाळगून एका जनार्दनीं सद्गुरूंना शरण जातात.<br> '''2508'''<br> आजी देखिली पाउलें। तेणें डोळे धन्य जाहले ॥१।। <br> मागील शीणभारू। पाहतां न दिसे निर्धारू ॥२॥ <br> जन्माचें तें फळ ।आजी जाहले सुफळ ॥३॥ <br> एका जनार्दनी डोळा। विठ्ठल देखिला सांवळा ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> विटेवर उभ्या असलेल्या विठोबाच्या पाउलांचे दर्शन झाले आणि डोळ्यांचे पारणे फिटले.जन्मोजन्मीचा शीणभार उतरला.जन्माला येऊन केलेल्या अनन्य भावभक्तीचे फळ पदरीं पडले.एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळ्या विठ्ठलाच्या चरणांचे दर्शन हा अलभ्य लाभ झाला. ''' 2509 ''' <br> सायासाचे बळ। ते आजी जाहलें अनुकूळ ॥१॥ <br> धन्य जाहलें धन्य जाहलें। देवा देखिले हदयीं ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं संशय फिटला । देव तो देखिला चतुर्भुज ।।३।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> चार भुजा असलेल्या देवाचे मनोहारी रूप डोळ्यांना दिसले आणि जीवन धन्य झाले.अनेक जन्मींचे भाग्य उदयास आले.परब्रम्ह परमात्मा ह़दयांत साठवला.मनांतले सारे संशय लयास गेले.ही कृतार्थतेची भावना एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. ''' 2510 '''<br> मज करू दिली नाही सेवा। दाविलें देवा देहींच ॥१॥ <br> जग व्यापक जनार्दन । सदा वसे परिपूर्ण ॥२॥ <br> भिन्न भिन्न नाहीं मनीं । भरलासे जनीं बनीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शरण । सर्वाठायीं व्यापक जाण ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> विश्वाच्या जनांत आणि वनांत अभिन्नपणे सर्वत्र व्यापक भरून राहिलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे देही दर्शन घडवून आणण्याची किमया जनार्दन स्वामींचा कृपेने घडून आली कोणतिही सेवा न घेता त्यांनी हे उपकार केले अशी कृतज्ञतेची भावना या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. ''' 2511 '''<br> मानसींच ध्यान मानसींच मान । मानसींच अर्चन करूं आम्ही ॥१॥<br> न करूं साधन लौकिकापुरते। न पुजू दैवत आन वायां ॥२॥<br> मानसींच तप मानसींच जप । मानसीं पुण्यपाप नाही आम्हां ॥३॥<br> मानसीं तीर्थयात्रा मानसीं अनुष्ठान । मानसीं धरूं ध्यान जनार्दन ॥४||<br> एका जनार्दनीं मानसीं समाधी। सहज तेणें उपाधी निरसली ॥५॥<br> ''' भावार्थ '''<br> मनानेच परमात्म्याचे मानस पूजन करणे,मनातच ध्यान मग्न होऊन मूर्तीचे अवलोकन करणे,मनानेच तप,आणि वाणीने जप करणे या मानसिक क्रियांयोगे पापपुण्याच्या भ्रामक कल्पना आणि लौकिकाची अभिलाषा मनांत येत नाही.एका जनार्दनीं सुचवतात,मनाने केलेले अनुष्ठान,तीर्थयात्रा,ध्यान,धारणा आणि समाधी यामुळे जीवनातिल सर्व उपाधी निरसून मनास अपूर्व शांतता लाभेल. ''' 2512 '''<br> मानसींच अर्थ मानसींच स्वार्थ । मानसीं परमार्थ दृढ असे ।।१। <br> मानसींच देव मानसींच भक्त। मानसींच अव्यक्त दिसतसे ।।२।। <br> मानसींच संध्या मानसीं मार्जन। मानसी ब्रहायज्ञ केला आम्हीं ॥३॥ <br> मानसीं आसन मानसी जनार्दन । एका जनार्दनीं शरण मानसींच ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> मनातच देवाच्या अव्यक्त मूर्तीची स्थापना करून तिची यथासांग स्नान,संध्या आणि पूजा केल्याने मनांत द्रुढ भक्तिभाव निर्माण होतो.हाच मानसिक ब्रह्मयज्ञ साकार होतो.मनातच सद्गुरुंसाठी आसन तयार करून त्या वर मनानेच जनार्दन स्वामींची स्थापना करून मनानेच त्यांना पूर्ण शरणागत व्हावे असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. ''' 2513 '''<br> बहुत पुराणें बहुत मतांतरें । तयांच्या आदरें बोल नोहे ॥१॥ <br> शाब्दिक संवाद नोहे हा विवाद । सबाह्य परमानंद हृदयामार्जी ।।२।। <br> नोहे हैं कवित्व प्रेमरस काढा । भवरोग पीडा दुरी होय ॥३॥ <br> नोहे हे कामनिक आहे निष्कामनिक। स्मरतां नासे दुःख जन्मांतरीचें ॥४॥ <br> एका जनार्दनी माझा तो निर्धार । आणिक विचार दुजा नाहीं ॥५।। ''' भावार्थ ''' <br> चारी वेद,साही शास्त्रे,अठरा पुराणे याविषयीं कितीही मतभेद निर्माण झाले असले तरी हे वादविवाद नसून शाब्दिक संवाद आहे.त्यामुळे हृदयात अंतरबाह्य परमानंद दाटून येतो.हे केवळ कवित्व नसून संसार दु:खाची पीडा दूर करणारा प्रेमरसाचा काढा (रसायन) आहे.हे वासना निर्माण करणारे नसून मनाला निष्काम करणारे रसायन आहे.याचे स्मरण होतांच जन्मोजन्मीचे दु:ख निवारण होते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,हे केवळ मत नसून मनाचा निर्धार आहे यापेक्षा वेगळा विचार नाही. ''' 2514 '''<br> जो काळासी शासनकर्ता । तोचि आमुचा मातापिता ॥१॥ <br> ऐसा उदार जगदानी । जनार्दन त्रिभुवनीं ॥२॥ <br> आघात घात निवारी । कृपादृष्टी छाया करी ॥३।। <br> जन तोचि जनार्दन एका जनार्दनी भजन ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> प्रत्यक्ष काळाचा जो शासनकर्ता तोच सर्व प्राणिमात्रांचे पालनपोषण करणारा मातापिता असून हा जनार्दन अतिशय उदार आहे.तो सर्वांची संकटे दूर करून आपल्या कृपादृष्टीने सर्वांवर प्रेमाची पाखर घालतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,जन हे जनार्दनाचे रूप असून जनसेवा हेच जनार्दनाचे भजन आहे. ''' 2515 '''<br> आम्हां काळाचे भय ते काय । जनार्दन बापमाय ॥१॥ <br> पाजी प्रेमाचा तो पान्हा । नये मना आन दुजें ॥२॥ <br> दिशाद्रुम भरला पाहीं। जनार्दन सर्वाठायीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं ध्यात । जनार्दन तो ध्यानाआतं ॥४||<br> ''' भावार्थ '''<br> जनार्दन विश्वांत दाही दिशांमध्ये भरला आहे.सर्वच प्राणिमात्रांत तो आत्मरूपाने वसत आहे.मायबापा होऊन प्रेमाने संगोपन करणारा जनार्दन असतांना काळाचे भय वाटण्याचे कारण नाही.एका जनार्दनीं सांगतात,या परमात्म्याचे निरंतर ध्यान करावे. ''' 2516 '''<br> स्वर्ग मृत्यु पाताळ सर्वावरी सत्ता। नाहीं पराधिनता जिणे आमुचें ॥१॥ <br> नाही त्या यमाचे यातनेचे भय। पाणी सदा वाहे आमुचे घरीं ।।२।। <br> नाहीं जरामरण व्याधीचा तो धाक। सुखरूप देख सदा असों ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं नामाच्या परिपाठीं। सुखदुःख गोष्टी स्वप्नी नाहीं ||४|| ''' भावार्थ '''<br> स्वर्ग,मृत्यु,पाताळ या त्रिभुवनांवर ज्याची सत्ता चालते तो पाठिराखा असतांना यम यातनेचे भय बाळगण्याचे कारण नाही.वार्धक्य,मृत्यु,शारिरीक आणि मानसिक व्याधी यांना घाबरण्याची गरज नाही.सदैव सुखासमाधांत,जनार्दनाच्या नामसंकिर्तनांत काल व्यतित करावा.सुखदु:खाच्या गोष्टींचा स्वप्नांत देखिल विचार करू नये असा उपदेश एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. ''' 2517 '''<br> जन्मोजन्मीं आम्ही बहु पुण्य केलें। मग या विठ्ठलें कृपा केली ॥१॥ <br> जन्मोनी संसारी झालों याचा दास । माझा तो विश्वास पांडुरंगीं ।।२।। <br> भ्रमर सुवासी मधावरी माशी । तैसे या देवासी मन माझें ।।३।। <br> आणिका देवासी नेघे माझें चित्त । गोड गातां गीत विठोबाचें ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं मज तेथें न्यावें। हाडसोनी द्यावें संतांपार्शी ॥५।। ''' भावार्थ '''<br> या संसारांत जन्माला येऊन विठ्ठलाचे दास्यत्व स्विकारले.पूर्व जन्मांत केलेल्या पुण्याने हा योग जुळून आला.पांडुरंगावर अनन्य विश्वास निर्माण झाला.सुगंधी फुलावर जसा भ्रमर किंवा मधाच्या पोळ्यावर जशी मधमाशी आसक्त होते तसे मन विठ्ठल चरणीं गुंतून पडले.विठोबाच्या गुणांचे गोड गीत गातांना इतके सुख होते कीं,इतर देव देवतांकडे चित्त वळतच नाही.एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी कृपा करावी आणि अखंड संत-संगतिचा लाभ घडावा.अशी मनोकामना अभंगाच्या शेवटी व्यक्त करतात. ''' 2518 '''<br> अगाध तुझी लीला आकळ कैसेनी कळे। ब्रह्मा मुंगी धरूनी तुझें स्वरूप सांवळे ॥१॥ <br> तुज कैसें भजावें आपणां काय देखावें । तुजपाशीं राहुनी तुजला कैसे सेवार्वे ॥२॥<br> अगा देव तूं आम्हां म्हणसी मानवी। हेम अलंकार वेगळे निवडावे केवी ।।३।। <br> एका जनार्दनी सबाह्यभ्यंतरी नांदे। मिथ्या स्वप्नजात जेवीं जाय ते बोधे ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> परमेश्वराची अगाध लीला कशी समजून घ्यावी,परमेश्वराची भक्ती,भजन कसे करावे,परमेश्वर चरणीं लीन होऊन त्याची सेवा कशी करावी हे कळत असूनही त्याचे आकलन होत नाही.परमात्म्याचे दृष्टीने मानव रूप असलो तरी त्यापासून वेगळे नाही,सोने आणि सोन्याचा अलंकार वेगळे करता येत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात हे आत्मतत्त्व विश्वाला आंतून बाहेरून व्यापून राहिले आहे.हा बोध झाला कीं,द्वैताचे हे बंधन स्वप्नासारखे विरून जाईल. ''' २५२३ '''<br> विटाळेंविण पोटा आला। अवघा संसार मिधा केला ॥<br> शा लग्न लागतां आला पोटा। मग सोडिले अंतरपाटा ॥२।। <br> ॐकारेसी बुडाली घडी। लग्न लाविलें औटावे घडीं॥३॥ <br> एका जनार्दनीं लग्न समरसें। पाहों गेलिया त्या लाविलें पिसें ॥४॥<br> ''' २५२४ '''<br> बोलू नये तें आलें बोला। आमुचा बाप गरवार जाला ॥१॥ <br> नवलही ऐकिलें ऐका जो तुम्ही चोज। ऐकू जातां तोचि नाचे भोजें ॥२॥ <br> प्रौढ जाली आमुची आई। बापासी नावे त्या टेविली पाही ।।३।। <br> लेकीने बापासी केले सावेव । एका जनार्दनीं पहा नवलाव ।।४।।<br> ''' २५२५ '''<br> अवघ्या संसाराचा कळस जाला। आमुलाची कैसा पोटा आला ॥१॥ <br> पाठी बैसला तोचि पोटीं। उघड्या दिठी देखतसे ।।२।। <br> अमोल्याचे कुळ न सांगवे तोंडें। सोय धरी तरी सखी भावंडे ।।३।। <br> पाठी पोर्टी बैसला पाठीं। सोयरीक गोष्टी एका जनार्दनीं ॥४॥<br> ''' २५२६ '''<br> बोलणे बोलतां हेंचि दुर्घट । नुपजत लेकासी लाविला पाट ॥१॥ <br> बोलू नये याचे सत्त भण। मौनची राहणे हेचि शहाणपण ।।२।। <br> तेथील संतति म्हणाल पवित्र । न म्हणतां तरी घात कुळगोत्र ॥३॥ <br> काही एक वेद वॉलं गेला वोली। चवंढाई चिरूनी तीन कांडे गेली ॥४॥ <br> श्वापोनी भक्ती बोलू गेली तोडें। बोल बोले तंव नवखंडें ।।५।। <br> लडिवाड भक्त बोलोनी हांसे । बोल बोलें तंव लावियेलें पिसें ।।६।। <br> बोलावला येतो चढला अभिमाना । बोल बोलें तंव दवडिलें राना ||७|| <br> एका जनार्दनीं मौनची घोटी। एकपणे तेंही घातले पोर्टी ॥८॥ ''' २५२७ '''<br> बाप तोचि पाय होउनी आला पोर्टी। जातक वर्णितां गुंती पडली भेटी॥१॥ <br> बाप की माय म्हणावा पुत्र । भुललीया श्रुति करितां वृत्तान्त ।।२।। <br> मी बापापोर्टी की बापु माझ्या पोटी। वर्णितां ज्योतिषी विसरले त्रिपुटी ।।३।। <br> एका जनार्दनीं जातक मौनी। जन्मनाम ठेविलें नि:शब्द देउनी ॥४॥<br> ''' २५२८ '''<br> एकाची दिठी एकाचे डोळे। एक चाले कैसें एकाचिये खोळे ॥१।। <br> सबाह्य अभ्यंतरी सारिखा चांग। दोघे मिळोनियां एकचि अंग ॥२॥ <br> यापरि रिगाली अभिन्न अंगी। दोघे सामावले अंगीच्या अंगी ॥३॥ <br> ऐसें लेकीने बापासी बांधिले कांकण । एका जनार्दनीं केलें पाणिग्रहण ||४||<br> ''' २५२९ '''<br> माये आधी लेक जन्मली। दोघींच्या लग्राची आयती केली ॥<br> शा कोण नोवरा कोण नोवरी। अर्थ पाहतां न कळे निर्धारीं ॥२॥ <br> बापा आधी लेक जन्मला। लग्नाचा सोहळा बापाचा केला ॥३॥ <br> वरात निघाली नोवरा नोवरी । एका जनार्दनी जाहली नवलपरी ।।४।।<br> ''' २५३०''' <br> स्वामीसेवका अबोला। ऐसा जन्मचि अवघा गेला ॥१॥ <br> जन्मवरी जुनें भातें। साधन शिऊं नेदी हातें ॥२॥ <br> काम करूं नेदी हातीं। उसंत नाही अहोराती ॥३॥ <br> श्रद्धेविण अचाट सांगें। ढळो नेदी पुढे मागें ॥४॥ <br> न गणी दिवस मास वरुषी। भागों जातां वहीच पुसी ॥५|| <br> चावा चावीं करूं नेदी। सगळे गिळवी त्रिशुद्धी ॥६॥ <br> जो कां ग्लानी साधन मागें। तेंचि बंधन त्यासी लागे ॥७॥ <br> जो सेवा करी नेटका। त्यासी करूनी सांडी सुडका ।।८।। <br> झोप लागों नेदी काहीं। निजे निज निजवी पाही ॥१॥ <br> एका जनार्दनीं निज सेवा। जीवें ऊरूं नेदी जीवा ॥१०॥ ''' २५३१ ''' <br> गो गोरसातीत स्वानंद माखरेसी। प्रेमें पेहें पाजीन सख्या सोयऱ्यासी ॥१॥ <br> घेई घेई बाळा घोट एक। झणी पायरव होईल कुशली पडे तर्क ॥२॥ <br> दृश्य न दिसे तें काळी अवघे लावी होटी। सद्युक्तीचे शिंपीवरी गिळी तैसें पोटीं ॥३॥ <br> अंतर तृप्त जालें सबाह्य कोंदलें। निज गोडिये गोडपणे तन्मय जालें ॥४॥ <br> सद्गुरू माउली पेहे पाजी अंगी भरला योग । तेणें देह बुद्धी समूळ केला त्याग |५|| <br> पंचभूतांचें अंगुले सुवर्ण हारपलें। माझें माझें म्हणत होते त्या गुणा विसरलें ॥६।। <br> आतीची हारली भूक जालें सुख। निजानंदी पालीं पहुडले स्वात्मसुख ॥७॥ <br> पेहे पाजायाचें मिसें देतसे पुष्टी तुष्टी। एका सामावला जनार्दना पोटी ॥८॥<br> ''' २५३२ '''<br> नयन तान्हेलें पाजावें काई। मना खत झाले फाडू कवण ठायीं ॥ <br> शा ऐसा कोणीहि वैद्य मिळता का परता। सुखरूप काढी मनाची का व्यथा ।।२।। <br> डोळ्याची बाहुली पाहता झडपली। तिसी रक्षा भली केवि करूं ॥३॥ <br> निढळींची अक्षरे चुकी कानामात्रे । शुद्ध त्याहावें कैसे लिहिणारें ||४|| <br> जीवाचीया डोळा पडळ आलें। अंजन सुदले केविं जाय ॥५॥ <br> एका जनार्दनीं जाणे हातवटी। पुण्य घेऊनी कोणी करा भेटी ।।६।।<br> ''' २५३३ '''<br> धरा अधर जाली वोटंगणे काई। जळे मळे तें ध्यायें कवणे ठायी ॥१॥ <br> ऐसा कोण्हीही गुणीया मिळों का निरूता। भूतें धरे धरी आपुलिया सत्ता ।।२।। <br> अनि हिवेला तापात्र कोठे। पवना प्राणु नाही कवण लावी वाटे ॥३।। <br> गगन हारपले पाहावें कवणे ठायी। मन मुखर्जी लागलें शांतीक ते पाही॥४॥ <br> स्वादें जेवणार गिळिला 4 जाणा। चयी सांगावया सांगते कवणा ॥५॥<br> एका जनार्दनीं जाणे एक खुणे। त्यासी भेटी कोणी घ्या एकपणें ॥६||<br> ''' २५३४ '''<br> हे सहजचि थोरावले। पृथ्वी आप तेज झालें। <br> वायु आकाश संचलें । आनंदले सकलही ॥१॥ <br> तें मोहरी येव चक्र । गगनी हा निर्धार । <br> याचा पाहे पां विचार। चैतन्यामाजी ॥ <br> श तेथें वेदासी बोबडी। अनुभवी पैलथडी। <br> एका जनार्दनीं गोडी। नित्य घेतसे ॥३॥<br> ''' २५३५ '''<br> आता आम्ही सहजचि थोर। ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । <br> परब्रह्म स्वयें ॐकार । परात्मा जगदात्मा ॥१॥ <br> आम्ही सहजचि स्वत:सिद्ध । जागृति सुषुप्ति साध्य । <br> तूर्या त्रिसाक्षीणी बोध । अपि अगाध उन्मनीं ।।२।। <br> ते उन्मनी परात्पर । निर्गुण हो निराकार । <br> तूर्या तिचा आकार । एका जनार्द सगुणाकार देह झाला ॥३॥<br> ''' २५३६ '''<br> उन्मनीचा हेलावा। तूर्या त्रिनयनीं दावावा। <br> त्रिगुण तूर्या साठवावा। तें कारण उन्मनीं ।।१।। <br> हार्ती देऊनि बावन कस। भूमंडळी फिरवा भलत्यास। <br> नाहीं लांछन हीनकसास। बाळकांत तेवीं तें ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं हा बोध । उघड बोलिलों सुबोध । <br> अनुभवोनि हा बोध संतचरण धरावे ॥३॥ ''' २५३७ '''<br> नाभिस्थानी ठेवा हृदयकमळी पहावा। द्विदळी अनुभवा एकभाव ।।१।। <br> अर्थमा बिंदु पाहतां प्रकार। होउनी साचार सुखी राहे ॥२॥ <br> प्रणव ओंकारू विचार करितां। बिंदूप तत्त्वतां सर्वगत ॥३।। <br> कुंडलिनी गति सहजचि राहे। सहस्त्रदळी पाहे आत्मरूप ।।४।। <br> भिन्नभिन्न नाई अवचि स्वरूप। पाहतां निजरूप रूप होय ।।५।। <br> तेथें कैंचा विचारू कैंचा पां अनाचारू। एक जनार्दनीं साचारू सवा घर्टी ॥६॥<br> ''' २५३८ '''<br> रात्रंदिवस जप होती साठ घटिका। संख्या त्याची ऐका निरनिराळी ॥१॥ <br> दो घटिका पळे दहा निमिष दोन। प्रथम तें स्थान आधारचक्र ॥२॥ <br> साडेसोळा घटिका दहा पर्ने लेखा। निमिर्षे तीन देखा स्वाधिष्ठानी ॥३॥ <br> दहा पळें देखा घटिका सोडेसोळा असती। मणिन गणती निमिष चार ।।४।। <br> आणिक घटि पळे तितुकींची पाही। अनुहत ठायीं निमिष पांच ॥५<br> पावणेतीन घटिका दहा पळे जाणा। विशुद्धींची गणना निमिष एक ॥६॥ <br> अग्निचक्रावरी पावणे तीन घटिका। दीड पळ देखा निमिष एक ॥७॥<br> पळ आठ घटिका अडिचाची गणती। निमि चवदा असती सहस्त्रदळीं ॥८॥ <br> सहाशे ते सहस्त्र एकवीस होती। जनार्दनप्राप्ति एका उपायें ॥५॥<br> ''' २५३९ ''' <br> आंगुलीवरी आंगुली खेळतसे तान्हुली।<br> पडली तिची साउली। भिन्न माध्यान्ही ॥१॥<br> दिवसांचे पाहणे । पाहतां दिसे लाजिरवाणे । <br> खेळ मांडिला विंदानें । नवल ऐका ॥२॥ <br> बारा सोड घागरी । पाणी नाही थेंबवरी। <br> नाहायासी बैसली नारी। मुक्त केशें ॥३॥ <br> घरधनी उभा ठेला। ते रांजण उचलिला। <br> जाउनी समुद्री बुडाला नवल ऐका ॥४॥ <br> नाहतां नारी उठली। परपरुष भेटली<br> आनंदाने बैसली। निजस्थानी ।।५।। <br> काळे निळे नेसली। जाउनी दारवंटा बैसली <br> एका जनार्दनी देखिला। नवल ऐका ।।६।।<br> ''' २५४० '''<br> जगामध्ये काय हालत । ते दृष्टीसी नाहीं भरत । <br> अचळ असोनि चळस । चंचळ म्हणत आहे मुठीत ॥१॥ <br> कैसे बोटाने दाखवू तुला। सावध होई गुरुच्या मुला। <br> हा शब्द अयोज वेगळा अर्थ जाणे सहस्त्रांत विरळा ॥<br> शा काही नसोनि ते दिसत । नाही म्हणतां सत्य भासत। <br> आकारी आकार लपत । वाउगे जाणत्यासी भासत ।।३।। <br> अहं सोहं कोहं लपाला। उघड दृष्टीरूपा आला ।<br> जगी व्यापक नसोनि व्यापला । एका जनार्दनीं गुरूपुत्र भला ||४|<br> ''' २५४१ '''<br> चक्षुदर्पणी जग हे पहा । जगजीवनी मुरूनी रहा। <br> तूर्या कालिंदि तीथी नाहा। पापपुण्यासी तिळांजुळी वहा ।।१।। <br> डोळ्यांनो सत्य ही गुरूची खूण। आपुलें स्वरूप घ्या ओळखून ॥धृ०॥ <br> तिन्ही अवस्था सांडुनी मागें। अर्ध चंद्राच्या चांदण्यांत वागे। <br> चांदणे ग्रासूनि त्या ठायी जागे। गड उन्मनी झडकरी वेगें।।२।। <br> एवढे ब्रह्मांडफळ ज्या देठी। ते आटले देखण्यांचे पोर्टी। <br> त्यासी पहातां पाठी ना पोर्टी। मीतूंपणाची पडली तुटी ||३|| <br> चहूं शून्याचा निरसी जेणें। शून्य नाहीं तें शून्यपणे। <br> शून्यातीतचि स्वयंभ होणें । शून्य गाळूनि निःशून्यपणे ।।४।। <br> चार सहा दहा बारा सोळा। हा तो आटल्या देखण्याच्या कळा। <br> कळातीत स्वयंभ निराळा। एका जनार्दनी सर्वाग डोळा ॥५॥<br> ''' २५४२ '''<br> एक पंच तीन नवांचे शेवटीं। अठरा हिंपुर्टी जयासाठीं ॥१॥ <br> सात तेरा चौदा घोकितां श्रमले। पंचवीस शिणले परोपरी ।।२।। <br> तेहतिसां आटणी चाळिसां दाटणी। एकुणपन्नासांची कहाणी काय तेथें ॥३।। <br> एका जनार्दनीं एकपणे एक। बावन्नाचा तर्क न चालेचि ॥४॥<br> '''२५४३ '''<br> कान्होबा नवल सांगतों गोष्टी। एक वृक्ष दृष्टी देखिला तयावरी सृष्टी ॥१|| <br> कोडें रे कोडे कान्होबा तुझे कोडें। जाणती जाणती अर्थ पाहतां उघडे ॥धृ०॥ <br> वृक्षारी नाही मूळ वर शेंडा नाही सरळ। बावन शाखा पल्लव पन्न पुष्प भरलें सकळ ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं वृक्ष सुढाळ। तयांवरी खेळे एक एकुलते बाळ ||३||<br> ''' २५४४ '''<br> पंचभूते नव्हती जई । तै वृक्ष देखिला भाई। <br> अधोभार्गी शेंडा मूळ पाहो । बरी वेंधली तिसी पाय नाहीं ॥१॥ <br> सांगें तूं आमुचे कोडें कान्होबा सांग तूं आमुचे कोडे। <br> नाहीं तरी जाऊं नको पुढे ॥धृ०।। <br> नवलक्ष जया शाखा। पत्रपुष्पें तेचि रेखा। <br> पंचभूते कोण लेखा। ऐसा वृक्ष देखिला देखा ॥२।। <br> तयावरी एक सीण। तिने खादले त्रिभुवन। <br> शरण एका जनार्दन। हें योगियांचे लक्षण रे ।।३।।<br> ''' २५४५ '''<br> सगुण निर्गुण नोहे वृक्ष। पाहतां नेत्रीं न भासे सादृश्य। <br> देखतां देखत होतो अदृश्य ।।१।। <br> सांग रे कान्होबा हे कोडें। तुझे तुजपाशी केले उघडे । <br> आम्हां न कळे वाडेंकोडें ॥२॥<br> एक मुळी वृक्ष देखिला। द्विशाखां तो शोभला। <br> पाहतां पेंत्र पुष्पें न देखिला ॥३॥ <br> ऐसे वृक्ष अपरंपार । एकाजनार्दनीं करा विचार । <br> मग चुकेल वेरझार ।।४।।<br> ''' २५४६ '''<br> अलक्ष अगोचर म्हणती वृक्ष । तो दृष्टी न दिसे साक्ष। <br> योगी म्हणती पाहिलालक्ष ॥१॥ <br> कान्होबा तुझें कोडें। तुजपुढे केलें उपर्डे । <br> सांगता वेद जाहले वेडे रे ||२|| <br> सहा असा मिळणी। छत्तिसांचे घातले पाणी। <br> तो वृक्ष देखिला नयनी रे ॥३॥ <br> पंचाण्णवाची एक शाख। एका जनार्दनीं वृक्ष देखा। <br> अर्थ पाहतां मोक्ष रेखा रे ॥४॥ ''' २५४७ '''<br> अहं सोहं वृक्षा तो निघाला वोहं । <br> याचा शेंडा नाहीं पा कोठे कोहं ॥१॥ <br> कानोग उघड माझें कोडे <br> बोल बोलतो साबडे । अर्थ करी कां रे निवाडे ॥२<br> शा वृक्ष जाहला मन पवन । तो सहजचि हवन । <br> वृधे वेधलें चराचर गहन रे ।।३।। <br> वृधे भेदिले आकाश। एका जनार्दय निरवकाश । <br> वृक्षचि जाहला अलक्ष रे ।।४।।<br> ''' २५४८ '''<br> नीळवर्ण वृक्ष तो अति दृश्य । पाहतां सावकाश दृष्टी न पडे||१|| <br> मलें में कान्होबा हैं तुझे। लय लक्षा न कळे म्हणती माड़ों आणि तुझें ।।२।। <br> हो वृक्षाची योळख धरा वरी निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान अधिकारी ॥३।। <br> एका जनार्दनीं वृक्ष सगुण निर्गुण। जाहला पुंडलिक कारणें ब्रह्म सनातन ॥४॥<br> '''२५४९ '''<br> वृक्ष व्याला आकाश पाताळ। वृक्षी प्रसवले लोकपाळ। <br> अठ्यांशी सा ऋषिमंडळें ॥१॥ <br> कान्होबा बोलों तुझें कोडें। अर्थ ऐकतां ब्रह्म जोडे। <br> अभक्त होती केवळ रे॥२॥ <br> वृक्षाअंगी पंचभूतें। प्रसवला तत्त्वे निरूतें । <br> अहं सोहं पाहतां तें होतें ।।३।। <br> एका जना पाहिला वृक्ष । गुरूकृपें वोळखिला साक्ष। <br> भेदभाव गेला प्रत्यक्ष रे ।।४।। '''२५५० '''<br> निर्गुण निराकार वृक्ष आकारला । पंचतत्वें व्यापक जाहला ॥१|| <br> कान्होबा हे बोल माझें कोडें । पंचविसांचे ध्यानीं नातुडे रे ॥२॥ <br> साठ ऐशी शोभती शाखा । नवलक्ष पल्लव भाग रे ॥३।। <br> चौऱ्यांयशी लक्षांची मिळणी । वृक्षरूपी एका जनार्दनीं देखा रे ।।४।।<br> ''' 2551'''<br> ॐकार हा वृक्ष विस्तारिला। चतुःशाखें थोर जाहला । <br> पुढें षडंतर शाखें विस्तारअठरांचा तया मोहोर आला ॥१॥ <br> उघडे माझें कोडें । जाणती न जाणती ते वेडे। <br> पडलें विषया सांकडें । तया न कळे हे कोडे रे ।।२।। <br> चौांयशी लक्ष पत्रे असती। सहस्त्र अठ्यायशी पुष्पे शोभती। <br> तेहतीस कोटी फळे लोंबती। ऐशी वृक्षाची अनुपम्य स्थिती रे ॥३॥ <br> आदि मध्य पाहतां न लगे मूळ । एकवीस स्वर्ग सप्त पाताळ । <br> एका जनार्दनीं वृक्ष तो सबळ। उभा विटे समूळ वो ॥४॥ ''' भावार्थ '''<br> ॐकार वृक्ष बहरला तो चार शाखांमध्ये विस्तार पावला.नंतर सहा शास्त्रे निर्माण झाली.अठरा पुराणांचा मोहर फुटला.चौर्यांशी लक्ष प्राण्यांच्या योनींची पालवी फुटली.एक हजार अठ्यांशी पुष्पांचा बहर येऊन वृक्ष शोभायमान झाला.कालांतराने तेहतीस कोटी फळे लोंबू लागली.या अश्वस्थ वृक्षाचे अनुपम स्वरूप नजरेंत भरत होते पण त्याचे मूळ मात्र अगम्य वाटत होते.एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळ यांना व्यापून राहिलेला हा वृक्ष अतिशय सबळ असून पंढरीला विटेवर समचरणीं उभा आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. ''' 2552 '''<br> वृक्ष पहातां परतला आगम। निगमा न कळे दुर्गम । <br> वेदशास्त्रांसी निरूते वर्म।'वृक्ष देखिला विट्ठलनाम॥१॥ <br> माझे सोपें कोडें। कान्होबा करी तूं निवाडे। <br> अर्थ सखोल ब्रह्मा भक्तिभाव तयासि उघडे रे ।।२।। <br> साहांची येथे न चाले मती। चार गुंतले न कळे गती। <br> अभाटीव वर्णिती। ऐशियासी न कळे स्थिती रे ।।३।। <br> चौऱ्यांशी लक्ष भुलले वायां । अयांशी सा भोगिती छाया । <br> तेहतीस कोटी न कळे आयतया। एका जनार्दनीं लागे पायां रे ॥४<br> ''' भावार्थ '''<br> या वृक्षाचे स्वरुप जाणून घेणे आगमा-निगमास दुर्गम (कठिण) वाटले.वेदशास्त्रांना त्याचे रहस्य उलगडून दाखवता येईना.चारी वेद आणि साही शास्त्रे यांची मती कुंठित झाली.चौर्यांशी लक्ष योनितून फिरणारे तेहतीस कोटी मानव या विठ्ठलनाम वृक्षाला पाहून स्तंभित झाले असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं या वृक्षाला आदराने वंदन करतात. '''2553 '''<br> सोपा वृक्ष फळासी आला। विठ्ठलनामें विस्तारला ॥१॥ <br> वेदां न कळे मूळ शास्त्रे भांडती पैं तोंडा ।।२।। <br> पुराणें स्तवितां व्याकुळ जाहलीं। निवांत होऊनियां ठेली ॥३॥ <br> वृक्ष जनार्दन । एका जनार्दनीं विस्तार पूर्ण ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सहज सोपा भक्तीभावाचा हा वृक्ष फळाफुलांनी बहरून आला.विठ्ठलनामाने त्याचा विस्तार झाला.चारी वेदांना या वृक्षाचे मूळ हाती लागेना.साही शास्त्रे वादविवाद करून थकली.याच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना अठरा पुराणे नि:शब्द झाली.असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन नावाचा हा वृक्ष जनमानसांत पूर्ण विस्तार पावला. ''' 2554 '''<br> एक दोन तीन विचार करती। परि न कळे गति त्रिवति ॥1।। <br> त्रिरूप सर्व हा मायेचा पसार। त्रिवर्ग साचार भरले जग ।।२।। <br> त्रिगुणात्मक देह त्रिगुण भार आहे । त्रिमूर्ती सर्व होय कार्यकर्ता ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं त्रिगुणांवेगळा। आहे तो निराळा विटेवरी ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> ब्रह्मा,विष्णू,महेश या त्रिमूर्ती या जगाचे निर्माते असून ते प्रमुख कार्यकर्ते आहेत.मानवी देह सत्व,रज,तम असा त्रिगुणात्मक आहे.सात्विक,राजस,तामस या तीन प्रकारच्या व्यक्तींनी जग व्यपलेले आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या त्रिगुणात्मक सृष्टीच्या पलिकडे त्रिगुणांपासून अलग असलेला परब्रह्म परमात्मा पंढरीत विटेवर समचरणी उभा आहे. ''' 2555 '''<br> चार देह चार अवस्था समाधी। कासया उपाधि करिसी बापा ||१|| <br> चार बेद जाण चार युगें प्रमाण । पाचवे विवरण न करी बापा ।।२।। <br> जनार्दनाचा एका चतुर्थ शोधोनी। पांचवे ते स्थानी लीन झाला ॥३॥<br> ''' भावार्थ '''<br> सुक्ष्म, स्थूल,कारण आणि महाकारण हे चार देह,ध्यान,धारणा,समाधी,या अवस्था,सामवेद,ऋग्वेद,यजुर्वेद,अथर्ववेद हे चार वेद या शिवाय ईतर गोष्टींचा विचार करण्याचे कारण नाही. सत्ययुग,त्रेतायुग,द्वापारयुग, कलियुग या चार युगांशिवाय पाचव्या युगाचे स्पष्टीकरण करणे अवघड आहे.जनार्दन स्वामींचा शरणागत एका जनार्दनीं ही चारी युगे शोडून पांचवे स्थानी (विठ्ठलपायीं) लीन झाला. '''2556 '''<br> पंचक पंचकाचा पसारा पांचांचा। खेळ बहुरूपियां पांचापासोनी ॥१|| <br> पृथ्वी आप तेज वायु आकाश जाण। पंचकप्राण मन पांचांमार्जी । <br> इंद्रियपंचक जाण ते पंचक। कर्म ते पंचक जाणे बापा ||३|| <br> धर्म तो पंचक सान ते पंचक। ध्यान ते पंचक जाणे बापा ॥४|| <br> एका एकार्दनीं पंचका वेगळा । पाहे उघडा डोळा विटेवरी ॥५||<br> ''' भावार्थ '''<br> पृथ्वी,जल,अग्नी,वायु,ही पंचमहाभूते एकवटून या सृष्टीची निर्मिती झाली असे आपले धर्मग्रंथ वर्णन करतात.मानवी देहातिल पंच प्राण,अपान,व्यान, उदान,समान हे मनाने व्यापले आहे.पाच ज्ञानेंद्रिय आणि पाच कर्मेंद्रिये असून धर्म,सान,ध्यान ही पंचके मानली जातात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या पंचका पासून वेगळा असा पंढरीचा विठोबा भक्तांसाठी अठ्ठावीस युगे विटेवर समचरण ठेवून उभा आहे. ''' 2557 '''<br> सहा ते भागले वेवादती सदा। सहांची आपदा होती जगीं ।।१।। <br> सहांचे संगती घडतसे कर्म। सहा तो अधर्म करिताती ॥२॥ <br> सहांचे संगती नोहे योगप्राप्ती। होतसे फजिती सहायोगें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सहांच्या वेगळा । सातवा तो आठवो मज वेळोवेळां ॥४||<br> ''' भावार्थ '''<br> सहा शास्त्रांत मतमतांतरे आहेत,हरविशेष हरी गौण (शिवशंकर आणि विष्णु यामध्ये श्रेष्ठ कोण) यासारखे वादविवाद होतात आणि ते थकून जातात.काम,क्रोध,मद,मत्सर,दंभ आणि अहंकार हे सहा सड् रिपू असून त्यांच्या संगतीने अनुचित कर्मे केली जातात.अधर्म घडून येतो.योगप्राप्तीची संधी मिळत नाही.समाजात अपकिर्ती होते.एका जनार्दनीं सांगतात,या सहा शत्रुंपासून वेगळा असा सातवा जो आहे त्याचे सदैव स्मरण करावे. ''' 2558 '''<br> सातवा तो सर्वांठायीं वसे। शंकरादिक ध्याती तया ।।१।। <br> तो सातवा हृदयींआठवा । आठवितां तुटे जन्ममरण ठेवा ॥२॥ <br> सातवा हृदयीं घ्यावा जनीं वनीं पहावा । पाहूनियां ध्यावा भनामाजीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सातवा वसे मनौं। धन्य तो जनीं पुरूष जाणा ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> शिवशंकर सदोदित ध्यानमग्न होऊन ज्याचे नामस्मरण करतात तो सातवा पुरुषोत्तम ह़दयांत धारण करून त्याचे नित्य स्मरण करावे.त्याच्या पुण्यस्मरणाने जन्ममरणाचे बंधन तुटून पडते.जनीवनी सर्वत्र व्यापून राहिलेल्या या परमेश्वराचे सतत ध्यान करावे.एका जनार्दनीं सांगतात,या सातव्या पुरुषोत्तमाचा ज्याला ध्यास लागतो तो पुरूष धन्य होय. ''' 2559 '''<br> आठवा आठवा वेळोवेळ आठवा । श्रीकृष्ण आठवा वेळोवेळां ॥१॥ <br> कलीमार्जी सोपें आठवा आठवण। पावन तो जन्म आठव्याने ॥२॥ <br> आठवा नामें तरी पांडवा सहाकारी । दुराचारियां मारी आठवा तो॥३॥ <br> एका जनार्दनी आठव्याची आठवण। हृदयी सांठवण करा वेगीं ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> श्रीकृष्ण हा परमात्म्याचा आठवा अवतार असून त्याचे सदोदित स्मरण करावे.कलियुगात जन्म सार्थक करण्याचे सहज सोपे साधन आहे.सदाचारी पांडवांचा सहाय्यक होऊन दुराचारी कौरवांचा विनाश करणार्या या श्रीहरीची ह़दयांत साठवण करावी.त्यामुळे हा मानवी जन्म पावन होतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. ''' 2560 '''<br> नववा वसे स्थिररूप । तया नाम बौद्धरूप ॥१॥ <br> संत तया दारी। तिष्ठताती निरंतरीं ॥२॥ <br> पुंडलिकासाठी उभा। धन्य धन्य विठ्ठल शोभा ।।३॥ <br> शोभे चंद्रभागा तीर। गरूड हनुमंत समोर ॥४॥ <br> ऐसा विठ्ठल मनी ध्याऊं। एका जनार्दनीं त्याला पाहूं ।।५।।<br> ''' भावार्थ '''<br> बोधी वृक्षाखाली स्थिर आसन घालून ज्याने मानवी जीवनातील दु:खाचा परिहार करणारे ज्ञान संपादन करून बौध्द धर्माची स्थापना केली तो परमात्म्याचा नववा अवतार मानला जातो.भक्तराज पुंडलिकासाठी समचरण विटेवर ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलाची शोभा अवर्णनीय आहे.चंद्रभागेच्या तीरावर विठ्ठलासमोर गरूड हनुमंत उभे ठाकले आहेत.अशी मनमोहक विठ्ठल मूर्ती मनामध्ये धारण करून त्याचे दर्शन घेण्यासाठी सारे संत तेथे तिष्ठत उभे राहतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''' 2561'''<br> मूळची एक सांगतों खूण। एक आधी मग दोन। <br> तयापासब चार तीन । व्यापिलें पांचे परिपूर्ण ॥१॥ <br> तें भरूनी असे उरलें। सर्वां ठायीं व्यापियेलें। <br> जी स्थळी सर्व भरलें। शेखीं पाहवां नाहीं उरलें ॥२।। <br> निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान। हेचि जाणती प्रेमखूण। <br> समाधी पावले समाधान । नाहीं उरले भिन्नाभिन्न ।।३।। <br> शरण एका जनार्दनीं । खूण बाणली निजमनीं। <br> व्यापक दिसे तिहीं निभुवनीं । गेला देहभाव विसरूनी ॥४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सर्वांआधी आत्मतत्त्व निर्माण झाले,त्यानंतर परमात्म शक्ती माया रूपाने उदयास आली.पृथ्वी,आकाश, वायू,आप,अग्नी ह्या पंचमहाभूतांनी सर्व व्यापून टाकले. ही पंचभूतात्मक सृष्टी निर्माण झाली.निवृत्ती,ज्ञानेश्वर, सोपानदेव यांना बोध झाला.ज्ञानेश्वरी सारखा काव्यत्मक ग्रंथ निर्माण झाला.आणि ते कृतकृत्य होऊन समाधींत लीन झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन स्वामींच्या कृपेने हे व्यापक तत्व मनांत ठसले आणि सारा देहभाव नाहीसा झाला. '''2562'''<br> एक एक म्हणती सकळ लोक। पाहतां एका एक हरपलें ॥१॥ <br> एकाविण एक गणीत नाहीं देख। ते नित्य वोळख निजी आत्मीया रे ।।२।। <br> त्वंपद असिपद नाहीं। ठायींच्या ठायीं निवोनि पाही ॥३।। <br> सच्चिदानंद तिन्ही नाम माया। सूक्ष्म कारण तेथें भुलू नको वायां ॥४॥ <br> अहं तें मी पण सोहं तें तूंपण । अहं सोहं सांडोनि पाहें निजकानन ॥५॥ <br> एका जनार्दनीं सांडी एकपण। सहज चैतन्य तेथे नाही जन्ममरण ||६||<br> ''' भावार्थ '''<br> एकच आत्मतत्त्व सर्व विश्व व्यापून उरले आहे हे सर्व लोक जाणतात.या आत्मतत्त्वा शिवाय बाकी सर्व केवळ शून्य भासते हे ओळखून या नित्य निज आत्म स्वरूपाची ओळख करून घ्यावी.या आत्मतत्वांत मी तू पणाचा भाव नाही.सत्,चित्,आनंद ही तिन्ही नामे आत्मतत्वा शिवाय केवळ माया समजावी.अहं ही केवळ मीपणाची जाणिव असून सोहं हे तूं पण सुचवते.या मी तू पणाचा त्याग करून परमात्म स्वरुप जाणून घेण्यासाठी अरण्यवास स्विकारावा असे सांगून एका जनार्दनीं सांगतात,चैतन्यमय आत्मतत्वांत जन्ममरणाची वार्ता नसते. '''2563'''<br> लक्ष गांवे तरणी। पृथ्वी व्यापी निज किरणी। <br> तो साक्षी अलिमपणीं। मेबांच्या तेथें ॥१॥ <br> तैसा आत्मा देहीं। म्हणती त्यासी ज्ञान नाहीं। <br> तो व्यापूनी सर्वा ठायीं राहिला असे ॥२॥ <br> सदगुरूमुखींचा विचार। जयासी माला साक्षात्कार । <br> उदेला ज्ञानभास्कर। अहार-तिमिरौं ॥३॥ <br> हिरवा पिवळा । संगे रंग जाला निळा स्फटिक या वेगळा। <br> आत्मा तैसा । तैसी ज्ञानकिल्ली। <br> जयाचे हातां आली । तयाने उगविली अज्ञान कुलुपें ।।५।। <br> एका जनार्दनाचा रंका त्याचे बोधे कळला विवेक। <br> पूर्ण बोधाचा अर्क उदया आला ||६|| ''' भावार्थ '''<br> पृथ्वीवरील असंख्य गांवे आपल्या प्रकाश किरणांनी व्यापून टाकणारा सूर्य जसा सर्वसाक्षी आहे तसा आत्मा सर्व सृष्टी व्यापून राहिला आहे.सद्गुरू कृपेने या ज्ञानाचा साक्षात्कार होऊन अज्ञानाचा अंध:कार लयास जातो.हिरवा आणि पिवळा रंग एकत्र मिसळून निळा रंग दिसतो.स्फटिक मात्र दोन रंगाचे मिश्रण नसून तो स्वयंभू आहे तसा आत्मा.अज्ञानाची कुलपें उघडण्यासाठी सद्गुरु कृपा रुपी ज्ञानकिल्ली हाती लागावी लागते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या ज्ञान बोधाने विवेकरूपी पूर्ण बोधाचा सूर्य उदयास आला. '''2564'''<br> परेहूनी कैसें पश्यंती वोळलें। मध्यमी पणावले सोहंबीज ||१|| <br> वैखरियेसी कैसे प्रगट पैं जालें। न वचे ते बोल एकविध || <br> साक्षात्कारें कैसे निजध्यासा आलें। मननासी फावलें श्रवणद्वारें ॥३॥ <br> सुखासुख तेथें जालीसे आटणी। एका जनार्दनी निजमुद्रा ||४||<br> ''' भावार्थ '''<br> मानवी देहातील आत्मतत्व परमात्म्याचे अंशरूप आहे हे सोहंबीज ( मी परमात्म्याचे अंशरूप आहे हे ज्ञान ) परावाणीतून पश्यंती वाणीत स्फुरले,तेथून मध्यमेत (कंठात) उतरले ) आणि सद्गुरू मुखातून वैखरीवाटे प्रगट झाले.श्रवणाने या गुरुबोधाचा निजध्यास लागला.मननाची अवीट गोडी लागली,सुख दुःखाचा विसर पडला.परमार्थाचे हे रहस्य एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''2565'''<br> स्वयंप्रकाशामार्जी केले असें स्नान । द्वैतार्थ त्यागून निर्मळ जाहलों ॥१।।<br> सुविरोई वस्त्र गुंडोनि बैसलों । भूतदया ल्यालो विभूती अंगीं ।।२।। <br> चोविसापरतें एक वोळखिले। तेवि उच्चारिलें मूळारंभी ।।३।। <br> आकार हारपला उकार विसरला । मकरातीत केला प्रणव तो || <br> अकर्म सर्व सांडियेल्या चेष्टा । तोचि अपोहिष्ठा केलें कर्म ।।५।। <br> संसारासी तीन ओंजळी घातले पाणी। आत्मत्वालागुनी अर्घ्य दिलें ।।६।। <br> सोहं तो गायत्री जप तो अखंड। बुद्धिज्ञान प्राप्त सर्वकाळ ॥७॥ <br> एका भावें नमन भूतां एकपणीं । एका जनार्दनीं संध्या जाहली ।।8।<br> ''' भावार्थ '''<br> स्वयंप्रज्ञेच्या प्रकांशात शुचिर्भूत होऊन द्वैताचा त्याग केला आणि मनाची मलीनता धुवून टाकली.भूतदयेची विभूती अंगाला लावून वैराग्याचे वस्त्र परिधान केले.चोविस तत्वा- पलिकडील पंचविसावे तत्व ओळखून प्रारंभीच त्या नामाचा उच्चार केला.अकार तो ब्रह्मा,उकार तो विष्णू,मकार तो महेश्वर हे द्वैत हरपले.कर्म आणि अकर्म यांचे सायास सोडून संसाराला तिलांजली दिली.आत्मतत्वाला अर्घ्य देवून सोहंम् या गायत्री मंत्राचा अखंड जप सुरू केल्याने बुध्दीज्ञान प्राप्त झाले.विश्वातील सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी एक आत्मभाव निर्माण झाला.असा पारमार्थिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2566'''<br> झाली संध्या संदेह माझा गेला। आत्माराम हृदयीं शेजें आला ॥धृ०॥ <br> गुरूकृपा निर्मळ भागीरथी। शांति क्षमा यमुना सरस्वती। <br> असीपदें एकत्र जेथें होती। स्वानुभव स्नान मुक्तस्थिती ॥१॥ <br> सद्बुद्धीचे घालूनि शुद्धासन । बरी सद्गुरूची दया परिपूर्ण । <br> शमदम विभूती चर्चुनी जाण । वाचे उच्चारी केशव नारायण ॥२।। <br> बोध पुत्र निर्माण झाला जेव्हां । ममता म्हातारी मरोनि गेली तेव्हां । <br> भक्ति बहीण धाऊनि आली गांवा। आतां संध्या कैशी मी करूं केव्हां ॥३॥ <br> सहज कर्मे झाली ती ब्रह्मार्पण। जन नोहे अवघा हा जनार्दन । <br> ऐसें ऐकतां निवती साधुजन । एका जनार्दनीं बाणिली निज खूण ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सद्गुरुंची कृपा देह-मनाची मलीनता धुवून टाकणारी निर्मळ भागीरथी आहे.शांति ही मनाला गोपाल कृष्णाच्या रासक्रीडेचा आनंद देणारी यमुना असून क्षमा ही अंतरांत गुप्तपणे वास करणारी सरस्वती आहे.गंगा, यमुना,सरस्वती यांच्या संगमात मनाचा आप-पर भाव विरून जातो.सारे भेदाभेद संपून जातात आणि मन मुक्त झाल्याचा अनुभव येतो.सद्गुरू कृपेने प्राप्त झालेल्या सद्बुद्धीचे आसन घालून,शम-दमाची विभूती (राख) फासून वाचेने केशव नारायणाचा नामजप सुरू केला.त्यायोगे ज्ञानबोध पुत्ररूपाने उदयास आला.ममतेची बंधने तुटून पडली.प्रेमळ भक्तीभाव भगिनी रुपाने भेटीस आला.या भक्तिभावाने मन ईतके आनंदून गेले कीं,नित्यकर्म सहजपणे विरून गेली.जन हाच जनार्दन या सत्याची प्रचिती आली.मनाचा संदेह नाहीसा झाला आणि हृदयांत आत्माराम प्रगटला.हा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात. '''2567'''<br> स्थूल देहाचा विचार । हातां आलिया साचार । <br> तेथें देहें अहंकार। विरोनी जाये ||१|| <br> स्थूल ब्रह्मज्ञान नेत्रीं। स्थूलभोग जागृति वैखरी। <br> हे नव्हे मी ऐसा अंतरीं । बोध झाला ।।२।। <br> मग देहें मारितां तोडितां । पूजितां कां गांजितां । <br> नसे हर्षे खेदवार्ता । तया पुरूषा ॥३॥<br> एका जनार्दनीं । लीन झाला संतचरणीं। <br> दर्पणामाजी बिंबोनि । दर्पणातीत ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> स्थळ,काळाने मर्यादित असलेल्या,डोळ्यांना दिसणार्या या स्थूल देहाचा आणि त्यामुळे लाभणार्या नश्वर भोगांचा विचार केला तर या क्षणभंगूर देहाविषयीं वाटणारा अहंकार गळून पडतो. हा स्थूल देह म्हणजे मी नव्हे याचा बोध अंत:करणाला होतो.असा बोध झाला कीं,या देहाची पूजा केली काय किंवा मारले किंवा तोडले काय त्याचा आनंद किंवा खेद करण्याचे कारण नाही.या संत-वचनाचा बोध झाल्याने एका जनार्दनीं संतचरणीं शरणागत होतात.आत्मस्वरूपाचे ज्ञान होऊन देहातीत होतात. '''2568'''<br> ऐसी बाढलिया सद्वासना। तेथें जिराली मनाची कल्पना। <br> इंद्रिये विषय प्राणा। बोध जाला ||१|| <br> लिंग विष्णु स्वप्न कंठस्नान । काल्पनिक भोग जाण। <br> वाचा मध्यमा ऐसी खूण। मिळोनी ठेली त्या पदा ।।२।। <br> तेथें इंद्रिया ऊर्वसी। आलीया सेजेसी। <br> जयाचिया मानसीं। काम नुठी ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं बोध ।अवघा झाला ब्रह्मानंद । <br> लिंग देहाचा खेद । वस्तु जाला ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> जेव्हां साधकाला आत्मबोध होतो तेव्हां सद्वासना वाढतात आणि मनातील तर्क-वितर्क,कल्पना लयास जाऊन इंद्रिये,त्यांचे विषय,यांचा बोध होतो.देहाचे सारे भोग काल्पनिक वाटू लागतात.सद्गुरू वचनाची खूण मनाला पटते.ऊर्वशी सारख्या अप्सरेच्या कामविलासाने सुध्दां मनांत कामवासनेचा उद्भव होत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,सद्गुरू वचनाचा असा बोध झाला कीं,लिंग देहाचा खेद होत नाही आणि ब्रह्मानंदाचा अनुभव येतो. '''2569'''<br> आतां कारण जें अज्ञान । तेंही गेलें घोसरोन । <br> बोधाचे आसन। बैसलें तेथें ।।१।। <br> कारण रूप सुषुप्ति। आनंद भास हृदयीं प्राप्ती । <br> या समस्ताची वस्ती। वस्तु झाली ।।२।। <br> ऐसा असोन वोहोट झाला । ज्ञानरसे भरला । <br> मग सर्वाठायी देखिला । आत्मबोध ।।३।। <br> एका जनार्दनीं आत्म्याची भेटी । तेथें उडाली त्रिगुण त्रिपुटी । <br> मग बोधासी राहटी। जेथें तेथें ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> साधकाला आत्मबोध होऊन त्याची देहबुध्दी (अज्ञान) नाहिसे होते.बोधाचे आसनावर सुषुप्तिची प्राप्ती होवून अंतरांत ज्ञानरसाचा आनंद दाटून येतो.सर्व चराचरांत हेच आत्मतत्व व्यापून राहिले आहे याची खात्री पटते.एका जनार्दनीं म्हणतात,या आत्मबोधाची सत्यता प्रत्ययास आली कीं,सत्व,रज,तमोगुणाची त्रिपुटी लोप पावते आणि एकच परमात्मा सगुण आणि निर्गुण स्वरुपांत प्रगट होतो. === '''महाकारण देह''' === '''2570'''<br> महाकारण जे देहज्ञान । त्याचाही साक्षी आत्मा आपण। <br> जैसा सेजे ये आंबा मुरोन । तैसा तो जाण ॥१॥ <br> ऐशी मुराली तुर्या अवस्था। मग साक्षी जाला परीता। <br> तो मुरोनि वस्तुता। वस्तु जाला ॥२॥ <br> ऐशी विवेकाची राबणूक । विवेक आत्मा वोळख। <br> एका जनार्दनीं परम सुख । प्राप्त जालें ॥३॥ <br> ''' भावार्थ '''<br> महाकारण देहज्ञान साधकाला तुर्या अवस्थेत प्राप्त होते.पाडाला आलेला अंबा अढींत घालून मुरवला कीं,जसा रसरशीत मधूर होतो तसा साधक तुर्या अवस्थेत आत्मरुपाने सर्वसाक्षी होतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, ही विवेकाची जाण आली कीं,परमोच्च आत्मसुख अनुभवास येते. === ''' नवविधा भक्ति ''' === ''' 2571 ''' नवविधा भक्ति नव आचरती । त्याची नामकीर्ति सांगू आतां ॥१|| <br> एक एक नाम पठता प्रात:काळी। पापा होय होळी क्षणमात्रे ।। २।। <br> श्रवणें परीक्षिती तरला भूपती। सात दिवसां मुक्ति जाली तया ।।३।। <br> महाभागवत श्रवण करूनी। सर्वांगाचे कान केले तेणे ॥४॥ <br> श्री शुक आपण करूनी कीर्तन । उद्धरिला जाण परीक्षिती ।।५।। <br> हरिनाम घोषे गर्जे तो प्रल्हाद स्वानंदे प्रबोध जाला त्यासी ॥६॥ <br> स्तंभी अवतार हरि प्रगटला। दैत्य विदारिला तयालागीं ।।७।। <br> पादसेवनाचा महिमा स्वयें जाणे रमा। प्रिय पुरूषोत्तमा जाली तेणें ॥८॥ <br> हरी पदांबुज सुकुमार कोवळे । तेथें करकमळे अखंडित ।।९।। <br> गाईचिया मागे श्रीकृष्ण पाउलें। उध्दवे घातले दंडवत ॥१०॥ <br> करूनी वंदन घाली लोटांगण। स्वानंदें निमग्न जाला तेणें ।।११।। <br> दास्यत्वे मारूती अर्चे देहस्थिती।सीताशुद्धी कीर्ति केली तेणें ।।१२।। <br> सेव्य सेवक भाव जाणे तो मारूती। स्वामी सीतापती संतोषला ॥१३।। <br> सख्यत्व स्वजाति सोयरा श्रीपति। सर्वभावें प्रीति अर्जुनासी ।।१४।। <br> उपदेशिली गीता सुखी केलें पार्था । जन्ममरण वार्ता खुंटविली ॥१५।। <br> आत्मनिवेदन करूनियां बळी । जाला वनमाळी द्वारपाळ ।।१६॥ <br> विट पाऊल भूमी घेऊनी दान । याचक आपण स्वयें जाला ||१७|| <br> नवविधाभक्ति नवजणे केली । पूर्ण प्राप्ती जाली तयालार्गी ॥१८॥ <br> एका जनार्दनीं आत्मनिवेदन। भक्ति दुजेंपण उरलें नाहीं ।।१९।।<br> ''' भावार्थ '''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं नवविधा भक्तिचे श्रद्धेने आचरण करून अविनाशी पद प्राप्त करून घेणाऱ्या नऊ भक्तांची नामकिर्ति वर्णन करून सांगत आहेत.प्रभातकाळी या भक्तांचे पुण्यस्मरण केल्याने महापातकांची होळी होते. ''' २५७२ ''' <br> हरिकथा श्रवण परीक्षिती सुजाण ऐकतां आपण अंगें होये। <br> होय न होय ऐसा संशय नाही पूर्णत्व राहे। <br> राहिले गेले देह ज्याचा तो नेणें देहींच विदेहीं होये। <br> श्रवण समाधी नीच नवा आनंद ब्रह्माहस्मि न साहे राया ।।१।। <br> नवविधा भक्ति नवविधा व्यक्ति अवघिया एकची प्राप्ती। <br> एका जनार्दनीं अखंडता मुक्तीची फिटे भ्रांति राया ।।धृ०।। <br> हरीच्या कीर्तनें शुक आणि नारद छेदिती । <br> अभिमानाचा कंदु । गातां पैं नाचतां अखंड पैं उल्हास कीर्तनीं प्रेमाल्हादू । <br> हरिनाम गजर स्वानंदे हंबरे जितिला पायेचा बाधू। <br> श्रोता वक्ता स्वयें सुखरूप जाला वोसंडला ब्रह्मानंदु राया ॥२॥<br> हरीचेनि स्मरणे इंद्व दुःख नाही हे भक्ति प्रल्हादा ठायीं। <br> कृतांत कोपलिया रोमही वक्र नोहे मनी निर्भयता निज देहीं। <br> अग्नि विष आप नेदी त्या संताप न तुटे शखाच घाई ।<br> परिपूर्ण जाला देह विदेह दोन्ही नाहीं रया।।३।। <br> हरिचरणामृत गोड मायेसी उटी चाड लाहे जाली रमा। <br> चरणद्वय भजतां मुकली द्वंद्वभावा म्हणोनि पढिये पुरुषोत्तमा। <br> हरिपदा लागली शिळा उद्धरली अगाध चरणमहिमा। <br> चरणीं विनटोनी हरिपदा पावली परि चरण न सोडी रया ॥४॥ <br> शिव शिव यजिजे हे वेदांचे वचन पृथुराया बाणले पूर्ण । <br> पूज्यपूजक भाव सांडोनी सद्भावे करी पूजन।<br> देवी देव दाटला भक्त प्रेमें आटला मुख्य हे पूजेंचे विधान । <br> त्रिगुण निपुटीं छेदुनियां पूजेमाजी समाधान रया ॥५॥ <br> हरिचरण रज रेणू बंदूनिया पावन जाला अक्रूर । <br> पावनपणे प्रेमें वोसंडे तेणे वंदी श्वानसुकर । <br> वृक्ष वल्ली तृणा घाली लोटांगण घाली हरिस्वरूप चराचर रया ।।६।। <br> जीव जायो जिणें परि वचन नुलंघणे सेवेचा मुख्य हा हेतु । <br> या सेवा विनटोनि सर्वस्वं भजोनि दास्य उदय हनुमंतु । <br> शस्त्राचेनि बळे न तुटे न बुडे न जळे देहीं असोनि देहातीतु । <br> जन्ममरण होळी कासे भाले बळी भजनें मुक्त कपिनाथु रया।।७।। <br> सख्यत्वे परपार पावला अर्जुन त्यासी न पुसत दे ब्रह्मज्ञान।<br> स्वर्गाची खणखण बाणाची सणसण उपदेशा तेंचि स्थान । <br> युद्धाचिये संधी लाविली समा कल्पांती न मोडे जाण। <br> निज सख्य दोघां आलिंगन पडिलें भिन्नपणे अभिन्न रया ||८| <br> बळी दानदीक्षा कैसी जीवें देउनी सर्वस्वेंसी निजबळे बांधी देवासी। <br> अनंत अपरंपार त्रिविक्रम सभा आकळिला हषीकेशी। <br> हृदयींचा हृदयस्थ आकळितां तंव देवची होय सर्वस्वेंसी। <br> यापरि सर्व देवासी अर्पनी घरीदारी नांदें देवेशी रया ॥९॥ <br> भक्ति हैं अखंड अधिकाराचे तोंड खंडोनि के नवखंड। <br> एकएका खंडें एक एक तरला बोलणें हें वितंड। <br> अखंडता जंव साधिली नाही तंव मुर म्हणणे हे पाषांड । <br> बद्धता मुक्तता दोन्ही नाही ब्रह्मत्व नुरे ब्रह्मांड रया ।।१०।। <br> सहज स्वरूपस्थित तया नांव भक्ति नवविधा भक्ति भासती। <br> ऐसी भक्तिप्रति अंगें रावे मुक्ति दास्य करी अहोराती।<br> दासीसी अनुसरणे हे तंव लाजिरवाणे मूर्ख ते मुक्ति मागती। <br> एकाजनार्दनीं एकविधा भक्ति।<br> चारी मुक्ति मुक्ति होती रया ॥११||<br> === '''सार''' === '''२५७३'''<br> वेदामाजी ओंकार सार । <br> शाकासार वेदान्त ।।॥<br> शास्त्र मंत्रामाजी गायत्री सार। <br> तीर्थ सारामाजी सार गुरूचरणी ।।२।। <br> ज्ञान सार ध्यान सार। <br> नाम सार सारामाजी ।।३।। <br> व्रतामाजी एकादशी सार । <br> द्वादशी सार साधनीं ॥४॥ <br> पूजेमार्जी ब्राह्मण सार। <br> सत्य सार तपामाजीं ।।५।। <br> दानामाजी अन्नदान सार। <br> कीर्तन सार कलियुगी ॥६॥ <br> जनामाजी संत भजन सार। <br> विद्या सार विनीतता ॥७॥ <br> जिल उपस्थ जय सार। <br> भोग सार शांतिसुख ।।८।। <br> सुखामा| ब्रह्मसुखसार । <br> दुःख सार देहबुद्धी ॥ <br> एका जनार्दनी एका सार । <br> सर्व सार आत्मज्ञान ॥१०॥<br> === '''उपदेश कलिप्रभाव ''' === '''2574''' <br> येऊनि नरदेही वायां जाय। नेणें संतसंग कांही उपाय ॥१।। <br> कली वाढलासे अधमब्राह्मण सांडिती आपुलें कर्म ॥२॥ <br> शुद्ध याति असोनि चित्त। सदा नीचाश्रय करीत ।।३।। <br> देवपूजा नेणे कर्म। न घडे मानसंध्या धर्म ॥४॥ <br> ऐसा कलीचा महिमा। कोणी न करी कर्माकर्म ।।५।। <br> एका जनार्दनी शरण। घडो संतसेवा जाण ॥६॥<br> '''भावार्थ ''' <br> '''2575 '''<br> मंत्रतंत्रांची कथा कोण। गाइत्री मंत्र विकिती ब्राह्मण ।।१।। <br> ऐसा कलीमाजी अधर्म ।करिताती नानाकर्मे ॥२॥ <br> वेदशास्त्री नाहीं चाड। वायां करिती बडबड ।।३।। <br> एका जनार्दनीं धर्म । अवघा कलीमाजी अधर्म ॥४॥<br> '''2576'''<br> कलीमाजी नोहे अनुष्ठान । कलीमाजी नोहे हवन । <br> कलीमाजी नोहे पठण । नोहे साधन मंत्राचे ।।१।। <br> नोहे योगयागविधी। नसती अंगी ये उपाधी। <br> वाढतसे भेदबुद्धी। नोहे सिद्धी कोणती ॥२॥ <br> न चले कर्माचे आचरण । विधिनिषेदाचें महिमान । <br> लोपली तीथे जाण। देवप्रतिमा पाषाण ||३|| <br> नठाके कोणाचा कोठे भाव अवघा लटिका वेवसाव। <br> एका जनार्दनीं भेव । जेथें तेथें वसतसे ॥४॥<br> '''२५७७''' <br> कोणासी न कळे अवघे जहाले मूढ । म्हणती हे गूढ वायां शास्त्र ।।१।। <br> आपुलाला धर्म नाचरती जनीं। अपीक धरणी पीक न होय ॥२॥ <br> अनावृष्टि मेघ न पडे निर्धार । ऐसा अनाचार कलीमाजी ॥३।। <br> एका जनार्दनीं नीचाचा स्वभाव । न कळे तया भाव कोण कैसा ||४||<br> '''२५७८'''<br> पंडित शास्त्री होती नीच याती। त्यांचे ऐकताती नीति ते धर्म ॥१|| <br> शा स्वमुखें ब्राह्मण न करती अध्ययन। होती भ्रष्ट जाण मद्यपी ते ॥२॥ <br> नीचाचे सेवक करती घरोघरीं। श्वानाचिये परी पोट भरती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं आपुला स्वधर्म । सानियां वर्म होती मूढ ।।४।।<br> '''२५७९''' <br> या पोटाकारणें न करावें तें करिती। <br> वेद ते विकिती थोर याती ।।१।। <br> नीचासी शब्दज्ञान सांगती ब्राह्मण। <br> ऐकती ब्रह्मज्ञान त्यांचे मखें ।।२।। <br> श्रेष्ठवर्ण होउनी नीचकर्म करिती।<br> कांहीं न ते भीती पुण्यपापा ।।३।। <br> एका जनार्दनी सांडोनि आचार । <br> करिती पामर नानामतें ॥४॥<br> '''२५८०'''<br> कलियुगामाजी थोर जाले पाषांड । <br> पोटासाठी संत जाले उदंड ॥१।। <br> नाहीं विश्वास संतदया मानसीं। <br> बोलती वायांविण सौरस अवघा उपहासी ।।२।। <br> वेद पठण शास्त्रे संभाषे पुराणमत । <br> अवघे बोधोनि ठेविती बोलती वाचाळ मत्त ।।३।। <br> देव भजन संतपूजन तीर्थ महिमान न कळे मूढा। <br> ऐसें कलियुगी जाले जाणत जाणत दगडा ।।४।। <br> एका जनार्दनीं काया वाचा राम जपा। <br> सो हे साधन तेणे नाहे पुण्यपापा ।।५।<br> '''२५८१'''<br> अल्प ते आयुष्य धन कलीं। <br> मर्यादा हे केली संतजनीं ॥१॥ <br> जनमय प्राण न घडे साधन । <br> नोहे तीर्थाटन व्रत तप ।।२।। <br> असत्याचे गृह भरले भांडार। <br> अवघा अनाचार शुद्धबद्ध ॥३॥<br> एका जनार्दनी म्हणोनि येते कींव। <br> बुडताती सर्व महाडोहीं ॥४॥<br> '''२५८२'''<br> कोण मानील हा नामाचा विश्वास । <br> कोण होईल उदास सर्वभावें ॥१॥ <br> कलियुगा- माजी अभाविक जन । <br> करती उच्छेदन भक्तिपंथा ।।<br> शा नानापरीची मते नसती दाविती। <br> नानामंत्र जपती अविधीनें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं पातकाची राशी । <br> नाम अहर्निशीं न जपती ॥४॥<br> '''२५८३'''<br> वंदूं अभाविक जन। ऐकावें साधन पावन । <br> कलियुगीं अज्ञान । अभाविक पैंहोती ॥१॥ <br> न कळे श्रुती वेदशास्त्र । पुराण न कळे पवित्र । <br> जान ध्यान गायत्री मंत्र। जप तप राहिलें ॥<br> शा यज्ञ यागादिक दान। कोणां न कळे महिमान। <br> अवघे जाहल अज्ञान । न कळे कांहीं ॥३॥ <br> लोपले मंत्र औषध । गाईस न निघे दुग्ध। <br> पतिव्रता ज्या शुद्ध । व्यभिचार करिती ॥धा<br> ऐसियाने करावें काय। तिहीं ध्यावें विट्ठल पाय। <br> एका जनार्दनीं ध्याय। विठ्ठल नाम आवडी ॥५॥<br> === '''वेषधाऱ्याच्या भावना''' === '''२५८४''' <br> कलिमार्जी दैवतें उघड दिसती फार। नारळ आणि शेंदूर यांचा भडिमार ॥१॥<br> लटिका देव लटिका भक्त लटिके सर्व वाव । सात धान्याचे धपाटे मागती काय त्यांचा बडिवार ।।२।। <br> तेल रांधा मागती मलीदा वरती काजळ कुंकू। फजीतखार एम देव तयाचे तोडावर धुंकू ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं सर्वभावे सोपा पंढरीराव। तया सांडोनि कोण पुसे या देवांची कासया माव॥४॥<br> '''२५८५''' <br> भक्त रागेला तवकें। देव फोडोनि केले कुटकें ।।१।। <br> कटकट मूर्ति मागुती करा। मेण लावुनी मूर्ति जडा॥२।। <br> न तुटे न जळे काही न मोडे। त्या देवाचे केले तुकडे ।।३।। <br> रांडवा म्हणती आगे आई। कैसा देव फोडिला बाई॥४।। <br> जवळींच शुद्ध असतां देवा। भक्तांसी पडिला सदेवो ॥५॥ <br> शाळीग्राम शुद्ध शिळा हारपलीया उपवास सोळा ।।६।। <br> चवदा गांींचा बांधिला दोरा। तोहि अनंत नेला चोरा ॥७॥ <br> अनंतासी अंतु आला। भक्ता तेथे खेदु जाहला ।।८।। <br> एका जनार्दनी भावो। नाहीं तंव कैंचा देवो ।।९।।<br> '''२५८६'''<br> देव म्हणती मेसाबाई। पूजा अर्चा करिती पाही ।।१।। <br> नैवेद्य वहाती नारळ। अवधा करिती गोंधळ ॥२॥ <br> बळेंचि मेंढरे बोकड मारिती। सुकी रोटी तया म्हणती ।।३।। <br> बळेंचि आणिताती अंगा। नाचताती शिमगी सोंगा ॥४॥ <br> सकळ देवांचा देव। विसरती तया अहंभाव ॥५।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा देव । येथं कैसा आमुचा भाव ।।६।।<br> '''२५८७''' <br> प्रेमें पूजी मेसाबाई। सांडोनियां विठाबाई ।।१।। <br> काय देईल ती वोंगळा । सदा खाय अमंगळा ।।२॥ <br> आपुलीये इच्छेसाठीं। मारी जीव लक्ष कोटी ।।३॥ <br> तैसी नोहे विठाबाई। सर्व दीनाची ती आई॥४॥ <br> न सांडीची विठाबाई। एका जनार्दना पाहीं ।।५।।<br> '''२५८८''' <br> सांडोनिया विठाबाई। कां रे पूजितां मेसाई॥१॥ <br> विठाबाई माझी माता। चरणों लागो इचे आतां ॥२॥ <br> अरे जोगाई तुकाई। इजपुढे बापुड्या काई॥३॥ <br> एका जनार्दनी माइश आई। तिहीं लोकीं तिची साई॥४॥<br> '''२५८९''' <br> आलों ऐकोनी खंडोबाची थोरी। वाधा होऊनि मज मागा म्हणती वारी ।।१।। <br> ठकलों ठकलों वाउगा सीण। थारी मागतां पोट न भरे जाण ॥२॥ <br> सदा वागवी कोटंबा आणि झेंडा। भेटवा मज पंढरीरावो॥४॥<br> रांडापर्पोरें त्यजिली जालों काळतोंडा॥३॥ <br> गेले दोनी ठाव आतां कोर्ट उरला वाव । एका जनार्दनों<br> '''२५९०'''<br> पूजिती खंडेराव पतर भरिती। विठ्ठल विठ्ठल न म्हणती अभागी ते ॥१।। <br> लावूनिभंडार दिवटा घेती हाती। विठ्ठल म्हणतां लाजती पापमती ।।२।। <br> ऐसियासी भाव सांगावा तो कवण। एका जनार्दनी काया वाचा शरण ॥३॥<br> '''२५९१''' <br> फजितीचे देव मागती पुटीरोटी। आपणासाठी जगा पीडिती काळतोंडे मोठी ॥१॥<br> नको तया देवा आठव मजसी । विठ्ठल मानसीं आम्ही ध्याऊं ॥२॥ <br> अविचारी देव अविचारी भक्त । देवाकारणे मारिती पशुधात ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं जळो जळो ऐसा देव तो भांड। विठ्ठल विठ्ठल न म्हणे त्याचे काळे तोंड ।।४।।<br> '''२५९२''' <br> म्हणती देव मोठे मोठे। पूजिताती दगडगोटे ।।१।। <br> कष्ट नेणती भोगिती। वहा दगडातें म्हणती ।।२।। <br> जीत जीवा करूनि वध। दगडा दाविती नैवेद्य ।।३।। <br> रांडापोरें मेळ जाला। एक म्हणती देव आला ||४|| <br> नाक घासूनी गव्हार । देवा म्हणती गुन्हेगार ।।५।। <br> एका जनार्दनीं म्हणे। जन भुलले मूर्खपणें ॥६।।<br> '''२५९३''' <br> पाषाणाची करूनि मूर्ति। स्थापना करिती द्विजमुखें ।।१।। <br> शा तयां म्हणताती देव । विसरूनी देवाधिदेव ।।२।। <br> मारिती पशूच्या दावणी। सुरापाणी आल्हाद जयां ।।३।। <br> आमुचा देव म्हणती भोळा। पहा सकळां पावतसे ॥४॥ <br> ऐशा देवा देव न म्हणे कोणीही। एका विनवी जनार्दनीं ॥५॥<br> ''' २५९४''' <br> प्रतिमेचा देव केला। काय जाणे ती अबला ।।१।। <br> शा नवस करिती देवासी। म्हणती पुत्र देई वो मजसी ॥२।। <br> न कळेचि मूढा वर्म। कैसे जाहालेंसें कर्म ।।३॥ <br> प्रतिमा केलीसे आपण । तेथें कैंचें देवपण ।।४।। <br> देव खोटा नवस खोटा। एका जनार्दनीं रडती पोटा ।।५।।<br> '''२५९५''' <br> देव दगडाचा भक्त तो मेणाचा। ऐका दोहींचा विचार कैसा॥१॥ <br> खरेपणा नाहीं देवाचे ते ठायी। भक्त अभाविक पाहीं दोन्ही एक ।।२।। <br> एका जनार्दनीं ऐसें देवभक्तपण। निलाजरे जाण उभयतां ।।३।।<br> '''२५९६''' <br> करूनि नवस मागती ते पुन । परी तो अपवित्र होय पुढे ।।१।। <br> नासोनियां धर्म करी वेडेचार । भोगिती अघोर पापमती ।।२।। <br> शा सदा सर्वकाळ निंदावे सज्जन। काया परद्रव्या ।।३।। <br> परनारी देखतां सुख वाटे मनीं । भोगी वित्त हानी पाप जोडे ।।४।। <br> ऐसिया पामरा दंड तो कोण । तयाचे वदन कृष्णवर्ण ।।५।। <br> एका जनार्दनीं नवसाचे फळ। कुळी झाला बाळ बुडवणा ||६||<br> '''२५९७''' <br> जयाचेनि तुटे भवबंधन । तयासी जाण विसरती ।।१।। <br> करिती आणिकांची सेवा। ऐसे ते अभागी निर्देवा ।।२।। <br> मुळीच नाहीं देवपण । तेथें करिती जप ध्यान ||३|| <br> विसरूनी खन्या देवासी। भुलले आपुल्या मानसी ।।४।। <br> सत्य सत्य बुडती जनीं । एका शरण जनार्दनीं ॥५॥<br> '''२५९८''' <br> वोस घर वस्तीस काहा। तैसें देवा कोण पुसे ||१|| <br> सांडोनियां पंढरीराणा। वोस राना कोण धांवे ॥२।। <br> घेती मांसाचे अवदान । देवपण कैंचें तेथें ।।३॥ <br> ऐसिया देवासी पूजणें। एका जनार्दनी खोटें जिणें ।।४।।<br> '''२५९९''' <br> येउनी नरदेहा भूतातें पूजिती। परमात्मा नेणती महामूर्ख ||१|| <br> दगडाच्या देवासेंदुराचा भार । दाविती वडिवार पूजनाचा ।।२।। <br> रांडापोरे घेती नवसाची यगाड़। नुगये लिगाड तयाचेनि ।।३॥ <br> आपण बुडती देवा बुडविती। अंतकाळी होती दैन्यवाणं ।।४।। <br> एका जनार्दनी ऐसिया देवा । जो पूजी गाढवासम होय ||५||<br> '''२६००'''<br> भजन चालिले उफराटें। कवण जाणे खरे खोटें ||१|| <br> जवळी अमतां देव । भक्तां उपजला संदेह ।।२।। <br> सचेतन तुळशी तोडा। वाहाती अचेतन दगडा ।।३।। <br> बेला केली ताडातोडी। लिंगा लाखोली रोकडी ।।४।। <br> अग्निहोत्रीचा सुकाळ । शमी पिंपळासी काळ ।।५।। <br> तिन्ही देव पिंपळांत । अमिहोत्री केला घात ।।६।। <br> मुख बांधोनी बोकड मारा। म्हणती सोमयाग करा ॥७॥<br> चवदा गांठींचा अनंत दोरी। तो प्रत्यक्ष नेला चोरी ।।८।। <br>' शालिग्राम शुद्ध शिळा। हारपलीया उपवास सोळा ।।९।। <br> एका जनार्दनीं एक भाव । कुभाषिका कैंचा देव ।।१०।।<br> '''२६०१''' <br> प्रतिमा देव ऐसा ज्याचा भाव । न करी निर्वाहो अंगों अंगी ||१|| <br> असतां सर्वत्र बाहेरी अंतरीं। संतुष्टा भीतरी म्हणे देव ।।२।। <br> तेचि ते द्वारका तेचि हे पंढरी। सर्वत्र न धरी तोचि भाव ॥३॥ <br> तीर्थयात्रा करी देव असे क्षेत्रीं। येर काय सर्वत्री बोस पडलें ।।४।। <br> पुण्य क्षेत्रीं पुण्य अन्य क्षेत्रीं पाप। नवल संताप कल्पनेचा ॥५।। <br> एका जनार्दनी स्वत:सिद्ध अस । नाथिलेची पिसे मत वाद ।।६।। <br> '''२६०२''' <br> देव देही आहे सर्व ते म्हणती। जाणतिया न कळे गती देव नेणे ।।१।। <br> ऐसे ते भुलले देवा विसरले। तपताती वहिले करूनी कष्ट ।।२।। <br> देवाची ती भेटी नाहीं जाहली तया। शिणताती वायां कर्महीन ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं जवळी असानी देव । कल्पनेनें वाव केला मनें ॥४॥<br> ''' २६०३ '''<br> सर्वात्मक भरला देवो । तेथें न ठेविती भावो ।।१।। <br> ऐशी भुलली कर्मासी। आचरती ती दोषासी ।।२।। <br> शा सर्व ठायी व्यापक हरी। कोण द्वेषी कोण वैरी ॥३॥ <br> ऐसे अभागी ते हीन । भोगिताती जन्मपतन ॥४॥ <br> नको ऐसें ब्रह्मज्ञान । एका जनार्दनीं शरण ||५||<br> '''२६०४''' <br> देव सर्वाठायीं वसे। परि न दिसे अभाविकां ।।१।।<br> शा जळी स्थळी पाषाणी भरला । रिता ठाव कोठे उरला ॥२॥ <br> जिकडे पाहे तिकडे देव । अभाविकां दिसे वाव ।।३।। <br> एका जनार्दनी नाहीं भाव । तंव तया न दिसे देव ॥४॥<br> '''२६०५'''<br> लटिक्या भावाचें। देवपण नाहीं साचें ।।१।। <br> भाव नाहीं जेथें अंर्गी। देव पाहतां न दिसे जगीं ॥२॥ <br> सर्व काळ मनीं कुभाव। जैसा पाहे तैसा देव ।।३। <br> लटिकी भंड फजिती । एका जनार्दनी निशिती ॥४॥<br> '''२६०६'''<br> देही असोनियां देव । वाउगा करिती संदेहो ॥१॥ <br> जाय देवळासी स्वयें। मी आशा दुसरी वाहे ।।२।। <br> बैसोनी कीर्तनी। लक्ष लावी सदां धनीं ॥३॥ <br> करूं जाय तीर्थयात्रा। गोविले मन विचारा ॥४ा <br> ऐशियासी न भेटे देव । एका जनार्दनीं नाहीं भाव ।।५।।<br> '''२६०७'''<br> ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथें नाहीं दोष गुण ॥१॥ <br> पराचा देखती जे दोष । तेचि दोषी महादोषी ।।२। <br> ब्रह्मीं नाहीं दोष गुण। पाहती ते मूर्ख जाण ॥३॥ <br> जे गुणदोषी देखती । एका जनार्दनीं नाडती।।४।।<br> '''२६०८''' <br> मी तेचि माझी प्रतिमा । तेथें नाहीं आन धर्मा ॥१॥ <br> तेथे असे माझा वास । नको भेद आणि सायास ।।२।। <br> कलियुगी प्रतिमेपरतें। आसना साधन नाहीं निरूतें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शरण। दोन्ही रूपं देव आपण ॥४॥ <br> === '''ब्राह्मण''' === '''२६०९''' <br> स्नानसंध्या शौचाचार । स्वधर्म नावडे साचार ।।१।। <br> कनकफळ नाम गोमटें। बाहेर आंत दिसे कांटे ।।२।। <br> शरीर श्वेत निर्नासिक । तोंडाळ ओढाळ पतिनिंदक ॥३॥ <br> ऐशी आचारहीन बापुडीं। एका जनार्दनी न धरी जोडी ॥४॥<br> '''२६१०''' <br> सुंदर विभूती लावी अंगी। मिरवी जगीं भूषण ।।१।। <br> घालूनियां गळां माळा । वागवी गवाळा वोंगळ ।।२।। <br> नेणे कधी योगयाग । दावी सोंग भाविकां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भाव । नाहीं तेथें कदा देव ॥४॥<br> '''२६११''' <br> द्रव्याचिया लोभे। तीर्थामध्ये राहती उभे ।।१।। <br> सांगती संकल्प ब्राह्मण। तेणें निर्फल तीर्थ जाण ॥२॥ <br> संकल्पाने नाड। उभयतां ते द्वाड।।३।। <br> संकल्पाविरहित धन। एका जनार्दनीं पावन ।।४।।<br> नवल दंभाचे कौतुक। अग्नहोत्री म्हणती याज्ञिक ||5।।<br> मंत्रतंत्राची कथा कोण । मुख्य गायत्री विकिती ब्राह्मण ।।6।।<br> आम्ही स्वधर्मनिष्ठ पावन । दंभे म्हणती आपणा जाण ।।7।। <br> दांभिकांची भक्ति वाव । एका जनार्दनीं नाहीं ठाव ।।8।।<br> '''२६१३''' <br> वेदाचिया बोला कर्मातें गोविला । परी नाहीं भजला संतालार्गी ।।१।। <br> शा घोकूनियां वेद द्वैत नवजाय। वाउगाची श्रम तया ॥२॥ <br> तया अद्वैताच्या वाटां जाय तो करंटा। शीण तो अव्हाटा आदिअंत ।।३।। <br> एका जनार्दनीं संतांसी शरण। गेलीयां पठण सर्वजोडे ||४||<br> === '''विद्यावंत''' === '''२६१४''' <br> विद्या जालिया संपूर्ण। पंडित पंडिता हेळसण ।।१।। <br> धन जालिया परिपूर्ण। धनाढ्यासी हेळसण ॥२॥ <br> कळतां आत्मज्ञान स्थिति । भलत्या सर्वे वाद घेती ॥३।। <br> वृशिका अंगी विष थोडें । तैसा वादालार्गी चढे ॥४॥ <br> भुलोनि पामर । एका जनार्दनीं बुडवी घर ।।५।।<br> === '''बेदपाठ''' === '''२६१५''' <br> वेदविधि कांहीं न कळे पाठका । गुणदोष देखा मलीन सदा ॥१॥ <br> दशग्रंर्थी ज्ञान होतांचि जाण । निंदितो देखोन भलत्यासी ।।२।। <br> सर्व ब्रह्मरूप ऐसे बोले वेद । तेथें वादावाद उरला नाहीं ॥३॥ <br> ओऽहं सोऽहं कोऽहं नाही ठाव। उगेचि गौरव मिरवी ज्ञान ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मज्ञानासाठी। हिंडताती कोटि जन्म घेत ।।५।।<br> '''२६१६''' <br> वेद वोलिला जो जो गुण । तो तो नव्हेचि पठण ॥१॥ <br> वेदें सांगितले न करी। ब्रह्मद्वेषो दुराचारी ॥२॥ <br> न करा सुरापान । कन्या-गो-विक्रय जाण ।।३।। <br> ऐसी वेदाची मर्यादा। न कळेचि मतिमंदा ॥४।। <br> निजमुखें स्वयें बोले वेदु । न करावा परापवादु ।।५।। <br> एका जनार्दनीं शरण ।वेदाचें नोहे आचरण ।।६।।<br> [[वर्ग:संत एकनाथ यांचे साहित्य]] pra6zl5t8n5ycnfh919ejni7o5pluqo 0 3284 36742 35613 2026-09-08T06:40:03Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कोशिंबीर]] 36742 wikitext text/x-wiki टोमॅटोची [[कोशिंबीर]] हा खाद्यपदार्थ आहे. ==इतिहास== भारतीय साहित्यात सुमारे अठराव्या शतकापासून कोशिंबीरीचे उल्लेख आढळतात. [[महाराष्ट्र]] राज्यात कोशिंबीर करण्याच्या अनेक पद्धती आहेत. ही [[गोड]], [[तिखट]] किंवा मिश्र चवीचीही बनवली जाते. काहीवेळा कोशिंबीरीस [[मोहरी]] वापरून [[फोडणी]] ही दिली जाते. मिश्र चवीची कोशिंबीर करण्याची पद्धती खालील प्रमाणे आहे. या कृतीमध्ये टोमॅटो परतला जात नाही तर गरम फोडणीचे तेल चिरलेल्या टोमॅटोवर घातले जाते. यामुळे [[टोमॅटो]] शिजत नाही पण फोडणी मात्र बसते. ==साहित्य== बारीक चिरलेले ३ टोमॅटो <br> बारीक चिरलेला १ [[कांदा]] <br> [[तिखट]] <br> [[मीठ]]<br> [[साखर]] <br> [[तेल]] <br> मोहरी <br> [[हिंग]] <br> [[हळद]]<br> भाजलेल्या शेंगदाण्याचे [[कूट]]<br> ==कृती== * एका पसरट कुंड्यात / पातेल्यात कांदा आणि टोमॅटो एकत्र करून घ्या. * त्यात चवीनुसार तिखट, मीठ, साखर घाला. [[दाण्याचा कूट]] घाला. * एका कढल्यात/लोखंडी पळीत / छोट्या कढईत तेल गरम करून त्यात मोहरी, हिंग, हळद घालून फोडणी करून घ्या. * ही [[फोडणी]] कांदा, टोमॅटोच्या मिश्रणावर घाला. ==इतर माहिती== ==बाह्य दुवे== * [http://rohinivinayak.blogspot.com.au/2009/02/blog-post.html [[काकडी]] व टोमॅटो कोशिंबीर] * [http://navshakti.co.in/prarthana/chatpatit/42951/ [[कोबी]] व टोमॅटोची कोशिंबीर] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाजी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील पाककृती]] [[वर्ग:कोशिंबीर]] p2gqwu47sgppx5s8pweix13rdtcfzcm 0 3344 36696 35578 2026-09-08T06:35:50Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36696 wikitext text/x-wiki '''कटाची आमटी''' हा महाराष्ट्रीय खाद्यपदार्थ असून सणासुदीला सहसा [[पुरणपोळी|पुरणपोळीबरोबर]] तयार केला जातो. कटाची आमटीला काही ठिकाणी [[कढी]] असे संबोधतात. विशेष म्हणजे कटाची [[आमटी]] हा पुरण पोळी या मुख्य पदार्थापासून बनवला जाणारा एक पदार्थ आहे. त्यासाठी वेगळी अशी कोणतीही फळ-पाले [[भाजी]] आवश्यक नाही. आमटी बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य: १) ५००-६०० मिलीलीटर डाळ निथळून काढलेले पाणी 2) खाद्य-तेल फोडणीसाठी चार चमचे (मध्यम आकाराचे) ३) जिरे-मोहरी प्रत्येकी एक छोटा चमचा ४) हिंग चिमटभर ५) कडीपाला ६) लाल तिखट किंवा काळे तिखट [[चव]]ीनुसार ७) आले-लसुन पेस्ट एक चमचा ८) मीठ चवीनुसार ९) गरम मसाला किंवा गोड मसाला (आवडीनुसार) १०) एक [[कांदा]], खोवलेला नारळ आणि कोथिऺबिर पुरणपोळीसाठी चण्याची डाळ शिजवून घ्यावी, ती चाळणीत निथळून घ्यावी. शिजलेल्या डाळीचे निथळून जमवलेले पाणी आमटीसाठी वापरावे. असे पाणी निघालंच नाही तर पुराण पत्रात वर राहिलेले पुरण या आमटी साठी वापरता येते.तेलावर हिंग, जिरे, मोहरी, कडीपता फोडणी करून त्यावर थोडा बारीक चिरलेला कांदा, आले-लसूण घालून परतावे. कांदा चांगला भाजावा नंतर त्यावर लाल तिखट / लाल मसाला टाकून परतावे. ते सर्व करपू न देता लगेचच मघाशी डाळ निथळवून काढलेले पाणी ओतावे. चवीनुसार मीठ घालून चांगला कढ काढावा. आमटीला उकळी आली की त्यामधे थोडा खोवलेला नारळ व चिरलेली [[कोथिंबीर]] घालावी. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 4zin3bgzjwvv4jb4e2i8ovod5wgoloa 36735 36696 2026-09-08T06:39:22Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36735 wikitext text/x-wiki '''कटाची आमटी''' हा महाराष्ट्रीय खाद्यपदार्थ असून सणासुदीला सहसा [[पुरणपोळी|पुरणपोळीबरोबर]] तयार केला जातो. कटाची आमटीला काही ठिकाणी [[कढी]] असे संबोधतात. विशेष म्हणजे कटाची [[आमटी]] हा पुरण [[पोळी]] या मुख्य पदार्थापासून बनवला जाणारा एक पदार्थ आहे. त्यासाठी वेगळी अशी कोणतीही फळ-पाले [[भाजी]] आवश्यक नाही. आमटी बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य: १) ५००-६०० मिलीलीटर डाळ निथळून काढलेले पाणी 2) खाद्य-तेल फोडणीसाठी चार चमचे (मध्यम आकाराचे) ३) जिरे-मोहरी प्रत्येकी एक छोटा चमचा ४) हिंग चिमटभर ५) कडीपाला ६) लाल तिखट किंवा काळे तिखट [[चव]]ीनुसार ७) आले-लसुन पेस्ट एक चमचा ८) मीठ चवीनुसार ९) गरम मसाला किंवा गोड मसाला (आवडीनुसार) १०) एक [[कांदा]], खोवलेला नारळ आणि कोथिऺबिर पुरणपोळीसाठी चण्याची डाळ शिजवून घ्यावी, ती चाळणीत निथळून घ्यावी. शिजलेल्या डाळीचे निथळून जमवलेले पाणी आमटीसाठी वापरावे. असे पाणी निघालंच नाही तर पुराण पत्रात वर राहिलेले पुरण या आमटी साठी वापरता येते.तेलावर हिंग, जिरे, मोहरी, कडीपता फोडणी करून त्यावर थोडा बारीक चिरलेला कांदा, आले-लसूण घालून परतावे. कांदा चांगला भाजावा नंतर त्यावर लाल तिखट / लाल मसाला टाकून परतावे. ते सर्व करपू न देता लगेचच मघाशी डाळ निथळवून काढलेले पाणी ओतावे. चवीनुसार मीठ घालून चांगला कढ काढावा. आमटीला उकळी आली की त्यामधे थोडा खोवलेला नारळ व चिरलेली [[कोथिंबीर]] घालावी. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] lsvi9n8hmsqvnlcf7qul44ac9g81ceb 0 3369 36674 30394 2026-09-08T06:33:48Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36674 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भात]] [[File:Masala Khichadi1.jpg|thumb|मसाला खिचडी ]] [[File:Fada ni Khichadi.jpg|thumb|left|]] == '''खाद्यपदार्थ''' == मुगाची खिचडी , हा भारतातील सर्वांच्या परिचयाचा असा रुचकर व पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे. हा बनवायला [[तांदूळ]], मूगडाळ, [[हळद]] आणि [[मीठ]] लागते. २:१ या प्रमाणात तांदूळ व् मूगडाळ घेऊन ते मिश्रण [[भात]]ाप्रमाणे शिजवले जाते. लहान मुलांकरिता खिचडी आसट (जास्त पाणी घालून) करतात. खिचडी पचनास सोपी व पोटाला हलकी समजली जाते. म्हणून ती खास उपवासाला बनवली जाते. खिचडीचा रुचकरपणा वाढवण्याकरिता आधी जिऱ्याची फोडणी करावी. तिच्यात आवडीप्रमाणे [[लसूण]], मसाला, ([[वेलदोडा|वेलदोडे]]) ,[[लवंग]], [[जायपत्री]], [[कलमी दालचिनी]], टाकावे त्यात चिमूटभर हळद टाकावी. फोडणी केलेल्या पातेल्यात तांदूळ-मुगडाळीचे मिश्रण टाकावे. मीठ टाकून भाताप्रमाणे शिजवावे. कालावधी १५ मिनिटे. गरम वाढावे. सोबत विविध पदार्थ खाण्यास द्यावे जसे : [[पापड]], [[लोणचे|लोणची]], [[मोहरी]]ची फोडणी, [[दूध]], [[दही]], [[ताक]], [[लोणी]], [[तूप]],किंवा [[टोमॅटो]]/चिंच इत्यादीचे सार ,[[भजी]]. == '''संस्कृती व भाषा''' == [[File:Masala Khichadi.jpg|thumb|left|मसला खिचडी ]] भारतीय संस्कृतीत खिचडी हा साधारण पदार्थ समजला जातो. बहुधा साधे जेवण हवे असेल तेव्हा किंवा रात्रीच्या जेवणासाठी करतात. पचायला सोपी असल्याने लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींसाथी खिचडी चांगला आहार समजली जाते.. खिचडी हा शब्द मराठी भाषेत अनपेक्षित घटकांच्या अथवा व्यक्तींच्या एकत्र येण्यास उपहासाने वापरला जातो. eynve56fk5orq2jpte0l61xk99dk5dz 0 3391 36700 35616 2026-09-08T06:35:56Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36700 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|प्रसाद|प्रसाद}} भारतात [[पूजा|पूजेच्या]] अथवा [[आरती]]च्या समाप्तीनंतर देवाला अर्पण केलेल्या निवेदनीय खाद्यपदार्थास म्हणजे नैवेद्य असे म्हणतात. तो देवासमोर असतो तेव्हा त्यास भोग चढवणे म्हणतात. ज्याची भक्ती केली जाते त्याच्याकडून (देवाकडून किंवा गुरूकडून) नैवेद्या घेऊन भक्तांमध्ये आशीर्वादस्वरूप वाटला जातो तेव्हा त्या नैवेद्यास प्रसाद संबोधले जाते. नैवेद्य केवळ खाद्य पदार्थांचाच दाखवला जातो परंतु आशीर्वादस्वरूप प्रसाद हा खाद्य अथवा कोणत्याही खाद्येतर गोष्टीचाही असू शकतो. मंगल कार्यप्रसंगी प्रसाद सर्व उपस्थित-अनुपस्थतांमध्ये वाटतात. तर नैवेद्याच्या भोजनाची थाळी बहुधा विशिष्ट व्यक्तींला देतात. ==व्युत्पत्ती== निवेदं अर्हतीति’ म्हणजे निवेद किंवा निवेदन याला नैवेद्य म्हणतात.<ref>http://www.saamana.com/2014/September/14/Link/Utsav13.htm {{मृत दुवा}}</ref> केतकर ज्ञानकोशानुसार यज्ञांमध्ये अर्पण केलेल्या आहुतींना हविष्(हवि) असा शब्द प्रचलित होता. यूस् अथवा यूषन् , पृषदाज्य, पुरोडाश् , करम्भ, अमिश्री, नवनीत, पयस्या, परिवाप, ब्रह्मौदन, मस्तु, यवागू , वाजिन् , सक्तु, पृषातक, गवाशिर, दध्याशिर आणि यवाशिर इत्यादी अर्पण करावयाच्यां खाद्य/पेयांची नावे वैदिक साहित्यातून वापरली गेली आहेत.<ref>[http://ketkardnyankosh.com/index.php/2012-09-06-10-05-08/2012-10-01-05-07-33?start=52 केतकर ज्ञानकोश प्रस्तावना खंड : विभाग तिसरा. बुद्धपूर्व जग प्रकरण ५ वें. वेदकालांतील शब्दसृष्टि. हविर्नामें व विशेषणे ( ऋग्वेद )]</ref> ==प्रसाद आणि नैवेद्यांचे पदार्थ== [[चित्र:Prasadam on banana leaves.jpg|200पक्ष|इवलेसे|उजवे|[[गुंटूर]], दक्षिण [[भारत|भारता]]तील एका घरचे [[पूजा|पूजा]] विधीनंतरचे केळीच्या पानावर मांडलेली नैवेद्याची थाळी ]] [[चित्र:G.S.B._Meal.JPG|200पक्ष|इवलेसे|उजवे| कोकणी (सारस्वत?) ब्राह्मणांची केळीच्या पानावर मांडलेली नैवेद्याची थाळी ]] नैवेद्याचे तीन प्रकार प्रामुख्याने मानले जातात- १. लघु नैवेद्य-दूध-साखर, पेढे, गूळ, गूळखोबरे यांना लघु नैवेद्य असे म्हणतात.<br /> २.प्रसाद नैवेद्य-व्रतपूजा करताना दाखविल्या जाणाऱ्या नैवेद्यास प्रसाद असे म्हणतात.उदा. सत्यनारायण पूजेला संजीवक म्हणजे शिरा, सोळा सोमवार व्रताला चूर्म्क म्हणजे चुरमा,लक्ष्मीपूजन वेळी [[लाह्या]]-बत्तासे इ.<br /> ३.महानैवेद्य-भक्ष्य-पोळी, भाकरी इ. पदार्थ.<br /> भोज्य म्हणजे भात,[[खिचडी]] इ. पदार्थ<br /> लेह्य म्हणजे पंचामृत,चटणी इ. पदार्थ <br /> चोष्य म्हणजे आंबा, [[शेवगा]] शेंगा इ. असलेले पदार्थ<br /> पेय म्हणजे [[बासुंदी]], खीर इ. पदार्थ<br /> या सर्वांनी युक्त नैवेद्याला महानैवेद्य म्हणतात.<ref>शास्त्र असे सांगते-वेदवाणी प्रकाशन</ref> पूजा करणारे यजमान यथाशक्ती शक्य असलेल्या पदार्थाने देवतांना नैवेद्य दाखवतात. वेगवेगळ्या देवतांना अथवा वेगवेगळ्या पूजा अथवा सण समारंभांप्रसंगी विशिष्ट पदार्थांचे नैवेद्य दाखवण्याच्या परंपराही असतात. [[चित्र:Traditional Naivedya thali.jpg|200पक्ष|इवलेसे|उजवे| केळीच्या पानावर मांडलेली एक सर्वसाधारण महाराष्ट्रीय नैवेद्याची थाळी; यात वर वाट्यांमध्ये डावीकडून उजवी कडे कढी, आमटी, खीर; केळीच्या पानात वरच्या भागात डावीकडून उजवीकडे मिरच्या, भेंडीची भाजी, पालेभाजी, पंचामृत, कोशिंबीर, अळूची वडी, भातावर आमटी; केळीच्या पानाच्या खालच्या ओळीत मीठ, लिंबू, वडी, मेदूवडा, पुरी, भजी आणि पोळी असे जिन्नस दिसत आहेत.]] [[चित्र:Maharashtrian Puranachi Poli.jpg|200पक्ष|इवलेसे|उजवे|सण समारंभ प्रसंगी ''पुरणाची पोळी' हा एक नैवेद्याच्या थाळी मधला महत्त्वपूर्ण घटक असतो]] {{विस्तार}} ==नैवेद्य दाखविण्याच्या पद्धती== {{विस्तार}} ==सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातील नैवेद्याच्या थाळीचे स्वरूप== समर्थ [[रामदास स्वामी|रामदास स्वामींच्या]] साहित्यात [[रामनवमी|रामनवमीच्या]] दिवशी [[श्रीराम|श्रीप्रभुरामचंद्राला]] अर्पण करायच्या नैवेद्याबाबतचे वर्णन : भोजनाच्या थाळीचे तीन भाग असतात : १.भोजन करणाऱ्या व्यक्तीच्या जेवणाच्या पानाची डावी बाजू ही '''लवणशाखा''' २.पानाचा मधला भाग हा '''प्रमुख अन्नभाग''' ३.पानाची उजवी बाजू ही '''शाकशाखा'(भाज्या)''' कोणकोणत्या शाखेत (भागात) कोणकोणते पदार्थ वाढावयाचे त्याचे वर्णनः <u>'''लवणशाखा'''</u> :[[लिंबू|लिंबाची फोड]], नानाविध प्रकारची [[लोणचे|लोणची]], रायती, [[मेतकूट]], [[पापड]], भाजणीचे [[वडा|वडे]], कुटलेले [[डांगर]], मिरगुंडे, [[सांडगे]], [[केळ|केळे]]/[[तोंडले]] वा [[कारले|कारल्याच्या]] तळलेल्या काचऱ्या, चिकवड्या, [[फेण्या] ],[[कुरडया]] इत्यादी तळलेले पदार्थ, शिजवलेले [[सुरण]]/[[मुळा]], [[गाजर]], [[करवंद|करवंदे]], [[भोकर]], [[काकडी]], हिरवी [[मिरची]], [[आंबा|कैरी]], [[लिंबू]] इत्यादींपासून बनविलेल्या [[कोशिंबीर|कोशिंबिरी]], [[वांगी|वांग्याचे]] भरीत, [[दहीवडे]], घारगे, [[मुरांबा]], [[मोरावळा]] इत्यादी. <u>'''मधला मुख्य भाग''' </u>:[[कणीक|कणकेची]] सोजी, सपिटाचा वा [[रवा|रव्याचा]] शिरा, [[पुरण]]/ [[सांजापोळी]], तेलपोळी, साधी[[पोळी]], रांजणावर भाजलेले मांडे, तुपात तळलेल्या [[पुरी|पुऱ्या]], कानवले, [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंजी]], [[भाकरी]], रोटले, [[धिरडे|धिरडी]], पानवल्या, पानग्या, खांडवी, गूळवड्या, सांजावड्या, डाळीचे [[ढोकळा|ढोकळे]], वेगवेगळे [[लाडू]], साधा[[भात]], [[साखरभात]], गूळ-[[नारळी भात]], [[मसाला भात]], राब-भात ([[तूप]] व [[मध]] मिसळून केलेला) असावा. मध, तूप व [[दूध|दुधाच्या]] वेगवेगळ्या वाट्या, निरनिराळ्या [[खीर|खिरी]], शिकरणी, [[लोणी]], घट्ट [[दही]] इत्यादी.. <u>'''शाकभाग'''</u> : [[मेथी]], [[चाकवत]], पोकळा, माठ, [[शेपू]], [[चवळी]], [[घोळ]] या [[पालेभाजी|पालेभाज्या]], चवळीची उसळ, [[केळ|केळफूल]], [[वांगे|वांगी]], [[पडवळ]], शेगटाच्या शेंगा, [[घेवडा]], [[फरसबी]], [[तोंडले|तोंडली]], कच्ची [[केळ|केळी]], [[कोहळा]], [[दुधी भोपळा]], [[लाल भोपळा]], हिरवा भोपळा या फळभाज्या व विविध प्रकारच्या आमट्या. या भोजनासमवेतच, शीतल व सुवासिक [[पाणी]], सायीच्या घट्ट दह्यात [[मीठ]]/[[सैंधव मीठ|सैंधव]], वाटलेली [[कोथिंबीर]], भाजलेली [[सुंठ]], तळलेला [[हिंग]] टाकून व ते घुसळून केलेला [[ताक|मठ्ठा]]पण असावा. ही सुमारे ३५० वर्षापूर्वीची समर्थ/[[शिवाजी]] च्या काळातली नैवेद्याची संकल्पना आहे. ===एकनाथी भागवतातून=== साखरमांडा, गु़ळपोळी, वेलदोडे घातलेला गुळयुक्त शिरा, केळ्यांचे शिकरण, दही-दूध-साय-साखर यांचे मिश्रण, आंब्याच्या रसाने भरलेली वाटी, ताकाची [[कढी]], करंज्या, अमृतफळें क्षीरधारी, वळवट (वळून केलेल्या शेवया-गव्हल्यांची खीर), मधुवडा, कोरवडा, अंबवडा, तिळाच्या लाडूंची जोडी, जिरेसाळी भात, सोललेल्या मूगदाळीचे वरण, नुकतेच कढवलेल्या (गाईच्या) तुपाचा घमघमाट. आणि तुपात बनवलेले जिन्नस असा नैवेद्याच्या थाळीचा उल्लेख एकनाथी भागवतातून येतो. झाल्या धूप दीप नीरांजन । देवासी वोगरावें भोजन ।<br/> नानापरीचें पक्वान्न । अन्न सदन्न रसयुक्त ॥२९०॥<br/> मांडा साकरमांडा गुळवरी । शष्कुल्या अमृतफळें क्षीरधारी ।<br/> दुधामाजीं आळिली क्षीरी । वाढिली परी वळिवट ॥९१॥<br/> मधुवडा कोरवडा । लाडू तिळवयांचा जोडा ।<br/> रुची आला अंबवडा । ठायापुढां वाढिंनला ॥९२॥<br/> पत्रशाकांची प्रभावळी । भात अरुवार जिरेसाळी ।<br/> सूप सोलींव मुगदाळी । गोघृत परिमळी सद्यस्तप्त ॥९३॥<br/> सांजा सडींव गुळयुक्त । एळा मिरें घालूनि आंत ।<br/> पाक केला घृतमिश्रित । सेवितां मुखांत अरुवार ॥९४॥<br/> कथिका तक्राची गोमटी । आम्ररसें भरली वाटी ।<br/> शिखरणी केळांची वाढिली ताटीं । देखोनि लाळ घोंटी अमरेंद्र ॥९५॥<br/> दधि दुग्ध साय साकर । नैवेद्या वाढिले परिकर ।<br/> देव न पाहे उपचार । श्रद्धा श्रीधर तृप्त होय ॥९६॥<br/> सामर्थ्य असलें करावयासी । तरी हे परवडी प्रतिदिवशीं ।<br/> नैवेद्य अर्पावे देवासी । ना तरी पर्वविशेषीं अर्पावे ॥९७॥ ==हे सुद्धा पहा== * [[पूजा]] * [[पंगत]] *[[षोडशोपचार]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पूजा पद्धती]] q99qcthfc2eyrnn3fbwi7a94j133mm5 0 3443 36701 36393 2026-09-08T06:35:57Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36701 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''भाजी''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[खाद्यपदार्थ]] आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृतीचे साहित्य]] '''भाज्यांचे प्रकार''' 01. Amaranth - काटेमाठ/कोरांटी 02. Ash Gourd, winter melon - खारे कोहळे 03. Beetroot - बीट/चुकंदर 04. Bitter Gourd - कारले 05. Black Lentil - उडीद 06. Black Pepper - काळी मिरी 07. Black-eyed pea, cowpea - काळा वाटाणा, [[चवळी]] 08. Bottle Gourd/Calabash - दुधीभोपळा 09. Cabbage - [[कोबी]] 10. Capsicum / Bell Pepper - [[ढोबळी मिरची]] 11. Carrot - गाजर 12. Cauliflower - फुलकोबी 13. Celery - कुर्डूभाजी/माठ 14. Chilli, Green chilli - हिरवी मिरची 15. Chilli, Red chilli - लाल मिरची 16. Cluster Beans, French Beans - गवार 17. Corn, Indian Corn, Maize - मका 18. Cucumber - [[काकडी]] 19. Curry Leaf - [[कढी]]पत्ता 20. Drumstick - [[शेवगा]] 21. Eggplant, Aubergine, Brinjal - वांगी 22. Garbanzo Beans, Chickpea, Bengal Gram - चणे 23. Garlic - लसूण 24. Ginger - आले 25. Chickpea flour, Gram flour - डाळीचे पीठ 26. Green Gram - हरभरे, मूग 27. Mushroom - मशरूम, आळंबे 28. Mustard greens - [[मोहरी]]ची पाने 29. Peanut, Groundnut - शेंगदाणे 30. Peas - वाटाणे 31. Potato - [[बटाटा]] 32. Pulses - डाळी 33. Pumpkin - लाल भोपळा/[[कोहळा]] 34. Radish - [[मुळा]] 35. Ridged gourd - [[दोडका]] 36. Snake Gourd, pointed gourd - पडवळ 37. Spinach - पालक 38. Spring onion - कांद्याची पात 39. Sweet Potato - रताळे 40. Tamarind - चिंच 41. Tomato - [[टोमॅटो]] 42. Tapioca - आरारोट 43. Turmeric - [[हळद]] 44. Yam, Taro - अळूकंद/कोनफळ j42hdpcpmaefotuocutf21x1i4hk1kx 0 3454 36680 10057 2026-09-08T06:33:57Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36680 wikitext text/x-wiki ==साहित्य== #कैऱ्या #[[मोहरी]] #हिरव्या मिरच्या #गूळ #[[नारळ]] #मिठ ==फोडणीचे साहित्य== #साजूक तूप #जिरं ==पूर्व तयारी== प्रथम कैऱ्या उकडून घ्यायच्या व त्याचा [[पन्हे|पन्ह्याला]] काढतो तसा [[गर]] काढायचा. त्यात कैऱ्यांच्या आंबटपणानुसार (काही कैऱ्या ह्या फारच आंबट असतात तर काही त्या मानाने इतक्या आंबट नसतात,) गूळ घालायचा व अंदाजाने मीठ घालावे व ते मिश्रण डावाने सारखे करून ठेवावे. ==कृती== [[वाटण|वाटणाचा क्रम]] - प्रथम मिक्सरमध्ये मोहरी, थोडे मीठ, मिरच्या व किंचित पाणी घालून ते मिश्रण नीट वाटून घ्यावे! थोडे पाणी घातल्याने मोहरी छान चढते. वरील मिश्रण चांगले वाटून झाले की त्याच मिक्सरच्या भांड्यात एक वाटीभर खोवलेला ताजा नारळ घालावा व घातलेल्या नारळासकट पुन्हा ते मिश्रण नारळ उत्तम वाटला जाईपर्यंत वाटावे. त्यानंतर पूर्वतयारीत सांगितल्याप्रमाणे कैऱ्या-गूळ-मिठाचे‍ सारखं करून ठेवलेले मिश्रण मिक्सरमध्ये घालावे आणि सगळेच मिश्रण पुन्हा एकदा अगदी एकजीव होईपर्यंत वाटावे. त्यानंतर त्या वाटणात [[भात|भातासोबत]] जेवता येईल इतपत किंवा [[कढी]]इतपत पात्तळ होईल तितके पाणी घालावे. पाणी घातल्यानंतर ते मिश्रण डावेने छान ढवळून घ्यावे व वरतून साजूक तूप -जिऱ्याची चांगली चरचरीत फोडणी द्यावी! (गॅसवर गरम करू नये.) झाली मोहरवणी{{चित्र हवे}} तयार. ==इतर माहिती== 'चुलीवरचा गरमागरम भात, त्यावर मोहरवणी आणि सोबत [[पोहे|पोह्याचा]] भाजलेला [[पापड]]' असा खास [[कोकण|कोकणातला]] हा मेनू आहे. ==बाह्य दुवे== *[http://www.misalpav.com/node/1327/ मोहोरवणी] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:कोकणातील खाद्यपदार्थ]] hvp7htm4g1ifsnag0o0lw6jrxzxlajd 36689 36680 2026-09-08T06:34:42Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36689 wikitext text/x-wiki ==साहित्य== #कैऱ्या #[[मोहरी]] #हिरव्या मिरच्या #गूळ #[[नारळ]] #मिठ ==फोडणीचे साहित्य== #साजूक तूप #जिरं ==पूर्व तयारी== प्रथम कैऱ्या उकडून घ्यायच्या व त्याचा [[पन्हे|पन्ह्याला]] काढतो तसा [[गर]] काढायचा. त्यात कैऱ्यांच्या आंबटपणानुसार (काही कैऱ्या ह्या फारच आंबट असतात तर काही त्या मानाने इतक्या [[आंबट]] नसतात,) गूळ घालायचा व अंदाजाने मीठ घालावे व ते मिश्रण डावाने सारखे करून ठेवावे. ==कृती== [[वाटण|वाटणाचा क्रम]] - प्रथम मिक्सरमध्ये मोहरी, थोडे मीठ, मिरच्या व किंचित पाणी घालून ते मिश्रण नीट वाटून घ्यावे! थोडे पाणी घातल्याने मोहरी छान चढते. वरील मिश्रण चांगले वाटून झाले की त्याच मिक्सरच्या भांड्यात एक वाटीभर खोवलेला ताजा नारळ घालावा व घातलेल्या नारळासकट पुन्हा ते मिश्रण नारळ उत्तम वाटला जाईपर्यंत वाटावे. त्यानंतर पूर्वतयारीत सांगितल्याप्रमाणे कैऱ्या-गूळ-मिठाचे‍ सारखं करून ठेवलेले मिश्रण मिक्सरमध्ये घालावे आणि सगळेच मिश्रण पुन्हा एकदा अगदी एकजीव होईपर्यंत वाटावे. त्यानंतर त्या वाटणात [[भात|भातासोबत]] जेवता येईल इतपत किंवा [[कढी]]इतपत पात्तळ होईल तितके पाणी घालावे. पाणी घातल्यानंतर ते मिश्रण डावेने छान ढवळून घ्यावे व वरतून साजूक तूप -जिऱ्याची चांगली चरचरीत फोडणी द्यावी! (गॅसवर गरम करू नये.) झाली मोहरवणी{{चित्र हवे}} तयार. ==इतर माहिती== 'चुलीवरचा गरमागरम भात, त्यावर मोहरवणी आणि सोबत [[पोहे|पोह्याचा]] भाजलेला [[पापड]]' असा खास [[कोकण|कोकणातला]] हा मेनू आहे. ==बाह्य दुवे== *[http://www.misalpav.com/node/1327/ मोहोरवणी] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:कोकणातील खाद्यपदार्थ]] mwa6z97uatt7w5to1lu7qnpagq8hawg 0 3946 36714 12762 2026-09-08T06:37:37Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36714 wikitext text/x-wiki [[File:Gavara Chicken Bhakari.jpg|thumb|कोल्हापुरी चिकन थाळी: उजवीकडून डावीकडे कोल्हापुरी चिकनरस्सा, तांबडा रस्सा, तर्री?, पांढरा रस्सा, कांदा लिंबू आणि भाकरी]] कोल्हापुरी चिकन थाळी हे कोल्हापुरी पद्धतीचे चिकन रस्सा असलेले ताटभर जेवण आहे. यात भाकरीबरोबर तांबडा रस्सा आणि पांढरा रस्सा ह्यांचा समावेश असतो.कोल्हापुरी चिकन थाळी मध्ये [[भाकरी]] ही चुलीवर बनवलेली असती,त्यामुळे याला अजून जास्त चव येते. {{विस्तार}} {{विकिबुक्सवर स्थानांतरित करावयाचे लेख}} {{कोल्हापूर}} [[वर्ग:मांसाहारी खाद्यपदार्थ]] nbukvbxvfzggqg19gisnbdymjh60c1s 0 3963 36699 30829 2026-09-08T06:35:54Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36699 wikitext text/x-wiki [[File:Curd and treacle.jpg|thumb|दही]] आंबवून घट्ट केलेल्या [[दूध|दुधाला]] '''दही''' असे म्हणतात. [[दूध|दुधाचे]] दही तयार करण्यासाठी दुधात एखाद्या आंबट पदार्थाचे काही थेंब (विरजण) घालतात. घरगुती दही तयार करणे (दही जमवणे) खूप सोपे आहे. त्यासाठी ज्या भांड्यात दही जमवायचे असेल त्या भांड्याला आतून घरात असलेल्या किंवा बाहेरून आणलेल्या आंबट दह्याचा पातळ लेप लावतात. त्यावर कोमट दूध ओततात व ते मिश्रण वरखाली करून चांगल्या प्रकारे एकजीव करतात. उबदार जागेत ठेवल्यावर भांड्यात ओतलेल्या दुधाचे दही बनते. दही बनवायच्या दुधातून [[तुरट]]ीचा खडा फिरवलेला असल्यास दही निश्चितपणे घट्ट बनते. धातूच्या भांड्यापेक्षा सच्छिद्र मातीच्या भांड्यात दही अधिक चांगले बनते. स्वादिष्ट बनलेले दही टिकवण्यासाठी त्यात पोटॅशियम मेटा बाय सल्फईट (K2S2O5) किंवा तत्सम रसायन (Sodium Benzoate) वापरण्याची गरज नसते. केवळ थंड जागेत (उदा० रेफ्रिजरेटरमध्ये) ठेवले तरी दही बराच वेळ टिकते. दही हा भारतीयांच्या उन्हाळ्यातल्या जेवणातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. रायते, ताक, [[कढी]] किंवा कोशिंबीर इत्यादी पदार्थ बनवण्यासाठी दही वापरतात. दह्याचे आरोग्यास बरेच फायदे आहेत. दही पचायला खूप सुलभ असते. ज्यांना दूध पचत नाही त्यांना दही पचते. दही हे प्रोबायोटिक म्हणून कार्य करते. दही खाल्ल्याने प्रतिकारशक्ती सुधारते. तसेच मजबूत हाडे आणि दातांसाठी, निरोगी आणि तेजस्वी त्वचेसाठी ते फायदेशीर आहे. ==<small>दुधाचे दह्यामधे रूपांतर करण्याची प्रक्रिया</small>== जेव्हा दूध गरम (कोमट) असताना त्यात थोडे दही टाकले जाते तेव्हा -दह्यातील लॅक्टोबॅसिलस बॅक्टेरियांचा गुणाकार होतो आणि म्हणून [[दूध]] दह्यामधे बदलते.या प्रक्रियेस किण्वन प्रक्रिया किंवा फरमेंटेशन असे म्हणतात. दुधात केसीन (casein) नावाचे ग्लोब्युलर प्रथिन (Protein) असते. लॅक्टिक ॲसिड बॅक्टेरिया आणि केसीन यांच्या दरम्यानच्या रासायनिक प्रतिक्रियेमुळे दही तयार होते. किण्वन प्रक्रियेदरम्यान, बॅक्टेरिया लॅक्टोजपासून ऊर्जा (एटीपी) तयार करण्यासाठी एन्झाइम्स वापरतात. हे एटीपी वापरून लॅक्टिक ॲसिड तयार होते. दुधात असलेले ग्लोब्युलर प्रोटीनवर लॅक्टिक ॲसिड काम करते आणि पचायला जड असलेल्या प्रोटीनचे छोट्या आणि पचायला हलक्या असलेल्या प्रथिनात रूपांतर करते. या प्रक्रियेमुळे प्रोटीनची तृतीयक आणि चतुष्कीय रचना नष्ट होते आणि ग्लोब्युलर प्रथिने तंतुमय प्रथिने बनतात. अशा प्रकारे प्रथिनांच्या विघटनामुळे दह्याचा जाड पोत (घट्टपणा) तयार होतो. <p>'''रासायनिक क्रिया -''' लॅक्टोज +पाणी →लॅक्टिक ॲसिड</p> [[File:विज्ञान आश्रमात बनवलेली दही.jpg|thumb|दही]] ==विरजण== तापवून थंड केलेल्या दुधामध्ये किंचित दही किंवा [[ताक]] घालून दही तयार करतात. हे जे दही अथवा ताक दुधामध्ये घातले जाते त्याला [[विरजण]] असे म्हणतात. स्ट्रोप्टोकोकस लॅक्‍टिस, स्ट्रेप्टोकोकस (Streptococcus) डायॲसिटिलॅक्‍टिस, स्ट्रेप्टोकोकस केमोरिस जीवाणूंमुळे दुधाचे दही होते . दह्यामध्ये पाणी घालून चांगले मिसळल्यास ताक बनते.<ref>[http://www.agrowon.com/Agrowon/20130210/5134559872106790173.htm दह्यापासून तयार करा मठ्ठा, श्रीखंड]</ref> दुधाचे दही बनण्यासाठी मुख्यतः लॅक्टोबॅसिलस नावाचे बॅक्टेरिया काम करतात. दही बनविण्यासाठी लागणारे आधीचे उत्तम दही म्हणजे विरजण हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेला विरजणच चांगले नसते म्हणजे ते खूप आंबट असते, आंबट होण्याचे मुख्य कारण त्यात खूप बॅक्टेरियाची वाढ झालेली असते वा कधी कधी नको असलेले बॅक्टेरियापण त्यात प्रचंड मोठ्या प्रमाणात वाढतात. त्यामुळे ते काही वेळेला पिवळे पडते. जर दही काही कारणामुळे खूप आंबट झाले असेल किंवा खराब झाले असेल तर विरजणासाठी घरात चांगले दही शिल्लक राहत नाही. जर खराब दही विरजण म्हणून वापरले तर सगळेच दही खराब होते आणि चवीला चांगले लागत नाही. हे टाळण्यासाठी विरजणासाठी रोज थोडे दही वेगळे लावतात. आणि हे दही विरजण म्हणून रोज थोडे थोडे वापरतात. असे केल्याने आवश्यक प्रमाणात बॅक्टेरिया असलेले चांगले दही मिळते. हे दही फ्रीझच्या बाहेर जास्त वेळ ठेवत नाहीत. बाहेर ठेवल्यास त्यात अयोग्य बॅक्टेरियाची वाढ होते व ते आवश्यकतेपेक्षा जास्त [[आंबट]] होते. दही बनविण्याचे अगोदर दूध चांगले उकळून घेतात. दूध उकळल्याने त्यात असणारे अनावश्यक बॅक्टेरिया मरून जातात. व त्यामुळे दह्यातून चांगले बॅक्टरीया मिळणे शक्य होते. बाजारात योगर्ट (Yoghurt) नावाचे दही मिळते, त्याने विरजण लागत नाही. योगर्टमध्ये लॅक्टोज नसतात. दह्यात योगर्टपेक्षा जास्त आंबटपणा असतो. दुधाची साय साठवून तिच्यात घातलेल्या विरजणानंतर साईचे दही बनते. या दह्यापासून चक्का (पाणीविरहित घट्ट दही), लस्सी (पाणीविरहित ताक), [[लोणी]] करता येते. लोण्यापासून घरचे लोणकढे [[तूप]], आणि चक्क्यापासून श्रीखंड. ==साहित्य== *२कप दूध (५०० मिली ग्रॅम ) *घरातील पोहे खाण्याचा १ चमचा दही(विरजण: १०-२० मिली ग्रॅम ) ==पद्धत== खालील मजकूर आज्ञार्थक/विध्यर्थक/सल्लादायक असल्याने काढून टाकला आहे. दहीचे प्रकार दही तयार करण्यासाठी दोन पद्धती आहेत, रेनेट आणि आम्लसह. लिंबाचा सिडचा वापर जसे, लिंबाचा रस, दही तयार करण्यासाठी लैक्टिक आम्ल लैक्टोज पाण्यात सोडतो. अशा प्रकारे या पद्धतीने तयार केलेली घन दही लैक्टोज असहिष्णुता असलेल्या लोकांसाठी चांगली आहे. या प्रकारची दही भारतामध्ये छेना म्हणून ओळखली जाते. दही बनविण्यासाठी रेनेटचा वापर करून दुग्धशर्कराला भरीव कॉग्युलेटेड प्रथिने जोडतात. अशाप्रकारे लैक्टोज असहिष्णुतेसह असलेल्या लोकांसाठी याची शिफारस केली जात नाही. या प्रकारचे दही व्यावसायिक चीज आहे जसे की चेडर, मोजझारेला, स्विस, परमेसन या सुपरमार्केटमध्ये उपलब्ध आहे. शाकाहारी रेनेट, सामान्यत: विठानिया कोगुलान्सचा, भारतात पनीर तयार करण्यासाठी वापरला जातो. वापर दही उत्पादनांमध्ये प्रदेशानुसार बदलू शकतात आणि कॉटेज चीज, दही चीज (दोन्ही जीवाणूंनी बनविलेले आणि कधीकधी रेनेट देखील करतात), शेतकरी चीज, भांडे चीज, क्वेको ब्लान्को आणि पनीर यांचा समावेश आहे. हा शब्द समान स्वरुपाच्या किंवा सुसंगततेच्या दुग्धशाळेच्या पदार्थाचा देखील संदर्भ घेऊ शकतो, जरी या प्रकरणांमध्ये सुधारक किंवा वलय हा शब्द सामान्यतः वापरला जातो. इंग्लंडमध्ये रेनेट वापरून बनवलेल्या दही यांना जांकेट म्हणून संबोधले जाते; खरे दही आणि मठ्ठा दुधाच्या वातावरणामुळे (तापमान, आंबटपणा) नैसर्गिक विभक्ततेपासून तयार होते. दही वापरली जाते तशी, तसेच [[रवा]], मनुका, चिरलेली शेंगदाणे आणि इतर घटकांसह. हे बेक केले जाऊ शकते किंवा पातळ कस्टर्ड पॅनकेक्स बेक करण्यासाठी दहीची [[खीर]] वापरली जाऊ शकते.{{मराठी शब्द सुचवा}} {{संदर्भनोंदी}} [[वर्ग:अन्न]] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ]] sqxjmux9ymp00fqtswu4qcze1sk4gx8 36743 36699 2026-09-08T06:40:04Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कोशिंबीर]] 36743 wikitext text/x-wiki [[File:Curd and treacle.jpg|thumb|दही]] आंबवून घट्ट केलेल्या [[दूध|दुधाला]] '''दही''' असे म्हणतात. [[दूध|दुधाचे]] दही तयार करण्यासाठी दुधात एखाद्या आंबट पदार्थाचे काही थेंब (विरजण) घालतात. घरगुती दही तयार करणे (दही जमवणे) खूप सोपे आहे. त्यासाठी ज्या भांड्यात दही जमवायचे असेल त्या भांड्याला आतून घरात असलेल्या किंवा बाहेरून आणलेल्या आंबट दह्याचा पातळ लेप लावतात. त्यावर कोमट दूध ओततात व ते मिश्रण वरखाली करून चांगल्या प्रकारे एकजीव करतात. उबदार जागेत ठेवल्यावर भांड्यात ओतलेल्या दुधाचे दही बनते. दही बनवायच्या दुधातून [[तुरट]]ीचा खडा फिरवलेला असल्यास दही निश्चितपणे घट्ट बनते. धातूच्या भांड्यापेक्षा सच्छिद्र मातीच्या भांड्यात दही अधिक चांगले बनते. स्वादिष्ट बनलेले दही टिकवण्यासाठी त्यात पोटॅशियम मेटा बाय सल्फईट (K2S2O5) किंवा तत्सम रसायन (Sodium Benzoate) वापरण्याची गरज नसते. केवळ थंड जागेत (उदा० रेफ्रिजरेटरमध्ये) ठेवले तरी दही बराच वेळ टिकते. दही हा भारतीयांच्या उन्हाळ्यातल्या जेवणातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. रायते, ताक, [[कढी]] किंवा [[कोशिंबीर]] इत्यादी पदार्थ बनवण्यासाठी दही वापरतात. दह्याचे आरोग्यास बरेच फायदे आहेत. दही पचायला खूप सुलभ असते. ज्यांना दूध पचत नाही त्यांना दही पचते. दही हे प्रोबायोटिक म्हणून कार्य करते. दही खाल्ल्याने प्रतिकारशक्ती सुधारते. तसेच मजबूत हाडे आणि दातांसाठी, निरोगी आणि तेजस्वी त्वचेसाठी ते फायदेशीर आहे. ==<small>दुधाचे दह्यामधे रूपांतर करण्याची प्रक्रिया</small>== जेव्हा दूध गरम (कोमट) असताना त्यात थोडे दही टाकले जाते तेव्हा -दह्यातील लॅक्टोबॅसिलस बॅक्टेरियांचा गुणाकार होतो आणि म्हणून [[दूध]] दह्यामधे बदलते.या प्रक्रियेस किण्वन प्रक्रिया किंवा फरमेंटेशन असे म्हणतात. दुधात केसीन (casein) नावाचे ग्लोब्युलर प्रथिन (Protein) असते. लॅक्टिक ॲसिड बॅक्टेरिया आणि केसीन यांच्या दरम्यानच्या रासायनिक प्रतिक्रियेमुळे दही तयार होते. किण्वन प्रक्रियेदरम्यान, बॅक्टेरिया लॅक्टोजपासून ऊर्जा (एटीपी) तयार करण्यासाठी एन्झाइम्स वापरतात. हे एटीपी वापरून लॅक्टिक ॲसिड तयार होते. दुधात असलेले ग्लोब्युलर प्रोटीनवर लॅक्टिक ॲसिड काम करते आणि पचायला जड असलेल्या प्रोटीनचे छोट्या आणि पचायला हलक्या असलेल्या प्रथिनात रूपांतर करते. या प्रक्रियेमुळे प्रोटीनची तृतीयक आणि चतुष्कीय रचना नष्ट होते आणि ग्लोब्युलर प्रथिने तंतुमय प्रथिने बनतात. अशा प्रकारे प्रथिनांच्या विघटनामुळे दह्याचा जाड पोत (घट्टपणा) तयार होतो. <p>'''रासायनिक क्रिया -''' लॅक्टोज +पाणी →लॅक्टिक ॲसिड</p> [[File:विज्ञान आश्रमात बनवलेली दही.jpg|thumb|दही]] ==विरजण== तापवून थंड केलेल्या दुधामध्ये किंचित दही किंवा [[ताक]] घालून दही तयार करतात. हे जे दही अथवा ताक दुधामध्ये घातले जाते त्याला [[विरजण]] असे म्हणतात. स्ट्रोप्टोकोकस लॅक्‍टिस, स्ट्रेप्टोकोकस (Streptococcus) डायॲसिटिलॅक्‍टिस, स्ट्रेप्टोकोकस केमोरिस जीवाणूंमुळे दुधाचे दही होते . दह्यामध्ये पाणी घालून चांगले मिसळल्यास ताक बनते.<ref>[http://www.agrowon.com/Agrowon/20130210/5134559872106790173.htm दह्यापासून तयार करा मठ्ठा, श्रीखंड]</ref> दुधाचे दही बनण्यासाठी मुख्यतः लॅक्टोबॅसिलस नावाचे बॅक्टेरिया काम करतात. दही बनविण्यासाठी लागणारे आधीचे उत्तम दही म्हणजे विरजण हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेला विरजणच चांगले नसते म्हणजे ते खूप आंबट असते, आंबट होण्याचे मुख्य कारण त्यात खूप बॅक्टेरियाची वाढ झालेली असते वा कधी कधी नको असलेले बॅक्टेरियापण त्यात प्रचंड मोठ्या प्रमाणात वाढतात. त्यामुळे ते काही वेळेला पिवळे पडते. जर दही काही कारणामुळे खूप आंबट झाले असेल किंवा खराब झाले असेल तर विरजणासाठी घरात चांगले दही शिल्लक राहत नाही. जर खराब दही विरजण म्हणून वापरले तर सगळेच दही खराब होते आणि चवीला चांगले लागत नाही. हे टाळण्यासाठी विरजणासाठी रोज थोडे दही वेगळे लावतात. आणि हे दही विरजण म्हणून रोज थोडे थोडे वापरतात. असे केल्याने आवश्यक प्रमाणात बॅक्टेरिया असलेले चांगले दही मिळते. हे दही फ्रीझच्या बाहेर जास्त वेळ ठेवत नाहीत. बाहेर ठेवल्यास त्यात अयोग्य बॅक्टेरियाची वाढ होते व ते आवश्यकतेपेक्षा जास्त [[आंबट]] होते. दही बनविण्याचे अगोदर दूध चांगले उकळून घेतात. दूध उकळल्याने त्यात असणारे अनावश्यक बॅक्टेरिया मरून जातात. व त्यामुळे दह्यातून चांगले बॅक्टरीया मिळणे शक्य होते. बाजारात योगर्ट (Yoghurt) नावाचे दही मिळते, त्याने विरजण लागत नाही. योगर्टमध्ये लॅक्टोज नसतात. दह्यात योगर्टपेक्षा जास्त आंबटपणा असतो. दुधाची साय साठवून तिच्यात घातलेल्या विरजणानंतर साईचे दही बनते. या दह्यापासून चक्का (पाणीविरहित घट्ट दही), लस्सी (पाणीविरहित ताक), [[लोणी]] करता येते. लोण्यापासून घरचे लोणकढे [[तूप]], आणि चक्क्यापासून श्रीखंड. ==साहित्य== *२कप दूध (५०० मिली ग्रॅम ) *घरातील पोहे खाण्याचा १ चमचा दही(विरजण: १०-२० मिली ग्रॅम ) ==पद्धत== खालील मजकूर आज्ञार्थक/विध्यर्थक/सल्लादायक असल्याने काढून टाकला आहे. दहीचे प्रकार दही तयार करण्यासाठी दोन पद्धती आहेत, रेनेट आणि आम्लसह. लिंबाचा सिडचा वापर जसे, लिंबाचा रस, दही तयार करण्यासाठी लैक्टिक आम्ल लैक्टोज पाण्यात सोडतो. अशा प्रकारे या पद्धतीने तयार केलेली घन दही लैक्टोज असहिष्णुता असलेल्या लोकांसाठी चांगली आहे. या प्रकारची दही भारतामध्ये छेना म्हणून ओळखली जाते. दही बनविण्यासाठी रेनेटचा वापर करून दुग्धशर्कराला भरीव कॉग्युलेटेड प्रथिने जोडतात. अशाप्रकारे लैक्टोज असहिष्णुतेसह असलेल्या लोकांसाठी याची शिफारस केली जात नाही. या प्रकारचे दही व्यावसायिक चीज आहे जसे की चेडर, मोजझारेला, स्विस, परमेसन या सुपरमार्केटमध्ये उपलब्ध आहे. शाकाहारी रेनेट, सामान्यत: विठानिया कोगुलान्सचा, भारतात पनीर तयार करण्यासाठी वापरला जातो. वापर दही उत्पादनांमध्ये प्रदेशानुसार बदलू शकतात आणि कॉटेज चीज, दही चीज (दोन्ही जीवाणूंनी बनविलेले आणि कधीकधी रेनेट देखील करतात), शेतकरी चीज, भांडे चीज, क्वेको ब्लान्को आणि पनीर यांचा समावेश आहे. हा शब्द समान स्वरुपाच्या किंवा सुसंगततेच्या दुग्धशाळेच्या पदार्थाचा देखील संदर्भ घेऊ शकतो, जरी या प्रकरणांमध्ये सुधारक किंवा वलय हा शब्द सामान्यतः वापरला जातो. इंग्लंडमध्ये रेनेट वापरून बनवलेल्या दही यांना जांकेट म्हणून संबोधले जाते; खरे दही आणि मठ्ठा दुधाच्या वातावरणामुळे (तापमान, आंबटपणा) नैसर्गिक विभक्ततेपासून तयार होते. दही वापरली जाते तशी, तसेच [[रवा]], मनुका, चिरलेली शेंगदाणे आणि इतर घटकांसह. हे बेक केले जाऊ शकते किंवा पातळ कस्टर्ड पॅनकेक्स बेक करण्यासाठी दहीची [[खीर]] वापरली जाऊ शकते.{{मराठी शब्द सुचवा}} {{संदर्भनोंदी}} [[वर्ग:अन्न]] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ]] 4a54my0ytr2z6xthwjtfnswoygwfpsr 0 4005 36684 13009 2026-09-08T06:34:38Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36684 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = २०-२५ मिनिटे | difficulty = 3<!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} मुरंबा/गुळंबा/गोडांबा-एक [[आंबट]]-गोड पदार्थ ==लागणारे साहित्य -== * कैरीचा किस- १ वाटी, * बारिक चिरलेला गुळ -१ वाटी, * वेलची पुड - २ चमचे, * चवीपुरते मीठ (हवे असल्यास घरचे तिखट-१ चमचा)<br> ==कृती-== *सर्वप्रथम कढई मंद आचेवर ठेवावी,त्यात चिरलेला गुळ घालावा. *गुळाला पाणी सुटू लागल्यावर त्यात कैरीचा किस घालावा. *कैरी व गुळाचे प्रमाण साधारण एकसारखे असावे, आपण कमी गोड खात असल्यास एक चतुर्थांश गूळ कमी घालावा. *वरील मिश्रणात दोन चमचे वेलची पुड घालावी. चवीपुरते मीठ घालून मिश्रण चांगले ढवळून घ्यावे. *थोडा तिखटपणा हवा असल्यास घरचे तिखट १चमचा घालावे. *साधारण ह्या कृतीस १०-१२ लागतील. *एका हवाबंद डब्यात काढुन फ्रिजमध्ये अर्धा ता सेट करायला ठेवावे. *आता गोडांबा तयार आहे. साधरण पोळी बरोबर किंवा पुर्ण जेवणाबरोबर आपण पानात वाढू शकतो. 17586ur3hjnnmeopk7y7nowa7tvmid3 0 4092 36681 29455 2026-09-08T06:33:59Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36681 wikitext text/x-wiki == साहित्य == १. दोडका भाजी बनवण्यासाठी: ३ त ४ कोवळा शिरी दोडका, हिरवी मिरची, [[कोथिंबीर]], तेल, हिंग, [[मोहरी]], जिरे, तिखट, मीठ, जिरे पूड, धने पूड, गोड मसाला, इत्यादी २. मुठे बनवण्यासाठी: कणिक, मीठ, तेल == कृती == [[वर्ग:वडा]] nkxra25r6ilcru4bf30gm68cqmghyr8 0 4113 36676 36380 2026-09-08T06:33:52Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36676 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = १०० ग्राम | time = १० मिनिटे | difficulty = 1 <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = [[file:Jhaal Muri.JPG|thumb]] | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} '''[[:Mr:w:झालमुडी| झालमुडी/झालमुरी]]''' ही कोलकाताची एक अतिशय लोकप्रिय आणि झणझणीत रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ पाककृती आहे. ही चटकदार मुरमुऱ्यांची भेळ सारखी पाककृती असून घरच्या घरी अवघ्या ५ ते १० मिनिटांत बनवता येते. == कृती == # मुरमुरे कुरकुरीत करणे: सर्वात आधी एका कढईत मुरमुरे हलकेसे भाजून कुरकुरीत करून घ्या. # मसाला तयार करणे: एका मोठ्या भांड्यात भाजलेले मुरमुरे घ्या. त्यात [[हळद]], लाल तिखट, गरम मसाला, आमचूर पावडर, जिरे पूड, मिरे पूड आणि चवीनुसार मीठ टाका. # तेल मिसळणे: या मिश्रणात १-२ चमचे [[मोहरी]]चे तेल (किंवा साधे [[तेल]]) घाला आणि सर्व मसाले मुरमुऱ्यांना नीट लावून घ्या. # भाजीपाला घालणे: आता यामध्ये बारीक चिरलेला [[कांदा]], [[टोमॅटो]], [[काकडी]], [[बटाटा]] (उकडलेला) आणि हिरवी मिरची घाला. # कुरकुरीतपणा आणि [[आंबट]]पणा: यात भाजलेले शेंगदाणे, चणा डाळ/नमकीन, शेव आणि ओले [[खोबरे]] घाला. # अंतिम टच: वरून लिंबाचा रस आणि बारीक चिरलेली कोथिंबीर टाकून सर्व मिश्रण व्यवस्थित ढवळून घ्या. == नोंद == अस्सल बंगाली चवीसाठी मोहरीचे तेल वापरणे उत्तम असते. सर्व साहित्य एकत्र केल्यावर लगेच सर्व्ह करा, नाहीतर मुरमुरे मऊ पडतील. ही पाककृती संध्याकाळच्या नाश्त्यासाठी किंवा [[चहा]]सोबत घेऊ शकता. == संदर्भ == # [https://www.dainikprabhat.com/jhalmuri-recipe-make-bengali-spicy-jhalmuri-at-home-a-tasty-recipe-that-can-be-prepared-in-5-minutes घरी बनवा बंगालची झणझणीत झालमुरी; 5 मिनिटांत तयार होणारी टेस्टी रेसिपी] #[https://www.rasoishop.com/mr/blogs/recipes/jhal-muri-the-ultimate-street-food-adventure-in-your-kitchen झाल मुरी: तुमच्या किचनमधील अंतिम स्ट्रीट फूड ॲडव्हेंचर] #[https://cookpad.com/in-mr/recipes/16506666 झाल मूरी] # [https://www.esakal.com/food/how-to-make-pm-modi-favorite-jhalmuri-recipe-bengal-viral-street-food-aht00 मोदींना आवडलेली झालमुरी कशी बनते ? बंगालच्या निवडणुकीत गाजलेल्या पदार्थाची रेसिपी लिहून घ्या] # [https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/home-decor-hacks/pm-modi-enjoys-jhal-muri-in-bengal-know-how-to-make-jhalmuri-from-murmura/articleshow/130407302.cms मोदींच्या व्हिडिओनंतर 'झालमुडीने' मोडला रेकॉड, जाणून घ्या काय आहे हा पदार्थ साधी सोपी रेसिपी] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:बंगाली खाद्यपदार्थ]] 96s1vmsfv11lojo3ljs0lmwd290ldx0 0 4184 36725 36071 2026-09-08T06:37:43Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36725 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = [[गणपतीची कहाणी‎]] | पुढील = [[श्रीविष्णूची कहाणी]] | वर्ष = | टिपण = }} आटपाट नगर होतं. तिथं एक राजा होता. त्याला दोन बायका होत्या. एक आवडती होती. दुसरी नावडती होती. आवडतीचं नांव पाटमाधवराणी आणि नावडतीचं नांव चिमादेवराणी होतं. त्या राजाला एक शत्रु होता, त्याचं नांव नंदनबनेश्वर होतं. तो क्षणीं उडे, क्षणी बुडे, क्षणीं आताळीं जाई, क्षणीं पाताळीं जाई. असा राजाच्या पाठीस लागला होता. त्यामुळे राजा फार वाळत चालला. एके दिवशी राजानं सर्व लोक बोलावले, नंदनबनेश्वराला मारा म्हणून आज्ञा केली. सर्व लोकांनीं राजाला बरं म्हटलं. त्याला जिकडे तिकडे शोधूं लागले. त्याच नगरांत एक म्हातारीचा लेक होता. तो आपल्या आईला म्हणूं लागला, “आई आई, मला भाकरी दें, मी राजाच्या शत्रूला मारायला जातों.” म्हातारी म्हणाली, “बाबा, तूं गरीबाचा पोर, चार पावलं पुढं जा. झाडाआड ही वाळली भाकरी खा. म्हणजे लोक तुला हंसणार नाहींत.” पोरानं बरं म्हणून म्हटलं. म्हातारीनं भाकरी दिली. म्हातारीचा लेक [[भाकरी]] घेऊन निघाला. सगळ्यांच्य पुढं गेला. इतक्यांत संध्याकाळ झाली. सर्व लोक घरीं आले. त्यांना नंदनबनेश्वर कांहीं सांपडला नाहीं. तशी राजाला फार काळजी लागली. पुढं फार रात्र झाली. म्हातारीचा पोर तिथंच राहिला. पुढं मध्यरात्रीं काय झालं? नागकन्या-देवकन्या तिथं आल्या. महालक्ष्मीचा वसा वसू लागल्या. पोरानं विचारलं, “बाई बाई, ह्यानं काय होतं?” त्यांनीं सांगितलं, “पडलं झडलं सांपडतं. मनीं चिंतलं कार्य होतं.” इतकं ऐकल्यावर तोहि त्यांच्याबरोबर वसा वसूं लागला. पूजा केली, घागरी फुंकल्या. पहांटेस उत्तरपूजा केली. जशी पहांटेस महालक्ष्मीमाय कोल्हापुरा जाती जागती, झाली तसा नागकन्या-देवकन्यांनी आशीर्वाद मागितला. तसा, ह्यानेही मागितला. तसा देवीनं दिला. “राजाचा शत्रु मरेल, तुला अर्ध राज्य मिळेल, अर्ध भांडार मिळेल. माडीशी माडी बांधील. नवलवाट नांव ठेवील. तो वैरी डावा पाय मस्तकीं घेऊन उद्यां राजाच्या अंगणांत मरून पडेल.” असं म्हणून देवी अदृश्य झाली. म्हातारीचा पोर घरीं आला. दुसर्‍या दिवशीं राणी पहांटेस उठली. परसांत आली. राजाचा वैरी मेलेला पाहिला. तिला फार आनंद झाला. तशी तिनं ही गोष्ट राजाला जाऊन सांगितली. राजानं चौकशी केली. म्हातारीचा पोर सगळ्यांच्या मागं होता. त्यानं ह्याला मारलं असेल, असं लोकांनी राजाला सांगितलं. राजानं त्याला बोलावूं धाडलं. म्हातारीचा पोर राजाच्या घरीं आला, त्यानं राजाला विचारलं, “राजा राजा, आळ नाहीं केला, अन्याय नाहीं केला, मला इथं का बोलावलं?” राजा म्हणाला, “भिऊं नको, माझा वैरी नंदनबनेश्वर कोणीं मारला? सगळे लोक तुझं नांव सांगतात. याचं काय कारण तें सांग.” पोर म्हणाला, “राजा राजा, मी मारला नाहीं,पण तो देवीच्या वरानं मेला.”राजा म्हणाला, “ती देवी कोणती? तिला तूं कुठं भेटलास?” पोर म्हणाला. “सगळ्यांच्या पाठीमागून निघालों. त्यांच्यापुढें थोडासा गेलों. शिळी भाकर झाडाआड करून खाल्ली. येतां येतां रात्र झाली. झाडाखाली वस्ती केली. रात्रीं नागकन्या-देवकन्या तिथं आल्या. त्यांनीं महालक्ष्मीचा वसा वसला. त्याची मी चौकशी केली. पुढं मीं पूजा केली. घागरी फुंकल्या. पहांटेस महालक्ष्मीमाय कोल्हापुरा जाती जागती झाली. सर्वांना आशीर्वाद दिला, तसा मलाही दिला. “तुला आशीर्वाद काय मिळाला?” “मला आशीर्वाद असा मिळाला, राजाचा शत्रू मरेल, तुला अर्धे राज्य मिळेल, अर्ध भांडार मिळेल. माडीशी माडी बांधील, नवलवाट नांव ठेवील.” असं म्हणून देवी अदृश्य झाली. मग आम्हीं उत्तरपूजा केली. तातू घेऊन घरीं आलों, तों तुझं बोलावणं आलं.”राजानं हकीकत ऐकली. आनंदीआनंद झाला. पोराला अर्ध राज्य दिलं, अर्ध भांडार दिलं. माडीशीं माडी बांधून दिली. नवलवाट नांव ठेवलं. पुढं म्हातारीचा पोर आनंदानं वागूं लागला. ही बातमी आवडत्या राणीला समजली, राणीनं नवलवाटाला बोलावूं धाडलं. महालक्ष्मीचा वसा कसा म्हणून विचारलं. नवलवातानं तातू दाखविला. तिला सांगितलं, “आश्विनमास येईल, पहिली अष्टमी येईल, त्या दिवशीं सोळा सुतांचा तातू तेल-[[हळद]] लावून करावा. सोळा दुर्वा, सोळा तांदूळ घेऊन तुळशीची पंचामृती पूजा करावी. ज्याला हा वसा घेणं असेल त्यानं तातूची पूजा करावी. तातू हातांत बांधावा. दुसरी कहाणी चतुर्थी व तिसरी चतुर्दशीला करावी. याप्रमाणं दर आश्विनमासीं करावं.” असा तिनं वसा समजून घेतला. आपले तें व्रत पाळूं लागली. पुढें एके दिवशी काय झालं? राजा राणीच्या महालीं आला. सारीपाट खेळूं लागला. राजानं राणीचा तातू पाहिला. हें काय? म्हणून विचारलं. राणीनं तातूची हकीकत सांगितली. राजा म्हणाला, “माझे घरीं हारे बहू, दोरे बहू, कांकणं बहू; कळाचे बहू; व्रताचं सूत तोडून टाक. मला ह्याची गरज नाहीं.” पुढं रात्र झाली राजाराणी निजलीं. सकाळीं दासी बटकी महाल झाडूं लागल्या. केरांत त्यांना तातू सांपडला. दासींनीं तो तातू नवलवाटाला दिला, त्याला राणीचा फार राग आला. इतक्यांत काय चमत्कार झाला? त्याला नावडती राणी भेटली. तिनं तो तातू मागितला. हा म्हणाला, “उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकून देशील.” तिनं सांगितलं, “उतणार नाहीं,मातणार नाहीं, घेतला वसा टाकणार नाहीं.” तसा तातू तिच्या हवालीं केला, वसा सांगितला. पुढं अश्विनमास आला. पहिली अष्टमी आली. त्या दिवशी काय चमत्कार झाला? देवी महालक्ष्मीनं म्हातारीचं सोंग घेतलं. पाटमाधवराणीचे महालीं गेली. महालक्ष्मीची तिला आठवण आहे किंवा नाहीं हें पाहू लागली, तों घरांत कोठें कांहीच तयारी दिसेना. तेव्हां ती पाटमाधवराणीला म्हणूं लागली, “अग अग पाटमाधवराणी, पुत्राची माय, आज तुझ्या घरी काय आहे?” राणीनं उत्तर दिलं, “आज माझ्या घरी कांहीं नाही.” तेव्हां ती राणीला पुन्हां म्हणाली, “अग अग पाटमाधवराणी, पुत्राची माय, म्हातारीला पाणीला देशीला तर तुझ्या राज्याला पुरे होईल.” राणीनं उत्तर दिलं, “म्हातारीला तांब्याभार पाणी दिलं तर माझ्या राज्याला पुरणार नाहीं.” तेव्हां म्हातारीनं पुन्हा पाटमाधवराणीला हाक मारली, “अग अग पाटमाधवराणी, पुत्राची माय, म्हातारीला दहींभाताची शिदोरी देशील, तर तुझ्या राज्याला पुरे होईल.” राणी म्हणाली, “म्हातारीला [[दही]]भाताची शिदोरी दिली, तर माझ्या राज्याला पुरणार नाही.” म्हातारीला राग आला. तिनं शाप दिला. तो काय दिला? “सवतीच्या न्हाणीं डाराडुरी करीत असशील. अर्धं आंग बेडकाचं, अर्धं आंग मनुष्याचं, अशी होऊन पडशील.” इतकं राणीनं ऐकलं. खदखदा हंसली. पुढं म्हातारी निघून गेली ती चिमादेवराणीच्या महालीं आली. इकडे तिकडे पाहूं लागली. तों तिला जिकडे तिकडे गडबड दिसली. एकीकडे पूजेचं साहित्य दिसलं, दुसरीकडे महालक्ष्मीचा मुखवटा मांडलेला पाहिला. तिनं चिमादेवराणीला विचारलं, “अग अग चिमादेवराणी, पुत्राची माय. आज तुझ्या घरीं काय आहे?” तिनं उत्तर दिलं. “आज माझ्या घरीं महालक्ष्मी आहे.” तेव्हां म्हातारी म्हणाली “कशानं ओळखावी? कशानं जाणावी?” तों ती सकाळीं कुंवारीण झाली, दुपारी सवाशीण झालीं; संध्याकाळीं पोक्त बायको झाली, अशा तिन्ही कळा तिला पालटून दाखविल्या. नंतर राणीनं तिला घरांत बोलावलं, न्हांऊं माखूं घातलं, पीतांबर नेसायला दिला. चौरंग बसावयास दिला. राणीनं व नवलवाटानं तिची पूजा केली. संध्याकाळ झाली. देवीसमोर दोघंजणं घागरी फुंकूं लागली. तसा घागरींचा आवाज राजाचे कानीं गेला. धुपाचा वास महालीं आला. तशी राजानं चौकशी केली. शिपायांना हांक मारली. “नावडतीच्या घरीं आवाज कशाचा येतो तो तुम्ही पाहून या” शिपाई नावडतीच्या घरीं आले. महालक्ष्मीचं दर्शन घेतलं, तसेच ते परतले, राजाच्या महालीं आले. पाहिलेली हकीकत सांगितली. तसा राजा म्हणाला, “मला तिथं घेऊन चला.” शिपाई राजाला घेऊन राणीकडे आले. राणीनं पंचारती ओवाळली, राजाचा हात धरला, मंदिरात घेऊन गेली, सारीपाटा खेळूं लागलीं. खेळतां खेळतां पहांट झाली. पहांटेस लक्ष्मीमाय कोल्हापुरा जाती जागती झाली तशी राणी म्हणाली, “माय, मला आशीर्वाद दे.” महालक्ष्मी म्हणाली, “तुला आशीर्वाद काय देऊं? राजा तुला सकाळीं घेऊन जाईल आणि तुझी सवत तुझ्या न्हाणीं डाराडुरी करील. अर्धे अंग बेडकाचं, अर्धे आंग मनुष्याचं, अशी होऊन पडेल.” तशी चिमादेवीराणीनं तिची प्रार्थना केली कीं, “तिला इतका कडक शाप देऊं नये.” तसं देवीनं सांगितलं की, राजा तिला बारा वर्ष वनांत तरी धाडील.” असं म्हणून देवी अदृश्य झाली. उजाडल्यावर राजानं तिला रथांत घातलं, वाड्यासमोर घेऊन आला. पाटमाधवराणीला निरोप धाडला कीं, राजा राणीला घेऊन येतो आहे. तिला तूं सामोरी ये. तशी ती फाटकं तुटकं नेसली, घाणेरडी चोळी अंगांत घातली, केंस मोकळे सोडले, कपाळीं मळवट भरला, जळतं खापर डोकीवर घेतलं, आणि ओरडत किंचाळत पुढं आली. तों राजानं विचारलं, “ओरडत किंचाळत कोण येत आहे? भूत आहे कीं खेत आहे?” शिपायांनीं सांगितलं, ‘भूत नाहीं, खेत नाहीं, तुझीच राणी तुला सामोरी येत आहे.” राजा म्हणाला, “तिला रानांत नेऊन मारून टाका.” असा शिपायांना हुकूम केला. आणि आपण उठून महालीं आला, राजाराणी सुखानं नांदूं लागलीं. इकडे शिपायांनीं पाटमाधवराणीला रानांत नेलं. तिला राजाचा हुकूम सांगितला. राणी मुळूमुळूं रडूं लागली, तसं शिपायांनीं सांगितलं. “बाई बाई, रडूं नको; आम्ही तुझ्या हातचं खाल्लेले प्यालेले हों. आमच्यानं कांहीं तुला मारवत नाहीं, म्हणून आम्ही तुला सोडून देतों. पुन्हां तूं या राज्यांत कांहीं येऊं नको. “असं म्हणाले. राणीला तिथं सोडून दिलं. आपण निघून नगरांत आले. नंतर ती तशीच फिरतां फिरतां एका नगरांत गेली. पहिल्यानं कुंभाराचे आळींत गेलीं. तिथं नव्या राणीला नवा कळस घडवीत होते. परंतु एकही कळस उतरेना. तेव्हा त्यांनीं चौकशी केली. नवं माणूस कोण आलं आहे? तों ही सांपडली. त्यांनीं तिला हांकून पिटून लावलं. पुढं ती कांसाराच्या आळींत गेली. तों तिथं नव्या राणीला नवा चुडा करीत होते. पण एकही चुडा उतरेना. तेव्हां चौकशी केली. नवं माणूस कोण आलं आहे? तेव्हां ही सांपडली. लोकांनीं तिला हांकून पिटून लावलं. तिथून निघाली ती सोनाराच्या आळींत आली. तिथं नव्या राणीला नवा दागिना घडवीत होते. तों एकही दागिना उतरेना. तेव्हां त्यांनी चौकशी केली. नवं माणूस कोण आलं आहे? तेव्हां ही सांपडली. त्यांनीं तिला हाकून पिटून लावलं. तिथून निघाली. साळ्यांच्या आळींत गेली. तों तिथ नव्या राणीसाठीं नवा साडा विणीत होते. पण एकही साडा उतरेना. मग त्यांनी चौकशी केली. नवं माणूस कोण आलं आहे? इकडे तिकडे पाहूं लागले. तों ही सांपडली. मग तिला तेथून हांकून पिटून लावलं. पुढं ती रानांत निघून गेली. जातां जातां ऋषीची गुंफा दृष्टीस पडली. तिथं गेली. तों ऋषि ध्यानस्थ बसले होते. ती तिथंच राहिली. ऋषि स्नानाला गेले म्हणजे ही आपली झाडसारवण करी, पूजेचं मांडून ठेवी. अशी तिनं बारा वर्ष सेवा केली. ऋषि प्रसन्न झाले व म्हणाले, “इथं झाडसारवण कोण करतं, त्यानं माझ्यासमोर यावं.” तशी ती ऋषींच्या पुढं आली, नमस्कार केला. ऋषींनीं झाडसारवणचं कारण विचारलं. ती म्हणाली, “अभय असेल तर सांगते,” ऋषींनीं अभय दिलं. राणीनं पहिल्यापासून हकिकत सांगितली, ऋषींनीं पोथ्या पुस्तकं वाचून पाहिली. तों तिच्यावर महालक्ष्मीचा कोप आहे असं समजल. ऋषींनीं तिच्याकडून महालक्ष्मीची पूजा करविली, रात्रीं घागरीं फुंकविल्या, पहाटे महालक्ष्मीमाय कोल्हापुरा जाती जागती झाली, तसा राणीनं आशीर्वाद मागितला. देवी रागावली होती. ऋषींनीं देवीजवळ क्षमा मागितली होती. देवीनं उःशाप दिला. “ह्या झाडाखालीं सगळी तयारी कर. पाय धुवायला पाणी ठेव. चंदनाची उटी ठेव. फराळाची तयारी कर. कापुरी [[विडा]] ठेव. वाळ्याचा पंखा ठेव. त्या सगळ्याला तुझ्या हाताचा वास येऊं लागेल. राजा इथं आज उद्यां येईल. तहानेला असेल. त्याचे शिपाई थंड पाण्याचा शोध करतील. ते ही सगळी तयारी पाहतील. राजाला जाऊन सांगतील. नंतर राजा इथं येईल.” त्याप्रमाणं दुसर्‍या दिवशीं तिथं राजा आला. थंडगार छाया पाहिली. स्वस्थ बसून विश्रांती घेतली. नंतर पाय धुतले. पोटभर फराळ केला, पाणी प्याला. कापुरी विडा खाल्ला, आत्मा थंड झाला, पुढं राजानं शिपायांना विचारलं, “इथं मी पाणी प्यालों, फराळ केला, विडा खाल्ला, ह्या सगळ्याला पाटमाधवराणीच्या हाताचा वास कसा आला?” शिपाई म्हणाले, “अभय असेल तर सांगतो.” राजानं अभय दिलं. तेव्हां शिपाई म्हणाले, “आम्ही तिच्या हातचं खाल्लं प्यालं, आमच्यानं कांहीं तिला मारवलं नाहीं म्हणून आम्हीं तिला सोडून दिलं.” राजा म्हणाला. “असं असेल तर तिचा तुम्ही आसपास शोध करा.” शिपाई निघाले. ऋषीच्या गुंफा पाहिल्या. तिथं ही सांपडली. राजाला जाऊन शिपायांनी सांगितलं. राजा उठला. ऋषींच्या गुंफेत्र गेला. त्यांचं दर्शन घेतलं. ऋषींनीं ओळखलं. त्याला सगळी हकीकत सांगितली. पुष्कळसा बोध केला. राणीला नमस्कार करायला सांगितलं. नंतर तिला राज्या हवालीं केलं. तसा उभयतांनी ऋषींना नमस्कार केला. ऋषींनीं त्यांना आशीर्वाद दिला. पुढं राजानं तिला रथांत घातलं, आपल्या नगरीत घेऊन आला. बाहेर रथ उभ केला. राणीला निरोप पाठविला. “राजा पाटमाधवराणीला घेऊन येतो आहे. त्याला तूं सामोरी ये.” तशी राणी न्हाली, माखली, पीतांबर नेसली, शालजोडी पांघरली, अलंकार घातले. नगरच्या नारी बरोबर घेतल्या आणि वाजत गाजत राणी सामोरी गेली. राजानं विचारलं, “वाजतगाजत कोण येत आहे? नागकन्या कीं देवकन्या?” तसं शिपायांनीं सांगितलं, “नागकन्या नाहीं, देवकन्या नाहीं, तझीच राणी तुला सामोरी येत आहे. ” तेव्हां राजा पाटमाधवराणीला म्हणाला, “तूं जर, अशीच सामोरी आली असतीस, तर तुला इतके हाल भोगावे लागले नसते.” राणी उगीच बसली राजानं चिमादेवराणीला उचलून रथांत घेतलं आणि दोघींसह वाजतगाजत नगरांत आला. सुखानं रामराज्य करूं लागला. जशी पाटमाधवराणीवर महालक्ष्मीमाय कोपली, तशी तुम्हां आम्हांवर न कोपो. ही साठां उत्तराची कहाणी, पांचां उत्तरी सुफळ संपूर्ण. तात्पर्य : देवीची भक्ति सर्व काळीं सारख्याच भावानें करावीं. अडचणीच्या वेळीं त्याला प्रसन्न करण्यासाठीं व्रतें उपोषणें करावीं आणि मग बरे दिवस आल्यावर देवाला विसरावें, हें चांगलें नाहीं. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कहाण्या]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] tdu5yz7lfwkcuhl1x8jtfsfrvs3rtjd 0 4198 36729 36211 2026-09-08T06:37:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36729 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = [[शनिवारची मारुतीची कहाणी]] | पुढील = [[आदित्यराणूबाईची कहाणी]] | वर्ष = | टिपण = }} आटपाट नगर होतं. तिथं एक आपला गरीब ब्राह्मण राहात होता. त्याला तीन सुना होत्या. पावसाळ्या दिवशीं तो लवकर उठे. सकाळींच जेवी, लेकी सुनांसुद्धां शेतावर जाई. धाकट्या सुनेला मात्र घरीं ठेवीं. याप्रमाणं आपला नित्याप्रमाणं शेतावर गेला. जातांना घरी सुनेला सांगितलं. “मुली मुली, आज शनिवार आहे. माडीवर जा. घागरीमडक्यांत कांहीं दाणे पहा. थोडेसे काढ. दळून त्याच्या भाकर्‍या कर. केनीकुर्डूची भाजी कर. तेरड्याचं बीं वाटून ठेव.” सुनेनं बरं म्हटलं. माडीवर दाणे पाहूं लागली. अर्ध्या भाकरीपुरते दाणे निघाले तेवढेच तिनं दळले. त्याच्या लहान लहान भाकर्‍या केल्या. केनीकुर्डूची भाजी केली. तेरड्या टाकळ्याचं बीं वाटलं नि सासूसासर्‍यांची वाट पहात बसली. इतक्यांत तिथं शनिदेव कुष्ठ्याच्या रूपानं आले आणि म्हणाले, बाई बाई, माझं सर्व अंग ठणकत आहे, माझ्या अंगाला तेल लाव, ऊन पाण्यांनं आंघोळ घाल. घरांत गेली, चार तेलाचे थेंब घेतले, त्यांच्या अंगाला [[तेल]] लावलं. वांटलेले बीं लावून ऊन पाण्याने आंघोळ घातली. भाकरी खाऊ घातली. त्याचा आत्मा थंड केला. तसा कुष्ठ्यानं तिला आशीर्वाद दिला, तो काय दिला?” तुला कांहीं कमी पडणार नाहीं” म्हणून म्हणाला. आपलं उष्टं वळचणीला खोंचलं, शनिदेव अदृश्य झाले. काहीं वेळानं घरीं सासूसासरे, दीरजावा आल्या. त्यांनीं सर्व तयाई उत्तम पाहिली, संतोषी झालीं. आपल्या घरांत तर कांहीं नव्हतं. हें असं कशानं आलं, म्हणून आश्चर्य करूं लागली. दुसर्‍या शनिवारीं ब्राह्मणानं दुसर्‍या सुनेला घरी ठेवलं. सगळीं माणसं घेऊन शेतावर गेला. इकडे काय मौज झाली? शानिदेवांनी मागच्यासारखंच कुष्ठ्याचं रूप घेतलं, ब्राह्मणाच्या घरीं आले. मागच्या सारखंच मला न्हाऊं घाल, मांखू घाल, म्हणून म्हणूं लागले. ब्राह्मणाची सून घरीं होती ती त्याच्याशीं बोलूं लागली, “बाबा, आम्हीं काय करावं! आमच्याजवळ कांहीं नाहीं.” देव म्हणाले, “ जे असेल त्यांतलंच थोडंसं मला दे.” ब्राह्मणाची सून मजजवळ कांहीं असलं तरी नाहीसं होईल.” असा त्यांनीं शाप दिला नि आपण अंतर्धान पावले. ब्राह्मणाची सून माडीवर गेली. हांडीमडकीं पाहूं लागली. तिला कांहीं सापडलं नाहीं. संध्याकाळ झाली, सासूसासरा घरीं आलीं. सर्व तयारी पाहू लागलीं. तो त्यांना कांहींच दिसेना. मग सुनेला रागं भरलीं. सुनेनं झालेली हकीकत सांगितलेली. पुढं तिसरा शनिवार आला. ब्राह्मणानं तिसर्‍या सुनेला घरीं ठेवलं. जेवणाची तयारी चांगली कर म्हणून सांगितलं. आपण उठून शेतावर गेला. इकडे मागच्यासारखे शनिदेव आले. ब्राह्मणाच्या सुनेला, अंगाला तेल लाव म्हणून म्हणूं लागले. तिनं दुसर्‍या जावेसारखा जबाब दिला. देवांनीं तिला पूर्वीसारखा शाप दिला आणि आपण अंतर्धान पावले. पुढं काय झालं? कांहीं वेळानं सासुसासरा घरीं आलीं, जेवणाची तयाई पाहूं लागलीं, तों तिथं कांहीं दिसेना. मग त्यांनीं सुनेला विचारलं, मागच्यासारखीच हकीकत ऐकली. सगळ्यांना उपवास पडला, मनांत फार खिन्न झालीं. पुढं चौथ्या शनिवार आला. ब्राह्मणानं धाकट्या सुनेला घरीं ठेवलं. पहिल्यासारखीच आज्ञा केली आणि आपण निघून शेतावर गेला. इकडे शनिदेवानं काय केलं? गलितकुष्ठ्याचं रूप धरलं. ब्राह्मणाचे घरीं आला. सुनेला म्हणूं लागला. “बाई बाई, माझं अंग ठणकत आहे, त्याला थोडं तेल लाव.” तिनं बरं म्हटलं. अंगाला तेल लावलं, ऊन पाण्यानं आंघोळ घातली. भाजीभाकर खायला दिली. त्याचा आत्मा थंड झाला. तेव्हां देवानं तिला आशीर्वाद दिला. तो काय दिला? असाच तुझाच आत्मा देव थंड करील म्हणून म्हणाला. आपलं उष्टं वळचणीला खोचलं आणि आपण अंतर्धान पावला. पुढं ब्राह्मणाची सून माडीवर गेली. हांडींमडकीं पाहूं लागली. डाळदाणा दृष्टीस पडला. तो काढला, तिनं चांगला स्वयंपाक केला, आणि सासूसासर्‍यांची वाट पहात बसली. इतक्यांत सासूसासरा तिथं आलीं. सुनेला विचारूं लागली. “मुली मुली, आज तूं काय केलं आहेस?” सुनेनं सांगितलं, “सगळी तयारी आहे. न्हायला तेल आहे. टाकळ्याची चोखणी आहे. आंघोळीला ऊन पाणी आहे. जेवायला बाजरीची [[भाकरी]] आहे. तोंडीं लावायला केनीकुर्डूची [[भाजी]] आहे.” सासूसासर्‍यांस आनंद झाला. “आपल्या घरांत तर कांहीं नव्हतं आणि इतकं सामान कुठुन आणलसं?” म्हणून तिला विचारलं. तिनं कुष्ठ्याची हकीकत सांगितली. दिलेला आशिर्वाद सांगितला. सासर्‍याला आनंद झाला. इतक्यांत काय चमत्कार झाला? सासर्‍यांची दृष्टी वळचणीकडे गेली. तिथं कांहीं खोचलेलं दृष्टीस पडलं. त्यांनी तें सोडून पाहिलं तॊ, पत्रावळींवर हिरेमोत्यें दृष्टीस पडलीं सुनेला दाखविलीं, ह्याच पत्रावळींवर तो कुष्टी जेवला म्हणून तिनं सांगितलं सासरा म्हणाला, “देवानं मुलीला दर्शन दिलं.” पुढं दुसर्‍या सुनांस हकीकत विचारली, त्यांनीं दोन वेळां आला होता म्हणून सांगितलं, “आम्ही त्याला कांहीं दिलं नाहीं, त्याचा त्याला राग आला. नंतर त्यानं तुमच्याजवळ कांहीच नसेल म्हणून सांगितलं आणि त्याच दिवशी हांड्यामडक्यांत दाणे नाहींसे झाले. म्हणून दोन शनिवार आपणाला उपवास पडला.” पुढं सासुसासर्‍यांनी शनिदेवाची प्रार्थना केली. मुलीला आशीर्वाद दिला व नेहमी शनिदेवाची पूजा करूं लागली. जसा शनिदेव त्यांना प्रसन्न झाला. तसा तुम्हां आम्हां होवो. ही साठां उत्तरांची कहाणी, पांचां उत्तरीं सुफळ संपूर्ण. तात्पर्य : कोणी कांही मागण्यास आला तर त्याला संतुष्ट करावें. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कहाण्या]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] dzi9jdqw3rc6wegksnym7eexkw4xr9i 0 4208 36737 35988 2026-09-08T06:39:32Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36737 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = [[दिव्यांच्या अंवसेची कहाणी]] | पुढील = [[गोपद्मांची कहाणी]] | वर्ष = | टिपण = }} ऐका परमेश्वरा, धरित्रीमाये, तुमची कहाणी. आटपाट नगर होतं. नगरांत एक ब्राह्मण होता, त्या ब्राह्मणाची स्त्री काय करी? धरित्री मायेचं चिंतन करी. वंदन करी. ‘धरित्रीमाये, तूंच थोर, तूच समर्थ, कांकणलेल्या लेकी दे. मुसळकांड्या दासी दे. नारायणासारखे पांच पुत्र दे. दोघी कन्या दे. कुसुंबीच्या फुलासारखे स्थळ दे. हा वसा कधीं घ्यावा? आखाड्या दशमीस घ्यावा, कार्तिक्या दशमीस संपूर्ण करावा किंवा श्रावणी तृतीयेला घ्यावा, माघी तृतीयेला संपूर्ण करावा. सहा रेघांचा चंद्र काढावा, सहा रेघांचा सूर्य काढावा, सहा गाईचीं पावलं काढावीं व त्यांची रोज पूजा करावी. संपूर्णाला काय करावं? वाढाघरची सून जेवू सांगावी. कोरा करा, पांढरा दोरा, चोळी[[पोळी]]चं वाण द्यावं आणि आपल्या वशाचं उद्यापन करावं. ही धरित्रीमायेची कहाणी, साठां उत्तरांची पांचां उत्तरी सुफळ संपूर्ण. तात्पर्य : धरित्रीमातेला पुज्य मानून तिचें नेहमीं पूजन करावें. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कहाण्या]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] sghegxncdyxm2f382mnfpeeyd88ui54 0 4417 36683 36451 2026-09-08T06:34:37Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36683 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय आठवा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय सातवा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय नववा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो सद्गुनरु तूं ज्योतिषी । एकात्मतेचें घटित पाहसी । चिद्ब्रदह्मेंसी लग्न लाविशी । ॐ पुण्येंसी तत्त्वतां ॥१॥ वधूवरां लग्न लाविती । हें देखिलें असे बहुतीं । आपुली आपण लग्नप्राप्ती । हे अलक्ष्य गती गुरुराया ॥२॥ लग्न लाविती हातवटी । पांचां पंचकांची आटाटी । चुकवूनि काळाची काळदृष्टी । घटिका प्रतिष्ठी निजबोधें ॥३॥ चहूं पुरुषार्थांचें तेलवण । लाडू वळिले संपूर्ण । अहंभावाचें निंबलोण । केलें जाण सर्वस्वें ॥४॥ साधनचतुष्ट्याचा सम्यक । यथोक्त देऊन मधुपर्क । जीवभावाची मूद देख । एकाएक सांडविली ॥५॥ विषयसुख मागें सांडे । तेंचि पायातळीं पायमांडे । सावधान म्हणसी दोंहीकडे । वचन धडफुडें तें तुझें ॥६॥ व्यवधानाचें विधान तुटे । सहजभावें अंत्रपटु फिटे । शब्द उपरमोनि खुंटे । मुहूर्त गोमटे पैं तुझें ॥७॥ अर्धमात्रा समदृष्टी । निजबिंबीं पडे गांठी । ऐक्यभावाच्या मीनल्या मुष्टी । लग्नकसवटी अनुपम ॥८॥ तेथ काळा ना धवळा । गोरा नव्हे ना सांवळा । नोवरा लक्षेना डोळां । लग्नसोहळा ते ठायीं ॥९॥ परी नवल कैसें कवतिक । दुजेनवीण एकाएक । एकपणीं लग्न देख । लाविता तूं निःशेख गुरुराया ॥१०॥ तुज गुरुत्वें नमूं जातां । तंव आत्मा तूंचि आंतौता । आंतु कीं बाहेर पाहों जातां । सर्वीं सर्वथा तूंचि तुं ॥११॥ तुझें तूंपण पाहतां । माझें मीपण गेलें तत्त्वतां । ऐसें करूनियां गुरुनाथा । ग्रंथकथा करविसी ॥१२॥ मागील कथासंगती । सप्तमाध्यायाचे अंतीं । अवधूतें यदूप्रती । कथा कापोती सांगीतली ॥१३॥ पृथ्वी-आदिअंतीं चोखट । कपोतापर्यंत गुरु आठ । सांगीतले अतिश्रेष्ठ । गुरु वरिष्ठ निजबोधें ॥१४॥ उरल्या गुरूंची स्थिती । अवधूत सांगेल यदूप्रती । तेथें सावधान ठेवा चित्तवृत्ती । श्रवणें स्थिति तद्बो धें ॥१५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला श्रीब्राह्मण उवाच । सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद् बुधः ॥१॥ श्रवणीं सादरता यदूसी । देखोनि सुख जालें ब्राह्मणासी । तेणें सुखें निरूपणासी । उल्हासेंसी करीतसे ॥१६॥ तो म्हणे राया सावधान । विषयसुखाचें जें सेवन । तें स्वर्गनरकीं गा समान । नाहीं अनमान ये अर्थी ॥१७॥ भोगितां उर्वशीसी । जें सुख स्वर्गीं इंद्रासी । तेंचि विष्ठेमाजीं सूकरासी । सूकरीपासीं निश्चित ॥१८॥ हें जाणोनि साधुजन । उभय भोगीं न घालिती मन । नेदवे प्रेतासी आलिंगन । तेवीं साधुजन विषयांसी ॥१९॥ जीत सापु धरावा हातीं । हें प्राणियांसी नुपजे चित्तीं । तेवीं विषयांची आसक्ती । साधु न धरिती सर्वथा ॥२०॥ जैसें न प्रार्थितां दुःख । प्राणी पावताति देख । तैसें न इच्छितां इंद्रियसुख । भोगवी आवश्यक अदृष्ट ॥२१॥ मज दुःखभोगु व्हावा । हें नावडे कोणाच्या जीवा । तें दुःख आणी अदृष्ट तेव्हां । तेवीं सुखाचा यावा अदृष्टें ॥२२॥ ऐसें असोनि उद्योगु करितां । तेणें आयुष्य नाशिलें सर्वथा । यालागीं सांडूनि विषयआस्था । परमार्था भजावें ॥२३॥ केवळ झालिया परमार्थपर । म्हणसी आहारेंवीण न राहे शरीर । येच निर्धारीं साचार । गुरु 'अजगर' म्यां केला ॥२४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रियः ॥२॥ उद्योगेंवीण आहारु । अयाचित सेवी अजगरु । डंडळोनि न सांडी धीरु । निधडा निर्धारु पैं त्याचा ॥२५॥ स्वभावें तो मुख पसरी । सहजें पडे जें भीतरीं । सरस नीरस विचारु न करी । आहार अंगीकारी संतोषें ॥२६॥ तैसीचि योगियांची गती । सदा भाविती आत्मस्थिती । यदृच्छा आलें तें सेवती । रसआसक्ती सांडूनि ॥२७॥ योगियांचा आहारु घेणें । काय सेविलें हें रसना नेणे । रसना-पंगिस्त नाहीं होणें । आहारु सेवणें निजबोधें ॥२८॥ [[आंबट]] तिखट तरी जाणे । परी एके स्वादें अवघें खाणें । सरस नीरस कांहीं न म्हणे । गोड करणें निजगोडियें ॥२९॥ मुख पसरिलिया निर्धारा । स्वभावें रिघालिया वारा । तोचि आहारु पैं अजगरा । तेणेंचि शरीरा पोषण ॥३०॥ तैशीच योगियांची स्थिति । वाताशनें सुखें वर्तती । आहारालागुनी पुढिलांप्रती । न ये काकुलती सर्वथा ॥३१॥ थोडें बहु सरसनिरसासी । हें कांहीं म्हणणें नाहीं त्यासी । स्वभावें जें आलें मुखासी । तें सावकाशीं सेवितु ॥३२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः । यदि नोपनमेद्ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥३॥ अजगरासी बहु काळें । यदृच्छा आहारु न मिळे । तरी धारणेसी न टळे । पडिला लोळे निजस्थानीं ॥३३॥ तैसें योगियासी अन्न । बहुकाळें न मिळे जाण । तरी करूनियां लंबासन । निद्रेंविण निजतु ॥३४॥ निद्रा नाहीं तयासी । परी निजे निजीं अहर्निशीं । बाह्य न करी उपायासी । भक्ष्य देहासी अदृष्टें ॥३५॥ अदृष्टीं असेल जें जें वेळें । तें तें मिळेल तेणें काळें । यालागीं त्याचें ज्ञान न मैळे । धारणा न ढळें निजबोधें ॥३६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥४॥ अजगरासी बळ उदंड । देहो पराक्रमें प्रचंड । परी न करी उद्योगाचें बंड । पसरूनि तोंड पडिलासे ॥३७॥ तैसाचि योगिया केवळ । शरीरीं असे शारीर बळ । बुद्धिही असे अतिकुशळ । इंद्रियबळ पटुतर ॥३८॥ आहारालागीं सर्वथा । हेतु स्फुरों नेदी चित्ता । कायावाचा तत्वतां । नेदी स्वभावतां डंडळूं ॥३९॥ स्वप्नजागृती मुकला । सुषुप्ती सांडोनि निजेला । शून्याचा पासोडा झाडिला । निजीं पहुडला निजत्वें ॥४०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यस्तिमितोद इवार्णवः ॥५॥ 'समुद्र' जो गुरु करणें । त्याचीं परिस पां लक्षणें । गंभीरत्व पूर्णपणें । निर्मळ असणें इत्यादि ॥४१॥ समुद्र सदा सुप्रसन्न । योगी सदा पसन्नवदन । केव्हाही धुसमुशिलेपण । नव्हेजाण निजबोंधें ॥४२॥ मीनल्या सरितांचें समळ जळ । समुद्र डहुळेनी अतिनिर्मळ । तैसीं नाना कर्में करितां सकळ । सदा अविकळ योगिया ॥४३॥ जळें गंभीर सागर । योगिया स्वानुभवें गंभीर । वेळा नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरुआज्ञा ॥४४॥ समुद्रीं न रिघवे भलत्यासी । तो बुडवी जळकल्लोळेंसी । योगिया बुडवी संसारासी । भावें त्यापासीं गेलिया ॥४५॥ रिगतीमागी जाणें जळीं । तो समुद्रीं करी आंघोळी । येरांसी लाटांच्या कल्लोळीं । कासाकुळी करीतसे ॥४६॥ तैसीचि योगियासी । सलगी न करवे भलतियासी । आपभयें भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥ जाहल्या धनवंतु वेव्हारा । उपायीं नुल्लंघे सागरा । तैसें नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपां सुरनरां किन्नरां ॥४८॥ मळु न राहे सागरीं । लाटांसरिसा टाकी दुरी । तैसाचि मळु योगियाभीतरीं । ध्यानें निर्धारीं न राहे ॥४९॥ समुद्रीं मीनली ताम्रपर्णी । तेथ जाहली मुक्ताफळांची खाणी । योगिया मिनली श्रद्धा येऊनि । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षां ॥५०॥ जो समुद्रामाजीं रिघोनि राहे । तो नानापरीचीं रत्ने लाहे । योगियांमाजीं जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्र त्नें ॥५१॥ जैशी समुद्राची मर्यादा । कोणासी न करवे कदा । तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रां वेदां न करवे ॥५२॥ प्रवाहेंवीण जळ । समुद्रीं जेवीं निश्चळ । मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥ समुद्रीं प्रवाहो नव्हे कहीं । सदा पूर्ण ठायींच्या ठायीं । तैसे योगिया जन्ममरण नाहीं । परिपूर्ण पाहीं सर्वदा ॥५४॥ समुद्रलक्षणें साधितां । अधिक दशा आली हातां । ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वतां सांगेन ॥५५॥ समुद्रामाजीं जळ । लाटांखालीं अतिचंचळ । योगिया अंतरी अतिनिश्चळ । नाहीं तळमळ कल्पना ॥५६॥ समुद्र क्षोभे वेळोवेळे । योगिया क्षोभेना कवणें काळें । सर्वथा योगी नुचंबळें । योगबळें सावधु ॥५७॥ समुद्रीं भरतें पर्वसंबंधें । योगिया परिपूर्ण सदानंदें । समुद्रीं चढूवोहटू चांदें । योगिया निजबोधें सदा सम ॥५८॥ समुद्र सर्वांप्रति क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर । तो सर्वां जीवांसी मधुर । बोधु साचार पैं त्याचा ॥५९॥ जयासी बोधु नाहीं पुरता । अनुभव नेणे निजात्मता । त्यासी कैंची मधुरता । जेवीं अपक्वता सेंदेची ॥६०॥ सागरीं वरुषल्या घन । वृथा जायें तें जीवन । तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवों नेदी ॥६१॥ अल्पही योगिया होये घेता । तेणें निवारी भवव्यथा । यालागीं मुमुक्षीं सर्वथा । भगवद्भिक्तां भजावें ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्‌भिरिव सागरः ॥६॥ वर्षाकाळीं सरिता सकळ । घेऊनि आल्या अमूप जळ । तेणें हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धीं ॥६३॥ ग्रीष्मकाळाचिये प्राप्ती । सरितांचे यावे राहती । ते मानूनियां खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥ तैसेंचि योगियांच्या ठायीं । नाना समृध्दि आलिया पाहीं । अहंता न धरी देहीं । गर्वु कांहीं चढेना ॥६५॥ समृध्दि वेंचिलिया पाठीं । खंती नाहीं योगिया पोटीं । तो नारायणपरदृष्टीं । सुखसंतुष्टी वर्ततू ॥६६॥ संपत्तीमाजीं असतां । मी संपन्नु हें नाठवे चित्ता । दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥ दरिद्र आणि संपन्नता । दोन्ही समान त्याचिया चित्ता । नाहीं प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वतां निजबोधें ॥६८॥ या प्रपंचाचा कठिण लागु । नाशासी मूळ स्त्रीसंगु । येचिविषी गुरु पतंगू । केला चांगु परियेसीं ॥६९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भा-वैरजितेन्द्रियः । प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥७॥ दैवी गुणमयी जे माया । तिचें सगुणस्वरूप त्या स्त्रिया । तेथ प्रलोभ उपजला प्राणियां । भोग भोगावया स्त्रीसुखें ॥७०॥ हावभावविलासगुणीं । व्यंकट कटाक्षांच्या बाणीं । पुरुषधैर्य कवच भेदोनि । हृदयभवनीं संचरती ॥७१॥ दारुण कटाक्षांच्या घायीं । पुरुषधैर्य पाडिलें ठायीं । योषिताबंदीं पाडिले नाहीं । भोगकारागृहीं घातले ॥७२॥ स्त्रीभोगाचें जें सुख । तें जाण पां केवळ दुःख । तोंडीं घालितां मधुर विख । परिपाकीं देख प्राणांतू ॥७३॥ दीपाचिया अंगसंगा । कोण सुख आहे पतंगा । बळें आलिगूं जातां पैं गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥ पुढिला पतंग निमाला देखती । तरी मागिल्या दीपीं अतिआसक्ती । तेवीं स्त्रीकामें एक ठकती । एकां अतिप्रीती पंतगन्यायें ॥७५॥ तेवीं विवेकहीन मूर्खा । लोलुप्य उपजे स्त्रीसुखा । तत्संसर्गें मरण लोकां । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥ दीप-रूपाचेनि कोडें । पतंग जळोनि स्नेहीं बुडे । तेवीं स्त्रीसंगे अवश्य घडे । पतन रोकडें अंधतमीं ॥७७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥८॥ पहा पां कांता आणि सोनें । वस्त्रें आभरणें रत्नेष । मायेनें रचिलीं पडणें । पतनाकारणें जनांच्या ॥७८॥ एकली योषिता नरकीं घाली । सुवर्णलोभे नरकु बळी । रत्नेंो भूषणें तत्काळीं । नरकमेळीं घालिती ॥७९॥ ते अवघेचि अनर्थकारी । मीनले योषिताशरीरीं । ते देखतांचि पुरंध्री । जनांसी उरी मग कैंचेनि ॥८०॥ अंगीं वेताळसंचारा । त्यावरी पाजिलिया मदिरा । मग डुल्लत नाचतां त्या नरा । वोढावारा पैं नाहीं ॥८१॥ कां भांडाचे तोंडीं भंडपुराण । त्यावरी आला शिमग्याचा सण । मग करितां वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी ॥८२॥ हो कां मोहक मदिरा सर्वांसी । त्यांतु घातलें उन्मादद्रव्यासी । सेवन करितां त्या रसासी । पारु भ्रमासी पैं नाहीं ॥८३॥ तैसें सोलीव मोहाचें रूप । तें जाण योषितास्वरूप । त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रें पडप भूषणें ॥८४॥ काजळ कुंकूं अलंकार । लेऊनि विचित्र पाटांबर । वनिता शोभित सुंदर । मायेचे विकार विकारले ॥८५॥ माया अजितेंद्रिया बाधी । दासांसंमुख नव्हे त्रिशुद्धी । ज्याची अतिप्रीति गोविंदीं । त्यासी कृपानिधि रक्षिता ॥८६॥ कैसा रीतीं रक्षी भक्त । मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं तेथ । स्त्रीरूपें भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधें ॥८७॥ वनिता देखोनि गोमटी । विवेकाची होय नष्ट दृष्टी । प्रलोभें उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती ॥८८॥ देखोनि दीपरूपीं झगमगी । उपभोगबुद्धि पतंगी । उडी घालितां वेगीं । जळोनि आगीं नासती ॥८९॥ एवं योषितारूपें माया । उपभोग भुलवी प्राणियां । जे विमुख हरीच्या पायां । त्यांसीच माया भुलवितु ॥९०॥ मधुकरीचेनि विंदाणें । मधुकर म्यां गुरु करणें । दुःख नेदितां कार्य साधणें । तींहि लक्षणें परिस पां ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥९॥ भ्रमरु रिघोनि पुष्पामधीं । फुल तरी कुचुंबों नेदी । आपुली करी अर्थसिद्धी । चोखट बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥ तैसेच योगियाची परी । ग्रासमात्र घरोघरीं । भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्थां ॥९३॥ प्राणधारणेपुरतें । योगी मागे भिक्षेतें । समर्थ दुर्बळ विभागातें । न मनूनि चित्तें सर्वथा ॥९४॥ रिघोनि कमळिणीपाशीं । भ्रमरु लोभला आमोदासी । पद्म संकोचे अस्तासी । तेंचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥ जो कोरडें काष्ठ भेदोनि जाये । तो कमळदळीं गुंतला ठाये । प्रिया दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु न पाहे आपुला ॥९६॥ तैसाचि जाण संन्यासी । एके ठायीं राहिल्या लोलुप्येंसीं । तेंचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा अणुभ्यश्च महद्भ्य-श्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥१०॥ अतिलहान सुमन जें कांहीं । भ्रमरा तेथ उपेक्षा नाहीं । रिघोनि त्याच्याही ठायीं । आमोद पाहीं सेवितु ॥९८॥ थोराथोरा ज्या कमळिणी । विकासल्या समर्थपणीं । त्यांच्याही ठायीं रिघोनी । सारांश सेवुनी जातसे ॥९९॥ तैसाचि योगिया नेटकु । शास्त्रदृष्टी अतिविवेकु । न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकू होतसे ॥१००॥ वेदांतीं ब्रह्मस्थिती । बोलिली मानी यथानिगुतीं । इतर स्तोत्रीं ब्रह्मव्युत्पत्ती । तेही अतिप्रीतीं मानितू ॥१॥ पंडितांचें वचन मानी । साधारणु बोलिला हितवचनीं । तेहीं अतिआदरें मानुनी । सार निवडूनि घेतसे ॥२॥ प्रीती होआवी पतीच्या मानसीं । कुळवधू मानी सासुसासर्यांंसी । मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि ॥३॥ भेसळल्या क्षीरनीरासी । निवडुनि घेईजे राजहंसीं । तैसा विवेकयुक्त मानसीं । सारभागासी घेतसे ॥४॥ सर्वभूतीं भगवद्भाावो । हा सारभागु मुख्य पहा हो । हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो । त्यासी अपावो स्वप्नीं नाहीं ॥५॥ भरलेया जगाआंतु । सारभागी तो योगयुक्तु । यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांसु लक्षणें ॥६॥ गुरुत्वें म्यां मानिली माशी । ऐके राया दो प्रकारेंसी । एक ते मोहळमासी । ग्रामवासी दूसरी ॥७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥११॥ पहा पां घरींची माशी । बैसल्या साखरेचे राशीं । हातीं धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पैं नाहीं ॥८॥ हे होईल सायंकाळा । हे भक्षीन प्रातःकाळां । ऐसा संग्रहो वेगळा । नाहीं केला मक्षिका ॥९॥ तैशी योगसंन्यासगती । प्राप्तभिक्षा घेऊनि हातीं । तिसी निक्षेपु मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाहीं ॥११०॥ भिक्षेलागीं पाणिपात्र । सांठवण उदरमात्र । या वेगळें स्वतंत्र । नाहीं घरपात्र सांठवणें ॥११॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥१२॥ सायंकाळ-प्रातःकाळासी । भक्ष्यसंग्रहो नसावा भिक्षूसी । संग्रहें पावती नाशासी । येविषीं मधुमाशी गुरु केली ॥१२॥ रिघोनि नाना संकटस्थानांसी । मधुसंग्रहो करी मधुमाशी । तो संग्रहोचि करी धातासी । मधु न्यावयासी जैं येती ॥१३॥ संग्रहो यत्नाचिया चाडा । मोहळ बांधिती अवघडां कडां । ते दुर्गमीं रिगु करिती गाढा । अर्थचाडा मधुहर्ते ॥१४॥ कां झाडितां मोहळासी । नाशु होतसे मसियांसी । संग्रहाची जाती ऐशी । जीवाघातासी करवितु ॥१५॥ ऐसें देखोनिया जनीं । भक्तभिक्षुकयोगीसज्जनीं । संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानीं दिसतसे ॥१६॥ आचारावें सत्कर्म । संग्रहावा शुद्ध धर्म । हेंचि नेणोनियां वर्म । धनकामें अधम नाशती ॥१७॥ अर्थ विनाशाचें फळ । दुसरें एक नाशाचें मूळ । विशेष नाशाचें आहळबाहळ । स्त्री केवळ वोळख पां ॥१८॥ मूळ नाशासि जीविता । कनक आणि योषिता । जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥१९॥ कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी । तोचि जनार्दनू जनीं । भरंवसेंनी ओळख पां ॥१२०॥ जो सुख इच्छील आपणासी । तेणें नातळावें स्त्रियेसी । येचिविषयीं मदगजासी । गुरु विशेषीं म्यां केला ॥२१॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक १३ वा पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥१३॥ पहा पां षष्टिहायन भद्रजाती । त्यांपुढें मनुष्य तें किंती । ते हस्तिणीचे अंगसंगतीं । बंधन पावती मनुजांचें ॥२२॥ जो दृष्टीं नाणी मनुष्यांसी । तो स्त्रियां वश केला मानवांसी । त्यांचेनि बोलें उठी बैसी । माथां अंकुशीं मारिजे ॥२३॥ एवं जिणावया संसारासी । जे स्वधर्मनिष्ठ संन्यासी । तिंही देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी पळावें ॥२४॥ नको स्त्रियांची भेटी । नको स्त्रियांसी गोष्टी । स्त्री देखतांचि दिठीं । उठाउठीं पळावें ॥२५॥ पळतां पळतां पायांतळी । आल्या काष्ठाची पुतळी । तेही नातळावी कुशळीं । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषातें ॥२६॥ अनिरुद्धें स्वप्नीं देखिली उखा । तों धरूनि नेला चित्ररेखा । बाणासुरें बांधिला देखा । कृष्णा सखा जयाचा ॥२७॥ त्यासी सोडवणेलागीं हरी । धांवतां आडवा आला कामारी । युद्ध जालें परस्परीं । शस्त्रास्त्री दारुण ॥२८॥ एवं हरिहरां भिडतां । जो बांधला स्वप्नींचिया कांता । तो सहसा न सुटेची शोचितां । इतरांची कथा कायसी ॥२९॥ पहा पां स्वप्नींचिया कांता । अनिरुद्धासी केली निरुद्धता । मा साचचि स्त्री हाती धरितां । निर्गमता त्या कैचा ॥१३०॥ 'पुरुष' आपणया म्हणविती । सेखीं स्त्रियांचे पाय धरिती । त्यांसी कैसेनि होईल मुक्ती । स्त्रीसंगतीं अधःपात ॥३१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः । बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥१४॥ क्रीडतां गजींमाजीं गजपती । त्यावरी सबळ भद्रजाती । येऊनियां युद्ध करिती । निजबळें मारिती तयातें ॥३२॥ तो मारोनियां हस्ती । त्या हस्तिणी समस्ती । सबळ भोगी भद्रजाती । नाशाप्रती स्त्री मूळ ॥३३॥ अहल्येचिया संगतीं । गौतमें विटंबिला अमरपती । भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली ॥३४॥ देखोनि तिलोत्तमा उत्तम वधू । सुंद उपसुंद सखे बंधु । स्त्रीअभिलाषें चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले ॥३५॥ मग स्त्रीविरहें युद्धाचे ठायीं । दोघे निमाले येरयेरांचे घायीं । शेखीं स्त्रीभोगुही नाहीं । मरणमूळ पाहीं योषिता ॥३६॥ ऐसीच पूर्वकल्पींची कथा । अवतारी श्रीकृष्ण नांदतां । तेणें शिशुपाळ गांजोनि सर्वथा । हिरोनि कांता पैं नेली ॥३७॥ एवं सुरनरपशूंप्रती । नाशासी मूळ स्त्रीसंगती । तिचेनि संगें गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ ॥३८॥ ग्राम्य स्त्रियांचे संगतीं जाणें । तो बैसला मरणा धरणें । मरण आल्याही न करणें । जीवेंप्राणें स्त्रीसंगु ॥३९॥ वेश्येचे संगती जातां । बळाधिक्य करी घाता । निरंतर स्वपत्नी भोगितां । नाहीं बाधकता हें न म्हणे ॥१४०॥ अविश्रम स्त्री सेवितां । कामु पावे उन्मत्तता । उन्मत्त कामें सर्वथा । अधःपाता नेइजे ॥४१॥ एवं हा ठावोवरी । स्त्रीसंग कठिण भारी । क्वचित्संगु जाल्यावरी । नरकद्वारीं घालील ॥४२॥ नरकीं घालील हे वार्ता । उद्धाराची कायसी कथा । नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहें सर्वथा निर्धारें ॥४३॥ स्त्री आणि दुसरा अर्थु । हाचि ये लोकीं घोर अनर्थु । येणें अंतरला निजस्वार्थु । शेखीं करी घातु प्राणाचा ॥४४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥१५॥ स्वयें खाये ना धर्मु न करी । घरच्यांसी खाऊं नेदी दरिद्री । मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥४५॥ माशा मोहळ बांधिती बळें । माजीं सांचले मधाचे गोळे । तें देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळें घेवों पाहाती ॥४६॥ मग झाडींखोडीं अरडींदरडीं । जेथिंच्या तेथ जगु झोडी । भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥४७॥ माशा मधु न खाती काकुळतीं । झाडित्याचे हात माखती । स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न ॥४८॥ तैसेंचि कृपणाचें यक्षधन । नाहीं दान धर्मसंरक्षण । त्यातें तस्कर नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा ने ॥४९॥ जे शिणोनि संग्रह करिती । त्यांसी नव्हे भोगप्राप्ती । ते द्रव्यें अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र ॥१५०॥ प्रयासें गृहस्थ करवी अन्न । तें संन्यासी न शिणतां जाण । करूनि जाय भोजन । अदृष्ट प्रमाण ये अर्थीं ॥५१॥ यालागीं दैवाधीन जो राहे । तो संग्रहाची चाड न वाहे । तें अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वायें करिताति ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिषः । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥१६॥ दुःखें उपार्जूनि वित्त । गृहसामग्री नाना पदार्थ । त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडीं ॥५३॥ तेथ समयीं आला अतिथ । संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ । गृहस्थाआधीं तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी ॥५४॥ जैसें दवडून मोहळमाशियांसी । मधुहर्ता मधु प्राशी । तैसें होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु ॥५५॥ समयीं पराङ्मुसख झालिया यती । सकळ पुण्यें क्षया जाती । यथाकाळीं आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा ॥५६॥ अर्थसंग्रहाची बाधकता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां । मृग गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसी ॥५७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बधान् मृगयोर्गीतमोहितात् ॥१७॥ ग्राम्यजनवार्ता । कां ग्राम्य स्त्रियांच्या गीता । ऐके जो कां तत्त्वतां । बंधन सर्वथा तो पावे ॥५८॥ अखंड पाहतां दीपाकडे । घंटानादें झालें वेंडें । मृग पाहों विसरला पुढें । फांसीं पडे सर्वथा ॥५९॥ ग्राम्य योषितांचे गीत । ऐकतां कोणाचें भुलेना चित्त । मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था ॥१६०॥ जो बोलिजे तापसांचा मुकुटी । ज्यासी स्त्रियांसी नाहीं भेटगोष्टी । तो ऋष्यश्रृंग उठाउठी । स्त्रीगीतासाठीं भुलला ॥६१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः ॥१८॥ मधुर वीणागुणाक्वणित । ग्राम्य स्त्रियांचें गीत नृत्य । देखतां पुरुष वश्य होत । जैसें गळबंधस्थ वानर ॥६२॥ जो तपसांमाजीं जगजेठी । जो जन्मला मृगीच्या पोटीं । जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टीं योषिता ॥६३॥ तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदृष्टीं । वश्य जाहला उठाउठी । धांवे योषितांचे पाठोवाठीं । त्यांचे गोष्टीमाजी वर्ते ॥६४॥ गारुड्याचें वानर जैसें । स्त्रियांसंगें नाचे तैसें । प्रमदादृष्टीं जाहला पिसें । विवेकु मानसें विसरला ॥६५॥ विसरला तपाचा खटाटोपु । विसरला विभांडक बापु । विसरला ब्रह्मचर्यकृत संकल्पु । स्त्रियानुरूपु नाचतु ॥६६॥ स्त्रीबाधे एवढा बाधु । संसारी आणिक नाहीं गा सुबुद्धु । नको नको स्त्रियांचा विनोदु । दुःखसंबंधु सर्वांसी ॥६७॥ वारिलें नाइकावें ग्राम्य गीता । हे सत्य सत्य गा सर्वथा । तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थतां ऐकावें ॥६८॥ रामनामें विवर्जित । ग्रामणीं बोलिजे तें ग्राम्य गीत । तें नाइकावें निश्चित । कवतुकें तेथ न वचावें ॥६९॥ मीन गुरु करणें । तेंही अवधारा लक्षणें । रसनेचेनि लोलुप्यपणें । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः । मृत्युमृच्छत्यसद्बुाधिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥१९॥ अर्थ संग्रहें जीवघातु । स्त्रिया-आसक्तीं अधःपातु । रसनालोलुप्यें पावे मृत्यु । त्रिविध घातु जीवासी ॥७१॥ ज्यासी रसनालोलुप्यता गाढी । त्यासी अनर्थुचि जोडे जोडी । दुःखाच्या भोगवी कोडी । रसनागोडी बाधक ॥७२॥ रसना आमिषाची गोडी । लोलुप्यें मीनु गिळी उंडी । सवेंचि गळु टाळू फोडी । मग चरफडी अडकलिया ॥७३॥ पाहतां रस उत्तम दिसत । भीतरीं रोगांचे गळ गुप्त । रस आसक्तीं जे सेवित । ते चडफडित भवरोगी ॥७४॥ गळीं अडकला जो मासा । तो जिता ना मरे चरफडी तैसा । तेवीं रोगु लागल्या माणसा । दुर्दशा भोगित ॥७५॥ जो रसनालोलुप्यप्रमादी । त्यासी कैंची सुबुद्धी । जन्ममरणें निरवधी । भोगी त्रिशुद्धी रसदोषें ॥७६॥ रस सेविलियासाठीं । भोगवी जन्मांचिया कोटी । हें न घडे म्हणसी पोटीं । राया ते गोठी परियेसीं ॥७७॥ इंद्रियांची सजीवता । ते रसनेआधीन सर्वथा । रसनाद्वारें रस घेतां । उन्मत्तता इंद्रियां ॥७८॥ मातली जे इंद्रियसत्ता । ते नेऊन घाली अधःपाता । रसना न जिणतां सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥७९॥ आहारेंवीण देह न चले । सेविल्या इंद्रियवर्गु खवळे । रसनाजयाचें मूळ कळे । तैं दुःखें सकळें मावळतीं ॥१८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥२०॥ आहार वर्जूनि साधक । इतर इंद्रियें जिंतिलीं देख । तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक न जिंकवे ॥८१॥ इंद्रियांसी आहाराचें बळ । तीं निरहारें झालीं विकळ । तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचें बळ निरन्नें ॥८२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् । न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥२१॥ निरन्नें इंद्रियें जिंतली । तीं जिंतलीं हे मिथ्या बोली । अन्न घेतांचि सरसावलीं । सावध जाहलीं निजकर्मी ॥८३॥ जंव रसना नाहीं जिंकिली । तंव जितेंद्रिय मिथ्या बोली । जैं साचार रसना जिंकली । तैं वाट मोडिली विषयांची ॥८४॥ विषयाआंतील गोडपण । रसनेआंतील जाणपण । दोहींसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली ॥८५॥ सर्वां गोडियांचें गोड आहे । ते गोडीस जो लागला राहे । त्यासीचि रसना वश्य होये । रसअपाये न बाधिती ॥८६॥ रसनाजितांचें वाधावणें । तेणें ब्रह्मसायुज्यीं पडे ठाणें । सोहळा परमानंदे भोगणें । रसना जेणें जिंतिली ॥८७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥२२॥ अवधूत म्हणे नृपनंदना । वेश्या गुरु म्यां केली जाणा । तिच्या शिकलों ज्या लक्षणां । विचक्षणा अवधारीं ॥८८॥ पूर्वी विदेहाचे नगरीं । पिंगला नामें वेश्या वास करी । तिसी आस निरासेंवरी । वैराग्य भारी उपजलें ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥२३॥ ते स्वैरिणी स्वेच्छाचारी । सायंकाळीं उभी द्वारीं । नाना अळंकारअंबरीं । श्रृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥ आधींच रूप उत्तम । वरी श्रृंगारिली मनोरम । करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान्वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुका ॥२४॥ सगुण सुरूप धनवंत । कामकौशल्यें पुरवी आर्त । अर्थ देऊनि करी समर्थ । ऐसा कांत पहातसे ॥९२॥ ऐक गा पुरुषश्रेष्ठा । पुरुष येतां देखे वाटा । त्यासी खुणावी नेत्रवेंकटा । कामचेष्टा दावूनि ॥९३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः ॥२५॥ येत्या पुरुषास हाणी खडा । एकासी म्हणे घ्या जी विडा । डोळा घाली जात्याकडा । एकापुढां भंवरी दे ॥९४॥ ठेवूनि संकेतीं जीवित । ऐसे नाना संकेत दावित । पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥९५॥ गेल्या पुरुषातें निंदित । द्रव्यहीन हे अशक्त । रूपें विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारें ॥९६॥ आतां येईल वित्तवंत । अर्थदानीं अतिसमर्थ । माझा धरोनियां हात । कामआथर्त पुरवील ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा एवं दुराशया ध्वस्त निद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥२६॥ ऐसें दुराशा भरलें चित्त । निद्रा न लगे उद्वेगित । द्वार धरोनि तिष्ठत । काम वांछित पुरुषांसीं ॥९८॥ रिघों जाय घराभीतरीं । सांचल ऐकोनि रिघे बाहेरी । रिघतां निघतां येरझारी । मध्यरात्री पै झाली ॥९९॥ सरली पुरुषाची वेळ । रात्र झाली जी प्रबळ । निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ ते काळीं ॥२००॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः । निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥२७॥ तुटला आशेचा जिव्हाळा । सुकले वोंठ वाळला गळा । कळा उतरली मुखकमळा । खेदु आगळा चिंतेचा ॥१॥ वित्त न येचि हाता । तेणें ते झाली दीनचित्ता । वैराग्यें परम वाटली चिंता । सुखस्वार्था ते हेतु ॥२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श्रृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥२८॥ कैसें वैराग्य उपजलें तिसी । जे चिंतीत होती विषयासी । त्या विटली विषयसुखासी । छेदक आशेसी वैराग्य ॥३॥ तेणें वैराग्यें विवेकयुक्त । पिगलेनें गाइलें गीत । तें आइक राया समस्त । चित्तीं सुचित्त होऊनि ॥४॥ ऐक राया विवेकनिधी । वैराग्य नाहीं ज्याचे बुद्धीं । त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी । प्रतिपदीं बाधकु ॥५॥ अनुतापु नाहीं ज्यासी । विवेक नुपजे मानसीं । तो संसाराची आंदणी दासी । आशापाशीं बांधिजे ॥६॥ त्यासी मोहममतेची गाढी । घालिजे देहबुद्धीची बेडी । अहोरात्र विषय भरडी । अर्ध घडी न राहे ॥७॥ जराजर्जरित वाकळे । माजीं पडले अखंड लोळे । फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥८॥ त्यासी अव्हासव्हा जातां । अंधकूपीं पडे दुश्चिता । तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥९॥ तेथ काया-मनें-वाचें । निघणें नाहीं जी साचें । तंव फणकाविला लोभविंचें । चढणें त्याचें अनिवार ॥२१०॥ तेथ निंदेचिया तिडका । आंत बाहेर निघती देखा । वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥११॥ अभिमानाचे आळेपिळे । मोहउळमासे येती बळें । तरी विषयदळणें आगळें । दुःखें लोळे गेहसेजे ॥१२॥ ऐशीं अवैराग्यें बापुडीं । पडलीं देहाचे बांदवडीं । भोगितां दुःखकोडी । सबुड बुडीं बुडालीं ॥१३॥ पहा पां नीच सर्व वर्णांसी । निंद्य कर्में निंदिती कैशीं । वैराग्य उपजलें वेश्येसी । देहबंधासी छेदिलें ॥१४॥ देहबंध छेदी त्या उक्ती । वेश्या बोलिली नाना युक्ती । झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पां ॥१५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा पिङ्गलोवाच । अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः । या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा ॥२९॥ मिथ्या मोहाचा विस्तार । म्यां वाढविला साचार । माझ्या मूर्खपणाचा पार । पाहतां विचार पांगुळे ॥१६॥ नाहीं अंतःकरणासी नेम । अपार वाढविला भ्रम । असंतपुरुषांचा काम । मनोरम मानितां ॥१७॥ जरी स्त्रीसी पुरुष पाहिजे । तरी जवळील पुरुष न लाहिजे । हेंचि मूर्खपण माझें । सदा भुंजे असंतां ॥१८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दुःखभयादिशोक मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥३०॥ संतपुरुषाची प्राप्ती । जवळी असतां नेणें आसक्ती । ज्यासी केलिया रती । कामनिवृत्ती तत्काळ ॥१९॥ काम निवर्तवूनि देख । अनिवार पुरवी नित्य सुख । चित्तदाता तोचि एक । अलोलिक पैं देणें ॥२२०॥ सकळ ऐश्वर्य निजपदेंसीं । संतोषोनि दे रतीसी । रमवूं जाणे नरनारींसीं । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२१॥ सांडोनि ऐसिया कांतासी । माझी मूढता पहा कैसी । नित्य अकामदा पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नलें ॥२२॥ आपुला पूर्ण न करवे काम । ते मज केवीं करिती निष्काम । त्यांचेनि संगें मोहभ्रम । दुःख परम पावलें ॥२३॥ त्यांचेनि सुख नेदवेच मातें । परी झाले दुःखाचेचि दाते । भयशोकआधिव्याधींतें । त्यांचेनि सांगातें पावलें ॥२४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नरादर्थतृषोनुशोच्यान्‍ क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥३१॥ जारपुरुषापासोनि सुख । इच्छितें ते मी केवळ मूर्ख । वृथा परितापू केला देख । मज असुख म्यां दीधलें ॥२५॥ स्त्रैण पुरुष ते नराधम । वेश्यागामी त्याहूनि अधम । त्यांत कृपणु तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छीती ॥२६॥ जितुक्या अतिनिंदका वृत्ती । मज आतळतां त्या भीती । योनिद्वारें जीविकास्थिती । नीच याती व्यभिचारु ॥२७॥ अल्प द्रव्य जेणें देणें । त्याची जाती कोण हें नाहीं पाहणें । याहोनि काय लाजिरवाणें । निंदित जिणें पैं माझें ॥२८॥ जया पुरुषासी देह विकणें । तें अत्यंत हीनदीनपणें । काय सांगों त्याची लक्षणें । सर्वगुणें अपूर्ण ॥२९॥ वित्त नेदवे कृपणता । काम न पुरवे पुरता । प्रीति न करवे तत्त्वतां । भेटी मागुती तो नेदी ॥२३०॥ ऐशियापासाव सुख । वांछितां वाढे परम दुःख । जळो त्याचें न पाहें मुख । वोकारी देख येतसे ॥३१॥ एवं जारपुरुषाची स्थिती । आठवितां चिळसी येती । पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति विटली ॥३२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा यदस्थिभिर्निर्मितवंशवश्य स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥३२॥ नरशरीर गृह सांकडें । आढीं पाखाड्या नुसधीं हाडें । अस्थींच्या मेढी दोंहीकडे । वोलेनि कातडें मढियेलें ॥३३॥ त्यासी सर्वांगीं सगळे । दिधले रोमावळिचे खिळे । घालूनि नखाचे खोबळे । अग्रीं आंगवळे बूजिले ॥३४॥ अस्थि मांस चर्मबांधा । सर्वांगीं आवळूनि दिधला सांधा । रंगीत चर्मरसना स्वादा । पुढिले बांधा बांधिली ॥३५॥ वायुप्रसरणपरिचारें । केलीं प्राणापानरंध्रें । वरिले डळमळीत शिखरें । बालांकुरें लाविलीं ॥३६॥ बुजूनि भीतरील सवडी । बांधाटिलें नवनाडीं । विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥३७॥ भीतरिले अवकाशीं । दुर्गंधि ऊठली कैसी । तेचि प्रवाह अहर्निशीं । नवद्वारांसी वाहताति ॥३८॥ अखंड पर्हावे वाहती मळें । देखोनि ज्याचें तो कांटाळे । अहर्निशीं धुतां जळें । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥३९॥ सांगतांचि हे गोष्टी । ओकारी येतसे पोटीं । ऐशियास मी भुलल्यें करंटी । विवेक दृष्टीं न पाहें ॥२४०॥ अस्थिमांसाचा कोथळा । विष्ठामूत्राचा गोळा । म्यां आलिंगिला वेळोवेळां । जळो कंटाळा न येचि ॥४१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात् ॥३३॥ ये विदेहाचे नगरीं । मूर्ख मीचि एक देहधारी । हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंतां नरीं व्यभिचारु ॥४२॥ असंत पुरुष नेणों किती । म्यां भोगिले अहोरातीं । सुख न पवेंची निश्चितीं । रति भगवंतीं जंव नाहीं ॥४३॥ जो निकटवर्ती हृदयस्थु । पुरुषीं पुरुषोत्तम अच्युतु । वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोंषें देतु निजात्मना ॥४४॥ अच्युतें ज्यासि निजसुख दिधलें । ते सुख च्यवेना कांहीं केलें । ऐशिया हृदयस्था विसरलें । आणिक भुललें अकामदा ॥४५॥ अकामद ते नाशवंत । त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत । कैसें माझें मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पैं होतें ॥४६॥ त्या आसक्तीची झाली तडातोडी । लागली अच्युतसुखाची गोडी । ज्याचें सुख भोगितां चढोवढी । घडियाघडी वाढतें ॥४७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥३४॥ जो सोयरा माझा हृदयस्थु । सुख प्रीति प्रिय अच्युतु । तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । नाथ कांतु तो माझा ॥४८॥ त्यासीच आपुले संवसाटी । विकत घेईन उठाउठी । परमानंदें देईन मिठी । गोठी चावटी सांडोनी ॥४९॥ रमा झाली पायांची दासी । मी भोगीन अनारिसी । सर्वकाळ सर्वदेशीं । सर्वरूपेसीं सर्वस्वें ॥२५०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ वा कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः ॥३५॥ सांडूनि हृदयस्था अच्युतातें । वरावें वरां निर्दैवांतें । तंव तो द्वैतभये भयचकिते । काळग्रस्ते सर्वदा ॥५१॥ जे निजभयें सर्वदा दुःखी । ते भार्येसी काय करिती सुखी । अवघीं पडलीं काळमुखीं । न दिसे ये लोकीं सुखदाता ॥५२॥ असो नराची ऐशी गती । करूं अमरांमाजीं अमरपती । विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति अमरेंद्रा ॥५३॥ एवं सुर नरलोक लोकीं । आत्ममरणें सदा दुःखी । ते केवीं भार्येसी करिती सुखी । भजावें मूर्खीं ते ठायीं ॥५४॥ धन्य माझी भाग्यप्राप्ती । येचि क्षणीं येचि रातीं । झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति तुष्टला ॥५५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३६ वा नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥३६॥ ये जन्मींचें माझें कर्म । पाहतां केवळ निंद्य धर्म । मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्रीं ॥५६॥ मज कैंचे पूर्वजन्मीं साधन । ज्याचें नाम पतितपावन । कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेन हें घडलें ॥५७॥ दुष्ट दुराशा व्यभिचारु । भगद्वारा चालवीं संसारु । तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला ॥५८॥ जरी असतें पूर्वसाधन । तरी निंद्य नव्हतें मी आपण । योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एक ॥५९॥ यापरी मी पूर्ण पतित । पतितपावन जगन्नाथ । तेणें कृपा करून येथ । केलें विवेकयुक्त वैरागी ॥२६०॥ तेणें वैराग्यविचारें देख । दुष्ट दुराशेचें फिटलें दुःख । मज झालें परम सुख । निजसंतोख पावलें ॥६१॥ हे दुःख आदळतां अंगासी । वैराग्य नुपजे अभाग्यासी । भगवंतें कृपा केली कैसी । दुःखें निजसुखासी दीधलें ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा मैवं स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति ॥३७॥ अंगीं आदळतां दुःखद्वंद्व । अभाग्यासी ये सबळ क्रोध । थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥६३॥ दुःख देखतांचि दृष्टी । ज्यासी वैराग्य विवेकेंसी उठी । तेणें छेदूनि स्नेहहृदयगांठी । पावे उठाउठी निजसुख ॥६४॥ पुरुषांसी परमनिधान । विवेकयुक्त वैराग्य जाण । तेणें होऊनियां प्रसन्न । समाधान पावती ॥६५॥ मी पूर्वी परम अभाग्य । महापुरुषांचे जें निजभाग्य । तें भगवंतें दिधलें वैराग्य । झालें श्लाघ्य मी तिहीं लोकीं ॥६६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३८ वा तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः । त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥३८॥ कृपा करोनि भगवंते । निजवैराग्य दिधलें मातें । तेणें सांडविलें दुराशेतें । ग्राम्य विषयातें छेदिलें ॥६७॥ तो उपकार मानूनियां माथां । त्यासी मी शरण जाईन आतां । जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥६८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३९ वा सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥३९॥ शरण गेलियापाठीं । सहज संतुष्ट मी ये सृष्टीं । स्वभावें सत्‌श्रध्दा पोटीं । जीविका गांठी अदृष्ट ॥६९॥ मुनीश्वर भोगिती निजात्मा । त्या मी भोगीन आत्मयारामा । जो का पुरवी निष्कामकामा । तो परमात्मा वल्लभू ॥२७०॥ ब्रह्मादिक समर्थ असती । ते सांडूनियां निश्चितीं । भगवद्भाजनाची स्थिती । अतिप्रीती कां म्हणसी ॥७१॥ मजसारिखिया दुराचारी । जड जीवांतें उद्धरी । तारकु तोचि भवसागरीं । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४० वा संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥४०॥ संसारलक्षण कूप अंध । तेथ विषयदृष्टीं विषयांध । पडोनि गेले अधाध । बुद्धिमंद उपायीं ॥७३॥ ते कल्पनाजळीं बुडाले । वासनाकल्लोळीं कवळले । दंभमदादि जळचरीं तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमीं ॥७४॥ दुःखाच्या खडकीं आदळले । स्वर्गपायरीसी अडकले । तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले भवदळें ॥७५॥ नास्तिकें गेलीं सबुडबुडीं । कर्मठीं धरिल्या कर्मदरडी । वेदबाह्य तीं बापुडीं । पडलीं देव्हडीतळवटीं ॥७६॥ निंदेचे शूळ कांटे । फुटोनि निघाले उफराटे । द्वेषाचे पाथर मोटे । हृदय फुटे लागतां ॥७७॥ कामाची उकळी प्रबळ । भीतरूनि बाहेरी ये सबळ । तेणें डहळलें तें जळ । होय खळबळ जीवासी ॥७८॥ सुटले क्रोधाचे चिरे । वरी पडिल्या उरी नुरे । वनितामगरीं नेलें पुरें । विवरद्वारें आंतौतें ॥७९॥ तेथ अवघियांसी एकसरें । गिळिलें काळें काळअतजगरें । विखें घेरिलें थोरें घोरें । ज्ञान पाठिमोरें सर्वांसी ॥२८०॥ सर्प चढलिया माणुसा । गूळ कडू लागे कैसा । निंब खाये घसघसां । गोड गूळसा म्हणौनि ॥८१॥ केवळ विषप्राय विषयो कडू । तो प्रपंचिया जाला गोडू । अमृतप्राय परमार्थ गोडू । तो जाला कडू विषयिकां ॥८२॥ कूपाबाहेर वासु ज्यांसी । ते न देखती कूपाआंतुलांसी । कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥८३॥ ऐसिया पीडतयां जीवांसी । काढावया धिंवसा नव्हे कोणासी । तुजवांचोनि हृषीकेशी । पाव वेगेंसीं कृपाळुवा ॥८४॥ एवं दुःखकूपपतितां । हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता । धांव पाव कृष्णनाथा । भवव्यथा निवारीं ॥८५॥ ऐसें जाणोनि तत्त्वतां । त्याच्या चरणा शरण आतां । शरण गेलिया सर्वथा । सहज भवव्यथा निवारे ॥८६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४१ वा आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥४१॥ ऐसें कळलें जी तत्त्वतां । येथ आपणचि आपणिया त्राता । सर्व पदार्थीं सर्वथा । निर्वेदता दृढ जाहल्या ॥८७॥ दृढ वैराग्यता ते ऐसी । विषयो टेंकल्या अंगासी । चेतना नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासीं जेवीं रंभा ॥८८॥ अथवा वमिलिया अन्ना । जेवीं वांछीना रसना । तेवीं विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥८९॥ तें वैराग्य कैसेनि जोडे । तरी सावधान पाहतां रोकडें । जग काळें गिळिलें चहूंकडे । वेगळें पडे तें नाहीं ॥२९०॥ पिता पितासह काळें नेले । पुत्रपौत्रां काळें गिळिलें । वैराग्य नुपजे येणें बोलें । तरी नागवले नरदेहा ॥९१॥ मृत्युलोक याचें नांव । अनित्य स्वर्गाची काइसी हांव । वैराग्येंवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥९२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४२ वा श्रीब्राह्मण उवाच । एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥४२॥ अवधूत म्हणे यदूसी । धन्य भाग्य तये वेश्येसी । वैराग्य उपजलें तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम ॥९३॥ एवं विवंचूनि निजबुद्धी । परपुरुषदुराशा छेदी । ज्याचेनि संगें आधिव्याधी । बहु उपाधी बाधक ॥९४॥ जे उपाधिचेनि कोडें । जन्ममृत्यूचा पुरु चढे । दुःखभोगाचें सांकडें । पाडी रोकडें जीवासी ॥९५॥ येणें वैराग्यविवेकबळें । छेदूनि दुराशेचीं मूळें । उपरमु पावली एके वेळे । निजात्मसोहळे ते भोगी ॥९६॥ नित्य सिद्धु सुखदाता । तो हृदयस्थु कांत आश्रितां । विकल्प सांडूनि चित्ता । वेगीं हृदयस्था मानली ॥९७॥ त्यासी देखतां अनुभवाचे दिठीं । ऐक्यभावें घातली मिठी । निजसुख पावली गोरटी । उठाउठीं तत्काळ ॥९८॥ बोलु घेऊनि गेला बोली । लाज लाजोनियां गेली । दृष्य द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥९९॥ सुखें सुखावलें मानस । तें सुखरूप जालें निःशेष । संकल्प विकल्प पडिले वोस । दोघां सावकाश निजप्रीती ॥३००॥ नाबद पडलिया उदकांत । विरोनि तया गोड करीत । तेवीं निराशीं पावोनि भगवंत । समरसत स्वानंदे ॥१॥ तेथ हेतूसी नाहीं ठावो । निमाला भावाभावो । वेडावला अनुभवो । दोघां प्रीती पाहाहो अनिवार ॥२॥ सांडूनि मीतूंपणासी । खेंव दिधलें समरसीं । मग समाधीचिये सेजेशी । निजकांतेंसी पहुडली ॥३॥ झणें मायेची लागे दिठी । यालागीं स्फूर्तीचिया कोटी । निंबलोण गोरटी । उठाउठी वोवाळी ॥४॥ ऐसी समाधिशेजेशीं । पिंगला रिघे निजसुखेंसीं । अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्यें वेश्येसी उपरमु ॥५॥ वैराग्ये छेदिले आशापाश । पिंगला जाहली गा निराश । निराशेसी असमसाहस । सुखसंतोष सर्वदा ॥६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४३ वा आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥४३॥ इति श्रीमद्भाकगवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ आशा तेथ लोलुप्यता । आशेपाशीं असे दीनता । आशा तेथ ममता । असे सर्वथा नाचती ॥७॥ आशेपाशीं महाशोक । आशा करवी महादोख । आशेपाशीं पाप अशेख । असे देख तिष्ठत ॥८॥ आशेपाशीं अधर्म सकळ । आशा मानीना विटाळ । आशा नेणे काळवेळ । कर्म सकळ उच्छेदी ॥९॥ आशा अंत्यजातें उपासी । नीचसेवन आशेपाशीं । आशा न सांडी मेल्यासी । प्रेतापाशीं नेतसे ॥३१०॥ आशा उपजली अनंतासी । नीच वामनत्व आलें त्यासी । आशें दीन केलें देवांसी । कथा कायसी इतरांची ॥११॥ जगाचा जो नित्य दाता । तो आशेनें केला भिकेसवता । वैर्याजचे द्वारीं झाला मागता । द्वारपाळता तेणें त्यासी ॥१२॥ आशा तेथ नाहीं सुख । आशेपाशीं परम दुःख । आशा सर्वांसी बाधक । मुख्य दोष ते आशा ॥१३॥ ज्याची आशा निःशेष जाये । तोचि परम सुख लाहे । ब्रह्मादिक वंदिती पाये । अष्टमा सिद्धि राहे दासीत्वें ॥१४॥ निराशांचा शुद्ध भावो । निराशांपाशीं तिष्ठे देवो । निराशांचें वचन पाहाहो । रावो देवो नुल्लंघी ॥१५॥ निराश तोचि सद्बुाद्धि । निराश तोचि विवेकनिधी । चारी मुक्ती पदोपदीं । नैराश्य आधीं वंदिती ॥१६॥ निराशा तीर्थांचें तीर्थ । निराशा मुमुक्षूचा अर्थ । निराशेपाशीं परमार्थ । असे तिष्ठत निरंतर ॥१७॥ जाण नैराश्यतेपाशीं । वैराग्य होऊन असे दासी । निराश पहावया अहर्निशीं । हृषीकेशी चिंतितु ॥१८॥ निराश देखोनि पळे दुःख । निराशेमाजीं नित्यसुख । निराशेपाशीं संतोख । यथासुखें क्रीडतु ॥१९॥ नैराश्याचे भेटीसी पाहाहो । धांवे वैकुंठीचा रावो । नैराश्याचा सहज स्वभावो । महादेवो उपासी ॥३२०॥ निराशेपाशीं न ये आधी । निराशेपाशीं सकळ विधी । सच्चिदानंदपदीं । मिरवे त्रिशुद्धी निराशु ॥२१॥ ऐकोनि निराशेच्या नावां । थोरला देवो घेतसे धांवा । त्या देवोनियां खेंवा । रूपनांवा विसरला ॥२२॥ ते निराशेचा जिव्हाळा । पावोनि वेश्या पिंगला । जारपुरुषाशेच्या मूळा । स्वयें समूळा छेदिती झाली ॥२३॥ जें आशापाशांचें छेदन । तेंचि समाधीचें निजस्थान । ते निज समाधी पावोन । पिंगला जाण पहुडली ॥२४॥ सर्व वर्णामाजीं वोखाटी । कर्म पाहतां निंद्य दृष्टीं । ते वेश्या पावन झाली सृष्टीं । माझे वाक्पुटीं कथा तिची ॥२५॥ यालागीं वैराग्यापरतें । आन साधन नाहीं येथें । कृष्ण थापटी उद्धवातें । आल्हादचित्तें प्रबोधी ॥२६॥ अवधूत सांगे यदूसी । प्रत्यक्ष वेदबाह्यता वेश्येसी । ते निराशा होतां मानसीं । निजसुखासी पावली ॥२७॥ यालागीं कायावाचाचित्तें । उपासावें निराशेतें । यापरतें परमार्थातें । साधन येथें दिसेना ॥२८॥ इतर जितुकीं साधनें । तितुकीं निराशेकारणें । ते निराशा साधिली जेणें । परमार्थ तेणें लुटिला ॥२९॥ कृपा जाकळिलें अवधूतासी । यदूसी धरोनियां पोटासी । निराशता हे जे ऐसी । अवश्यतेसीं साधावी ॥३३०॥ एका जनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण । तोचि आशापाश छेदून । समाधान पाववी ॥३३१॥ इति श्रीमद्भाेगवते महापुराणे एकादशस्कंधे यदु-अवधूतसंवादे एकाकारटीकायां अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४४॥ ओव्या ॥३३१॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] eio2o912y24b1h6d9wqzpuzeznsg5pf 0 4420 36671 36490 2026-09-08T06:33:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36671 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय अकरावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय दहावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय बारावा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो सद्गुनरु सच्चिद्घनन । वर्षताहे स्वानंदजीवन । मुमुक्षु मयूर आनंदले जाण । हरिखें उड्डाण करिताती ॥१॥ तो सजल देखोनि मेहो । सोहंभावें फोडिती टाहो । रोमांचपिसीं पसरूनि पहा हो । सत्त्वें लवलाहो नृत्याचा ॥२॥ नाचती स्वानंदाचेनि मेळें । तेणें सर्वांगीं निघाले डोळे । पिसें देखणीं जाहलीं सकळें । तें शिरीं गोपाळें वाहलीं ॥३॥ तो मेघ देखोनि संमुख । आर्त चातक पसरिती मुख । बिंदुमात्रें पावले सुख । नित्य निर्दोख ते जाहले ॥४॥ आर्ततृषा तत्काळ वोळे । निवाले तेणें स्वानंदजळें । मग हरिखाचेनि कल्लोळें । सुखसोहळे भोगिती ॥५॥ सुभूमि देखोनि निर्मळ । जाणोनि वर्षती काळवेळ । वर्षों लागले जी प्रबळ । जळकल्लोळ अनिवार ॥६॥ तेणें वोळलेनि कृपाभरें । शिष्यसरितेसी पुरु भरे । विकल्पवोसणें एकसुरें । महापुरें वाहाविलीं ॥७॥ तेणें प्रवाहनिर्मळजळें । चिदैक्यसागरीं सरिता मिळे । मग समरसोनि तेणें जळें । राहे निश्चळें निजरूपें ॥८॥ वैराग्यरावें शुद्ध केली । पृथ्वी निजवोला वोलली । कठिणत्वेंवीण मार्दवा आली । नाही अंकुरली बहुबीजें ॥९॥ अखंड वर्षतां जळमेळीं । वासनेचीं ढेपें विरालीं । सद्भाववाची वोल जाली । वाफ लागली बोधाची ॥१०॥ तेथें न पेरतांचि जाण । सहज निजबीजें परिपूर्ण । अंकुरली आपणिया आपण । सिद्ध संपूर्ण स्वभावें ॥११॥ ते परम कृपेचिये पुष्टीं । स्वानंदें पिकली समदृष्टी । परमानंदें कोंदली सृष्टी । ऐक्यें संवसाटी जीवशिवां ॥१२॥ फिटला दुःखाचा दुष्काळू । पाहला सुखाचा सुकाळू । वोळळा सद्गुचरु कृपाळू । आनंदकल्लोळू सच्छिष्यां ॥१३॥ वरूषतां निजपर्जन्यधारा । वर्षला नाना अवतारगारा । कार्यानुरूपें तदाकारा । विरोनि निराकारा त्या होती ॥१४॥ त्या पर्जन्याचा वोसडा । दैवें लागला जडामूढां । तो सरता होय संतांपुढां । अवचटेंसी तोंडा जैं लागे ॥१५॥ तो महामेघ श्रीहरी । सद्गुअरुकृपा वोळे जयावरी । तोचि धन्य चराचरीं । पूज्य सुरनरीं तो कीजे ॥१६॥ गुरुनामें अति घनवटु । शिष्य तारूनि अतिहळुवटु । ज्याचा आदि मध्य शेवटु । न कळे स्पष्टु वेदांसी ॥१७॥ तो सद्गुदरु श्रीजनार्दनु । वोळलासे आनंदघनु । तेणें एका एकु केला पावनु । सांडवोनु एकपण ॥१८॥ एक तेंचि अनेक । अनेक तेंचि एक । हेंही केलें निष्टंक । स्वबोधें देख बोधोनी ॥१९॥ बोधोनियां निजऐषक्यता । ऐक्यें लाविलें भक्तिपंथा । मज प्रवर्तविलें श्रीभागवता । निजकथा गावया ॥२०॥ तेचि श्रीभागवतींची कथा । दशमाध्यावो संपतां । ते बद्धमुक्तांची व्यवस्था । उद्धवें कृष्णनाथा पूसिली ॥२१॥ सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनियां श्रीकृष्ण । निजहृदयींचें गुह्यज्ञान । उद्धवासी जाण सांगेल ॥२२॥ येणें प्रश्नोत्तरश्रवणें । उठे जन्ममरणांचे धरणें । संसाराचें खत फाडणें । फिंटलें लाहणें विषयांचें ॥२३॥ मोक्षमार्गींचे कापडी । साधनीं शिणती बापुडीं । तिहीं शीघ्र यावें तांतडी । जिणावया वोढी बंधमोक्षांच्या ॥२४॥ जे कष्टती जपतपसाधनें । शिणती ध्येयध्यानअनुष्ठानें । ते ते शीघ्र या विंदानें । ज्ञानाज्ञानें जिणावया ॥२५॥ ऐशी कथा आहे गहन । श्रोतीं व्हावें सावधान । एका विनवी जनार्दन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२६॥ अकरावे अध्यायीं जाण । इतुकें सांगेल श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें वैलक्षण्य । आणिक लक्षण साधूचें ॥२७॥ तेणेंच प्रसंगें जाण । सांगेल भक्तीचें लक्षण । अकराही पूजेसी अधिष्ठान । इतुकें निरूपण हरि बोले ॥२८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला श्रीभगवानुवाच । बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥१॥ उद्धवा बद्ध मुक्त अवस्था । जरी सत्य म्हणसी वस्तुतां । तरी न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥ बद्ध मुक्त अवस्था । माझे स्वरूपीं नाहीं तत्त्वतां । हे गुणकार्याची वार्ता । संबंधु तत्त्वतां मज नाहीं ॥३०॥ माझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । बद्धमुक्तता दोनी नाहीं । बद्धता मुक्तता गुणांच्या ठायीं । आभासे पाहीं गुणकार्यें ॥३१॥ गुण ते समूळ मायिक । मी गुणातीत अमायिक । सत्यासी जैं बाधे लटिक । तैं मृगजळीं लोक बुडाले ॥३२॥ चित्रींचेनि हुताशनें । जैं जाळिजती पुरें पट्टणें । कां स्वप्नींचेनि महाधनें । वेव्हारा होणें जागृतीं ॥३३॥ सूर्यासी प्रतिबिंब गिळी । छाया पुरुषातें आकळी । समुद्र बुडे मृगजळीं । तैं मज गुणमेळीं बद्धता ॥३४॥ जैं जिभेसी केंसु निघे । जैं तळहातीं वृक्षु लागे । डोळ्यांमाजीं पर्वत रिगे । तैं मी गुणसंगें अतिबद्धु ॥३५॥ आकाश खोंचे साबळीं । काजळ लागे वारया निडळीं । कां विजूचे कपाळीं । बासिंग सकळी बांधावें ॥३६॥ गगन तुटोनि समुद्रीं बुडे । सपर्वत धरा वारेनि उडे । सूर्य अडखळोनि अंधारीं पडे । तरी मी सांपडे गुणांत ॥३७॥ अंतरिक्षगगनीं सरोवर । त्यामाजीं कमळें मनोहर । तो आमोद सेविती भ्रमर । ऐसें साचार जैं घडे ॥३८॥ तैं मी आत्मा गुणसंगे । नाना विषयभोग संभोगें । मग त्या विषयांचेनि पांगे । होईन अंगें गुणबद्धु ॥३९॥ त्रिगुण-अंगीकारें वर्ततां । गुणकार्य-तदात्मता । तेणें बद्ध मुक्त अवस्था । भासे वृथा भ्रांतासी ॥४०॥ गुणा आत्म्यासी भिन्नता । म्हणसी मानली तत्त्वतां । परी गुणसंगें आत्मा असतां । अवश्य विकारिता येईल ॥४१॥ अग्निसंगें पात्र तप्त । पात्रसंगे जळ संतप्त । जळतापें धान्यपाकु होत । तेवीं विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४२॥ अग्नितापाआंत । आकाश नव्हे संतप्त । तेवीं गुणसंगा आंत । विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४३॥ नट अंधत्वें अवगला । परी तो आंधळा नाहीं जाला । तैसा आत्मा गुणसंगें क्रीडला । तरी असे संचला निर्गुणत्वें ॥४४॥ नटु अंधत्वें नव्हे अंधु । आत्मा गुणसंगें नव्हे बद्धु । गुण मायिक आत्मा शुद्धु । या त्या संबंधु असेना ॥४५॥ आत्मा व्यापक गुण परिच्छिन्न । याही हेतु न घडे बंधन । सकळ समुद्राचे प्राशन । केवीं रांजण करूं शके ॥४६॥ [[मोहरी]]माजीं मेरु राहे । पशामाजीं पृथ्वी समाये । मुंगी गज गिळोनि जाये । खद्योत खाये सूर्यातें ॥४७॥ मशकु ब्रह्मांडातें आकळी । पतंगु प्रळयानळ गिळी । तरी आत्मा गुणाचे मेळीं । गुणकल्लोळीं बांधवे ॥४८॥ यापरी न संभवे बद्धता । बद्धतेसवें गेली मुक्तता । बद्धमुक्तअभवस्थांपरता । जाण तत्त्वतां आत्मा मी ॥४९॥ स्वप्नींचा अत्यंत सुकृती । अथवा महापापी दुष्कृती । दोन्ही मिथ्या जेवीं जागृतीं । तेवीं बद्धमुक्ती आत्मत्वीं ॥५०॥ हो कां जीवात्म्यासीची बद्धता । सत्य नाहीं गा तत्त्वतां । मा मज परमात्म्यासी अवस्था । बद्धमुक्तता ते कैंची ॥५१॥ बिंबीं प्रतिबिंबी नाहीं । मध्येंचि आरिशाचे ठायीं । मळ बैसले ते पाहीं । प्रतिबिंबाचे देहीं लागले दिसती ॥५२॥ तो मळू जैं पडे फेडावा । तैं आरिसाची साहणें तोडावा । परी प्रतिबिंब त्या साहणे धरावा । हें सद्भा वा मिळेना ॥५३॥ जेवीं जीवशिवीं भेद नाहीं । दोष अंतःकरणाच्या ठायीं । तें चित्त शुद्ध केल्या पाहीं । बंधमोक्षा दोंही बोळवण ॥५४॥ तैसें आविद्यक हें सकळ । गुणकार्य नाना मळ । जीवा अंगीं प्रबळ । मूढमती स्थूळ स्थापिती ॥५५॥ जैं सत्त्वें गुण निरसी सबळ । तैं आविद्यक फिटती मळ । तेचि सद्विद्या होय निर्मळ । जीवचि केवळ शिव होये ॥५६॥ तेव्हां जीवशिव नामें दोनी । जातीं मजमाजीं समरसोनी । तैं मीच एकवांचूनी । आन जनीं वनीं असेना ॥५७॥ जीवभावनें मीचि जीवू । शिवभावनें मीचि शिवू । मी एकू ना नव्हे बहू । माझा अनुभवू मीचि जाणें ॥५८॥ झणीं आशंका धरिशी येथ । जरी जीव शिव तूंचि समस्त । तरी ते शुकवामदेवचि कां मुक्त । येरां म्हणत जड जीव ॥५९॥ तूचिं जीवरूपें तत्त्वतां । तरी हे ऐसी कां विषमता । शुकवामदेवांची अवस्था । वेदशास्त्रार्था संमत ॥६०॥ तींही लोकांमाजीं जाण । वेदवचन तंव प्रमाण । हें बोलणें विलक्षण । अप्रमाण जैं मानिसी ॥६१॥ हो कां वेद म्हणे जें निश्चित । तें बोलणें माझें निःश्वसित । तो मी स्वमुखीं जे बोलत । तें तूं अयुक्त म्हणतोसी ॥६२॥ जो मी वेदांचा वेदवक्ता । सकळ शास्त्रांचा मूळकर्ता । त्या माझें वचन म्हणसी वृथा । अतियोग्यता तुज आली ॥६३॥ वेदांचें जाण त्रिविध बंड । त्रिकांडीं केला तो त्रिखंड । वेदबळें बा पाखंड । वाजवी तोंड अव्हासव्हा ॥६४॥ भासले बहुसाल मज । वेदबळें नाना वाद । तो वेद माझा परोक्षवाद । तेणें तत्त्वावबोध केवीं होय ॥६५॥ शब्दज्ञान ब्रह्मज्ञान । बाह्यदृष्टीं समसमान । जेवीं वाल आणि वालभर सुवर्ण । तुकितां पूर्ण समता आली ॥६६॥ परी वाला सुवर्णा समता । मोलें कदा नव्हे तत्त्वतां । तेवीं वेदवादयोग्यता । ब्रह्मानुभविता सम नव्हे ॥६७॥ जो मी हरिहरां प्रमाण । त्या माझें वचन अप्रमाण । तूं म्हणसी हा ज्ञानाभिमान । हेंही जाणपण सांडावें ॥६८॥ माझें वचन सत्याचें सत्य । सत्य मानूनि निश्चित । येणें भावें साधे परमार्थ । हें ब्रह्मलिखित मद्वाक्य ॥६९॥ उद्धवा मज पाहतां । वसिष्ठवामदेवादि समस्तां । नेदखे बद्ध आणि मुक्तता । हा माझा तत्त्वतां निजबोधु ॥७०॥ मुक्तांचिये दृष्टीं । मुक्तच दिसे सकल सृष्टी । तेथें शुकवामदेवांची गोष्टी । वेगळी पाठीं केवीं राहे ॥७१॥ बद्धमुक्तांहूनि भिन्न । परमात्मा मी चिद्घकन । जरी म्हणसी जीवासी बंधन । तेहीं सत्यत्वें जाण घडेना ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्ने यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ॥२॥ दोन मुहूर्त स्वप्नवृत्ती । त्यामाजीं देखे जन्मपंक्ती । तेथें पावला नाना याती । तेवीं मिथ्या प्रतीती भवभावा ॥७३॥ नसता आभासु मावळे ठायीं । त्यालागीं हाहाकारु उठे देहीं । गेले मेले नाहीं नाहीं । शोक पाहीं त्या नांव ॥७४॥ भग्नपात्रीं भरिलें जळ । तेथें बिंबलें चंद्रमंडळ । तें पात्र पोटेंशीं धरी बाळ । रत्नब प्रबळ हें माझें ॥७५॥ जळ गळोनि जाय सकळ । चंद्रमा हरपे तत्काळ । त्यालागी तळमळी तें बाळ । शोकु केवळ या नांव ॥७६॥ अथवा घटचंद्र धरूं जातां । तो न ये बालकाचे हाता । यालागीं करी जे जे व्यथा । शोक सर्वथा या नांव ॥७७॥ काढावया आरशांतील धन । करी दर्पणामाजीं खनन । फुटल्या नागवलों म्हणे जाण । शोक दारुण या नांव ॥७८॥ नसते वस्तूच्या ठायीं जाण । मी माझें हा अभिमान । तेंचि मोहाचें लक्षण । ममता दारुण ते संधी ॥७९॥ देखोनि मृगजळाचें तळें । येणें पिकती रायकेळें । यालागीं मृगतृष्णेचीं जळें । औट काळें राखतू ॥८०॥ मृगजळाकडे कोणी भंवे । त्यासी सक्रोधें भांडू धांवे । अतिमोहित मोहस्वभावें । विवेकू न करवे सत्याचा ॥८१॥ तेवीं पुत्रापासोन सुखप्राप्ती । माता पिता होईल म्हणती । शेखीं पुत्र अंगोठा दाविती । केवळ भ्रांतिमोहो ॥८२॥ गंधर्वनगरींची रचना । देखोनि अभिलाष होय मना । ते घ्यावया मेळवी सेना । नानासूचनाउपायें ॥८३॥ तैसा मिथ्या देहीं अभिमान । देहसंबंधाची ममता गहन । हेंचि मोहाचें मूळ लक्षण । मताभिमान प्राणियां ॥८४॥ एवं अहं आणि ममता । हेचि मोहाची मातापिता । त्याचेनि उत्तरोत्तर वाढतां । जनमोहिता व्यामोहो ॥८५॥ प्रियाविषयीं आसक्ति देख । त्याची नित्यप्राप्ती अनेक । त्याचि नांव म्हणती सुख । जेवीं चाखितां विख अति मधुर ॥८६॥ विषयप्राप्तीं जो हरिख । तया नांव म्हणती सुख । विषयविनाश तेंचि दुःख । परम असुख त्या नांव ॥८७॥ शोक मोह सुख दुःख । येणेंचि देहाची प्राप्ती देख । देहाभिमानें देह अनेक । दुःखदायक भोगवी ॥८८॥ जो जाणें तीव्रध्यानें मरे । तो तेंचि होऊनि अवतरे । कां जो निमे अतिद्वेषकारें । तो द्वेषानुसारें जन्मतू ॥८९॥ सर्प मुंगुस पूर्ववृत्ती । वैराकारें जन्म पावती । जे जे वासना उरे अंतीं । ते ते गती प्राण्यासी ॥९०॥ यालागीं हृदयामाजीं निश्चितीं । जे सबळ वासना उठे अंतीं । तो तो प्राणी पावे तिये गती । श्रुति बोलतीं पुराणें ॥९१॥ पुरुषासवें वृथा छाया । तैशी ब्रह्मीं मिथ्या माया । ते उपजवी गुणकार्या । देह भासावया मूळ ते ॥९२॥ जेवीं का स्वप्नीं एकलें मन । नानाकार होय आपण । तेवीं चैतन्याचें अन्यथा भान । तें हें जाण चराचर ॥९३॥ एवं वस्तुतां संसार नाहीं । तेथें सुखदुःख कैंचें कायी । देहेंवीण छाया पाहीं । कोणें ठायीं उपजेल ॥९४॥ जें उपजलेंच नाहीं । तें काळें गोरें सांगों कायी । अवघें स्वप्नप्राय पाहीं । वस्तुतां नाहीं संसारु ॥९५॥ इहीं दोहीं श्लोकीं अगाधू । परिहरिला वस्तुविरोधु । आतां प्रतीतीनें जो अनुरोधू । तो सत्या बाधू करूं न शके ॥९६॥ डोळां अंगुळी लाविती । तेणें दोन चंद्र आभासती । गगनीं दों चंद्रा नाहीं वस्ती । मिथ्या प्रतीती निराकारीं ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा विद्याऽविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबंधकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥३॥ निजबोधें येत बोधा । ब्रह्माहमस्मि स्फुरे सदा । ते जाण शुद्ध विद्या । जें अविद्याछेदक ॥९८॥ मी पापी मी सदा निर्दैवो । ऐसा नित्य स्फुरे भावो । तेचि सबळ अविद्या पहा हो । जे नाना संदेहो उपजवी ॥९९॥ एकी जीवातें घाली बंदी । एकी जीवाचें बंधन छेदी । या दोनी माझ्या अवस्थाशक्ति अनादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१००॥ तूं चिन्मात्र चैतन्यघन । चित्स्व रूपें वृत्तिशून्य । तुज शक्ती कैंच्या जाण । निर्धर्मकपणे सर्वदा ॥१॥ उद्धवा हे आशंका वाया । कारण नाहीं करावया । या शक्ती जन्मवी माझी माया । जे न ये आया सुरनरां ॥२॥ सत् म्हणों तरी तत्काळ नासे । असत् म्हणों तरी आभासे । जिने नामरूपांचें पिसें । लाविलें असे जगासी ॥३॥ नातुडे संतासंतबोली । माया अनिर्वचनीय जाली । तिणें विद्या-अविद्या इये पिलीं । वाढविलीं निजपक्षीं ॥४॥ आजिकाळीं केल्या नव्हती । विद्या अविद्या अनादिशक्ती । बंधमोक्षातें भासविती । या दोनी शक्ती मायेच्या ॥५॥ ते माया तूं म्हणसी कोण । तुझी कल्पना ते माया पूर्ण । बद्धमुक्तता स्फुरण । तीमाजीं जाण स्फुरताति ॥६॥ बंधमोक्षांची राहती स्थिती । ते मी सांगेन तुजप्रती । ऐक उद्धवा निश्चितीं । यथानिगुतीं निवाडें ॥७॥ स्वप्नीं न देखे आराधन । ज्यासी नाहीं माझें भजन । अविद्या त्यामाजीं संपूर्ण । प्रबळ जाण वाढत ॥८॥ तो माझ्या ठायीं अतिसादर । भजनशीळ आठौ प्रहर । तेंचि ब्रह्मविद्येचे घर । तेथें निरंतर ते वाढे ॥९॥ जेथ माझ्या भजनाचा उल्हासू । तेथ अविद्येचा निरासू । तोचि ब्रह्मविद्येचा प्रवेशू । हा अतिविश्वासू भक्तांचा ॥११०॥ येथ बद्धाचें कारण । आणि मोक्षाचें साधन । भक्तीचें दृढ स्थापन-। अर्थास्तव जाण बोलिलों ॥११॥ ज्या बंधमोक्षा दोनी वृत्ती । त्या तूं मायेच्या म्हणसी शक्ती । तेव्हां माया जाली मोक्षदाती । हें केवीं श्रीपति घडेल ॥१२॥ जरी माया जाली मोक्षदाती । तरी कां करावी तुझी भक्ती । हेंचि सत्य गा श्रीपती । सांग निश्चितीं निवाडू ॥१३॥ कृष्ण म्हणे उद्धवासी । स्वयें चलन नाहीं छायेसी । तेवीं सामर्थ्य नाहीं मायेसी । केवीं मोक्षासी ते देईल ॥१४॥ जो मायेचा नियंता । तो विष्णु मोक्षाचा दाता । तोडूनि जीवाची बद्धता । सायुज्यता देतसे ॥१५॥ म्हणसी अविद्या-कामकर्मादृष्टें । जीवासी बंधन लागे मोटे । तें ब्रह्मविद्या-निष्कर्में तुटे । हा बोध करी नेटें गुरु श्रुतिद्वारा ॥१६॥ येथ विष्णु काय जाला कर्ता । मा तो होईल मोक्षदाता । हे विकल्पाची वार्ता । न घडे सर्वथा उद्धवा ॥१७॥ गुरुरूपें विष्णु जाण । श्रुत्यर्थ विष्णूचि आपण । शमदमादि साधन । तेंही जाण विष्णूचि ॥१८॥ शिष्यबुद्धीसी बोधकता । विष्णूचि जाण तत्त्वतां । यापरी गा निजभक्तां । मोक्षदाता श्रीकृष्ण ॥१९॥ त्या मोक्षाचा जो परिपाक । ते समाधि श्रीविष्णूचि देख । समाधीचें समाधिसुख । आवश्यक श्रीविष्णू ॥१२०॥ परमात्मा परिपूर्ण । तो मी विष्णु ब्रह्मा सनातन । भक्तभवपाशमोचन । कृपाळू जाण करीतसें ॥२१॥ गतश्लोकींचेनि अनुवादें । शरीरिणाम् येणें पदें । जीवासी बद्धपण उद्बोदधे । तेंही विनोदें निवारितो ॥२२॥ एकाशीच बद्धमुक्तता । घडे न घडे तत्त्वतां । या उद्धवाच्या प्रश्नार्था । विशद आतां करीतसे ॥२३॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक ४ था एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥४॥ रितीवाढी असे अग्नीसी । तेथ फुणगे उसळले आकाशीं । रितीवाढी नाहीं स्वरूपासी । असंभाव्यासी ठावो कैंचा ॥२४॥ जेणें पाविजे निजबोधातें । ते बुद्धी उद्धवापाशीं वर्ते । यालागीं कृष्ण म्हणे महामते । उद्धवातें अतिप्रीतीं ॥२५॥ अतिप्रीतीं पुरस्करून । उद्धवासी म्हणे सावधान । ये श्लोकींचा अर्थ गहन । ते धारणा जाण धरावी ॥२६॥ यालागीं कृष्णजगजेठी । उद्धवाची पाठी थापटी । अतिगुह्याची गुह्य गोष्टी । तुझे कृपेसाठीं मी बोलतों ॥२७॥ पाठी थापटावयामिसें जाण । करीत स्वशक्तिसंचरण । तेणें अद्वयबोधलक्षण । उद्धवासी जाण प्रकाशी ॥२८॥ जीव एकचि त्रिजगतीं । हें जाण उद्धवा निश्चितीं । जेवीं नाना दीपांचिया दीप्ती । तेजाची ज्योति अभिन्न ॥२९॥ दोनी दीप एक होती । तैशी टिवळीं ऐक्या न येती । जडत्वापाशीं भेदप्राप्ती । ऐक्यवृत्ती अजडत्वीं ॥१३०॥ चंदनकुटके बहुवस । परी सर्वीं एकुचि सुवास । तेवीं जीवरूपें मी अविनाश । परमपरेश आभासे ॥३१॥ जीवरूपें तूं श्रीकृष्ण । हें सत्य मानावें वचन । तैं भवपाशादि बंधन । तुजचि जाण आदळलें ॥३२॥ ऐशी कल्पिसी जरी वार्ता । ते मज न घडे गा सर्वथा । जेवीं शरीरासी प्राण चाळिता । शरीरअडवस्था त्या नाहीं ॥३३॥ लिंगशरीरीं स्वयंभ । जीव तो मदंशें प्रतिबिंब । त्यासी देहादि बंधनभाव । मिथ्या विडंब आभासे ॥३४॥ घटें आवरिला अवकाश । त्या नांव म्हणती घटाकाश । घटभंगें त्या नव्हे नाश । तेवीं मी अविनाश जीवत्वीं ॥३५॥ थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । तो गगन सांडोनि थिल्लराआंतौता । नाहीं रिघाला तत्त्वतां । तेंवी मी जीवत्वा अलिप्त ॥३६॥ रवि छिल्लरीं बिंबला दिसे । तेवीं मी लिंगदेहीं आभासें । मिथ्या तेथींचें भोगपिसें । तें बंधन कैसें मज लागे ॥३७॥ येथें बोलणें न लगे बहु । प्रतिबिंबा नांव जीवू । मुख्य बिंब तो मी शिवु । विशद उगवू हा जाण ॥३८॥ तलाव विहिरीं नाना थिल्लरीं । सूर्यु प्रतिबिंबे त्यांमाझारीं । तितुकीं रूपें [[दिवाकर]]ीं । पाहतां अंबरी तंव नाहीं ॥३९॥ तैसें एकाही जें अनेकत्व । तें मिथ्या जाण जीवत्व । हें भागवताचें निजतत्त्व । शुद्ध सत्त्व ज्ञानाचें ॥१४०॥ थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । चंचल निश्चल मळिणता । हे थिल्लराचे गुण तत्त्वतां । प्रतिबिंबमाथां मानिती ॥४१॥ तेवीं शिवासी बाधकता । पाहतां नाहीं गा सर्वथा । हें अविद्याकार्य तत्त्वतां । जीवाचे माथां मानिती ॥४२॥ एवं मिथ्या जीवभेद सर्वथा । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता । विद्या अविद्या निजपक्षपाता । दावी तत्त्वतां निजकर्में ॥४३॥ त्या जीवाभासासी प्रस्तुत । नित्यबद्ध नित्यमुक्त । एकासी दोनी अवस्था येथ । असे दावित विद्या अविद्या ॥४४॥ जेवीं जळीं बिंबला सविता । त्या जळाची चंचळनिश्चळता । या प्रतिबिंबासीच अवस्था । मुख्य सविता ते नेणें ॥४५॥ तेवीं जीवांची बद्धमुक्तता । परमात्म्यासी न लगे सर्वथा । जेवीं का अंधारींच्या खद्योता । न देखे सविता कल्पांती ॥४६॥ जळीं आकाश दिसे बुडालें । परी तें कांही झालें नाही वोलें । तेवीं अविद्येसी अलिप्त ठेलें । असें संचलें निजरूप ॥४७॥ एक बद्ध एक मुक्त । हें जीवाचिमाजीं भासत । तेंही मी सांगेन निश्चित । सावचित्त परियेसीं ॥४८॥ सहस्त्रघटीं जळ भरितां । एकचि सहस्त्रधा दिसे सविता । तेथ येचि घटींची जी अवस्था । त्या घटस्था लागेना ॥४९॥ तेथ जो घट होय चंचळू । त्यांतील प्रतिबिंब लागे आंदोळूं । परी दुजे घटीं जें निश्चळू । तें नव्हें चंचळू याचेनि ॥१५०॥ तेथ एकें दैवबळें । सूक्ष्म छिद्रें घटे जळ गळे । तें प्रतिबिंब निजबिंबीं मिळे । येर सकळें तैसींचि ॥५१॥ तेवीं गुरुकृपाउजियेडें । ज्याचें लिंगदेह विघडे । त्यासी परमात्म्यासी ऐक्य घडे । येर ते बापुडे देहबंदीं ॥५२॥ हेंचि निरूपण पुढें । श्लोकसंगती सुरवाडें । तें मी सांगेन वाडेंकोडें । अतिनिवाडें निश्चित ॥५३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥५॥ येणेंचि प्रसंगें जाण । मागील तुझे जे प्रश्न । बद्धमुक्तांचे लक्षण । तेहीं निरूपण सांगेन ॥५४॥ दोघांही देहीं असतां । दिसे विरुद्ध धर्म स्वभावतां । एक तो सदा सुखी सर्वथा । एक दुःखभोक्ता अहर्निशीं ॥५५॥ येथ विलक्षणता दों प्रकारीं । एक ते जीव ईश्वरामाझारीं । एक ते जीवांसी परस्परी । बद्ध मुक्त निर्धारीं निर्धास्त ॥५६॥ पहिली जीवेश्वरांची कथा । तुज मी सांगेन विलक्षणता । मग जीवाची बद्धमुक्तता । विशद व्यवस्था सांगेन ॥५७॥ जीवेश्वरांचें वैलक्षण्य । अडीच श्लोकीं निरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण । भाग्य पूर्ण उद्धवाचें ॥५८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥६॥ सुपर्ण म्हणता पक्षी । ये वृक्षींचा जाय ते वृक्षीं । तैसा देही देहांतरातें लक्षी । यालागीं पक्षी म्हणिजेत ॥५९॥ पक्ष्यांच्या ऐसियाच गती । हा देह सांडूनि त्या देहा जाती । पक्षी म्हणावया हे उपपत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६०॥ एवं आत्मा देहाहूनि भिन्न । तें सांगितलें उपलक्षण । देहात्मवादाचें खंडन । प्रसंगी जाण दाखविलें ॥६१॥ आत्मा देह सर्वथा न घडे । देहबुद्धी धरणें तें तंव कुडें । हें उद्धवासी फाडोवाडें । निजनिवाडें दावित ॥६२॥ देहबुद्धीचिया पोटी । जन्ममरणांचिया कोटी । स्वर्गनरकांची आटाटी । देहबुद्धि गांठी जीवशिवपणें ॥६३॥ दोघेही चिद्रूपें सारिखे । कधी नोहे अनासारिखे । अनादि हे दोघे सखे । अतिनेटके जिवलग ॥६४॥ काळें अकाळें सकाळें । नव्हती येरयेरांवेगळे । एकत्र वर्तती खेळेमेळें । निजप्रांजळें सख्यत्वें ॥६५॥ प्रभा दीपु दवडीना वेगळा । दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा । तेवीं जीवशिवांचा मेळा । एकत्र स्वलीळा नांदती स्वयें ॥६६॥ जीवु इच्छी जें जें कांहीं । तें तें वासनेसरिसें पाहीं । ईश्वर पुरवी सर्वही । विमुख कांही हों नेणें ॥६७॥ अंतकाळीं जें जीव मागे । तें अलोट ईश्वर देवों लागे । आणि ईश्वरआेज्ञेचेनि योगें । जीवु सर्वांगें वर्तत ॥६८॥ ईश्वरआज्ञा त्रिशुद्धी । जीवें जीव सर्वस्वें वंदी । होय नव्हे न म्हणे कधीं । अभिनव सिद्धी सखेपणाची ॥६९॥ नवल सख्यत्वाची परी । ईश्वर जैसें जैसें प्रेरी । जीवु तैसें तैसें करी । निमेषभरी ढळेना ॥१७०॥ निमेष आंरभोनि जन्मवरी । जीवु ईश्वराची आज्ञा करी । ईश्वरु जीवाचा साहाकारी । परस्परीं निजसख्ये ॥७१॥ अत्यंत अडलेपणें । ईश्वरासी धांव धांव म्हणे । तो तत्काळ पावे धांवणें । करी सोडवणें जीवाचें ॥७२॥ एवं शिवाचे आज्ञे जीवु राहे । जीवपण गेलिया शिवीं समाये । जीवालागीं हा शिवपणा वाहे । येरवीं राहे सांडूनि ॥७३॥ ऐसें सखेपण यांचें । केवीं अनुवादवे वाचें । उद्धवा हें मीचि जाणें साचें । या सखेपणाचें सौजन्य ॥७४॥ जीव ईश्वराआधीन । हें दृढ केलें संस्थापन । अनीश्वरवादाचें खंडण । प्रसंगें जाण दाविलें ॥७५॥ अनीश्वरवादु खंडितां । खंडिली कर्मपाखंडवार्ता । कर्मपाखंडाच्या मता । ईश्वरता न मानिती ॥७६॥ म्हणती चित्तधर्म ईश्वरासी । तंव चिद्‌रूपता स्थापूनि त्यासी । निराकारिलें चित्तधर्मासी । अनायासीं चिद्रूपें ॥७७॥ नानापरीचें अतिचिंतन । त्याचि नांव चित्त जाण । चित्तेंवीण निश्चळपण । तेंचि चैतन्य उद्धवा ॥७८॥ धर्माधर्म न विचारितां । म्हणती ईश्वरु मोक्षदाता । हे भक्तपाखंडी कथा । स्थापूनि चिद्रूपता निवारी ॥७९॥ टिळे माळा मुद्राधारणें । लावूनि संतांसीं निंदिलें जेणें । पाप राहटे भक्तपणें । त्यासी नारायणें नुद्धरिजे ॥१८०॥ अंतरींचें सर्व जाणता मी । यालागीं नांवें अंतर्यामी । तो शाब्दिकवचनधर्मी । चाळविला अधर्मी केवीं जाये ॥८१॥ मी ज्ञानस्वरूप तत्त्वतां । सर्वद्रष्टा सर्वज्ञाता । तो मी धर्माधर्म न विचारतां । मोक्षदाता हें न घडे ॥८२॥ धरोनियां भक्तभावो । पाप राहाटे जो स्वयमेवो । याचि नामीं दांभिक पहा हो । त्यातें देवो नुद्धरी ॥८३॥ सदृशौ आणि सखायौ । धरोनि या पदांचा अन्वयो । पाखंडमात्रातें पहा हो । स्वयें देवो उच्छेदी ॥८४॥ निरसोनि नाना मतांतरें । स्वमत करावया खरें । श्लोकींचीं पदें अतिगंभीरें । शारङ्गधरें वर्णिलीं ॥८५॥ ते दोनी मिळोनियां पक्षी । नीड केलें देहवृक्षीं । वृक्ष म्हणिजे कोणे पक्षीं । तीहीं लक्षीं लक्षणें ॥८६॥ जननीउदर तेंचि आळ । पित्याचें रेत बीज सकळ । गर्भाधान पेरणी केवळ । संकल्पजळ वृद्धीसी ॥८७॥ सोहंभावाचा गुरू अंकुरु । त्रिगुणभूमीं तिवना डीरु । कोहंभावें वाढला थोरू । वृक्ष साकारू तेणें जाला ॥८८॥ करचरणादि नाना शाखा । प्रबळबळें वाढल्या देखा । अधऊर्ध्व नखशिखा । वृक्षाचा निका विस्तारू ॥८९॥ तया देहबुद्धीचीं दृढ मूळें । विकल्प-पारंब्या तेणें मेळें । भूमी रुतल्या प्रबळबळें । कामाचे कोंवळे फुटती कोंब ॥१९०॥ तेथ कर्मांचीं पानें । निबिड दाटलीं अतिगहनें । मोहममतेचे घोंस तेणें । सलोभपणें दाटले ॥९१॥ ज्या उंचावल्या थोर शाखा । त्या फळीं फळोनि सुखदुःखां । उतरल्या जी अधोमुखा । अधःपतनें देखा लोळती ॥९२॥ ऐशिया वृक्षामाजीं जाण । अतिगूढ गुप्त गहन । नीड केलें हृदयस्थान । जीवशिव आपण बैसावया ॥९३॥ जेथ जीवपरमात्मा वसती । तरी देहाची जाली सत्य प्राप्ती । ऐसें कोणी कोणी म्हणती । तें मत श्रीपति निराकारी ॥९४॥ पुरुषासवें लटकी छाया । तोडितां मोडितां नाडळे घाया । तैसी अनिर्वचनीय माझी माया । तेणें यदृच्छाया नीड केलें ॥९५॥ जेवीं स्वप्नगृहाचारु निद्रिता । तेवीं जीवात्मा नीडीं वसता । हें मायामय सर्वथा । नव्हे वस्तुतां साचार ॥९६॥ येणें निरूपणें गोविंदू । नैयायिक मताचा कंदू । समूळ केला त्याचा उच्छेदु । देहसंबंधू मिथ्यात्वें ॥९७॥ ऐसियाही या वृक्षासी । जन्मादि निमेषोन्मेषीं । काळु छेदीतसे अहर्निशीं । बाळादि वयसांसी छेदकू ॥९८॥ तया वृक्षाचीं फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें । पक्के अपक्के सकळें । ज्यांसी पिप्पलें म्हणताति ॥९९॥ त्या दों पक्ष्यांमाजीं तत्त्वतां । जो जीवपणें बोलिजेता । तो या कर्मफळांचा भोक्ता । जीं नाना व्यथादायकें ॥२००॥ जीं फळें खातां पोट न भरे । खादल्या दारुण दुर्जरें । जेणें भवचक्रीं पडोनि फिरे । तरी अत्यादरें सेवितू ॥१॥ दुजा फळें खातां खुणा वारी । जीवासी त्या फळाची गोडी भारी । अखंड जाहला फळाहारी । वारिलें न करी शिवाचें ॥२॥ फळें सेविता अहर्निशीं । तिळभरी शक्ति नाहीं जीवासी । अशक्त देखोनियां त्यासी । काळ पाशीं बांधितु ॥३॥ जो इयें सेवी कर्मफळें । तो तत्काळ बांधिजे काळें । दुजा कर्मफळा नातळे । त्यातें देखोनि पळे कळिकाळू ॥४॥ जो कर्मफळातें न सेवितू । तो ज्ञानशक्तीनें अधिक अनंतू । सदा परमानंदें तृप्तू । असे डुल्लतु स्वानंदें ॥५॥ उद्धवासी होय निजबोधू । यालागीं जीवशिवांचा भेदू । अत्यादरें सांगें गोविंदू । निजात्मबोधु प्रांजळु ॥६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥७॥ जो कर्मफळातें न सेविता । जो स्वरूपाचा जाणता । द्रष्टा हे प्रपंचांचा तत्त्वतां । अलिप्तता निजज्ञानें ॥७॥ जीवु प्रपंचाचा ज्ञाता । परी परमात्मा नेणे तत्त्वतां । यालागीं भोगी भवव्यथा । कर्मफळें खातां अतिबद्धु ॥८॥ जो कर्मफळें सेवी बापुडा । तो अंधपंगु जाहला वेडा । मी कोण हें नेणे फुडा । पडिला खोडां देहाचे ॥९॥ देहसंबंधाआंतु । प्रतिपदीं होय आत्मघातू । नाहीं जन्ममरणांसी अंतू । दुःखी होतु अतिदुःखें ॥२१०॥ नश्वर विषयांचा छंदू । तेणें जीवु जाहला अतिबद्धू । हा अविद्येचा संबंधू । लागला सुबद्धु देहवंतां ॥११॥ जितुकी विषयाची अवस्था । तितुकी जीवासी नित्यबद्धता । जो विषयातीत सर्वथा । नित्यमुक्तता ते ठायीं ॥१२॥ जो विद्याप्राधान्यें नित्यमुक्तु । जो ज्ञानशक्तीनें शक्तिमंतु । सर्वव्यापकू सर्वीं अलिप्तु । तो नित्यमुक्तु बोलिजे ॥१३॥ सांगितली जीवाची नित्यबद्धता । प्रगट केली शिवाची मुक्तता । जीवाची जे बद्धमुक्तता । तेही आतां सांगतू ॥१४॥ उद्धवाप्रती श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें लक्षण । दोघांचीही ऊणखूण । विचित्र जाण सांगेल ॥१५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद्यथोत्थितः । अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा ॥८॥ बद्धमुक्तांचें मिश्र लक्षण । तीं श्लोकीं सांगेल जाण । केवळ मुक्ताचें सुलक्षण । गोड निरूपण सात श्लोकीं ॥१६॥ देहीं असोनि देहबुद्धि नाहीं । हें मुक्ताचें मुक्तलक्षण पाहीं । यालागीं देंही असोनि विदेही । म्हणिये पाहीं या हेतू ॥१७॥ स्वप्नींचे राज्य आणि भीक । जागृतीं मिथ्या दोन्ही देख । तैसें देहादि जें सुखदुःख । तें मिथ्या देख मुक्तासी ॥१८॥ जो स्वप्नी मरोनि जाळिला । तो जागृतीं नाहीं राख जाहला । तैसा प्रपंच मिथ्या जाणितला । मुक्त बोलिला त्या नांव ॥१९॥ स्वप्नींचें साधकबाधक । जागृतीं आठवे सकळिक । त्याचें बाधीना सुखदुःख । तैसें संसारिक मुक्तासी ॥२२०॥ आतां ऐक बद्धाची हे स्थिती । तो वस्तुतां असे देहातीतीं । परी मी देह हें मानी कुमती । दुःखप्राप्ती तेणें त्यासी ॥२१॥ जळीं देखे प्रतिबिंबातें । मी बुडालों म्हणोनि कुंथे । कोणी काढा काढा मातें । पुण्य तुमतें लागेल ॥२२॥ स्वप्नीं घाय लागले खड्गाचे । तेणें जागृतीं म्हणे मी न वांचें । ऐसें निबिड भरितें भ्रमाचें । तें बद्धतेचें लक्षण ॥२३॥ स्वप्नींचें सुखदुःख नसतें । तें स्वप्नभ्रमें भोगितां कुंथे । तेवीं देह मी म्हणोनि येथें । नाना दुःखांते भोगितू ॥२४॥ स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तेणें विषयासक्ति दृढ जाण । संकल्प विकल्प अतिगहन । तेंचि लक्षण बद्धाचें ॥२५॥ आणिकें लक्षणें त्याचीं आतां । सांगतु असें तत्त्वतां । भोग भोगोनि अभोक्ता । ते मुक्तावस्था परियेसीं ॥२६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान् न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ॥९॥ अवशेष प्रारब्धगती । मुक्तांची देहीं दिसे वस्ती । परी जागृती स्वप्न-सुषुप्तीं । देहस्थिती नातळे ॥२७॥ छाया पुरुषाचेनि चळे । ते छायेसी पुरुष नातळे । तेवीं मिथ्या देह मुक्ताजवळें । कल्पांतकाळें येवों न शके ॥२८॥ आपुले छायेसी जाण । जेवीं बैसों न शके आपण । तेवीं मायादि तिन्ही गुण । जवळी असोन स्पर्शेना ॥२९॥ इंद्रियद्वारा यथानिगुतीं । प्राप्त विषयांतें सेविती । परी सेविलें ऐसेंही नेणती । विषयस्फूर्ती स्फुरेना ॥२३०॥ गुण पोखिती गुणावस्था । इंद्रियें घेतीं इंद्रियार्था । मी उभयसाक्षी अकर्ता । चिन्मात्रतां अलिप्त ॥३१॥ तो इंद्रियाचेनि खेळेमेळें । सुखें विषयामाजीं जरी लोळे । तरी विकाराचेनि विटाळें । कदाकाळें मैळेना ॥३२॥ जेथ कामाची अतिप्रीती । तेथ लोभाची दृढ वस्ती । अथवा कामाची जेथ अप्राप्ती । तेथ महाख्याती क्रोधाची ॥३३॥ मुक्त जाहला नित्य निष्काम । क्रोधलोभेंसी निमाला काम । तो स्वयें जाहला आत्माराम । विश्रामधाम जगाचें ॥३४॥ एवं मुक्ताच्या ठायीं जाण । उपजों न शके पापपुण्य । कामक्रोधादिवृत्तिशून्य । जाहला परिपूर्ण चिद्ब्र ह्म ॥३५॥ मुक्ताची विषयस्थिती । विषयीं स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती । यालागीं पापपुण्यें नुपजती । नित्यमुक्ति तेणें त्यासी ॥३६॥ ऐशी मुक्तांची हे कथा । ऐक बद्धाची हे वार्ता । अकर्ताचि म्हणे मी कर्ता । येणेंचि सर्वथा गुंतला ॥३७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥१०॥ अदृष्टाअधीन जें शरीर । तेथ आलियाहि हरिहर । अन्यथा न करवे अणुमात्र । हें वेद शास्त्रसंमत ॥३८॥ देहीं ज्या गुणाचें प्राधान्य । तैसेंचि कर्म निपजे जाण । इंद्रियें गुणाधीन । तदनुसारें जाण वर्ततीं ॥३९॥ एवं दैवगुणें देहवर्तन । तेथ मी कर्ता म्हणवी आपण । तेंचि त्यासी दृढ बंधन । आपण्या आपण घातक ॥२४०॥ नळीमाजिल्या चण्यांच्या आशां । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा । तेवीं देहींच्या विषयविलासा । अभिमानें तैसा गुंतला ॥४१॥ जी देहातीत वस्तुतां । जो गुणकर्माचा अकर्ता । तो म्हणे मी देह मी कर्मकर्ता । अहंममता भूलला ॥४२॥ जो न करितांचि चोरी । मी चोर म्हणे राजद्वारीं । तो मारिजे लहानथोरीं । तैसी परी जडजीवां ॥४३॥ प्रकृतीचें कर्म आपुले माथां । घेऊनि नाचे अहंममता । तेणें अभिमानें दृढ बद्धता । आकल्पांता अनिवार ॥४४॥ तळीं मांडूनि काजळा । वरी ठेविला स्फटिकु सोज्ज्वळा । श्वेतता लोपूनि दिसे काळा । तेवीं आंधळा जीवू झाला ॥४५॥ कां आंधळें मातलें हातिरूं । नेणे निजपतन निर्धारु । तैसा जीव लागे कर्म करूं । पतनविचारू तो न देख ॥४६॥ मी देह मी कर्म कर्ता । मी ज्ञाता मी विषयभोक्ता । ऐसी जे कां देहात्मता । दृढबद्धता तिये नांव ॥४७॥ एवं बद्धमुक्तवर्तन । विशद केलें निरूपण । आतां केवळ मुक्ताचें लक्षण । आवडीं श्रीकृष्ण सांगतु ॥४८॥ ज्ञानिया तो तंव आत्मा माझा । हे अतिप्रीती गरुडध्वजा । हें गुह्य सांगितलें कपिध्वजा । रणसमाजा रणरंगीं ॥४९॥ तेंचि आतां उद्धवाप्रती । अत्यादरें सांगे श्रीपती । ज्ञानियांची मुक्तस्थिती । यथानिगुतीं निजगुह्य ॥२५०॥ ज्ञानलक्षणें सांगतां । धणी नपुरे श्रीकृष्णनाथा । निरूपणमिसें ज्ञानकथा । मागुतमागुतां सांगतु ॥५१॥ यालागीं ज्ञानभक्तांची गोडी । श्रीकृष्णाचि जाणे फुडी । कृष्णभजनाची आवडी । भक्त ते गोडी जाणती ॥५२॥ आधींच तंव हे मुक्तांची कथा । वरी श्रीकृष्णासारिखा वक्ता । उद्धवाचें भाग्य वर्णितां । न वर्णवे सर्वथा शेषादिकां ॥५३॥ उद्धव अर्जुनासमान । त्याहूनि हा दिसे गहन । ते परस्परें नरनारायण । गुह्य ज्ञान बोलिले ॥५४॥ तेचि उलथूनि ज्ञानकथा । उद्धवासी होय सांगता । उद्धवा ऐसें भाग्य तत्त्वतां । न दिसे सर्वथा आनासी ॥५५॥ जाणें सांडूनि निजधामा । मागें ठेऊनि आपुल्या कामा । उद्धव आवडला पुरुषोत्तमा । त्याचिया प्रेमा विगुंतला ॥५६॥ यालागीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवुचि धन्य धन्य । जयालागीं स्वयें नारायण । स्वानंदघन वोळला ॥५७॥ जो नातुडे योगयागसंकटीं । तो उद्धवाच्या बोलासाठीं । जेवीं व्याली धेनु वत्सा चाटी । तेवीं गुह्य गोठी सांगतु ॥५८॥ जो निजकुळासी काळु । तो उद्धवासी अतिस्नेहाळु । बापु भक्तकाजकृपाळू । ज्ञानकल्लोळू तुष्टला ॥५९॥ यालागीं उद्धवाचें नांव घेतां । श्रीकृष्ण निवारी भवव्यथा । ऐसी भक्तप्रीती भगवंता । भक्तातें स्मरतां हरि तारी ॥२६०॥ मुक्ताचीं लक्षणें निर्धारितां । लाभे आपुली निजमुक्तता । एकाजनार्दनु विनवी संतां । मुक्तकथा हरि बोले ॥६१॥ कृष्णु उद्धवासी म्हणे मी तुज । सांगेन आपुलें निजगुज । मुक्तलक्षणाचें भोज । नवल चोज परियेसीं ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ॥११॥ ऐकें मुक्तांचें लक्षण । आसन भोजन शयन । दर्शन स्पर्शन घ्राण । अटन मज्जन करी कैसें ॥६३॥ मागील श्लोकार्थु संपतां । प्रकृतिकर्मअभिमानता । तेणें लागली दृढबद्धता । तो अहंकारु ज्ञाता नातळे ॥६४॥ सर्वकर्मीं स्वभावतां । ज्ञात्याची निरभिमानता । ते मी समूळ सांगेन कथा । सावधानता अवधारीं ॥६५॥ जेवीं छायेचा मानापमान । पुरुषा न बाधी अणुप्रमाण । तेवीं देहाचें कर्माचरण । निरभिमान मुक्तासी ॥६६॥ स्वाधिष्ठान तेंचि आसन । अखंड त्यावरी आरोहण । तेथें येवोंचि नेणे अभिमान । बैसलें मन उठीना ॥६७॥ नवल आसनाचें महिमान । हारपोनि गेलें विस्मरण । कदा एकांतु नोसंडे जाण । हें सहजासन मुक्ताचें ॥६८॥ जें आसनीं समाधान । समाधि आणि व्युत्थान । करी दोंहीची बोळवण । हें चालतें आसन मुक्ताचें ॥६९॥ जें बैसल्या आसनीं समाधान । त्याचि स्थिति गमनागमन । उठिलों बैसलों नाठवे जाण । चालतेंपण स्फुरेना ॥७०॥ चालतांही चपळ पदीं । मी चालतो हे नाठवे बुद्धी । चालतां न मोडे समाधी । हे लक्षणसिद्धी मुक्ताची ॥७१॥ जरी त्रैलोक्य हिंडला । तरी ठायींहूनि नाहीं हालला । ऐसा न चलोनि मुक्त चालला । जेवीं अभ्रें धांवला दिसे चंद्र ॥७२॥ कुलालचक्रीं बैसली माशी । ते न हालतां भंवे चक्रासरसीं । मुक्ताची गमनसिद्धी तैशी । देहगमनेंसीं आभासे ॥७३॥ देहो प्रारब्धास्तव हिंडे । बैसका स्वस्वरूपींची न संडे । जेवीं रथीं धांवतां सवेग घोडे । निद्रा न मोडे रथस्थाची ॥७४॥ ऐसें न चळतां जें चळण । तें जाण मुक्ताचें गमन । आतां ऐक त्याचें स्नान । निमज्जन निजरूपीं ॥७५॥ स्नान करी गंगाजळें । परी गंगादकातें नातळे । मन चित्स्वरूपीं केलें सोवळें । तें वोवळें हों नेणे ॥७६॥ त्यासी निजस्वरूपीं नाहतां । जाली परम पवित्रता । तीर्थे मागती चरणतीर्था । ऐसी सुस्नातता मुक्ताची ॥७७॥ तो चिन्मात्रचि देखे जीवन । अखंड चिद्रूपीं अवगाहन । इतर म्हणती केलें स्नान । त्यासी निमज्जन निजरूपीं ॥७८॥ त्याचे चरणींचे रजःकण । लाहोनि धरा परम पावन । त्याचेनि प्राणसंगें जाण । पवित्रपण वायूसी ॥७९॥ त्याचेनि चरणस्पर्शे तत्त्वतां । पवित्र जाल्या गंगादि सरिता । त्याचेनि जठरसंगे सर्वथा । अतिपवित्रता अग्नीसी ॥२८०॥ त्याच्या हृदयावकाशीं आकाश । सगळें राहिलें सावकाश । तेणें पवित्र जाहलें आकाश । अलिप्त उदास सर्वत्र ॥८१॥ जे चढोनि बैसले वैकुंठीं । ते सदा वांछिती तयाची भेटी । वेदू ऐकों धांवें गोठी । तो पहावया दिठीं देव येती ॥८२॥ एवं चित्स्वरूपीं करूनि स्नान । जाला सर्ववंद्यू अतिपावन । हें मुक्ताचें स्नानलक्षण । आतां निरीक्षण तें ऐक ॥८३॥ अवघें चराचर देखतां । तो देखोनीचि न देखता । दृष्टीसी दृश्यासी अलिप्तता । दृश्य देखतां हरि दिसे ॥८४॥ दृश्यें दुमदुमित दिसे सृष्टी । परी दृश्य न पडे त्याचे दृष्टीं । होतांही दृश्येंसीं भेटी । पडे मिठी अदृश्यीं ॥८५॥ दृष्टि प्रकाशे देखणेपणीं । तें देखणें देखे दृश्यस्थानीं । जेवीं डोळया डोळा दर्पणीं । निजदर्शनीं देखतू ॥८६॥ डोळेनि दर्पणु प्रकाशे । त्यामाजीं डोळेनि डोळा दिसे । मुक्ताचें देखणें तैसें । आपणयाऐसें जग देखे ॥८७॥ दृश्य द्रष्टा दर्शनीं । त्रिपुटी गेली हारपोनी । देखणें देखे देखणेनी । देखणा हो‍उनी सर्वांगें ॥८८॥ होतां नाना पदार्थेंसी भेटी । तें देखणेपणा दृश्य लोटी । दृश्यातीत निजदृष्टीं । सुखें सृष्टी देखतू ॥८९॥ मुक्ताची हे देखती स्थिती । देखणेपणें यथानिगुतीं । उद्धवा ये दृष्टीची ज्यासी प्राप्ती । तोचि त्रिजगतीं पावन ॥२९०॥ या दृष्टीं जे नित्य वर्तत । ते जाण पां परम मुक्त । या दृष्टीं जे मज पाहत । परम भागवत प्रिय माझे ॥९१॥ परादि वाचांमाजीं वचन । उपजे तेथ त्याचें श्रवण । श्रोता वक्ता कथाकथन । अवघें आपण होऊनि ऐके ॥९२॥ शब्दजातेंसी कान । अखंड जडले सावधान । श्रवणामाजीं हारपे गगन । परम समाधान श्रवणाचें ॥९३॥ ऐकतां लौकिक शब्द । कां नारायण उपनिषद । परिसतां नाम हरिगोविंद । अर्थावबोध समत्वें ॥९४॥ बोलातें जो बोलविता । तोचि श्रवणामाजीं श्रोता । येणें अन्वयें श्रवण करितां । शब्दीं निःशब्दता अतिगोड ॥९५॥ जो जो श्रवणीं पडे शब्दू । तो तो होत जाय निःशब्दू । यापरी श्रवणीं परमानंदू । स्वानंदबोधू मुक्ताचा ॥९६॥ अकारादि वर्णत्रिपुटी । प्रणवू मूळशब्दसृष्टीं । तो ओंकार ब्रह्मरूपें उठी । हे श्रवणसंतुष्टी मुक्ताची ॥९७॥ श्रवणीं पडतां शब्दज्ञान । सहजें शाब्दिक जाय उडोन । श्रवणीं ठसावे ब्रह्म पूर्ण । स्वानंदश्रवण मुक्ताचें ॥९८॥ परिसतां उपनिषद । कां लौकिकादि नाना शब्द । मुक्ताचा पालटेना बोध । श्रवणीं स्वानंद कोंदला ॥९९॥ एक अद्वितीय ब्रह्म । हें वेदशास्त्रांचें गुह्य वर्म । तें मुक्तांसी जाहलें सुगम । शब्दी परब्रह्म कोंदलें ॥३००॥ लौकिक वैदिक शब्द जाण । शब्दमात्रीं ब्रह्म पूर्ण । ऐसें मुक्ताचें हें श्रवण । घ्राण लक्षण परियेसीं ॥१॥ घ्राणासी येतां सुगंधू । मुक्तासी नोहे विषयबोधू । गंधमिसें स्वानंदकंदू । परमानंदू उल्लासे ॥२॥ घ्राण सुमन चंदन । अवघें तो होय आपण । यापरी गंध भोगी जाण । भोक्तेंपण सांडोनी ॥३॥ घ्राणा येतांचि सुवासु । सुवासीं प्रकटे परेशु । तेव्हां सुवासु आणि दुर्वासु । हा विषयविलासु स्फुरेना ॥४॥ मलयानिलसंगें जाण । जेथ जेथ गंधाचें गमन । तेथ तेथ मुक्ताचें घ्राण । अगम्यपण या भोगा ॥५॥ जितुका चळता वायु जाण । तितुकें मुक्ताचें घ्राण । यापरी गंधग्रहण । स्वभावें जाण होतसे ॥६॥ यापरी जाण तत्त्वतां । होय तो गंधाचा भोक्ता । हे घ्राणक्रिया जाण मुक्ता । रसभोग्यता अवधारीं ॥७॥ रस रसना भोजन । तो स्वयेंचि आहे आपण । हातु न माखितां सर्वापोशन । रसनेविण सेवितु ॥८॥ षड्रसांचा स्वादु जाणे । परी एकी चवीं अवघें खाणें । भोक्तपणा आतळों नेणे । ऐसेनि भोजनें नित्यतृप्तु ॥९॥ भूक उपजोंचि नेणे । जेवूं बैसल्या पुरे न म्हणे । सर्व भक्षी नखातेपणें । उच्छिष्ट होणें त्या नाहीं ॥३१०॥ ताट अन्न आणि आपण । तो न देखे भिन्नपण । रसमिसें स्वानंदपूर्ण । सर्वांगें जाण सेवित ॥११॥ जंव रसना घेवों जाय रसस्वादू । तंव तेथें प्रकटे परमानंदू । करूनि रसरसने उच्छेदू। निजानंदु सेवितू ॥१२॥ सकळ गोडियांची मूळ गोडी । तेथ बैसली निजआवडी । सेवितां नाना परवडी । तेचि गोडी गोडपणें ॥१३॥ सकळ गोडियां जें गोड आहे । ते गोडीच तो जाला स्वयें । आतां जो जो रसविषयो खाये । तेथ तेथ आहे ते गोडी ॥१४॥ कैसा मुक्ताचा निजबोधू । घेवों जातां रसस्वादू । रसत्व लोपूनि स्वानंदकंदू । परमानंदू वोसंडे ॥१५॥ यालागीं जो जो रस सेवूं जाये । तो तो ब्रह्मरसूच होये । मुक्ताची रसना यापरी पाहें । घेत आहे रसातें ॥१६॥ एवं मुक्ताचें जें भोजन । ते करिती क्रिया ऐसी जाण । आतां तयाचें जें स्पर्शन । तेंही लक्षण परियेसीं ॥१७॥ मुक्तासी लागतांचि जाणा । शीत सांडी शीतळपण । स्पर्शे उष्ण मुकलें उष्णा । स्पर्शनलक्षणा हें त्याची ॥१८॥ जेवीं कां टेंकितां अग्नीसी । धुरें आणी चंदनासी । जाळूनि त्यांच्या विकारासी । आपणाऐसी करी वन्ही ॥१९॥ तेवीं मुक्तासी द्वंद्वें आदळतां । द्वंद्वांची बुडाली द्वंद्वता । तो सर्वी सर्वपणें असतां । सहजे द्वंद्वता निमाली ॥३२०॥ तेथ कैंचे मृदु कैंचें कठिण । कैंचें शीत कैंचें उष्ण । सर्वीं सर्वात्मा तो जाण । द्वंद्वाचें भान स्पर्शेना ॥२१॥ आगीसी पोळीना उन्हाळा । हींव पीडीना हिमाचळा । तैसी द्वंद्वांची हे माळा । मुक्ताचे गळां पडेना ॥२२॥ सुवर्णाचे अलंकार भले । सुवर्णपेटीमाजी झांकिले । झांकिले म्हणतां उघडे ठेले । तेवीं द्वंद्वें सकळ परब्रह्म ॥२३॥ त्यासी अंगीं जें जें आदळें । तें अंगचि होय तत्काळें । कांहीं नुरे त्यावेगळें । द्वंद्वे सकळें निमालीं ॥२४॥ हातीं लीलाकमळ सांपडे । तंव कमळीं कमळत्वचि उडे । कमळजन्मा तोही बुडे । करी रोकडे निजरूप ॥२५॥ स्पर्श स्पर्शतें स्पर्शावें । हेही त्रिपुटी न संभवे । किंबहुना आपणचि आघवें । निजस्वभावें होऊनि ठेला ॥२६॥ तो देवपूजा हातीं धरी । तरी मीचि ते देवपूजेभीतरीं । अथवा खेळों रिघाल्या पाथरीं । त्याहीमाझारीं मी त्यासी ॥२७॥ भिंती नानावर्ण चित्राकृती । तेथें जें जें स्पर्शे तें तें भिंती । तेवीं मुक्ताची स्पर्शनस्थिती । पूर्ण अद्वैतीं निजबोधू ॥२८॥ यापरीं गा तत्त्वतां । स्पर्शलक्षण वर्ते मुक्ता । त्याचें बोलणें जें सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥ सुरस कथा सांगे वाडेंकोडें । अथवा लौकिक बोलणें घडे । परी त्याची समाधिमुद्रा न खंडे । मौन न मोडे बोलतां ॥३३०॥ बोलतांही नोमडे मौन । हेचि अनुभवाची आंतुल खूण । शब्दामाजीं निःशब्दगुण । सज्ञान जाण जाणती ॥३१॥ स्त्रीपुरुषें अबोला चालती । तो अबोला कीं अतिप्रीती । तेवीं मुक्ताची बोलती स्थिती । शब्द शब्दार्थी निःशब्द ॥३२॥ जयाचीं बोलतीं अक्षरें । अक्षररूपेंचि साचारें । त्याचीं ऐकतां उत्तरें । चमत्कारें मन निवे ॥३३॥ मी एकु चतुर बोलका । हाही नाहीं आवांका । अथवा रंजवावें लोका । हेंही देखा स्मरेना ॥३४॥ निःशब्दीं उठती शब्द । शब्दामाजीं ते निःशब्द । यापरी करितांही अनुवाद । बोलोनि शुद्ध अबोलणा ॥३५॥ जळामाजीं उपजे तरंग । जळ तंरगीचें निजांग । तेवीं निःशब्दीं शब्द सांग । शब्दाचें सर्वांग निःशब्द ॥३६॥ वाच्यवाचकता त्रिपुटी । लोपूनि सांगे गोड गोठी । करितां सैराट चावटी । न सुटे मिठी मौनाची ॥३७॥ म्यां सत्यचि बोलावें । हेंही त्यासी जीवें नाठवे । मिथ्या बोलों लोभस्वभावें । हेंही न संभवे मुक्तासी ॥३८॥ सत्य मिथ्या जीं बोलणीं । निःशेष प्राशूनि नेलीं दोनी । मुळींच्या मौनें जाला मौनी । नाना वचनीं बोलतां ॥३९॥ तेथ सैराट हाक देतां । कां सिंहनादें गर्जतां । शब्दीं ठसावली निःशब्दता । मौन सर्वथा मोडेना ॥३४०॥ जरी तो माझें स्तवन करी । तरी मी त्याच्या स्तवनामाझारीं । तो जरी सैरा बडबड करी । त्याही माझारीं मी त्यासी ॥४१॥ जरी त्यासी येऊनि भांडण पडे । तरी भांडणही करणें घडे । त्या कलहामाजीं मागेंपुढें । चहूंकडे मज देखे ॥४२॥ त्याचे वांकडेतिकडे व्यंग बोल । ते जाण ब्रह्मचि केवळ । तया आम्हां अभिन्न मेळ । निजात्मसाक्ष वस्तीसी ॥४३॥ अवचटें त्याच्या मुखाबाहेरीं । ज्यासी म्हणे तुज देवो तारी । त्यासी मी वाउनियां शिरीं । ब्रह्मसाक्षात्कारीं पाववीं ॥४४॥ यालागीं त्याच्या वचनाआधीन । मी सर्वथा असें जाण । त्याचें वचन तें प्रमाण । सर्वस्वें जाण मी मानीं ॥४५॥ आतां तो मी हे ऐसी बोली । बाहेर सवडी वाढिन्नली । मी तोचि तो हे किली । मागीं चोजवली मद्भक्तां ॥४६॥ यालागीं तो माझा जीवप्राण । मी त्याचें निजजीवन । तयासीं मज भिन्नपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥४७॥ एवं तो सगळा मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरीं । ऐसेनि अभिन्नपणेंकरीं । सुखें संसारीं नांदतू ॥४८॥ त्याचे मुखींचे जे जे बोल । ते मीचि बोलता सकळ । मुक्ताचें बोलणें केवळ । तुजप्रती विवळ म्यां केलें ॥४९॥ हातीं कांही घेवों जाये । तंव ते घेणें देवो होये । देतां कांहीं देवो पाहे । तेंही होये तद्रूप ॥३५०॥ तेव्हां दान आणि देते घेते । भिन्नपणें न देखे तेथें । यालागीं करोनियां अकर्ते । यापरी करांतें वर्तवी ॥५१॥ निजस्वभावें ते कर । जो कांहीं करिती व्यापार । तेथ नकेलेपणाचें सूत्र । सहजीं साचार ठसावे ॥५२॥ करीं पडलिया शस्त्र । करूं जाणे तो व्यापार । परी मी कर्ता हा अहंकार । अणुमात्र असेना ॥५३॥ पुढें वोढवलें अवचितें । तरी खेळों जाणे द्यूतकर्मातें । हारी जैत नाठवे चित्तें । निजस्वभावें तें खेळतु ॥५४॥ वोडवल्या ब्राह्मणपूजा । करूं जाणे अतिवोजा । पूज्यपूजकत्वें भावो दुजा । न मनूनि द्विजां पूजितु ॥५५॥ धनुषीं काढूं जाणे वोढी । अनुसंधानें बाण सोडी । अलक्ष्य लक्षूनि भेदी निरवडी । परी न धरी गोडी श्लाघेची ॥५६॥ कैसें कर्म निपजे करीं । जैशा समुद्रामाजीं लहरी । तैसा निजस्वरूपामाझारीं । नाना व्यापारीं निश्चळु ॥५७॥ सूर्य मृगजळातें भरी । तैसा व्यापारू निजनिर्विकारीं । परी केलेंपण शरीरीं । तिळुभरी असेना ॥५८॥ सूर्यकांतीं अग्नि खवळे । तें कर्म म्हणती सूर्यें केलें । तैसें हस्तव्यापारें जें जें जालें । नाहीं केलें तें त्याने ॥५९॥ सूर्यकांतीं पाडावा अग्नी । हें नाहीं सूर्याचे मनीं । तेवीं मुक्त निरभिमानी । क्रियाकरणीं विचरतु ॥३६०॥ त्यासी चालवूं जातां पायें । तळीं पृथ्वी नाहीं होये । आपण आपणियावरी पाहे । चालतु जाये स्वानंदें ॥६१॥ जळींचा जळावरी तरंग । अभिन्नपणें चाले चांग । तैसा तो निजरूपीं सांग । चालवी अंग चिद्रूपें ॥६२॥ तयासी असतांही चरण । आवडीं चाले चरणेंविण । करी सर्वांगें गमन । सर्वत्र जाण जालासे ॥६३॥ जेवीं अखंड दंडायमान । पायेंवीण चाले जीवन । तेवीं चरणेंविण गमन । नित्य सावधान मुक्ताचें ॥६४॥ सर्वथा पायेंविण । वायूचें सर्वत्र गमन । तैसेंच मुक्ताचें लक्षण । स्वरूपीं जाण सर्वत्र ॥६५॥ यापरी न हालतां जाण । त्याचें सर्वत्र गमन । नाठवे चालतेंपण । ऐसेंच लक्षण मुक्ताचें ॥६६॥ मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं जाणा । यालागीं स्त्रीपुरुषभावना । त्यासी सर्वथा आठवेना । दैवें अंगना तो भोगी ॥६७॥ नटू नाटकु अवगला । पुरुष स्त्रीवेषें दिसों आला । स्त्रीपुरुषभावो संपादिला । तेवीं हा जाहला गृहस्थु ॥६८॥ कां अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । मुक्तासी जाण तैशापरी । स्त्रीपुरुषाकारीं निजबोधू ॥६९॥ जेवीं कां आपुली साउली । आवडीं आपण आलिंगिली । तेवीं मुक्तें स्त्री भोगिली । द्वैताची भुली सांडोनी ॥३७०॥ छाया कोठें असे कोठें वसे । सरशी असतां ज्याची तो न पुसे । मुक्तासी जाण तैसें । लोलुप्य नसे स्त्रियेचें ॥७१॥ एवं स्त्रीपुरुषविकारप्राप्ती । त्याची न मोडे आत्मस्थिती । दैवें जाहलिया संतती । आत्मप्रतीती तेथेंही ॥७२॥ ’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । सत्यत्व आलें ये श्रुतीसी । पुत्रत्वें देखे आपणासी । निजरूपेंसीं सर्वदा ॥७३॥ स्वयें जनकू स्वये जननी । स्वयें क्रिडे पुत्रपणीं । आपणावांचूनि जनींवनीं । आणिक कोणी देखेना ॥७४॥ एवं स्त्रीपुत्रसंतती । जेवीं आकाशी मेघपंक्ती । काळें येती काळें जाती । तैशी स्थिती मुक्ताची ॥७५॥ स्त्रीसंभोगीं जें होय सुख । तें सुख मुक्तासी सदा देख । यालागी स्त्रीकामअ भिलाख । नाही विशेख मुक्तासी ॥७६॥ जैसे राजहंसापाशीं शेण । तैसें मुक्तापाशीं जाण धन । त्यावरी त्याचें नाहीं मन । उदासीन सर्वदा ॥७७॥ व्याघ्रासी वाढिलें मिष्टान्न । तें त्यासी जैसें नावडे जाण । तैसें मुक्तासी नावडे धन । धनलोभीपण त्या नाहीं ॥७८॥ पोतास कापुराचा डळा । जेवीं नातळे काउळा । तेवीं अनर्घ्यरत्नामाळा । मुक्तें सांडिल्या थुंकोनि ॥७९॥ ज्यासी धनलोभाची आस्था । त्यासी कल्पांतीं न घडे मुक्तता । तैसें स्त्रीकामिया सर्वथा । नव्हे परमार्थता निजबोधू ॥३८०॥ मुक्ताचिये निद्रेपाशीं । समाधि ये विश्रांतीसी । शिणली धांवे माहेरा जैसी । तैसी विसाव्यासी येतसे ॥८१॥ जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसी । नातळोनि तींही अवस्थांसी । निजीं निजे निजत्वेंसीं । अहर्निशीं निजरूपें ॥८२॥ निजीं निजों जातां निर्धारा । तळीं हरपली धरा । वरी ठावो नाहीं अंबरा । ऐसिया सेजारामाजीं निजे ॥८३॥ नवल निजत्याची वोज । चालतां बोलतां न मोडे नीज । खातां जेवितां अखंड नीज । सहजीं सहज निजरूप ॥८४॥ निजवितें कां उठवितें । दोनी तोचि आहे तेथें । कोण कोणा जागवितें । निजेरूपचि तें निजरूपें ॥८५॥ जागतां निजेशीं वागे । वागतांही नीज लागे । एवं नीजरूप जाहला अंगें । निद्रेचेनि पागें पांगेना ॥८६॥ शय्या शयन सेजार । अवघे तोचि असे साचार । आपुल्या निजाचें आपण घर । नित्य निरंतर निजीं निजे ॥८७॥ ऐसें जें जें करूं जाय कर्म । तेथ तेथ प्रकटे परब्रह्म । मुक्तासी एकुही नाहीं नेम । हें मुख्य वर्म मुक्ताचें ॥८८॥ मुक्तासी नेमबंधन । तैं अंगीं लागलें साधन । साधन असतां मुक्तपण । न घडे जाण सर्वथा ॥८९॥ मुक्तासी तंव आसक्ती । सर्वदा नाहीं सर्वार्थी । शेष प्रारब्धाचे स्थितीं । कर्में निपजतीं निरपेक्षे ॥३९०॥ ज्याचा निमाला अहंकारू । तो माझें स्वरूप साचारू । ये अर्थी न लगे विचारू । वेदशास्त्र-संमत ॥९१॥ जो नित्यमुक्त निर्विकारी । तो वर्ततां वर्ते मजमाझारीं । मी तया आंतुबाहेरीं । जेवीं सागरीं कल्लोळ ॥९२॥ यापरी जाला जो परब्रह्म । त्यासी स्वप्नप्राय धर्माधर्म । बांधूं न शके इंद्रियकर्म । हें त्याचें वर्म तो जाणे ॥९३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा न तथा बध्यते विदद्वांस्तत्र तत्रादयन् गुणान् । प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥१२॥ जिंहीं इंद्रियीं कर्म करितां । मूर्खासी जाली दृढ बद्धता । तिंहीं इंद्रियीं वर्ततां ज्ञाता । नित्यमुक्तता अनिवार ॥९४॥ मूर्खासी कर्मीं अभिमान । ज्ञाता सर्व कर्मीं निरभिमान । बंधमोक्षाचें कारण । अहंकारू जाण जीवांसी ॥९५॥ अहं कर्ता अहं भोक्ता । हेचि मूर्खाची दृढ बद्धता । तें प्रकृतिकर्म आपुले माथां । नेघे ज्ञाता अभिमानें ॥९६॥ तेचि ज्ञात्याची निरभिमानता । तुज म्यां सांगितली आतां । इंद्रियां विषयो भोगवितां । आपुली अभोक्तृता तो जाणे ॥९७॥ आपुली छाया विष्ठेवरी पडे । अथवा पालखीमाजीं चढे । तो भोगु आपणियां न घडे । तैसेंचि देह कोरडे मुक्तासी ॥९८॥ मज होआवी विषयप्राप्ती । हेंही ज्ञाते न वांछिती । विषय मिथ्यात्वें देखती । जेवीं कां संपत्ती चित्रींची ॥९९॥ यालागीं असोनियां देहीं । तो नित्यमुक्त विदेही । ज्यासी प्रकृतिगुणांच्या ठायीं । अभिमानु नाहीं सर्वथा ॥४००॥ म्हणसी असोनियां देहीं । कोण्या हेतु तो विदेही । उद्धवा ऐसें कल्पिसी कांहीं । तो दृष्टांतु पाहीं सांगेन ॥१॥ आकाश सर्वांमाजीं असे । सर्व पदार्थीं लागलें दिसे । परी एकेंही पदार्थदोषें । मलिन कैसें हों नेणे ॥२॥ त्या गगनाचेपरी पाहीं । ज्ञाता असोनियां देहीं । देहकर्माच्या ठायीं । अलिप्त पाहीं सर्वदा ॥३॥ प्रचंड आणोनि पाषाणीं । आकाश न चेंपे चेंपणीं । तेवीं क्षोभलियाही प्रकृतिगुणीं । ज्ञाता जडपणीं न बंधवे ॥४॥ आकाश असोनियां जनीं । कदा रुळेना जनघसणीं । तैसा प्रकृतिकर्मी वर्तोनी । प्रकृतिगुणीं अलिप्त ॥५॥ गगन जळीं बुडालें दिसे । परी तें जळामाजीं कोरडें असे । तेवीं पुत्रकलत्रीं ज्ञाता वसे । तेणें दोषें अलिप्त ॥६॥ आकाशा मसी लावूं जातां । मसीं माखे तो लाविता । तेवीं मुक्तासी दोषी म्हणतां । दोष सर्वथा म्हणत्यासी ॥७॥ शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लागती अंबरा । तेवीं नाना द्वंद्वसंभारा । मुक्ताचा उभारा निर्द्वंद्व ॥८॥ येऊनि नाना मेघपटळें । विगडगर्जनें गगन झांकोळे । त्यामाजीं असोनिया वेगळें । गगन नातळे मेघातें ॥९॥ तेवीं मोहममतेच्या कडाडी । मुक्तासी करिती ताडातोडी । ते तंव त्यास न लगे वोढी । परापरथडी अलिप्तु ॥४१०॥ गगनासी आगी लावूं जातां । अग्नि विझोनि जाय सर्वथा । तेवीं त्रिगुणीं मुक्तासी बांधतां । गुणीं सगुणता निमाली ॥११॥ प्रळयवायूचेनि झडाडें । आकाश निजस्वभावें नुडे । सगळा वायू गगनीं बुडे । पाहतां नातुडे गगनींही ॥१२॥ तेवीं अविद्या निजस्वभावतां । मुक्तासी न करवेचि बद्धता । अविद्या नांवें मिथ्या वार्ता । मुक्त तत्त्वतां देखेना ॥१३॥ गगनाच्या ऐसी अलिप्तता । सर्व कर्मीं वर्ते तो ज्ञाता । जनीं अलिप्त वर्ते सविता । तेवीं मुक्तता अवधारीं ॥१४॥ घृतमद्यजळांआंतौता । बिंबोनि अलिप्त सविता । तेवीं बाल्य तारुण्य वृद्धता । वयसा चाळितां अलिप्त ॥१५॥ नातरी सूर्याचेनि प्रकाशें । शुभाशुभ कर्म वाढलें असे । सविता अलिप्त तेणें दोषें । निजप्रकाशें प्रकाशकू ॥१६॥ तेवीं आश्रमधर्मीं असतां । नित्यादि कर्में आचरितां । मुक्तासी नाहीं कर्मबद्धता । अकर्तात्मता निजबोधें ॥१७॥ सूर्यकांतीं सविता । अग्नि उपजवूनि अकर्ता । तैसा निजतत्त्वाचा ज्ञाता । करोनि अकर्ता कर्मांचा ॥१८॥ जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो नाहीं वोला झाला । तैसा स्त्रीसंगें प्रजा व्याला । नाही मुकला ब्रह्मचर्या ॥१९॥ सवित्याचें अलिप्तपण । तें निरूपिलें निरूपण । आतां देहीं असोनि अलिप्तपण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥४२०॥ जेवीं देहामाजीं असे प्राण । प्राणास्तव देहचलन । देहदोषा नातळे प्राण । अलिप्त जाण सुखदुःखां ॥२१॥ तैसा मुक्त असोनि संसारी । संसारव्यवहार सर्व करी । परी संसारदोषु अंगावरी । तिळुहीभरी लागेना ॥२२॥ वायु सर्वांतें स्पर्शतु । परी स्पर्शदोषांसी अलिप्तु । तेवीं अहंममता नातळतु । मुक्त वर्ततु देहगेहीं ॥२३॥ वायूसी जेवीं सर्वत्र गमन । परी कोठेंही आसक्त नव्हे जाण । तेवीं विषयी नहोनि आपण । विषयसेवन मुक्ताचें ॥२४॥ वायूसी एके ठायीं नाहीं वस्ती । मुक्तासी देहगेहीं नाहीं आसक्ती । वायूसी नभामाजीं विश्रांती । मुक्तासी गुणातीतीं विश्राम ॥२५॥ एवढें जें अगाधपण । तें मुक्ताचें मुक्तिकारण । उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । प्रथम जाण विवेकु ॥२६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः । प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते ॥१३॥ विवेंकें बुद्धि अतिसंपन्न । त्यासी उपजे नित्यानित्यज्ञान । परी तें खिरंगटलें असे जाण । वैराग्येंवीण वाढेना ॥२७॥ विवेकेंवीण वैराग्य गहन । तें केवळ आंधळें जाण । तेणें आपुलें निजात्मपतन । अंधकूपीं जाण तें पडे ॥२८॥ मातलें हातिरूं अंध । सैरा धांवे सुबद्ध । नेणें निजात्मपतनबाध । तेवीं वैराग्य मंद विवेकेंवीण ॥२९॥ जेथ विवेकवैराग्यसंयोग । तेथ नित्यसंग्रहो अनित्यत्याग । तेंचि सद्विद्यालक्षण खड्ग । झळकत चांग नैराश्यें ॥४३०॥ तेंचि गुरुवचनसाहाणेसी । लावूनि अतितीक्ष्ण केलें त्यासी । घायें छेदिलें संशयासी । संकल्पविकल्पेंसीं समूळ ॥३१॥ असंभावना विपरीतभावना । निःशेष तुटलिया वासना । निजस्वरूपीं तेव्हां जाणा । जागेपणा तो आला ॥३२॥ जो अविद्यालक्षण दीर्घ स्वप्न । नानात्वें भोगिता आपण । तो अद्वैतीं जागा जाला जाण । कृपा थापटन गुरुवचनें ॥३३॥ तेव्हां नानात्वासीं नाहीं ठावो । मी माझें हें झालें वावो । फिटला अविद्याभेद संदेहो । आत्मानुभवो तो भोगी ॥३४॥ जागा झाल्या स्वप्न भासे । परी तें मिथ्या झालें अनायासें । मुक्तासी जग तैसें दिसे । यालागीं तेणें दोषें अलिप्त ॥३५॥ एवं मुक्ताचें जें जें वर्तन । तें अलिप्तपणें ऐसें जाण । कथं वर्तते हा प्रश्न । प्रसंगें लक्षण सांगितलें ॥३६॥ कथं विहरेत् या प्रश्नाचें । उत्तर ऐकावया साचें । उदित मन उद्धवाचें । जाणोनि जीवींचें हरि बोले ॥३७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियर्ननोधियाम् । वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुधणैः ॥१४॥ विद्यमान देहीं असतां । देहस्थ गुण नातळती मुक्ता । पापपुण्यादि हे कथा । सुखदुःखवार्ता तो नेणे ॥३८॥ सांडिल्या संकल्पविकल्पांसीं । कल्पांतींही नातळे त्यासीं । जेवीं कां ओकिल्या ओकासी । परतोनि कोणासी न घेववे ॥३९॥ यालागीं मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । मुक्ताचीं जालीं संकल्पशून्य । याचिलागीं पाप पुण्य । न लगे जाण मुक्तासी ॥४४०॥ इंद्रियीं विषयक्रीडन । करितां संकल्पशून्य । मुक्तासी मनपणें नाहीं मन । वृत्तिशून्य यालागीं ॥४१॥ बाळक लेणया प्रमाण नेणे । तरी अंगीं शोभे लेइलेपणें । तेवीं कर्में विगुंतलीं करणें । मुक्त अकर्तेपणें अलिप्त ॥४२॥ संकल्पविरहित विहार । तोचि मुक्त जाण पां साचार । कथं विहरति हें उत्तर । थोडेनि फार सांगितलें ॥४३॥ म्यां सांगितलीं जीं जीं लक्षणें । तीं तीं मुक्ताचि मुक्तुच जाणे । आणिकासी व्युत्पत्तिपणें । मुक्त जाणणें हें न घडे ॥४४॥ सकळ वेदशास्त्रसंपन्न । त्यासीही मुक्त न कळे जाण । देहीं असे ज्यासी देहाभिमान । त्यासी मुक्तलक्षण कळेना ॥४५॥ म्यां बोलिले लक्षणांची पोथी । साक्षेपें घेऊनि हातीं । जर्ही हिंडिन्नला त्रिजगतीं । तर्ही मुक्ताची स्थिति कळेना ॥४६॥ जेणें साचार मुक्त जाणितला । तोही सत्य जाण मुक्त झाला । अनुमानयोग्यतेच्या बोला । मुक्तु जाणवला हें मिथ्या ॥४७॥ जेणें सूर्य देखिला यथार्थता । तो जग देखे तत्प्रकाशता । जेणें मुक्त जाणितला तत्त्वतां । तो नित्यमुक्तता जग देखे ॥४८॥ तेथ हा मुक्त हा बद्ध । देखणें हें अतिअबद्ध । ऐसें देखती ते महामंद । अज्ञानांध अज्ञानी ॥४९॥ मुक्तु न कळे सर्वथा । ऐसें बोलणें ऐकतां । उद्धवासी हो लागली चिंता । तें कृष्णनाथा कळों सरलें ॥४५०॥ मागां सांगितलीं मुक्तलक्षणें । तीं मुक्ताचीं मुक्तचि जाणे । लौकिकीं मुक्त कळे जेणें । तींही लक्षणें परियेसीं ॥५१॥ आश्वासावया उद्धवाचें मन । मुक्ताचें जाण तें लक्षण । सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । येरू सावधान सर्वस्वें ॥५२॥ कळतीं मुक्ताचीं लक्षणें । उद्धवु ऐकावया उदित मनें । तें जाणोनियां श्रीकृष्णें । विचित्र निरूपणें निरूपी ॥५३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैः येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥१५॥ ज्याचिया देहासी जाण । हिंसा करिती हिंसक जन । छेद भेद दंड मुंडण । गर्जन तर्जन जर्हीस केलें ॥५४॥ तर्हीे ते देहाची व्यथा । मुक्तासी नाहीं सर्वथा । नाना उपचारीं पूजितां । नेघे श्लाघ्यता सन्मानें ॥५५॥ देहीं वर्तमान असतां । देहबुद्धी नाहीं सर्वथा । त्यासीच बोलिजे जीवन्मुक्तता । यालागीं देहव्यथा त्या नाहीं ॥५६॥ जैसी पुरुषांसवें छाया असे । पुरुषयोगें चळती दिसे । ते छायेची अहंममता नसे । निजमानसें पुरुषासी ॥५७॥ तैसाचि मुक्ताचा देहो । मुक्तासवें वर्ते पहा हो । परी त्यासी नाहीं अहंभावो । हा नित्यस्वभावो मुक्ताचा ॥५८॥ त्यासी चोरु हेरु कातरु । म्हणोनि दंडू केला थोरु । कां पूजिला ईश्वरु । पुरुष श्रेष्ठतरु म्हणोनि ॥५९॥ परी पूजितां कां गांजितां । त्याची डंडळीना समता । जेवीं छायेची मानापमानता । न करी व्यथा पुरुषासी ॥४६०॥ देहो व्याघ्रामुखीं सांपडला । दैवें पालखीमाजीं चढला । तो हरुषविषादा नाहीं आला । समत्वें झाला निर्द्वंद्व ॥६१॥ देहो द्यावया नेतां सुळीं । मी मरतों ऐसें न कळवळी । कां गजस्कंदी पूजिला सकळीं । तेणें सुखावली वृत्ति नव्हे ॥६२॥ सुखदुःखादि नाना व्यथा । आगमापायी आविद्यकता । देहाचें मिथ्यात्व जाणता । यालागीं व्यथा पावेना ॥६३॥ अतिसन्मानु जेथ देखे । तेथ न राहे तेणें सुखें । अपमानचिये आडके । देखोनि न फडके भयभीतू ॥६४॥ देहासी नाना विपत्ति होये । तोही त्या देहाचें कौतुक पाहे । देह मी मज व्यथा आहे । हें ठावें नोहे मुक्तासी ॥६५॥ येथवर देहातीतता । दृढ बाणली जीवन्मुक्ता । यालागीं देहदुःखाची व्यथा । त्यासी सर्वथा बाधीना ॥६६॥ नाना जनपदवार्ता । अतिस्तवनें स्तुति करितां । कां परुषवचनी निंदितां । मुक्तासी व्यथा उपजेना ॥६७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ् मुनिः ॥१६॥ निंदेच्या तिखट बाणीं । दृढ विंधिल्या दुर्जनीं । हे असाधू हें नुपजे मनीं । नो बले वचनीं ते दोष ॥६८॥ भाविक सात्त्विक साधू । मिळोनि करिती स्तुतिवादू । तूं ईश्वरी पुरुष शुद्धु । हा गुणानुवादू ऐकोनि ॥६९॥ मी उत्तम हें नुपजे मनीं । उंच नीच नेदखे जनीं । हे साधु लोक भले गुणी । हे मुक्ताची वाणी वदेना ॥४७०॥ साधु असाधु पाहतां जनीं । तो ब्रह्मरूप देखे दोनी । देखतें देखे तद्‌रूपपणीं । निजात्मदर्शनीं निजबोधु ॥७१॥ तेथ कोणाची करावी निंदा । कोणाच्या करावें गुणानुवादा । मीचि विश्व हें आलें बोधा । स्तुतिनिंदा निमाली ॥७२॥ त्यासी आत्मसाक्षात्कारीं विश्राम । नित्य निजात्मपदीं आराम । साधु असाधु हा फिटला भ्रम । स्वयें आत्माराम तो जाला ॥७३॥ असाधुत्वें निंदावे ज्यासी । तंव आत्मस्वरूपें देखे त्यासी । साधु म्हणौनि वर्णितां गुणासी । देखे त्यासी निजरूपें ॥७४॥ उजव्या वंद्यत्वें शुद्धभावो । डाव्या निंद्यत्वें निजनिर्वाहो । पुरुषासी दोंहीचा समभावो । वंद्य निंद्य पाहा हो समत्वें तैसे ॥७५॥ तेथ साधु असाधु अनुवादा । वर्जिली स्तुति आणि निंदा । समत्वें पावला समपदा । सुखस्वानंदाचेनि बोधें ॥७६॥ मुक्ताची हे वोळखण । यापरी उद्धवा तूं जाण । आतां आणिकही लक्षण । तुज मी खूण सांगेन ॥७७॥ प्रकट मुक्ताचें लक्षण । म्यां तुज सांगितलें जाण । तें लौकिकीं मानी कोण । विकल्प गहन जनाचे ॥७८॥ प्रारब्धवशास्तव जाण । एकादें अवचटे दिसे चिह्न । इतुक्यासाठीं मुक्तपण । मानी कोण जगामाजीं ॥७९॥ मुक्त मुक्तपणाची पदवी । सर्वथा जगामाजीं लपवी । जो आपुली मुक्तता मिरवी । तो लोभस्वभावी दांभिकु ॥४८०॥ शुक वामदेव मुक्त म्हणतां । सर्वांसी न म्हणवे सर्वथा । मा इतरांची काय कथा । माझीही मुक्तता न मानिती ॥८१॥ म्यां गोवर्धनु उचलिला । दावाग्नि प्राशिला । अघ बक विदारिला । प्रत्यक्ष नाशिला काळिया ॥८२॥ जों जों हा देहाडा । तों तों नीच नवा पवाडा । निजसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळु ॥८३॥ त्या माझें मुक्तपण । न मानिती याज्ञिक ब्राह्मण । इतरांची कथा कोण । विकल्प दारुण लौकिकीं ॥८४॥ यालागीं मुक्ताचें मुक्तपण । मुक्तचि जाणे आपण । इतरांसी न कळे तें लक्षण । अतिविचक्षण जर्हीप जाला ॥८५॥ मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत । तींही चिन्हें समस्त । ऐक निश्चित सांगेन ॥८६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥१७॥ कायिक वाचिक मानसिक । उद्देशें कर्म न करी एक । जें निपजे तें स्वाभाविक । अहेतुक त्या नांव ॥८७॥ हेतु ठेवूनि गुणागुणीं । स्तुतिनिंदेचीं बोलणीं । सांडोनिया जाला मौनी । परी मौनाभिमानीं हेतु नाहीं ॥८८॥ जरी तो जाला मौनाभिमानी । तरी मुक्त पडला बंधनीं । यालागीं बोलणें न बोलणें दोन्ही । सांडूनि मौनी तो झाला ॥८९॥ अतद्व्या वृत्तीनें जाण । करावें असंतनिरसन । मग सद्वस्तूचें ध्यान । अखंड जाण करावें ॥४९०॥ तंव पावली सद्गुधरूची खूण । उडालें ध्येय ध्याता ध्यान । बुडालें भेदाचें भेदभान । चैतन्यघन कोंदलें ॥९१॥ मेळवूनि शास्त्रसंभारा । बांधला संतासंतबंधारा । तो चैतन्याच्या महापुरा- । माजी खरा विराला ॥९२॥ तेव्हां बुडालें संतासंतभान । निबिड दाटलें चैतन्यघन । मोडलें मनाचें मनपण । वृत्तिशून्य अवस्था ॥९३॥ मनें ध्यावें चैतन्यघन । तंव चैतन्यचि जालें मन । सहजेंचि खुंटलें ध्यान । हें मुख्य लक्षण मुक्ताचें ॥९४॥ चैतन्यीं हरपलें चित्त । जड-मूक-पिशाचवत । लौकिकीं वर्ततां दिसे मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥९५॥ मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत । म्हणौनि कळे इत्थंभूत । तेहीं चिन्ह यदर्थ सांगेन ॥९६॥ नैष्कर्म्य ब्रह्म पावला दृढु । अंतरीं निजबोधें अतिगोडु । बाह्य लौकिकीं दिसे जडु । अचेतन दगडू होऊनि असे ॥९७॥ उठीबैसी करितें मन । तें स्वरूपीं जालें लीन । पडलें ठायींहूनि नुठी जाण । यालागीं जडपण आभासे ॥९८॥ शब्दब्रह्म गिळोनि वेगें । निःशब्द वस्तु जाला संगें । निंदास्तुतीचें नांव नेघे । मुका सर्वांगें सर्वदा ॥९९॥ ब्रह्म सर्वथा न बोलवे कोणा । जरीं सांगे तरी दावी खुणा । यालागीं मुका म्हणती जाणा । अबोलणा स्तुतिनिंदा ॥५००॥ द्रव्यलोभ नाहीं चित्तीं । कदा द्रव्ये नातळती । यालागीं लोक पिशाच म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१॥ नवल त्याचें पिसेपण । जगास न करवे जें प्राशन । ते वस्तूचें करी आपोशन । अभक्ष्य जाण भक्षितू ॥२॥ जेथ जगासी गमन नव्हे जाण । तेथ हा करी अगम्यागमन । जगाचें जेथ न रिघे मन । तेथ सर्वांगें जाण हा वेंघे ॥३॥ न धरी विधिनिषेधविभाग । न करी कर्माकर्मांचा पांग । स्वानंदें नाचवी सर्वांग । यालागीं जग पिसे म्हणे ॥४॥ एवं जड मूक पिशाच । समूळ लक्षणीं तोचि साच । मिथ्या नव्हे अहाचवहाच । वृथा कचकच तो नेणे ॥५॥ जाण पां मुक्ताच्या ठायीं । कोणे विषयीं आग्रह नाहीं । जो अतिशयेंसीं आग्रही । तो बद्ध पाहीं निश्चित ॥६॥ जीं बोलिलीं मुक्ताचीं लक्षणें । तींचि साधकाची साधनें । सिद्धासी असती सहजगुणें । साधकें करणें दृढनिष्ठा ॥७॥ बोलिलिया लक्षणां । सिद्धुचि भोक्ता जाणा । साधकूहि येथ लहाणा । जो या साधनां साधूं जाणे ॥८॥ इतर जे पंडिताभिमानी । आह्मी शास्त्रज्ञ ज्ञाते म्हणौनी । ते वाळिले येथुनि । जेवीं सज्जनीं दुर्बुद्धी ॥९॥ जो न साधी येथींच्या साधना । कोरडा शास्त्राभिमानी जाणा । सदा वांच्छिता धनमाना । तो येथींच्या ज्ञाना अलिप्त ॥५१०॥ जे मानिती आम्ही कर्मकुशळ याज्ञिक । शास्त्रसंपन्न वेदपाठक । सदा अर्थकामकामुक । त्यांसी हें सुख अप्राप्त ॥११॥ तिहीं जे कष्ट केले सर्वथा । ते समस्त जाण जाले वृथा । उद्धवा तेहीविखीं तत्त्वतां । ऐक आतां सांगेन ॥१२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥१८॥ शब्दब्रह्म वेदशास्त्रार्थ । पढोनि वाचोनि अति पंडित । चारी वेद मूर्तिमंत । सदा तिष्ठत वाचेसी ॥१३॥ संहिता पद क्रम स्वरयुक्त । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्त । जटा माला ध्वज रथ । पढों जाणत वर्णक ॥१४॥ आयुर्वेद धनुर्वेद । गांधर्ववेदींचा जाणे भेद । काव्यनाटकीं अतिशुद्ध । वेद उपवेद तो जाणे ॥१५॥ व्याकरणीं अतिनेटक । सांख्य पातंजळ जाणे तर्क । शास्त्र जाणे वैशेषिक । कर्ममीमांसक यज्ञांत ॥१६॥ विवर्ण वाचस्पति वेदांत । शास्त्र जाणे वार्तिकांत । तिन्ही प्रस्थानें मूर्तिंमंत । पुढां तिष्ठत योग्यत्वें ॥१७॥ शिल्पशास्त्रीं अतिनिपुण । सुपशास्त्रामाजीं प्रवीण । रत्नपपरीक्षालक्षण । जाणे आपण वाजिवाह ॥१८॥ आगमीं नेटका मंत्रमांत्री । शैवी वैष्णवी दीक्षेची परी । सौर शाक्त अभिचारी । नाना मंत्रीं प्रवीण ॥१९॥ कोकशास्त्रींची अधिष्ठात्री । अतिप्रवीण संगीतशास्त्रीं । प्रबंध करूं जाणे कुसरी । राजमंत्रीं राजसु ॥५२०॥ निघंटु वसे प्रज्ञेपुढां । चमत्कारु जाणे गारुडा । पंचाक्षरी अतिगाढा । वैद्य धडफुडा रसज्ञ ॥२१॥ रसौषधी साधावी तेणें । भूत भविष्य ज्योतिष जाणे । अमरकोश अभिधानें । अठरा पुराणें मुखोद्गित ॥२२॥ प्रश्नावली पाहों जाणे । स्वप्नाध्यावो सांगावा तेणें । इतिहासादि प्रकरणें । जाणे लक्षणें गर्भाचीं ॥२३॥ शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । जाणे साधकबाधक युक्ती । समयींची समयीं स्फुरे स्फूर्ती । अपर बृहस्पति बोलावया ॥२४॥ जेवीं तळहातींचा आंवळा । तेवीं ब्रह्मज्ञान बोले प्रांजळा । परी अपरोक्षसाक्षात्कारीं आंधळा । नेणे जिव्हाळा तेथींचा ॥२५॥ मोराअंगीं अतिडोळसें । अंगभरी भरलीं पिसें । एके दृष्टीवीण आंधळे जैसें । जाहलें तैसें विद्वांसा ॥२६॥ जेथूनि क्षीर स्त्रवती सड । तेथेंही लागोनि गोचिड । अशुद्ध सेविताती मूढ । तेवीं विद्वांस दृढ विषयांसी ॥२७॥ गोचिडाचे मुखीं क्षीर रिघे । तो अशुद्धावांचोनि तें नेघे । तेवीं ज्ञान विकूनि अंगें । विद्वांसू मागे विषयांतें ॥२८॥ सांडूनि सुगंधचंदनासी । आवडीं दुर्गंधा धांवे माशी । तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी झोंबत ॥ २९ ॥ असोनि कमळआमोदापासी । दर्दुर सेविती कर्दमासी । तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी लोलुप्त ॥ ५३०॥ करूनि अद्वैतव्युत्पत्ती । तें ज्ञान विकूं देशांतरा जाती । मूर्ख ज्ञात्यातें उपहासिती । तर्हीड वांछिती सन्मानू ॥३१॥ सांगतां ब्रह्मनिरूपण । सात्त्विकाचें परमार्थीं मन । व्याख्याता तो वांछी धन । विपरीत ज्ञान विद्वांसा ॥३२॥ सांगे आन करी आन । तेथें कैंचें ब्रह्मज्ञान । जेथ वसे धनमान । तेथ आत्मज्ञान असेना ॥३३॥ दृढ धनमान करोनि पोटीं । सांगतां ब्रह्मज्ञानगोठी । त्यास आत्मसाक्षात्कारभेटी । नव्हे कल्पकोटी गेलिया ॥३४॥ नाना पदव्युत्तिविंदान । एके श्लोकीं दशधा व्याख्यान । पोटीं असतां मानाभिमान । ब्रह्मज्ञान त्या कैंचें ॥३५॥ मी पंडितू अतिज्ञाता । ऐसिया नागवले अहंता । जेवीं आंधळें नोळखे पिता । नित्य असतां एकत्र ॥३६॥ तैशी गति विद्वांसासी । नित्य असती आत्मसमरसीं । तेंचि वाखाणिती अहर्निशीं । परी त्या स्वरूपासी नेणती ॥३७॥ करावया विषयभरण । केलें शास्त्रव्युपत्तिव्याख्यान । ते वृथा कष्ट गेले जाण । जेवीं वंध्याधेनु पोशिली ॥३८॥ जे कधीं वोळे ना फळे । सुटली तरी सैरां पळे । नित्य वोढाळी राजमळे । तें दुःख आदळे स्वामीसी ॥३९॥ तैशी गति पंडितंमन्यासी । व्युत्पत्तीं पोशिलें वाचेंसी । ते वोढाळ झाली विषयांसी । ज्याची त्यासी नावरे ॥५४०॥ जेवीं का निर्दैवाहातीं । कनक पडलें तें होय माती । तेवीं पंडितंमान्याची व्युत्पत्ती । विषयासक्तीं नाशिली ॥४१॥ द्विजा दीधला भद्रजाती । त्यासी न पोसवे तो निश्चितीं । मग फुकासाठीं विकिती । तेवीं व्युपत्ती विद्वांसा ॥४२॥ अद्वैतशास्त्राची व्युत्पत्ती । हे त्यासी झाली असभ्यप्राप्ती । जे विषयालागीं विकिती । ते मूर्ख निश्चितीं विद्वांस ॥४३॥ मुखीं ऊस घालिजे घाणा । तो रस पिळूनि भरे भाणा । फिका चोपटीं करकरी घाणा । ते गति जाणा विद्वांसा ॥४४॥ विद्वांस करिता ज्ञानकथन । सारांश सात्त्विकीं नेला जाण । शब्दसोपटी करकरी वदन । गोडपण तेथें कैंचें ॥४५॥ जेवीं का नपुंसकाच्या करीं । वोपिली पद्मिणी सुंदरी । ते अखंड रडे जयापरी । तेवीं विद्वांसाघरीं व्युत्पत्ती ॥४६॥ पाहे पां ब्रह्मज्ञानेंवीण । शब्दज्ञानें संन्यासग्रहण । केलें तेंही वृथा जाण । जरी धारणा ध्यान करीना ॥४७॥ जैसी जैसी शब्दज्ञानव्युत्पत्ती । तैसी तैसी न करितां स्थिती । वर्तणें जैं विषयासक्ती । तैं निजमुखीं माती घातली ॥४८॥ वेदशास्त्रसंपन्न जाला । त्यावरी पोट भरूं लागला । तरी तो उदमी थोर जाला । परी थित्या मुकला मुदलासी ॥४९॥ रत्नत देऊनि कवडा घेतला । कां अमृत देऊनि कांजी प्याला । तैसा परिपाकु पंडितांचा जाला । थित्या नागवला निजज्ञाना ॥५५०॥ शब्दज्ञान जोडिलें कष्टे । तेणेंचि साधनें परब्रह्म भेटे । इटेसाठीं परीस पालटे । मूर्ख वोखटें मानिती ॥५१॥ पोट भरावयाची युक्ती । आपुली मिरवावया व्युत्पत्ती । पत्रावलंबनें करिती । द्वाराप्रती सधनाच्या ॥५२॥ जेवीं पोट भरावया भांड । नाना परी वाजवी तोंड । तेवीं नाना व्युत्पत्ती वादवितंड । करिती अखंड उदरार्थ ॥५३॥ करूनि व्युत्पत्ती शब्दब्रह्म । जरी न साधीचि परब्रह्म । तरी त्या श्रमाचें फळही श्रम । जेवीं रत्नेंि उत्तम घाणा गाळी ॥५४॥ तेथें तेल ना पेंडी । झाली रत्नां ची राखोंडी । तैशीं विद्वांसें झाली वेडीं । श्रमें श्रमकोडी भोगिती ॥५५॥ श्रमें श्रमूचि पावती । दुःखें दुःखचि भोगिती । हेंचि कथन बहु दृष्टांतीं । उद्धवाप्रती हरि बोले ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥१९॥ दुग्धाचिया लालुप्यता । भाकड गाय दोहूं जातां । शिंपीभरी दूध न ये हाता । हाणे लाता तत्काळ ॥५७॥ जे कुडी कुचर डेबरी । विषयमेळवणा अतिखाविरी । अधर्मशीळ लातिरी । सर्वांपरी अनाढ ॥५८॥ सुटली राजागारीं भरे । धर्मदंडें मागें न सरे । सद्बु द्धि धरितां न धरे । सैर चरे सुनाट ॥५९॥ जिचें कधीं नव्हे दुभतें । जे धरूं नेणे गर्भातें । पोषितां ऐसिये गायीतें । पावे दुःखातें पोषकु ॥५६०॥ गृहिणी लाभल्या गृहाचार । तो अनुकूळ स्त्री नसतां नर । अतिदुःखें दुखिया थोर । सदा करकर कपाळीं ॥६१॥ निंदा अवज्ञा हेळण । भ्रताराचें करी जाण । स्वयें भक्षी मिष्टान्न । हें असंतलक्षण स्त्रियांचे ॥६२॥ खातां जेवितां द्रव्य देतां । गोड गुळसी सर्वथा । धर्म देखोनि फोडी माथा । तेही सर्वथा असतीचि ॥६३॥ जे न विचारी पापपुण्य । कामाचारी धर्मशून्य । हें असतीचें लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥६४॥ असतीचिये संगतीं । कैंची होईल सुखप्राप्ती । अतिदुःखें दुःखी होती । जाण निश्चितीं ते नर ॥६५॥ ज्याचें देह पराधीन । तो जीवें जितां सदा दीन । पराधीना समाधान । नव्हे जाण कल्पांतीं ॥६६॥ सांडोनि आपली निजसत्ता । ज्यासी लागली पराधीनता । तो स्वप्नींही सुखाची वार्ता । न देखे सर्वथा निश्चित ॥६७॥ पर म्हणिजे माया जाण । जो झाला तिचे आधीन । त्यासी सुखाचें न दिसे स्वप्न । दुःख संपूर्ण सर्वदा ॥६८॥ पराधीनासी सुख । आहे म्हणे तो केवळ मूर्ख । सोलीव दुःखाचें दुःख । अवश्य देख पराधीना ॥६९॥ ऐक प्रजांचा विवेक । एक पुत्र एक लेंक । एक ते केवळ मूर्ख । दुःखदायक पितरांसी ॥५७०॥ जो नरकापासोनि तारी । जो पूर्वजांतें उद्धरी । जो मातापित्यांची भक्ति करी । अव्यभिचारी हरिरूपें ॥७१॥ जो सांडोनियां मातापिता । जाऊं नेणे अणिके तीर्था । त्याचेनि चरणतीर्थें पवित्रता । मानिती सर्वथा अनिवार ॥७२॥ जैसी रमा आणि नारायण । तैसी मातापिता मानी जाण । चढत्या आवडीं करी भजन । नुबगे मन सेवेसी ॥७३॥ जो अतिसत्त्वें सात्त्विकु । जो पितृवचनपाळकू । जाणे धर्माधर्मविवेकू । हा नैसर्गिकू स्वभावो ॥७४॥ जो मातापित्यांचे सेवेवरी । आपआपणियांते तारी । सकळ पूर्वजांतें उद्धरी । तो संसारीं सुपुत्र ॥७५॥ ऐसिया पुत्रासी प्रतिपाळितां । सुख पावे मातापिता । पूर्वजांतें उद्धरिता । स्वयें तरता पितृभक्तीं ॥७६॥ जालिया सुपुत्रसंतति । एवढी होय सुखप्राप्ती । आतां असत्प्रजांची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥७७॥ मूळींचें पद ’असत्प्रज’ । त्यांचे वर्तणुकेची वोज । सांगतां अत्यंत निर्लज्ज । तेही मी तुज सांगेन ॥७८॥ पोटीं उपजले जे लेंक । त्यांची वर्तणुक ऐसी देख । आवडे कांता आणि कनक । उपेक्षिती निःशेख मातापिता ॥७९॥ जे कुडे कुचर कुलट । जे का अत्यंत शठ नष्ट । जे अनाचारी कर्मभ्रष्ट । अतिदुष्ट दुर्जन ॥५८०॥ त्यांसी भांडवल लटिक । लटकी द्यावी आणभाक । माता पिता ठकावीं देख । सात्त्विक लोक नाडावे ॥८१॥ आपण नरका जावें ते जाती । परी पूर्वज नेले अधोगती । ऐसियां प्रजांतें प्रतिपाळिती । ते दुःखी होती अतिदुःखें ॥८२॥ पोटामाजीं उठिला फोडू । त्यासी करितां न ये फाडू । तैसा असत्प्रजीं संसार कडू । दुःख दुर्वाडू भोगवी ॥८३॥ ऐसिया पुत्रांचें जितां दुःख । मेल्यापाठीं देती नरक । असत्प्रजांचें कवतिक । दुखें दुःख अनिवार ॥८४॥ गांठीं असोनियां धन । जो सत्पात्रीं न करी दान । तें सर्व दुःखाचें मूळ जाण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥८५॥ धन अर्जावया अनेक । उपाय अपाय करिती लोक । नाना क्लेश भोगोनि दुःख । द्रव्य देख सांचिलें ॥८६॥ प्रथम दुःख द्रव्य संचितां । दूसरें दुःख द्रव्य रक्षितां । स्त्रीपुत्र प्रवर्ते घाता । इतर कथा ते भिन्न ॥८७॥ सत्पात्रीं न करितां दान । जेणें रक्षिलें यक्षधन । तेथें दुःखबाहुल्यें उठी विघ्न । धर्मरक्षण तेथ नाहीं ॥८८॥ ऐसेंही धन गेलियापाठीं । अतिदुःखें भडका उठी । धनवंता जन्मसाटी । दुःखकोटी भोगिती ॥८९॥ येवोनियां नरदेहासी । अविकळ वाचा असे ज्यासी । जो नुच्चारी हरिनामासी । पाप त्यापाशीं खतेलें ॥५९०॥ पुरिले लोहा माती खाये । तें उपेगा न ये वायां जाये । तैसी नामेंवीण वाचा पाहें । वृथा जाये सर्वथा ॥९१॥ आसनध्यानपरिश्रम । न करूनि म्हणे जो राम राम । तेणें कोटि जन्मांचा हरे श्रम । उत्तमोत्तम ते वाणी ॥९२॥ जो नित्य जपे रामनाम । तो जाणावा मजचिसम । तेणेंचि केले सकळही नेम । पुरुषीं पुरुषोत्तम तो जाण ॥९३॥ चतुर्वर्णांमाजीं जो कोणी । अविश्रम रामू जपे वाणीं । तोचि पढियंता मजलागुनी । आन त्रिभुवनीं नावडे ॥९४॥ ऐसें रामनाम नावडे ज्यासी । तैं पापमुखरोग आला मुखासी । तो स्वयें मुकला निजसुखासी । आपआपणासी घातकु ॥९५॥ रामनामेंवीण जें तोंड । तें जाणावें चर्मकुंड । भीतरी जिव्हा तें चामखंड । असत्यकांड काटली ॥९६॥ हो कां हरिनामेंवीण जे वाणी । ते गलितकुष्ठे जाली कोढिणी । असत्यकुष्ठाचें गळे पाणी । उठी पोहणी निंदेची ॥९७॥ ऐसिये वाचेसी रोकडे । पडती अधर्माचे किडे । सुळबुळीत चहूंकडे । मागेंपुढें वळवळित ॥९८॥ ते वाचा होय ज्यासमोर । देखे तो पाठिमोरा ठाके नर । नाक झांकूनि म्हणे हरहर । लहान थोर थुंकिती ॥९९॥ ते वाचेची जे दुर्गंधी । मजही न सहावे त्रिशुद्धी । हे वाचा वाहे तो दुर्बुद्धी । अनर्थसिद्धि अतिदुःख ॥६००॥ सोलींव दुःखाचें अतिदुःख । त्या नराची वाचा देख । केवळ निरय तें त्याचें मुख । नामीं विन्मुख जे वाणी ॥१॥ हो कां वेदशास्त्रसंपन्न वाणी । करूनि निंदकू नामकीर्तनीं । तो पापी महापाप्याहूनी । त्याचेन अवनी अतिदुःखी ॥२॥ नामकीर्तनें धन्य वाणी । येचि अर्थी सारंगपाणी । प्रवर्तला निरूपणीं । विशद करूनी सांगावया ॥३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ०वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥२०॥ जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती । माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें ॥४॥ म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत ब्रह्म । त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं घडे ॥५॥ उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं । नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू ॥६॥ त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर । तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥ स्त्रष्टारूपें मी स्त्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥ बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी । तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी मी कर्ता ॥९॥ मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता । हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा कळेना ॥६१०॥ हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता । माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू ॥११॥ अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादिजन्मकर्म । नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥ सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा । गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥ ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं । अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले ॥१४॥ रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली सीता । मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥ मारिला सुबाहु खरदूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू । सुग्रीवू स्थापिला राज्य देऊनू । येरें उग्रसेनू स्थापिला ॥१६॥ मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा । मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें ॥१७॥ रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंसचाणूरू । रामें ठकिला वाली वानरू । (कृष्णे) ठकिला महावीरू काळयवनू ॥१८॥ रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला । एक पितृवचनें वना गेला । एक घेऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥ हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला तत्त्वतां । व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं ॥६२०॥ या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले महाकवी । व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले ॥२१॥ त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण करितां । दोन सहस्त्र नयनीं आइकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥ हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं । इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं वर्णिती ॥२३॥ असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण । तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्रउद्धरण हरिनामें ॥२४॥ पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं । महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥ माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान । वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे ॥२६॥ पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि सरता । स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये ॥२७॥ वेदशास्त्रांचा अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी चार्ही वर्ण । जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥ जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार । येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥ ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण । ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥ माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्यपानाचें भाजन । त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥ जेथ उच्चारू नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा । गर्भ न हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥ उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आइकें बापा उपावो चांगू । माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा ॥३३॥ हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं । हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला ॥३४॥ करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण । तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण सर्वथा ॥३५॥ अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें । जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण गेलें स्वराज्य ॥३६॥ तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी जाण । नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें ॥३७॥ जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत । माझी जिज्ञासा अद्भुित । तेंचि निश्चित सांगतू ॥३८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥२१॥ नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो । ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥ ऐसी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता । माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्यमान्यता तो नेघे ॥६४०॥ देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें मिथ्या केला पाहीं । दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या ठायीं निर्धारू ॥४१॥ तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्भ्जनीं अतिउद्भंट । कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान । कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥ तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा भ्रम । सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा ॥४४॥ सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ । वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥ ऐसिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा । तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ०वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥२०॥ जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती । माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें ॥४॥ म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत ब्रह्म । त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं घडे ॥५॥ उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं । नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू ॥६॥ त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर । तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥ स्त्रष्टारूपें मी स्त्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥ बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी । तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी मी कर्ता ॥९॥ मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता । हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा कळेना ॥६१०॥ हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता । माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू ॥११॥ अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादिजन्मकर्म । नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥ सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा । गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥ ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं । अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले ॥१४॥ रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली सीता । मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥ मारिला सुबाहु खरदूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू । सुग्रीवू स्थापिला राज्य देऊनू । येरें उग्रसेनू स्थापिला ॥१६॥ मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा । मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें ॥१७॥ रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंसचाणूरू । रामें ठकिला वाली वानरू । (कृष्णे) ठकिला महावीरू काळयवनू ॥१८॥ रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला । एक पितृवचनें वना गेला । एक घेऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥ हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला तत्त्वतां । व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं ॥६२०॥ या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले महाकवी । व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले ॥२१॥ त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण करितां । दोन सहस्त्र नयनीं आइकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥ हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं । इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं वर्णिती ॥२३॥ असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण । तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्रउद्धरण हरिनामें ॥२४॥ पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं । महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥ माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान । वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे ॥२६॥ पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि सरता । स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये ॥२७॥ वेदशास्त्रांचा अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी चार्ही वर्ण । जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥ जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार । येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥ ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण । ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥ माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्यपानाचें भाजन । त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥ जेथ उच्चारू नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा । गर्भ न हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥ उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आइकें बापा उपावो चांगू । माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा ॥३३॥ हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं । हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला ॥३४॥ करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण । तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण सर्वथा ॥३५॥ अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें । जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण गेलें स्वराज्य ॥३६॥ तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी जाण । नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें ॥३७॥ जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत । माझी जिज्ञासा अद्भुित । तेंचि निश्चित सांगतू ॥३८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥२१॥ नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो । ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥ ऐसी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता । माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्यमान्यता तो नेघे ॥६४०॥ देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें मिथ्या केला पाहीं । दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या ठायीं निर्धारू ॥४१॥ तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्भ्जनीं अतिउद्भूट । कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान । कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥ तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा भ्रम । सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा ॥४४॥ सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ । वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥ ऐसिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा । तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥२२॥ स्वभावतां मन चचंळ । विषयवासना अतिचपळ । निर्गुण ब्रह्मीं केवळ । नाहीं बळ प्रवेशावया ॥४७॥ तरी सांख्य योग संन्यासू । हा न करावया आयासू । माझिया भक्तीचा विलासू । अतिउल्हासू करावा ॥४८॥ मागें बद्धमुक्तांचें निरूपण । सांगीतलें मुक्तांचें लक्षण । वृथा शाब्दिकांचें शब्दज्ञान । तेंही व्याख्यान दाविलें ॥४९॥ आतां आपुली निजभक्ती । सांगावया उद्धवाप्रती । अतिआदरें श्रीपती । भक्तीची स्थिति सांगतु ॥६५०॥ उद्धवा चढत्या आवडीं मत्कर्म । जे भक्तीसी विकावा मनोधर्म । माझें स्मरावें गुणकीर्तिनाम । नाना संभ्रमविनोदें ॥५१॥ माझेनि भजनें कृतकृत्यता । दृढ विश्वास धरोनि चित्ता । भजनीं प्रवर्तावें सर्वथा । अविश्रमता अहर्निशीं ॥५२॥ माझ्या भजनाच्या आवडीं । नुरेचि आराणुकेसी वाडी । वायां जावो नेदी अर्धघडी । भजनपरवडी या नांव ॥५३॥ माझ्या भजनीं प्रेम अधिक । न सांडावें नित्यनैमित्तिक । वैदिक लौकिक दैहिक । भक्तांसी बाधक नव्हे कर्म ॥५४॥ आचरतां सकळ कर्म । न कल्पावा फळसंभ्रम । हेंचि भक्तीचें गुह्य वर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥५५॥ उबगू न मनूनि अंतरीं । माझ्या प्रीतीं सर्व कर्मांतें करी । जो फळाशेतें कंहीं न धरी । भक्तीचा अधिकारी तो जाणा ॥५६॥ पिंपुरें खावयाचे चाडें । न लाविती पिंपळाचीं झाडें । तेंवीं कर्में करितां वाडेंकोडें । फळाशा पुढें उठेना ॥५७॥ माझें भजन करितां । न पडे ज्ञानाची पंगिस्तता । माझे भजनें नित्यमुक्तता । जाण मद्भपक्तां मद्भा॥वें ॥५८॥ ज्ञानेंवीण भक्ति न घडे । म्हणती तें शब्दज्ञान धडफुडें । भक्तीस्तव जाण रोकडें । ज्ञान जोडे अपरोक्ष ॥५९॥ यालागीं माझें भजन करितां । ज्ञानाचा पांग न पडे भक्तां । देहगेहांमाजीं वर्ततां । बंधन मद्भचक्तां लागेना ॥६६०॥ ज्याच्या मुखीं माझें नाम । ज्यासी माझा भजनसंभ्रम । ज्याच्या मनीं मी आत्माराम । त्याचें दासीकाम मुक्ति करी ॥६१॥ मुक्तीमाजीं विशेष कायी । वृत्ति निर्विषय असे पाहीं । भक्तांसी सर्व कर्मांच्या ठायीं । स्फुरण नाहीं विषयांचें ॥६२॥ भक्तांचे विषयीं नाहीं चित्त । त्यांचा विषय तो मी भगवंत । ते सदा मजमाजीं लोलुप्त । नित्यमुक्त यालागीं ॥६३॥ भक्त विषयो सेविती । ते ग्रासोग्रासीं मज अर्पिती । तेणेंचि त्यांसी वंदी मुक्ती । सर्व भूतीं मद्भाीवो ॥६४॥ यालागीं कर्मबंधन । मद्भकक्तांसी न लगे जाण । करितां माझें स्मरण कीर्तन । जगाचें बंधन छेदिती ॥६५॥ माझ्या भक्तांचें वसतें घर । तें जाण माझें निजमंदिर । मुक्ति तेथें आठौ प्रहर । वोळगे द्वार तयांचे ॥६६॥ माझें भजन करितां । कोण्या अर्थाची नाहीं दुर्लभता । चहूं पुरुषार्थांचे माथां । भक्ति सर्वथा मज पढियंती ॥६७॥ ज्ञान नित्यानित्यविवेक । भक्तीमाजीं माझें प्रेम अधिक । तैसें प्रेमळाचे मजलागीं सुख । चढतें देख अहर्निशीं ॥६८॥ जेवीं एकुलतें बाळक । जननीसी आवडे अधिक । तैसें प्रेमळाचें कौतुक । चढतें सुख मजलागीं ॥६९॥ यालागीं आपुलिये संवसाटीं । मी प्रेमळ घें उठाउठी । वरी निजसुख दें सदेंठीं । न घे तैं शेवटीं सेवकू होयें ॥६७०॥ प्रेमाचिया परम प्रीतीं । जेणें मज अर्पिली चित्तवृत्ती । तेव्हांचि त्याचे सेवेची सुती । जाण निश्चितीं म्यां घेतली ॥७१॥ प्रेमळाचें शेष खातां । मज लाज नाहीं घोडीं धुतां । शेखीं उच्छिष्ट काढितां । लाज सर्वथा मज नाहीं ॥७२॥ मज सप्रेमाची आस्था । त्याचे मोचे मी वाहें माथां । ऐसी प्रेमळाची सांगतां कथा । प्रेम कृष्णनाथा चालिलें ॥७३॥ कंठ जाला सद्ग दित । अंग झालें रोमांचित । धांवोनि उद्धवासी खेंव देत । प्रेम अद्भुमत हरीचें ॥७४॥ सजल जाहले लोचन । वरुषताती स्वानंदजीवन । भक्तिसाम्राज्यपट्टाभिषिंचन । उद्धवासी जाण हरि करी ॥७५॥ सहजें प्रेमळाची करितां गोठी । संमुख उद्धव देखिला दृष्टीं । धांवोनियां घातली मिठी । आवडी मोठी भक्तांची ॥७६॥ आवडीं पडिलें आलिंगन । विसरला कार्यकारण । विसरला स्वधामगमन । मीतूंपण नाठवे ॥७७॥ नाठवे देवभक्तपण । नाठवे कथानिरूपण । नाठवे उद्धवा उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥७८॥ प्रेमळाचे गोठीसाठीं । परात्पर परतटीं । दोघां ऐक्यें पडली मिठी । आवडी मोठी प्रेमाची ॥७९॥ आजि भक्तीचें निजसुख । उद्धवासी फावलें देख । भक्तीचें प्रेम अलोलिक । उद्धवें सम्यक विस्तारिलें ॥६८०॥ श्रीकृष्ण निजधामासी जातां । उद्धव जरी हें न पुसता । तरी ज्ञानवैराग्यभक्तिकथा । कां सांगता श्रीकृष्ण ॥८१॥ विशेष भक्तिप्रेम अचुंबित । उद्धवें काढिलें निश्चित । उद्धवप्रश्नें श्रीभागवत । झालें सनाथ तिहीं लोकीं ॥८२॥ यालागीं तनुमनप्राणें । उद्धवू जीवें ओंवाळणें । याहून अधिक वानणें । तें बोलणें न साहे ॥८३॥ जे बोला बुद्धी न ये सहज । तें भक्तिप्रेम निजगुज । उद्धवा द्यावया गरुडध्वज । केलें व्याज खेंवाचें ॥८४॥ भक्तीचें शोधित प्रेम । उद्धवासी अतिउत्तम । देता जाला पुरुषोत्तम । मेघश्याम तुष्टला ॥८५॥ प्रेमळाची गोठी सांगतां । विसरलों मी श्लोकार्था । कृष्णासी आवडली प्रेमकथा । ते आवरितां नावरे ॥८६॥ प्रेमाची तंव जाती ऐसी । आठवू येऊं नेदी आठवणेशीं । हा भावो जाणवे सज्जनांसी । ते भक्तिप्रेमासी जाणते ॥८७॥ हो कां ऐसेंही असतां । माझा अपराधू जी सर्वथा । चुकोनि फांकलों श्लोकार्था । क्षमा श्रोतां करावी ॥८८॥ तंव श्रोते म्हणती राहें । जेथें निरूपणीं सुख आहे । त्यावरी बोलणें हें न साहे । ऐसें रहस्य आहे अतिगोड ॥८९॥ आधींच भागवत उत्तम । तेथें हें वाखाणिले भक्तिप्रेम । तेणें उल्हासे परब्रह्म । आमुचे मनोधर्म निवाले ॥६९०॥ श्लोकसंगतीची भंगी । दूर ठेली कथेची मागी । हे प्रार्थना न लगे आम्हांलागीं । आम्ही हरिरंगीं रंगलों ॥९१॥ ऐकतां भक्तिप्रेमाचा जिव्हाळा । श्रवणसुखाचा पूरू आला । हे न बोलसीच उगला । निरूपण वहिला चालवीं ॥९२॥ सांगतां प्रेमळांची गोठी । कृष्णउचद्धवां एक गांठी । प्रेमें पडली होती मिठी । ते कृष्णू जगजेठी सोडवी ॥९३॥ म्हणे हें अनुचित सर्वथा । आतांचि उद्धवू ऐक्या येता । तरी कथेचा निजभोक्ता । ऐसा श्रोता कैंचा मग ॥९४॥ माझिया भक्तिज्ञानविस्तारा । उद्धवूचि निजांचा सोयरा । यालागीं ब्रह्मशापाबाहिरा । काढितू खरा निजबोधें ॥९५॥ जितुकी गुह्यज्ञानगोडी । भक्तिप्रेमाची आवडी । ते उद्धवाचिकडे रोकडी । दिसते गाढी कृष्णाची ॥९६॥ भक्तिप्रेमाचा कृष्णचि भोक्ता । कृष्णकृपा कळलीसे भक्तां । हे अनिर्वचनीय कथा । न ये बोलतां बोलासी ॥९७॥ कृष्ण उद्धवासी म्हणे आतां । सावधू होईं गा सर्वथा । पुढारीं परियेसीं कथा । जे भक्तिपथा उपयोगी ॥९८॥ सर्व कर्में मदर्पण । फळत्यागें न करवे जाण । तरी अतिसोंपें निरुपण । प्रेमलक्षण सांगेन ॥९९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा श्रद्धालुर्मे कथाः श्रृण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः ॥२३॥ करितां माझी कथा श्रवण । काळासी रिगमू नाहीं जाण । इतरांचा पाडू कोण । कर्मबंधन तेथें कैंचें ॥७००॥ जो हरिकथेनें गेला क्षण । तो काळासी नव्हे प्राशन । काळसार्थकता त्या नांव जाण । जैं श्रद्धाश्रवण हरिकथा ॥१॥ परीस कथेचें महिमान । श्रद्धायुक्त करितां श्रवण । तिहीं लोकींचे दोषदहन । अक्षरें जाण होतसे ॥२॥ ऐक श्रद्धेचें लक्षण । करितां हरिकथाश्रवण । ज्याचें अर्थारूढ मन । श्रद्धाश्रवण त्या नांव ॥३॥ श्रवण ऐकोनि नास्तिक । देवोचि नाहीं म्हणती देख । आहे म्हणती ते पोटवाईक । आम्हांसी निःशेख ठाकेना ॥४॥ या नास्तिका देवोनि तिळोदक । ज्याचें वाढलें आस्तिक्य देख । श्रद्धा त्या नांव अलोलिक । अगाध सुख तीमाजीं ॥५॥ श्रवणीं ध्यानीं अंतराय । लय विक्षेप कषाय । कां रसस्वादुही होय । हे चारी अपाय चुकवावे ॥६॥ ऐकताहीं हरिकथा । विषयचिंतनीं गोडी चित्ता । ते श्रद्धा नव्हे गा सर्वथा । मुख्य विक्षेपता ती नांव ॥७॥ हावभावकटाक्षगुण । सुरतकामनिरूपण । तेथ ज्याचें श्रद्धाश्रवण । रसस्वादन त्या नांव ॥८॥ हरिकथेपाशीं बैसला दिसे । परी कथेपाशीं मनही नसे । चित्त भंवे पिसें जैसें । तो कर्मठवसे विक्षेपु ॥९॥ नातरी नाना उद्वेगें । ऐकतां कथा मनीं न लगे । कां कथेमाजीं झोंप लागे । तो जाणावा वेगें लयविक्षेपू ॥७१०॥ श्रवणीं ध्यानीं बैसल्यापाठीं । सगुण निर्गुण कांहीं नुठी । निळें पिंवळें पडे दिठी । गुणक्षोभ त्रिपुटीं कषाय ॥११॥ श्रवणीं ध्यानीं हे अवगुण । तैसाचि त्रिविध प्रेमा जाण । तो वोळखती विचक्षण । ऐक लक्षण सांगेन ॥१२॥ महावीरांचें शौर्यपण । ऐकोनि युद्ध दारुण । अत्यंत हरिखें उल्हासे मन । तो प्रेमा जाण राजस ॥१३॥ दुःखशोकांची अवस्था । कां गेल्यामेल्यांची वार्ता । अत्यंत विलापाची कथा । ज्यासी ऐकतां न संठे ॥१४॥ नेत्रीं अश्रूंचिया धारा । स्फुंदनें कांपे थरथरां । प्रेमविलाप अवसरां । तो जाण खरा तामसू ॥१५॥ सगुणमूर्तीची संपदा । शंख चक्र पद्म गदा । पीतांबरधारी गोविंदा । ऐकोनि आनंदा जो भरे ॥१६॥ नेत्रीं आनंदजीवन । हृदयीं न संठें स्फुंदन । कृष्णमय जालें मन । तो प्रेमा जाण सात्त्विक ॥१७॥ यावरी जो प्रेमा चौथा । अतर्क्य तर्केना सर्वथा । उद्धवा तूं मजलागीं पढियंता । तोही आतां सांगेन ॥१८॥ तुझ्या भावार्थाची अवस्था मोटी । ते बोलविते गुह्य गोठी । तुजवेगळा पाहतां दृष्टी । अधिकारी सृष्टी दिसेना ॥१९॥ श्रीकृष्ण म्हणे सावधान । ऐकोनि निर्गुणश्रवण । ज्याचें चिन्मात्रीं बुडे मन । उन्मज्जन होऊं नेणे ॥७२०॥ जेवीं कां सैंधवाचा खडा । पडला सिंधूमाजिवडा । तो झाला सिंधूचियेवढा । तेवीं तो धडफुडा ब्रह्म होय ॥२१॥ चित्तचैतन्यां पडतां मिठी । सुटतां लिंगदेहाची गांठी । नेत्रीं अश्रूंचा पूर दाटी । रोमांच उठी सर्वांगीं ॥२२॥ जीवभावाची दशा आटे । अनिवार बाष्प कंठीं दाटे । कांहीं केल्या शब्द न फुटे । पुरु लोटे स्वेदाचा ॥२३॥ नेत्र झाले उन्मीलित । पुंजाळले जेथींचे तेथ । विस्मयाचें भरतें येत । वोसंडत स्वानंदें ॥२४॥ हा जाण पां प्रेमा चौथा । उत्तम भागवत अवस्था । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । इचा जाणता मी एकू ॥२५॥ निर्गुणीं जो प्रेमा जाण । तें शोधितसत्त्वाचें लक्षण । हे मी जाणें उणखूण । कां ब्रह्मसंपन्न जाणती ॥२६॥ उद्धवा श्रद्धायुक्त श्रवण । तेणें येवढी प्राप्ती आहे जाण । श्रद्धाश्रवणाचें महिमान । अतिगहन तिहीं लोकीं ॥२७॥ सविवेकनैराश्य वक्ता । जोडल्या श्रद्धेनें ऐकावी कथा । कां सज्ञान मीनालिया श्रोता । स्वयें कथा सांगावी ॥२८॥ जैं श्रोता वक्ता दोन्ही नाहीं । तैं रिघावें मनाच्या ठायीं । कां माझीं जन्मकर्में जें कांहीं । एकलाही विचारीं ॥२९॥ सांडूनि विषयांची आस । घांलोनि कळिकाळावरी कांस । माझ्या कीर्तनीं न होनि उदास । अतिउल्हास करावा ॥७३०॥ त्यजूनियां कामाचें बीज । सांडूनि लौकिकाची लाज । कीर्तनीं नाचवें भोज । गरुडध्वज स्मरोनि ॥३१॥ रामकृष्ण हरि गोविंद । ऐशिया नामांचे प्रबंध । गातां नाना पदें छंदबंध । करावा विनोद कीर्तनीं ॥३२॥ जेणें आत्मतत्त्व जोडे जोडी । ऐसिया पदांची घडीमोडी । कीर्तनीं गावी गा आवडी । संतपरवडी बैसवूनी ॥३३॥ श्रुति मृदंग टाळ घोळ । मेळवूनि वैष्णवांचा मेळ । कीर्तनीं करावा गदारोळ । काळवेळ न म्हणावा ॥३४॥ दशमीं दिंडी जागरणें । आळस सांडूनि गावें वाणें । हावभावो दाखवणें । कर्मस्मरणें माझेनि ॥३५॥ ओढूनि धनुष्याची वोढी । त्र्यंबक मोडिलें कडाडी । मी राम म्हणोनि हांक फोडी । जैताची गुढी कीर्तनीं ॥३६॥ गोवर्धन उचलिला । दावाग्नि प्राशियेला । तो तो विन्यासू दाविला । सेतु बांधिला अनुकारू ॥३७॥ आळस दवडूनि दूरी । अभिमान घालोनियां बाहेरी । अहर्निशीं कीर्तन करी । गर्व न धरी गाणिवेचा ॥३८॥ गाणीव जाणीव शहाणीव । वोंवाळूनि सांडावें सर्व । सप्रेम सावडी कथागौरव । सुख अभिनव तेणें मज ॥३९॥ गर्जत नामाच्या कल्लोळीं । नामासरसी वाजे टाळी । महापातकां जाली होळी । ते वैष्णवमेळीं मी उभा ॥७४०॥ जें सुख क्षीरसागरीं नसे । पाहतां वैकुंठींही न दिसे । तें सुख मज कीर्तनीं असे । कीर्तनवशें डुल्लतु ॥४१॥ मज सप्रेमाची आवडी भारी । भक्तभावाचिया कुसरी । मीही कीर्तनीं नृत्य करीं । छंदतालावरी विनोदें ॥४२॥ ऐसिया कीर्तनपरिपाटीं । बुडाल्या प्रायश्चित्तांच्या कोटी । खुंटली यमदूतराहाटी । काढिली कांटी पापाची ॥४३॥ नामस्मरणाच्या आवडीं । लाजल्या मंत्रबीजांच्या कोडी । तपादि साधनें बापुडीं । जालीं वेडीं हरिनामें ॥४४॥ ऐकोनि हरिनामाचा घोख । योगयागीं लपविलें मुख । धाकें पळालें विषयसुख । विराले देख अधर्म ॥४५॥ हरिनामाच्या कडकडाटीं । दोष रिघाले दिक्पटीं । तीर्थांची उतरली उटी । कीर्तनकसवटी हरिप्रिय ॥४६॥ माझेनि प्रेमें उन्मत्त होऊनी । आवडीं कीर्तन अनुदिनीं । मनसा वाचा कर्में करूनी । मजवांचुनी नेणती ॥४७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥२४॥ माझे भक्त जे उत्तम । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि काम । मजवेगळा मनोधर्म । अन्यथा कर्म करूं नेणे ॥४८॥ माझें भजन उत्तम कर्म । मज अर्पे तो शुद्ध धर्म । मजकामने हा शुद्धकाम । ज्याचा आराम मजमाजीं ॥४९॥ वेंचूनियां नाना अर्थ । संग्रहो करिती परमार्थ । नश्वर अर्थ जें वित्त । तें माझे भक्त न संचिती ॥७५०॥ ज्यांचें धनावरी चित्त । ते केवळ जाण अभक्त । ते जें जें कांही भजन करीत । तें द्रव्यार्थ नटनाट्य ॥५१॥ भक्तीमाजीं विरुद्धपण । विरुद्ध धर्माचें लक्षण । तेंही करीन निरूपण । सावधान अवधारीं ॥५२॥ मनसा वाचा कर्में जाण । जेथ नाहीं मदर्पण । तें तें दांभिक भजन । केवळ जाण उदरार्थ ॥५३॥ माझें भजन करूनि गौण । जो करूं रिघे धनार्जन । हें भजनविरुद्ध लक्षण । मुख्य जाण भक्ताचें ॥५४॥ गांठींचें वेंचूं नेणे धन । कोरडें करी माझें भजन । मजसी जेणें केलें वंचन । विरुद्धलक्षण मुख्यत्वें ॥५५॥ या नांव अर्थविरुद्धता । आतां दुष्टकामीं जो विचरता । मी भजतसें भगवंता । दोष सर्वथा मज न लगे ॥५६॥ ऐसऐभसिया भावना । जो दृष्ट कामीं विचरे जाणा । हे भजनीं विरुद्धलक्षणा । भक्ता अभक्तपणा आणीत ॥५७॥ मज नार्पितां जें जें श्राद्ध । ते त्याची कल्पना विरुद्ध । श्राद्धसंकल्प अविरुद्ध । मदर्पणें वेद गर्जती ॥५८॥ श्राद्धीं मुख्य संकल्प जाण । पितरस्वरूपी जनार्दन । ऐसें असोनियां जाण । नैवेद्य मदर्पण न करिती ॥५९॥ अन्न ब्रह्म अहं ब्रह्म । हें श्राद्धीचें गुह्य वर्म । ऐसें नेणोनि शुद्ध कर्म । वृथा भ्रम वाढविती ॥७६०॥ मी सकळ जगाचा जनिता । मुख्य पितरांचाही मी पिता । त्या मज कर्म नार्पितां । विरुद्ध सर्वथा तें श्राद्ध ॥६१॥ मज नार्पितां जें जें करणें । तें तें उपजे अभक्तपणें । विरुद्ध धर्माचीं लक्षणें । दुःख दारुणें अनिवार ॥६२॥ उत्तम भक्तांचें लक्षण । संकल्पेंवीण जाण । अन्नपानादि मदर्पण । करिती खूण जाणती ॥६३॥ ध्रुवाच्यापरी अढळ । ते माझ्या ठायीं भजनशीळ । ते माझी भक्ति अचंचळ । अतिनिश्चळ पावती ॥६४॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या तिघांसी जी नव्हेचि प्राप्ती । ते माझी जे चौथी भक्ती । प्रेमें पावती उद्धवा ॥६५॥ आर्त आर्तिहरणकाजें । जिज्ञासु जाणपणालागीं भजे । तिजेनि वांछिजे । अतिअर्थसिद्धी ॥६६॥ यावरी चौथियाचे ठायीं । या कल्पनांचा मागमोस नाहीं । यालागीं चौथी भक्ति पाहीं । त्याच्या ठायीं घर रिघे ॥६७॥ जया भक्तीमाजीं वाडेंकोडें । मीच मी चहूंकडे । जेथींच्या तेथें सांपडें । हें भजनें जोडे तयासी ॥६८॥ संकल्प केलियावीण । सहजें होतसे मदर्पण । हें चवथे भक्तीचें लक्षण । अतर्क्यभजन पैं माझे ॥६९॥ तेथ जें करणें तेचि पूजा । जें बोलणें तो जपू माझा । जें देखणें तें अधोक्षजा । दर्शन वोजा होतसे ॥७७०॥ तेथ चालणें ते यात्रा माझी । जें भक्षी तें मजचि यजी । त्याची निद्रा ते समाधि माझी । ऐसा मजमाजीं भजतसे ॥७१॥ यापरी अनायासें जाण । सहजें होतसे मदर्पण । हे चौथी भक्ति सनातन । उद्धवा संपूर्ण तो लाभे ॥७२॥ उद्धवा ऐसें मानिसी चित्तीं । जे मुळींहूनि चारी भक्ती । पहिली दुजी तिजी चौथी । मिथ्यावदंती कल्पना ॥७३॥ सहज माझी जे प्रकाशस्थिती । ते भक्ति बोलिजे भागवती । संविती बोलिजे वेदांतीं । शैवीं शक्ती बोलिजे ॥७४॥ बौद्ध जिनेश नेमिनाथ । जोगी म्हणती आदिनाथ । भैरव खंडेराव गाणपत्य । अव्यक्त म्हणत एक पै ॥७५॥ एक म्हणती हे आदिमाता । सौर म्हणती तो हा सविता । असो नांवांची बहु कथा । उपासकता विभागें ॥७६॥ ऐशी जे कां प्रकाशस्थिती । त्या नांव बोलिजे भक्ती । जेणें प्रकाशें त्रिजगतीं । उत्पत्ति स्थिति लय भासे ॥७७॥ माझ्या नाना अवतारमाळा । येणें प्रकाशें प्रकाशती सोज्ज्वळा । देवो देवी सकळा । येणें प्रकाशमेळां भासती ॥७८॥ माझ्या अवतारांची उत्पत्ती । तेणें प्रकाशें असे होती । नाना चरित्रें अंतीं । प्रवेशती ते प्रकाशीं ॥७९॥ ऐसिया प्रकाशाची जे प्राप्ती । ते जाण सनातन माझी भक्ती । उद्धवा म्यां हे तुजप्रती । यथानिगुती सांगीतली ॥७८०॥ निश्चळभक्ती सनातन । हें मुळींचें पदव्याख्यान । यालागीं भक्ति सनातन । समूळ जाण बोलिलों ॥८१॥ सांडूनि पदपदार्था । नाहीं बोलिलों जी वृथा । सावधान व्हावें श्रोतां । पुढील कथा अनुपम ॥८२॥ उद्धवा हे ऐसी माझी भक्ती । कैसेनि म्हणसी होये प्राप्ती । भावें धरिलिया सत्संगती । माझी भक्ती उद्बोहधे ॥८३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्‌भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥२५॥ मुख्यत्वें संतांची सेवा । हेंचि साधन आवडे देवा । संतवचने निजभावा । देतुसे तेव्हां निजभक्ती ॥८४॥ ज्यासी आवडे संतसंगाचा मेळू । जो साधुवचनीं अतिभुकाळू । जो पडिलें वचन नेणें उगळूं । तोचि पायाळू निजभक्ती ॥८५॥ साधुवचनीं श्रद्धा भारी । देखोनियां निजनिर्धारीं । त्यावरी सद्गुदरु कृपा करी । साधु चराचरीं गुरुरावो ॥८६॥ गुरुवांचोनी तत्त्वतां । नाहीं संसारी तारिता । गुरुवचनें निजभक्तिदाता । मीचि सर्वथा भक्तांसी ॥८७॥ सद्गुचरु जो संसारी । त्याची आज्ञा मी वाहें शिरीं । तो ज्यावरी कृपा करी । तो मी उद्धरीं तात्काळ ॥८८॥ त्या सद्गु रुचें भजन । जो मद्‌रूपें करी जाण । त्याचें मज पढियंतेपण । माझेनिही जाण न बोलवे ॥८९॥ त्याचा इहलोक परलोक । दोन्ही चालविता मीचि देख । त्याचे मज अत्यंत सुख । हरिखें हरिख वोसंडे ॥७९०॥ त्यासी गुरूनें जो दाविला मार्ग । चालतां न पडे प्रयासपांग । मी सामोरा धांवें श्रीरंग । आपुलें सर्वांग मी वोडवीं ॥९१॥ तेणें जावें ज्या पदासी । तें पदचि मी आणीं त्यापासीं । संतभजनीं प्रीति ऐसी । हृषीकेशी सांगतू ॥९२॥ ऐसें ऐकोनियां वचन । उद्धवाचें कळवळलें मन । कोण कोण ते साधुजन । त्यांचें निजचिन्ह पुसों पां ॥९३॥ कोण ते भक्तींचें लक्षण । भजती खूण ते कोण कोण । तें समूळ जाणावया आपण । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥९४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा श्रीउद्धव उवाच । साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्‌भिरादृता ॥२६॥ ज्ञाते वक्ते आहेत बहुत । परी ते रजतमगुणयुक्त । गुणानुसारें निरूपीत । त्यांसी पुसों चित्त मानीना ॥९५॥ अथवा सात्त्विक केवळ । तो सत्त्वगुणें विव्हळ । बोलणें बोलतां जाये बरळ । नव्हे केवळ निजबोधू ॥९६॥ तैसा तूं नव्हेसी कृष्णनाथा । तुजआधीन गुण तत्त्वतां । लीलाविग्रहें देहधरिता । निजज्ञानवक्ता तूंचि एक ॥९७॥ यालागीं जी उत्तमश्लोक । तुज म्हणती तीन्ही लोक । तुजवेगळा आणिक । आम्हांसी देख मानेना ॥९८॥ माझिया प्रश्नाचा वक्ता । तूंचि एक कृष्णनाथा । तरी साधु कोण तत्त्वतां । तुज सर्वथा मानला ॥९९॥ तुज मानले जे साधुजन । त्यांचें संपूर्ण सांग लक्षण । तुज पढियंती भक्ति कोण । तेंही लक्षण सांगावें ॥८००॥ भक्तीमाजीं भक्ति सधर । जे कां माझी प्राप्तिकर । अतिउत्तम परात्पर । संतीं निरंतर आदरिली ॥१॥ संतीं आदरिलें जे भक्तीसी । संतासी पुसो जाये म्हणसी । मज विश्वास तुझिया वचनासी । पुसों आणिकांसी मानेना ॥२॥ जे ज्या देवतांतरा भजती । ते ती उत्तम भक्ति म्हणती । तुज मानिली जे श्रीपती । ते मजप्रती सांगावी ॥३॥ समान कुळशीळसंवादु । तैसियासीच म्हणती साधु । तूं निजमुखें जो म्हणसी शुद्धु । ती मज वंद्यु सर्वथा ॥४॥ तीं संबोधनीं सारंगधरू । उद्धव प्रार्थूनि करी सादरू । तीं विशेषणीं निजविचारू । श्रवणाधिकारू सांगतु ॥५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥२७॥ पुरुषीं पुरुषोत्तम तूंचि कीं । कर्मधर्मांचा विवेकी । यालागीं बोलिजे पुरुष्याध्यक्षी । सर्वसाक्षी गोविंदा ॥६॥ जैसें कर्म तैसा फळदाता । यालागीं बोलिजे लोकाध्यक्षता । तूंचि ब्रह्मादिकांचा नियंता । प्रतिपाळिता जगाचा ॥७॥ हो कां मी जगाचा प्रतिपाळिता । त्या जगामाजीं तूंही असतां । तुजचि सांगावी ज्ञानकथा । हे अधिकता कां म्हणसी ॥८॥ जरी तूं सर्वज्ञ सर्वेश्वरू । अंतर्यामी नियंता ईश्वरू । जरी देखसी माझा अधिकारू । तरी ज्ञाननिर्धारू सांगावा ॥९॥ हो कां मज अधिकारू नाहीं । तरी शरण आलों तुज पाहीं । शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं सर्वथा ॥८१०॥ विषयीं देखोनि थोर दुःख । झालों तुझिया चरणासंमुख । अतिदीन मी तुझे रंक । कृपा आवश्यक तुवां कीजे ॥११॥ माझ्या दुर्जय वासना । अनिवार मज निवारतीना । त्या तूं निवारीं श्रीकृष्णा । शरण चरणा यालागीं ॥१२॥ मी एक भक्त अनुरक्तु । ऐसें बोलतां बहु गर्व दिसतु । तूं सर्वज्ञ श्रीअनंतु । कृपावंतु दीनांचा ॥१३॥ मी एकु श्रवणाधिकारी । हेंही न म्हणवे गा मुरारी । ऐसें बोलोनियां पाय धरी । कृपा करीं कृपानिधि ॥१४॥ आम्ही स्वगोत्र सखे सहज । पाय धरणें न घडें तुज । या म्हणणियाचें निजबीज । कळलें मज गोविंदा ॥१५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥२८॥ तूं निर्गुण निर्विशेष । चिन्मात्रैक चिदाकाश । पुरुषांमाजीं उत्तम पुरुष । वंद्य सर्वांस तूं एक ॥१६॥ तूं ब्रह्म गा निर्विकार । प्रकृतिपुरुषांहोनि पर । तुझा वेदशास्त्रां न कळे पार । अगोचर इंद्रियां ॥१७॥ ऐक आमुचे भाग्याची कळा । त्या तुज प्रत्यक्ष देखतों डोळां । मुकुटकुंडलें वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥१८॥ सुंदर राजीवलोचन । पीतांबर परिधान । देखोनि निवताहे तनुमन । तूं जगज्जीवन जगाचा ॥१९॥ त्या तुझें दर्शन अतिगोड । देखतां पुरे जगाचें कोड । त्याही देहाची तुज नाहीं चाड । ऐसा निचाड तूं देवा ॥८२०॥ तरी भक्तकृपेचा कळवळा । धरिसी नानावतारमाळा । भक्तइकच्छा तूं स्वलीळा । देहाचा सोहळा दाविसी ॥२१॥ भक्तकृपेनें तत्त्वतां । तूं अवतरलासी कृष्णनाथा । तरी माझिया प्रश्नाचा वक्ता । न प्रार्थितां जालासी ॥२२॥ जेवीं वत्सा हुंकारें गाये । वोरसली धांवताहे । तेवीं उद्धवप्रश्नीं देव पाहें । वोळलाहे निजबोधें ॥२३॥ धन्यासी दुभतें दोनी सांजे । तेंही वत्सयोगें पाविजे । वत्सासी वोळली सदा सहजें । तेवीं अधोक्षजें उद्धवासी ॥२४॥ उद्धव आवडला आवडीं । त्याच्या प्रश्नाची अतिगोडी । बापु भाग्याची परवडी । जोडिल्या जोडी श्रीकृष्णू ॥२५॥ जें जें कांहीं उद्धव पुसतू । त्यासी अंजुळी वोडवीं श्रीकृष्णनाथू । आवडी त्यातें चाटूं पाहतू । भावार्था अनंतू भुलला ॥२६॥ जैशी अजातपक्ष पिलीं । त्यांसी पक्षिणी मुखीं चारा घाली । तैसी निजज्ञानगुह्यबोली । कृष्ण हृदयीं घाली उद्धवाचे ॥२७॥ उद्धवप्रश्नाचें उत्तर । पांच श्लोकीं शारङ्गधर । साधुलक्षणें विचित्र । अतिपवित्र सांगेल ॥२८॥ साधुलक्षणें अपार जाण । त्यांत उत्तमोत्तम तीस गुण । निवडोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी आपण सांगतु ॥२९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा श्रीभगवानुवाच । कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥२९॥ कृपेसी स्वतंत्र जन्म नाहीं । जेथ उपजे तो साधु पाहीं । कृपा वसे संतांच्या देही । त्यांचेनि ते पाहीं दाटुगी जगीं ॥८३०॥ कृपा त्यांचेनि महिमे आली । दया त्यांचेनि जीवें झाली । कठिणत्वाची कांटी काढिली । समूळीं उपटिली निष्ठुरता ॥३१॥ कृपा भूतमात्राच्या ठायीं । सारिखीच सर्व देहीं । येथतेथ हें त्या नाहीं । अवकृपा ठायीं निमाली ॥३२॥ नवल कृपाळुत्वाचें चित्त । जीवाची जीव जीवीं स्यूत । दुःख हरोनि सुख देत । कृपा अद्भुीत यापरी ॥३३॥ जेणें आपणासी होय दुःख । तें परासी न करी निःशेख । जेणें आपणिया होय सुख । तें करी आवश्यक प्राणिमात्रां ॥३४॥ या नांव कृपाळुता । हे पहिलें लक्षण संतां । दुसरें तें अद्रोहता । ऐक आतां सांगेन ॥३५॥ लोकीं हिंडतां अद्रोहता । ठावो न लभेचि सर्वथा । मग शरण आली साधुसंतां । सावकाशता वस्तीसी ॥३६॥ ते दयाळु शरणागता । तिंहीं प्रतिपाळिली अद्रोहता । भूतीं भगवंतू देखतां । द्रोहाची वार्ता निमाली ॥३७॥ व्याघ्रसर्पादि देहांसी । कदा द्वेष नुपजे त्यासी । जरी देऊं आलें उपद्रवासी । तरी द्वेषासी करीना ॥३८॥ देहास आलिया आपदा । तेणें झाडिकरी प्रारब्धा । द्वेष येऊं नेदी कदा । नातळे क्रोधा निजबोधें ॥३९॥ हे जाण पां अद्रोहता । दुसरें लक्षण तत्त्वतां । तितिक्षा ते ऐक आतां । सहनशीलता साधूंची ॥८४०॥ शांति परदेशी झाली होती । जेथें जाये तो दवडी परती । मग अतिदीन येतां काकुळती । निजधामा संतीं आणिली ॥४१॥ संतीं वाढविली अतिप्रीतीं । ते भगवंताची झाली पढियंती । तेणें आपुली निजसंपत्ती । शांतीच्या हातीं दिधली ॥४२॥ शांती सकळ वैभवेंसीं । अखंड असे संतांपांशीं । यालागी सहनशीलता तयांसी । अहर्निशीं अनिवार ॥४३॥ लागतां सकळ भूतांचा झटा । न म्हणे हा भला वोखटा । नाचतू निजशांतीचे चोहटा । संत गोमटा त्या नांव ॥४४॥ ऐशी जे सहनशीलता । ते तितिक्षा जाण तत्त्वतां । हे तिसरी लक्षणता । सत्याची सत्यता अवधारीं ॥४५॥ सत्य अल्पायुषी झालें येथें । मरे उपजे जेथींच्या तेथें । कोठेंही नव्हे वाढतें । तेणें संतांतें ठाकिलें ॥४६॥ सत्यासी संतांसी होतां भेटी । तंव सत्यस्वरूपीं पडली गांठी । सत्य संतत्वे उठी । झालें सृष्टीं चिरायु ॥४७॥ यापरी सत्य संतदृष्टीं । सत्य सारें आलें पुष्टी । बळें वाढलें सृष्टीं । सत्यें भेटी परब्रह्मीं ॥४८॥ संतांसी होआवा उतरायी । सत्य लागलें त्यांचे पायीं । संतचरणावेगळा पाहीं । थारा नाहीं सत्यासी ॥४९॥ ऐसे सत्यास आधारभूत । ज्यांचे पाखोवा सत्य जीत । ज्यांचेनि बळें सत्य समर्थ । ते शुद्ध संत जाणावे ॥८५०॥ ज्यांसी सबाह्य सत्यत्वें तुष्टी । जे सत्यस्वरूपें आले पुष्टी । सत्ये धाली दे ढेकर दृष्टी । ज्यांची वाचा उठी सत्यत्वें ॥५१॥ या नांव जाण सत्याचें सार । हें संतांचें वसते घर । हे मज मान्य संत साचार । मी निरंतर त्यांपाशीं ॥५२॥ जिंहीं असत्याची वाहूनि आण । ज्यांमाजी सत्य सप्रमाण । जे सदा सत्यत्वें संपन्न । हें मुख्य लक्षण साधूंचें ॥५३॥ या नांव सत्यसार । संतलक्षण साचार । हा चौथा गुण सधर । अनवद्य अपार तें ऐका ॥५४॥ निंदा असूयादि दोष समस्त । निजात्मबोधें प्रक्षाळित । अत्यंत पवित्र केलें चित्त । अनिंदित निजबोधें ॥५५॥ गुरुआज्ञातीर्थीं न्हाला । न्हावोनि सर्वांगीं निवाला । त्रिविधतापें सांडवला । पवित्र झाला मद्‌रूपें ॥५६॥ काय सांगूं त्याची पवित्रता । तीर्थें मागती चरणतीर्था । मीही पदरज वांछिता । इतरांची कथा कायसी ॥५७॥ कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा अनवद्य गुण पांचवा । ऐक आतां सहावा । सम सर्वां समभावें ॥५८॥ निजरूपें सर्वसमता । समचि देखे सर्वां भूतां । निःशेष निमाली विषमता । जेवीं सैंधवता सागरीं ॥५९॥ नाना अलंकार पदार्था । सोनेंपणें विकत घेतां । ते ते पदार्थ न मोडितां । स्वभावतां सम सोनें ॥८६०॥ तैसे नाना आकार नाना नाम । अवघें जग दिसे विषम । साधूचि चिद्‌रूपें सर्व सम । न देखे विषम निजबोधे ॥६१॥ ऐसिया समसाम्यावस्थेसी । दैवें आलिया सुखदुःखांसी । तेहीं मुकली द्वंद्वभावासी । सहजें समरसीं निजसाम्यें ॥६२॥ सव्यें मीनल्या महानदीसी । अपसव्यें आल्या गांवरसासी । गंगा दोहींतेंही समरसी । गुणदोषांसीं उडवूनी ॥६३॥ तेथ पवित्रअपवित्रता । बोलूंचि न ये सर्वथा । गोडकडूपणांची वार्ता । निजांगें समता करी गंगा ॥६४॥ तैसें सुखदुःखांचें भान । साधूंसी समत्वें समान । सदा निजबोधें संपन्न । हे अगाध लक्षण संतांचें ॥६५॥ नटिया एकचि एकला । गायव्याघ्रांचें सोंग अवगला । भीतरील खेळ्या जैं वोळखिला । तैं फिटला भवभ्रमू ॥६६॥ तैसी भयाभयवार्ता । द्वैतभावें उठी सर्वथा । साधु उभयसाम्यें पुरता । भयनिर्भयता तो नेणे ॥६७॥ द्वंद्वसाम्यें परिपूर्ण । साधूचा हा सहावा गुण । ऐक सातवें लक्षण । परोपकारीपण तयाचें ॥६८॥ पत्र पुष्प छाया फळ । त्वचा काष्ठ समूळ । वृक्ष सर्वांगें सफळ । सर्वांसी केवळ उपकारी ॥६९॥ जो वृक्षा प्रतिपाळी । कां जो घावो घाली मूळीं । दोन्हीतें वृक्ष पुष्पीं फळीं । समानमेळीं संतुष्ट ॥८७०॥ मोडूनि फळें आलिया वृक्षें । वृक्षु एकही स्वयें न चाखे । तेवीं कर्मफळा जो न टेकें । तो यथासुखें परब्रह्म ॥७१॥ तैसा कायावाचामनें प्राणें । साधु वाढला उपकाराकारणें । आपुलें परावें म्हणों नेणे । उपकारू करणें सर्वांसी ॥७२॥ हो कां चंद्र उगवोनि अंबरीं । जेवीं जगाचें आंधारें निवारी । विश्वाचा ताप दूर करी । निववी निजकरीं सर्वांतें ॥७३॥ तेथ चंद्रामृत चकोरीं सेवावें । येरांसी चंद्र न म्हणे न द्यावें । जो जो भजे जेणें भावें । तो तो पावे तें सुख ॥७४॥ तैसेंचि जाण साधूपासी । जो जो श्रद्धा करी जैसी । त्या त्या देतसे सुखासी । होत जगासी उपकारी ॥७५॥ काउळे चंद्रासी हेळसिती । चकोर चंद्रामृत सेविती । तेवीं दुष्ट साधूतें धिक्कारिती । भावार्थी पावती निजलाभू ॥७६॥ सातव्या लक्षणाचा उभारा । सांगितलें परोपकारा । पुढील श्लोकीं लक्षणें अकरा । साधुनिर्धारा सांगत ॥७७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः । अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥३०॥ उर्वशी आलिया सेजेसी । कामक्षोभ नुपजे ज्यासी । स्वानंद भोगितां अहर्निशीं । विषयकामासी विसरला ॥७८॥ रंकू पालखिये बैसला । तो पूर्वील वाहना विसरला । तेवीं हा निजानंदें तृप्त झाला । काम विसरला तुच्छत्वें ॥७९॥ कांहीं अप्राप्त पावावया कामावें । साधूसी अप्राप्तता न संभवे । प्राप्तपदीं यथागौरवें । निजानुभवें विराजतू ॥८८०॥ खद्योता सूर्य भेटों जातां । खद्योता न देखे सविता । सूर्यासी न भेटवे खद्योता । तेवीं अप्राप्तता साधूसी ॥८१॥ एवं उभय परी पाहतां । कामू निमाला सर्वथा । हें आठवें लक्षण तत्त्वतां । अकामता साधूची ॥८२॥ सावधानें अंतर नेमितां । तेचि बाह्येंद्रियां नियामकता । जेवीं कां लेंकीसी शिकवण देतां । सून सर्वथा चळीं कांपे ॥८३॥ मुख्य धूर रणीं लागल्या हाता । येर कटक जिंतिलें न झुंझतां । कां मूळ छेदिलें असतां । शाखा समस्ता छेदिल्या ॥८४॥ एवं अंतरवृत्तीचा जो नेम । तोचि बाह्येंद्रियां उपरम । ऐसेनिही जें निपजे कर्म । तें निर्भ्रम अहेतुक ॥८५॥ अंतर जडलें आत्मस्थितीं । बाह्य रंगलें मद्भ॥क्तीं । तेथें जीं जीं कर्मे निपजती । तीं तीं होती ब्रह्मरूप ॥८६॥ बाह्येंद्रियें करितां नेम । अंतरीचें कर्मीं प्रकटे ब्रह्म । हा बाह्येंद्रियांचा नेम । आत्माराम जाणती ॥८७॥ ऐसी बाह्येंद्रियनियामकता । हे जाणावी साधूची दांतता । हा नववा गुण तत्त्वतां । ऐक आतां दशमातें ॥८८॥ आकाश सर्वांसीही लागे । परी कठिण नव्हे कोणेही भागें । तेवीं साधु जाण सर्वांगें । मृदु लागे सर्वांसी ॥८९॥ पिंजल्या कापुसाचा गोळा । फोडूं नेणे कोणाच्या कपाळा । तैसाचि साधूचा जिव्हाळा । अतिकोंवळा सर्वांसी ॥८९०॥ पाहें पां जैसें गंगाजळ । गायीव्याघ्रांसी करी शीतळ । तैसाचि साधुही केवळ । मृदु मंजुळ सर्वांसी ॥९१॥ साधूंची अतिमृदुता । या नाव जाण सर्वथा । हे दशमलक्षणयोग्यता । ऐक आता अकरावे ॥९२॥ साधूंची जे शुचिष्मंतता । ते भगवद्भ जनेंचि तत्त्वतां । व्रततपदानादितीर्था । शुचिष्मंतता त्यांचेनी ॥९३॥ परदारा आणि परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन । गंगादि तीर्थे त्यांचे जाण । चरणस्पर्शेन वांछिती ॥९४॥ स्वदारास्वधन सलोभता । अवश्य जाणें अधःपाता । द्रव्यदारानिरपेक्षता । शुचिष्मंतता साधूची ॥९५॥ ऐशी असोनि शुचिष्मंतता । तो निंदीना व्रततपादितीर्था । ते ते विधीतें आचरितां । सदाचारता अतिश्रोत्री ॥९६॥ पडलिया मगरमिठी । ते न सोडी प्राणसंकटी । सांपडे तें सगळेंचि घोटी । तैशी पडली मिठी जीवब्रह्मा ॥९७॥ हें पुढेंसूनि परब्रह्म । आश्रमधर्मादि स्वकर्म । आचरोनि दावी उत्तमोत्तम । कर्मी ब्रह्मप्रतीती ॥९८॥ कर्म करितो लोक म्हणती । तो वर्तताहे ब्रह्मस्थितीं । हें ज्याचें तो जाणे निश्चितीं । लोकां प्रतीती कळेना ॥९९॥ कुलाल भांडें करूनि उतरी । चक्र भोंवे पूर्विला भंवरी । तैसा साधू पूर्वसंस्कारी । स्वकर्मे करी वृत्तिशून्य ॥९००॥ हें साधुलक्षण अत्यंत थोर । ऐकतां सुगम करितां दुर्धर । हे अकरावें अतिपवित्र । ऐक विचित्र तें बारावें ॥१॥ साधूची अपरिग्रहता । परिग्रहो नातळे चित्ता । देहगेहें निःसंगता । अकिंचनता त्यासी नांव ॥२॥ स्फटिकु काजळीं दिसे काळा । आरक्तीं आरक्ती कीळा । नीळवणीं भासे । निळा । तरी तो वेगळा शुद्धत्वें ॥३॥ स्फटिक जपाकुसुमीं ठेविला । पाहतां दिसे तांबडा झाला । परी तो अलिप्तपणें संचला । नाहीं माखला तेणें रंगें ॥४॥ तैसा साधु परिग्रहामाजी वसे । परिग्रही झालाही दिसे । परी जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशे । परिग्रहो न स्पर्शे निजबोधें ॥५॥ परीस सर्व धातूंसी खेंव देतां । मिळणीं सोनें करी तत्त्वतां । तो सुवर्णावांचूनि सर्वथा । आणिका पदार्था नातळे ॥६॥ तैसा साधू म्हणे जें जें माझें । तें तें त्यासी नाठवे दुजें । ऐक्यभावाचीं नाचवी भोजें । अधोक्षजें अंकितु ॥७॥ चिन्मात्री जडलें मन । विश्व जाहलें चैतन्यघन । बुडालें परिग्रहाचें भान । अकिंचनपण या नांव ॥८॥ सकळ सांडूनि वना गेला । वनीं वनिता चिंतू लागला । तो त्यागचि बाधकत्वा आला । उलथोन पडिला परिग्रहीं ॥९॥ उंडणी भिंती चढों लाहे । चढते कष्ट व्यर्थ पाहे । ते पूर्विल्यापरीस तळीं जाये । उलंडूनि ठाये अतिदुःखी ॥९१०॥ तैशी मुंगी नव्हे पाहें । उंडणी घेऊनि वृक्षावरी जाये । सत्संगती मूर्ख उद्धरों लाहे । परी ते उपाये न करिती ॥११॥ मुंगी लहान उंडणी थोर । ते तिचा करूं शके उद्धार । तैसे अकिंचन जे नर । ते करिती उद्धार सकळांचा ॥१२॥ असो मूर्खांची जे त्यागिती गती । ते अत्यंतबाधें बाधका होती । जंव धरिली नाहीं सत्संगती । तंव त्यागस्थिती कळेना ॥१३॥ प्रपंच सांडूनी वना गेला । तो देहप्रपंचें दृढ अडकला । देही देहो जेणें मिथ्या केला । तो सत्य झाला अकिंचन ॥१४॥ मूर्खासी त्याग तो झाला बाधू । परिग्रहीं असोनि मुक्त साधू । सबाह्य त्यागें अतिशुद्धू । शुकनारदू तिहीं लोकीं ॥१५॥ ते दोघेही लागती जनकाच्या पायीं । तो राज्य करितांही विदेही । त्यासी मीही मानीतसें पाहीं । अभिनव नवाई साधूची ॥१६॥ या नांव मुख्य अकिंचनता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । हे बारावी लक्षणता । ऐक आतां अनीहा ॥१७॥ अनीहा झाली बापुडी । जेथ जाय तो दूर दवडी । कोणी राहों नेदी अर्धघडी । अति चरफडी निराश्रयें ॥१८॥ अनीहा हिंडता लोकीं तिहीं । तिळभरी ठावो बसावया नाहीं । ईहा वैरिणी लागली पाहीं । ठायींच्या ठायीं दंडवी ॥१९॥ कोणी येवों नेदी दाराकडे । अतिदीन जाली बापुडें । धाय मोकलोनि रडे । गार्हा।णें संतांपुढें देवों आली ॥९२०॥ ते कृपाळू दयामेळें । निजकरें पुसोनि डोळे । प्रतिपाळिली स्वहितकाळें । संतबळें वाढली ॥२१॥ त्यापूर्वील वैर स्मरोनियां । ईहा वैरिणी साधावया । संतांसी पुसोनि उपाया । तिच्या अपाया प्रवर्तली ॥२२॥ ईहेसी नाना चेष्टीं चेष्टवितां । अहं आणि जाण ममता । कामें अंगीं घातली तत्त्वतां । कामकांता ते झाली ॥२३॥ ईहा कामफळें वाढली थोर । व्यापूनि राहिली घरोघर । तिसीं साधावया वैर । अनीहा सत्वर चालिली ॥२४॥ असंगशस्त्र मागोनि संतां । ईहेच्या करावया घाता । आधीं मारूं धांवे अहंममता । दोघें धाकता निमालीं ॥२५॥ अनीहा पाठीं लागल्या जाण । अंहममतेसी म्हातारपण । थरथरां कांपोनि प्राण । घायेंवीण सांडिला ॥२६॥ अनीहा देखोनि दिठीं । काम पळे बारा वाटीं । संकल्पाचे शेवटिले गोटीं । उठाउठी पाडिला ॥२७॥ कामू पडतां रणांगणीं । क्रोधादि शूर पडिले रणीं । ईहेचा कैवारी नुरेच कोणी । एकेक शोधुनी मारिले ॥२८॥ एवं अनीहेसमोर । राही ऐसा नाहीं वीर । मारूनि अवघ्यांचा केला चूर । क्रिया करणार कोणी नाहीं ॥२९॥ काम निमाल्या सर्वथा । ईहा रांडवली वस्तुतां । मुख न दावीच संतां । अधोगमनता पळाली ॥९३०॥ यालागीं ईहेसवें जो लागला । तो जाणावा अधोगती गेला । अनीहेचा जो अंकिता झाला । तो आवडला गोविंदा ॥३१॥ म्हणसी अनीहा ते कोण । काय ते ईहेचें लक्षण । ऐक सांगेन संपूर्ण । जेणें बाणे खूण जिव्हारीं ॥३२॥ काम्यकर्मादि क्रियाजाळ । तेचि ईहा जाणावी अतिचपळ । अंतरीं जे सुनिश्चळ । तेचि केवळ अनीहा ॥३३॥ अंतरीं कामाची वार्ता । नुपजे कर्माची कर्मावस्था । अणुभरी न रिघे उद्वेगता । अनीहा तत्त्वतां ते जाण ॥३४॥ ऐसी अनीहा असे ज्यासी । देवो आज्ञाधारकू त्यापाशीं । ते अनीहा संतांची दासी । अहर्निशीं जीवेंभावें ॥३५॥ हे अनीहा अतिगौरवें । साधुलक्षण तेरावें । मितभोजन तें चौदावें । लक्षण वैभवें अवधारीं ॥३६॥ न कोंडे रसनेचिया चाडा । न पडे क्षुधेच्या पांगडा । आवडीनावडीचा उपाडा । करूनि निधडा भोजनीं ॥३७॥ प्राणु आकांक्षी अन्नातें । जठराग्नि भक्षी त्यातें । उभयसाक्षी मी येथें । जाणोनि निरुते रस सेवी ॥३८॥ जें जें आलें भोजनासी । दृष्टीनें त्याचे दोष निरसी । अतिपवित्र करूनि त्यासी । निजसमरसीं सेवितू ॥३९॥ न देखे भोग्य पदार्था । नाठवे मी एक भोक्ता । ग्रासीं समरसीं अच्युता । भोगूनि अभोक्ता मितभोजी ॥९४०॥ अग्नि आधीं आपणयाऐसें करी । मग त्या आहारातें अंगीकारी । साधु आधीं द्वैतातें निवारी । मग स्वीकारी आहारातें ॥४१॥ याचि नांव मितभोजन । साधूचे आहाराचें लक्षण । युक्तीवीण अल्प भोजन । तें पथ्य जाण रोग्यांचे ॥४२॥ ग्रासोग्रासीं ब्रह्मार्पण । त्या नांव परिमित भोजन । हें चौदावें लक्षण । साधूचें जाण उद्धवा ॥४३॥ समळजळसंभारी । सरितामेळू मिळे सागरीं । तो डहुळेना तिळभरी । निर्विकारी निर्मळू ॥४४॥ तैशा आलिया नाना ऊर्मी । ज्यांसी गजबजु नाहीं मनोधर्मी । शांति संतांचि पराक्रमी । उपक्रमी निजशक्ती ॥४५॥ जेवीं कां नागवेलीची वेली । आधारावीण न वचे वेंगली । तैसी संतबळें शांती वाढली । मंडपा चढली चिन्मात्र ॥४६॥ झांकळोनि दश दिशांसी । आभाळ दाटल्या आकाशीं । गगन अविकारी त्या दोषासी । आभाळासी नातळे ॥४७॥ शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लगती अंबरा । तेवीं साधूचा उभारा । द्वंद्वसंभारा निर्द्वंद्व ॥४८॥ तैशा उंच नीच नाना अवस्था । निबिड दाटल्या मोहममता । क्षोभु नुपजे ज्याच्या चित्ता । त्या नांव तत्त्वतां निजशांती ॥४९॥ संतांचेनि शांति गहन । शांतीचेनि संत पावन । हें अनन्य निजलक्षण । पंधरावा गुण संतांचा ॥९५०॥ जैं मीपणें नव्हतें जन्मनाम । तैंच पूर्वजांचें निजधाम । आपुली मिरासी जे उत्तम । तेथ मनोधर्म स्थिरू ज्याचा ॥५१॥ मज जन्मचि नाहीं झालें । मरण म्यां नाहीं देखिलें । ऐसें मन मुळीं स्थिरावलें । स्थिरता बोलिलें या नांव ॥५२॥ चहूं आश्रमांहूनि उत्तम । आपुला जो निजाश्रम । तेथें स्थिरावोनि मनोधर्म । वर्णाश्रम चालवी ॥५३॥ चहूं वर्णांमाजीं पवित्रता । जेणें ब्राह्मणांची ब्राह्मणता । तेथें स्थिराविलें जेणें चित्ता । जाण स्थिरता ती नांव ॥५४॥ तिहीं लोकीं स्थिरता । मरों टेंकली सर्वथा । कोणी नाहीं प्रतिपाळिता । हातीं धरिता न देखे ॥५५॥ दारीं राहों नेदी कोणी । कोण देईल पथ्यपाणी । अवघी ठाकिली निरंजनीं । ते सज्जनीं प्रतिपाळिली ॥५६॥ स्थिरता वाढली संतबळें । जिणोंनि वर्णाश्रमादि टवाळें । भेदोनि अकारादिवर्णपटळें । एके वेळे वाढली ॥५७॥ स्वस्वरूपीं सायुज्यता । पावोनि स्थिरावली स्थिरता । तेथ वाट मोकळी संतां । स्वभावतां त्यां केली ॥५८॥ तेथ स्वस्वरूपें स्वकर्म । स्वस्वरूपें वर्णाश्रम । स्वस्वरूपें स्वधर्म । स्थिरतासंभ्रम या नांव ॥५९॥ ऐसी स्वधर्मकर्मीं अवस्था । ती नांव उत्तम स्थिरता । हे सोळावी लक्षणता । मच्छरणता ते ऐक ॥९६०॥ सरिता सागरा शरण आली । ते समरसोनि सिंधू झाली । तैसी शरण जे वृत्ति मज आली । ते पावली दशा माझी ॥६१॥ लवण जीवना आलें शरण । तें तत्काळ जाहलें जीवन । तैसा अनन्य मज जो शरण । तो मीचि जाण होऊनि ठाके ॥६२॥ मज रिघोनियां शरण । जो वांछी महिमा सन्मान । तो गुळांतील पाषाण । केवळ जाण गुळदगडू ॥६३॥ जो कां गुळें माखिला दगडू । तो पाहतां दिसे वरिवरी गोडू । शेखीं परिपाकीं निवाडू । अतिजडू कठिणत्वें ॥६४॥ तैसें वरिवरी दावी माझें भजन । हृदयीं विषयअवभिलाषण । तो नव्हे माझा अनन्यशरण । अतिदूषण लोभाचें ॥६५॥ सर्वांगीं सुंदर सुरेख । जिच्या नाकावरी पांढरें ठीक । तिसी वरीना साधु लोक । तैसा विषयलोभु देख मद्भ जनीं ॥६६॥ रांडवा केलें काजळकुंकूं । देखोनि जग लागे थूंकूं । तैसा विषयांचा अभिलाखू । जेवीं वोकिला वोकू अतिनिंद्य ॥६७॥ त्रैलोक्यसाम्राज्यवैभव जाण । जो थुंकोनि रिघाला मज शरण । तो समरसें मीचि जाण । मानापमान त्या कैंचा ॥६८॥ या नांव मच्छरण । हें सतरावें लक्षण । उद्धवा जाण संपूर्ण । मननगुण तो ऐक ॥६९॥ श्रुतिगुरुवाक्यनिरूपण । ऐकतां अद्वैतश्रवण । युक्तिप्रयुक्तीं पर्यालोचन । मनन गुण त्या नांव ॥९७०॥ अग्निकापुरां भेटी होतां । तो अग्नीचि होय वस्तुतां । तेवीं माझे स्वरूपीं मन ठेवितां । मन चित्स्वरूपता पावलें ॥७१॥ मन चिदंशें असे जाण । तें चिन्मात्र जाहलें करितां मनन । जेवीं जीवनीं जन्मलें लवण । तें होय जीवन निजमिळणीं ॥७२॥ असो मननाचेनि लवलाहें । मन जेथवरी जावों पाहे । तेथवरी तया मीचि आहें । न वचतां राहें तेथही मी ॥७३॥ दीप जेउता जाउं बैसे । तेउता प्रकाशचि तया असे । कोठेंही न वचोनि ठायीं वसे । तेथेंही वसे प्रकाशू ॥७४॥ तैसें माझें करितां मनन । मद्‌रूपचि जाहलें मन । मग करितां गमनागमन । मद्‌रूपता जाण मोडेना ॥७५॥ एवं माझें स्वरूप जें केवळ । तेथें मद्‌रूपें मन निश्चळ । ध्रुवाचे परी अचंचळ । मननशीळ त्या नांव ॥७६॥ मुनि या पदाचें व्याख्यान । मननशीलता जाण । हें अठारावें लक्षण । तें हें निरूपण सांगितलें ॥७७॥ अत्यंत गोड निरूपण । पुढिले श्लोकीं दशलक्षण । तें ऐकावया उद्धव सावधान । सर्वांगीं कान होऊनि ठेला ॥७८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गु३णः । अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥३१॥ जंववरी वृत्तिशून्य नव्हे मन । तंववरी विश्वासे ना विचक्षण । वृत्तिरूपें सिंतरील जाण । यालागीं सावधान निजबोधें ॥७९॥ हां हो दुर्वासाऐसा सज्ञान । त्यासी क्षणक्षणा क्षोभवी मन । न विचारितां गुणागुण । शाप दारुण देवों धांवे ॥९८०॥ दुर्गंधा जन्मली मत्स्याचे पोटीं । पराशर नाडला तीसाठीं । नारद कौतुक पाहतां दिठी । केला गंगातटीं नारदी ॥८१॥ आपुली कन्या देखोनि गोमटी । मनक्षोभें भोगावया उठी । ब्रह्म धांवे सरस्वतीपाठीं । जो कां सृष्टिपितामहो ॥८२॥ या मनाऐसें नाडक । जगामाजीं नाहीं आणिक । छळछद्में नाडी ज्ञाते लोक । साधु घातक मनाचे ॥८३॥ म्हणाल मनेंवीण भोग घडे । तरी वृत्तीसी क्षोभु कां पां चढे । हे बोल बोलती ते सज्ञान वेडे । साधूसी नावडे हे गोष्टी ॥८४॥ अधिष्ठूनि सत्त्वगुण । सूक्ष्मरूपें वृत्ति जाण । ते क्षोभवूनियां मन । मी मुक्त म्हणोन विषयी करी ॥८५॥ मुक्ताभिमानें विषयासक्ती । हेचि मग क्षोभाची प्राप्ती । वृत्ति असोनियां मुक्ती । साधु न मानिती सर्वथा ॥८६॥ अतिनाटकी नाटक मन । मुक्तत्वें धरी अभिमान । त्याचें करावया निर्दळण । साधु सावधान निजबोधें ॥८७॥ मुखीं धरिल्या कृष्णसर्पासी । ढिलें करितां तो तत्काळ ग्रासी । मरे तंववरी आंवळावें त्यासी । तेवीं मनासी निर्दाळिती ॥८८॥ मन निर्दाळावे सावधानता । बोलिली ते हे साधुसंता । हा एकुणिसावा गुण सर्वथा । ऐक आतां विसावा ॥८९॥ वर्षाकाळीं जळबळें सरिता । आल्या समुद्र नुचंबळे श्लाघ्यता । उष्णकाळीं त्या न येतां । क्षोभोनि सर्वथा आटेना ॥९९०॥ तैसें जाहलिया समृद्धिधन । साधूचें उल्हासेना मन । सकळ जाऊनि जाल्या निर्धन । दीनवदन हों नेणें ॥९१॥ दिवसराती येतांजातां । प्रकाशें पालटेना सविता । तेवीं आल्यागेल्या नाना अवस्था । गंभीरता अक्षोभ्य ॥९२॥ कडकडीत विजेचे कल्लोळ । तेणें गगनासी नव्हे खळबळ । तैसा नाना ऊर्मींमाजीं निश्चळ । गांभीर्य केवळ त्या नांव ॥९३॥ हे संताची गंभीरता । विसांवा जीवशिवांसी तत्त्वतां । हे विसावी संताची अवस्था । धृतीची व्यवस्था अवधारीं ॥९४॥ मनबुद्ध्यासदि इंद्रियें प्राण । निजधैर्यें धरोनि आपण । नित्य केलिया आत्मप्रवण । परतोनि जाण येवों नेदी ॥९५॥ स्वयंवरीं जिणोनि अरिरायासी । बळें आणिलें नोवरीसी । तो जाऊं नेदी आणिकापासी । तेवीं वृत्तीसी निजधैर्य ॥९६॥ वागुरें बांधिल्या मृगासी । पारधी जाऊं नेदी त्या वनासी । तेवीं धैर्यें आकळूनि मनासी । देहापाशीं येऊं नेदी ॥९७॥ देहासी नाना भोगसमृद्धी । वावूनियां गजस्कंधीं । ऐसें सुख होतां त्रिशुद्धी । मनासी देहबुद्धी धरूं नेदी ॥९८॥ प्रळयकाळाच्या कडकडाटीं । महाभूतां होतां आटाटी । तरी मनासी देहाची भेटी । धैर्यें जगजेठी होंचि नेदी ॥९९॥ तेथ काळाचेनि हटतटें । वृत्ति परब्रह्माचिये वाटे । लावूनियां नेटेंपाटें । चिन्मात्रपेठे विकिली ॥१०००॥ तेथ स्वानंदाचा ग्राहकु । तत्काळ भेटला नेटकु । त्यासी जीवेंसहित विवेकु । घालूनि आंखू संवसाटी केली ॥१॥ या नांव धृतीचें लक्षण । हा एकविसावा साधूचा गुण । आतां जिंतले जे षड्गुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥२॥ स्वानंदें तृप्त जाला । यालागीं क्षुधेसी मुकला । जगाचे जीवनीं निवाला । तृषा विसरला निःशेष ॥३॥ भोगितां निजात्मसुख । विसरला शोकदुःख । चिन्मात्रज्ञानें निष्टंक । त्यासंमुख मोहो न ये ॥४॥ तिहीं अवस्थां बाहिरा । वसिन्नला निजबोधवोंवरा । तेथें जरा जाली अतिजर्जरा । कांपत थरथरां पळाली ॥५॥ मिथ्या जालें कार्यकारण । देहाचें देहपणें नेदेखे भान । तंव मरणासीचि आलें मरण । काळाचें प्राशन तेणें केलें ॥६॥ यापरी गा हे षड्गुण । अनायासें जिंतोन । सुखें वर्तती साधुजन । हें लक्षण बाविसावें ॥७॥ आपुला स्वामी देखे सर्वां भूतीं । तेथें मान इच्छावा कवणाप्रती । मानाभिमान सांडिले निश्चितीं । अतिनम्र वृत्तीं वर्तणें ॥८॥ आधीं देहीं धरावा अभिमान । मग इच्छावा अतिसन्मान । तंव देहाचें खुंटलें भान । मानाभिमान बुडाले ॥९॥ या नांव गा अमानिता । हे तेविसावी लक्षंणता । साधु सन्मानाचा दाता । तेही कथा अवधारीं ॥१०१०॥ ब्रह्मादि मशकवरी । सर्वांतें वंदी शिरीं । एकनिष्ठता चराचरीं । बुद्धी दुसरी जाणेना ॥११॥ सर्व भूतीं स्वामी देखे । लोटांगणें घाली हरिखें । सुर नर खर हे नोळखे । अतिसंतोखें वंदीत ॥१२॥ नाना अलंकार घडिले गुणें । सोनें सोनेपणा नव्हेच उणें । तेवीं नामरूपांचे विंदाणें । पालटु मनें घेऊं नेणे ॥१३॥ साकरेची निंबोळी केली । परी ते कडूपणा नाहीं आली । तेवीं सूकरादि योनी जरी जाली । तरी नाहीं भंगली चित्सत्ता ॥१४॥ सागरीं नाना परींचे विक्राळ । जरी उठिले अनंत कल्लोळ । ते जेवीं गा केवळ जळ । तेवीं वस्तु सकळ भूतमात्रीं ॥१५॥ यापरी सकळ भूतां । साधु सन्मानातें देता । हे चोविसावी लक्षणता । परबोधकता ते ऐक ॥१६॥ जैसा भावो जैशी श्रद्धा । तैसतैशा करूं जाणे बोधा । ज्ञान पावोनि नव्हे मेधा । स्वरूपश्रद्धा प्रबोधी ॥१७॥ एक ज्ञान पावोनि जाहला पिसा । पडिला अव्यवस्थ ठसा । नोळखेचि सच्छिष्याची दशा । योग्य उपदेशा तो नव्हे ॥१८॥ एक ज्ञानआश्चर्यें कोंदला । विस्मयें तटस्थ होऊनि ठेला । काष्ठलोष्ठांचेपरी पडला । नाहीं उरला उपदेश ॥१९॥ एक ज्ञान पावोनि अतिकृपण । जीव गेलिया न बोले जाण । भेणेंभेणें धरोनि मौन । न बोले वचन सर्वथा ॥१०२०॥ ज्यासी धनकोडी जोडी जाहली । ते पुरूनि वरी दगड घाली । दान न देतां वृथा गेली । संपत्ति केली भुविसवती ॥२१॥ तैसें कष्टीं जोडूनि निजज्ञान । सत्पात्रीं न करीच दान । हें ज्ञात्याचें कृपणलक्षण । वंचकपण स्वभावें ॥२२॥ एक ज्ञान पावोनि सांगों जाये । उपदेशीं शिष्या बोधू नोहे । तें ज्ञान अबीज जाहलें पाहें । अंकुरां न लाहे सत्क्षेत्रीं ॥२३॥ सधन शिष्य करावया जाण । स्वयें प्रयत्न करी पूर्ण । आमुची दीक्षा अनुभव गहन । यापरी ज्ञान विकरां घाली ॥२४॥ जैसेनि प्रलोभे त्याचें मन । तैसें निरूपी निरूपण । अर्थस्वार्थें उपदेश पूर्ण । धनलोभें ज्ञान निर्वीर्य होये ॥२५॥ पेंवीं रिघालिया पाणी । त्या धान्याची नव्हे पेरणी । तेवीं धनलोभ रिघालिया ज्ञानीं । उपदेशें कोणी सुखी नव्हे ॥२६॥ शिष्य बोधेंवीण झुरे अंतरीं । गुरु गुरुपणें गुरगुरी । ते बोधकता नव्हे खरी । घरच्या घरीं चुकामुकी ॥२७॥ शब्दज्ञानें पारंगत । जो ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत । शिष्यप्रबोधनीं समर्थ । तो मूर्तिमंत स्वरूप माझें ॥२८॥ हो कां मी जैसा अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी । चिद्रत्ना च्या अलंकारी । अलंकारी कुसरीं सच्छिष्यां ॥२९॥ तो मी या शब्दकुसरीं । नांवाचीं अंतरें बाहेरीं । आंतुवटें निजनिर्धारीं । एके घरीं नांदत ॥१०३०॥ एकचि बहुतांतें उपदेशी । एकाची प्राप्ती सुटंक कैसी । एकें अज्ञानें जैसी तेसी । हा बोलू कोणासी म्हणाल ॥३१॥ कृषीवल पेरणी करी । भूमिपाडें पिकती घुमरी । अंकुरेना क्षितितळीं उखरीं । तें बीज निर्धारीं अतिशुद्ध ॥३२॥ भूमिचि सखर-निखर । बीज पावन गा साचार । भाविकीं उपदेशा विस्तर । विकल्पी नर सुनाट ॥३३॥ जो जैसा देखे अर्थ । तोचि बोधूनि करी परमार्थ । ऐसा परबोधनीं समर्थ । गुण विख्यात पंचविसावा ॥३४॥ साधुची मैत्री चोखट । वोळखी सर्वांसी जुनाट । सर्वांचा सखा श्रेष्ठ । सर्वांसकट सारिखा ॥३५॥ सुहृद सर्वांचा सोयरा । सर्वांचा जिवलगु खरा । होऊनि सर्वांहीबाहिरा । मित्राचारा चालवी ॥३६॥ सांगतां अपुली गुह्य गोष्टी । अळोंचावया वेगळा नुठी । आप्तभावें देखे सृष्टी । अवंचक पोटीं सर्वांसी ॥३७॥ क्षीरनीरांची मैत्री जैसी । भेद नाहीं मिळणीपाशीं । साधू सर्व जीव समरसी । अभेदभावेंसीं मित्रत्वें ॥३८॥ परम मैत्रीचा भावो देख । दुःख हिरोनि द्यावें सुख । साधू जीवांचें निरसोनि दुःख । परम सुख देतसे ॥३९॥ नवल मैत्रींचें महिमान । सखा सर्वांचा पुरातन । सर्वांसी नीच नवें सौजन्य । अवंचकपण सर्वदा ॥१०४०॥ बंधूहूनि मित्र अधिकु । पुत्राहूनि विश्वासिकु । तो मित्र जैं जाहला वंचकु । तैं केवळ ठकु तो जाणावां ॥४१॥ मनें धनें कर्तव्यता । ज्याची अनन्य अवंचकता । त्या नांव परम मित्रता । हे खूण तत्त्वतां जाणावी ॥४२॥ समूळ मैत्रीचें निरूपण । विशद सांगितलें जाण । हें सव्विसावें साधुलक्षण । कारुण्यपण तें ऐका ॥४३॥ प्रत्युपकार न वांछितां । मी कारुणिक हे नाहीं अहंता । ऐसेनि दीनदुःख निवारितां । कारुण्य सर्वथा त्या नांव ॥४४॥ रसपूजा धरोनि पोटीं । वैद्य वोखदांच्या सोडी गांठी । कां संभावना सूनि दिठी । सांगे गोठी पुराणिक ॥४५॥ ऐसी वर्तणूक सर्वथा । ते लागली विषयस्वार्था । साधूची नव्हे तैसी कथा । नैराश्यता दयाळू ॥४६॥ दयार्णवें द्रवली दृष्टी । तन मन धन वेंचूनि गांठी । अनाथावरी करुणा मोठी । उद्धरी संकटीं दीनातें ॥४७॥ जैसा कळवळा निजस्वार्था । त्याहून अधिक अनाथभूतां । तिये नांव परम कारुणिकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४८॥ हें सत्ताविसावें लक्षण । साधूचें जाण संपूर्ण । कविपदाचें व्याख्यान । सावधान अवधारीं ॥४९॥ वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जाला करतळामळकवत । तैसाच ब्रह्मानंदें डुल्लत । कवि निश्चित या नांव ॥१०५०॥ उपनिषदांचा मथितार्थ । ज्याच्या मुखाची वास पाहत । परोक्षापरोक्ष ज्याचेनि सत्य । कवि विख्यात त्या नांव ॥५१॥ कवि या पदाचे व्याख्यानें । झालीं अठ्ठावीस लक्षणें । उरलीं दोनी अतिगहनें । तें दों श्लोकीं श्रीकृष्णें आदरिलें सांगों ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः ॥३२॥ प्रपंचनगरासभोंवतीं । कर्मनदीची महाख्याती । तिचेनि जळें जीव वर्तती । उत्पत्तिस्थिति अरतीरीं ॥५३॥ ते नदीचेनि जीवनमेळें । कर्मासी येती कर्मफळें । स्वर्गनरकादि सोहळे । तेणें जळबळें भोगिती ॥५४॥ प्रपंचनगरींहूनि निघतां । वेगें परमार्थासी येतां । जो तो कर्मनदीआंतौता । बुडे सर्वथा निर्बुजला ॥५५॥ एक तरलों ऐसें ज्ञाते म्हणती । तेही कर्मीं कर्मगुचकिया खाती । स्वयें बुडोनि आणिकां बुडविती । तरलों म्हणती तोंडाळ ॥५६॥ ऐसे बुडाले नेणों किती । बुडतां शिकवण तेचि देती । कर्मचि उपावो तरणोपायप्राप्ती । म्हणोनि बुडविती सर्वांतें ॥५७॥ न कर्मणा हें वेदवचन । कर्मे नव्हे ब्रह्मज्ञान । तें न मानिती कर्मठ जन । त्यांसी कर्माभिमान कर्माचा ॥५८॥ कर्म देहाचे माथां पूर्ण । तो न सांडितां देहाभिमान । कर्माचा त्याग नव्हे जाण । कर्मबंधन देहबुद्धी ॥५९॥ एक अरतीरीं असती नष्ट । तरलों म्हणती अकर्मनिष्ठ । स्वकर्मत्यागी कर्मभ्रष्ट । जाण पापिष्ठ पाषांडी ॥१०६०॥ ये कर्मनदीतें तरला । ऐसा न देखों दादुला । बुडाल्या धुराचि मुदला । पाडु केतुला इतरांचा ॥६१॥ ये कर्मनदीची उत्पत्ती । मजचिपासोनि निश्चितीं । तेही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती निजबोधें ॥६२॥ आज्ञायैवं हें मूळींचें मूळ । श्लोकींचें प्रथम पद केवळ । येणेंचि कर्मनदी झाली स्थूळ । करूनि विवळ सांगत ॥६३॥ मदाज्ञा मेघगंभीरा । निःश्वसितपवनद्वारा । चतुर्वेदविधीच्या धारा । अतिअनिवारा वर्षले ॥६४॥ तेणें कर्मनदीआंतौतें । अनिवार उधळले भरतें । पूर दाटला जेथींचा तेथें । उतार कोणातें कळेना ॥६५॥ तेथ गुणदोषांचा वळसा । विधिनिषेधांचा धारसा । कर्माकर्मांचा आवर्तं कैसा । सबाह्य सरिसा भंवतसे ॥६६॥ संकल्पविकल्पांचे हुडे । नदी दाटली चहूंकडे । तरों जाय तो गुंतोनि बुडे । पाऊल पुढें न घालवे ॥६७॥ प्रत्यवायाची मगरमिठी । पडल्या सगळेंचि घाली पोटीं । उगळोनि न सोडी संकटी । ने उठाउठीं अधोगती ॥६८॥ अंगविकळतेचे मासे । तळपताती घ्यावया आविसें । कर्मठतेचे कमठ कैसे । खडक तैसे निबर ॥६९॥ काळविक्षेप सर्पासी । एक सांपडिले विलासआळशीं । विकल उच्चार चोंढियेसी । एक व्यग्रतेसीं बुडाले ॥१०७०॥ एक तरावयाच्या आशा । पडिले कर्माच्या धारसां । ते विधिनिषेधवळसां । पडिले सहसा नुलंडती ॥७१॥ एक स्वकर्मधारीं । पडोनि वाहावले दूरी । ते सत्यलोकमगरीं । आपुल्या विवरीं सूदले ॥७२॥ एकां न वचवेचि परतटीं । माझारींचि फळें गोमटीं । देखोनि धांविन्नले अव्हाटीं । ते स्वर्गसंकटीं गुंतले ॥७३॥ आम्ही तरों युक्तीबळें । म्हणोनि रिघाले एके वेळे । ते अहंकारखळाळें । महातिमिंगिळें गिळिले ॥७४॥ एकीं वेदत्रयाची पेटी । दीक्षेची दोरी बांधली पोटीं । ते स्वर्गांगनाकुचकपाटीं । गुंतोनि शेवटीं बुडाले ॥७५॥ मंत्रतंत्रादिदीक्षितें । गुंतोनि बुडालीं जेथींच्या तेथें । कर्मनदीच्या परपारातें । कोणी पावतें दिसेना ॥७६॥ विरळा कोणीएक सभाग्य येथें । हे सकळ उपाय सांडूनि परते । जो अनन्य प्रीतीं भजे मातें । कर्मनदी त्यातें कोरडी ॥७७॥ माझे भक्तीचें तारूं नातुडे । जंव सप्रेमाचें शीड न चढे । तंव तरणोपाय बापुडे । वृथा कां वेडे शिणताती ॥७८॥ धरूनि अनन्यभक्तीचा मार्गु । करूनि सर्वधर्मकर्मत्यागु । हा तरणोपाय चांगु । येरु तो व्यंगु अधःपाती ॥७९॥ नेणोनि स्वधर्मकर्मांतें । कां नास्तिक्य मानूनि चित्तें । किंवा धरोनियां आळसातें । त्यागी कर्मातें तैसा नव्हे ॥१०८०॥ अथवा शरीरक्लेशाभेण । किंवा सर्वथा उबगोन । कां धरोनि ज्ञानाभिमान । स्वकर्म जाण सांडीना ॥८१॥ माझी वेदरूप आज्ञा शुद्ध । ते वेदविवंचना विशद । स्वधर्मकर्मांचे कर्मवाद । अतिअविरुद्ध जाणता ॥८२॥ स्वधर्माचा उत्तम गुण । प्रत्यवायें अधःपतन । या दोहींतें जाणोन । मद्भ्क्तीसी प्राण विकिला ॥८३॥ विसरोनि आन आठवण । अखंडता हरिस्मरण । त्या नांव भक्तीसी विकिला प्राण । इतर भजन आनुमानिक ॥८४॥ माझेनि भजनप्रेमें जाण । विसरला कर्माची आठवण । कर्म बापुडें रंक कोण । बाधक जाण नव्हे भक्तां ॥८५॥ सप्रेम करितां भजनविधी । सर्व कर्मांतें विसरली बुद्धी । ते जाणावी भजनसमाधी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी बाधेना ॥८६॥ ज्याची श्रद्धा कर्मावरी । तोचि कर्माचा अधिकारी । ज्याची श्रद्धा श्रीधरीं । तो नव्हे अधिकारी कर्माचा ॥८७॥ जो जीवेंप्राणें भक्तीसी विकिला । तो तेव्हांचि कर्मावेगळा जाला । त्याच्या भावार्था मी विकिला । तो कर्मीं बांधला केवीं जाये ॥८८॥ गुणदोषांची जननी । ते निःशेष अविद्या निरसूनी । जो प्रवर्तला माझे भजनीं । तो साधु मी मानीं मस्तकीं ॥८९॥ निजकल्पना जे देहीं । तेचि मुख्यत्वें अविद्या पाहीं । ते कल्पना निमालिया ठायीं । जगीं अविद्या नाहीं निश्चित ॥१०९०॥ अविद्येच्या त्यागासवें । धर्माधर्मादि आघवें । न त्यजितांचि स्वभावें । त्याग फावे अनायासें ॥९१॥ शिर तुटलियापाठीं । शरीर निजकर्मासी नुठी । तेवीं अविद्या त्यागितां शेवटीं । त्यजिले उठाउठीं सर्व धर्म ॥९२॥ दिवसा चंद्रउदयो पाहे । तो झाला तैसा नाहीं होये । तेवीं अविद्येचेनि विलयें । सर्व धर्म लाहे ते दशा ॥९३॥ खद्योत सूर्योदयापाठीं । शोधूनि पाहतां न ये दिठीं । तेवीं अविद्येच्या शेवटीं । धर्माधर्मकोटी मावळल्या ॥९४॥ ग्रहगण नक्षत्रमाळा । खद्योततेजउामाळा । रात्रीसकट बोळवण सकळां । तेवीं धर्माधर्मकळा अविद्येसवें ॥९५॥ सर्व धर्मत्यागाची खूण । उद्धवा मुख्यत्वें हेचि जाण । याहीवरी माझें भजन । मुख्य भागवतपण या नांव ॥९६॥ म्हणसी अविद्याचि केवीं नासे । मा अधर्म नासती तीसरिसे । ते अविद्या नाशे अनायासें । भक्तिउल्हासें माझेनि ॥९७॥ सूर्योदय देखतां दृष्टीं । सचंद्र नक्षत्रांची मावळे सृष्टी । तेवीं माझ्या भक्तिउल्हासापाठीं । अविद्या उठाउठीं निमाली ॥९८॥ अविद्येच्या नाशासवें । नासती धर्माधर्म आघवे । जेवीं गरोदर मारितां जीवें । गर्भही तीसवें निमाला ॥९९॥ जेव्हां माझे भक्तीचा उल्हासू । तेव्हांचि अविद्येचा निरासू । अविद्ये सवें होय नाशू । अनायासू सर्व धर्मां ॥११००॥ ते तूं भक्ति म्हणसी कोण । जिचें मागां केलें निरूपण । ते माझी चौथी भक्ति जाण । अविद्यानिरसन तिचेनि ॥१॥ येर आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । जे जे भक्तींतें आदरिती । ते अविद्यायुक्त निश्चितीं । चौथी भक्ति मुख्यत्वें माझी ॥२॥ जे भक्तीमाजीं कंहीं । अविद्येचा विटाळू नाहीं । भजन तरी ठायींच्या ठायीं । अनायासें पाहीं होतसे ॥३॥ ते माझी आवडती भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं । जिसी अविद्या असे धाकती । सर्व धर्म कांपती सर्वदा ॥४॥ ते भक्तीची देखोनि गुढी । अविद्या धाकेंचि प्राण सांडी । सर्व धर्मांची आवडी । घायेंवीण बापुडी निमाली ॥५॥ हा मद्भडक्तीचा पर्यावो । आवडीच्या गोडिया सांगे देवो । ऐक भक्ताचा भजनभावो । जेणें निर्वाहो भक्तीचा ॥६॥ माझेनि अनुसंधानेंवीण । स्नान संध्या जप होम दान । ते अवघेचि अधर्म जाण । मद्भाजन तें नव्हे ॥७॥ गोडी आवडी ते परपुरुषीं । मिथ्या लुडबुडी निजपतीपाशीं । ते पतिव्रता नव्हे जैसी । जाण भक्ति तैसी व्यभिचारी ॥८॥ नाना विषयीं ठेवूनि मन । जो करी ध्यान अनुष्ठान । ते जारस्त्रियेच्या ऐसें जाण । नव्हे पावन ते भक्ती ॥९॥ काया वाचा मनसा । माझे भक्तीचा पडला ठसा । भजतां नाठवे दिवसनिशा । भक्तीची दशा या नांव ॥१११०॥ जपेंवीण नाम वदनीं । धारणेवीण ध्यान मनीं । संकल्पेंवीण मदर्पणीं । सर्व कर्में करूनी सर्वदा ॥११॥ निरोधेंवीण वायुरोधू । मर्यादेवीण स्वरूपबोधू । विषयेंवीण सदा स्वानंदू । मद्भवक्त शुद्धू या नांव ॥१२॥ भक्त म्हणवितां गोड वाटे । परी भजनमार्गीं हृदय फुटे । अकृत्रिम भक्ति जैं उमटे । तैं मी भेटें उद्धवा ॥१३॥ ऐसेनि भजनें जो भजत । तो मजमाजीं मी त्याआंत । भक्तांमाजीं जो उत्तम भक्त । साधु निश्चित या नांव ॥१४॥ तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । साधूमाजीं अतिउत्तम । तो माझें विश्रामधाम । अकृत्रिम उद्धवा ॥१५॥ तयालागीं मी आपण । करीं सर्वांगाचें आंथरुण । जीवें सर्वस्वें निंबलोण । प्रतिपदीं जाण मी करीं ॥१६॥ तो मज आवडे म्हणसी कैसा । जीवासी पढिये प्राण जैसा । सांगतां उत्तम भक्तदशा । प्रेमपिसा देवो जाला ॥१७॥ मग न धरतु न सांवरतु । उद्धवासी कडिये घेतु । भुलला स्वानंदें नाचतु । विस्मयें स्फुंदतु उद्धवू ॥१८॥ मी एकु देवो हा एकु भक्तु । हेंही विसरला श्रीकृष्णनाथु । हा देवो मी एकु भक्तु । तें उद्धवाआंतु नुरेचि ॥१९॥ ऐसे भक्तिसाम्राज्यपटीं । दोघां पडली ऐक्यगांठी । तंव देवोचि कळवळला पोटीं । निजभक्तगोठी सांगावया ॥११२०॥ ऐसी उत्तम भक्तांची कथा । अतिशयें आवडे कृष्णनाथा । रुचलेपणें तत्त्वतां । मागुतां मागुतां सांगतू ॥२१॥ श्लोकीं प्रमेयें दिसतां अनेगें । तें श्रीकृष्णें सांडूनि मागें । हा ग्रंथार्थु श्रीरंगे । साक्षेपें स्वांगें लिहविला ॥२२॥ हे माझे युक्तीची कथा । नव्हे नव्हे जी सर्वथा । सत्य मानावें श्रोतां । ये अर्थींचा वक्ता श्रीकृष्ण ॥२३॥ श्रोतां व्हावें सावधान । मागील कथा अनुसंधान । दोघां पडिलें होतें आलिंगन । विस्मयें पूर्ण उद्धवू ॥२४॥ चढत प्रेमाचें भरतें । तें आवरोनि कृष्णनाथें । थापटूनि उद्धवातें । सावध त्यातें करी हरी ॥२५॥ उद्धवातें म्हणे तत्त्वतां । तुज आवडली भक्तिकथा । तेचि मी सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥२६॥ एक जाणोनि भजती मातें । एक ते केवळ भावार्थें । मी दोहींच्या भुललों भावातें । दोघे मातें पढियंते ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः । भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥३३॥ मी स्वस्वरूपी सच्चिदानंद । जगदांदि आनंदकंद । नित्य सिद्ध परम शुद्ध । माझें स्वरूप विशद जाणती ॥२८॥ देश काळ वर्तमान । सर्वीं सर्वदा अनवच्छित्र । सर्वात्मा सच्चिदानंदघन । भेदशून्य मी एक ॥२९॥ सत्य ज्ञान अनंत । परब्रह्म मी निश्चित । ऐसें जाणूनि मज भजत । उत्तम भागवत ते जाण ॥११३०॥ शुद्ध झालिया स्वरूपप्राप्ती । म्हणशी भजन कैशा रीतीं । देवभक्त तेचि ते होती । मी होऊन भजती मजमाजीं ॥३१॥ वाम सव्य दोनी भाग । दों नांवीं एकचि अंग । तेवीं देवभक्तविभाग । मद्‌रूपीं साङ्ग भासती ॥३२॥ पाहें पां लोखंडाचा आरिसा । लोखंडेंचि घडिजे जैसा । लोखंडेंचि उजळे कैसा । स्वप्रकाशा निजतेजें ॥३३॥ दर्पण उजळलिया पाही । शशी सूर्य गगन मही । बिंबलीं धरी आपुल्या ठायीं । अप्रयासें पाहीं स्वलीला ॥३४॥ तैसें मी होऊनि माझे भक्त । अनन्यभावें मजचि भजत । तैं माझें ऐश्वर्य समस्त । प्रतिबिंबत तयांमाजीं ॥३५॥ हो का तरंगू जैसा सागरीं । त्यासी जळचि तळींवरी । तैसा माझा भक्त मजमाझारीं । सबाह्याभ्यंतरीं मद्‌रूप ॥३६॥ जैसा सुवर्णाचा नरहरी । सुवर्णहिरण्यकशिपूतें विदारी । सुवर्णप्रल्हाद पोटींसी धरी । तैशी परी मद्भरजना ॥३७॥ तेथें सगुण आणि निर्गुण । उभय रूपें मीचि जाण । जैसें सुवर्ण आणि कंकण । तैसें अभिन्न जाण मद्रूपे ॥३८॥ तेथ जें जें दृश्य देखे दृष्टीं । तेथ मद्रूपे पडे मिठी । दृश्य द्रष्टा लोपूनि त्रिपुटी । उठाउठी मज मिळे ॥३९॥ ऐसें जाणोनियां मज भजत । ते जाण पां उत्तम भक्त । ऐसें नेणोनियां मज भजत । भोळे भक्त ते माझे ॥११४०॥ नाहीं श्रुतीचें पठण । नाहीं वेदांतशास्त्रश्रवण । नाहीं विकल्पलक्षण । अनन्य जाण भावार्थीं ॥४१॥ सगुण निर्गुण नेणे काहीं । परी देवो आहे म्हणे हृदयीं । जडत्व असे देहाच्या ठायीं । तें देवो पाहीं वागवीत ॥४२॥ यालागीं देहाचें जें चळण । तें हृदयस्थ करवी नारायण । दृष्टीचें जें देखणेपण । त्याचेनि जाण होतसे ॥४३॥ काढूनि आपुला डोळा । दूरी ठेविला वेगळा । तो हृदयस्थेंवीण आंधळा । देखणी कळा देवाची ॥४४॥ रसना केवळ चामडी । ते काय जाणे रसगोडी । कापूनि टाकिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४५॥ रसनाद्वारें रसस्वादू । घेता हृदयस्थ परमानंदू । बुद्धीसी करिता उद्बो धू । सत्य गोविंदू हृदयींचा ॥४६॥ मनाचें गमनागमन । दिसे हृदयस्थाआधीन । यालागीं दूरी जावोनि परते मन । हृदयासी जाण येतसे ॥४७॥ इंद्रियें प्रेरिता वारिता । हे सत्ता आधीन हृदयस्था । यालागीं नांवें हृषीकेशता । त्यासचि तत्त्वतां म्हणताती ॥४८॥ एवं विचाराचा निर्वाहो । करितां निजहृदयीं असे देवो । तो पहावया बाहेरी धांवो । तैं मूर्ख पहा हो मी झालों ॥४९॥ तीर्थीं क्षेत्रीं भेटेल देवो । हा आपुले हृदयींचा भावो । निजभावेंवीण पहा हो । तीर्थीही देवो असेना ॥११५०॥ एवं देवो तो मजमाजीं आहे । त्याचेनि टवटवती इंद्रियें । क्रियाकर्म जें जें होये । तें त्याचेनि पाहें तत्त्वतां ॥५१॥ देह तंव बापुडें । केवळ अचेतन मडें । त्याचेनि कर्म नुपजे फुडें । हें तंव कुडें सर्वथा ॥५२॥ इंद्रियांचेनि चेतविता । कर्म क्रिया कर्तव्यता । देहाचेनि नोहे तत्त्वतां । मुख्यत्वें कर्ता हृदयस्थु ॥५३॥ यापरी जे कांहीं कर्तव्यता । ते भोळेपणें नेघे माथां । सर्व कर्मांचा आत्मा कर्ता । विश्वासें सर्वथा दृढ मानी ॥५४॥ मग अन्नपानादि सेवितां । मानी आत्मारामु भोक्ता । सर्वकर्मकर्तव्यता । अहं कर्ता हें म्हणों नेणे ॥५५॥ ऐसे भोळिवेचेनि समजें । माझें भजन निपजे वोजें । तें म्या आवडीं सेविजे । जाण तें माझें खाजुकें ॥५६॥ सर्वभावें सर्वथा । बाळकांसी जेवीं माता । तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मी सर्वथा सर्वस्वें ॥५७॥ धांवोनि मिठी घालावयासी । हितगुज आळोचासी । खाणें जेवणें विश्रांतीसी । जेवीं बाळकासी निजजननी ॥५८॥ तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मीचि जाण जिवलग माता । अर्थ स्वार्थ परमार्थता । जाण तत्त्वतां मी त्यांसी ॥५९॥ तोंडींचें पोटींचें गांठींचें । माता बाळकालागीं वेंचे । तेवीं भाविकांलागीं आमुचें । सर्वस्व साचें मी वेंची ॥११६०॥ बाळक न मागतां धांवोनी । कळवळोनि माता लावी स्तनीं । तेवी भोळ्या भक्तांलागुनी । मी अनुसंधानी लाविता ॥६१॥ ज्येष्ठ कनिष्ठ पुत्रातें पिता । एकचि जाण प्रतिपाळिता । ज्येष्ठातें निग्रहो करिता । लळे पुरविता बाळकांचे ॥६२॥ ज्येष्ठ वांकुडें बोलतां । तोंडावरी हाणे पिता । बाळक बोबडें बोलतां । संतोषे सर्वथा सर्वस्वें ॥६३॥ सज्ञानासी अबद्ध पडतां । दोष वाजती त्याचे माथां । भोळ्या भक्तांची अबद्ध कथा । तेणें देवो तत्त्वतां संतोषे ॥६४॥ कर्माकर्मप्रत्यवायता । हे सज्ञानासीच सर्वथा । भोळ्या भक्तांसी कर्मबाधकता । मी सर्वथा येऊं नेदीं ॥६५॥ भोजनीं बैसतां बापासी । दूरी बैसवी ज्येष्ठ पुत्रासी । अंकी वाऊनि बाळकासी । तृप्ति निजग्रासीं देतुसे ॥६६॥ तेथें जें जें गोड आपणासी । तें तें दे बाळकासी । न घेतां प्रार्थूनि त्यासी । तृप्तीच्या ग्रासीं जेववी ॥६७॥ तेवीं साधनीं शिणतां सज्ञानासी । प्राप्ती होय अतिप्रयासीं । माझिया भोळ्या भक्तांसी । मीचि अनायासीं उद्धरीं ॥६८॥ वाट चुकल्या भुयाळासी । फेरा पडे चालों जाणत्यासी । बाळक बापाचे कडियेसी । श्रमू तयासी येवों न शके ॥६९॥ तेवीं साधनी अंगविकळता । ते वाजे सज्ञानाचे माथां । भोळ्या भक्तातें मी उद्धरिता । प्रयास सर्वथा त्या नाहीं ॥११७०॥ त्यासी वाऊनि आपुल्या खांदीं । मी पाववीं सायुज्यसिद्धी । नवल त्याची भोळी बुद्धि । तेथही भजनविधी न सांडी ॥७१॥ हृदयीं कपटाचा थारा । तोचि भजनासी आडवारा । करितां युक्तिप्रयुक्ती विचारा । विचाराबाहिरा मी त्यासी ॥७२॥ नेणे आचाराविचारा । केवळ भावार्थी भोळा खरा । न धरत न सांवरत एकसरां । मजभीतरां तो पावे ॥७३॥ देखोन भोळिविया भक्तासी । मीचि सामोरा धांवें त्यासी । त्यापाशीं मी अहर्निशीं । भुललों भावासी सर्वथा ॥७४॥ केवळ जे भोळे भक्त । ते भगवंतासी आवडत । सांगतां कृष्ण मिटकिया देत । लाळ घोटीत उद्धवू ॥७५॥ मज भोळ्या भक्तांची आवडी । काय सांगों त्यांची गोडी । त्यावेगळी अर्धघडी । कोडी परवडी नावडती ॥७६॥ यापरीचे जे भोळे भक्त । ते मी मानीं उत्तम भागवत । त्यांच्या पायां मी लागें भगवंत । उत्तम निश्चित ते जाण ॥७७॥ त्यांलागीं मी आर्तभूत । त्यांलागीं सदा सावचित्त । त्यांलागीं मी दशदिशा धांवत । भोळा भक्त दुर्लभ ॥७८॥ उद्धवा काय सांगों गोठी । भोळा भक्त देखोनि दिठीं । मीही आपुलिये सवसाटी । उठाउठी घेतुसें ॥७९॥ येर्हआवीं मोल करितां जाण । मजहूनि माझे भक्त गहन । यालागीं मी त्यांअधीन । भक्तवचन नुल्लंघीं ॥११८०॥ भोळ्या भक्तांचें वचन । माझेनि नुल्लंघवे जाण । देवकीवसुदेवाचीं आण । भावो प्रमाण भजनासी ॥८१॥ वृथा घृतेंवीण भोजन । वृथा वंध्येचें मैथुन । वृथा भावेंवीण भजन । सत्य जाण उद्धवा ॥८२॥ भावो तेथ भाग्य पहा हो । भावो तेथ मी निःसंदेहो । भावो तेथें प्रकटे देवो । निजस्वभावो स्वानंदें ॥८३॥ भावो तेथ विरक्ती । भावो तेथ प्रकटे शांती । भावो तेथ माझी भक्ती । उल्हासती निजबोधें ॥८४॥ एवं भाविकांमाजीं माझी भक्ति । मजसहित स्वानंदें नाचती । यालागीं भोळे जे भावार्थी । जे उत्तम होती भागवत ॥८५॥ नेणते भक्त जे मातें भजती । ते मज पावले या रीतीं । सांगीतली ते म्यां व्युत्पत्ती । आतां उत्तम भक्ती अवधारीं ॥८६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा मल्लिङ्ग मद्‍भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम् । परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम् ॥३४॥ नाना अवतारअतनुक्रमा । शैवी वैष्णवी अतिउत्तमा । शास्त्रोक्त माझ्या प्रतिमा । तीर्थक्षेत्रीं महिमा विशेष ज्यांचा ॥ ८७॥ ज्या प्रतिमा देवीं प्रतिष्ठिलिया । ज्या नरकिन्नरीं संस्थापिलिया । ज्या स्वयें स्वयंभ प्रकटलिया । शास्त्रीं बोलिलिया गंडकी ॥८८॥ एकी भक्तअेनुग्रहें आल्या । आसुरी निशाचरीं ज्या केल्या । आपुल्या घरीं पूजिल्या । भक्तीं करविल्या त्रैवर्णिकीं ॥८९॥ ऐशा माझ्या प्रतिमांची भेटी । पाहों धांवे उठाउठी । पूजा करावया पोटीं । आवडी मोठी उल्हासे ॥११९०॥ माझें स्वरूप ते माझे भक्त । मी तेचि ते माझे संत । त्यांचे भेटीलागी आर्तभूत । जैसें कृपणाचें चित्त धनालागीं ॥९१॥ माझ्या प्रतिमांहूनि अधिक । संतभजनीं अत्यंत हरिख । साधुसंगतीचें अतिसुख । सांडूनि देख घरदारां ॥९२॥ चिंतामणीसी कीजे जतन । तैसी मर्यादा राखे सज्जन । नीच नवें अधिक भजन । न धाये मन पूजितां ॥९३॥ सिद्ध करूनि पूजासंभार । माझे पूजेचा अत्यादर । पूजा करितां एकाग्र । जैं साधु नर घरा येती ॥९४॥ त्या सांधूची पूजा न करितां । जो माझी पूजा करी सर्वथा । तेणें मज हाणितल्या लाता । कीं तो माझ्या घाता प्रवर्तला ॥९५॥ बाळक एक एकुलता । त्यासी माथां हाणितल्या लाता । मग पाटोळाही नेसवितां । क्षोभली माता समजेना ॥९६॥ तेवीं अवगणुनी माझिया संतां । मीचि क्षोभें मज पूजितां । ते सेवा नव्हे सर्वथा । अतिक्षोभकता मज केली ॥९७॥ संत माझे लळेवाड । त्यांची पूजा मज लागे गोड । संतसेवकांचें मी पुरवीं कोड । मज निचाडा चाड संतांची ॥९८॥ सांडूनि माझें पूजाध्यान । जो संतांसी घाली लोटांगण । कोटि यज्ञांचें फळ जाण । मदर्पण तेणें केलें ॥९९॥ सकळ तीर्थी तोचि न्हाला । जपतपादिफळें तोचि लाहिला । सर्व पूजांचें सार तो पावला । जेणें साधू वंदिला सन्मानें ॥१२००॥ प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । संत सचेतन माझ्या मूर्ती । दृढ भावें केल्या त्यांची भक्ती । ते मज निश्चितीं पावली ॥१॥ केल्या प्रतिमा निजकल्पना उत्तम । संत प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम । चालतेंबोलतें परब्रह्म । अतिउत्तम साधुसेवा ॥२॥ माझ्या प्रतिमा आणि साधुनर । तेथें या रीतीं भजती तत्पर । हा तंव सांगीतला निर्धार । भजनप्रकार तो ऐक ॥३॥ प्रतिमा आणि साधु सोज्ज्वळे । आवडीं न पाहती ज्यांचे डोळे । दृष्टि असोनि ते आंधळे । जाण केवळें मोरपिसें ॥४॥ जेवीं कां प्रिया पुत्र धन । देखोनियां सुखावती नयन । तैसें संतप्रतिमांचें दर्शन । आवडीं जाण जो करी ॥५॥ अतिउल्हासें जें दर्शन । या नांव गा देखणेपण । तेणें सार्थक नयन जाण । दृष्टीचें भजन या रीतीं ॥६॥ देखोनि संत माझीं रूपडीं । जो धांवोनियां लवडसवडी । खेंव देऊनियां आवडीं । मिठी न सोडी विस्मयें ॥७॥ ऐसें संतांचें आलिंगन । तेणें सर्वांग होय पावन । कां मूर्तिस्पर्शें जाण । शरीर पावन होतसे ॥८॥ तीर्थयात्रे न चालतां । संतांसमीप न वचतां । हरिरंगणीं न नाचतां । चरण सर्वथा निरर्थक ॥९॥ जो कां नाना विषयस्वार्था । न लाजे नीचापुढें पिलंगतां । तो हरिरंगणीं नाच म्हणतां । आला सर्वथा उठवण्या ॥१२१०॥ तीर्थयात्रा क्षेत्रगमनता । हरिकीर्तना जागरणा जातां । संतसमागमें चालतां । कां नृत्य करितां हरिरंगीं ॥११॥ या नांव गा सार्थक चरण । इतर संचार अधोगमन । चरणाचें पावनपण । या नांव जाण उद्धवा ॥१२॥ सर्वभावें अवंचन । कवडी धरूनि कोटी धन । जेणें केलें मदर्पण । माझें अर्चन या नांव ॥१३॥ धनधान्य वंचूनि गांठीं । माझी पूजा आहाच दृष्टीं । ते नव्हे अर्चनहातवटी । तो जाण कपटी मसजी पैं ॥१४॥ लोभें खावया आपण । ठेवी प्रतिमेपुढें पक्कान्न । अतीत आलिया न घाली कण । मदर्चन तें नव्हे ॥१५॥ कर पवित्र करितां पूजा । ते आवडती अधोक्षजा । जे न पूजिती गरुडध्वजा । त्या जाण भुजा प्रेताच्या ॥१६॥ न करितां हरिपूजनें । न देतां सत्पात्रीं दानें । जडित मुद्रा बाहुभूषणें । तें प्रेतासी लेणें लेवविलें ॥१७॥ वाचा सार्थक हरिकीर्तनें । कां अनिवार नामस्मरणें । जयजयकाराचेनि गर्जनें । केलीं त्रिभुवनें पावन ॥१८॥ रामनामाच्या गजरीं । सदा गर्जे ज्याची वैखरी । तेथ कळिकाळाची नुरे उरी । दुरितें दूरी पळाली ॥१९॥ हरिनाम सांडूनि करंटीं । मिथ्या करिताती चावटी । जेवीं हागवणी पटपटी । तैशा गोठी जल्पती ॥१२२०॥ हरिनामाचा सुखसुरवाड । ज्याचे मुखीं लागला गोड । त्याचें मजपाशीं सरतें तोंड । मी अखंड त्याजवळी ॥२१॥ गद्यपद्यें स्तवनमाळा । नाना पदबंधाची कळा । छंदें कुसरीं विचित्र लीळा । स्तुति गोपाळा अर्पावी ॥२२॥ धैर्य स्थैर्य औदार्य । घनश्याम अतिसौंदर्य । शौर्य वीर्य अतिमाधुर्य । गुणगांभीर्य गोविंदू ॥२३॥ त्रिविक्रम उभा बळीच्या द्वारीं । द्वार न सांडूनि द्वारकरी । तेणें द्वारें द्वारकेभीतरीं । येऊनि उद्धरी कुशातें ॥२४॥ तो अद्यपि श्रीहरि । स्वयें उभा समुद्रतीरीं । शोभा विराजमान साजिरी । असुरसुरनरीं वंदिजे ॥२५॥ मत्स्य झाला तो सागरीं । वराह झाला नासिकद्वारीं । उपजला खांबा माझारीं । यशोदेघरीं पोसणा ॥२६॥ जरठपाठी झाला कमठू । बळिच्छळणीं तो खुजटू । वेदवादें अतिवाजटू । फुरफुराटू निःश्वासें ॥२७॥ बाईल चोरीं नेली परदेसी । तीलागीं रडे पडे वनवासीं । एकही गुण नाहीं त्यापाशीं । शेखीं दासी कुब्जेसीं रातला ॥२८॥ स्तुतिगुणकर्मानुकीर्तन । तें या नांव गा तूं जाण । प्रह्व म्हणिजे तें नमन । तेंही व्याख्यान अवधारीं ॥२९॥ माझे प्रतिमांचें दर्शन । कां देखोनि संतजन । जो भावें घाली लोटांगण । देहाभिमान सांडूनि ॥१२३०॥ साधुजनांसी वंदितां । धणी न मनी जो चित्ता । पुनःपुन्हा चरणीं माथा । विनीततां अतिनम्र ॥३१॥ भागवताचें रजःकण । जो मस्तकीं वंदीना आपण । तो जीवें जीतां प्रेत जाण । अपवित्र तैसें तया ॥३२॥ सांडूनि लौकिकाच्या लाजा । जो वैष्णवांच्या चरणरजा । गडबडां लोळे वोजा । हा भक्तीचा माझा उल्हास ॥३३॥ या आवडीं करितां भजन । सहजें जाती मानाभिमान । हें मुख्य भक्तीचें लक्षण । जे मानाभिमान सांडावे ॥३४॥ त्यजावया मानाभिमान । करावें मत्कीर्तनश्रवण । श्रवणादि भक्तीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ वा मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव । सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥३५॥ दृढ आस्तिक्यें समाधान । शुद्ध श्रद्धा त्या नांव जाण । भावार्थें न डंडळी मन । कथाश्रवण सादरें ॥३६॥ वक्त्याच्या वचनापाशीं । जडूनि घाली कानामनासी । श्रवणार्थ वाढवी बुद्धीसी । विकिला कथेसी भावार्थें ॥३७॥ जेवीं दुधालागीं मांजर । संधी पहावया सादर । तेवीं सेवावया कथासार । निरंतर उल्हासु ॥३८॥ जडित कुंडलेंमंडित कान । तें श्रवणासी नोहे मंडण । श्रवणासी श्रवण भूषण । श्रवणें श्रवण सार्थक ॥३९॥ जरी स्वयें झाला व्याख्याता । पुराणपठणें पुरता । तरी साधुमुखें हरिकथा । ऐके सादरता अतिप्रीतीं ॥१२४०॥ श्रवणें श्रवणार्थीं सावधान । तोचि अर्थ करी मनन । संपल्या कथाव्याख्यान । मनीं मनन संपेना ॥४१॥ ऐसें ठसावल्या मनन । सहजेंचि लागे माझें ध्यान । सगुण अथवा निर्गुण । आवडी प्रमाण ध्यानासी ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्यान ध्याता । तिहींसी एकी गांठी नसतां । तंवचिवरी ध्यानावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४३॥ ज्याच्या जीवीं ध्यानाची आवडी । ज्याच्या मनासी माझी गोडी । उद्धवा हे तैंचि जोडे जोडी । जैं जन्मकोडी निजभाग्यें ॥४४॥ निष्काम करोनियां मन । जन्मजन्मांतरीं साधन । केलें असेल तैं माझे ध्यान । विश्वासें जाण दृढ लागे ॥४५॥ दृढ लागल्या माझें ध्यान । अनन्यभावें माझें भजन । सर्व पदार्थेंसीं जाण । आत्मसमर्पण मज करी ॥४६॥ वैदिक लौकिक दैहिक । या क्रियांचे लाभ देख । जरी झाल्या अलोकिक । भक्त भाविक तैं नेघे ॥४७॥ वैदिक लाभ दिव्य सामग्री । स्वर्गादि सत्यलोकवरी । भक्त तेंही हातीं न धरी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥४८॥ लौकिक लाभाची श्रेणी । कल्पतरु कामधेनु चिंतामणी । भक्त अर्पीं कृष्णार्पणीं । हरिभजनीं संतुष्ट ॥४९॥ दैहिक लाभाची थोरी । गजान्तलक्ष्मी आल्या घरीं । भक्त कृष्णार्पण करी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥१२५०॥ आविरिंच्यादि लाभ जाण । सर्वही मानोनियां गौण । माझे भक्तीसी विकिला प्राण । सर्व समर्पण मज करी ॥५१॥ जेणें सेवेसी विकिला प्राण । तो वृथा जावों नेदी अर्ध क्षण । माझी कथा माझें ध्यान । महोत्साहो जाण माझाचि ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३६ वा मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् । गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्गृ होत्सवः ॥३६॥ ध्यानावस्थें करी ध्यान । नातरी कथानिरूपण । अनुसंधानीं सावधान । रितें मन राहूं नेदी ॥५३॥ माझीं जन्मकर्में निरूपितां । आवडी उल्हास थोर चित्ता । स्वेद रोमांच द्रवतां । सप्रेम कथा उल्हासे ॥५४॥ ऐकूनि रहस्य हरिकथा । द्रव नुपजे ज्याचिया चित्ता । तो पाषाण जाण सर्वथा । जळीं असतां कोरडा ॥५५॥ ऐक माझे भक्तीचें चिन्ह । माझ्या पर्वाचें अनुमोदन । करी करवी आपण । दीनोद्धरणउमपावो ॥५६॥ पर्वविशेष भागवतधर्मीं । नृसिंहजयंती रामनवमी । वामनजयंती जन्माष्टमी । उत्तमोत्तमीं शिवरात्र ॥५७॥ वैष्णवांसी शिवरात्री विरुद्ध । हें बोलणें अतिअबद्ध । सकळ पुराणीं अविरुद्ध । व्यास विशुद्ध बोलिला ॥५८॥ शिव श्याम तमोगुणी । तो शुद्ध झाला विष्णूच्या ध्यानीं । विष्णु श्याम शिवचिंतनीं । विनटले गुणीं येरयेरां ॥५९॥ शिव धवळधाम गोक्षीरू । विष्णु घनश्याम अतिसुंदर । बाप ध्यानाचा बडिवारू । येरें येरू व्यापिला ॥१२६०॥ मुदला दोहींसी ऐक्य शुद्ध । मा उपासकांसी का विरुद्ध । शिवरात्री वैष्णवांसी अविरुद्ध । व्रत विशुद्ध सर्वांसी ॥६१॥ जे पर्वणी प्रिय चक्रपाणी । जे सकळ कल्याणाची श्रेणी । उभय पक्षां तारिणी । वैष्णवजननी एकादशी ॥६२॥ जे शुक्लकृष्णपक्षविधी भक्त वाऊनियां खांदी । नेऊनियां सायुज्यसिद्धी । मोक्षपदीं बैसवी ॥६३॥ करावी शुक्ल एकादशी । त्यजावें कृष्णपक्षासी । उपडलिया एका पक्षासी । सायुज्यासी केवीं पावे ॥६४॥ दों पांखीं उड्डाण पक्ष्यासी । एकु उपडिल्या नुडवे त्यासी । तेवीं पां त्यजितां कृष्णपक्षासी । सायुज्यासी न पविजे ॥६५॥ तेवीं एकादशी पाहीं । जो जो उत्सवो जे जे समयीं । तो तो उपतिष्ठे माझ्या ठायीं । संदेहो नाहीं सर्वथा ॥६६॥ जो एकादशीचा व्रतधारी । मी नित्य नांदें त्याच्या घरीं । सर्व पर्वकाळांच्या शिरीं । एकादशी खरी पैं माझी ॥६७॥ जो एकादशीचा व्रती माझा । तो व्रततपतीर्थांचा राजा । मज आवडे तो गरुडध्वजा । परिग्रहो माझा तो एकु ॥६८॥ जैं माझे भक्त आले घरा । तैं सर्व पर्वकाळ येती दारा । वैष्णवां तो दिवाळी दसरा । तीर्थें घरा तैं येती ॥६९॥ चंद्रसूर्यग्रहणांसी । वोवाळूनि सांडी ते दिवसीं । कपिलाषष्ठी ते याची दासी । मा अर्धोदयासी कोण पुसे ॥१२७०॥ ऐसें मद्भीक्तांचें आगमन । तेणें उल्हासें न संटे मन । सर्वस्व वेंचितां धनधान्य । हरिखें जाण नाचतु ॥७१॥ ऐशीं माझ्या भक्तांची आवडी । त्यांचे संगतीची अतिगोडी । त्या नांव भक्तीची कुळवाडी । पर्वकोडी ते दिवसीं ॥७२॥ पर्वविशेष आदरें । संत आलेनि अवसरें । श्रृंगारी हरिमंदिरें । गुढिया मखरें महोत्साह ॥७३॥ संत बैसवूनि परवडीं । कीर्तन मांडिती निरवडी । हरिखें नाचती आवडी । धरिती बागडी विन्यासें ॥७४॥ टाळ घोळ मृदंग कुसरीं । नाना चरित्रें गाती गजरीं । गर्जती स्वानंद अवसरी । जयजयकारी हरिनामें ॥७५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु । वैदिकी तांत्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥३७॥ ऐक दीक्षेचें लक्षण । वैदिकी तांत्रिकी दोन्ही जाण । वैदिकी वेदोक्तग्रहण । तांत्रिकी जाण । आगमोक्त ॥७६॥ वैष्णवी दीक्षा व्रतग्रहण । पांचरात्रिक मंत्रानुष्ठान । हें आगमोक्त शुद्ध लक्षण । व्रतधारण तें माझें ॥७७॥ वैष्णवव्रतधर्मासी । पर्वें करावीं वार्षिकेंसी । जे बोलिलीं चातुर्मासीं । एकादश्यदि जयंत्या ॥७८॥ शयनी कटिनी प्रबोधिनी । पवित्रारोपणी नीराजनी । वसंतदमनकारोपणी । जन्मदिनीं जयंत्या ॥७९॥ इत्यादि नाना पर्वकाळीं । महामहोत्साहो पूजावळी । नीराजनें दीपावळी । मृदंगटाळीं गर्जत ॥१२८०॥ उचंबळोनि अतिसुखें । यात्रे निघावें येणें हरिखें । दिंडी पताका गरुडटके । नामघोषें गर्जत ॥८१॥ यात्रे जावें ज्या देवासी । तो देवो आणी निजगृहासी । आपली आवडी जे मूर्तीसी । ते प्रतिमेसी प्रतिष्ठी ॥८२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३८ वा ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः । उद्यानोपवनाक्रीड पुरमंदिरकर्मणि ॥३८॥ मूर्ति निपजवावी वरिष्ठ । नेटुगी देटुगी चोखट । साधुमुखें अतिनिर्दुष्ट । घवघवीत साजिरी ॥८३॥ मूर्ति करावी अतिसुरेख । कृश न करावी अधोमुख । स्थूल न करावी ऊर्ध्वमुख । रडकी दुर्मुख न करावी ॥८४॥ अंग स्थूळ वदन हीन । मूर्ति न करावी अतिदीन । खेचरी भूचरी जिचे नयन । विक्राळ वदन न करावी ॥८५॥ अंग साजिरें नाक हीन । वरदळ चांग चरण क्षीण । मोदळी बुदगुली ठेंगणें ठाण । अतिदीर्घ जाण न करावी ॥८६॥ मूर्ति साजिरी सुनयन । सम सपोष सुप्रसन्न । अंगीं प्रत्यंगीं नव्हे न्यून । सुचिन्ह सुलक्षण सायुध ॥८७॥ पाहतां निवे तनमन । देखतां जाय भूकतहान । घवघवीत प्रसन्नवदन । कृपालक्षण सुकुमार ॥८८॥ जे देखतांचि जीवीं जडे । अतिशयें सर्वांसी आवडे । पाहों जातां निजनिवाडें । पूरु चढे प्रेमाचा ॥८९॥ ईषत् दिसे हास्यवदन । अतिशयेंसी सुप्रसन्न । जिचेनि घवघवाटें निवे मन । प्रतिमा संपूर्ण ती नांव ॥१२९०॥ तेथें मेळवूनि साधुश्रेष्ठां । अग्न्युत्तारण करावें निष्ठा । चक्षून्मीलन प्राणप्रतिष्ठा । करावी वरिष्ठाचेनि हातें ॥९१॥ देवालय करावें गहन । वन उद्यान उपवन । खेंडकुलिया विश्रामस्थान । आराम जाण करावे ॥९२॥ नाना जातींचे वृक्ष तें वन । फळभक्ष वृक्ष तें उपवन । पुष्पवाटिका तें उद्यान । कृष्णार्पण पूजेसी ॥९३॥ हाट हाटवटिया चौपासी । नगर वसवावें देवापाशीं । वेदाध्ययन शास्त्रश्रवणेंसी । अहर्निशीं कीर्तनें ॥९४॥ इतुकें करावया असमर्थ । श्रद्धा आहे परी नसे वित्त । तरी साह्य मेळवूनि असमर्थ । मद्भाहवयुक्त करावें ॥९५॥ कां मेळवूनि भगवद्भअक्त । त्यांत श्रद्धाळू जे वित्तवंत । भावपूर्वक दिधल्या वित्त । तेणें हें समस्त करावें ॥९६॥ देउळीं करूनि मूर्तिप्रतिष्ठा । परतोनि न वचे जो त्या वाटा । तो आळशी जाणावा करंटा । नव्हेचि चोखटा भावाचा ॥९७॥ जो करूं जाणे मूर्तिप्रतिष्ठा । धन वेंचून भावार्थी मोटा । नीचसेवा तो माझा वांटा । झाडितां खरांटा न संडी ॥९८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३९ वा सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः । गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥३९॥ असतां शिष्य सेवकजन । ते प्रतिष्ठा सांडूनि सन्मान । स्वयें करी सडासंमार्जन । देवालयीं जाण निर्दंभ ॥९९॥ रंगमाळा घाली कुसरीं । नाना यंत्रे नानाकारीं । नाना परीचे रंग भरी । आवडी भारी मद्भाजनीं ॥१३००॥ जैसे कां नीच रंक । तैसी सेवा करी देख । नीच सेवेचें अतिसुख । निर्मायिक मद्भखजनीं ॥१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४० वा अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् । अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥४०॥ अपार वेंचूनि नाना अर्थ । प्रासादप्रतिष्ठा म्यां केली येथ । मी एक देवाचा मोठा भक्त । न धरी पोटांत अभिमान ॥२॥ शुद्ध भावो नाहीं चित्तीं । खटाटोपें अहाच भक्ती । ऐशी जे दांभिक स्थिती । भक्त नातळती भाविक ॥३॥ भक्तें न धरावा अभिमान । नापेक्षावा मानसन्मान । न करावें दांभिक भजन । अभिलाष जाण न धरावा ॥४॥ अनुभव जाला तो आपण । कां देवालयीं वेंचिलें धन । अथवा जें दिधलें दान । तें वाच्य जाण न करावें ॥५॥ यजमान जैं केलें बोले । तैं जें केलें तें निर्वीर्य जालें । प्राणेंवीण प्रेत उरलें । तैसे झाले ते धर्म ॥६॥ कृषीवळू पेरूनियां धान्य । सवेंचि आच्छादी आपण । तैं पीक लगडूनि ये जाण । तैसें सफळ दान न बोलतां ॥७॥ देवासी समर्पिलें आपण । कां आणिकीं केलें निवेदन । तें घेऊं नये आपण । देवलपण तो दोषू ॥८॥ देवाचा प्रसाद घेतां । लोभें न घ्यावा सर्वथा । आधीं वांटावा समस्ता । अल्पमात्रतां स्वयें घ्यावा ॥९॥ दीपु समर्पिला श्रीहरि । तेणें न वर्तावें गृहव्यापारीं । हें बोलिलें आगमशास्त्री । स्मृतिकारीं सज्ञानीं ॥१३१०॥ हे तंव अवघी साधारण बाह्य पूजा । परी दृढविश्वासें भावो माझा । ते भक्ति आवडे अधोक्षजा । भाविकांची पूजा भावार्थें ॥११॥ ऐक पां भक्तीचा ईत्यर्थु । जेणें भजनें म्हणिजे भक्तु । तरी जें जें उत्तम या लोकांतु । आवडता पदार्थु मज अर्पी ॥१२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४१ वा यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥४१॥ हो कां चंद्रामृत तत्त्वतां । अवचटें आलें भक्ताचे हातां । तें अवघेंचि अर्पी भगवंता । देहलोभता न सेवी ॥१३॥ देहासी यावया अमरता । तेणें लोभें सेवावें अमृता । अमर अमृतपान करितां । मरती सर्वथा स्वकाळें ॥१४॥ नश्वर देहाचिया ममता । भक्त सेवीना अमृता । तेंचि भगवंतासी अर्पितां । अक्षयता अनश्वर ॥१५॥ परिस चिंतामणि न प्रार्थितां । दैवें आलिया भक्ताच्या हातां । तो लोभें न ठेवी सर्वथा । अर्पी भगवंता तत्काळ ॥१६॥ लोभें कल्पतरु राखतां । कल्पना वाढे अकल्पिता । तोचि भगवंती अर्पितां । निर्विकल्पता स्वयें लाभे ॥१७॥ स्वार्थें चिंतामणि राखितां । अत्यंत हृदयीं वाढती चिंता । तोचि भगवंती आर्पितां । निश्चिंतता चित्तासी ॥१८॥ कामधेनु राखतां आपण । अनिवार कामना वाढवी जाण । तेचि करितां कृष्णार्पण । निरपेक्षता पूर्ण अंगीं बाणे ॥१९॥ लोभें स्पर्शमणि राखतां । तो वाढवी धनलोभता । तोचि भगवंतीं अर्पितां । अर्थस्वार्थतानिर्मुक्त ॥१३२०॥ हो कां देशकाऋतुमेळें । उत्तम पदार्थ अथवा फळें । नवधान्यादिकें सकळें । अर्पी भावबळें मजलागीं ॥२१॥ पोटांतूनि आवडता । प्राप्त झालिया पदार्था । मजचि अर्पिती सर्वथा । लोलिंगता सांडूनी ॥२२॥ आपुले हृदयींची आवडी । हरिचरणीं लाविली फुडी । आतां नाना पदार्थांची जे गोडी । ते मजचि रोकडी अर्पिती ॥२३॥ मज अनंताच्या हातीं । आवडीं अर्पिलें मद्भोक्ती । त्याचीं फळें सांगतां श्रुती । मुक्या होती सर्वथा ॥२४॥ मी वेदांचा वेदवक्ता । मजही न बोलवे सर्वथा । त्याचें फळ तें मीचि आतां । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२५॥ जीवाहिहोनि वरौती । माझ्या ठायीं अत्यंत प्रीती । तिये नांव गा माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥ तत्काळ मज पाविजे जेणें । ते माझे पूजेचीं स्थाने । अतिपवित्रन् जें कल्याणें । तुजकारणें सांगेन ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४२ वा सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् । भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥४२॥ एकादशीं एकादशाध्यायीं । एकादश पूजास्थानें पाहीं । एका जनार्दनु तेंही । एकरूप सर्वही वर्णील ॥२८॥ सूर्य अग्नि आणि ब्राह्मण । गायी वैष्णव आणि गगन । अनिळ जळ मही जाण । पूज्य आपण आपणासी ॥२९॥ अकरावें पूजा स्थान । सर्व भूतें पूज्य जाण । ऐक पूजेचें विधान । यथायोग्य लक्षण अवधारीं ॥१३३०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४३ वा सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥४३॥ सविता माझें अधिष्ठान । माझेनि तेजें विराजमान । जेणें तेजें जगाचे नयन । देखणे जाण होताती ॥३१॥ दीपु लाविल्या गृहाभीतरीं । तो प्रकाशु दिसे गवाक्षद्वारीं । तैसें माझें निजतेज अंतरीं । तें सूर्यद्वारीं प्रकाशे ॥३२॥ तो सविता मंडळमध्यवर्ती । जाण नारायण मी निश्चितीं । त्या मज सूर्याची उपास्ती । सौर सूक्ति त्रैविद्या ॥३३॥ ऋग्वेदादि वेद तीनी । साङ्ग सौरमंत्र जाणोनी । सूर्यसूक्तें संमुख पठणीं । पूजा सज्ञानीं करावी ॥३४॥ हे वैदिकी उपासकता । वेदज्ञांसीचि तत्त्वतां । नेणत्या योग्य नव्हे सविता । ऐसें सर्वथा न म्हणावें ॥३५॥ तत्काळ प्रसन्न होय सविता । ऐसी सुगम उपासकता । तुज सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥३६॥ सकळ वेदांची जननी । सकळ मंत्रांचा मुकुटमणी । ते गायत्री उत्तमवर्णी । सकळ ब्राह्मणीं जाणिजे ॥३७॥ तिचा अर्थ विचारितां । तीअधीन असे सविता । त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्य देतां । त्रैविद्या तत्त्वतां त्या नांव ॥३८॥ अर्धमात्रा अर्धबिंबध्यान । त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्यदान । तेणें संतोषे चिद्धन । आपणासमान भक्त करी ॥३९॥ हें प्रथम माझें अधिष्ठान । सूर्यपूजा याचि नांव जाण । आतां अग्निपूजेचें लक्षण । सांग संपूर्ण तें ऐक ॥१३४०॥ सर्वांगां मुख प्रधान । तें माझें मुख अग्नि जाण । ये अर्थी वेदशास्त्रपुराण । साक्षी संपूर्ण गर्जती ॥४१॥ ब्राह्मण माझे आवडते । माझे मुखीं होआवया सरते । म्यां लाविले अग्निसेवेतें । तेही तेथें चूकले ॥४२॥ घालूनि मजमुखीं अवदान । इंद्राय स्वाहा म्हणती जाण । कर्मकांडें ठकिले ब्राह्मण । शुद्ध मदर्पण चूकले ॥४३॥ केवळ मजमुखीं अर्पितां । आड आली त्यांची योग्यता । इंद्र यम वरुण सविता । नाना विकल्पता अवदानीं ॥४४॥ देवो देवी मीचि आहें । हेंही सत्य न मानिती पाहें । मजवेगळा विनियोग होये । नवल काये सांगावें ॥४५॥ जें जें सेविजे तिहीं लोकीं । तें तें अर्पे माझ्या मुखीं । हें न मनिजे याज्ञिकीं । कर्माविखीं विकल्पू ॥४६॥ विकल्पबुद्धि ब्राह्मण । अद्यापि संशयीं पडिले जाण । करूनि वेदशास्त्रपठण । शुद्ध मदर्पण न बोलिती ॥४७॥ माझें मुख वैश्वानर । येणें भावें विनटले नर । सांडूनि भेद देवतांतर । मजचि साचार अर्पिती ॥४८॥ त्याचें समिधेनीं मन तृप्त झालें । तेथही जरी हविर्द्रव्य आलें । तरी माझें निजसुख सुखावलें । सर्वस्व आपुलें त्यांसी मी दें ॥४९॥ मज नैराश्यतेची आस । त्यांच्या हाताची मी पाहें वास । त्यांलागीं सदा सावकाश । अल्पही ग्रास जैं देती ॥१३५०॥ त्यांचेनि हातें निर्विकल्पें । मद्भा वें जें अग्नीस अर्पे । तृण काष्ठ तिळ तुपें । तें म्यां चिद्‌रूपें सेविजे ॥५१॥ यापरी अग्नीची उपास्ती । जे दुजे स्थानींची पूजास्थिती । सांगीतली म्यां तुजप्रती । ब्राह्मणभक्ती अवधारीं ॥५२॥ पूजेमाजीं अतिश्रेष्ठ जाण । शीघ्र मत्प्राप्तीचें कारण । ब्राह्मण माझें पूजास्थान । अतिगहन उद्धवा ॥५३॥ त्यांचिया भजनाची नवलपरी । आड पडावें देखोनि दूरी । मस्तक ठेवावा चरणावरी । चरणरज शिरीं वंदावे ॥५४॥ आवाहनविसर्जनेंवीण । शालिग्राम माझें अधिष्ठान । परी तें केवळ अचेतन । ब्राह्मण सचेतन मद्‌रूपें ॥५५॥ मी अव्यक्तरूप जनार्दन । तो मी व्यक्त ब्राह्मणरूपे जाण । धरातळीं असें मी नारायण । धरामर ब्राह्मण यालागीं ॥५६॥ ब्राह्मणमुखें वेदांसी महिमा । ब्राह्मणें यज्ञदानतपतीर्थगरिमा । ब्राह्मणें वेदासी परम प्रेमा । ब्रह्मत्व ब्रह्मा ब्राह्मणमुखें ॥५७॥ त्या ब्राह्मणांसी अपमानितां । अपमानिल्या यज्ञदेवता । वेदादि तपदानतीर्था । परब्रह्म तत्त्वतां अपमानिलें ॥५८॥ मज त्रिलोकीं नाहीं सांठवण । मजहूनि अधिक माझे ब्राह्मण । त्यामाजीं मी वेदरूप नारायण । सगळा जाण सांठवलों ॥५९॥ ब्राह्मणपद हृदयीं धरितां । मज आली परम पवित्रता । लक्ष्मी पायां लागे उपेक्षितां । चरणतीर्थ माथां शिवू धरी ॥१३६०॥ यालागीं ब्राह्मण पूज्य जाण । अंगें मी करीं चरणक्षालन । त्यांचें उच्छिष्ट मी काढीं आपण । पाड कोण इतरांचा ॥६१॥ मुख्य माझें अधिष्ठान । सर्वोपचारपूजास्थान । दान मान मिष्टान्न । विधिपूजन विप्रांचें ॥६२॥ एका नेमू शालिग्रामाचा । एका स्थावर लिंगाचा । एका नेमू गणेशाचा । एका सूर्याचा दर्शननेमू ॥६३॥ एका नेमू तुळसीचा । एका बांधिल्या अनंताचा । नित्य नेम ब्राह्मणाचा । सभाग्य तो भाग्याचा दुर्लभ ॥६४॥ नित्य नेमस्त द्विजपूजा । षोडशोपचार करी वोजा । माझे भक्तीचा तो राजा । आत्मा माझा तो एकू ॥६५॥ जो देवतांतरा नुपासित । जीवेंभावें ब्राह्मणभक्त । त्याचा चुकवूनियां अनर्थ । निजस्वार्थ मी कर्ता ॥६६॥ ऐसे जे ब्राह्मणभक्त । त्यांच्या पायीं पृथ्वी पुनीत । गंगा चरणतीर्थ वांछित । शिरीं वंदीत मी त्यांसी ॥६७॥ त्यांचे सेवेचा सेवक । मोलेंवीण मी झालों देख । ब्राह्मणसेवेचें मज सुख । अलोकिक अनिवार ॥६८॥ नित्यनेम द्विजपूजा । करी तो आवडे अधोक्षजा । त्यालागीं पसरूनि चारी भुजा । आलिंगनीं माजा जीव निवे ॥६९॥ ब्राह्मणांच्या स्नानप्रवाहतळीं । जेणें भावार्थें केली आंघोळी । कोटि अवभृथें पायांतळीं । तेणें तत्काळीं घातलीं ॥१३७०॥ ब्राह्मणचरणतीर्थ देखतां । पळ सुटे दोषदुरिता । तें भावार्थें तीर्थ घेतां । दोष सर्वथा निमाले ॥७१॥ जो कोणी नित्य नेमस्त । सेवी ब्राह्मणाचें चरणतीर्थ । तो स्वयें झाला तीर्थभूत । त्याचेनि पुनीत जड जीव ॥७२॥ त्या ब्राह्मणाचे ठायीं जाण । अभ्यंगादि सुमन चंदन । आसन भोजन धन धान्य । शक्तिप्रमाण पूजेसी ॥७३॥ ब्राह्मणासी प्रिय भोजन । दानीं श्रेष्ठ अन्नदान । निपजवूनियां मिष्टान्न । द्यावें भोजन मद्भानवें ॥७४॥ एक हेळसूनि देती अन्न । एक उबगल्यासाठीं जाण । एक देती निर्भर्त्सून । एक वसवसोन घालिती ॥७५॥ तैसें न करावें आपण । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । त्यांसी देऊनियां सन्मान । द्यावें भोजन यथाशक्ति ॥७६॥ अज्ञान अतिथि आल्या समयीं । खोडी काढूं नये त्याच्या ठायीं । तोही माझें स्वरूप पाहीं । अन्न ते समयीं अर्पावें ॥७७॥ अतिथि जातां परङ्मुख । त्यासवें जाय पुण्य निःशेख । अन्न द्यावें समयीं आवश्यक । नातरी उदक तरी द्यावें ॥७८॥ ब्राह्मण बैसवूनि पंक्ती । जे कोणी पंक्तिभेद करिती । ते मोलें पाप विकत घेती । त्यांसी अधोगती निश्चितीं ॥७९॥ ब्राह्मणसेवेलागीं जाण । काया वाचा मन धन । यथासामर्थ्यें अवंचन । अतिथिपूजन त्या नांव ॥१३८०॥ त्रिपदाजपें पवित्र पूर्ण । यालागीं वेदांचें निवासस्थान । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । श्रेष्ठ अधिष्ठान पूजेचें ॥८१॥ ब्राह्मणआज्ञेलागीं जाण । अतिसादर ज्याचें मन । देणें देववणें दान । श्रद्धा संपूर्ण या नांव ॥८२॥ ब्राह्मणसेवा धनेंवीण । सर्वथा न घडे ऐसें न म्हण । सेवेसी श्रद्धा प्रमाण । उल्हास पूर्ण भजनाचा ॥८३॥ एकाची शरीरसेवा जाण । एकाचे वाचिक पूजन । एकाचें मानसिक भजन । दया पूर्ण द्विजाची ॥८४॥ ब्राह्मणभक्तिलागीं जाण । हर्षनिर्भर अंतःकरण । श्रद्धायुक्त उल्हासपूर्ण । आतिथ्य जाण या नांव ॥८५॥ यापरी ब्राह्मणभजन । तिसरे पूजेचें अधिष्ठान । हें सांगितलें जाण । गोशुश्रूषण तें एक ॥८६॥ जे गायीच्या कैवारा । घायें सहस्त्रबाहो केला पुरा । तीन सप्तकें वसुंधरा । मुख्य धुरा म्यां मारिल्या ॥८७॥ रामावतारीं अतिमहिमान । तैं न घडेचि गोषुश्रूषण । यालागीं गोकुळीं जाण । गायींचें सेवन म्यां केलें ॥८८॥ गायीचे सेवें झाली पुष्टी । बाळपणीं मारिले जेठी । कंस चाणूर मारिले हटी । बैसविला राज्यपटीं उग्रसेन ॥८९॥ गायीचे सेवेची अतिगोडी । तेणें माझी कीर्ति झाली चोखडी । फोडिली कंसाची बांदवडी । तोडिली बेडी पितरांची ॥१३९०॥ यालागीं गायीं आणि ब्राह्मण । माझा जाण जीवप्राण । माझे पूजेचें अधिष्ठान । सुलभ जाण इयें दोन्ही ॥९१॥ आपत्काळीं गोरक्षण । करी तो पढियंता मज जाण । त्यासवें मी आपण । गोरक्षण करीतसें ॥९२॥ गायीचे सेवेचें विधान । गोग्रास द्यावा जे तृण । करावें अंगकुरवाळण । इतुकेनि प्रसन्न मी होयें ॥९३॥ निर्लोभ गायीची सेवा । करितां माझी प्राप्ति उद्धवा । ऐक वैष्णवाची सेवा । पूजा सद्भािवा विभागू ॥९४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४४ वा वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःस्कृतैः ॥४४॥ वैष्णवसेवा अत्यंत कठिण । तेथें जाती नाहीं गा प्रमाण । न म्हणावा शूद्र ब्राह्मण । भक्तिप्राधान्यभावार्थे ॥९५॥ विदुर दासीपुत्र प्रसिद्धु । त्यासी आवडला गोविंदु । झाला वैष्णवांमाजीं अतिशुद्धु । कैसेनि निंद्यु म्हणावा ? ॥९६॥ योनि जन्मला मर्कट । तो वैष्णवांमाजीं अतिश्रेष्ठ । हनुमंत म्हणावया कनिष्ठ । ऐसा पापिष्ठ कोण आहे ॥९७॥ राक्षसांमाजीं बिभीषण । दैत्यांमाजीं प्रल्हाद जाण । भगवंतासी अनन्यशरण । वैष्णवपण तेणें त्यांसी ॥९८॥ जाती उत्तम भक्तिहीन । तो वैष्णव नव्हे जाण । अथवा करी दांभिक भजन । वैष्णवपण त्या नाहीं ॥९९॥ वैष्णवीं मानी जातिप्रमाण । शालिग्राम मानी पाषाण । गुरूसी मानी माणुसपण । तो पापिष्ठ जाण सर्वथा ॥१४००॥ जाणीव शाहणीव ज्ञातेपण । सांडूनि जातीचा अभिमान । जो मज होय अनन्यशरण । वैष्णव जाण तो माझा ॥१॥ त्या वैष्णवाचें पूजन । बाह्य उपचारें नव्हें जाण । बंधस्नेहें कळवळी मन । साचार पूजन त्या नांव ॥२॥ ऐक सख्या बंधूचा स्नेहो । बंधूसी रणीं लागतां घावो । घायाआड स्वयें रिघोनि पहा हो । शत्रुसमुदावो विभांडी ॥३॥ तैसा पोटाआंतुला कळवळा । तोचि वैष्णवपूजेचा सोहळा । स्नेहेंवीण टिळे माळा । सुख गोपाळा तेणें नव्हे ॥४॥ एका पितयाचे पुत्र साधू । अकृत्रिम होती बंधू । माजीं सापत्नपविरोधू । स्नेह शुद्धू तो नव्हे ॥५॥ भक्ताअभक्तांची उत्त्पती । मजपासूनि गा निश्चिती । भावाभावसापत्नीप्राप्ती । विरुद्ध स्थिती परस्परें ॥६॥ वैष्णव विष्णूचे उदरीं जाण । ते उदरीं उदरस्थ व्हावें आपण । तैं सहजें झाले सखेपण । अकृत्रिम जाण कळवळा ॥७॥ ऐसा बंधुस्नेहें जो कळवळा । तेचि पूजा वैष्णवकुळा । वैष्णवपूजकाजवळा । भावें भुलला मी तिष्ठें ॥८॥ वैष्णवपूजेचें लक्षण । तें पांचवें माझें पूजास्थान । ऐक आकाशाचें पूजन । केवळ माझें ध्यान ते ठायीं ॥९॥ आकाश निर्लेप निर्विकार । अतिसूक्ष्म निराकार । तैसें माझें ध्यान निरंतर । हृदयीं साचार करावें ॥१४१०॥ ध्यानीं बैसोनि सावकाश । सगळें सर्व महदाकाश । जो आपुलें करी हृदयाकाश । तेणें मी परेश पूजिला ॥११॥ अतिसूक्ष्मनिर्विकार । हृदयीं माझें ध्यान सधर । तेचि पूजा गा साचार । अपरंपार मी पूजिलों ॥१२॥ आकाशा लेप लावूं जातां । लावितां न लागे सर्वथा । तेवीं सर्व कर्मीं वर्तता । आपुली मुक्तता जो देखे ॥१३॥ आकाश सर्व पदार्थीं व्याप्त । व्याप्त असोनि अतिअलिप्त । तेवी सर्व कर्मीं वर्तत । कर्मातीत नभनिष्ठा ॥१४॥ आकाश माझें पूज्यस्थान । तेथील पूजेचें हें विधान । हें सहावें पूजाअधिष्ठान । वायूचें अर्चन तें ऐक ॥१५॥ वायूच्या ठायीं भगवद्बुनद्धी । ज्याची ढळों नेणें कधीं । वायूचेनि भूतां चेतनसिद्धी । जगातें त्रिशुद्धी धरिता तो ॥१६॥ वायुरूपें मीचि जाण । जालों सर्व भूतांचा प्राण । प्राणाचा मी मुख्य प्राण । मद्‌रूपें पवन या हेतु ॥१७॥ वायू व्योमीं जन्म पावें । जन्मोनि व्योमावेगळा नव्हे । सर्व कर्मीं तेथेंचि संभवे । अंती स्थिरावे निजव्योमीं ॥१८॥ तेवीं जन्मकर्मनिदान । पावोनि न सांडी अधिष्ठान । प्राणाचा जो होय प्राण । हेंचि पूजन वायूचें ॥१९॥ प्राणाचें गमनागमन । तेथ सोहंहंसाचें नित्य ध्यान । तेंचि करितां नित्य सावधान । हेंचि पूजन वायूचें ॥१४२०॥ मद्‌रूपें दृढभावन । वायूचें जो करी आपण । तें पवनाचें पूजन । पूजास्थान सातवें ॥२१॥ जीवनें जीवनाची पूजा । जीवनेंचि निपजे वोजा । ते पूजा पावे अधोक्षजा । तो भक्त माझा पढियंता ॥२२॥ ’आपो नारायणः साक्षात्’ । या मंत्राचा जो मंत्रार्थ । देवें देवोचि पूजिजेत । जाण निश्चित उद्धवा ॥२३॥ क्षीरें पूजिला क्षीरसागरू । तेवीं द्रव्यें द्रव्योपचारू । हा जीवनपूजाप्रकारू । जाण निर्धारू उद्धवा ॥२४॥ जीवा जीववी जीवन । त्या जीवना मी निजजीवन । जीवनें पूजिजे जीवन । जेवीं समुद्रपूजन तरंगीं ॥२५॥ ’नद्यस्तृप्यंतु समुद्रास्तृप्यंतु’ । हें जळेंचि जळ पूजिजेतू । पूज्यपूजकां एकत्व येथू । हेचि वेदोक्तू विधिपूजा ॥२६॥ जीवनें पूजिजे जीवन । हें आठवें पूजास्थान । ऐक पृथ्वीचें पूजन । श्लोकार्धे संपूर्ण सांगेन ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४५ वा स्थण्डिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥४५॥ जळामाजीं धरा अधर । विरोनि हों पाहे तें नीर । तीमाजीं मी प्रवेशलों धराधर । अधर ते सधर तेणें झाली ॥२८॥ यालागीं पृथ्वी माझें पूजास्थान । ऐक पूजेचें विधान । गोसदृश स्थंडिलीं जाण । आवाहन पैं माझें ॥२९॥ गोसदृश स्थंडिलीं कां म्हणसी । पृथ्वी आहे गायीच्या ऐसी । जैं पूजा करावी पडे तिसी । तैं तदाकारेंसी स्थंडिल ॥१४३०॥ ते स्थंडिलीं पूजावया धरा । आवाहन करावें धराधरा । तल्लिंग हृदयमंत्रा । मंत्रद्वारा पूजावी ॥३१॥ हृदय कवच शिखा नेत्र । शक्तिबीज मंत्रास्त्र । स्थंडिलीं रेखूनियां यंत्र । धराधरमहापूजा ॥३२॥ यापरी पृथ्वीपूजन । साङ्ग सांगीतलें जाण । आपुलें आपण पूजास्थान । दहावें लक्षण तें ऐक ॥३३॥ आधीं एक पुढें पूर्ण । त्या नांव दहावें लक्षण । आपलें आपण पूजास्थान । विचित्र विंदान पूजेचें ॥३४॥ पूज्यापुढें पूज्यकोटी । केल्या गणितासी पडे तुटी । पहिल्या पूज्यासी जैं फांटा उठी । तैं गणितसृष्टि असंख्य ॥३५॥ पूर्णासी फांटा काढिजे । त्या नांव एक म्हणिजे । एकपणेंही पूर्ण असिजे । सहज निजें परिपूर्ण ॥३६॥ पूर्णापुढें पूर्ण पडे । तैं गणित काय आतुडे । जैं निचाडा चाड वाढे । तैं निजनिवाडें निजपूजा ॥३७॥ एकासी एक मेळविजे । तैं दोनीपणें होय दुजें । जैं एकें एक भागिजे । तैं देखिजे निजपूज्यत्व ॥३८॥ आपणचि आपला देवो । आपुला पूजक आपण पहा वो । आपुला आपणचि भावो । नवल नवलावो पूजेचा ॥३९॥ हृदयीं भावूनि चैतन्यघन । स्वयें तद्‌रूप होऊनि जाण । मग जे जे भोग भोगी आपण । ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥१४४०॥ तो ग्रास घाली स्वमुखीं । तेणें मुखें मी होय सुखी । तृप्ति उपजे परमपुरुखीं । पूजा नेटकी हे माझी ॥४१॥ तो जे जे कांहीं भोग भोगी । ते अर्पती मजचिलागीं । मी रंगलों त्याचे रंगीं । पावे श्रीरंगीं ते पूजा ॥४२॥ मुख्य पूजेमाजीं हे माझी पूजा । तेणेंचि पूजिलें मज अतिवोजा । पूजामिसें गरुडध्वजा । वश अधोक्षजा तेणें केलें ॥४३॥ हे आवडती माझी पूजा । अत्यंत प्रिय अधोक्षजा । हे भक्ति पढिये गरुडध्वजा । जाण तो माझा प्रिय भक्त ॥४४॥ हो कां सगुण अथवा निर्गुण । दोहीं रूपें मीचि जाण । तेथ जो करी निजभोग अर्पण । शुद्ध पूजन तें माझें ॥४५॥ निजात्मभोगीं अधोक्षजा । पूजिजे ते हे जाण पूजा । सर्व भूतांतें पूजिजे वोजा । समसाम्य समजा समभावें ॥४६॥ अकरावे पूजेचा विवेक । मागां पुढां एकएक । अकरा इंद्रियां पडे आंख । तोचि पूजक सर्व भूतां ॥४७॥ मागां पुढां एकएक कीजे । त्या नांव एकादश म्हणिजे । हाचि विवेक जेणें जाणिजे । तेणें पूजिजे सर्व भूतां ॥४८॥ आत्मभोग मदर्पणें पाहीं । वस्तू जाणितली स्वदेहीं । तेचि सर्व भूतांच्या ठायीं । देहींविदेहीं समसाम्यें ॥४९॥ सर्व क्षेत्रांतें वागविता । मी क्षेत्रज्ञु जाण तत्त्वतां । देखतांही विषम भूतां । ज्यासी माझी ममता मोडेना ॥१४५०॥ उंच नीच विषमता भूतां । वस्तूसी न देखे विषमता । समसाम्यें समान समता । सर्व भूतां समत्वें ॥५१॥ माझिया साम्यें सर्वसमता । तेचि पूजा सर्व भूतां । तोचि पूजक तत्त्वतां । ज्यासी विषमता बाधीना ॥५२॥ जो भावार्थें मजमाजीं आला । तैं सर्व भूतें तोचि झाला । सहजे समत्व पावला । पूजूं लागला आत्मत्वें ॥५३॥ पूजूं जाणे रंक रावो । परी पालटेना समभावो । न खंडितां समतेचा ठावो । यथायोग्य पहा हो पूजित ॥५४॥ ऐक यदुवंशध्वजा । सर्व भूतीं माझी पूजा । माझेनि समत्वें निपजे वोजा । या अकराही पूजा समत्वें ॥५५॥ इयें अकराही अधिष्ठानें । मत्प्राप्तिकरें अतिपावनें । म्यां सांगीतलेनि अनुसंधानें । पूजा करणें यथाविधि ॥५६॥ म्यां सांगीतलें ज्या निगुतीं । पूजा करावी त्याचि स्थिती । न कळे तरी माझी मूर्ती । सर्वांहीप्रती चिंतावी ॥५७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४६ वा धिष्ण्येष्वेष्विति मद्‌रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत् समाहितः ॥४६॥ निर्गुणाहूनि सगुण न्यून । म्हणे तो केवळ मूर्ख जाण । सगुण निर्गुण दोनी समान । न्यून पूर्ण असेना ॥५८॥ विघुरलें तें तूप होये । थिजलें त्यापरी गोड आहे । निर्गुणापरिस सगुणीं पाहें । अतिलवलाहें स्वानंदू ॥५९॥ निर्गुणाचा बोध कठिण । मनबुद्धिवाचे अगम्य जाण । शास्त्रांसी न कळे उणखूण । वेदीं मौन धरियेलें ॥१४६०॥ वारा उमाणावा वावें । आकाश आकळावें खेंवें । भावना भांबावली धांवे । काय करावें स्फुरेना ॥६१॥ तैशी सगुण मूर्ति नव्हे जाण । सुलभ आणि सुलक्षण । देखतां जाय भूकतहान । निवताहे मन सप्रेमें ॥६२॥ जो नित्यसिद्धु सच्चिदानंदू । प्रकृतिपरू परमानंदू । सगुण जाला जी गोविंदू । स्वानंदकंदू स्वलीळा ॥६३॥ साखरेची गोडी वाखाणिली । तिची नाबद तेचि भेली केली । गोडिये अधिक शोभा आली । तैशी मर्ति झाली साकार ॥६४॥ लावूनियां कसवटी । उत्तम सुवर्णाची खोटी । बांधल्या नववधूच्या कंठीं । तेणें ते गोमटी दिसे काय ॥६५॥ त्याचींच करूनियां भूषणें । अंगीं प्रत्यंगीं लेवितां लेणें । नववधू अत्यंत शोभली तेणें । निंबलोण उतरिती ॥६६॥ तैसें जें निर्गुण निर्विकार । त्याची सगुणमूर्ति सुकुमार । चिन्मात्रैक अतिसुंदर । मनोहर स्वलीला ॥६७॥ घवघवित घनसांवळा । मुकुट कुंडलें मेखळा । कंठीं कौस्तुभ वनमाळा । सोनसळा झळकत ॥६८॥ आधींच तो अतिसांवळा । वरी टिळक रेखिला पिंवळा । आरक्तप्रांत दोहीं डोळां । कमळदळां लाजवी ॥६९॥ चिन्मात्रींचें देखणेपण । त्या डोळ्यां आलें शरण । सैराट हिंडतां शिणला पवन । हरीचें घ्राण ठाकिलें ॥१४७०॥ जैशा ओंकारामाजीं श्रुती । तैशा मुखामाजीं दंतपंक्ती । चौकीचे चारी झळकती । सच्चिद्दीप्तीं सोलींव ॥७१॥ जेवीं जीव शिव भिन्नपणीं । तेवीं अध ऊर्ध्व अधर दोन्ही । हरिअंगीं मिनले मिळणीं । समानपणीं समत्वें ॥७२॥ देखोनियां कृष्णवदन । चंद्रमा कृष्णपक्षीं क्षीण । तो तंव पूर्णिमेसी पूर्ण । हा सदा संपूर्ण वदनेंदू ॥७३॥ दिवसा चंद्राची क्षीण प्रभा । वदनेंदूची नवलशोभा । लोपोनि चंद्रसूर्यप्रभा । स्वयें स्वयंभा प्रकाश ॥७४॥ तो आर्तचकोरा अमृतपान । मुमुक्षुचातका स्वानंदघन । सगुणपणें नारायण । भूषणां भूषण तो झाला ॥७५॥ चहूं खाणींच्या क्रिया विविधा । तैशा चहू भुजींच्या चारी आयुधां । सगुण देखोनि गोविंदा । वेद निजबोधा आयुधें झाले ॥७६॥ देवो न कळे श्रुतींसी । लाज आली होती वेदांसी । जगीं मिरवावया प्रतापासी । आयुधें हरीपासीं ते झाले ॥७७॥ सामवेद झाला शंख । यजुर्वेद चक्र देख । अथर्वण गदा तिख । कमळ साजुक ऋग्वेदू ॥७८॥ साकारपणें सच्चिदानंदा । शंख चक्र पद्म गदा । चहूं करीं चहूं वेदां । निववी सदा निजांगें ॥७९॥ जगीं मिरवावया उपनिषदें । झालीं बाहुभूषणें अंगदें । करीं कंकणें अतिशुद्धें । सोहं शब्दें रुणझुणती ॥१४८०॥ नख केश अंगुलिका । कराग्रीं जडित मुद्रिका । त्रिकोण षट्कोणि या देखा । उपासकां विधिपीठ ॥८१॥ अगम्य तेज हृदयींच्या पदका । गुणत्रिवळी उदरीं देखा । मध्यें कळसू नेटका । क्षुद्रघंटिका मेखळे ॥८२॥ कांतीव मरकतस्तंभ जाण । तैसे शोभताती दोन्ही चरण । ते केवळ अचेतन । हे सचेतन हरिअंगीं ॥८३॥ ध्वज वज्र अंकुश ऊर्ध्वरेखा । दोन्ही पायीं पद्में देखा । यवांकित सामुद्रिका । अतिनेटका पदबंधू ॥८४॥ आरक्त रंग चरणतळां । वरील घनसांवळी कळा । नभीं इंद्रधनुष्यमेळा । तैसी लीळा हरिचरणीं ॥८५॥ सगुण देखोनियां जगन्नायका । दशदिशांसी चरणीं आवांका । पावावया निजसुखा । दशांगुलिका होऊनि ठेल्या ॥८६॥ चंद्र कृष्णपक्षीं क्षीण । तेणें ठाकिले हरिचरण । नखीं चंद्र जडोनियां जाण । परम पावन तो झाला ॥८७॥ हें जाणोनि त्रिनयनें । चंद्रमा मस्तकीं धरणें । पायवणी माथां वाहणें । जग उद्धरणें तेणें जळें ॥८८॥ सगुण देवो देखोनि पाहीं । चारी मुक्ति लागल्या पायीं । यालागीं संत चरणांच्या ठायीं । तत्पर पाहीं सर्वदा ॥८९॥ सलोकता समीपता । दोहीं पायीं वांकी गर्जतां । अंदू झाली स्वरूपता । सायुज्यता तोडरू ॥१४९०॥ ज्या तोडराचा धाक पाहीं । अहंगर्वित असुर वाहती देहीं । सर्व सुख तें हरीच्या ठायीं । त्याच्या पायीं समाधी ॥९१॥ धैर्य वीर्य उदारकीर्ती । गुणगांभीर्य शौर्य ख्याती । यांसी कारण माझी सगुण मूर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९२॥ माझे ये मूर्तीचेनि दर्शनें । होत डोळ्यां पारणें । जन्ममरणांचें उठवी धरणें । खत फाडणें विषयांचे ॥९३॥ माझी मूर्ति देखिल्यापाठीं । न लगे योगयाग आटाटी । न लगे रिघावें । गिरिकपाटीं । नाना संकटीं न पडावें ॥९४॥ न लगे आसन ध्यान । न लगे समाधिसाधन । माझिये प्राप्तीसी कारण । माझी भक्ति जाण उद्धवा ॥९५॥ एकादश पूजाअधिष्ठान । तेथें माझें करोनि आव्हान । म्यां सांगीतलें मूर्तीचें ध्यान । सावधान करावें ॥९६॥ माझें अर्चन माझें ध्यान । माझें करावें कीर्तन । माझ्या नामाचे स्मरण । माझे गुण वर्णावे ॥९७॥ अहर्निशीं माझी कथा । अहर्निशीं माझी वार्ता । अहर्निशीं मातें ध्यातां । भक्ति तत्त्वतां ती नांव ॥९८॥ दीपकळिका हातीं चढे । तैं घरभरी प्रकाशू सांपडे । माझी मूर्ती जैं ध्यानी जडे । तैं चैतन्य आतुडे अवघेंचि ॥९९॥ या उपपत्ति उद्धवा देख । सगुण निर्गुण दोन्ही एक । जाण पां निश्चयो निष्टंक । सच्चिदानंदसुख समत्वें ॥१५००॥ जो कसू सुवर्णाचिये खोटीं । तोचि वाला एका कसवटीं । सगुणनिर्गुणपरिपाटीं । नाहीं तुटी चित्सुखा ॥१॥ तेवीं सगुण निर्गुण निःशेष । जाण निश्चयें दोन्ही एक । सगळें साखरेचें टेंक । ना नवटांक सम गोडी ॥२॥ हें अंतरंग माझें ध्यान । तेथें मन करोनि सावधान । अतिहर्षें मदर्चन । मद्भ।क्तीं जाण करावें ॥३॥ उद्धवा ऐसें म्हणसी मनीं । हे भक्ति पाविजे कैसेनि । हें साध्य होय जिंहीं साधनीं । तें तुजलागोनी सांगेन ॥४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४७ वा इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः । लभते मयि सद्भमक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥४७॥ करितां नाना योगयाग । वापी कूप वन तडाग । श्रौतस्मार्त कर्में चांग । मदर्पणें साङ्ग जिंहीं केलीं ॥५॥ श्रौत अग्निहोत्र सोमयाग । स्मार्त वापी कूप तडाग । मज नार्पितां दोन्ही व्यंग सत्कर्म साङ्ग मदर्पणें ॥६॥ कर्म करितां मदर्पण । अवचटें फळ वांच्छी मन । इतुकियासाठी भक्तासी विघ्न । सर्वथा मी जाण येवों नेदीं ॥७॥ सकाम कर्मकर्त्यासी । जे प्राप्ति नव्हे अतिप्रयासीं । त्या उत्तमलोकगतिभोगांसी । मद्भतक्तांसी मी देता ॥८॥ पोटांतूनि माझा भक्तू । दिव्य भोगांसी विरक्तू । ते भोग भोगितां मातें स्मरतू । भोगासक्तू तो नव्हे ॥९॥ साधु देवालया जातां । पर्जन्यें पीडिला धारावर्तां । वेश्यागृहासी नेणतां । आला अवचितां वोसरिया ॥१५१०॥ तो बसोनि वेश्येसी नातळे । तेवीं भक्त दिव्य भोगांसी कांटाळे । ठकलों म्हणे अनुतापबळें । पिटूनि कपाळें हरि स्मरे ॥११॥ ऐसिया अनुतापस्थितीं । तत्काळ भोग क्षया जाती । तो जन्म पावे महामती । माझी भक्ती जिये गृहीं ॥१२॥ त्यासी पूर्वसंस्कारस्थितीं । सकळ विषयांची विरक्ती । उपजतचि लागे भक्तिपंथीं । भक्त आवडती जीवेंप्राणें ॥१३॥ तो मुक्तीतें हाणोनि लातें । निजसर्वस्वें भजे मातें । यापरी मी निजभक्तातें । नेदीं विघ्नातें आतळूं ॥१४॥ यापरी ज्यांस विषयविरक्ती । तेही इष्टापूर्त जैं करिती । योग याग त्याग जैं साधिती । माझी भक्ती तैं उपजे ॥१५॥ समाहित करोनि मन । श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठान । योग याग त्याग साधन । निष्ठेनें जाण जैं करिती ॥१६॥ तेणें शोधित होय चितवृत्ती । झालिया चित्तशुद्धीची प्राप्ती । तैं उपजे माझी सद्भतक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१७॥ इतुकी न करितां आटाटी । माझे सद्भजक्तीची होय भेटी । हें अतिगुह्य आहे माझे पोटीं । ते तुज मी गोठी सांगेन ॥१८॥ सांडोनि सकळ साधन । जो करी साधुभजन । तेव्हांचि त्याचे शुद्ध मन । सत्य जाण उद्धवा ॥१९॥ म्हणसी साधु तो कैसा कोण । मागां सांगीतलें लक्षण । बहु बोलावया नाहीं कारण । साधु तो जाण सद्गुलरु ॥१५२०॥ त्या सद्गुारूचें भजन । जो भावार्थें करी आपण । सर्व शुद्धीचें कारण । सद्गु रु जाण सर्वांशी ॥२१॥ ज्याचे मुखींचें वचन । ब्रह्मसाक्षात्कारा पाववी जाण । त्याचे सेवितां श्रीचरण । शुद्धि कोणीकोणा होईना ॥२०॥ गुरुनाम घेतां मुखें । कळिकाळ पाहूं न शके । त्याची सेवा करितां हरिखें । पायां मोक्षसुखें लागती ॥२३॥ ज्यासी सद्गुकरूची आवडी चित्तीं । ज्याची सद्गु रुभजनीं अतिप्रीती । त्यासी भाळली माझी सद्भरक्ती । पाठीं लागे निश्चितीं वरावया ॥२४॥ जो गुरुभजनीं भावार्थी । जगामाजीं तोचि स्वार्थी । त्यापाशीं माझी सद्भथक्ती । असे तिष्ठती आंखिली ॥२५॥ सद्भपक्ति बापुडी कायसी । अंगें मीही अहर्निशीं । तिष्ठतसें स्वानंदेंसीं । गुरुप्रेमासी भूललों ॥२६॥ मज माझ्या भक्तांची थोडी गोडी । परी गुरु भक्तांची अतिआवडी । सत्संगेंवीण रोकडी । सद्भोक्ति चोखडी न पविजे ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४८ वा प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव । नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सतामहम् ॥४८॥ माझिये प्राप्तीलागुनी । भक्तिज्ञानमार्ग दोन्ही । ज्ञान अत्यंत कठिणपणीं । भक्ति निर्विघ्नीं पाववी ॥२८॥ संसार तरावयालागीं । अनेक साधनें अनेगीं । बोलिलीं तीं जाण वाउगीं । उत्तम प्रयोगीं मद्भ क्ती ॥२९॥ उपायांमाजीं अतिप्रांजळ । निर्विघ्न आणि नित्य निर्मळ । माझा भक्तिमार्ग केवळ । ज्ञान तें विकळ मध्यपाती ॥१५३०॥ मळा शिंपावयालागुनी । मोट पाट उपाय दोन्ही । मोटां काढिजे विहीरवणी । बहुत कष्टोनी अतिअल्प ॥३१॥ मोटनाडा बैलजोडीं । अखंड झोडितां आसुडीं । येतां जातां वोढावोढी । भोय भिजे थोडी भाग एक ॥३२॥ तेथही मोट फुटे कां नाडा तुटे । वोडव पडे बैल अवचटे । तरी हातां येतां पीक आटे । वोल तुटे तत्काळ ॥३३॥ तैसा नव्हे सरितेचा पाट । एक वेळ केल्या वाट । अहर्निशीं घडघडाट । चालती लोट जीवनाचे ॥३४॥ मोटेचें पाणी तैसें ज्ञान । करूनि वेदशास्त्रपठण । नित्यानित्यविवेकासी जाण । पंडित विचक्षण बैसती ॥३५॥ एक कर्माकडे वोढी । एक संन्यासाकडे बोडी । एक म्हणती हे गोष्टी कुडी । देहो वोढावोढीं न घालावा ॥३६॥ एक म्हणती प्रारब्ध प्रमाण । एक म्हणती सत्य शब्दज्ञान । एक म्हणती धरावें मौन । अतिजल्पन न करावें ॥३७॥ एक म्हणती सांडा व्युत्पत्ती । ज्याची चढे अधिक युक्ती । तोचि ज्ञाता निश्चितीं । सांगों किती मूर्खांसी ॥३८॥ एक म्हणती तप प्रमाण । एक म्हणती पुरश्चरण । एक म्हणती वेदाध्ययन । द्यावें दान एक म्हणती ॥३९॥ एक तो हें अवघेंचि मोडी । घाली योगाचिये कडाडीं । लावी आसनमुद्रेची वोढी । बैसवी रोकडी वारयावरी ॥१५४०॥ ऐसे नाना वाद करितां । एक निश्चयो नव्हे सर्वथा । ज्ञानाभिमान अतिपंडितां । ज्ञान तत्त्वतां कळेना ॥४१॥ ऐसी ज्ञानमार्गींची गती । नाना परींचीं विघ्नें येती । विकल्पें नासल्या व्युत्पत्ती । माझी निजप्राप्ती तेथें नाहीं ॥४२॥ तैसी नव्हे माझी भक्ती । नाममात्रें मज पावती । नामें उद्धरले नेणों किती । हेंचि भागवतीं बोलिलें ॥४३॥ माझें करितां गुणवर्णन । कां हरिकथा नामसंकीर्तन । तेथें रिघों न शके विघ्न । गडगर्जन हरिनामें ॥४४॥ जेथें हरिनामाचे पवाडे । तेथें विघ्न कैंचें बापुडे । विघ्न पळे मद्भेक्तांपुढें । उघडती कवाडें मोक्षाचीं ॥४५॥ माझे भक्त अतिनिराश । न धरिती मोक्षाची आस । यालागीं मी हृषीकेश । त्यांच्या भावार्थास भूललों ॥४६॥ एवं निर्विघ्न मजमाजीं सरता । मार्ग नाहीं भक्तिपरता । त्रिसत्य सत्य गा सर्वथा । भक्ति तत्त्वतां मज पढिये ॥४७॥ ऐशी निजभक्ति सुलभ फुडी । देवो सांगे अतिआवडीं । उद्धवासी हरिभक्तीची गोडी । हर्षाची गुढी उभारिली तेणें ॥४८॥ जें उद्धवाच्या जीवीं होतें । तेंचि निरूपलें श्रीअनंतें । हरिखें नाचों लागला तेथें । जीवें श्रीकृष्णातें वोवाळी ॥४९॥ ऐसी तुझी सुलभ भक्ति । तरी अवघेचि भक्ति कां न करिती । देवो म्हणे भाग्येंवीण माझी भक्ति । न घडे निश्चितीं उद्धवा ॥१५५०॥ कोटि जन्मांची पुण्यसंपत्ती । जरी गांठीं असेल आइती । तैं जोडे माझ्या संतांची संगती । सत्संगें भक्ती उल्हासे ॥५१॥ सत्संगें भक्तीची प्राप्ती । उद्धवा जाण तू निश्चितीं । संतांपाशीं माझी भक्ती । वास पाहती उभी असे ॥५२॥ हो कां तूं संत माझे म्हणसी । येर लोक सांडिले कोणापाशीं । तुझी भक्ति अहर्निशीं । संतांपाशीं कां असे ॥५३॥ उद्धवा ऐसा विकल्पभावो । येथें धरावया नाहीं ठावो । संतभजनीं माझा सद्भाववो । केवा कोण पाहावो भक्तीचा ॥५४॥ संतसेवा करावयासी । कोण कारण तूं मज म्हणसी । अनावरा मज अनंतासी । तिंहीं निजभावेंसी आकळिलें ॥५५॥ मज आकळिलें ज्या हेतू । तेही सांगेन तुज मातू । मजवांचूनि जगाआंतू । दुसरा अर्थू नेणती ॥५६॥ आपुलें जें स्वकर्म । मज अर्पिले सर्व धर्म । देह गेह रूप नाम । आश्रमधर्म मदर्पण ॥५७॥ कल्पांतींचेनि कडकडाटें । जैं धाके धाके विराट आटे । ऐसीं वोढल्या अचाटें । मजवेगळे नेटें न ढळती ॥५८॥ तुटोनि पडतां आकाश । आणिकाची ते न पाहती वास । यालागीं मी हृषीकेश । त्यांचा दास झालों असें ॥५९॥ नवल भावार्थाचा महिमा । मज विश्वात्म्याचे झाले ते आत्मा । ऐसें लाहाणें तयां आम्हां । मज पुरुषोत्तमा वश केलें ॥१५६०॥ संतांसीं मज भिन्नपण । कल्पांतींही नाहीं जाण । तुज जिव्हारींची उणखूण । तुज संपूर्ण सांगीतली ॥६१॥ संत माझे झाले माझ्या भक्तीं । येर लोक मज न भजती । ते म्यां दिधले काळाच्या हातीं । अदृष्टगतीं बांधोनी ॥६२॥ माझिया संतांपाशीं । यावया प्राप्ती नाहीं काळासी । मी सदा संरक्षिता त्यांसी । ते कळिकाळासी नागवती ॥६३॥ यापरी संतांचें सर्व काज । करितां मज नाहीं लाज । उद्धवा माझें अत्यंत निजगुज । तें मी तुज सांगेन ॥६४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४९ वा अथैतत्परमं गुह्यं श्रृण्वतो यदुनन्दन । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखा ॥४९॥ इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे एकादशोऽध्यायः ॥११॥ ऐकें यदुवंशकुळटिळका । तूं स्वगोत्र भृत्य सुहृद सखा । तुज न सांगिजे हा आवांका । सर्वथा देखा न धरवे ॥६५॥ मज गुप्ताचें गुप्त सार । साराचें गुप्त भांडार । ते भांडारींचें निजसार । तुज मी साचार सांगेन ॥६६॥ ऐसें गुह्याचें गुह्य निश्चितीं । नाहीं सांगीतलें कोणाप्रती । तूं सखा जिवलग सांगाती । अनन्य प्रीती मजलागीं ॥६७॥ केवळ कोरडी नव्हे प्रीती । तैसीच माझी अनन्यभक्ती । भक्तीसारिखी विरक्ती । अवंचकस्थिती तुजपाशीं ॥६८॥ यादववंषीं पाहतां देख । मजसमान तूंचि एक । समान सगोत्र आणि सेवक । हें अलोकिक उद्धवा ॥६९॥ नव्हेसी कार्यार्थी सेवक । सर्वभावें विश्वासुक । किती वाणूं गुण एकएक । परम हरिख मज झाला ॥१५७०॥ यालागीं गुह्य तेंही तुझ्या ठायीं । वंचावया मज धीरु नाहीं । हृदय आलिंगलें हृदयीं । चिदानंदू पाहीं तुष्टला ॥७१॥ मग म्हणे सावधान । सादर आइक माझें वचन । तुज फावल्या माझें गुह्य ज्ञान । वंशउ द्धरण तुझेनी ॥७२॥ जे वंशी होय ब्रह्मज्ञानी । तो वंष पवित्र त्याचेनी । हे सत्य जाण माझी वाणी । विकल्प मनीं न धरावा ॥७३॥ म्हणसी स्वयें तूं ब्रह्म पूर्ण । वंशीं अवतरलासी नारायण । तेणें वंश उद्धरला जाण । माझें ज्ञान तें किती ॥७४॥ तरी नाम रूप जाति गोत । या अवघ्यांसी मी अलिप्त । सकळ कुळेंसी मी कुळवंत । गोत समस्त जग माझें ॥७५॥ ऐसें म्हणोनि निजगुह्यसार । तुज मी सांगेन साचार । तेणें होईल जगाचा उद्धार । ऐसें शारङ्गधर बोलिला ॥७६॥ तें ऐकावया गुह्य ज्ञान । उद्धवें मनाचे उघडिले कान । सावध पाहतां हरीचें वदन । नयनीं नयन विगुंतले ॥७७॥ यापरी उद्धव सावधान । त्यासी कृष्ण सांगेल गुह्य ज्ञान । पुढीले अध्यायीं अतिगहन । रसाळ निरूपण हरीचें ॥७८॥ एका विनवी जनार्दन । संतीं मज द्यावें अवधान । श्रोतीं व्हावें सावधान । मस्तकीं चरण वंदिले ॥७९॥ तुमचेनि पदप्रसादें । श्रीभागवतींचीं श्र्लोकपदें । वाखाणीन अर्थावबोधें । संत स्वानंदें तुष्टलिया ॥१५८०॥ यालागीं एका शरण जनार्दनीं । तंव जनार्दनचि एकपणीं । जेवीं कां सागरींचें पाणी । तरंगपणीं विराजे ॥१५८१॥ इति श्रीमद्भारगवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४९॥ ओव्या १५८१॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[वर्ग:‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] td86ca0qvwrevtcy814ve3bylxakm8m 0 4433 36672 36456 2026-09-08T06:33:46Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36672 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय चोविसावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय तेविसावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय पंचविसावा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो जी गुणातीता । व्यक्तिरहिता अव्यक्ता । तुजमाजीं नाहीं द्वैतकथा । अद्वैततारहिवासी ॥१॥ तुझा अद्वैत निजनिर्वाहो । तेथ नाहीं देवी देवो । उदय-अस्तांचा अभावो । रविचंद्रांसी ठावो असेना ॥२॥ तेथ सशब्द हारपला वेदू । बुद्धीसी मिथ्या बोधू । तिळभरी नाहीं भेदू । अद्वयानंदू एकला ॥३॥ ऐसिया अद्वैतपणीं । प्रकृतिपुरुषांची कहाणी । सांगिजे केवळ अज्ञानीं । ज्ञातेपणीं चातुर्यें ॥४॥ जेथ मीतूंपणा नाहीं ठावो । तेथ प्रकृतिपुरुषां केवीं निर्वाहो । ज्याचा नाहीं गर्भसंभवो । त्याचें जातक पहा हो वर्तविती ॥५॥ जें जन्मलेंचि नाहीं । त्याचें श्राद्ध करावें कायी । हें ज्ञात्यासी पुसतां पाहीं । ठेवितां ठायीं ठाकेना ॥६॥ वांझेच्या पुत्राचा विवाहो । समारंभ चला पहा हो । नेणा साच जाणा वावो । तैसा निर्वाहो प्रकृतिपुरुषां ॥७॥ ऐसें नसतेंचि नाथिलें । साचाचे परी नांदविलें । एकीं अनेकत्व दाविलें । एकपण संचलें न मोडतां ॥८॥ ऐसा एकपणें एकुलता । तोचि आपण आपली झाला कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता । अतिलाघवता अतर्क्य ॥९॥ जेवीं अर्धनारीनटेश्र्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । तेवीं प्रकृति पुरुष संसारीं । एकाकारीं नांदत ॥१०॥ तो पुरुष ते पतिव्रता । दोघां अनन्य प्रीति एकात्मता । येरयेरां वेगळीकता । पाऊल सर्वथा न घालिती ॥११॥ दोघां एकत्र सदा असणें । दोघांसी एकचि नेसणें । दोघां एके सत्ता बैसणें । दोघे एकचि प्राणें वर्तती ॥१२॥ दोघां एकचि देखणें । दोघां एकचि चाखणें । दोघां एकचि बोलणें । दोघां करणें एकचि ॥१३॥ कैशी दोघां प्रीति अलोलिक । येरयेरांवीण न घेती विख । येरयेरांवीण न चाखिती उदक । येरयेरेंवीण देख आंधळीं ॥१४॥ नवल बाइलेचें करणें । नपुंसका पुरुषत्व इणें देणें । मग तिचेनि अधीनपणें । पुरुषें नांदणें सर्वदा ॥१५॥ मग हा तिचेनि डोळां देखे । मग हा तिचेनि बोले मुखें । तिचेनि भोगी हा सुखदुःखें । बंधमोक्ष चाखे तिचेनि ॥१६॥ तिचेनि म्हणवी मी ब्रह्म । तिचेनि करी हा कर्माकर्म । तिचेनि भोगी हा मरणजन्म । धर्माधर्मविभागें ॥१७॥ तिचेनि यासी पाप घडे । तिचेनि यासी पुण्य जोडे । तिचेनि हा महत्त्वा चढे । तिचेनि पडे अधःपातीं ॥१८॥ एथवरी अतिप्रीतीं । वाढविली निजप्रकृती । प्रकृति पातिव्रत्यस्थिती । वश्य निजपती तियें केला ॥१९॥ नवल दोघांची सोयरिकी । दोघीं भावंडें होतीं सखीं । तो बाप ते त्याची लेंकी । पाहतां विवेकीं तो पुत्र तिचा ॥२०॥ यापरी अगम्यागमन । तिंहीं दोघीं करुनि जाण । वाढविले अनेक जन । तिसरेपण नातळतां ॥२१॥ ऐसा अव्यभिचारी व्यभिचारु । करुनि वाढविला संसारु । तो अतिअतर्क्य अगोचरु । अगम्य दुर्धरु शिवादिकां ॥२२॥ हा निजशक्तिप्रकृतिमेळें । भोगी शिवत्वाचे सोहळे । प्रिया न देखतां तात्काळें । सांडी सगळें शिवत्व ॥२३॥ ज्यासी गांवठाव ना जीवमेळ । रुपनांव ना काळवेळ । ऐसाही प्रकृती केवळ । केला सबळ निजगुणीं ॥२४॥ प्रकृती निजगुणास्त्व । निजभर्ता केला सावेव । वर्ण व्यक्ति रुप नांव । नाना वैभवविलासें ॥२५॥ तंव पूर्णत्व लोपोनियां शिवें । अंगावरी वाढविलें शांभवें । येरी पतिव्रता आहेवें । रुपें नांवें शिव पूजी ॥२६॥ दोघांपासूनि झालें जग । परी न दिसे तिसरा भाग । न तुटे अनन्यमिळणीयोग । भिन्न विभाग दाखवितां ॥२७॥ त्रैलोक्य पाहतां साङग । न दिसे तिसरें अंग । दोघीं दुमदुमीत जग । भरलें चांग दुबंधीं ॥२८॥ दोघांची अतिप्रीति ऐशी । अनन्यमिळणी अनन्यासी । दोघें अणूमाजीं सावकाशीं । निजरहिवासी नांदत ॥२९॥ पतीवीण ते पतिव्रता । सगळीचि विरे सर्वथा । प्रियेवीण असतचि नसता । होय कांहीं नव्हतां भर्तारु ॥३०॥ शिव निःसंग जो पैं सदा । क्रियाकरणेंवीण नुसधा । त्यासीही अतिप्रीतीं निजप्रमदा । सुखदुःखबाधा भोगवी ॥३१॥ यापरी निजनोवरा । प्रकृती गोविंला घरचारा । मग घरवातेचा थारा । त्याच्याचि शरीरावरी केला ॥३२॥ प्रकृति पतिव्रता अवंचक । कर्माकर्मीं शिणोनि अनेक । सुखदुःखांची परवडी देख । अर्पी आवश्यक निजकांता ॥३३॥ नवल तें मीं सांगावें काये । स्त्री जोडी तें पुरुष खाये । तियेवीण तो पाहें । कंहीं न लाहे कवडाही ॥३४॥ प्रकृति पतिव्रताशिरोमणी । कांत वश्य करोनि निजगुणीं । वासना सूक्ष्म सेवया अनुदिनीं । भोगवी सुगरणी भर्ताराकरवीं ॥३५॥ तेथ प्रकृतीचेनि गदारोळें । भवाब्धीं जलक्रीडा खेळे । प्रकृति पुरुषातें बुडवी बळें । पुरुष एकें काळें प्रकृति बुडवी ॥३६॥ ऐशा प्रकृतीच्या संगाआंत । पुरुषास लाविलें पंचभूत । जन्ममरणांच्या बुडया देत । अवस्थाभूत होऊनि ॥३७॥ ऐसा प्रकृतिचिया भिडा । पुरुष केवळ झाला वेडा । निजत्व विसरोनि बापुडा । केला गाढा अतिदीन ॥३८॥ ऐसा विसरोनि पूर्णत्वासी । जीवशिवद्वंद्वें स्वयें सोशी । त्यासी न्यावया निजत्वासी । गुणिया पूर्णांशीं गुरुरावो ॥३९॥ ज्याचे वचनमात्रें पहा वो । जीवाचा हारपे जीवभावो । शिवा शिवपदीं ठावो । ज्याचा वचनगौरवो नांदवी ॥४०॥ ज्याची भावार्थें ऐकतां गोठी । अहंकारु निमे उठाउठी । जन्ममरणांसी पडे तुटी । न दिसे दृष्टीं भवभय ॥४१॥ ज्याचिया कृपादृष्टीपुढें । जीवशिवांचें फिटे बिरडें । माया मिथ्यात्वें समूळ उडे । पूर्णत्वाचें उघडे भांडार ॥४२॥ शिवू भुलविला शिवत्वासी । यावया तो निजपदासी । आज्ञा जैं पुसे सद्गुरुसी । तैंचि शिवासी शिवत्व ॥४३॥ एवढी महिमा सद्गुरुसी । वचनें केवीं वानूं त्यासी । तंव वानिते वाणीनें वानावयासी । वदवी वाचेसी गुरुरावो ॥४४॥ तेथ एक मी वानिता । हें कोणें घ्यावें आपुले माथां । गुरुनें हरितली अहंता । तेथ मी एक कर्ता घडे केवीं ॥४५॥ तेथ मीपणें घ्यावी अहंता । तंव गुरुचि मीपणाआंतौता । गुरुवेगळा ठाव नाहीं रिता । मीपणाचे माथां गुरुरावो ॥४६॥ माझें जें कां मीपण । तें सद्गुरु झाला आपण । तेव्हां रुप एक नांवें भिन्न । एका जनार्दन एकत्वें ॥४७॥ अवघा जनार्दनचि देखा । तोचि उपनांवें झाला एका । तेणें नामें श्रीभागवत देखा । देशभाखा अर्थवी ॥४८॥ तेविसावे अध्यायाचे अंतीं । देवो बोलिला उद्धवाप्रती । द्वंद्वभोगांची निजप्राप्ती । साहावी शांती धरोनि ॥४९॥ ज्यांसी बाणली अढळ शांती । ते मज अजितातें जिंकिती । तेचि साचार परमार्थीं । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥५०॥ तें ऐकोन कृष्णवचन । उद्धवाचें दचकलें मन । द्वंद्वसहिष्णुता अतिकठिण । कैसेनि आपण साहावी ॥५१॥ द्वंद्वसहिष्णुतासाधन । पुसतां उबगेल श्रीकृष्ण । ऐशिया भिडा उद्धव पूर्ण । धरोनि मौन राहिला ॥५२॥ तो उद्धवाचा अभिप्रावो । जाणोनियां देवाधिदेवो । द्वंद्वसहिष्णुताउपावो । समूळ पहा वो सांगत ॥५३॥ अद्वयत्वें परिपूर्ण । प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । हें आकळल्या निजज्ञान । द्वंद्वबंधन बाधीना ॥५४॥ द्वंद्वें जिणावया पूर्ण । प्रकृतिपुरुषविवंचन । उद्धवें न करितां प्रश्न । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥५५॥ भक्तअंतरींचें जाणता । यालागीं अंतर्यामी तत्त्वतां । तो निजभक्तांचिया स्वार्था । पूर्ण परमार्था सांगत ॥५६॥ निजभक्तांचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ । करावया भक्तहित । कृपेनें सांगत कृपाळू ॥५७॥ जगीं धन्य भाग्य उद्धवाचें । कृष्ण दैवत तिहीं लोकींचें । कृपा वोरसोनियां साचें । प्रकृतिपुरुषांचें निज सांगे ॥५८॥ आशंकेचें निरुपण । उद्धवें न सांगतांही जाण । तें जाणोनियां श्रीकृष्ण । कृपा निरुपण निरुपी ॥५९॥ कृष्ण म्हणे ज्यासी तारीन । तो पाहिलाचि तरला जाण । करावया जगाचें उद्धरण । कृपें श्रीकृष्ण बोलत ॥६०॥ धेनु वत्साचेनि लोभें । जेवीं घरापुरतें दुभे । तेवीं उद्धवाचेनि वालभें । जग पद्मनाभें उद्धरिलें ॥६१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला श्रीभगवानुवाच - अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद्वैकल्पिकं भ्रमम् ॥१॥ जो योगियांचा योगेंद्र । जो ज्ञानियांचा ज्ञानेंद्र । जो भक्तचित्तचकोरचंद्र । जो यादवेंद्र यदुवंशीं ॥६२॥ जो प्रकृतिपुरुषांहूनि पर । तो स्वयें बोले शार्ङगधर। उद्धवा द्वंद्वसहनप्रकार । अतिगुह्य विचार अवधारीं ॥६३॥ जें ऐकतांचि निरुपण । सुखदुःखातीत आपण । हे संपूर्ण पावे खूण । तें गुह्य ज्ञान अवधारीं ॥६४॥ मी कपिलरुपें अवतरुनी । प्रकृतिपुरुष विवंचोनी । उपदेशिली निजजननी । ते जुनी कहाणी सांगेन ॥६५॥ जे परिसतां सावधान । स्वयें होइजे ज्ञानसंपन्न । पुरुषाहूनि प्रकृति भिन्न । सुखदुःख जाण तीपाशीं ॥६६॥ सुखदुःखें मायिक पूर्ण । ऐसें ज्यासी कळलें ज्ञान । तेव्हां भवभयभ्रम दारुण । तत्काळ जाण तो सांडी ॥६७॥ जेवीं मोतियांची कंठमाळा । भ्रमें सर्प भासली डोळां । ते भ्रमांतीं घालिती गळां । न बाधी कंटाळा सर्पभयाचा ॥६८॥ तेवीं शिवशक्तिविवंचन । तुज मी सांगेन संपूर्ण । जें आकर्णितां सावधान । द्वंद्वें सकारण हारपती ॥६९॥ ब्रह्म सुखरुप एकलेपणीं । तेथ प्रकृतिपुरुष कैंचीं दोनी । द्वंद्वसुखदुःखें ज्यापासोनी । त्रिभुवनीं न समाती ॥७०॥ तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषांचें जन्म जाण । तें मुख्य कारण सुखदुःखां ॥७१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा आसीज्ज्ञानमथो ह्मर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥२॥ जेवीं निजेल्या पुरुषाची छाया । पुरुषातळीं जाय लया । तेवीं सविकार गिळोनि माया । ब्रह्म एकल्या एकाकी ॥७२॥ ब्रह्म एकाकी परिपूर्ण । हेंही म्हणावया म्हणतें कोण । नाहीं नाम रुप व्यक्ति पूर्ण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण स्फुरेना ॥७३॥ तेथ नाहीं युगसंख्या काळ वेळ । नाहीं दिनमान घटिका पळ । नाहीं शून्यत्वें शून्य मंडळ । ब्रह्म केवळ परिपूर्णत्वें ॥७४॥ तेथ मी ब्रह्म हें स्फुरे जें स्फुरण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण । तेंचि प्रकृतिपुरुषांचें जन्मस्थान । जावळीं फळें जाण जन्मलीं ॥७५॥ जेवीं कां कवळूनियां कण । निकण कोंडा वाढे आपण । तेवीं पुरुषयोगें पूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे ॥७६॥ धरुनि गोडपणाचा सांठा । फणसाअंगीं वाढे कांटा । तेवीं पुरुषयोगें ताठा । चढला मोठा प्रकृतीसी ॥७७॥ जेवीं कां डोळींचेंचि जळ । गोठोनि डोळां होय पडळ । तेवीं ब्रह्मीं मायामळ । करी शबळ शुद्धासी ॥७८॥ पडळ डोळा मंद करी । माया निजानंद आवरी । वाढोनि त्याची त्याचिवरी । वेडा करी पुरुषातें ॥७९॥ ऐसें कर्तेनवीण आपसया । कार्यकारण जें आलें आया । त्यातें कृतयुग म्हणावया । वेदू लवलाह्या उदेला ॥८०॥ अकार-उकार-मकारेंसीं । वेदू उपजे प्रकृतिपुरुषीं । जेवीं उकलल्या बीजासी । प्रथम ये त्यासी तिवणा डिरु ॥८१॥ ते वेदींचा अभिप्रावो । ब्रह्म सत्य माया वावो । आपुलेनि अभेदें ब्रह्मभावो । विवेकनिपुण पहा वो जाणती ॥८२॥ ऐसे वेदविवेकें अभेदयोगी । ते कृतादि होत कां कलियुगीं । वर्ततां ते सदा अयुगीं । युग त्यालागीं असेना ॥८३॥ कृतयुगादि युगपंक्ती । चराचर नाना व्यक्ती । यांसी उपजवी प्रकृती । तिची उत्पत्ती हरि सांगे ॥८४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा तन्मायाफलरुपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङवनोगोचरं सत्यं द्विजा समभवद्बृहत् ॥३॥ तें बृहत् जें परब्रह्म । जेथ न रिगे रुपनाम । जें मनबुद्धीसी अगम्य । जें दुर्गम इंद्रियां ॥८५॥ जें निर्गुण निराकार । जें सत्यस्वरुप साचार । जें परेहूनि परात्पर । निर्विकार निजवस्तु ॥८६॥ तेथ अतर्क्य मायाचमत्कार । करी दृश्यद्रष्टृत्वें सविकार । तेचि प्रकृति पुरुष साचार । तेणें चराचर वाढवी ॥८७॥ जेवीं रुपासवें छायेची व्यक्ती । तेवीं ब्रह्मीं मायेची निजस्थिती । तिणें उपजविली शिवशक्ती । पुरुष प्रकृति द्विधा भेदें ॥८८॥ ब्रह्मांडीं ईश्वरस्वभावो । पिंडीं त्यासीच जीवभावो । ऐसा प्रकृतिपुरुषनिर्वाहो । मायेनें पहा हो द्विधा केला ॥८९॥ ब्रह्म अच्छेद्य वेदू बोले । तें फाडूनि द्विधा कैसें केलें । जेवीं आरिसां आपणा आपुलें । मुख देखिलें संमुख ॥९०॥ आपण पूर्वामुख आहे । प्रतिबिंब पूर्वेकडे न होये । आपुलें आपणा संमुख होये । हें लाघव पाहें मायेचें ॥९१॥ प्रतिबिंब दिसतां संमुख । संमुख म्हणतां अतिविमुख । पुरुष पूर्वेकडे देख । प्रतिबिंबाचें मुख पश्चिमेकडे ॥९२॥ तेवीं आत्मदृष्टि स्वरुपीं पडें । जीवदृष्टि प्रपंचाकडे । येणें संमुखत्व न घडे । विमुखत्व गाढें जीवासी ॥९३॥ तेवीं ब्रह्मीं जें ब्रह्मस्फुरण । तेंचि मूळमायेचें लक्षण । तेथ ईश्वरत्वें जाण । होय आपण्या आपण संमुख ॥९४॥ जे अद्वितीय वस्तु शुद्ध । तेथ मिथ्या मायासंबंध । अभेदीं उपजवूनि भेद । केलीं द्विविध शिवशक्ती ॥९५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥४॥ त्या दोहीं भागांमाझारीं । प्रकृतिभाग तो विकारी । पुरुषभाग तो अविकारी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥९६॥ तेथ आपण आपुली कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता । एकपणीं दावूनि द्वैता । भिन्नविभागता शिवशक्ती ॥९७॥ जेवीं आपुलें एक अंग । तेथ बोलती वाम सव्य भाग । तेवीं प्रकृतिपुरुषविभाग । जाणावे साङग मायिक ॥९८॥ अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । प्रक्रुतिपुरुषीं तैशी परी । एक शरीरीं एकात्मता ॥९९॥ जैं पुरुषविभाग लपवी । तैं स्वेच्छा प्रकृति नाचवी । प्रकृतिभाग जैं लपवी । तैं पुरुषाची पदवी प्रकट दिसे ॥१००॥ मधील पडदा जैं तोडिती । तैं पुरुष ना प्रकृती । तेव्हां प्रकटे निजात्मस्थिती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती समूळ मिथ्या ॥१॥ ऐशी मिथ्या मायिक प्रकृती । तीपासाव गुणोत्पत्ती । गुणास्तव संसारस्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन्गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥५॥ प्रकृति गुणमयी पूर्ण । ते लाहोनि पुरुशईक्षण । प्रकट करी तिन्ही गुण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३॥ जेवीं सूर्यावलोकनमेळीं । कळी विकासे कमळदळीं । ते वेगळवेगळी पांकोळी । होती मूळीं कळिकेमाजीं ॥४॥ तेवीं पुरुषाच्या ईक्षणीं । गुणमयी झाली गुर्विणी । ते तम-रज-सत्त्वगुणी । प्रसवली तिनी गुणांतें ॥५॥ जेवीं जळें बीज क्षोभूनी । दोनी दळें उलवूनी । डिरु निघाला त्यांतूनी । तरतरुनी तिवणा पैं ॥६॥ तेवीं परमात्मा मी आपण । पुरुषत्वातें पावोनि जाण । प्रकृति क्षोभवूनी पूर्ण । तिनी गुण प्रकटविले ॥७॥ जेवीं कां सूर्याचे किरणीं । सूर्यकांतीं पडे अग्नी । तेवीं पुरुषें प्रकृति भोगुनी । गुण तिनी ते प्रसवे ॥८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङकारो विमोहनः ॥६॥ ते तिनी गुण भिन्न भिन्न । भिन्नपणें वाढी समान । त्या नांव सूत्र प्रधान । क्रियाशक्ति जाण या नांव ॥९॥ क्रियाशक्तीस जडपण । तेथ चेतनात्मक उपजे ज्ञान । तेंचि महत्तत्त्व नांव जाण । भिन्नाभिधान या हेतू ॥११०॥ महत्तत्त्व आणि प्रधान । दोहींचें रुप एकचि जाण । तेथ क्रिया आणि स्फुरे ज्ञान । यालागीं नांवें भिन्न दोहींचीं ॥११॥ क्रियायुक्त जें स्फुरे ज्ञान । तेथ चेतवे अभिमान । त्रिगुणीं अहंकार पूर्ण । ते ठायीं जाण उठावे ॥१२॥ अहं खवळल्या दारुण । शिवासी विसरवी शिवपण । देहात्मवादें भुलवी पूर्ण । जन्ममरण भोगवी ॥१३॥ त्या अहंकाराची मोहक शक्ती । भवभ्रमें पाडी भ्रांती । अहंकाराची विकारउत्पत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥७॥ अहंकार अतिदुर्धर । गुणानुसारें त्रिप्रकार । गुण अहंता दृढ संसार । गुणविकार तो ऐसा ॥१५॥ प्रथम अहंभावो सात्त्विक । झाला अंतःकरणद्योतक । तोचि देवताविकारजनक । यालागीं वैकारिक बोलिजे त्यासी ॥१६॥ अहंकार जो राजसू । तो ज्ञानकर्मेंद्रियप्रकाशू । वांछी रजतेजविलासू । यालागीं तैजसू बोलिजे ॥१७॥ तामसाहंकाराची सिद्धी । सूक्ष्म भूतांतें उत्पादी । यालागीं म्हणिजे तो भूतादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१८॥ नवल अहंकाराची थोरी । सचेतना अचेतन नोवरी । स्वयें लग्न लावी प्रीतीवरी । चिदचिद्‌ग्रंथी पुरी पाडूनी ॥१९॥ चिन्मात्रस्वरुपता जीवासी । लग्न लावी जड देहेंसीं । ’ओं पुण्या’ एकात्मतेसी । कर्ता ज्योतिषी अभिमान ॥१२०॥ जीव ज्ञानस्वरुप चोखडा । तो करोनि जड मूढ वेडा । दृढ घाली हाडांचे खोडां । तो हा धडफुडा अहंकारु ॥२१॥ तोचि सात्त्विक आणि राजस । होऊनि तिसरा तामस । त्रिविध विकारीं बहुवस । वाढवी असोस संसारु ॥२२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद्देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥८॥ विषय तेचि महाभूतें । तामस प्रसवला अपंचीकृतें । विषयास्तव प्रकटती भूतें । ऐक तूतें सांगेन ॥२३॥ शब्दापासाव नभ उद्भवत । स्पर्शापासाव मारुत । रुपापासाव तेज होत । रसास्तव येथ आप उपजे ॥२४॥ गंधापासोनि पृथ्वी कठिण । उपजली आपीं आपण । येरयेरांचें अनुस्यूतपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥२५॥ शब्द निःशब्दीं जन्मला । तो आकाशातें प्रसवला । आकाशीं सूक्ष्म स्पर्श झाला । तो स्पर्श व्याला मारुत ॥२६॥ जन्मल्या मारुताआंत । शब्द स्पर्श दोनी नांदत । मारुत रुपातें प्रसवत । त्या रुपांत तेज जन्मलें ॥२७॥ त्या जन्मल्या तेजाआंत । शब्द स्पर्श रुप नांदत । रुप रसातें प्रसवत । आप रसांत जन्मलें ॥२८॥ जन्मले आपीं समरस । शब्द स्पर्श रुप रस । नांदताती सावकाश । विषयीं विषयांस प्रवेशू ॥२९॥ आपामाजीं जन्मे गंध । गंधापासाव पृथ्वी शुद्ध । शब्द स्पर्श रुप रस गंध । पृथ्वी पंचविध विषययुक्त ॥१३०॥ विषययुक्त अपंचीकृतें । पूर्वी लीन होतीं समस्तें । तींचि स्थूळावलीं येथें । महाभूतें प्रसिद्ध ॥३१॥ ज्ञान कर्म उभयपंचक । श्रोत्रादि इंद्रियदशक । राजसापासोनि देख । स्वाभाविक जन्मलीं ॥३२॥ सत्त्वअहंतेचा विकार । चित्तचतुष्टय चमत्कार । मन बुद्धि चित्त अहंकार । अकराही सुर इंद्रियाधिप ॥३३॥ महाभूतें अतिजडें देख । इंद्रियें तेथें प्रवर्तक । अंतःकरणचाळक । देव प्रकाशक कर्माचे ॥३४॥ त्रिविध अहंकारवृत्ती । गुणमोक्षें क्षोभक शक्ती । यापरी झाली उत्पत्ती । ब्रह्मांडस्थितीलागूनी ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा मया संचोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥९॥ भूतां परस्परें वैर देख । पृथ्वीतें गिळूं धांवे उदक । उदकातें आवश्यक । तेज देख निर्दळी ॥३६॥ तेजातें प्राशी पवन । पवनातें ग्रासी गगन । एवं भूतांसी सौजन्य । सर्वथा जाण असेना ॥३७॥ तेथ अंतर्यामिरुपें मी जाण । स्वयें प्रवेशोनि आपण । भूतें मेळवूनि पूर्ण । करीं संरक्षण मर्यादा ॥३८॥ माझे मर्यादेची रेखा । पृथ्वी न विरवी उदका । उदकातें तेज देखा । न लववी नखा शोषाचे ॥३९॥ तेजातें न प्राशी पवन । वायु स्वेच्छा विचरतां जाण । सर्वथा ग्रासीना गगन । गतिबंधन करीना ॥१४०॥ यापरी हीं महाभूतें । एकवटूनि समस्तें । स्त्रजिलें ब्रह्मांडातें । मज महापुरुषातें वस्तीशीं ॥४१॥ सप्तावरणेंसीं प्रचंड । आवो साधूनि उदंड । निर्माण केलें ब्रह्मांड । मयूरांड आकारें ॥४२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा तस्मिन्नहं समभवमण्डें सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत्पद्यं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥१०॥ ऐसें ब्रह्मांड जें विद्यमान । त्यामाजीं मी नारायण । लीलाविग्रही झालों जाण । आपण्या आपण विश्वात्मा ॥४३॥ त्या माझे नाभीसी नाभिपद्म । विकासलें विश्वधाम । त्याहीमाजीं उत्तमोत्तम । आत्मभू नाम जन्मला ब्रह्मा ॥४४॥ नाहीं योनिद्वारा उदरगर्भू । मज आत्म्यापासूनि स्वयंभू । उपजला यालागीं आत्मभू । नामाचा शोभू ब्रह्मयासी ॥४५॥ ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो । माझे नाभिकमळीं पहा हो । ब्रह्मदेवो जन्मला ॥४६॥ करावया लोकसर्जन । पद्मनाभाचे नाभीसी जाण । स्वयें जन्मला चतुरानन । रजोगुणप्राधान्यें ॥४७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा ॥११॥ ब्रह्मा रजोगुणप्रधान । नाभिकमळीं बैसोनि जाण । मी जन्ममूळ जो नारायण । त्यासी तो आपण देखेना ॥४८॥ स्वयें बैसल्या कमळासी । कमळमूळ न कळे त्यासी । देखे एकार्णव जळासी । रजोगुणेंसीं मोहित ॥४९॥ तें कमळमूळ पहावया बुडीं । एकार्णवीं घालोनि उडी । बुडतां दिवसांचिया कोदी । त्या मूळाचि जोडी न लभेचि ब्रह्मा ॥१५०॥ तेथ निर्बुजला जळभयें । बाहेरी उसासे लवलाहें । कमळावरी बैसोनि पाहें । करावें काये स्मरेना ॥५१॥ धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता । तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥५२॥ ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । रजें रजांध झालें केवळ । धरोनि ठेला नाभिकमळ । कृपा तत्काळ मज आली ॥५३॥ मज विश्वात्म्याचें अपत्य । जडत्वें राहिला तटस्थ । म्यां उपदेशिला तेथ । सृष्टिसर्जनार्थ तपोनिष्ठा ॥५४॥ महाकल्पादींचे मांडणी । माझिया अशरीरी वाणी । तप तप या दों वचनीं । उपदेशिला अग्रगणी चतुरानन ॥५५॥ यथोक्त तप करितां जाण । वृद्धि पावला सत्त्वगुण । त्याचिया सात्त्विकता पूर्ण । प्रत्यक्ष नारायण मी झालों ॥५६॥ काळत्रयीं अबाधित । तूंचि विश्वात्मा निश्चित । हें चतुःश्लोकी भागवत । म्यां त्यासी तेथ उपदेशिलें ॥५७॥ माझिया उपदेशविधीं । होऊनियां समबुद्धी । कल्पकल्पांचिये अवधी । मोह त्रिशुद्धी बाधीना ॥५८॥ यापरी ब्रह्मा कल्पादी । पावला परम समाधी । प्रकटोनि निजात्मबुद्धी । सर्जनसिद्धी तेणें केली ॥५९॥ सुरासुर मानव पन्नगादिक । यांचे वसते तिन्ही लोक । सप्तपाताळ घरें देख । गोपुरें अलोलिक सप्तसंख्या ॥१६०॥ भूशब्दें पाताळलोक । भुवःशब्दें मृत्युलोक । स्वःशब्दें स्वर्गलोक । त्रिलोक देख या नांव ॥६१॥ चतुर्दश भुवनें सकळ । तेथ वसते लोक लोकपाळ । तेंचि करोनियां विवळ । सांगे प्रांजळ श्रीकृष्ण ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ व १३ वा देवानामोक आसीत्स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम् ॥१२॥ अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः । त्रिलोक्या गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥१३॥ मागील श्लोकाचे अंतीं । भूर्भुवःस्वर इति । यापरी त्रिलोकी श्रीपती । जाण निश्चितीं बोलिला ॥६३॥ तेंचि पुढील श्र्लोकार्था । पाताळलोक होय चौथा । तो मृत्युलोक एकात्मता । जाण तत्त्वतां व्याख्यान ॥६४॥ इंद्रादि सकळ देवांसी । स्वर्ग निजमंदिर त्यांसी । यक्षरक्षभूतगंधर्वांसी । निवासासी अंतरिक्ष ॥६५॥ जेणें पाविजे निजमोक्षासी । जेथूनि गमन लोकांतरासी । ते कर्मभूमी मनुष्यासी । निजभाग्येंसीं भूर्लोक ॥६६॥ त्रिलोकीवरतें जाण । सिद्ध वोळंगती आपण । तें सिद्धांचें सिद्धिस्थान । वसतें जाण निरंतर ॥६७॥ अतळ वितळ सुतळ । रसातळ महातळ । तळातळ आणि पाताळ । अधःसंख्या सकळ पाताळा ॥६८॥ सप्तपाताळीं अधिकारमेळू । अतळीं वसे मयपुत्र बळू । प्रतापें अतिप्रबळू । दैत्यमेळू समुदाय ॥६९॥ वितळीं वसे हाटकेश्वरु । जो उमाकांत कर्पूरगौरु । जेथिले हाटकनदीचा पूरु । सुवर्णसंभारुप्रवाही ॥१७०॥ सुतळीं महावैष्णव बळी । ज्याचा द्वारपाळ वनमाळी । प्रर्हामदही त्याचिजवळी । वैष्णवकुळीं नांदत ॥७१॥ त्रिपुर भेदूनि शंकरु । रसातळीं स्थापिला मयासुरु । तो मायालाघवी महावीरु । सपरिवारु वसताहे ॥७२॥ महातळीं कद्रूसुत । जे विषधर क्रोधयुक्त । ते सर्प जाण समस्त । तेथ नांदत निजवासें ॥७३॥ तळातळीं नांदती दानव । निवातकवची वीर सर्व । फणिमुख्य राजगौरव । रचना अपूर्व ते ठायीं ॥७४॥ सातवे पाताळीं वसती नाग । शतसहस्त्र फणिगणभोग । वासुकिप्रमुख अनेग । पद्मिनीभोग भोगिती ॥७५॥ स्वर्गी रंभा उर्वशी सुंदरी । कां पाताळीं पद्मिणी नारी । त्यांच्या सौंदर्याची थोरी । लोकांतरीं वाखाणे ॥७६॥ त्या तळीं तीं शतयोजनांवरी । शेष वसे सहस्त्रशिरी । ज्याच्या निजांगावरी । निद्रा करीं मी भगवंत ॥७७॥ त्याहूनि तळीं आत्यंतिक । अंधतामिस्त्रादि महानरक । त्याहीतळीं कूर्म देख । आवरणोदक तयातळीं ॥७८॥ ज्यांचा स्वर्गभोग होय क्षीण । अधोभोगाचें उरे पुण्य । तेणें पुण्यानुक्रमें जाण । सप्तपाताळीं जन जन्मती ॥७९॥ ज्याचे गांठीं पाप चोख । तो भोगी नाना नरक । ऐशी त्रिलोकी देख । चतुर्मुख स्वयें रची ॥१८०॥ ज्यांसी निष्कामता नाहीं चित्तीं । जे स्वप्नीं न देखती विरक्ती । त्यांसी त्रिलोकीवरती गती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥८१॥ जे न करितीचि माझी भक्ती । जे नायकतीचि माझी कीर्ती । जे माझें रामनाम नुच्चारिती । भवबंधपंक्तिच्छेदक ॥८२॥ त्यांसी पुनः पुनः स्वर्गलोक । पुनः पुनः भोगिती नरक । पुनः पाताळ मृत्युलोक । नानायोनीं दुःख भोगिती ॥८३॥ जे त्रिगुणगुणी सदा सकाम । जे सर्वदा करिती सकाम कर्म । त्यांसी त्रैलोक्याबाहेरी निर्गम । त्रिगुणधर्म निघों नेदी ॥८४॥ सांगीतली पाताळविवंचना । आतां ऐक स्वर्गरचना । लोकीं लोकांतरगणना । समूळ जाणा सांगेन ॥८५॥ रविचंद्रप्रभा जेथवरी । तेथवरी पृथ्वीची थोरी । तळीं पाताळ स्वर्ग वरी । लोकलोकांतरीं निवास ॥८६॥ पायीं चालिजे तो भूलोक जोडे । येथूनि सूर्याऐलीकडे । भुवर्लोकींची थोरी वाढे । तेथ वस्ती घडे यक्षरक्षगंधर्वां ॥८७॥ भुवर्लोकाहीवरी । सूर्यलोकाची वाढे थोरी । पृथ्वीपासूनि लक्षावरी । जाण निर्धारीं रविलोक ॥८८॥ वायूपासूनि चक्राकारीं । रविचंद्रतारालोक कुसरी । खेवणोनियां तयावरी । काळ सूत्रधारी भवंडीत ॥८९॥ त्या काळाहीवरी माझी सत्ता । माझेनि भेणें काळू तत्त्वतां । क्षणलवनिमिषावस्था । अधिकन्यूनता होऊं नेदी ॥१९०॥ नवल काळचक्रगती । मासां रवि चंद्र समान होती । सूर्याआड चंद्रासी गती । जाण निश्चितीं दिनद्वयें ॥९१॥ ते आमावास्याप्रतिपदेसी । चंद्र चंद्रमंडळीं सावकाशीं । सुर्यसमभागें गमन त्यासी । तें या लोकांसी दिसेना ॥९२॥ इतुक्यासाठीं ते दिवशीं । जीवें जित्या चंद्राशीं । नष्टत्व स्थापिती ज्योतिषी । तें या लोकांसी सत्य माने ॥९३॥ रवि चंद्र एकासनीं । सर्वथा नव्हती गमनीं । लक्षांतरें वसती दोन्ही । मंडळसमानीं मासांतीं गती ॥९४॥ रविआड गती ज्या ग्रहासी । त्याचा अस्त सांगे ज्योतिषी । सत्य माने या लोकांसी । तो ग्रहो दृष्टीसी दिसेना ॥९५॥ दृष्टिसृष्टीचा जो न्यावो । तो ज्योतिषशास्त्रीं सत्य पहा हो । न दिसे त्याचा अस्तभावो । दिसे तो पहा हो पूजिती ॥९६॥ अभ्राआड ग्रहण झालें । देखिलें तेथें पर्व फावलें । न दिसे ते देशीं नाहींच झालें । येणेंही बोलें वर्तती ॥९७॥ रविचंद्रांहूनि आरती । राहुकेतूंची असे वस्ती । ते जैं मंडळाआड येती । तैं ग्रासिलें म्हणती रविचंद्रां ॥९८॥ राहु सूर्या गिळिता साचें । तैं तोंड जळतें राहूचें । मंडळीं मंडळ आड ये त्याचें । हें सर्वग्रासांचें संमत ॥९९॥ सूर्य सूर्यमंडळीं राज्य करी । त्याच्या सर्वग्रासाची थोरी । ज्योतिषी सांगे घरोघरीं । तें देखोनि नरीं महाशब्द कीजे ॥२००॥ सूर्यसर्वग्रासाचिया गोठी । जगीं एक बोंब उठी । शेखीं रवि-राहूंसी नाहीं भेटी । स्पर्शही शेवटीं असेना ॥१॥ ग्रहचक्र वेगें चळतां पाहीं । रविचंद्रादिकां चालणें नाहीं । ते निश्चळ निजराज्याच्या ठायीं । न चालतां पाहीं चालती ॥२॥ रविलोकाहूनि वरी । चंद्रलोक लक्षांतरीं । चंद्रलोकाहूनि दूरी । लक्षांतरीं तारालोक ॥३॥ तारालोकाहूनि वरी । बुधलोक दों लक्षांतरीं । बुधलोकाहूनि वरी । दों लक्षांतरीं शुक्रलोक ॥४॥ मिळोनियां दैत्यगण । ज्याच्या चरणां येती शरण । नित्य घालिती लोटांगण । तो शुक्राचार्य जाण दैत्यगुरु ॥५॥ शुक्रलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । भौमलोक वसे अंबरीं । भौमलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । देवगुरु करी निजवासू ॥६॥ ज्याचे चरण वंदिती देख । इंद्रचंद्रवरुणादि अर्क । नित्य येती आवश्यक । तो बृहस्पतिलोक गुरुचा ॥७॥ त्याहीवरी लक्ष दोनी । सूर्यसुत वसे शनी । लक्षांतरें तेथूनी । सप्तऋषिजनीं निवासू ॥८॥ सप्तऋषींची ऋषिपंक्ती । तेथेंचि वसे अरुंधती । यावरी वसे अमरावती । इंद्रसंपत्तीसमवेत ॥९॥ जेथ अंगें वसे इंद्र जाण । ऐरावती आरोहण । पार्षदगण मरुद्गण । सुरसेना जाण जयाची ॥२१०॥ उच्चैःश्रवा वारु जाण । कल्पतरुंचें उद्यान । कामधेनूंचें गोधन । नंदनवन क्रीडेसी ॥११॥ जेथींच्या पायर्या। चिंतामणी । रंभा उर्वशी विलासिनी । अष्टनायिका नाचणी । ज्याच्या रंगणीं नांदती ॥१२॥ येणें वैभवें अमरावती । इंद्र तेथील अधिपती । येथूनि स्वर्गाची समाप्ती । त्रैलोक्य निश्चितीं या नांव ॥१३॥ आतां त्रैलोक्याबाहेरी । एक लक्ष योजनांवरी । भक्तकृपाळू श्रीहरी । ध्रुवमंडळ करी कृपेने ॥१४॥ त्रिलोकीं होतां प्रलयकाळ । ध्रुवासी कदा नव्हे चळ । तो सर्वदा अचळ । यालागीं अढळ ध्रुवपद ॥१५॥ पृथ्वीपासोनि कोटि योजन । महर्लोक वसे जाण । तेथ वसती कल्पायु जन । तें वसतिस्थान तयांचें ॥१६॥ तेथूनि कोटि योजनें देख । वरुता असे जनोलोक । तेथ वसती सनकादिक । ऊर्ध्वरेते देख महायोगी ॥१७॥ तेथूनि दोन कोटि अधिक । वसताहे तपोलोक । तेथील निवासी आवश्यक । वैराजदेव देख तपस्वी ॥१८॥ तपोलोकाहूनि देख । चौकोटी उंच अधिक । तेथ वसताहे सत्यलोक । तेथील नायक चतुरानन ॥१९॥ तेथ मूर्तिमंत चारी वेद । मूर्तिमंत धर्म प्रसिद्ध । मूर्तिमंत ब्रह्मचर्य शुद्ध । तपही विशद मूर्तिंमंत ॥२२०॥ गायत्री मूर्तिमंत तेथ । वाचा मूर्तिमंत वर्तत । दया मूर्तिमंत नांदत । योग मूर्तिमंत ब्रह्मसदनीं ॥२१॥ तेथ अग्नि तिनी मूर्तिंमंत । ते एकरुपें त्रिधा भासत । सत्य सत्यलोकीं मूर्तिमंत । असत्य तेथ असेना ॥२२॥ ते लोकीं वसते कोण लोक । जे गायत्रीमंत्रजापक । जे ब्राह्मणतीर्थप्राशक । जे यागउपासक निष्काम ॥२३॥ जे ब्राह्मणकार्यी निमाले । जे गोसंरक्षणीं जीवें गेले । जे परोपकारार्थ वेंचले । ते पावले सत्यलोक ॥२४॥ जे निष्काम द्विजां भजले । जिंहीं निष्काम द्विज पूजिले । जिंहीं निष्काम द्विज भोजिले । ते पावले सत्यलोक ॥२५॥ जे कृपाळू दीनार्थ देख । जे कृपाळू बंधमोचक । जे सत्यवादी सात्विक । ते सत्यलोकनिवासी ॥२६॥ जे परापवादीं मूक । परदारानपुंसक । जे परद्रव्या पराङ्‌मुख । ते सत्यलोकनिवासी ॥२७॥ ऐसी सत्यलोकींची स्थिती । तेथींचा ब्रह्मा अधिपती । ब्रह्मसृष्टि याहीवरती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥२८॥ ब्रह्मांडाहूनि वेगळा । कैलास निर्माण करी भोळा । वैकुंठ रची घनसांवळा । हे लोक स्वलीळा निर्मित ॥२९॥ होतां ब्रह्मांडा घडामोडी । वैकुंठ कैलास न लगे वोढी । तेथील वस्तीची अभिनव गोडी । हरिहरभक्त फुडी जाणती ॥२३०॥ तेथ नाहीं काळाचें गमन । नाहीं कर्माचें कर्मबंधन । तेथ नाहीं जन्ममरण । हें भक्त अनन्य पावती ॥३१॥ वैकुंठकैलासरचना । सांगतां मन मुके मनपणा । ते लोकींची लोकलक्षणा । ऐक विचक्षणा सांगेन ॥३२॥ सकळ ब्रह्मांडाबाहेरी । माया आवरणाभीतरीं । वैकुंठ कैलास हरहरीं । स्वलीलेकरीं निर्मिजे ॥३३॥ सकळ जीवां सुखकरु । कैलासीं वसे शंकरु । जो कां पार्वतीपरमेश्वरु । जो योगेश्वरु योगियां ॥३४॥ जटाजूटी गंगाधर । पिनाकपाणी पंचवक्त्र । कर्पूरगौर गोक्षीर । अभयवरदकर निजभक्तां ॥३५॥ त्रिमात्रातीत त्र्यंबक । त्रिपुटीत्रिपुर त्रिपुरांतक । त्रिविधतापउच्छेदक । तिनी लोक सुखकारी ॥३६॥ नागभूषणीं शोभे लीला । रुद्राक्षयुक्त रुंडमाळा । नीळकंठ जाश्वनीळा । भस्मोद्धूलिधूसर ॥३७॥ त्रिशूळडमरांकित कर । त्रिनेत्र व्याघ्राजिन अंबर । रामनामीं अतितत्पर । करी निरंतर जपमाळा ॥३८॥ सहस्त्रबाहु बळिपुत्र बाण । श्रृंगी भृंगी चंडी पार्षद पूर्ण । साठी सहस्त्र रुद्रगण । कात्या त्रिशूळ जाण झेलती ॥३९॥ गणेश स्वामिकार्तिक । नंदी पंचमुख षण्मुख । वीरभद्र सेनानायक । जेणें लाविली सीक दक्षासी ॥२४०॥ भूत प्रेत पिशाचक । महाप्रथम ज्याचें सैन्यक । अवघे शिवांकित देख । शिवनामघोष गर्जती ॥४१॥ शंभु शिव शूली शंकर । उमाकांत कर्पूरगौर । भव भर्ग भवानीवर । कपर्दी ईश्वर महादेव ॥४२॥ हरहरशंकरनामोच्चारीं । धाकें कळिकाळ पळे दूरी । शिवनामें गर्जे सदा गिरी । गिरीश राज्य करी ते ठायीं ॥४३॥ जेथ शिवनामाचा उच्चार । तेथ सुखेंसीं तिष्ठे शंकर । भक्तकृपाळू ईश्वर । भोळा निरंतर भावार्थ्यां ॥४४॥ निजदासांचे त्रिगुण वैरी । छेदावया सदा त्रिशूळ करीं । निजडमरुच्या गजरीं । पापाची उरी उरों नेदी ॥४५॥ कैलासीं तृण तरु समस्त । पशु पक्षी जे जे तेथ । ते अवघेचि शिवांकित । सर्वरुपें समस्त शिवू नांदे ॥४६॥ यापरी ब्रह्मांडाबाहेरी । शिवू स्वलीला निर्माण करी । नेमूनियां कैलासगिरी । भवू राज्य करी भवानीशीं ॥४७॥ आतां वैकुंठींची स्थिती । ऐक सांगेन तुजप्रती । जे ऐकतां चित्तवृत्ती । स्वानंदस्फूर्ती वोसंडे ॥४८॥ उंस गाळूनि काढिजे सार । त्याची आळूनि कीजे साकर । तिचेही नाना प्रकार । करिती नानाकार अतिकुशळ ॥४९॥ तेवीं चैतन्यचि निश्चितें । मुसावूनि श्रीभगवंतें । वैकुंठ रचिलें तेथें । निजसामर्थ्यें नांदावया ॥२५०॥ स्वलीला सगुण साकार । सुकुमार अतिसुंदर । घनश्याम मनोहर । मूर्ति चिन्मात्र चोखडी ॥५१॥ शंख चक्र पद्म गदा । चारी भुजा सायुधा । डोळे लांचावले आनंदा । सगुण गोविंदा देखोनी ॥५२॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे पिंवळा सोनसळा । कौस्तुभ झळके गळां । आपाद वनमाळा शोभत ॥५३॥ चरणींची गंगा अतिपुनीत । जे जगातें पवित्र करीत । ते माथां वाहे उमाकांत । निजस्वार्थ देखोनी ॥५४॥ त्या श्रीहरीचें पदद्वंद्व । वानितां मुका झाला वेद । अगम्य हरीचें निजपद । महिमा अगाध श्रीहरिचरणीं ॥५५॥ पाहतां मुकुंदाचें श्रीमुख । फिकें झालें जी पीयूख । डोळ्यां झालें परम सुख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५६॥ ज्याचें निमेषार्ध देखिल्या मुख । हारपे कोटि जन्मांचें दुःख । त्रिलोकीं न माय हरिख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५७॥ ज्याचा देखिलिया वदनेंदू । बाधूं न शके द्वंद्वबाधू । चढता वाढता परमानंदू । स्वानंदकंदू जगाचा ॥५८॥ जयाची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडें उठाउठी । ज्याचे रोमकूपीं ब्रह्मांडें कोटी । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥५९॥ ज्याची झालिया कृपादृष्टी । अहंकाराची विरे गांठी । दुसरें दिसों नेदी सृष्टीं । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥२६०॥ जया दादुल्याचें नाम । निर्दाळी गा मरणजन्म । समूळ उपडी कर्माकर्म । तो पुरुषोत्तम नांदत ॥६१॥ ते वैकुंठीं पाहतां साचार । अवघे चतुर्भुज नर । घनश्याम पीतांबरधर । शंख चक्र अवघ्यांसी ॥६२॥ अवघ्यांचें एक स्वरुप । अवघे दिसती एकरुप । जेथ हरि नांदे स्वयें सद्रूप । तेथ कोणी कुरुप दिसेना ॥६३॥ तेथ नाहीं आधि व्याधी । नाहीं विषयवार्ता उपाधी । स्त्रीपुरुषां समान बुद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥६४॥ तेथ नाहीं तहानभूक । नाहीं कामक्रोध द्वंद्वदुःख । नाहीं जन्ममरण निःशेख । ऐसा वैकुंठलोक नांदत ॥६५॥ लक्ष्मीनें करावें अवलोकन । यालागीं कष्टती सुरगण । ते लक्ष्मी अंगें आपण । करी संमार्जन वैकुंठीं ॥६६॥ ते वैकुंठीं जगन्नाथ । उद्धरावया निजभक्त । स्वलीला असे नांदत । दीनकृपायुक्त दयाळू ॥६७॥ अंतीं नाममात्र घेतल्यासाठीं । उद्धरल्या जीवकोटी । तो स्वामी श्रीविष्णु वैकुंठीं । दीनकृपादृष्टी नांदत ॥६८॥ जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ । पढिये पंचम पुरुषार्थ । तो हरि नांदत वैकुंठीं ॥६९॥ लोकलोकांतरगणना । ब्रह्मांडसंख्या अवघी जाणा । वैकुंठकैलासरचना । समूळ विवंचना सांगीतली ॥२७०॥ लोक सांगीतले भिन्न भिन्न । तेथील प्राप्तीचे कोण जन । ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थी निरुपण अवधारीं ॥७१॥ महर्जनतपः-सत्यलोक । वैकुंठरचना अलोलिक । तेथील प्राप्तीचे कोण लोक । ते यदुनायक सांगत ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक १४ वा योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥१४॥ निश्चळ करावया निजचित्ता । साधिली प्राणापानसमता । षट्‌चक्रें भेदूनि तत्त्वतां । पुढें निजात्मता पावावी ॥७३॥ तंव आयुष्या झालें अस्तमान । निजांगीं आदळे मरण । ऐसे निमाले जे योगीजन । त्यांसी ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७४॥ जो गृहस्थाश्रमी ब्रह्मचारी । ब्रह्मचर्यनेमें व्रतधारी । जो स्वप्नींहीं नातळे नारी । जो भिक्षाहारी सर्वदा ॥७५॥ जो सदा धडधडीत विरक्ती । एक भिक्षा न धरी हातीं । सद्गुरुचिया सेवा करिती । आत्मज्ञानप्राप्ती पावावया ॥७६॥ जे संधीं व्हावें आत्मज्ञान । ते संधीसी आलें मरण । ऐशा ब्रह्मचारियासी जाण । ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७७॥ जे गृहस्थाश्रमीं नेटक । जे अग्निसेवे साग्निक । जे स्वधर्में चित्तशोधक । जे सेवक द्विजदेवां ॥७८॥ जे भूतदयाळू भाविक । जे सत्यवादी सात्विक । जे निजात्मज्ञानसाधक । जे अवंचक गुरुभजनीं ॥७९॥ गुरुकृपा साधूनि ज्ञान । पावावें ब्रह्म सनातन । तंव वेंचलें आयुष्यधन । अंगीं निधन आदळलें ॥२८०॥ तेणें खोळंबली ब्रह्मप्राप्ती । परी ऊर्ध्वलोकीं होय गती । जैसी उपासना विरक्ती । तेणें तारतम्यें जाती महर्जनादि लोकीं ॥८१॥ जे वनवासी वानप्रस्थ । जे वैराग्यें अतिविरक्त । जे कंदमूळफळीं तृप्त । जे सदा नेमस्त आश्रमधर्मी ॥८२॥ वर्षाकाळीं आसारीं राहे । हेमंतीं जळाशयें । उष्णकाळीं पंचाग्नि साहे । तपश्चर्या वाहे अतिनिष्ठा ॥८३॥ शरीरशोषणाचें पाहें । सर्वथा न धरी भये । स्वार्थाचेनि लवलाहें । तपोनिष्ठा साहे दारुण ॥८४॥ वैराग्य साधूनि पूर्ण । करावें संन्यासग्रहण । साधावया ब्रह्मज्ञान । तेचि काळीं मरण वोढवलें ॥८५॥ ऐसेनि देहान्तस्थिती । त्यासी ऊर्ध्वलोकीं होय गती । महर्जनतपोलोकप्राप्ती । तारतम्यस्थिती उपासना ॥८६॥ जो समूळसंकल्पसंन्यासी । लोकलोकांतर न घडे त्यासी । हें न टकेचि गा जयासी । आणि झाले संन्यासी विधियुक्त ॥८७॥ जे कां पोटींहून अतिविरक्त । स्वप्नीं धातूंसी न लाविती हात । जे यतिधर्मी सदा निरत । जे सदा जपत प्रणवातें ॥८८॥ अंगीकारिले आश्रमविधी । उबगू न मानी जो त्रिशुद्धी । मरणीं डंडळीना बुद्धी । त्या गमनसिद्धी सत्यलोकीं ॥८९॥ ऐसे सत्यलोकातें पावती । तेथिल्या भोगांची ज्यां विरक्ती । ते ब्रह्मयासवें मुक्त होती । येर ते येती माघारे ॥२९०॥ ज्यांसी सत्यलोकीं भोगासक्ती । तेही खचोनि माघारे येती । इतर लोकांची कोण गती । पुनरावृत्ती सोडीना ॥९१॥ जेथवरी भोगासक्ती । तेथवरी पुनरावृत्ती । जेथ भोगाची निवृत्ती । तेथ चारी मुक्ती आंदण्या ॥९२॥ ज्या लोकीं ज्या भोगविरक्ती । तेथून ते पुढारे जाती । जे लोकीं ज्या भोगासक्ती । ते खचोनि पडती भूलोकीं ॥९३॥ तैसी नव्हे माझी भक्ती । भक्तां नाहीं इतर प्राप्ती । मद्भक्तां माझी गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९४॥ जे सकाम माझी सेवा करिती । त्यांसी कामनाफळीं पडे वस्ती । ज्यांसी निष्काम माझी भक्ती । त्यांसी माझी प्राप्ती अनन्य ॥९५॥ सकाम भक्तांचे पुरवूनि काम । त्यांसी मी करीं नित्य निष्काम । निजभक्तांसी निजधाम । मी पुरुषोत्तम पाववीं ॥९६॥ यालागीं गोपींची कामासक्ती । म्यांचि आणूनि निष्कामस्थिती । त्यांसी दिधली सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९७॥ म्यां गोपिकांसि कामू केला । कीं निःशेष कामू त्यांचा हरिला । न विचारितां या बोला । कृष्ण व्यभिचारला मूर्ख म्हणती ॥९८॥ सलोकता आवडे भक्तांसी । तैं मी करीं वैकुंठवासी । भक्त मागे समीपतेसी । करीं मी तयासी जिवलग ॥९९॥ हितगुज अळोंच्यासी । हृदयींचें गोड सांगावयासी । उद्धवा तूं जैसा आवडसी । ऐशीच त्यांसीं करीं प्रीति ॥३००॥ भक्त मागे सरुपता । त्यासी मी दें चतुर्भुजता । शंखचक्रादि सायुधता । घनश्यामता सुरेख ॥१॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे मिरवे सोनसळा । वांकी तोडरु चरणकमळा । कौस्तुभ गळां मत्सम ॥२॥ ठाणमाण गुणलक्षण । वीर्य शौर्य गांभीर्य पूर्ण । रुप रेखा समसमान । दोघेही अनन्य सरुपता ॥३॥ रमा दोघांसी एकत्र देखे । देवो कोण हें ते नोळखे । पार्षदक्रिया ठकली ठाके । कोणासी सेवकें सेवावें ॥४॥ छत्रधरु चवके चित्तीं । कोणावरी धरुं छत्री । चवरधरें चवरें हातीं । कोणाप्रती विंजावें ॥५॥ नमना येती ब्रह्मादि देव । तेही मानिती अतिअपूर्व । दोंमाजीं कोण आदिदेव । त्यांसीही स्वयमेव कळेना ॥६॥ जेवीं दीपें दीपू लाविला । न कळे वडील कोण धाकुला । तेवीं माझी सरुपता पावला । न वचे ओळखिला आनासी ॥७॥ जेवीं आरिशाचें प्रतिबिंब । दिसे समरुपें स्वयंभ । तैशी सरुपतेची शोभ । सम विडंब दोहींचा ॥८॥ देवो होऊनियां प्रसन्न । आपली सरुपता दे संपूर्ण । नेदी हृदयींचा द्विजचरण । श्रीवत्सलांछन अविनाशी ॥९॥ श्रीवत्स चिन्ह द्यावयासी पाहीं । विष्णु म्हणे मज सामर्थ्य नाहीं । तें असे ब्राह्मणाच्या पायीं । त्याचा चरण हृदयीं धरिल्या लाभे ॥३१०॥ सरुपतेमाजीं जाण । देवा-भक्तांची हे खूण । ज्याचे हृदयीं श्रीवत्सलांछन । तो स्वामी श्रीविष्णु जाण सर्वांचा ॥११॥ ऐशी सरुपता जरी झाली प्राप्त । तरी हा देवो मी एक भक्त । हा भिन्नत्वाचा भेद किंत । त्याआंत उरला असे ॥१२॥ देवभक्तांमाजीं भेदू । भिन्न सरुपतासंवादू । जव नाहीं अद्वयबोधू । तंव परमानंदू प्रकटेना ॥१३॥ सांडूनि भिन्न भेदवार्ता । भक्त मागे सायुज्यता । ते गोड निरुपणकथा । तेथील स्वादता मी जाणें ॥१४॥ सायुज्याचें गोडपण । माझें मी जाणें आपण । उद्धवा तुज तेंही जाण । साङग संपूर्ण सांगेन ॥१५॥ देह सरुपता सारिखेपण । हृदयीं भिन्न मीतूंपण । ऐशियेही मुक्तीसी जाण । भक्त सज्ञान नातळती ॥१६॥ मी होऊनियां मातें । भजन स्वतःसिद्ध आइतें । तें सांडूनियां भेदातें । निजभक्त चित्तें नातळती ॥१७॥ देवेंसीं भक्त अनादिसिद्ध । ठायीं मूळींहून अभेद । तेथ दाटूनि जो धरी भेद । तो भक्तिमंद मायिक ॥१८॥ आर्त जिज्ञासु आणि अर्थार्थी । हे भेद केले मायिका भक्ती । जे अभेदभावें मज भजती । सायुज्यमुक्ती तयांसी ॥१९॥ ज्यांसी रावो रंक समान । वंद्य निंद्य न मनी मन । जे न धरिती देहाभिमान । सायुज्य जाण तयांसी ॥३२०॥ जैशी आपुली साउली । मिथ्या आपणासवें लागली । तैशी देहबुद्धि ज्यांसी झाली । त्यांसी फावली सायुज्यता ॥२१॥ जन्मूनि छाया सरिसी वाढे । माझी हे ममता नुठी पुढें । ऐसें देहाचें न बाधी सांकडें । सायुज्य रोकडें तयासी ॥२२॥ सांडूनि देहाची विषयासक्ती । जो करी भावें अभेदभक्ती । त्यासीचि सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२३॥ ज्यासी देहीं नुठी मीपण । भूतमात्रीं न देखे तूंपण । त्यासी सायुज्यमुक्ति जाण । साङग संपूर्ण सांपडे ॥२४॥ जेवढी मज आत्म्याची व्यक्ती । तेवढीच त्याची प्रतीती । त्यासीच सायुज्यता मुक्ती । सहज आपैती उद्धवा ॥२५॥ त्यासी विष्णुस्वरुप व्हावा देहो । हा सर्वथा नुपजे अहंभावो । त्यासी विष्णुसगट स्वदेह वावो । यालागीं सारुप्य पहा हो वांछीना ॥२६॥ निजविवेकें पाहतां ठायीं । देहो तितुका मिथ्या पाहीं । तेथ सारुप्यता कोणें ठायीं । सज्ञानीं कायी मागावी ॥२७॥ सायुज्यता आलिया हाता । वस्तूवीण ठावो नाहीं रिता । सकळ भूतीं एकात्मता । सायुज्य तत्त्वतां या नांव ॥२८॥ सकळ रुपें नांदतें जग । तें जो जाणे आपुलें अंग । आपण सर्वात्मा अभंग । त्यासीच साङग सायुज्य ॥२९॥ मी एक सबाह्याभ्यंतरीं । मी एक जंगमीं स्थावरीं । मीचि आत्मा चराचरीं । जाण त्याचे घरीं सायुज्य नांदे ॥३३०॥ मीचि एक एकला । एकपणेंचि संचला । ज्यासी द्वैताचा दुष्काळ पडिला । सत्य पावला सायुज्य ॥३१॥ एवं भावार्थाच्या अतिप्रीतीं । जें जें निजभक्त वांछिती । तें तें मी पुरवीं श्रीपती । चारी मुक्ती भक्तांसी ॥३२॥ यावेगळे माझे प्रिय भक्त । भक्तिप्रतापें प्रतापवंत । भजनशौर्य अतिअद्भुत । निष्काम निरत मद्भजनीं ॥३३॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या कल्पना न धरोनि हातीं । नित्य निष्काम अतिप्रीतीं । मज भजती महाभाग ॥३४॥ नेघती सालोक्य सामीप्य सरुपता । शेखीं न मागती सायुज्यता । निष्काम भजती भगवंता । भक्ति तत्त्वतां या नांव ॥३५॥ नवल भजनाची परवडी । आवडीतें प्रसवे आवडी । क्षणोक्षण चढोवढी । नित्य नूतन गोडी प्रेमाची ॥३६॥ माझिया आवडीं तत्त्वतां । सर्वस्वें वेंचित जीविता । कदा पालट नव्हे चित्ता । भावर्थतां विश्वासी ॥३७॥ मीच एक देवाधिदेवो । सर्वभूतीं माझाचि भावो । विकल्प विकृति संदेहो । घालितां पहा हो उपजेना ॥३८॥ नवल भावार्थाची थोरी । मद्भावें देखे नरनारी । श्वानसूकरादि आकारीं । नमस्कारी मद्भावें ॥३९॥ नवल त्याची भजनख्याती । सायुज्यादि चारी मुक्ती । माझ्या नांवावरुनि ओंवाळिती । भक्ति पढियंती येणें पाडें ॥३४०॥ मांडल्या अतिविघ्न सांकडें । ग्लानी न करिती आणिकांकडे । जाणती रामनामापुढें । विघ्न बापुडें ते कायी ॥४१॥ गगन पडों पाहे कडाडें । पृथ्वी उलथावया गडबडे । ऐसें मांडलिया सांकडें । नाम पढे श्रीहरीचें ॥४२॥ ऐशी देखोनि अनन्य प्रीती । मी सर्वस्वें भुललों श्रीपती । मग न पाहतां कुळ जाती । त्याच्या घराप्रती मी धांवें ॥४३॥ ते न घेती वैकुंठींची वाट । त्यांचें घरचि मी करीं वैकुंठ । तेथें चिन्मात्रें फुटे पाहांट । पिके पेंठ संतांची ॥४४॥ उपनिपदें येती तयांपाशीं । स्वधर्म ये सुखवस्तीसी । नारदादि सनकादिकांसी । तया घरासी अतिप्रीती ॥४५॥ गर्जती नामाचे पवाडे । माझी कीर्ति गाती वाडेंकोडें । माझ्या रामनामापुढें । द्वंद्वाचें उडे बाधकत्व ॥४६॥ ऐशी देखोनि माझी भक्ती । वोरसोनियां निजशांती । धांवोनि ये तयांप्रती । वोळली मागुती जावों विसरे ॥४७॥ त्यांसी छळों ये जें जें दूषण । तें तें त्यांसी होय भूषण । माझे भक्तीचें प्रसन्नपण । जाण संपूर्ण या नांव ॥४८॥ तेथ सायुज्यादि चारी मुक्ती । त्यांचे सेवेसी स्वयें येती । ते जेथ विषय सेवूं जाती । तेथ सायुज्यमुक्ती सेवा करी ॥४९॥ ऋद्धिसिद्धि त्याच्या घरीं । होऊनि राहती कामारी । तरी तो सिद्धींची चाड न धरी । माझे भक्तीवरी निश्चयो ॥३५०॥ ऐशी देखोनि निश्चयें भक्ती । मीही करीं अनन्य प्रीती । भक्त जेउती वास पाहती । तेउता मी श्रीपती स्वयें प्रकटें ॥५१॥ भक्त स्वभावें बोलों जाये । त्याचें बोलणें मीचि होयें । त्याचे बोलण्या सबाह्यें । मीचि राहें शब्दार्थें ॥५२॥ तो कौतुकें खेळे खडे । ते खडेचि मज होणें घडे । तो कृपाळु पाहे जयाकडे । त्याचे छेदीं मी गाढे भवबंध ॥५३॥ तो वास पाहे जेणें [[मोहरी]] । तेउती मी सुखाची सृष्टी करीं । तो म्हणे जयातें उद्धरीं । तो मी स्वपदावरी बैसवीं ॥५४॥ त्यासी अल्पही विचंबू पावे । तो सर्वांगें मी करुं धांवें । त्याचें नाम जिंहीं स्मरावें । त्यांसी म्यां तारावें सर्वथा ॥५५॥ जेवीं तान्हयालागीं माता । तेवीं भक्तांची मज चिंता । त्यांची सेवाही करितां । मी सर्वथा लाजेंना ॥५६॥ माता बाळकाचें पुरवी कोड । तैसे ते माझे लळेवाड । त्यांचें प्रेमचि मज गोड । उपचारचाड मज नाहीं ॥५७॥ मी शरीर तो माझा आत्मा । प्रेमळ असे पढिया आम्हां । प्रेमळावरती सीमा । भक्तीचा महिमा चढेना ॥५८॥ त्यासी झणें काळ संहारी । यालागीं त्या आंतबाहेरी । मी निजांगाचें दुर्ग करीं । ऐशी प्रीति पुरी प्रेमळाची ॥५९॥ तेथ काळाचेनि हटतटें । लावूनि ब्रह्मस्थितीचे वाटे । माझे भक्त नेटेंपाटें । आपणिया आंतवटें स्वसुखें वसवीं ॥३६०॥ त्याचें स्वाभाविक कर्म जाण । तें माझे प्रीतीचें पूजन । तो देखे तें माझें दर्शन । त्याची चावटी तें स्तवन खुणेचें माझें ॥६१॥ तो स्वयें करी आरोगण । तेंचि मज नैवेद्यअर्पण । त्याची निद्रा ते जाण । समाधि संपूर्ण पैं माझी ॥६२॥ त्याचा निमेषोन्मेषांचा व्यापार । तो मज अत्यंत प्रियकर । त्याचे श्वासाचे परिवार । मज अपार सुखविती ॥६३॥ भक्तांची शरीरस्वभावस्थिती । तेणें मी सुखावें श्रीपती । ऐसे सप्रेम भक्त आवडती । माझी अनन्यप्रीती मद्भक्तां ॥६४॥ चारी पुरुषार्थां नातळती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती । सप्रेम करिती माझी भक्ती । मजचि पावती मद्भक्त ॥६५॥ गंगा सागरीं मीनली मिळे । मीनली त्याचीच त्यावरी लोळे । तैसा भक्त मिळोनि भावबळें । माझे भक्तीचे सोहळे मजमाजीं भोगी ॥६६॥ जेवीं कां भरें तरुणांगी । तरुणपण भोगी सर्वांगीं । तेवीं भक्त मिळोनि मजलागीं । माझे भक्तीचें भोगी वैभव ॥६७॥ कां सतरावीचें गोडपण । चंद्र जाणे आपुलें आपण । तेवीं मी होऊनि माझें भजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥६८॥ जातिस्वभावें उदक एक । तेंचि गंगा यमुना नांवीं देख । प्रयागसंगमीं उद्धरी लोक । तेवीं भक्त भाविक मद्योगें ॥६९॥ तेवीं माझे भक्त मज मिळून । अनन्य करिती माझें भजन । येथ भाविक सात्विक अतिदीन । उद्धरती जाण मद्योगें ॥३७०॥ पृथ्वी निधानें भरली आहे । परी पायाळेंवीण प्राप्ति नोहे । तेवीं आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । गुरुकृपा लाहे तैं प्राप्ती ॥७१॥ चहूं पुरुषार्थातें त्यागिती । चारी मुक्ति उपेक्षिती । पंचम पुरुषार्थाची भक्ती । मज पढियंती उद्धवा ॥७२॥ येचि भक्तीचें मज कोड । हेचि भक्त माझे लळेवाड । मज अवाप्तकामा त्यांची चाड । ऐसें प्रेम गोड तयांचें ॥७३॥ आम्ही प्रेमाचे पाहुणे । भावार्थाचे आंदणे । म्यां अनन्याची सेवा करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वें ॥७४॥ माझें नाम आत्माराम । मी अवाप्तसकळकाम । परी प्रेमळांलागीं सकाम । ऐसें गोड प्रेम तयांचें ॥७५॥ मग आपुलिये संबसाटीं । प्रेमळू घें मी उठाउठी । वरीव सुखही दें शेवटीं । मज प्रीति मोटी प्रेमाची ॥७६॥ प्रेम मजसीं मोलें अधिक । संवसाटी करितां नव्हे देख । यालागीं वरीव देतां सुख । न ये तैं सेवक सेलेचा होय ॥७७॥ प्रेमाचा जिव्हाळा पूर्ण । भावार्थाची उणखूण । जाणता मी एक श्रीकृष्ण । इतरांसी जाण कळेना ॥७८॥ मज गोपिकांची कोण गोडी । त्यांच्या प्रेमाची जाति चोखडी । यालागीं मज त्यांची आवडी । अतिगाढी उद्धवा ॥७९॥ कुब्जा काय सुंदर होती । तिच्या प्रेमाची मज प्रीती । राधा प्रार्थी मी वनाप्रती । काय विषयासक्तीलागूनी ॥३८०॥ कोण भक्ती केली गोपाळीं । काय तीं सोंवळीं कीं ओंवळीं। त्यांचे उच्छिष्ट कवळ मी गिळीं । प्रेमसंमेळीं डुल्लत ॥८१॥ पांडवांच्या वाचें मी काय लागें । त्यांचीं वेवटें सोशीं अनेगें । मी सुदाम्याच्या पायां लागें । काय त्याचेनि पांगें पांगलों ॥८२॥ मी काय अन्नासी दुकाळलों । तो यज्ञपत्न्यां सीं मागों गेलों । मी भावार्थाचा भुकेलों । प्रेमाच्या पावलों पाहुणेरा ॥८३॥ माझी काय क्षीण झाली शक्ति । मज गोपिका दावीं बांधिती । त्यांच्या निजप्रेमाची जाती । मी स्वयें श्रीपती पोखितू ॥८४॥ मी न लागतां कोणाची कवडी । अर्जुनाचीं धूतसें घोडीं । धर्माघरीं उच्छिष्टें काढीं । मज अतिआवडी प्रेमाची ॥८५॥ मज प्रेमळांची अतिआवडी । ते लोकेषणालाज दवडी । महत्त्वाच्या विसरवी कोडी । त्यांच्या सेवेची जोडी मजलागीं ॥८६॥ सकळ अळंकार लेऊनि माता । निजपुत्र मस्तकीं लाडवितां । त्याच्या कंटाळेना थुंकमुता । तेवीं प्रेमळें सर्वथा मजलागीं ॥८७॥ ऐसा प्रेमाचेनि अतिपांगें । म्यां पंगिस्त होइजे श्रीरंगें । यालागीं तया पुढेंमागें । सदा सर्वांगें तिष्ठत ॥८८॥ उद्धवा यादव समस्त । असतां माझें बहुत गोत । तूंचि प्रियकर मज जो येथ । माझें प्रेम अद्भुत तुजलागीं ॥८९॥ हे ऐकोनि देवाची गोठी । उद्धवें पायीं घातली मिठी । देवो सुखावोनि पोटीं । उठाउठी आलिंगी ॥३९०॥ हृदयीं हृदय जालें संलग्न । देहीं देहा पडिलें आलिंगन । मनेंसीं एक झालें मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥९१॥ देवो विसरला देवपण । भक्ता नाठवे भक्तपण । दोघांचें उडालें दोनीपण । स्वानंदीं पूर्ण बुडाले ॥९२॥ सेव्यसेवकता ठेली गोठी । द्वैतभावाची खुंटली दृष्टी । भक्तिसाम्राज्याच्या पाटीं । दोघां झाली भेटी निजात्मता ॥९३॥ स्थूळ लिंग आणि कारण । इंहीं उपलक्षिजे महाकारण । ते देहचतुष्टयाची आठवण । आठवितें कोण ते ठायीं ॥९४॥ तेथ निबिड आणि निघोट । सुखस्वरुप घनदाट । नाहीं आदि मध्य शेवट । तें झालें प्रकट स्वयंभ ॥९५॥ नवल देवाचें पूर्णपण । तेथही लाघव केलें जाण । मोडों नेदीचि उद्धवपण । ऐसा भक्त आन मज मिळेना ॥९६॥ उद्धवाऐसा मजपाशीं । कोण मिळेल अळोंचासी । माझें निजगोड कोणापाशीं । म्यां सावकशीं सांगावें ॥९७॥ मज निजधामा गेलिया जाण । माझें जें निःसीम निजज्ञान । त्यासी उद्धव शुद्ध सांठवण । यालागीं उद्धवपण राखिलें ॥९८॥ उद्धव स्वानंदीं निमग्न । त्यासी थापटूनि आपण । सावध करी श्रीकृष्ण । येरा भक्तपण आठवलें ॥९९॥ म्हणे जय जय श्रीकृष्णनाथा । जें मज सुख दाविलें आतां । तें नित्य निर्वाहे सर्वथा । ऐशी कृपा तत्त्वतां करावी ॥४००॥ तंव श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवा । हा माझा निजगुह्य गोप्य ठेवा । तुज म्यां सांगीतला कणवा । पुरुषार्थ पांचवा या नांव ॥१॥ हें वेदशास्त्रां अगम्य । सकळ देवांसी अतिदुर्गम । जेणें लुब्धें मी पुरुषोत्तम । तें हें भक्तप्रेमरहस्य ॥२॥ मज वश्य करावयाचें वर्म । पोटीं धरावें भक्तिप्रेम । चहूं मुक्तींचा पडे भ्रम । पुरुषार्थकाम वोसरे ॥३॥ ज्यासी माझी सप्रेम भक्ती । त्याचेनि नांवें विघ्नें पळती । मजवेगळी अन्यथा गती । करावया प्राप्ती कोणाची ॥४॥ जयासी माझी अनन्य भक्ती । तेथ माझी पूर्ण कृपास्थिती । मद्भक्तां मजवेगळी गती । कदा कल्पांतीं असेना ॥५॥ वेदविधीं करावा बाधू । तो निःश्वसित माझा वेदू । जेथ माझा पूर्ण कृपाबोधू । तेथ विधिवादू बाधीना ॥६॥ जे कां माजे भक्त सकाम । ते फळभोगांतीं होऊनि निष्काम । तेही ठाकिती माझें निजधाम । भक्तां अन्यगमन असेना ॥७॥ ज्यासी माझें अनन्य भजन । स्वकर्म त्याचे सेवी चरण । विधिवेदू वोळंगे अंगण । त्यासी अन्यथागमन असेना ॥८॥ जेथ सप्रेम नाहीं माझी भक्ती । तेथ कर्में अवश्य बाधती । कर्मास्तव अन्यथागती । अभक्त पावती उद्धवा ॥९॥ जेथ माझी साचार भक्ती । तेथ कर्माची न चले गती । मद्भक्तां माझी प्राप्ती । सत्य निश्चितीं या हेतू ॥४१०॥ भक्तांसी सर्वांभूतीं मद्भावो । तेथ कर्मबंधा कैंचा ठावो । कर्मानुगती खुंटली पहा हो । मत्प्राप्ति स्वयमेवो मद्भक्तां ॥११॥ भक्त पाऊल ठेवी अवनीं । परी म्यां ठेविलें न धरी मनीं । कर्ता भगवंत सत्य मानी । यालागीं कर्मबंधनीं बांधवेना ॥१२॥ भक्तांस नाहीं अन्यथा गती । मद्भक्तां माझी अनन्य प्रीती । त्या भक्तभावार्थाच्या युक्ती । विशद श्रीपती स्वयें केल्या ॥१३॥ ’न मे भक्तः प्रणश्यति’ । हें बोलिला अर्जुनाप्रती । तें साचार बिरुद श्रीपती । तो भक्तां अन्यगती घडोंचि नेदी ॥१४॥ भक्तशापाची ऐकतां गोठी । देवो कैवारें सवेग उठी । सुदर्शन लावूनि पाठी । केला हिंपुटी दुर्वासा ॥१५॥ एका अंबरीषाकारणें । दहा गर्भवास सोशिले जेणें । तो अनन्य भक्तांसी उणें । कोण्याही गुणें येवों नेदी ॥१६॥ भक्तकैवारी श्रीकृष्ण । हे भावार्थाची निजखूण । एका जनार्दना शरण । भावो प्रमाण भक्तीसी ॥१७॥ शुद्धभावेंवीण जे भक्ती । तेचि दांभिक जाण निश्चितीं । ते अपक्वचि राहे प्राप्ती । जेवीं कांकड जाती मुगांची ॥१८॥ ’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । हे मूळपदींची पदस्थिती । तेंचि वाढविलें किती । ऐसें श्रोतीं न म्हणावें ॥१९॥ ’मद्गती’ या पदाची व्युत्पत्ती । कोण आहे जाणे किती । हें रहस्य जाणे विरळा क्षितीं । यालागीं क्षमा श्रोतीं करावी ॥४२०॥ हो कां भक्ति माझी निजजननी । ज्यां प्रेमपान्हां ये वाढवूनी । सरता केलों भगवद्भजनीं । ते म्यां गौण महिमेनीं वानिली ॥२१॥ भगवद्भक्तीचें महिमान । मी केवीं जाणें अज्ञान । जें बोलिलों तें सर्वथा गौण । क्षमा पूर्ण करावी ॥२२॥ भक्ति माझी निजमाउली । ते मी आपुल्या बोबडे बोलीं । ग्रंथाधारें गौरविली । सप्रेम भुली भुलोनी ॥२३॥ प्रेमाची निजजाति कैशी । आठवों नेदी आठवणेसी । एवं विसरवूनि हेतूसी । भक्तिरहस्यासी बोलविलें ॥२४॥ जेवीं कां निजबाळकातें । माउली बोल बोलवी त्यातें । तेवीं भक्तीनें मज केलें येथें । म्यां चुकी कोणातें ठेवावी ॥२५॥ माउलीचें लोभाळूपण । प्रकट करी तो मूर्ख जाण । याहीपरी मी अज्ञान । चुकलेपण दिसताहे ॥२६॥ उडिदीं काळें जेथींच्या तेथें । तेवीं चुकलेपण माझें येथें । चुकीचि मानावी निश्चितें । हेंही गुरुनाथें वारिलें ॥२७॥ चुकलेपणचि मानितां । मी हों पाहें कवि कर्ता । मीपण नावडे गुरुनाथा । तेणें तें तत्त्वतां सांडविलें ॥२८॥ साङग झालिया कथाकथन । तेणें श्लाघें न घ्यावें मीपण । तंव गुरुंनीं दावूनि निजखूण । मीतूंपण उडविलें ॥२९॥ हेही बोल बोलता । मी नव्हें नव्हें गा सर्वथा । मी नव्हें कवि कर्ता । हें गुरुचें तत्त्वतां गुरु जाणे ॥४३०॥ तंव श्रोते म्हणती चमत्कार । भक्तिसुखाचें सुखसार । भक्तिपरमामृतसागर । उघड साचार तुवां केला ॥३१॥ भागवत मुख्य भक्तिप्रधान । जें भक्तीचें सुख सनातन । तें करतळामळ करुनि जाण । तुवां परिपूर्ण दाविलें ॥३२॥ तुवां हा थोर केला उपकार । तरावया स्त्रियादि शूद्र । जग व्हावया भजनतत्पर । भागवत निजसार काढिलें ॥३३॥ भागवतीचें गुप्त पीयूख । तें त्वां प्रकटिलें भक्तिसुख । तेणें संत सुखावले देख । श्रोते सकळिक निवाले ॥३४॥ तुज संतोषोनि श्रीपती । दीधली आपली निजभक्ती । यालागीं तुवां भक्तीची कीर्ती । यथार्थस्थितीं वर्णिली ॥३५॥ तुझे भक्तीचा एकेक बोल । ब्रह्मसुखेसीं सखोल । त्याहीमाजीं प्रेमाची वोल । येताति डोल चित्सुखें ॥३६॥ तुज वाखाणितां निजभक्ती । प्रेमें वोसंडे चित्तवृत्ती । विसरोनियां ग्रंथस्फूर्ती । भक्तीची कीर्ती वानिशी ॥३७॥ निजआवडी वाडेंकोडें । वानितां भक्तीचे पवाडे । तुज नाठवे मागेंपुढें । प्रेम गाढें जाणवलें ॥३८॥ जंव जंव भक्तीचें निरुपण । अधिकाधिक वाढतां जाण । तंव तंव येतसे स्फुरण । तेथ कोण पुरे म्हणेल ॥३९॥ जंव जंव निरुपणा वाढी । तंव तंव भक्तीची अधिक गोडी । तेणें श्रोत्यांचीही आवडी । चढोवढी वाढली ॥४४०॥ करितां भक्तिसुखनिरुपण । श्रोते वक्ते लांचावले जाण । होतां अमृताचें आरोगण । पुरे कोण म्हणों शके ॥४१॥ यापरी गा अतिप्रीतीं । वाढलि निरुपणीं भक्ती । ते आवरुनियां स्फूर्ती । पुढील ग्रंथार्थीं प्रवर्तें ॥४२॥ हें ऐकोनि संतवचन । केलें साष्टांग नमन । भली दीधली आठवण । येरवीं निरुपण नावरतें ॥४३॥ ’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । ये पदाची पदव्युत्पत्ती । निरुपिली भगवद्भक्ती । जेणें भगवत्प्राप्ती अतिसुलभ ॥४४॥ हे न करितां भगवद्भक्ती । त्रिगुणगुणीं जीवपंक्ती । बांधिल्या संसारीं उन्मज्जती । तेही स्थिती हरि सांगे ॥४५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥१५॥ मुख्य मूळीं मी जगाचा धरिता । स्त्रष्टृरुपें मीचि स्त्रजिता । विष्णुरुपें मी प्रतिपाळिता । मीचि संहर्ता रुद्ररुपें ॥४६॥ हे त्रिगुण काळाची काळसत्ता । तो मी निजकाळ तत्त्वतां । स्त्रजिता पाळिता संहर्ता । गुणावस्थाविभागें ॥४७॥ जनांचें वासनाकर्म विचित्र । तेचि काळसत्ता निजसूत्र । तेणें रचिला संसार । चराचर गुणबद्ध ॥४८॥ गुणकर्में स्वर्गा चढे । गुणकर्में नरकीं पडे । नाना योनींचें सांकडें । भोगणें घडे गुणकर्में ॥४९॥ स्वर्ग भोगूनि वाडेंकोडें । महर्जनतपोलोकांपुढें । सत्यलोकावरी वरता चढे । उन्मज्जन घडे या नांव ॥४५०॥ पशुपक्षिस्थावरांत । वृक्षपाषाणकृमित्व प्राप्त । महानरकीं अधःपात । निमज्जन एथ त्या नांव ॥५१॥ उंचीं चढोनि नीचीं पडणें । भोगवी नाना जन्ममरणें । तें प्रकृतिपुरुषांचें साजणें । जीवबंधनें भोगवी ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रक्रुत्या पुरुषेण च ॥१६॥ अणु म्हणिजे अतिसूक्ष्म सान । बृहत् म्हणिजे विशाळ जाण । कृश म्हणिजे किरकोळपण । स्थूळ तें पूर्ण जडावयवीं ॥५३॥ जें जें दृष्टिगोचर झालें । जें जें नांवरुपा आलें । तें तें उभययोगें केलें । जाण घडलें प्रकृतिपुरुषीं ॥५४॥ जें उभययोगसंभव । जग ऐसें ज्याचें नांव । तें प्रकृतिपुरुष सावेव । तिसरा भाव असेना ॥५५॥ या दोहींवेगळें निरवयव । जेथूनि या दोहींचा उद्भव । तेचि सद्वस्तु सर्वी सर्व । देवाधिदेव सांगत ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस्पार्थिवाः ॥१७॥ प्रकृतिपुरुषेंसीं साकार । जें दिसताहे चराचर । त्यासी आद्यंतीं जें अनश्वर । तेंचि साचार मध्येंही ॥५७॥ लेण्याआधीं कनक एक । लेण्याअंतीं तेंचि आवश्यक । मध्येंही लेणेंरुपें देख । भासे कनक अद्वितीय ॥५८॥ न करितां मातीचें गोकुळ । पूर्वी मृत्तिकाचि केवळ । गोकुळ मोडल्या सकळ । उरे अविकळ मृत्तिका ॥५९॥ तेचि गोकुळरुपें असतां । भासे मृत्तिकाचि तत्त्वतां । तेवीं आदिमध्यअवसानतां । भासे चित्सत्ता अनवश्वर ॥४६०॥ त्रिगुणगुणें सविकार । जें जग दिसताहे साकार । तें मायिक गा चराचर । जेवीं व्यवहार स्वप्नींचा ॥६१॥ सकळ विकारांचें कारण । अंगें अविद्या आपण । ते विकारीं सत्यता स्थापितां जाण । आलें सत्यपण अविद्येसी ॥६२॥ अविद्या आपुलेनि नांवें जाण । आपुलें नास्तिक्य सांगे आपण । हें वर्म जाणती सज्ञान । नेणोनि अज्ञान मानिती सत्य ॥६३॥ अविद्या अविद्यकत्वें मिथ्या जाण । वस्तु वस्तुत्वें सदा संपन्न । येचि अर्थींचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुते परम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते ॥१८॥ प्रकृतिअंगीकारें देख । वस्तूपासाव होती लोक । जेवीं निद्रायोगें एक । होय अनेक निजस्वप्नीं ॥६५॥ जेवीं तंतूपासाव कोटि पट । कोटि पटीं तंतु एकवट । पाहतां आदि मध्य शेवट । द्वैताचें बोट रिघेना ॥६६॥ तेवीं वस्तूपासोनियां लोक । प्रकृतिपुरुषादि सकळिक । आदि-मध्य-अवसानीं एक । द्वैतवार्ता देख असेना ॥६७॥ तंतु सत्य पट मायिक । वस्तु सत्य अविद्या लटिक । जें आदि-मध्य-अवसानीं एक । तें सत्य निष्टंक उद्धवा ॥६८॥ जेवीं कां काष्ठाची बाहुली । काष्ठावयवें शोभे आली । तेवीं वस्तु वस्तुत्वें एकली । शोभा पावली जगत्वें ॥६९॥ जेवीं कां एकलें देह देख । दिसे अवयवरुपीं अनेक । तेवीं वस्तु एकली एक । आभासे अनेकस्वरुपीं ॥४७०॥ जेवीं कां जळीं क्रीडतां जळा । उपजवी तरंगांच्या माळा । तेवीं वस्तूचिया स्वलीळा । जगदादि मेळा प्रकाशे ॥७१॥ तरंगा आदि-मध्य-अवसानीं । जेवीं पाणीपणें असे पाणी । तेवीं उत्पत्ति स्थिति-निदानीं । वस्तु वस्तूपणीं अनश्वर ॥७२॥ ब्रह्म सत्य प्रपंच वावो । हा साधकां साधावया निर्वाहो । कार्यकारणअभिन्नभावो । देवाधिदेवो बोलिला ॥७३॥ कार्य कारणीं अभिन्न । तैं ब्रह्मीं माया कैंची भिन्न । जगद्रूपें ब्रह्म परिपूर्ण । अन्योपदेशें जाण दाविलें ॥७४॥ ब्रह्म माया काळगती । यें तिन्ही अनादि म्हणती । तेही न घडे उपपत्ती । येचि अर्थी हरि बोले ॥७५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा प्रकृतिर्ह्मस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥१९॥ ब्रह्मावेगळी माया । सर्वथा न ये आया । ते ब्रह्माधारें वाढोनियां । गुणकार्या वाढवी ॥७६॥ मायानियंतें ब्रह्म आपण । यालागीं यासी पुरुषपण । पुरुषाची प्रिया माया पूर्ण । प्रकृति अभिधान या हेतू ॥७७॥ ब्रह्माहून पुरुष भिन्न । हें सर्वथा मिथ्या वचन । ब्रह्म पुरुष नामाभिधान । एकासीचि जाण आलें असे ॥७८॥ माया प्रक्रृति अभिधान । दोहीं नांवीं मायाचि पूर्ण । आविद्यक दावी कार्य भिन्न । अविद्या जाण या हेतू ॥७९॥ माया ब्रह्मींची शक्ति जाण । तेही ब्रह्मेंसीं असे अभिन्न । वेगळी नव्हे अर्धक्षण । सदा सुलीन ब्रह्मेंसीं ॥४८०॥ जेवीं शूरांची शौर्यशक्ति पूर्ण । शूरांहोनि नव्हे भिन्न । तेवीं ब्रह्मीं मायाशक्ति जाण । असे सुलीन सर्वदा ॥८१॥ माया ब्रह्मीं असतां जाण । क्षोभेंवीण नव्हे सर्जन । मायाक्षोभकू काळ पूर्ण । काळास्तव जन जन्मती ॥८२॥ ब्रह्मींची सत्ता तो काळ जाण । प्रकृति क्षोभवूनि आपण । दावी उत्पत्ति स्थिति निदान । तो काळही अभिन्न ब्रह्मेंसीं ॥८३॥ जेवीं रायाच्या राजपुत्रासी । राजाचि दमूं शके त्यासी । तेवीं झालें जें प्रकृतीचे कुशीं । तें निजसत्तेसी निर्दळी ॥८४॥ विवेकदृष्टीं पाहतां जाण । काळ परमात्मा दोन्ही अभिन्न । प्रकृति पुरुष काळ जाण । तिहींसी एकपण या हेतू ॥८५॥ ब्रह्ममाया-काळसंबंध । हे तिनी मूळींचि अभेद । दिसे जो व्यावहारिक भेद । तोही अबद्ध मिथ्यात्वें ॥८६॥ वस्तु एकलीचि आपण । प्रकृति-पुरुष काळरुपें जाण । अखंडत्वें दावितां पूर्ण । तो मी श्रीकृष्ण परमात्मा ॥८७॥ उत्पत्तीपूर्वीं मी ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीचें मी ब्रह्म आदिकारण । स्थितिकाळीं मी ब्रह्मरुपें जाण । एकीं अनेकपण स्वयें दावीं ॥८८॥ स्वलीला सृष्टीचे प्रांतीं जाण । प्रळयीं उरें मी ब्रह्म परिपूर्ण । तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा सर्गः प्रवर्तते तात्वत्पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥२०॥ महान् म्हणिजे अतिथोरु । पितृपुत्रप्रवाहें संसारु । अनवच्छिन्न निरंतरु । अतिदुर्धरु वाढला ॥४९०॥ अतिशयेंसीं दुर्धरु । कैसेनि वाढला संसारु । तेही अर्थींचा विचारु । शार्डगधरु सांगत ॥९१॥ विषयांचिये आसक्ती । वासनानिष्ठ झाली वृत्ती । ते देहात्मता अतिप्रीतीं । संसारस्थिती वाढवी ॥९२॥ खवळला जो देहाभिमान । तो शुद्धासी लावी जीवपण । नाना योनीं जन्ममरण । विशेषें जाण वाढवी ॥९३॥ ऐसेन अतिदुर्धरु । स्त्रष्टेन सृजिला संसारु । तो ब्रह्मायूपर्यंत स्थिरु । ब्रह्मप्रळयीं संहारु सृष्टीचा ॥९४॥ एक नित्यप्रळयो लागला आहे । एक दैनदिन प्रळयो पाहें । कर्मजन्य प्रळयो लाहे । एक तो होये अवांतर प्रळयो ॥९५॥ सकळ प्रळयांच्या शिरीं । ब्रह्मप्रळयाची थोरी । तो सकळ सृष्टीतें संहारी । कांहीं संसारीं उरों नेदी ॥९६॥ ब्रह्मप्रळयीं नाश सृष्टीसी । पुढती रचावया कल्पादीसी । उंच नीच नाना योनींसी । नव्या करावयासी कारण काय ॥९७॥ ब्रह्मप्रळयीं सृष्टीचा र्हारसू । परी निःशेष नव्हेचि नाशू । उरे वासनाबीजविलासू । सुलीन रहिवासू अविद्येअंगीं ॥९८॥ तेचि बीजें कल्पादि जाण । मीचि स्त्रष्टृरुपें आपण । मज म्यां अनुग्रहूनि पूर्ण । सूक्ष्म कारण लक्षविलें ॥९९॥ जेवीं वर्षाकाळीं नाना तृणें । वाढूनि शरत्काळीं होती पूर्णें । तींच उष्ण काळीं बीजकणें । होती सुलीनें पृथ्वीसी ॥५००॥ सुलीन बीजें पूर्ण क्षितीं । परी तीं कोणा व्यक्ती न येती । तेवीं वासनाबीजें प्रळयांतीं । उरे अव्यक्तीं संसारु ॥१॥ जेवीं काळीं वरुषलेनि घनें । बीजें विरुढती सत्राणें । वाढती नाना जातींचीं तृणें । पूर्वलक्षणें यथास्थित ॥२॥ तेवीं उत्पत्तिकाळावरी । सूक्ष्मवासना बीजांकुरीं । नाना योनी चराचरीं । जंगमस्थावरीं जग वाढे ॥३॥ ब्रह्माचे प्रळयाआंतू । निःशेष सृष्टीचा नव्हे अंतू । यालागीं संसारीं अनंतू । वेदशास्त्रार्थू प्रतिपादी ॥४॥ ऐसा संसार अनंतू । याचा निःशेष होय अंतू । तेचि अर्थी श्रीकृष्णनाथू । श्लोकींचा पदार्थू बोलिला ॥५॥ ’स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्‌’ । येणें पदें श्रीकृष्ण । अत्यंत प्रळयींचें लक्षण । सूत्रप्राय जाण बोलिला ॥६॥ ’ईक्षण’ या पदाचा अर्थ जाण । सद्गुरुकृपादृष्टि पूर्ण । तेंचि माझें कृपावलोकन । जेणें ब्रह्मज्ञान प्रकाशे ॥७॥ पूर्ण प्रकाशल्या ब्रह्मज्ञान । संसार झाला नाहींच जाण । वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्ण । मीतूंपण असेना ॥८॥ तेथ ध्रुवमंडळीची ठेली मात । वैकुंठकैलासा झाला प्रांत । शेषशायीचाही अंत । ब्रह्मज्ञानांत होऊं सरला ॥९॥ हारपलें मीतूंपण । उडालें देव-भक्त भजन । बुडालें साकारतेचें भान । ब्रह्म सनातन सदोदित ॥५१०॥ प्रपंच एक झाला होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता । पुढें होईल मागुता । कदा कल्पांता घडेना ॥११॥ हें अत्यंत प्रळयाचें लक्षण । भाग्येंवीण न पाविजे जाण । ज्यासी साचार सद्गुरुचरण । ते सभाग्य जन पावती ॥१२॥ अत्यंत प्रळयींची गती । न घडे गा समरतांप्रती । हे परम निर्वाणगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१३॥ ज्याची अहंममता खुंटे । त्याची निःशेष कल्पना तुटे । अत्यंत प्रळयो त्यासीच भेटे । नेटेंपाटें निजात्मता ॥१४॥ देह पडलिया प्रळयो घडे । हें बोलणें सर्वथा कुडें । जितांचि हा प्रळयो जोडे । वाडेंकोडें निजनिष्ठा ॥१५॥ जितांचि हा प्रळयो जाण । येणें संसारबीजदहन । आतां ब्रह्मप्रळयलक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥१६॥ ब्रह्मांडप्रळयाचा अनुक्रम । तेथ अंतीं उरे पूर्ण ब्रह्म । हें उद्धवें जाणावया वर्म । पुरुषोत्तम बोलत ॥१७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥२१॥ चतुर्दशभुवनेंसीं ब्रह्मांड । काळें कल्पिलें प्रचंड । तें स्थितिकाळीं पाळूनि अंड । अंतीं नाशाचें बंड आदरी काळू ॥१८॥ तो तूं काळ म्हणशी कोण । तरी काळात्मा मीचि जाण । तेणें काळें म्यां प्रळयईक्षण । केलें जाण सृष्टीसी ॥१९॥ पंचभूताचे भिन्न भाग । काळसत्ता राखिले विभाग । ते सत्ता म्यां आवरितां सांग । खवळे लगबग पंचत्वासी ॥५२०॥ जैसा उत्पत्तीचा उपक्रमू । तैसाचि प्रळयाचा अनुक्रमू । भूतीं भूतलयो सुगमू । पुरुषोत्तमू सांगत ॥२१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥२२॥ म्यां पाहिल्या प्रळयदृष्टीं । पडोनि ठाके अनावृष्टी । तेणें अन्न क्षीण होय सृष्टीं । अन्नापाठीं शरीर ॥२२॥ येथ असे ’अन्नमय प्राण’ । हें वचन प्रत्यक्ष प्रमाण । ते अन्न होतांचि क्षीण । अन्नासवें प्राण प्राण्यांचे जाती ॥२३॥ अन्नवृद्धि खुंटल्या धान्य । बीजमात्र राहे आपण । तेंही पृथ्वीसी होय लीन । तत्काळ जाण उद्धवा ॥२४॥ तंव द्वादशादित्यमेळा । एकत्र होय रविमंडळा । तो पीठ करी पर्वतशिळा । तेही तृणसाळा उरों नेदी ॥२५॥ तेणें तापलें सप्तपाताळ । पोळलें शेषाचें कपाळ । तो वमी विषाग्निकल्लोळ । महाज्वाळ धडधडीत ॥२६॥ तो संकर्षणमुखानळ । पार्थिव जाळी सकळ । ब्रह्मांड जाळोनि तत्काळ । पृथ्वी केवळ भस्म करी ॥२७॥ तेव्हां पृथ्वीचें पृथ्वीपण सरे । तें गंधमात्रस्वरुपें उरे । तोही गंधू जळीं विरे । तेंचि शार्डगधरें सांगिजे ॥२८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रुपे प्रलीयते ॥२३॥ तेव्हां प्रळयमेघांचा मेळा । शुंडादंडधारा प्रबळा । शत वरुषें वर्षतां जळा । सप्तसमुद्रमेळा एकत्र जाहला ॥२९॥ तेणें जळ कोंडलें सुबद्ध । ते जळीं पृथ्वीचा विरे गंध । तेव्हां जळचि एकवद । प्रळयीं प्रसिद्ध उधवलें पैं ॥५३०॥ सांवर्तक मेघांचें लक्षण । सिंधु एकत्र करिती पूर्ण । पृथ्वी विरवूनियां जाण । ते जळीं आपण विरोनि जाती ॥३१॥ ते काळीं अतिदुर्धर । सांवर्ताग्नि खवळे थोर । तो जळ शोषी सर्वत्र । उरे रसमात्र अवशेष ॥३२॥ रसमात्र जळ उरे तेंही । लीन होय तेजाचे ठायीं । तेव्हां तेजचि दिशा दाही । कोंदोनि पाहीं वोसंडे ॥३३॥ सांवर्ताग्नीची मातू । जळ शोषूनि राहे निवांतू । जाळिती शक्ति स्वयें जाळितू । या नांव निश्चितू सांवर्तकाग्नी ॥३४॥ तेणेंचि काळें झंझामारुत । उठी तेजातें शोषित । तें तेज शोषितां समस्त । उरे तेथ रुप मात्र ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा रुपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥२४॥ तेजाचें जें उरे रुप । तें वायु शोषूनि करी अरुप । तेव्हां वायूचि एकरुप । अतिअमूप कोंदाटे ॥३६॥ कोंदाटल्या वायूसी । गगन जेथींचें तेथें ग्रासी । तेव्हां वायु प्रवेशे स्पर्शी । तो उरे अवशेषीं स्पर्शमात्र ॥३७॥ उरल्या वायूच्या स्पर्शासी । लयो तत्काळ होय आकाशीं । आकाश प्रवेशे शब्दासी । उरे अवशेषीं शब्दतन्मात्र ॥३८॥ दशेंद्रियांची मंडळी । राजसापासोनि जन्मली । ते निजगुणीं सामावली । जेवीं पंचांगुळी मुष्टीमाजीं ॥३९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा योनिर्वैकारिके सौम्ये लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥२५॥ वैकारिक जो सत्वगुण । व्याला देवता अंतःकरण । प्रळयस्वभावें आपण । मनामाजीं जाण प्रवेशे ॥५४०॥ सकळ इंद्रियांचा राजा मन । मनःकल्पना जीवशिवपण । श्लोकपदें ’मनसीश्वर’ पूर्ण । मनशींच जाण हरि बोले ॥४१॥ मनोदेवता अंतःकरण । घेऊनि प्रवेशे सत्वगुण । ज्या कार्याचें जें कारण । तेथ तीं जाण प्रवेशती ॥४२॥ शब्दतन्मात्र उरलें आधीं । तें मीनलें तामसामधीं । कारणीं कार्यासी अवधी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥४३॥ त्रिविधगुणी अहंकारु । एकवटला महाथोरु । ऐक त्याचा बडिवारु । तोचि दुर्धरु संसारीं ॥४४॥ जो शिवातें महत्त्वा चढवी । जीवातें देहात्मता गोंवी । अहंममता जग भुलवी । प्रभुत्वपदवी महत्त्वें येणें ॥४५॥ अहंकारु ऐसा आहे । तो जैं परमार्थीं साह्य होये । तैं सोहंभावाचेनि लवलाहें । विभांडी पाहें संसारु ॥४६॥ चोर जैं विश्वासू मित्र होये । तैं चोर चोरा निवारी पाहें । तेवीं अभिमानू जैं साह्य होये । तैं भवभय बाधीना ॥४७॥ याहीपरी अभिमान । सामर्थ्यें अतिगहन । यालागीं प्रभुत्वें जाण । केलें व्याख्यान उद्धवा ॥४८॥ त्रिगुणगुणीं गुणाभिमान । एकत्र होऊनियां पूर्ण । महत्तत्त्वीं होय लीन । अतिसुलीन तद्रूपें ॥४९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा स लीयते महान्स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये ॥२६॥ तेंही महत्तत्त्व येथें । कारणगुणीं लीन होतें । तेंही गुणसाम्यें निश्चितें । पावे लयाते अव्यक्तीं ॥५५०॥ आकारविकार समस्त । हारपोनि जाती जेथ । उरे बीजमात्र अवशेषित । त्या नांव अव्यक्त बोलिजे ॥५१॥ वटाचा आकारविकार । ना शेंडा मूळ पुष्प पत्र । उरे अवशेष बीजमात्र । तेवीं संसार अव्यक्तीं ॥५२॥ वटबीज उरलें येथ । तें दृष्टीसी तर्केना निश्चित । तेवीं भवबीज जें अव्यक्त । तें नव्हे व्यक्त जीवासी ॥५३॥ नाना तृणजातिबीज गहन । उष्णकाळीं काळ करी लीन । तेवीं भवबीज अव्यक्त जाण । होय सुलीन काळेंसीं ॥५४॥ पूर्वी काळें क्षोभोनि अव्यक्त । जगदाकारें केलें व्यक्त । तेचि काळयोगें अव्यक्त । सुलीन होत काळेंसीं ॥५५॥ या नांव अव्यक्ताचा पहा हो । काळामाजीं बोलती लयो । काळ बोलिजे महाबाहो । त्याचा होय व्ययो पुरुषेंसीं ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥२७॥ पुरुषाची पूर्ण क्षोभकता । तोचि काळ बोलिजे तत्त्वतां । उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयांता । तिनी अवस्था काळाच्या ॥५७॥ तिनी अवस्था लोटल्या ठायीं । काळासी कर्तव्यता नाहीं । तो उपजत व्यापारें पाहीं । जीवाचे ठायीं सामावे ॥५८॥ अचेतनीं चेतविता । जडातें जो जीवविता । यालागीं जीवू ऐशी वार्ता । जाण तत्त्वतां पुरुषाशी ॥५९॥ प्रकृतीचेनि योगें जाण । शुद्धासी बोलिजे जीवपण । पुरुषू हेंही अभिधान । त्यासीच जाण बोलिजे ॥५६०॥ करितां प्रकृतिविवंचन । केवळ मृगजळासमान । दिसे परी साचपण । सर्वथा जाण असेना ॥६१॥ मृगजळामाजीं जो पडे । तेथ जळ नाहीं मा तो कोठें बुडे । तेवीं प्रकृति नसतां जोडे । वाडेंकोडें जीवत्व कोणा ॥६२॥ जळीं बुडालें दिसे व्योम । सत्य मानणें तो मूर्खधर्म । तैसें रुप नाम गुण कर्म । हा मिथ्या भ्रम मायिक ॥६३॥ प्रकृतिकाळींही जाण । सत्य नाहीं जीवपण । तेही अर्थींची निजखूण । उद्धवा संपूर्ण अवधारीं ॥६४॥ स्वयें अवलोकितां दर्पण । दर्पणामाजीं दिसे आपण । तरी आपुलें वेगळेपण । स्वयें आपण जाणिजे ॥६५॥ तेवीं प्रकृतिधर्म करितां । जरी दिसे प्रकृतिआंतौता । तरी मी प्रकृतीपरता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥६६॥ दिसे व्योम जळीं बुडालें । परी तें नाहीं वोलें झालें । तेवीं प्रकृतिकर्म म्यां केलें । नाहीं माखलें ममांग ॥६७॥ यापरी करितां निर्वाहो । प्रकृतीचा झाला अभावो । तेव्हां जीवशिवनांवें वावो । जीव तोचि पहा हो परमात्मा ॥६८॥ जीवाचें गेलिया जीवपण । सहजेंचि उडे शिवपण । दोघेही आत्मत्वें जाण । होती परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥६९॥ जीवासी निजस्वरुपआठवो । या नांव जीवाचा परब्रह्मीं लयो । परमात्मा अज अव्ययो । अविनाश अद्वयो अनंत ॥५७०॥ ब्रह्मीं स्फुरेना । तेथ ’मी तूं’ म्हणे कोण । परमानंद परिपूर्ण । उरे जाण उद्धवा ॥७१॥ ऐसा परमानंद म्हणसी कोण । तो मी अज अव्यय श्रीकृष्ण । आनंदस्वरुप तो मी जाण । मजवेगळें स्थान असेना ॥७२॥ ज्या स्वानंदा नांव श्रीकृष्ण । तें तुझें स्वरुप उद्धवा जाण । तेथ नाहीं गा मीतूंपण । परम कारण उर्वरित ॥७३॥ उद्धवा जीवाचा जीव मी श्रीकृष्ण । मज तुज नाहीं वेगळेपण । यालागीं जीवाची हे निजखूण । परम कारण सांगीतलें ॥७४॥ जगाचा आत्मा श्रीकृष्ण । त्या माझा आत्मा तूं उद्धव पूर्ण । हें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धव जाण गजबजिला ॥७५॥ कृष्ण मज म्हणे आपुला आत्मा । परी मी नेणें कृष्णमहिमा । अगाध लीला पुरुषोत्तमा । ते केवीं आम्हां आकळे ॥७६॥ नाथिलेंचि उद्धवपण सांडितां । कृष्ण निजधामा जाईल तत्त्वतां । ते न साहवे अवस्था । सखेदता सप्रेम ॥७८॥ हे उद्धवाची अवस्था । कळों सरली श्रीकृष्णनाथा । तेचि अर्थीची हे कथा । शब्दार्थता निरुपी ॥७९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥२८॥ प्रकृति-पुरुषविवंचन । आदि मध्य अवसान । तुज म्यां दाविलें एकपण । तेथ कां भिन्नपण कल्पिसी वायां ॥५८०॥ उत्पत्तिआदि ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीसी तेंचि कारण । जग जन्मलें जें सगुण । तेंही ब्रह्मरुपें जाण दाविलें तुज ॥८१॥ आणि प्रळयाच्या अंतीं । ब्रह्मचि उरे निजस्थिती । तेही विखींची प्रतीती । तुज म्यां निश्चितीं दाविली ॥८२॥ प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । प्रकृति स्वातंत्र्यें मिथ्या जाण । ऐसें प्रकृतिपुरुष ज्यासी ज्ञान । त्यासी मीतूंपण भासेना ॥८३॥ जेथ नाहीं मीतूंपण । तेथ विकल्प कल्पी कोण । आद्यंतीं वस्तु पूर्ण । हें विवेकज्ञान जयासी ॥८४॥ जो विवेक पुरुषप्रक्रृती । सांख्य जागे ज्याचे चित्तीं । त्यासी विकल्पाची प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं उद्धवा ॥८५॥ सांख्यविवेकगभस्ती । पूर्ण उगवला ज्याचे चित्तीं । तेथ विकल्पाची अंधारी राती । कैशा रीतीं उरेल ॥८६॥ ज्यासी पटुतर सांख्यज्ञान । विकल्प विसरे त्याचें मन । हृदयीं उगवे चिद्भान । अज्ञाननिशा पूर्ण निरसूनी ॥८७॥ जेथ निरसलें अज्ञान । तेथ विकल्पाचें कैंचें स्थान । यापरी सांख्यज्ञान । साधकां पूर्ण उपकारी ॥८८॥ जें साराचें निजसार । जें गुह्यज्ञानभांडार । जें कां विवेकरत्ना कर । तें सांख्य साचार उद्धवा ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा एष सांख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥२९॥ मी विवेकाचा विवेकू । मी अर्काचा आदिअर्कू । मी ज्ञानियांचा ज्ञानतिलकू । त्या माझा परिपाकू तें हें सांख्य ॥५९०॥ मी वेदांचा आदिवेदू । मी बोधाचा आदिबोधू । मी आनंदाचा निजानंदू । त्या माझा प्रबोधू तें हें सांख्य ॥९१॥ तेणें म्यां सर्वज्ञें श्रीकृष्णें । निर्धारोनि निजज्ञानें । सांख्ययोगउपलक्षणें । ब्रह्म अव्ययपणें दाविलें ॥९२॥ जेवीं गरगरीत वाटोळा । करतळीं दिसे आंवळा । तेवीं सांख्ययोगलीळा । ब्रह्म तुज डोळां दाविलें ॥९३॥ जो ब्रह्म डोळां देखों जाये । तो सर्वांगें देखणा होये । ऐशी सांख्यज्ञाननिजसोये । तुज म्यां पाहें दाविली ॥९४॥ हा सांख्ययोगअनुक्रम । अन्वयव्यतिरेकें उपक्रम । आलोडितां आकळे वर्म । अखंड ब्रह्म अद्वय ॥९५॥ उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । ब्रह्म अखंड निज नित्य । हेंचि सांख्ययोगें प्राप्त । जाण निश्चित साधकां ॥९६॥ ज्यांसी ब्रह्मज्ञानाचें कोड । ते सांख्ययोग पुरवी चाड । लिंगदेहाचें सुदृढ झाड । त्याचें समूळ बूड उन्मळी ॥९७॥ लिंगदेह अत्यंत कठिण । तें सांख्ययोगापुढें जाण । जेवीं अग्नीमाजीं तृण । तेवीं होय संपूर्ण भस्मांत ॥९८॥ लिंगदेह सैंधवगिरिवर । सांख्य अत्यंत प्रळयसागर । खवळला विरवूनि करी नीर । एकाकार निजात्मता ॥९९॥ खवळल्या अत्यंत चित्सागरा । नाना संशयजळगारा । उरावया नाहीं थारा । निजनिर्धारा उद्धवा ॥६००॥ सकळ संशयांचें छेदन । लिंगदेहाचें भेदन । करी तें सांख्ययोगज्ञान । उद्धवा जाण निश्चित ॥१॥ अनुलोम प्रतिलोम । विवंचना वाटेल दुर्गम । हें न करितां सांख्य सुगम । आकळे तें वर्म सांगेन ऐक ॥२॥ सांडूनि आकारविषमता । सर्व भूतीं भगवंतता । जो पाहे सद्भावता । सांख्य त्याचे हाता समूळ आलें ॥३॥ कां जैसें होईल कर्माचरण । तैसें सुखेंचि हो आपण । मी कर्ता हें तूं न म्हण । इतुकेन ब्रह्म पूर्ण तूं होसी ॥४॥ याहीवरती सुगमता । मज दिसेना सर्वथा । उद्धवा तुझे निजहितार्था । जाण तत्त्वतां सांगीतलें ॥५॥ हेंचि एक माझें वचन । विचारुनियां संपूर्ण । निजहितार्थ आपण । अवश्य जाण करावें ॥६॥ ऐसें बोलिला देवाधिदेवो । तेथ जडला उद्धवाचा भावो । निःशेष ’अहं’ सांडितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो सहजचि ॥७॥ विचारितां सांख्यज्ञान । जगातें गोंवी अहंपण । अहंपाशीं जन्ममरण । दुःख दारुण अहंभावीं ॥८॥ ऐसा अहंभावो कठिण । सांडितां न सांडे आपण । येचि गुंतीचें कारण । सर्वथा जाण कळेना ॥९॥ हें पुसों जावें देवापाशीं । तेणें विशद सांगीतलें सांख्यासी । आतां आपुली गुंती आपल्यापाशीं । तेंचि आम्हासी कळेना ॥६१०॥ येचि अर्थी श्रीकृष्ण । पंचविसावे अध्यायीं जाण । सगुण-निर्गुणविभागें पूर्ण । गोड निरुपण सांगेल ॥११॥ ते सुरस रसाळ मधुर कथा । जेथ श्रीकृष्णाऐसा वक्ता । उद्धव शिरोमणि श्रोता । अनुपम स्वादुता ते ठायीं ॥१२॥ त्या स्वादाचें गोडपण। सांगावया समर्थ श्रीकृष्ण । सेवावया श्रोता अतिसज्ञान । निजभक्त जाण उद्धव ॥१३॥ ते देवभक्तसंवादगोडी । वेदशास्त्रें न जोडे जोडी । आलोडितां ग्रंथकोडी । ते निजगोडी नातुडे ॥१४॥ आतुडावया ते निजगोडी । जैं भाग्यें भावार्थें जोडे जोडी । भावार्थाचे निजआवडीं । जिव्हारींची गोडी देवो दे भक्तां ॥१५॥ एवं भावार्थापरतें कांहीं । देवासी आवडतें नाहीं । तो भावो नाहीं ज्यांचे ठायीं । ते मूर्ख पाहीं बालिश ॥१६॥ त्या बाळकांचा धन्य भावो । खापरें मांडूनि म्हणती देवो । तेथही प्रकटे देवाधिदेवो । धरिल्या निःसंदेहो विश्वास ॥१७॥ बाळकें दूध मागावयासाठीं । भावार्थें लागला देवापाठीं । कां क्षीराब्धि करुनि वाटी । उपमन्यावोठीं लाविली ॥१८॥ एवं भाविकू देवाचा लाहणा । देवो भाविकांचा आंदणा । भावेंवीण देवो जाणा । कधीं कोणा न भेटे ॥१९॥ यालागीं जेथ भावार्थ । तेथचि जोडे सुखस्वार्थ । भावार्थ तेथ परमार्थ । साङग साद्यंत सांपडे ॥६२०॥ ऐसा वाढविल्या भावार्थ । तेणें जोडे निर्गुणनिजस्वार्थ । तेचि अर्थीचा वृत्तांत । पुढिल्या अध्यायांत हरि सांगे ॥२१॥ ते कथेचें गोडपण । अमृतास विसरवी जाण । ऐसें रसाळ निरुपण । सादरें श्रीकृष्ण सांगेल ॥२२॥ तें श्रीकृष्णकथापीयूख । श्रोत्यांचें पावे श्रवणमुख । एका जनार्दनीं अतिसुख । सकौतुक व्याख्यान ॥२३॥ श्रीभागवत अत्यादरें । श्रीकृष्णकथा सविस्तरें । अहेर विस्तारिले साजिरे । परमार्थअळंकारें साळंकृत ॥२४॥ तेणें संत सज्जन सोयरे । गौरवीन श्रवणादरें । एका जनार्दनकृपाकरें । आविष्करे सामर्थ्य ॥२५॥ गौरविले सोयरे सज्जन । म्हणाल उपेक्षिले इतर जन । जो श्रीभागवतीं सावधान । तो परमार्थें जाण गौरवे ॥२६॥ भावार्थासारिखें गौरवण । एका जनार्दन जाणे जाण । एका जनार्दना शरण । आपण्या आपण गौरवी ॥६२७॥ {{विस्तार}} इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां प्रकृतिपुरुषसांख्ययोगो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥२४॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] lwe55hzfvo3kvjrjjvq72hevuc6ss8i 36708 36672 2026-09-08T06:37:09Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[नाचणी]] 36708 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय चोविसावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय तेविसावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय पंचविसावा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो जी गुणातीता । व्यक्तिरहिता अव्यक्ता । तुजमाजीं नाहीं द्वैतकथा । अद्वैततारहिवासी ॥१॥ तुझा अद्वैत निजनिर्वाहो । तेथ नाहीं देवी देवो । उदय-अस्तांचा अभावो । रविचंद्रांसी ठावो असेना ॥२॥ तेथ सशब्द हारपला वेदू । बुद्धीसी मिथ्या बोधू । तिळभरी नाहीं भेदू । अद्वयानंदू एकला ॥३॥ ऐसिया अद्वैतपणीं । प्रकृतिपुरुषांची कहाणी । सांगिजे केवळ अज्ञानीं । ज्ञातेपणीं चातुर्यें ॥४॥ जेथ मीतूंपणा नाहीं ठावो । तेथ प्रकृतिपुरुषां केवीं निर्वाहो । ज्याचा नाहीं गर्भसंभवो । त्याचें जातक पहा हो वर्तविती ॥५॥ जें जन्मलेंचि नाहीं । त्याचें श्राद्ध करावें कायी । हें ज्ञात्यासी पुसतां पाहीं । ठेवितां ठायीं ठाकेना ॥६॥ वांझेच्या पुत्राचा विवाहो । समारंभ चला पहा हो । नेणा साच जाणा वावो । तैसा निर्वाहो प्रकृतिपुरुषां ॥७॥ ऐसें नसतेंचि नाथिलें । साचाचे परी नांदविलें । एकीं अनेकत्व दाविलें । एकपण संचलें न मोडतां ॥८॥ ऐसा एकपणें एकुलता । तोचि आपण आपली झाला कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता । अतिलाघवता अतर्क्य ॥९॥ जेवीं अर्धनारीनटेश्र्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । तेवीं प्रकृति पुरुष संसारीं । एकाकारीं नांदत ॥१०॥ तो पुरुष ते पतिव्रता । दोघां अनन्य प्रीति एकात्मता । येरयेरां वेगळीकता । पाऊल सर्वथा न घालिती ॥११॥ दोघां एकत्र सदा असणें । दोघांसी एकचि नेसणें । दोघां एके सत्ता बैसणें । दोघे एकचि प्राणें वर्तती ॥१२॥ दोघां एकचि देखणें । दोघां एकचि चाखणें । दोघां एकचि बोलणें । दोघां करणें एकचि ॥१३॥ कैशी दोघां प्रीति अलोलिक । येरयेरांवीण न घेती विख । येरयेरांवीण न चाखिती उदक । येरयेरेंवीण देख आंधळीं ॥१४॥ नवल बाइलेचें करणें । नपुंसका पुरुषत्व इणें देणें । मग तिचेनि अधीनपणें । पुरुषें नांदणें सर्वदा ॥१५॥ मग हा तिचेनि डोळां देखे । मग हा तिचेनि बोले मुखें । तिचेनि भोगी हा सुखदुःखें । बंधमोक्ष चाखे तिचेनि ॥१६॥ तिचेनि म्हणवी मी ब्रह्म । तिचेनि करी हा कर्माकर्म । तिचेनि भोगी हा मरणजन्म । धर्माधर्मविभागें ॥१७॥ तिचेनि यासी पाप घडे । तिचेनि यासी पुण्य जोडे । तिचेनि हा महत्त्वा चढे । तिचेनि पडे अधःपातीं ॥१८॥ एथवरी अतिप्रीतीं । वाढविली निजप्रकृती । प्रकृति पातिव्रत्यस्थिती । वश्य निजपती तियें केला ॥१९॥ नवल दोघांची सोयरिकी । दोघीं भावंडें होतीं सखीं । तो बाप ते त्याची लेंकी । पाहतां विवेकीं तो पुत्र तिचा ॥२०॥ यापरी अगम्यागमन । तिंहीं दोघीं करुनि जाण । वाढविले अनेक जन । तिसरेपण नातळतां ॥२१॥ ऐसा अव्यभिचारी व्यभिचारु । करुनि वाढविला संसारु । तो अतिअतर्क्य अगोचरु । अगम्य दुर्धरु शिवादिकां ॥२२॥ हा निजशक्तिप्रकृतिमेळें । भोगी शिवत्वाचे सोहळे । प्रिया न देखतां तात्काळें । सांडी सगळें शिवत्व ॥२३॥ ज्यासी गांवठाव ना जीवमेळ । रुपनांव ना काळवेळ । ऐसाही प्रकृती केवळ । केला सबळ निजगुणीं ॥२४॥ प्रकृती निजगुणास्त्व । निजभर्ता केला सावेव । वर्ण व्यक्ति रुप नांव । नाना वैभवविलासें ॥२५॥ तंव पूर्णत्व लोपोनियां शिवें । अंगावरी वाढविलें शांभवें । येरी पतिव्रता आहेवें । रुपें नांवें शिव पूजी ॥२६॥ दोघांपासूनि झालें जग । परी न दिसे तिसरा भाग । न तुटे अनन्यमिळणीयोग । भिन्न विभाग दाखवितां ॥२७॥ त्रैलोक्य पाहतां साङग । न दिसे तिसरें अंग । दोघीं दुमदुमीत जग । भरलें चांग दुबंधीं ॥२८॥ दोघांची अतिप्रीति ऐशी । अनन्यमिळणी अनन्यासी । दोघें अणूमाजीं सावकाशीं । निजरहिवासी नांदत ॥२९॥ पतीवीण ते पतिव्रता । सगळीचि विरे सर्वथा । प्रियेवीण असतचि नसता । होय कांहीं नव्हतां भर्तारु ॥३०॥ शिव निःसंग जो पैं सदा । क्रियाकरणेंवीण नुसधा । त्यासीही अतिप्रीतीं निजप्रमदा । सुखदुःखबाधा भोगवी ॥३१॥ यापरी निजनोवरा । प्रकृती गोविंला घरचारा । मग घरवातेचा थारा । त्याच्याचि शरीरावरी केला ॥३२॥ प्रकृति पतिव्रता अवंचक । कर्माकर्मीं शिणोनि अनेक । सुखदुःखांची परवडी देख । अर्पी आवश्यक निजकांता ॥३३॥ नवल तें मीं सांगावें काये । स्त्री जोडी तें पुरुष खाये । तियेवीण तो पाहें । कंहीं न लाहे कवडाही ॥३४॥ प्रकृति पतिव्रताशिरोमणी । कांत वश्य करोनि निजगुणीं । वासना सूक्ष्म सेवया अनुदिनीं । भोगवी सुगरणी भर्ताराकरवीं ॥३५॥ तेथ प्रकृतीचेनि गदारोळें । भवाब्धीं जलक्रीडा खेळे । प्रकृति पुरुषातें बुडवी बळें । पुरुष एकें काळें प्रकृति बुडवी ॥३६॥ ऐशा प्रकृतीच्या संगाआंत । पुरुषास लाविलें पंचभूत । जन्ममरणांच्या बुडया देत । अवस्थाभूत होऊनि ॥३७॥ ऐसा प्रकृतिचिया भिडा । पुरुष केवळ झाला वेडा । निजत्व विसरोनि बापुडा । केला गाढा अतिदीन ॥३८॥ ऐसा विसरोनि पूर्णत्वासी । जीवशिवद्वंद्वें स्वयें सोशी । त्यासी न्यावया निजत्वासी । गुणिया पूर्णांशीं गुरुरावो ॥३९॥ ज्याचे वचनमात्रें पहा वो । जीवाचा हारपे जीवभावो । शिवा शिवपदीं ठावो । ज्याचा वचनगौरवो नांदवी ॥४०॥ ज्याची भावार्थें ऐकतां गोठी । अहंकारु निमे उठाउठी । जन्ममरणांसी पडे तुटी । न दिसे दृष्टीं भवभय ॥४१॥ ज्याचिया कृपादृष्टीपुढें । जीवशिवांचें फिटे बिरडें । माया मिथ्यात्वें समूळ उडे । पूर्णत्वाचें उघडे भांडार ॥४२॥ शिवू भुलविला शिवत्वासी । यावया तो निजपदासी । आज्ञा जैं पुसे सद्गुरुसी । तैंचि शिवासी शिवत्व ॥४३॥ एवढी महिमा सद्गुरुसी । वचनें केवीं वानूं त्यासी । तंव वानिते वाणीनें वानावयासी । वदवी वाचेसी गुरुरावो ॥४४॥ तेथ एक मी वानिता । हें कोणें घ्यावें आपुले माथां । गुरुनें हरितली अहंता । तेथ मी एक कर्ता घडे केवीं ॥४५॥ तेथ मीपणें घ्यावी अहंता । तंव गुरुचि मीपणाआंतौता । गुरुवेगळा ठाव नाहीं रिता । मीपणाचे माथां गुरुरावो ॥४६॥ माझें जें कां मीपण । तें सद्गुरु झाला आपण । तेव्हां रुप एक नांवें भिन्न । एका जनार्दन एकत्वें ॥४७॥ अवघा जनार्दनचि देखा । तोचि उपनांवें झाला एका । तेणें नामें श्रीभागवत देखा । देशभाखा अर्थवी ॥४८॥ तेविसावे अध्यायाचे अंतीं । देवो बोलिला उद्धवाप्रती । द्वंद्वभोगांची निजप्राप्ती । साहावी शांती धरोनि ॥४९॥ ज्यांसी बाणली अढळ शांती । ते मज अजितातें जिंकिती । तेचि साचार परमार्थीं । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥५०॥ तें ऐकोन कृष्णवचन । उद्धवाचें दचकलें मन । द्वंद्वसहिष्णुता अतिकठिण । कैसेनि आपण साहावी ॥५१॥ द्वंद्वसहिष्णुतासाधन । पुसतां उबगेल श्रीकृष्ण । ऐशिया भिडा उद्धव पूर्ण । धरोनि मौन राहिला ॥५२॥ तो उद्धवाचा अभिप्रावो । जाणोनियां देवाधिदेवो । द्वंद्वसहिष्णुताउपावो । समूळ पहा वो सांगत ॥५३॥ अद्वयत्वें परिपूर्ण । प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । हें आकळल्या निजज्ञान । द्वंद्वबंधन बाधीना ॥५४॥ द्वंद्वें जिणावया पूर्ण । प्रकृतिपुरुषविवंचन । उद्धवें न करितां प्रश्न । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥५५॥ भक्तअंतरींचें जाणता । यालागीं अंतर्यामी तत्त्वतां । तो निजभक्तांचिया स्वार्था । पूर्ण परमार्था सांगत ॥५६॥ निजभक्तांचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ । करावया भक्तहित । कृपेनें सांगत कृपाळू ॥५७॥ जगीं धन्य भाग्य उद्धवाचें । कृष्ण दैवत तिहीं लोकींचें । कृपा वोरसोनियां साचें । प्रकृतिपुरुषांचें निज सांगे ॥५८॥ आशंकेचें निरुपण । उद्धवें न सांगतांही जाण । तें जाणोनियां श्रीकृष्ण । कृपा निरुपण निरुपी ॥५९॥ कृष्ण म्हणे ज्यासी तारीन । तो पाहिलाचि तरला जाण । करावया जगाचें उद्धरण । कृपें श्रीकृष्ण बोलत ॥६०॥ धेनु वत्साचेनि लोभें । जेवीं घरापुरतें दुभे । तेवीं उद्धवाचेनि वालभें । जग पद्मनाभें उद्धरिलें ॥६१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला श्रीभगवानुवाच - अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद्वैकल्पिकं भ्रमम् ॥१॥ जो योगियांचा योगेंद्र । जो ज्ञानियांचा ज्ञानेंद्र । जो भक्तचित्तचकोरचंद्र । जो यादवेंद्र यदुवंशीं ॥६२॥ जो प्रकृतिपुरुषांहूनि पर । तो स्वयें बोले शार्ङगधर। उद्धवा द्वंद्वसहनप्रकार । अतिगुह्य विचार अवधारीं ॥६३॥ जें ऐकतांचि निरुपण । सुखदुःखातीत आपण । हे संपूर्ण पावे खूण । तें गुह्य ज्ञान अवधारीं ॥६४॥ मी कपिलरुपें अवतरुनी । प्रकृतिपुरुष विवंचोनी । उपदेशिली निजजननी । ते जुनी कहाणी सांगेन ॥६५॥ जे परिसतां सावधान । स्वयें होइजे ज्ञानसंपन्न । पुरुषाहूनि प्रकृति भिन्न । सुखदुःख जाण तीपाशीं ॥६६॥ सुखदुःखें मायिक पूर्ण । ऐसें ज्यासी कळलें ज्ञान । तेव्हां भवभयभ्रम दारुण । तत्काळ जाण तो सांडी ॥६७॥ जेवीं मोतियांची कंठमाळा । भ्रमें सर्प भासली डोळां । ते भ्रमांतीं घालिती गळां । न बाधी कंटाळा सर्पभयाचा ॥६८॥ तेवीं शिवशक्तिविवंचन । तुज मी सांगेन संपूर्ण । जें आकर्णितां सावधान । द्वंद्वें सकारण हारपती ॥६९॥ ब्रह्म सुखरुप एकलेपणीं । तेथ प्रकृतिपुरुष कैंचीं दोनी । द्वंद्वसुखदुःखें ज्यापासोनी । त्रिभुवनीं न समाती ॥७०॥ तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषांचें जन्म जाण । तें मुख्य कारण सुखदुःखां ॥७१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा आसीज्ज्ञानमथो ह्मर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥२॥ जेवीं निजेल्या पुरुषाची छाया । पुरुषातळीं जाय लया । तेवीं सविकार गिळोनि माया । ब्रह्म एकल्या एकाकी ॥७२॥ ब्रह्म एकाकी परिपूर्ण । हेंही म्हणावया म्हणतें कोण । नाहीं नाम रुप व्यक्ति पूर्ण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण स्फुरेना ॥७३॥ तेथ नाहीं युगसंख्या काळ वेळ । नाहीं दिनमान घटिका पळ । नाहीं शून्यत्वें शून्य मंडळ । ब्रह्म केवळ परिपूर्णत्वें ॥७४॥ तेथ मी ब्रह्म हें स्फुरे जें स्फुरण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण । तेंचि प्रकृतिपुरुषांचें जन्मस्थान । जावळीं फळें जाण जन्मलीं ॥७५॥ जेवीं कां कवळूनियां कण । निकण कोंडा वाढे आपण । तेवीं पुरुषयोगें पूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे ॥७६॥ धरुनि गोडपणाचा सांठा । फणसाअंगीं वाढे कांटा । तेवीं पुरुषयोगें ताठा । चढला मोठा प्रकृतीसी ॥७७॥ जेवीं कां डोळींचेंचि जळ । गोठोनि डोळां होय पडळ । तेवीं ब्रह्मीं मायामळ । करी शबळ शुद्धासी ॥७८॥ पडळ डोळा मंद करी । माया निजानंद आवरी । वाढोनि त्याची त्याचिवरी । वेडा करी पुरुषातें ॥७९॥ ऐसें कर्तेनवीण आपसया । कार्यकारण जें आलें आया । त्यातें कृतयुग म्हणावया । वेदू लवलाह्या उदेला ॥८०॥ अकार-उकार-मकारेंसीं । वेदू उपजे प्रकृतिपुरुषीं । जेवीं उकलल्या बीजासी । प्रथम ये त्यासी तिवणा डिरु ॥८१॥ ते वेदींचा अभिप्रावो । ब्रह्म सत्य माया वावो । आपुलेनि अभेदें ब्रह्मभावो । विवेकनिपुण पहा वो जाणती ॥८२॥ ऐसे वेदविवेकें अभेदयोगी । ते कृतादि होत कां कलियुगीं । वर्ततां ते सदा अयुगीं । युग त्यालागीं असेना ॥८३॥ कृतयुगादि युगपंक्ती । चराचर नाना व्यक्ती । यांसी उपजवी प्रकृती । तिची उत्पत्ती हरि सांगे ॥८४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा तन्मायाफलरुपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङवनोगोचरं सत्यं द्विजा समभवद्बृहत् ॥३॥ तें बृहत् जें परब्रह्म । जेथ न रिगे रुपनाम । जें मनबुद्धीसी अगम्य । जें दुर्गम इंद्रियां ॥८५॥ जें निर्गुण निराकार । जें सत्यस्वरुप साचार । जें परेहूनि परात्पर । निर्विकार निजवस्तु ॥८६॥ तेथ अतर्क्य मायाचमत्कार । करी दृश्यद्रष्टृत्वें सविकार । तेचि प्रकृति पुरुष साचार । तेणें चराचर वाढवी ॥८७॥ जेवीं रुपासवें छायेची व्यक्ती । तेवीं ब्रह्मीं मायेची निजस्थिती । तिणें उपजविली शिवशक्ती । पुरुष प्रकृति द्विधा भेदें ॥८८॥ ब्रह्मांडीं ईश्वरस्वभावो । पिंडीं त्यासीच जीवभावो । ऐसा प्रकृतिपुरुषनिर्वाहो । मायेनें पहा हो द्विधा केला ॥८९॥ ब्रह्म अच्छेद्य वेदू बोले । तें फाडूनि द्विधा कैसें केलें । जेवीं आरिसां आपणा आपुलें । मुख देखिलें संमुख ॥९०॥ आपण पूर्वामुख आहे । प्रतिबिंब पूर्वेकडे न होये । आपुलें आपणा संमुख होये । हें लाघव पाहें मायेचें ॥९१॥ प्रतिबिंब दिसतां संमुख । संमुख म्हणतां अतिविमुख । पुरुष पूर्वेकडे देख । प्रतिबिंबाचें मुख पश्चिमेकडे ॥९२॥ तेवीं आत्मदृष्टि स्वरुपीं पडें । जीवदृष्टि प्रपंचाकडे । येणें संमुखत्व न घडे । विमुखत्व गाढें जीवासी ॥९३॥ तेवीं ब्रह्मीं जें ब्रह्मस्फुरण । तेंचि मूळमायेचें लक्षण । तेथ ईश्वरत्वें जाण । होय आपण्या आपण संमुख ॥९४॥ जे अद्वितीय वस्तु शुद्ध । तेथ मिथ्या मायासंबंध । अभेदीं उपजवूनि भेद । केलीं द्विविध शिवशक्ती ॥९५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥४॥ त्या दोहीं भागांमाझारीं । प्रकृतिभाग तो विकारी । पुरुषभाग तो अविकारी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥९६॥ तेथ आपण आपुली कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता । एकपणीं दावूनि द्वैता । भिन्नविभागता शिवशक्ती ॥९७॥ जेवीं आपुलें एक अंग । तेथ बोलती वाम सव्य भाग । तेवीं प्रकृतिपुरुषविभाग । जाणावे साङग मायिक ॥९८॥ अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । प्रक्रुतिपुरुषीं तैशी परी । एक शरीरीं एकात्मता ॥९९॥ जैं पुरुषविभाग लपवी । तैं स्वेच्छा प्रकृति नाचवी । प्रकृतिभाग जैं लपवी । तैं पुरुषाची पदवी प्रकट दिसे ॥१००॥ मधील पडदा जैं तोडिती । तैं पुरुष ना प्रकृती । तेव्हां प्रकटे निजात्मस्थिती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती समूळ मिथ्या ॥१॥ ऐशी मिथ्या मायिक प्रकृती । तीपासाव गुणोत्पत्ती । गुणास्तव संसारस्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन्गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥५॥ प्रकृति गुणमयी पूर्ण । ते लाहोनि पुरुशईक्षण । प्रकट करी तिन्ही गुण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३॥ जेवीं सूर्यावलोकनमेळीं । कळी विकासे कमळदळीं । ते वेगळवेगळी पांकोळी । होती मूळीं कळिकेमाजीं ॥४॥ तेवीं पुरुषाच्या ईक्षणीं । गुणमयी झाली गुर्विणी । ते तम-रज-सत्त्वगुणी । प्रसवली तिनी गुणांतें ॥५॥ जेवीं जळें बीज क्षोभूनी । दोनी दळें उलवूनी । डिरु निघाला त्यांतूनी । तरतरुनी तिवणा पैं ॥६॥ तेवीं परमात्मा मी आपण । पुरुषत्वातें पावोनि जाण । प्रकृति क्षोभवूनी पूर्ण । तिनी गुण प्रकटविले ॥७॥ जेवीं कां सूर्याचे किरणीं । सूर्यकांतीं पडे अग्नी । तेवीं पुरुषें प्रकृति भोगुनी । गुण तिनी ते प्रसवे ॥८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङकारो विमोहनः ॥६॥ ते तिनी गुण भिन्न भिन्न । भिन्नपणें वाढी समान । त्या नांव सूत्र प्रधान । क्रियाशक्ति जाण या नांव ॥९॥ क्रियाशक्तीस जडपण । तेथ चेतनात्मक उपजे ज्ञान । तेंचि महत्तत्त्व नांव जाण । भिन्नाभिधान या हेतू ॥११०॥ महत्तत्त्व आणि प्रधान । दोहींचें रुप एकचि जाण । तेथ क्रिया आणि स्फुरे ज्ञान । यालागीं नांवें भिन्न दोहींचीं ॥११॥ क्रियायुक्त जें स्फुरे ज्ञान । तेथ चेतवे अभिमान । त्रिगुणीं अहंकार पूर्ण । ते ठायीं जाण उठावे ॥१२॥ अहं खवळल्या दारुण । शिवासी विसरवी शिवपण । देहात्मवादें भुलवी पूर्ण । जन्ममरण भोगवी ॥१३॥ त्या अहंकाराची मोहक शक्ती । भवभ्रमें पाडी भ्रांती । अहंकाराची विकारउत्पत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥७॥ अहंकार अतिदुर्धर । गुणानुसारें त्रिप्रकार । गुण अहंता दृढ संसार । गुणविकार तो ऐसा ॥१५॥ प्रथम अहंभावो सात्त्विक । झाला अंतःकरणद्योतक । तोचि देवताविकारजनक । यालागीं वैकारिक बोलिजे त्यासी ॥१६॥ अहंकार जो राजसू । तो ज्ञानकर्मेंद्रियप्रकाशू । वांछी रजतेजविलासू । यालागीं तैजसू बोलिजे ॥१७॥ तामसाहंकाराची सिद्धी । सूक्ष्म भूतांतें उत्पादी । यालागीं म्हणिजे तो भूतादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१८॥ नवल अहंकाराची थोरी । सचेतना अचेतन नोवरी । स्वयें लग्न लावी प्रीतीवरी । चिदचिद्‌ग्रंथी पुरी पाडूनी ॥१९॥ चिन्मात्रस्वरुपता जीवासी । लग्न लावी जड देहेंसीं । ’ओं पुण्या’ एकात्मतेसी । कर्ता ज्योतिषी अभिमान ॥१२०॥ जीव ज्ञानस्वरुप चोखडा । तो करोनि जड मूढ वेडा । दृढ घाली हाडांचे खोडां । तो हा धडफुडा अहंकारु ॥२१॥ तोचि सात्त्विक आणि राजस । होऊनि तिसरा तामस । त्रिविध विकारीं बहुवस । वाढवी असोस संसारु ॥२२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद्देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥८॥ विषय तेचि महाभूतें । तामस प्रसवला अपंचीकृतें । विषयास्तव प्रकटती भूतें । ऐक तूतें सांगेन ॥२३॥ शब्दापासाव नभ उद्भवत । स्पर्शापासाव मारुत । रुपापासाव तेज होत । रसास्तव येथ आप उपजे ॥२४॥ गंधापासोनि पृथ्वी कठिण । उपजली आपीं आपण । येरयेरांचें अनुस्यूतपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥२५॥ शब्द निःशब्दीं जन्मला । तो आकाशातें प्रसवला । आकाशीं सूक्ष्म स्पर्श झाला । तो स्पर्श व्याला मारुत ॥२६॥ जन्मल्या मारुताआंत । शब्द स्पर्श दोनी नांदत । मारुत रुपातें प्रसवत । त्या रुपांत तेज जन्मलें ॥२७॥ त्या जन्मल्या तेजाआंत । शब्द स्पर्श रुप नांदत । रुप रसातें प्रसवत । आप रसांत जन्मलें ॥२८॥ जन्मले आपीं समरस । शब्द स्पर्श रुप रस । नांदताती सावकाश । विषयीं विषयांस प्रवेशू ॥२९॥ आपामाजीं जन्मे गंध । गंधापासाव पृथ्वी शुद्ध । शब्द स्पर्श रुप रस गंध । पृथ्वी पंचविध विषययुक्त ॥१३०॥ विषययुक्त अपंचीकृतें । पूर्वी लीन होतीं समस्तें । तींचि स्थूळावलीं येथें । महाभूतें प्रसिद्ध ॥३१॥ ज्ञान कर्म उभयपंचक । श्रोत्रादि इंद्रियदशक । राजसापासोनि देख । स्वाभाविक जन्मलीं ॥३२॥ सत्त्वअहंतेचा विकार । चित्तचतुष्टय चमत्कार । मन बुद्धि चित्त अहंकार । अकराही सुर इंद्रियाधिप ॥३३॥ महाभूतें अतिजडें देख । इंद्रियें तेथें प्रवर्तक । अंतःकरणचाळक । देव प्रकाशक कर्माचे ॥३४॥ त्रिविध अहंकारवृत्ती । गुणमोक्षें क्षोभक शक्ती । यापरी झाली उत्पत्ती । ब्रह्मांडस्थितीलागूनी ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा मया संचोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥९॥ भूतां परस्परें वैर देख । पृथ्वीतें गिळूं धांवे उदक । उदकातें आवश्यक । तेज देख निर्दळी ॥३६॥ तेजातें प्राशी पवन । पवनातें ग्रासी गगन । एवं भूतांसी सौजन्य । सर्वथा जाण असेना ॥३७॥ तेथ अंतर्यामिरुपें मी जाण । स्वयें प्रवेशोनि आपण । भूतें मेळवूनि पूर्ण । करीं संरक्षण मर्यादा ॥३८॥ माझे मर्यादेची रेखा । पृथ्वी न विरवी उदका । उदकातें तेज देखा । न लववी नखा शोषाचे ॥३९॥ तेजातें न प्राशी पवन । वायु स्वेच्छा विचरतां जाण । सर्वथा ग्रासीना गगन । गतिबंधन करीना ॥१४०॥ यापरी हीं महाभूतें । एकवटूनि समस्तें । स्त्रजिलें ब्रह्मांडातें । मज महापुरुषातें वस्तीशीं ॥४१॥ सप्तावरणेंसीं प्रचंड । आवो साधूनि उदंड । निर्माण केलें ब्रह्मांड । मयूरांड आकारें ॥४२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा तस्मिन्नहं समभवमण्डें सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत्पद्यं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥१०॥ ऐसें ब्रह्मांड जें विद्यमान । त्यामाजीं मी नारायण । लीलाविग्रही झालों जाण । आपण्या आपण विश्वात्मा ॥४३॥ त्या माझे नाभीसी नाभिपद्म । विकासलें विश्वधाम । त्याहीमाजीं उत्तमोत्तम । आत्मभू नाम जन्मला ब्रह्मा ॥४४॥ नाहीं योनिद्वारा उदरगर्भू । मज आत्म्यापासूनि स्वयंभू । उपजला यालागीं आत्मभू । नामाचा शोभू ब्रह्मयासी ॥४५॥ ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो । माझे नाभिकमळीं पहा हो । ब्रह्मदेवो जन्मला ॥४६॥ करावया लोकसर्जन । पद्मनाभाचे नाभीसी जाण । स्वयें जन्मला चतुरानन । रजोगुणप्राधान्यें ॥४७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा ॥११॥ ब्रह्मा रजोगुणप्रधान । नाभिकमळीं बैसोनि जाण । मी जन्ममूळ जो नारायण । त्यासी तो आपण देखेना ॥४८॥ स्वयें बैसल्या कमळासी । कमळमूळ न कळे त्यासी । देखे एकार्णव जळासी । रजोगुणेंसीं मोहित ॥४९॥ तें कमळमूळ पहावया बुडीं । एकार्णवीं घालोनि उडी । बुडतां दिवसांचिया कोदी । त्या मूळाचि जोडी न लभेचि ब्रह्मा ॥१५०॥ तेथ निर्बुजला जळभयें । बाहेरी उसासे लवलाहें । कमळावरी बैसोनि पाहें । करावें काये स्मरेना ॥५१॥ धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता । तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥५२॥ ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । रजें रजांध झालें केवळ । धरोनि ठेला नाभिकमळ । कृपा तत्काळ मज आली ॥५३॥ मज विश्वात्म्याचें अपत्य । जडत्वें राहिला तटस्थ । म्यां उपदेशिला तेथ । सृष्टिसर्जनार्थ तपोनिष्ठा ॥५४॥ महाकल्पादींचे मांडणी । माझिया अशरीरी वाणी । तप तप या दों वचनीं । उपदेशिला अग्रगणी चतुरानन ॥५५॥ यथोक्त तप करितां जाण । वृद्धि पावला सत्त्वगुण । त्याचिया सात्त्विकता पूर्ण । प्रत्यक्ष नारायण मी झालों ॥५६॥ काळत्रयीं अबाधित । तूंचि विश्वात्मा निश्चित । हें चतुःश्लोकी भागवत । म्यां त्यासी तेथ उपदेशिलें ॥५७॥ माझिया उपदेशविधीं । होऊनियां समबुद्धी । कल्पकल्पांचिये अवधी । मोह त्रिशुद्धी बाधीना ॥५८॥ यापरी ब्रह्मा कल्पादी । पावला परम समाधी । प्रकटोनि निजात्मबुद्धी । सर्जनसिद्धी तेणें केली ॥५९॥ सुरासुर मानव पन्नगादिक । यांचे वसते तिन्ही लोक । सप्तपाताळ घरें देख । गोपुरें अलोलिक सप्तसंख्या ॥१६०॥ भूशब्दें पाताळलोक । भुवःशब्दें मृत्युलोक । स्वःशब्दें स्वर्गलोक । त्रिलोक देख या नांव ॥६१॥ चतुर्दश भुवनें सकळ । तेथ वसते लोक लोकपाळ । तेंचि करोनियां विवळ । सांगे प्रांजळ श्रीकृष्ण ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ व १३ वा देवानामोक आसीत्स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम् ॥१२॥ अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः । त्रिलोक्या गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥१३॥ मागील श्लोकाचे अंतीं । भूर्भुवःस्वर इति । यापरी त्रिलोकी श्रीपती । जाण निश्चितीं बोलिला ॥६३॥ तेंचि पुढील श्र्लोकार्था । पाताळलोक होय चौथा । तो मृत्युलोक एकात्मता । जाण तत्त्वतां व्याख्यान ॥६४॥ इंद्रादि सकळ देवांसी । स्वर्ग निजमंदिर त्यांसी । यक्षरक्षभूतगंधर्वांसी । निवासासी अंतरिक्ष ॥६५॥ जेणें पाविजे निजमोक्षासी । जेथूनि गमन लोकांतरासी । ते कर्मभूमी मनुष्यासी । निजभाग्येंसीं भूर्लोक ॥६६॥ त्रिलोकीवरतें जाण । सिद्ध वोळंगती आपण । तें सिद्धांचें सिद्धिस्थान । वसतें जाण निरंतर ॥६७॥ अतळ वितळ सुतळ । रसातळ महातळ । तळातळ आणि पाताळ । अधःसंख्या सकळ पाताळा ॥६८॥ सप्तपाताळीं अधिकारमेळू । अतळीं वसे मयपुत्र बळू । प्रतापें अतिप्रबळू । दैत्यमेळू समुदाय ॥६९॥ वितळीं वसे हाटकेश्वरु । जो उमाकांत कर्पूरगौरु । जेथिले हाटकनदीचा पूरु । सुवर्णसंभारुप्रवाही ॥१७०॥ सुतळीं महावैष्णव बळी । ज्याचा द्वारपाळ वनमाळी । प्रर्हामदही त्याचिजवळी । वैष्णवकुळीं नांदत ॥७१॥ त्रिपुर भेदूनि शंकरु । रसातळीं स्थापिला मयासुरु । तो मायालाघवी महावीरु । सपरिवारु वसताहे ॥७२॥ महातळीं कद्रूसुत । जे विषधर क्रोधयुक्त । ते सर्प जाण समस्त । तेथ नांदत निजवासें ॥७३॥ तळातळीं नांदती दानव । निवातकवची वीर सर्व । फणिमुख्य राजगौरव । रचना अपूर्व ते ठायीं ॥७४॥ सातवे पाताळीं वसती नाग । शतसहस्त्र फणिगणभोग । वासुकिप्रमुख अनेग । पद्मिनीभोग भोगिती ॥७५॥ स्वर्गी रंभा उर्वशी सुंदरी । कां पाताळीं पद्मिणी नारी । त्यांच्या सौंदर्याची थोरी । लोकांतरीं वाखाणे ॥७६॥ त्या तळीं तीं शतयोजनांवरी । शेष वसे सहस्त्रशिरी । ज्याच्या निजांगावरी । निद्रा करीं मी भगवंत ॥७७॥ त्याहूनि तळीं आत्यंतिक । अंधतामिस्त्रादि महानरक । त्याहीतळीं कूर्म देख । आवरणोदक तयातळीं ॥७८॥ ज्यांचा स्वर्गभोग होय क्षीण । अधोभोगाचें उरे पुण्य । तेणें पुण्यानुक्रमें जाण । सप्तपाताळीं जन जन्मती ॥७९॥ ज्याचे गांठीं पाप चोख । तो भोगी नाना नरक । ऐशी त्रिलोकी देख । चतुर्मुख स्वयें रची ॥१८०॥ ज्यांसी निष्कामता नाहीं चित्तीं । जे स्वप्नीं न देखती विरक्ती । त्यांसी त्रिलोकीवरती गती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥८१॥ जे न करितीचि माझी भक्ती । जे नायकतीचि माझी कीर्ती । जे माझें रामनाम नुच्चारिती । भवबंधपंक्तिच्छेदक ॥८२॥ त्यांसी पुनः पुनः स्वर्गलोक । पुनः पुनः भोगिती नरक । पुनः पाताळ मृत्युलोक । नानायोनीं दुःख भोगिती ॥८३॥ जे त्रिगुणगुणी सदा सकाम । जे सर्वदा करिती सकाम कर्म । त्यांसी त्रैलोक्याबाहेरी निर्गम । त्रिगुणधर्म निघों नेदी ॥८४॥ सांगीतली पाताळविवंचना । आतां ऐक स्वर्गरचना । लोकीं लोकांतरगणना । समूळ जाणा सांगेन ॥८५॥ रविचंद्रप्रभा जेथवरी । तेथवरी पृथ्वीची थोरी । तळीं पाताळ स्वर्ग वरी । लोकलोकांतरीं निवास ॥८६॥ पायीं चालिजे तो भूलोक जोडे । येथूनि सूर्याऐलीकडे । भुवर्लोकींची थोरी वाढे । तेथ वस्ती घडे यक्षरक्षगंधर्वां ॥८७॥ भुवर्लोकाहीवरी । सूर्यलोकाची वाढे थोरी । पृथ्वीपासूनि लक्षावरी । जाण निर्धारीं रविलोक ॥८८॥ वायूपासूनि चक्राकारीं । रविचंद्रतारालोक कुसरी । खेवणोनियां तयावरी । काळ सूत्रधारी भवंडीत ॥८९॥ त्या काळाहीवरी माझी सत्ता । माझेनि भेणें काळू तत्त्वतां । क्षणलवनिमिषावस्था । अधिकन्यूनता होऊं नेदी ॥१९०॥ नवल काळचक्रगती । मासां रवि चंद्र समान होती । सूर्याआड चंद्रासी गती । जाण निश्चितीं दिनद्वयें ॥९१॥ ते आमावास्याप्रतिपदेसी । चंद्र चंद्रमंडळीं सावकाशीं । सुर्यसमभागें गमन त्यासी । तें या लोकांसी दिसेना ॥९२॥ इतुक्यासाठीं ते दिवशीं । जीवें जित्या चंद्राशीं । नष्टत्व स्थापिती ज्योतिषी । तें या लोकांसी सत्य माने ॥९३॥ रवि चंद्र एकासनीं । सर्वथा नव्हती गमनीं । लक्षांतरें वसती दोन्ही । मंडळसमानीं मासांतीं गती ॥९४॥ रविआड गती ज्या ग्रहासी । त्याचा अस्त सांगे ज्योतिषी । सत्य माने या लोकांसी । तो ग्रहो दृष्टीसी दिसेना ॥९५॥ दृष्टिसृष्टीचा जो न्यावो । तो ज्योतिषशास्त्रीं सत्य पहा हो । न दिसे त्याचा अस्तभावो । दिसे तो पहा हो पूजिती ॥९६॥ अभ्राआड ग्रहण झालें । देखिलें तेथें पर्व फावलें । न दिसे ते देशीं नाहींच झालें । येणेंही बोलें वर्तती ॥९७॥ रविचंद्रांहूनि आरती । राहुकेतूंची असे वस्ती । ते जैं मंडळाआड येती । तैं ग्रासिलें म्हणती रविचंद्रां ॥९८॥ राहु सूर्या गिळिता साचें । तैं तोंड जळतें राहूचें । मंडळीं मंडळ आड ये त्याचें । हें सर्वग्रासांचें संमत ॥९९॥ सूर्य सूर्यमंडळीं राज्य करी । त्याच्या सर्वग्रासाची थोरी । ज्योतिषी सांगे घरोघरीं । तें देखोनि नरीं महाशब्द कीजे ॥२००॥ सूर्यसर्वग्रासाचिया गोठी । जगीं एक बोंब उठी । शेखीं रवि-राहूंसी नाहीं भेटी । स्पर्शही शेवटीं असेना ॥१॥ ग्रहचक्र वेगें चळतां पाहीं । रविचंद्रादिकां चालणें नाहीं । ते निश्चळ निजराज्याच्या ठायीं । न चालतां पाहीं चालती ॥२॥ रविलोकाहूनि वरी । चंद्रलोक लक्षांतरीं । चंद्रलोकाहूनि दूरी । लक्षांतरीं तारालोक ॥३॥ तारालोकाहूनि वरी । बुधलोक दों लक्षांतरीं । बुधलोकाहूनि वरी । दों लक्षांतरीं शुक्रलोक ॥४॥ मिळोनियां दैत्यगण । ज्याच्या चरणां येती शरण । नित्य घालिती लोटांगण । तो शुक्राचार्य जाण दैत्यगुरु ॥५॥ शुक्रलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । भौमलोक वसे अंबरीं । भौमलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । देवगुरु करी निजवासू ॥६॥ ज्याचे चरण वंदिती देख । इंद्रचंद्रवरुणादि अर्क । नित्य येती आवश्यक । तो बृहस्पतिलोक गुरुचा ॥७॥ त्याहीवरी लक्ष दोनी । सूर्यसुत वसे शनी । लक्षांतरें तेथूनी । सप्तऋषिजनीं निवासू ॥८॥ सप्तऋषींची ऋषिपंक्ती । तेथेंचि वसे अरुंधती । यावरी वसे अमरावती । इंद्रसंपत्तीसमवेत ॥९॥ जेथ अंगें वसे इंद्र जाण । ऐरावती आरोहण । पार्षदगण मरुद्गण । सुरसेना जाण जयाची ॥२१०॥ उच्चैःश्रवा वारु जाण । कल्पतरुंचें उद्यान । कामधेनूंचें गोधन । नंदनवन क्रीडेसी ॥११॥ जेथींच्या पायर्या। चिंतामणी । रंभा उर्वशी विलासिनी । अष्टनायिका [[नाचणी]] । ज्याच्या रंगणीं नांदती ॥१२॥ येणें वैभवें अमरावती । इंद्र तेथील अधिपती । येथूनि स्वर्गाची समाप्ती । त्रैलोक्य निश्चितीं या नांव ॥१३॥ आतां त्रैलोक्याबाहेरी । एक लक्ष योजनांवरी । भक्तकृपाळू श्रीहरी । ध्रुवमंडळ करी कृपेने ॥१४॥ त्रिलोकीं होतां प्रलयकाळ । ध्रुवासी कदा नव्हे चळ । तो सर्वदा अचळ । यालागीं अढळ ध्रुवपद ॥१५॥ पृथ्वीपासोनि कोटि योजन । महर्लोक वसे जाण । तेथ वसती कल्पायु जन । तें वसतिस्थान तयांचें ॥१६॥ तेथूनि कोटि योजनें देख । वरुता असे जनोलोक । तेथ वसती सनकादिक । ऊर्ध्वरेते देख महायोगी ॥१७॥ तेथूनि दोन कोटि अधिक । वसताहे तपोलोक । तेथील निवासी आवश्यक । वैराजदेव देख तपस्वी ॥१८॥ तपोलोकाहूनि देख । चौकोटी उंच अधिक । तेथ वसताहे सत्यलोक । तेथील नायक चतुरानन ॥१९॥ तेथ मूर्तिमंत चारी वेद । मूर्तिमंत धर्म प्रसिद्ध । मूर्तिमंत ब्रह्मचर्य शुद्ध । तपही विशद मूर्तिंमंत ॥२२०॥ गायत्री मूर्तिमंत तेथ । वाचा मूर्तिमंत वर्तत । दया मूर्तिमंत नांदत । योग मूर्तिमंत ब्रह्मसदनीं ॥२१॥ तेथ अग्नि तिनी मूर्तिंमंत । ते एकरुपें त्रिधा भासत । सत्य सत्यलोकीं मूर्तिमंत । असत्य तेथ असेना ॥२२॥ ते लोकीं वसते कोण लोक । जे गायत्रीमंत्रजापक । जे ब्राह्मणतीर्थप्राशक । जे यागउपासक निष्काम ॥२३॥ जे ब्राह्मणकार्यी निमाले । जे गोसंरक्षणीं जीवें गेले । जे परोपकारार्थ वेंचले । ते पावले सत्यलोक ॥२४॥ जे निष्काम द्विजां भजले । जिंहीं निष्काम द्विज पूजिले । जिंहीं निष्काम द्विज भोजिले । ते पावले सत्यलोक ॥२५॥ जे कृपाळू दीनार्थ देख । जे कृपाळू बंधमोचक । जे सत्यवादी सात्विक । ते सत्यलोकनिवासी ॥२६॥ जे परापवादीं मूक । परदारानपुंसक । जे परद्रव्या पराङ्‌मुख । ते सत्यलोकनिवासी ॥२७॥ ऐसी सत्यलोकींची स्थिती । तेथींचा ब्रह्मा अधिपती । ब्रह्मसृष्टि याहीवरती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥२८॥ ब्रह्मांडाहूनि वेगळा । कैलास निर्माण करी भोळा । वैकुंठ रची घनसांवळा । हे लोक स्वलीळा निर्मित ॥२९॥ होतां ब्रह्मांडा घडामोडी । वैकुंठ कैलास न लगे वोढी । तेथील वस्तीची अभिनव गोडी । हरिहरभक्त फुडी जाणती ॥२३०॥ तेथ नाहीं काळाचें गमन । नाहीं कर्माचें कर्मबंधन । तेथ नाहीं जन्ममरण । हें भक्त अनन्य पावती ॥३१॥ वैकुंठकैलासरचना । सांगतां मन मुके मनपणा । ते लोकींची लोकलक्षणा । ऐक विचक्षणा सांगेन ॥३२॥ सकळ ब्रह्मांडाबाहेरी । माया आवरणाभीतरीं । वैकुंठ कैलास हरहरीं । स्वलीलेकरीं निर्मिजे ॥३३॥ सकळ जीवां सुखकरु । कैलासीं वसे शंकरु । जो कां पार्वतीपरमेश्वरु । जो योगेश्वरु योगियां ॥३४॥ जटाजूटी गंगाधर । पिनाकपाणी पंचवक्त्र । कर्पूरगौर गोक्षीर । अभयवरदकर निजभक्तां ॥३५॥ त्रिमात्रातीत त्र्यंबक । त्रिपुटीत्रिपुर त्रिपुरांतक । त्रिविधतापउच्छेदक । तिनी लोक सुखकारी ॥३६॥ नागभूषणीं शोभे लीला । रुद्राक्षयुक्त रुंडमाळा । नीळकंठ जाश्वनीळा । भस्मोद्धूलिधूसर ॥३७॥ त्रिशूळडमरांकित कर । त्रिनेत्र व्याघ्राजिन अंबर । रामनामीं अतितत्पर । करी निरंतर जपमाळा ॥३८॥ सहस्त्रबाहु बळिपुत्र बाण । श्रृंगी भृंगी चंडी पार्षद पूर्ण । साठी सहस्त्र रुद्रगण । कात्या त्रिशूळ जाण झेलती ॥३९॥ गणेश स्वामिकार्तिक । नंदी पंचमुख षण्मुख । वीरभद्र सेनानायक । जेणें लाविली सीक दक्षासी ॥२४०॥ भूत प्रेत पिशाचक । महाप्रथम ज्याचें सैन्यक । अवघे शिवांकित देख । शिवनामघोष गर्जती ॥४१॥ शंभु शिव शूली शंकर । उमाकांत कर्पूरगौर । भव भर्ग भवानीवर । कपर्दी ईश्वर महादेव ॥४२॥ हरहरशंकरनामोच्चारीं । धाकें कळिकाळ पळे दूरी । शिवनामें गर्जे सदा गिरी । गिरीश राज्य करी ते ठायीं ॥४३॥ जेथ शिवनामाचा उच्चार । तेथ सुखेंसीं तिष्ठे शंकर । भक्तकृपाळू ईश्वर । भोळा निरंतर भावार्थ्यां ॥४४॥ निजदासांचे त्रिगुण वैरी । छेदावया सदा त्रिशूळ करीं । निजडमरुच्या गजरीं । पापाची उरी उरों नेदी ॥४५॥ कैलासीं तृण तरु समस्त । पशु पक्षी जे जे तेथ । ते अवघेचि शिवांकित । सर्वरुपें समस्त शिवू नांदे ॥४६॥ यापरी ब्रह्मांडाबाहेरी । शिवू स्वलीला निर्माण करी । नेमूनियां कैलासगिरी । भवू राज्य करी भवानीशीं ॥४७॥ आतां वैकुंठींची स्थिती । ऐक सांगेन तुजप्रती । जे ऐकतां चित्तवृत्ती । स्वानंदस्फूर्ती वोसंडे ॥४८॥ उंस गाळूनि काढिजे सार । त्याची आळूनि कीजे साकर । तिचेही नाना प्रकार । करिती नानाकार अतिकुशळ ॥४९॥ तेवीं चैतन्यचि निश्चितें । मुसावूनि श्रीभगवंतें । वैकुंठ रचिलें तेथें । निजसामर्थ्यें नांदावया ॥२५०॥ स्वलीला सगुण साकार । सुकुमार अतिसुंदर । घनश्याम मनोहर । मूर्ति चिन्मात्र चोखडी ॥५१॥ शंख चक्र पद्म गदा । चारी भुजा सायुधा । डोळे लांचावले आनंदा । सगुण गोविंदा देखोनी ॥५२॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे पिंवळा सोनसळा । कौस्तुभ झळके गळां । आपाद वनमाळा शोभत ॥५३॥ चरणींची गंगा अतिपुनीत । जे जगातें पवित्र करीत । ते माथां वाहे उमाकांत । निजस्वार्थ देखोनी ॥५४॥ त्या श्रीहरीचें पदद्वंद्व । वानितां मुका झाला वेद । अगम्य हरीचें निजपद । महिमा अगाध श्रीहरिचरणीं ॥५५॥ पाहतां मुकुंदाचें श्रीमुख । फिकें झालें जी पीयूख । डोळ्यां झालें परम सुख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५६॥ ज्याचें निमेषार्ध देखिल्या मुख । हारपे कोटि जन्मांचें दुःख । त्रिलोकीं न माय हरिख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५७॥ ज्याचा देखिलिया वदनेंदू । बाधूं न शके द्वंद्वबाधू । चढता वाढता परमानंदू । स्वानंदकंदू जगाचा ॥५८॥ जयाची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडें उठाउठी । ज्याचे रोमकूपीं ब्रह्मांडें कोटी । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥५९॥ ज्याची झालिया कृपादृष्टी । अहंकाराची विरे गांठी । दुसरें दिसों नेदी सृष्टीं । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥२६०॥ जया दादुल्याचें नाम । निर्दाळी गा मरणजन्म । समूळ उपडी कर्माकर्म । तो पुरुषोत्तम नांदत ॥६१॥ ते वैकुंठीं पाहतां साचार । अवघे चतुर्भुज नर । घनश्याम पीतांबरधर । शंख चक्र अवघ्यांसी ॥६२॥ अवघ्यांचें एक स्वरुप । अवघे दिसती एकरुप । जेथ हरि नांदे स्वयें सद्रूप । तेथ कोणी कुरुप दिसेना ॥६३॥ तेथ नाहीं आधि व्याधी । नाहीं विषयवार्ता उपाधी । स्त्रीपुरुषां समान बुद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥६४॥ तेथ नाहीं तहानभूक । नाहीं कामक्रोध द्वंद्वदुःख । नाहीं जन्ममरण निःशेख । ऐसा वैकुंठलोक नांदत ॥६५॥ लक्ष्मीनें करावें अवलोकन । यालागीं कष्टती सुरगण । ते लक्ष्मी अंगें आपण । करी संमार्जन वैकुंठीं ॥६६॥ ते वैकुंठीं जगन्नाथ । उद्धरावया निजभक्त । स्वलीला असे नांदत । दीनकृपायुक्त दयाळू ॥६७॥ अंतीं नाममात्र घेतल्यासाठीं । उद्धरल्या जीवकोटी । तो स्वामी श्रीविष्णु वैकुंठीं । दीनकृपादृष्टी नांदत ॥६८॥ जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ । पढिये पंचम पुरुषार्थ । तो हरि नांदत वैकुंठीं ॥६९॥ लोकलोकांतरगणना । ब्रह्मांडसंख्या अवघी जाणा । वैकुंठकैलासरचना । समूळ विवंचना सांगीतली ॥२७०॥ लोक सांगीतले भिन्न भिन्न । तेथील प्राप्तीचे कोण जन । ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थी निरुपण अवधारीं ॥७१॥ महर्जनतपः-सत्यलोक । वैकुंठरचना अलोलिक । तेथील प्राप्तीचे कोण लोक । ते यदुनायक सांगत ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक १४ वा योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥१४॥ निश्चळ करावया निजचित्ता । साधिली प्राणापानसमता । षट्‌चक्रें भेदूनि तत्त्वतां । पुढें निजात्मता पावावी ॥७३॥ तंव आयुष्या झालें अस्तमान । निजांगीं आदळे मरण । ऐसे निमाले जे योगीजन । त्यांसी ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७४॥ जो गृहस्थाश्रमी ब्रह्मचारी । ब्रह्मचर्यनेमें व्रतधारी । जो स्वप्नींहीं नातळे नारी । जो भिक्षाहारी सर्वदा ॥७५॥ जो सदा धडधडीत विरक्ती । एक भिक्षा न धरी हातीं । सद्गुरुचिया सेवा करिती । आत्मज्ञानप्राप्ती पावावया ॥७६॥ जे संधीं व्हावें आत्मज्ञान । ते संधीसी आलें मरण । ऐशा ब्रह्मचारियासी जाण । ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७७॥ जे गृहस्थाश्रमीं नेटक । जे अग्निसेवे साग्निक । जे स्वधर्में चित्तशोधक । जे सेवक द्विजदेवां ॥७८॥ जे भूतदयाळू भाविक । जे सत्यवादी सात्विक । जे निजात्मज्ञानसाधक । जे अवंचक गुरुभजनीं ॥७९॥ गुरुकृपा साधूनि ज्ञान । पावावें ब्रह्म सनातन । तंव वेंचलें आयुष्यधन । अंगीं निधन आदळलें ॥२८०॥ तेणें खोळंबली ब्रह्मप्राप्ती । परी ऊर्ध्वलोकीं होय गती । जैसी उपासना विरक्ती । तेणें तारतम्यें जाती महर्जनादि लोकीं ॥८१॥ जे वनवासी वानप्रस्थ । जे वैराग्यें अतिविरक्त । जे कंदमूळफळीं तृप्त । जे सदा नेमस्त आश्रमधर्मी ॥८२॥ वर्षाकाळीं आसारीं राहे । हेमंतीं जळाशयें । उष्णकाळीं पंचाग्नि साहे । तपश्चर्या वाहे अतिनिष्ठा ॥८३॥ शरीरशोषणाचें पाहें । सर्वथा न धरी भये । स्वार्थाचेनि लवलाहें । तपोनिष्ठा साहे दारुण ॥८४॥ वैराग्य साधूनि पूर्ण । करावें संन्यासग्रहण । साधावया ब्रह्मज्ञान । तेचि काळीं मरण वोढवलें ॥८५॥ ऐसेनि देहान्तस्थिती । त्यासी ऊर्ध्वलोकीं होय गती । महर्जनतपोलोकप्राप्ती । तारतम्यस्थिती उपासना ॥८६॥ जो समूळसंकल्पसंन्यासी । लोकलोकांतर न घडे त्यासी । हें न टकेचि गा जयासी । आणि झाले संन्यासी विधियुक्त ॥८७॥ जे कां पोटींहून अतिविरक्त । स्वप्नीं धातूंसी न लाविती हात । जे यतिधर्मी सदा निरत । जे सदा जपत प्रणवातें ॥८८॥ अंगीकारिले आश्रमविधी । उबगू न मानी जो त्रिशुद्धी । मरणीं डंडळीना बुद्धी । त्या गमनसिद्धी सत्यलोकीं ॥८९॥ ऐसे सत्यलोकातें पावती । तेथिल्या भोगांची ज्यां विरक्ती । ते ब्रह्मयासवें मुक्त होती । येर ते येती माघारे ॥२९०॥ ज्यांसी सत्यलोकीं भोगासक्ती । तेही खचोनि माघारे येती । इतर लोकांची कोण गती । पुनरावृत्ती सोडीना ॥९१॥ जेथवरी भोगासक्ती । तेथवरी पुनरावृत्ती । जेथ भोगाची निवृत्ती । तेथ चारी मुक्ती आंदण्या ॥९२॥ ज्या लोकीं ज्या भोगविरक्ती । तेथून ते पुढारे जाती । जे लोकीं ज्या भोगासक्ती । ते खचोनि पडती भूलोकीं ॥९३॥ तैसी नव्हे माझी भक्ती । भक्तां नाहीं इतर प्राप्ती । मद्भक्तां माझी गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९४॥ जे सकाम माझी सेवा करिती । त्यांसी कामनाफळीं पडे वस्ती । ज्यांसी निष्काम माझी भक्ती । त्यांसी माझी प्राप्ती अनन्य ॥९५॥ सकाम भक्तांचे पुरवूनि काम । त्यांसी मी करीं नित्य निष्काम । निजभक्तांसी निजधाम । मी पुरुषोत्तम पाववीं ॥९६॥ यालागीं गोपींची कामासक्ती । म्यांचि आणूनि निष्कामस्थिती । त्यांसी दिधली सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९७॥ म्यां गोपिकांसि कामू केला । कीं निःशेष कामू त्यांचा हरिला । न विचारितां या बोला । कृष्ण व्यभिचारला मूर्ख म्हणती ॥९८॥ सलोकता आवडे भक्तांसी । तैं मी करीं वैकुंठवासी । भक्त मागे समीपतेसी । करीं मी तयासी जिवलग ॥९९॥ हितगुज अळोंच्यासी । हृदयींचें गोड सांगावयासी । उद्धवा तूं जैसा आवडसी । ऐशीच त्यांसीं करीं प्रीति ॥३००॥ भक्त मागे सरुपता । त्यासी मी दें चतुर्भुजता । शंखचक्रादि सायुधता । घनश्यामता सुरेख ॥१॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे मिरवे सोनसळा । वांकी तोडरु चरणकमळा । कौस्तुभ गळां मत्सम ॥२॥ ठाणमाण गुणलक्षण । वीर्य शौर्य गांभीर्य पूर्ण । रुप रेखा समसमान । दोघेही अनन्य सरुपता ॥३॥ रमा दोघांसी एकत्र देखे । देवो कोण हें ते नोळखे । पार्षदक्रिया ठकली ठाके । कोणासी सेवकें सेवावें ॥४॥ छत्रधरु चवके चित्तीं । कोणावरी धरुं छत्री । चवरधरें चवरें हातीं । कोणाप्रती विंजावें ॥५॥ नमना येती ब्रह्मादि देव । तेही मानिती अतिअपूर्व । दोंमाजीं कोण आदिदेव । त्यांसीही स्वयमेव कळेना ॥६॥ जेवीं दीपें दीपू लाविला । न कळे वडील कोण धाकुला । तेवीं माझी सरुपता पावला । न वचे ओळखिला आनासी ॥७॥ जेवीं आरिशाचें प्रतिबिंब । दिसे समरुपें स्वयंभ । तैशी सरुपतेची शोभ । सम विडंब दोहींचा ॥८॥ देवो होऊनियां प्रसन्न । आपली सरुपता दे संपूर्ण । नेदी हृदयींचा द्विजचरण । श्रीवत्सलांछन अविनाशी ॥९॥ श्रीवत्स चिन्ह द्यावयासी पाहीं । विष्णु म्हणे मज सामर्थ्य नाहीं । तें असे ब्राह्मणाच्या पायीं । त्याचा चरण हृदयीं धरिल्या लाभे ॥३१०॥ सरुपतेमाजीं जाण । देवा-भक्तांची हे खूण । ज्याचे हृदयीं श्रीवत्सलांछन । तो स्वामी श्रीविष्णु जाण सर्वांचा ॥११॥ ऐशी सरुपता जरी झाली प्राप्त । तरी हा देवो मी एक भक्त । हा भिन्नत्वाचा भेद किंत । त्याआंत उरला असे ॥१२॥ देवभक्तांमाजीं भेदू । भिन्न सरुपतासंवादू । जव नाहीं अद्वयबोधू । तंव परमानंदू प्रकटेना ॥१३॥ सांडूनि भिन्न भेदवार्ता । भक्त मागे सायुज्यता । ते गोड निरुपणकथा । तेथील स्वादता मी जाणें ॥१४॥ सायुज्याचें गोडपण । माझें मी जाणें आपण । उद्धवा तुज तेंही जाण । साङग संपूर्ण सांगेन ॥१५॥ देह सरुपता सारिखेपण । हृदयीं भिन्न मीतूंपण । ऐशियेही मुक्तीसी जाण । भक्त सज्ञान नातळती ॥१६॥ मी होऊनियां मातें । भजन स्वतःसिद्ध आइतें । तें सांडूनियां भेदातें । निजभक्त चित्तें नातळती ॥१७॥ देवेंसीं भक्त अनादिसिद्ध । ठायीं मूळींहून अभेद । तेथ दाटूनि जो धरी भेद । तो भक्तिमंद मायिक ॥१८॥ आर्त जिज्ञासु आणि अर्थार्थी । हे भेद केले मायिका भक्ती । जे अभेदभावें मज भजती । सायुज्यमुक्ती तयांसी ॥१९॥ ज्यांसी रावो रंक समान । वंद्य निंद्य न मनी मन । जे न धरिती देहाभिमान । सायुज्य जाण तयांसी ॥३२०॥ जैशी आपुली साउली । मिथ्या आपणासवें लागली । तैशी देहबुद्धि ज्यांसी झाली । त्यांसी फावली सायुज्यता ॥२१॥ जन्मूनि छाया सरिसी वाढे । माझी हे ममता नुठी पुढें । ऐसें देहाचें न बाधी सांकडें । सायुज्य रोकडें तयासी ॥२२॥ सांडूनि देहाची विषयासक्ती । जो करी भावें अभेदभक्ती । त्यासीचि सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२३॥ ज्यासी देहीं नुठी मीपण । भूतमात्रीं न देखे तूंपण । त्यासी सायुज्यमुक्ति जाण । साङग संपूर्ण सांपडे ॥२४॥ जेवढी मज आत्म्याची व्यक्ती । तेवढीच त्याची प्रतीती । त्यासीच सायुज्यता मुक्ती । सहज आपैती उद्धवा ॥२५॥ त्यासी विष्णुस्वरुप व्हावा देहो । हा सर्वथा नुपजे अहंभावो । त्यासी विष्णुसगट स्वदेह वावो । यालागीं सारुप्य पहा हो वांछीना ॥२६॥ निजविवेकें पाहतां ठायीं । देहो तितुका मिथ्या पाहीं । तेथ सारुप्यता कोणें ठायीं । सज्ञानीं कायी मागावी ॥२७॥ सायुज्यता आलिया हाता । वस्तूवीण ठावो नाहीं रिता । सकळ भूतीं एकात्मता । सायुज्य तत्त्वतां या नांव ॥२८॥ सकळ रुपें नांदतें जग । तें जो जाणे आपुलें अंग । आपण सर्वात्मा अभंग । त्यासीच साङग सायुज्य ॥२९॥ मी एक सबाह्याभ्यंतरीं । मी एक जंगमीं स्थावरीं । मीचि आत्मा चराचरीं । जाण त्याचे घरीं सायुज्य नांदे ॥३३०॥ मीचि एक एकला । एकपणेंचि संचला । ज्यासी द्वैताचा दुष्काळ पडिला । सत्य पावला सायुज्य ॥३१॥ एवं भावार्थाच्या अतिप्रीतीं । जें जें निजभक्त वांछिती । तें तें मी पुरवीं श्रीपती । चारी मुक्ती भक्तांसी ॥३२॥ यावेगळे माझे प्रिय भक्त । भक्तिप्रतापें प्रतापवंत । भजनशौर्य अतिअद्भुत । निष्काम निरत मद्भजनीं ॥३३॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या कल्पना न धरोनि हातीं । नित्य निष्काम अतिप्रीतीं । मज भजती महाभाग ॥३४॥ नेघती सालोक्य सामीप्य सरुपता । शेखीं न मागती सायुज्यता । निष्काम भजती भगवंता । भक्ति तत्त्वतां या नांव ॥३५॥ नवल भजनाची परवडी । आवडीतें प्रसवे आवडी । क्षणोक्षण चढोवढी । नित्य नूतन गोडी प्रेमाची ॥३६॥ माझिया आवडीं तत्त्वतां । सर्वस्वें वेंचित जीविता । कदा पालट नव्हे चित्ता । भावर्थतां विश्वासी ॥३७॥ मीच एक देवाधिदेवो । सर्वभूतीं माझाचि भावो । विकल्प विकृति संदेहो । घालितां पहा हो उपजेना ॥३८॥ नवल भावार्थाची थोरी । मद्भावें देखे नरनारी । श्वानसूकरादि आकारीं । नमस्कारी मद्भावें ॥३९॥ नवल त्याची भजनख्याती । सायुज्यादि चारी मुक्ती । माझ्या नांवावरुनि ओंवाळिती । भक्ति पढियंती येणें पाडें ॥३४०॥ मांडल्या अतिविघ्न सांकडें । ग्लानी न करिती आणिकांकडे । जाणती रामनामापुढें । विघ्न बापुडें ते कायी ॥४१॥ गगन पडों पाहे कडाडें । पृथ्वी उलथावया गडबडे । ऐसें मांडलिया सांकडें । नाम पढे श्रीहरीचें ॥४२॥ ऐशी देखोनि अनन्य प्रीती । मी सर्वस्वें भुललों श्रीपती । मग न पाहतां कुळ जाती । त्याच्या घराप्रती मी धांवें ॥४३॥ ते न घेती वैकुंठींची वाट । त्यांचें घरचि मी करीं वैकुंठ । तेथें चिन्मात्रें फुटे पाहांट । पिके पेंठ संतांची ॥४४॥ उपनिपदें येती तयांपाशीं । स्वधर्म ये सुखवस्तीसी । नारदादि सनकादिकांसी । तया घरासी अतिप्रीती ॥४५॥ गर्जती नामाचे पवाडे । माझी कीर्ति गाती वाडेंकोडें । माझ्या रामनामापुढें । द्वंद्वाचें उडे बाधकत्व ॥४६॥ ऐशी देखोनि माझी भक्ती । वोरसोनियां निजशांती । धांवोनि ये तयांप्रती । वोळली मागुती जावों विसरे ॥४७॥ त्यांसी छळों ये जें जें दूषण । तें तें त्यांसी होय भूषण । माझे भक्तीचें प्रसन्नपण । जाण संपूर्ण या नांव ॥४८॥ तेथ सायुज्यादि चारी मुक्ती । त्यांचे सेवेसी स्वयें येती । ते जेथ विषय सेवूं जाती । तेथ सायुज्यमुक्ती सेवा करी ॥४९॥ ऋद्धिसिद्धि त्याच्या घरीं । होऊनि राहती कामारी । तरी तो सिद्धींची चाड न धरी । माझे भक्तीवरी निश्चयो ॥३५०॥ ऐशी देखोनि निश्चयें भक्ती । मीही करीं अनन्य प्रीती । भक्त जेउती वास पाहती । तेउता मी श्रीपती स्वयें प्रकटें ॥५१॥ भक्त स्वभावें बोलों जाये । त्याचें बोलणें मीचि होयें । त्याचे बोलण्या सबाह्यें । मीचि राहें शब्दार्थें ॥५२॥ तो कौतुकें खेळे खडे । ते खडेचि मज होणें घडे । तो कृपाळु पाहे जयाकडे । त्याचे छेदीं मी गाढे भवबंध ॥५३॥ तो वास पाहे जेणें [[मोहरी]] । तेउती मी सुखाची सृष्टी करीं । तो म्हणे जयातें उद्धरीं । तो मी स्वपदावरी बैसवीं ॥५४॥ त्यासी अल्पही विचंबू पावे । तो सर्वांगें मी करुं धांवें । त्याचें नाम जिंहीं स्मरावें । त्यांसी म्यां तारावें सर्वथा ॥५५॥ जेवीं तान्हयालागीं माता । तेवीं भक्तांची मज चिंता । त्यांची सेवाही करितां । मी सर्वथा लाजेंना ॥५६॥ माता बाळकाचें पुरवी कोड । तैसे ते माझे लळेवाड । त्यांचें प्रेमचि मज गोड । उपचारचाड मज नाहीं ॥५७॥ मी शरीर तो माझा आत्मा । प्रेमळ असे पढिया आम्हां । प्रेमळावरती सीमा । भक्तीचा महिमा चढेना ॥५८॥ त्यासी झणें काळ संहारी । यालागीं त्या आंतबाहेरी । मी निजांगाचें दुर्ग करीं । ऐशी प्रीति पुरी प्रेमळाची ॥५९॥ तेथ काळाचेनि हटतटें । लावूनि ब्रह्मस्थितीचे वाटे । माझे भक्त नेटेंपाटें । आपणिया आंतवटें स्वसुखें वसवीं ॥३६०॥ त्याचें स्वाभाविक कर्म जाण । तें माझे प्रीतीचें पूजन । तो देखे तें माझें दर्शन । त्याची चावटी तें स्तवन खुणेचें माझें ॥६१॥ तो स्वयें करी आरोगण । तेंचि मज नैवेद्यअर्पण । त्याची निद्रा ते जाण । समाधि संपूर्ण पैं माझी ॥६२॥ त्याचा निमेषोन्मेषांचा व्यापार । तो मज अत्यंत प्रियकर । त्याचे श्वासाचे परिवार । मज अपार सुखविती ॥६३॥ भक्तांची शरीरस्वभावस्थिती । तेणें मी सुखावें श्रीपती । ऐसे सप्रेम भक्त आवडती । माझी अनन्यप्रीती मद्भक्तां ॥६४॥ चारी पुरुषार्थां नातळती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती । सप्रेम करिती माझी भक्ती । मजचि पावती मद्भक्त ॥६५॥ गंगा सागरीं मीनली मिळे । मीनली त्याचीच त्यावरी लोळे । तैसा भक्त मिळोनि भावबळें । माझे भक्तीचे सोहळे मजमाजीं भोगी ॥६६॥ जेवीं कां भरें तरुणांगी । तरुणपण भोगी सर्वांगीं । तेवीं भक्त मिळोनि मजलागीं । माझे भक्तीचें भोगी वैभव ॥६७॥ कां सतरावीचें गोडपण । चंद्र जाणे आपुलें आपण । तेवीं मी होऊनि माझें भजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥६८॥ जातिस्वभावें उदक एक । तेंचि गंगा यमुना नांवीं देख । प्रयागसंगमीं उद्धरी लोक । तेवीं भक्त भाविक मद्योगें ॥६९॥ तेवीं माझे भक्त मज मिळून । अनन्य करिती माझें भजन । येथ भाविक सात्विक अतिदीन । उद्धरती जाण मद्योगें ॥३७०॥ पृथ्वी निधानें भरली आहे । परी पायाळेंवीण प्राप्ति नोहे । तेवीं आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । गुरुकृपा लाहे तैं प्राप्ती ॥७१॥ चहूं पुरुषार्थातें त्यागिती । चारी मुक्ति उपेक्षिती । पंचम पुरुषार्थाची भक्ती । मज पढियंती उद्धवा ॥७२॥ येचि भक्तीचें मज कोड । हेचि भक्त माझे लळेवाड । मज अवाप्तकामा त्यांची चाड । ऐसें प्रेम गोड तयांचें ॥७३॥ आम्ही प्रेमाचे पाहुणे । भावार्थाचे आंदणे । म्यां अनन्याची सेवा करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वें ॥७४॥ माझें नाम आत्माराम । मी अवाप्तसकळकाम । परी प्रेमळांलागीं सकाम । ऐसें गोड प्रेम तयांचें ॥७५॥ मग आपुलिये संबसाटीं । प्रेमळू घें मी उठाउठी । वरीव सुखही दें शेवटीं । मज प्रीति मोटी प्रेमाची ॥७६॥ प्रेम मजसीं मोलें अधिक । संवसाटी करितां नव्हे देख । यालागीं वरीव देतां सुख । न ये तैं सेवक सेलेचा होय ॥७७॥ प्रेमाचा जिव्हाळा पूर्ण । भावार्थाची उणखूण । जाणता मी एक श्रीकृष्ण । इतरांसी जाण कळेना ॥७८॥ मज गोपिकांची कोण गोडी । त्यांच्या प्रेमाची जाति चोखडी । यालागीं मज त्यांची आवडी । अतिगाढी उद्धवा ॥७९॥ कुब्जा काय सुंदर होती । तिच्या प्रेमाची मज प्रीती । राधा प्रार्थी मी वनाप्रती । काय विषयासक्तीलागूनी ॥३८०॥ कोण भक्ती केली गोपाळीं । काय तीं सोंवळीं कीं ओंवळीं। त्यांचे उच्छिष्ट कवळ मी गिळीं । प्रेमसंमेळीं डुल्लत ॥८१॥ पांडवांच्या वाचें मी काय लागें । त्यांचीं वेवटें सोशीं अनेगें । मी सुदाम्याच्या पायां लागें । काय त्याचेनि पांगें पांगलों ॥८२॥ मी काय अन्नासी दुकाळलों । तो यज्ञपत्न्यां सीं मागों गेलों । मी भावार्थाचा भुकेलों । प्रेमाच्या पावलों पाहुणेरा ॥८३॥ माझी काय क्षीण झाली शक्ति । मज गोपिका दावीं बांधिती । त्यांच्या निजप्रेमाची जाती । मी स्वयें श्रीपती पोखितू ॥८४॥ मी न लागतां कोणाची कवडी । अर्जुनाचीं धूतसें घोडीं । धर्माघरीं उच्छिष्टें काढीं । मज अतिआवडी प्रेमाची ॥८५॥ मज प्रेमळांची अतिआवडी । ते लोकेषणालाज दवडी । महत्त्वाच्या विसरवी कोडी । त्यांच्या सेवेची जोडी मजलागीं ॥८६॥ सकळ अळंकार लेऊनि माता । निजपुत्र मस्तकीं लाडवितां । त्याच्या कंटाळेना थुंकमुता । तेवीं प्रेमळें सर्वथा मजलागीं ॥८७॥ ऐसा प्रेमाचेनि अतिपांगें । म्यां पंगिस्त होइजे श्रीरंगें । यालागीं तया पुढेंमागें । सदा सर्वांगें तिष्ठत ॥८८॥ उद्धवा यादव समस्त । असतां माझें बहुत गोत । तूंचि प्रियकर मज जो येथ । माझें प्रेम अद्भुत तुजलागीं ॥८९॥ हे ऐकोनि देवाची गोठी । उद्धवें पायीं घातली मिठी । देवो सुखावोनि पोटीं । उठाउठी आलिंगी ॥३९०॥ हृदयीं हृदय जालें संलग्न । देहीं देहा पडिलें आलिंगन । मनेंसीं एक झालें मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥९१॥ देवो विसरला देवपण । भक्ता नाठवे भक्तपण । दोघांचें उडालें दोनीपण । स्वानंदीं पूर्ण बुडाले ॥९२॥ सेव्यसेवकता ठेली गोठी । द्वैतभावाची खुंटली दृष्टी । भक्तिसाम्राज्याच्या पाटीं । दोघां झाली भेटी निजात्मता ॥९३॥ स्थूळ लिंग आणि कारण । इंहीं उपलक्षिजे महाकारण । ते देहचतुष्टयाची आठवण । आठवितें कोण ते ठायीं ॥९४॥ तेथ निबिड आणि निघोट । सुखस्वरुप घनदाट । नाहीं आदि मध्य शेवट । तें झालें प्रकट स्वयंभ ॥९५॥ नवल देवाचें पूर्णपण । तेथही लाघव केलें जाण । मोडों नेदीचि उद्धवपण । ऐसा भक्त आन मज मिळेना ॥९६॥ उद्धवाऐसा मजपाशीं । कोण मिळेल अळोंचासी । माझें निजगोड कोणापाशीं । म्यां सावकशीं सांगावें ॥९७॥ मज निजधामा गेलिया जाण । माझें जें निःसीम निजज्ञान । त्यासी उद्धव शुद्ध सांठवण । यालागीं उद्धवपण राखिलें ॥९८॥ उद्धव स्वानंदीं निमग्न । त्यासी थापटूनि आपण । सावध करी श्रीकृष्ण । येरा भक्तपण आठवलें ॥९९॥ म्हणे जय जय श्रीकृष्णनाथा । जें मज सुख दाविलें आतां । तें नित्य निर्वाहे सर्वथा । ऐशी कृपा तत्त्वतां करावी ॥४००॥ तंव श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवा । हा माझा निजगुह्य गोप्य ठेवा । तुज म्यां सांगीतला कणवा । पुरुषार्थ पांचवा या नांव ॥१॥ हें वेदशास्त्रां अगम्य । सकळ देवांसी अतिदुर्गम । जेणें लुब्धें मी पुरुषोत्तम । तें हें भक्तप्रेमरहस्य ॥२॥ मज वश्य करावयाचें वर्म । पोटीं धरावें भक्तिप्रेम । चहूं मुक्तींचा पडे भ्रम । पुरुषार्थकाम वोसरे ॥३॥ ज्यासी माझी सप्रेम भक्ती । त्याचेनि नांवें विघ्नें पळती । मजवेगळी अन्यथा गती । करावया प्राप्ती कोणाची ॥४॥ जयासी माझी अनन्य भक्ती । तेथ माझी पूर्ण कृपास्थिती । मद्भक्तां मजवेगळी गती । कदा कल्पांतीं असेना ॥५॥ वेदविधीं करावा बाधू । तो निःश्वसित माझा वेदू । जेथ माझा पूर्ण कृपाबोधू । तेथ विधिवादू बाधीना ॥६॥ जे कां माजे भक्त सकाम । ते फळभोगांतीं होऊनि निष्काम । तेही ठाकिती माझें निजधाम । भक्तां अन्यगमन असेना ॥७॥ ज्यासी माझें अनन्य भजन । स्वकर्म त्याचे सेवी चरण । विधिवेदू वोळंगे अंगण । त्यासी अन्यथागमन असेना ॥८॥ जेथ सप्रेम नाहीं माझी भक्ती । तेथ कर्में अवश्य बाधती । कर्मास्तव अन्यथागती । अभक्त पावती उद्धवा ॥९॥ जेथ माझी साचार भक्ती । तेथ कर्माची न चले गती । मद्भक्तां माझी प्राप्ती । सत्य निश्चितीं या हेतू ॥४१०॥ भक्तांसी सर्वांभूतीं मद्भावो । तेथ कर्मबंधा कैंचा ठावो । कर्मानुगती खुंटली पहा हो । मत्प्राप्ति स्वयमेवो मद्भक्तां ॥११॥ भक्त पाऊल ठेवी अवनीं । परी म्यां ठेविलें न धरी मनीं । कर्ता भगवंत सत्य मानी । यालागीं कर्मबंधनीं बांधवेना ॥१२॥ भक्तांस नाहीं अन्यथा गती । मद्भक्तां माझी अनन्य प्रीती । त्या भक्तभावार्थाच्या युक्ती । विशद श्रीपती स्वयें केल्या ॥१३॥ ’न मे भक्तः प्रणश्यति’ । हें बोलिला अर्जुनाप्रती । तें साचार बिरुद श्रीपती । तो भक्तां अन्यगती घडोंचि नेदी ॥१४॥ भक्तशापाची ऐकतां गोठी । देवो कैवारें सवेग उठी । सुदर्शन लावूनि पाठी । केला हिंपुटी दुर्वासा ॥१५॥ एका अंबरीषाकारणें । दहा गर्भवास सोशिले जेणें । तो अनन्य भक्तांसी उणें । कोण्याही गुणें येवों नेदी ॥१६॥ भक्तकैवारी श्रीकृष्ण । हे भावार्थाची निजखूण । एका जनार्दना शरण । भावो प्रमाण भक्तीसी ॥१७॥ शुद्धभावेंवीण जे भक्ती । तेचि दांभिक जाण निश्चितीं । ते अपक्वचि राहे प्राप्ती । जेवीं कांकड जाती मुगांची ॥१८॥ ’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । हे मूळपदींची पदस्थिती । तेंचि वाढविलें किती । ऐसें श्रोतीं न म्हणावें ॥१९॥ ’मद्गती’ या पदाची व्युत्पत्ती । कोण आहे जाणे किती । हें रहस्य जाणे विरळा क्षितीं । यालागीं क्षमा श्रोतीं करावी ॥४२०॥ हो कां भक्ति माझी निजजननी । ज्यां प्रेमपान्हां ये वाढवूनी । सरता केलों भगवद्भजनीं । ते म्यां गौण महिमेनीं वानिली ॥२१॥ भगवद्भक्तीचें महिमान । मी केवीं जाणें अज्ञान । जें बोलिलों तें सर्वथा गौण । क्षमा पूर्ण करावी ॥२२॥ भक्ति माझी निजमाउली । ते मी आपुल्या बोबडे बोलीं । ग्रंथाधारें गौरविली । सप्रेम भुली भुलोनी ॥२३॥ प्रेमाची निजजाति कैशी । आठवों नेदी आठवणेसी । एवं विसरवूनि हेतूसी । भक्तिरहस्यासी बोलविलें ॥२४॥ जेवीं कां निजबाळकातें । माउली बोल बोलवी त्यातें । तेवीं भक्तीनें मज केलें येथें । म्यां चुकी कोणातें ठेवावी ॥२५॥ माउलीचें लोभाळूपण । प्रकट करी तो मूर्ख जाण । याहीपरी मी अज्ञान । चुकलेपण दिसताहे ॥२६॥ उडिदीं काळें जेथींच्या तेथें । तेवीं चुकलेपण माझें येथें । चुकीचि मानावी निश्चितें । हेंही गुरुनाथें वारिलें ॥२७॥ चुकलेपणचि मानितां । मी हों पाहें कवि कर्ता । मीपण नावडे गुरुनाथा । तेणें तें तत्त्वतां सांडविलें ॥२८॥ साङग झालिया कथाकथन । तेणें श्लाघें न घ्यावें मीपण । तंव गुरुंनीं दावूनि निजखूण । मीतूंपण उडविलें ॥२९॥ हेही बोल बोलता । मी नव्हें नव्हें गा सर्वथा । मी नव्हें कवि कर्ता । हें गुरुचें तत्त्वतां गुरु जाणे ॥४३०॥ तंव श्रोते म्हणती चमत्कार । भक्तिसुखाचें सुखसार । भक्तिपरमामृतसागर । उघड साचार तुवां केला ॥३१॥ भागवत मुख्य भक्तिप्रधान । जें भक्तीचें सुख सनातन । तें करतळामळ करुनि जाण । तुवां परिपूर्ण दाविलें ॥३२॥ तुवां हा थोर केला उपकार । तरावया स्त्रियादि शूद्र । जग व्हावया भजनतत्पर । भागवत निजसार काढिलें ॥३३॥ भागवतीचें गुप्त पीयूख । तें त्वां प्रकटिलें भक्तिसुख । तेणें संत सुखावले देख । श्रोते सकळिक निवाले ॥३४॥ तुज संतोषोनि श्रीपती । दीधली आपली निजभक्ती । यालागीं तुवां भक्तीची कीर्ती । यथार्थस्थितीं वर्णिली ॥३५॥ तुझे भक्तीचा एकेक बोल । ब्रह्मसुखेसीं सखोल । त्याहीमाजीं प्रेमाची वोल । येताति डोल चित्सुखें ॥३६॥ तुज वाखाणितां निजभक्ती । प्रेमें वोसंडे चित्तवृत्ती । विसरोनियां ग्रंथस्फूर्ती । भक्तीची कीर्ती वानिशी ॥३७॥ निजआवडी वाडेंकोडें । वानितां भक्तीचे पवाडे । तुज नाठवे मागेंपुढें । प्रेम गाढें जाणवलें ॥३८॥ जंव जंव भक्तीचें निरुपण । अधिकाधिक वाढतां जाण । तंव तंव येतसे स्फुरण । तेथ कोण पुरे म्हणेल ॥३९॥ जंव जंव निरुपणा वाढी । तंव तंव भक्तीची अधिक गोडी । तेणें श्रोत्यांचीही आवडी । चढोवढी वाढली ॥४४०॥ करितां भक्तिसुखनिरुपण । श्रोते वक्ते लांचावले जाण । होतां अमृताचें आरोगण । पुरे कोण म्हणों शके ॥४१॥ यापरी गा अतिप्रीतीं । वाढलि निरुपणीं भक्ती । ते आवरुनियां स्फूर्ती । पुढील ग्रंथार्थीं प्रवर्तें ॥४२॥ हें ऐकोनि संतवचन । केलें साष्टांग नमन । भली दीधली आठवण । येरवीं निरुपण नावरतें ॥४३॥ ’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । ये पदाची पदव्युत्पत्ती । निरुपिली भगवद्भक्ती । जेणें भगवत्प्राप्ती अतिसुलभ ॥४४॥ हे न करितां भगवद्भक्ती । त्रिगुणगुणीं जीवपंक्ती । बांधिल्या संसारीं उन्मज्जती । तेही स्थिती हरि सांगे ॥४५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥१५॥ मुख्य मूळीं मी जगाचा धरिता । स्त्रष्टृरुपें मीचि स्त्रजिता । विष्णुरुपें मी प्रतिपाळिता । मीचि संहर्ता रुद्ररुपें ॥४६॥ हे त्रिगुण काळाची काळसत्ता । तो मी निजकाळ तत्त्वतां । स्त्रजिता पाळिता संहर्ता । गुणावस्थाविभागें ॥४७॥ जनांचें वासनाकर्म विचित्र । तेचि काळसत्ता निजसूत्र । तेणें रचिला संसार । चराचर गुणबद्ध ॥४८॥ गुणकर्में स्वर्गा चढे । गुणकर्में नरकीं पडे । नाना योनींचें सांकडें । भोगणें घडे गुणकर्में ॥४९॥ स्वर्ग भोगूनि वाडेंकोडें । महर्जनतपोलोकांपुढें । सत्यलोकावरी वरता चढे । उन्मज्जन घडे या नांव ॥४५०॥ पशुपक्षिस्थावरांत । वृक्षपाषाणकृमित्व प्राप्त । महानरकीं अधःपात । निमज्जन एथ त्या नांव ॥५१॥ उंचीं चढोनि नीचीं पडणें । भोगवी नाना जन्ममरणें । तें प्रकृतिपुरुषांचें साजणें । जीवबंधनें भोगवी ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रक्रुत्या पुरुषेण च ॥१६॥ अणु म्हणिजे अतिसूक्ष्म सान । बृहत् म्हणिजे विशाळ जाण । कृश म्हणिजे किरकोळपण । स्थूळ तें पूर्ण जडावयवीं ॥५३॥ जें जें दृष्टिगोचर झालें । जें जें नांवरुपा आलें । तें तें उभययोगें केलें । जाण घडलें प्रकृतिपुरुषीं ॥५४॥ जें उभययोगसंभव । जग ऐसें ज्याचें नांव । तें प्रकृतिपुरुष सावेव । तिसरा भाव असेना ॥५५॥ या दोहींवेगळें निरवयव । जेथूनि या दोहींचा उद्भव । तेचि सद्वस्तु सर्वी सर्व । देवाधिदेव सांगत ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस्पार्थिवाः ॥१७॥ प्रकृतिपुरुषेंसीं साकार । जें दिसताहे चराचर । त्यासी आद्यंतीं जें अनश्वर । तेंचि साचार मध्येंही ॥५७॥ लेण्याआधीं कनक एक । लेण्याअंतीं तेंचि आवश्यक । मध्येंही लेणेंरुपें देख । भासे कनक अद्वितीय ॥५८॥ न करितां मातीचें गोकुळ । पूर्वी मृत्तिकाचि केवळ । गोकुळ मोडल्या सकळ । उरे अविकळ मृत्तिका ॥५९॥ तेचि गोकुळरुपें असतां । भासे मृत्तिकाचि तत्त्वतां । तेवीं आदिमध्यअवसानतां । भासे चित्सत्ता अनवश्वर ॥४६०॥ त्रिगुणगुणें सविकार । जें जग दिसताहे साकार । तें मायिक गा चराचर । जेवीं व्यवहार स्वप्नींचा ॥६१॥ सकळ विकारांचें कारण । अंगें अविद्या आपण । ते विकारीं सत्यता स्थापितां जाण । आलें सत्यपण अविद्येसी ॥६२॥ अविद्या आपुलेनि नांवें जाण । आपुलें नास्तिक्य सांगे आपण । हें वर्म जाणती सज्ञान । नेणोनि अज्ञान मानिती सत्य ॥६३॥ अविद्या अविद्यकत्वें मिथ्या जाण । वस्तु वस्तुत्वें सदा संपन्न । येचि अर्थींचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुते परम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते ॥१८॥ प्रकृतिअंगीकारें देख । वस्तूपासाव होती लोक । जेवीं निद्रायोगें एक । होय अनेक निजस्वप्नीं ॥६५॥ जेवीं तंतूपासाव कोटि पट । कोटि पटीं तंतु एकवट । पाहतां आदि मध्य शेवट । द्वैताचें बोट रिघेना ॥६६॥ तेवीं वस्तूपासोनियां लोक । प्रकृतिपुरुषादि सकळिक । आदि-मध्य-अवसानीं एक । द्वैतवार्ता देख असेना ॥६७॥ तंतु सत्य पट मायिक । वस्तु सत्य अविद्या लटिक । जें आदि-मध्य-अवसानीं एक । तें सत्य निष्टंक उद्धवा ॥६८॥ जेवीं कां काष्ठाची बाहुली । काष्ठावयवें शोभे आली । तेवीं वस्तु वस्तुत्वें एकली । शोभा पावली जगत्वें ॥६९॥ जेवीं कां एकलें देह देख । दिसे अवयवरुपीं अनेक । तेवीं वस्तु एकली एक । आभासे अनेकस्वरुपीं ॥४७०॥ जेवीं कां जळीं क्रीडतां जळा । उपजवी तरंगांच्या माळा । तेवीं वस्तूचिया स्वलीळा । जगदादि मेळा प्रकाशे ॥७१॥ तरंगा आदि-मध्य-अवसानीं । जेवीं पाणीपणें असे पाणी । तेवीं उत्पत्ति स्थिति-निदानीं । वस्तु वस्तूपणीं अनश्वर ॥७२॥ ब्रह्म सत्य प्रपंच वावो । हा साधकां साधावया निर्वाहो । कार्यकारणअभिन्नभावो । देवाधिदेवो बोलिला ॥७३॥ कार्य कारणीं अभिन्न । तैं ब्रह्मीं माया कैंची भिन्न । जगद्रूपें ब्रह्म परिपूर्ण । अन्योपदेशें जाण दाविलें ॥७४॥ ब्रह्म माया काळगती । यें तिन्ही अनादि म्हणती । तेही न घडे उपपत्ती । येचि अर्थी हरि बोले ॥७५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा प्रकृतिर्ह्मस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥१९॥ ब्रह्मावेगळी माया । सर्वथा न ये आया । ते ब्रह्माधारें वाढोनियां । गुणकार्या वाढवी ॥७६॥ मायानियंतें ब्रह्म आपण । यालागीं यासी पुरुषपण । पुरुषाची प्रिया माया पूर्ण । प्रकृति अभिधान या हेतू ॥७७॥ ब्रह्माहून पुरुष भिन्न । हें सर्वथा मिथ्या वचन । ब्रह्म पुरुष नामाभिधान । एकासीचि जाण आलें असे ॥७८॥ माया प्रक्रृति अभिधान । दोहीं नांवीं मायाचि पूर्ण । आविद्यक दावी कार्य भिन्न । अविद्या जाण या हेतू ॥७९॥ माया ब्रह्मींची शक्ति जाण । तेही ब्रह्मेंसीं असे अभिन्न । वेगळी नव्हे अर्धक्षण । सदा सुलीन ब्रह्मेंसीं ॥४८०॥ जेवीं शूरांची शौर्यशक्ति पूर्ण । शूरांहोनि नव्हे भिन्न । तेवीं ब्रह्मीं मायाशक्ति जाण । असे सुलीन सर्वदा ॥८१॥ माया ब्रह्मीं असतां जाण । क्षोभेंवीण नव्हे सर्जन । मायाक्षोभकू काळ पूर्ण । काळास्तव जन जन्मती ॥८२॥ ब्रह्मींची सत्ता तो काळ जाण । प्रकृति क्षोभवूनि आपण । दावी उत्पत्ति स्थिति निदान । तो काळही अभिन्न ब्रह्मेंसीं ॥८३॥ जेवीं रायाच्या राजपुत्रासी । राजाचि दमूं शके त्यासी । तेवीं झालें जें प्रकृतीचे कुशीं । तें निजसत्तेसी निर्दळी ॥८४॥ विवेकदृष्टीं पाहतां जाण । काळ परमात्मा दोन्ही अभिन्न । प्रकृति पुरुष काळ जाण । तिहींसी एकपण या हेतू ॥८५॥ ब्रह्ममाया-काळसंबंध । हे तिनी मूळींचि अभेद । दिसे जो व्यावहारिक भेद । तोही अबद्ध मिथ्यात्वें ॥८६॥ वस्तु एकलीचि आपण । प्रकृति-पुरुष काळरुपें जाण । अखंडत्वें दावितां पूर्ण । तो मी श्रीकृष्ण परमात्मा ॥८७॥ उत्पत्तीपूर्वीं मी ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीचें मी ब्रह्म आदिकारण । स्थितिकाळीं मी ब्रह्मरुपें जाण । एकीं अनेकपण स्वयें दावीं ॥८८॥ स्वलीला सृष्टीचे प्रांतीं जाण । प्रळयीं उरें मी ब्रह्म परिपूर्ण । तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा सर्गः प्रवर्तते तात्वत्पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥२०॥ महान् म्हणिजे अतिथोरु । पितृपुत्रप्रवाहें संसारु । अनवच्छिन्न निरंतरु । अतिदुर्धरु वाढला ॥४९०॥ अतिशयेंसीं दुर्धरु । कैसेनि वाढला संसारु । तेही अर्थींचा विचारु । शार्डगधरु सांगत ॥९१॥ विषयांचिये आसक्ती । वासनानिष्ठ झाली वृत्ती । ते देहात्मता अतिप्रीतीं । संसारस्थिती वाढवी ॥९२॥ खवळला जो देहाभिमान । तो शुद्धासी लावी जीवपण । नाना योनीं जन्ममरण । विशेषें जाण वाढवी ॥९३॥ ऐसेन अतिदुर्धरु । स्त्रष्टेन सृजिला संसारु । तो ब्रह्मायूपर्यंत स्थिरु । ब्रह्मप्रळयीं संहारु सृष्टीचा ॥९४॥ एक नित्यप्रळयो लागला आहे । एक दैनदिन प्रळयो पाहें । कर्मजन्य प्रळयो लाहे । एक तो होये अवांतर प्रळयो ॥९५॥ सकळ प्रळयांच्या शिरीं । ब्रह्मप्रळयाची थोरी । तो सकळ सृष्टीतें संहारी । कांहीं संसारीं उरों नेदी ॥९६॥ ब्रह्मप्रळयीं नाश सृष्टीसी । पुढती रचावया कल्पादीसी । उंच नीच नाना योनींसी । नव्या करावयासी कारण काय ॥९७॥ ब्रह्मप्रळयीं सृष्टीचा र्हारसू । परी निःशेष नव्हेचि नाशू । उरे वासनाबीजविलासू । सुलीन रहिवासू अविद्येअंगीं ॥९८॥ तेचि बीजें कल्पादि जाण । मीचि स्त्रष्टृरुपें आपण । मज म्यां अनुग्रहूनि पूर्ण । सूक्ष्म कारण लक्षविलें ॥९९॥ जेवीं वर्षाकाळीं नाना तृणें । वाढूनि शरत्काळीं होती पूर्णें । तींच उष्ण काळीं बीजकणें । होती सुलीनें पृथ्वीसी ॥५००॥ सुलीन बीजें पूर्ण क्षितीं । परी तीं कोणा व्यक्ती न येती । तेवीं वासनाबीजें प्रळयांतीं । उरे अव्यक्तीं संसारु ॥१॥ जेवीं काळीं वरुषलेनि घनें । बीजें विरुढती सत्राणें । वाढती नाना जातींचीं तृणें । पूर्वलक्षणें यथास्थित ॥२॥ तेवीं उत्पत्तिकाळावरी । सूक्ष्मवासना बीजांकुरीं । नाना योनी चराचरीं । जंगमस्थावरीं जग वाढे ॥३॥ ब्रह्माचे प्रळयाआंतू । निःशेष सृष्टीचा नव्हे अंतू । यालागीं संसारीं अनंतू । वेदशास्त्रार्थू प्रतिपादी ॥४॥ ऐसा संसार अनंतू । याचा निःशेष होय अंतू । तेचि अर्थी श्रीकृष्णनाथू । श्लोकींचा पदार्थू बोलिला ॥५॥ ’स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्‌’ । येणें पदें श्रीकृष्ण । अत्यंत प्रळयींचें लक्षण । सूत्रप्राय जाण बोलिला ॥६॥ ’ईक्षण’ या पदाचा अर्थ जाण । सद्गुरुकृपादृष्टि पूर्ण । तेंचि माझें कृपावलोकन । जेणें ब्रह्मज्ञान प्रकाशे ॥७॥ पूर्ण प्रकाशल्या ब्रह्मज्ञान । संसार झाला नाहींच जाण । वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्ण । मीतूंपण असेना ॥८॥ तेथ ध्रुवमंडळीची ठेली मात । वैकुंठकैलासा झाला प्रांत । शेषशायीचाही अंत । ब्रह्मज्ञानांत होऊं सरला ॥९॥ हारपलें मीतूंपण । उडालें देव-भक्त भजन । बुडालें साकारतेचें भान । ब्रह्म सनातन सदोदित ॥५१०॥ प्रपंच एक झाला होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता । पुढें होईल मागुता । कदा कल्पांता घडेना ॥११॥ हें अत्यंत प्रळयाचें लक्षण । भाग्येंवीण न पाविजे जाण । ज्यासी साचार सद्गुरुचरण । ते सभाग्य जन पावती ॥१२॥ अत्यंत प्रळयींची गती । न घडे गा समरतांप्रती । हे परम निर्वाणगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१३॥ ज्याची अहंममता खुंटे । त्याची निःशेष कल्पना तुटे । अत्यंत प्रळयो त्यासीच भेटे । नेटेंपाटें निजात्मता ॥१४॥ देह पडलिया प्रळयो घडे । हें बोलणें सर्वथा कुडें । जितांचि हा प्रळयो जोडे । वाडेंकोडें निजनिष्ठा ॥१५॥ जितांचि हा प्रळयो जाण । येणें संसारबीजदहन । आतां ब्रह्मप्रळयलक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥१६॥ ब्रह्मांडप्रळयाचा अनुक्रम । तेथ अंतीं उरे पूर्ण ब्रह्म । हें उद्धवें जाणावया वर्म । पुरुषोत्तम बोलत ॥१७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥२१॥ चतुर्दशभुवनेंसीं ब्रह्मांड । काळें कल्पिलें प्रचंड । तें स्थितिकाळीं पाळूनि अंड । अंतीं नाशाचें बंड आदरी काळू ॥१८॥ तो तूं काळ म्हणशी कोण । तरी काळात्मा मीचि जाण । तेणें काळें म्यां प्रळयईक्षण । केलें जाण सृष्टीसी ॥१९॥ पंचभूताचे भिन्न भाग । काळसत्ता राखिले विभाग । ते सत्ता म्यां आवरितां सांग । खवळे लगबग पंचत्वासी ॥५२०॥ जैसा उत्पत्तीचा उपक्रमू । तैसाचि प्रळयाचा अनुक्रमू । भूतीं भूतलयो सुगमू । पुरुषोत्तमू सांगत ॥२१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥२२॥ म्यां पाहिल्या प्रळयदृष्टीं । पडोनि ठाके अनावृष्टी । तेणें अन्न क्षीण होय सृष्टीं । अन्नापाठीं शरीर ॥२२॥ येथ असे ’अन्नमय प्राण’ । हें वचन प्रत्यक्ष प्रमाण । ते अन्न होतांचि क्षीण । अन्नासवें प्राण प्राण्यांचे जाती ॥२३॥ अन्नवृद्धि खुंटल्या धान्य । बीजमात्र राहे आपण । तेंही पृथ्वीसी होय लीन । तत्काळ जाण उद्धवा ॥२४॥ तंव द्वादशादित्यमेळा । एकत्र होय रविमंडळा । तो पीठ करी पर्वतशिळा । तेही तृणसाळा उरों नेदी ॥२५॥ तेणें तापलें सप्तपाताळ । पोळलें शेषाचें कपाळ । तो वमी विषाग्निकल्लोळ । महाज्वाळ धडधडीत ॥२६॥ तो संकर्षणमुखानळ । पार्थिव जाळी सकळ । ब्रह्मांड जाळोनि तत्काळ । पृथ्वी केवळ भस्म करी ॥२७॥ तेव्हां पृथ्वीचें पृथ्वीपण सरे । तें गंधमात्रस्वरुपें उरे । तोही गंधू जळीं विरे । तेंचि शार्डगधरें सांगिजे ॥२८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रुपे प्रलीयते ॥२३॥ तेव्हां प्रळयमेघांचा मेळा । शुंडादंडधारा प्रबळा । शत वरुषें वर्षतां जळा । सप्तसमुद्रमेळा एकत्र जाहला ॥२९॥ तेणें जळ कोंडलें सुबद्ध । ते जळीं पृथ्वीचा विरे गंध । तेव्हां जळचि एकवद । प्रळयीं प्रसिद्ध उधवलें पैं ॥५३०॥ सांवर्तक मेघांचें लक्षण । सिंधु एकत्र करिती पूर्ण । पृथ्वी विरवूनियां जाण । ते जळीं आपण विरोनि जाती ॥३१॥ ते काळीं अतिदुर्धर । सांवर्ताग्नि खवळे थोर । तो जळ शोषी सर्वत्र । उरे रसमात्र अवशेष ॥३२॥ रसमात्र जळ उरे तेंही । लीन होय तेजाचे ठायीं । तेव्हां तेजचि दिशा दाही । कोंदोनि पाहीं वोसंडे ॥३३॥ सांवर्ताग्नीची मातू । जळ शोषूनि राहे निवांतू । जाळिती शक्ति स्वयें जाळितू । या नांव निश्चितू सांवर्तकाग्नी ॥३४॥ तेणेंचि काळें झंझामारुत । उठी तेजातें शोषित । तें तेज शोषितां समस्त । उरे तेथ रुप मात्र ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा रुपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥२४॥ तेजाचें जें उरे रुप । तें वायु शोषूनि करी अरुप । तेव्हां वायूचि एकरुप । अतिअमूप कोंदाटे ॥३६॥ कोंदाटल्या वायूसी । गगन जेथींचें तेथें ग्रासी । तेव्हां वायु प्रवेशे स्पर्शी । तो उरे अवशेषीं स्पर्शमात्र ॥३७॥ उरल्या वायूच्या स्पर्शासी । लयो तत्काळ होय आकाशीं । आकाश प्रवेशे शब्दासी । उरे अवशेषीं शब्दतन्मात्र ॥३८॥ दशेंद्रियांची मंडळी । राजसापासोनि जन्मली । ते निजगुणीं सामावली । जेवीं पंचांगुळी मुष्टीमाजीं ॥३९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा योनिर्वैकारिके सौम्ये लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥२५॥ वैकारिक जो सत्वगुण । व्याला देवता अंतःकरण । प्रळयस्वभावें आपण । मनामाजीं जाण प्रवेशे ॥५४०॥ सकळ इंद्रियांचा राजा मन । मनःकल्पना जीवशिवपण । श्लोकपदें ’मनसीश्वर’ पूर्ण । मनशींच जाण हरि बोले ॥४१॥ मनोदेवता अंतःकरण । घेऊनि प्रवेशे सत्वगुण । ज्या कार्याचें जें कारण । तेथ तीं जाण प्रवेशती ॥४२॥ शब्दतन्मात्र उरलें आधीं । तें मीनलें तामसामधीं । कारणीं कार्यासी अवधी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥४३॥ त्रिविधगुणी अहंकारु । एकवटला महाथोरु । ऐक त्याचा बडिवारु । तोचि दुर्धरु संसारीं ॥४४॥ जो शिवातें महत्त्वा चढवी । जीवातें देहात्मता गोंवी । अहंममता जग भुलवी । प्रभुत्वपदवी महत्त्वें येणें ॥४५॥ अहंकारु ऐसा आहे । तो जैं परमार्थीं साह्य होये । तैं सोहंभावाचेनि लवलाहें । विभांडी पाहें संसारु ॥४६॥ चोर जैं विश्वासू मित्र होये । तैं चोर चोरा निवारी पाहें । तेवीं अभिमानू जैं साह्य होये । तैं भवभय बाधीना ॥४७॥ याहीपरी अभिमान । सामर्थ्यें अतिगहन । यालागीं प्रभुत्वें जाण । केलें व्याख्यान उद्धवा ॥४८॥ त्रिगुणगुणीं गुणाभिमान । एकत्र होऊनियां पूर्ण । महत्तत्त्वीं होय लीन । अतिसुलीन तद्रूपें ॥४९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा स लीयते महान्स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये ॥२६॥ तेंही महत्तत्त्व येथें । कारणगुणीं लीन होतें । तेंही गुणसाम्यें निश्चितें । पावे लयाते अव्यक्तीं ॥५५०॥ आकारविकार समस्त । हारपोनि जाती जेथ । उरे बीजमात्र अवशेषित । त्या नांव अव्यक्त बोलिजे ॥५१॥ वटाचा आकारविकार । ना शेंडा मूळ पुष्प पत्र । उरे अवशेष बीजमात्र । तेवीं संसार अव्यक्तीं ॥५२॥ वटबीज उरलें येथ । तें दृष्टीसी तर्केना निश्चित । तेवीं भवबीज जें अव्यक्त । तें नव्हे व्यक्त जीवासी ॥५३॥ नाना तृणजातिबीज गहन । उष्णकाळीं काळ करी लीन । तेवीं भवबीज अव्यक्त जाण । होय सुलीन काळेंसीं ॥५४॥ पूर्वी काळें क्षोभोनि अव्यक्त । जगदाकारें केलें व्यक्त । तेचि काळयोगें अव्यक्त । सुलीन होत काळेंसीं ॥५५॥ या नांव अव्यक्ताचा पहा हो । काळामाजीं बोलती लयो । काळ बोलिजे महाबाहो । त्याचा होय व्ययो पुरुषेंसीं ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥२७॥ पुरुषाची पूर्ण क्षोभकता । तोचि काळ बोलिजे तत्त्वतां । उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयांता । तिनी अवस्था काळाच्या ॥५७॥ तिनी अवस्था लोटल्या ठायीं । काळासी कर्तव्यता नाहीं । तो उपजत व्यापारें पाहीं । जीवाचे ठायीं सामावे ॥५८॥ अचेतनीं चेतविता । जडातें जो जीवविता । यालागीं जीवू ऐशी वार्ता । जाण तत्त्वतां पुरुषाशी ॥५९॥ प्रकृतीचेनि योगें जाण । शुद्धासी बोलिजे जीवपण । पुरुषू हेंही अभिधान । त्यासीच जाण बोलिजे ॥५६०॥ करितां प्रकृतिविवंचन । केवळ मृगजळासमान । दिसे परी साचपण । सर्वथा जाण असेना ॥६१॥ मृगजळामाजीं जो पडे । तेथ जळ नाहीं मा तो कोठें बुडे । तेवीं प्रकृति नसतां जोडे । वाडेंकोडें जीवत्व कोणा ॥६२॥ जळीं बुडालें दिसे व्योम । सत्य मानणें तो मूर्खधर्म । तैसें रुप नाम गुण कर्म । हा मिथ्या भ्रम मायिक ॥६३॥ प्रकृतिकाळींही जाण । सत्य नाहीं जीवपण । तेही अर्थींची निजखूण । उद्धवा संपूर्ण अवधारीं ॥६४॥ स्वयें अवलोकितां दर्पण । दर्पणामाजीं दिसे आपण । तरी आपुलें वेगळेपण । स्वयें आपण जाणिजे ॥६५॥ तेवीं प्रकृतिधर्म करितां । जरी दिसे प्रकृतिआंतौता । तरी मी प्रकृतीपरता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥६६॥ दिसे व्योम जळीं बुडालें । परी तें नाहीं वोलें झालें । तेवीं प्रकृतिकर्म म्यां केलें । नाहीं माखलें ममांग ॥६७॥ यापरी करितां निर्वाहो । प्रकृतीचा झाला अभावो । तेव्हां जीवशिवनांवें वावो । जीव तोचि पहा हो परमात्मा ॥६८॥ जीवाचें गेलिया जीवपण । सहजेंचि उडे शिवपण । दोघेही आत्मत्वें जाण । होती परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥६९॥ जीवासी निजस्वरुपआठवो । या नांव जीवाचा परब्रह्मीं लयो । परमात्मा अज अव्ययो । अविनाश अद्वयो अनंत ॥५७०॥ ब्रह्मीं स्फुरेना । तेथ ’मी तूं’ म्हणे कोण । परमानंद परिपूर्ण । उरे जाण उद्धवा ॥७१॥ ऐसा परमानंद म्हणसी कोण । तो मी अज अव्यय श्रीकृष्ण । आनंदस्वरुप तो मी जाण । मजवेगळें स्थान असेना ॥७२॥ ज्या स्वानंदा नांव श्रीकृष्ण । तें तुझें स्वरुप उद्धवा जाण । तेथ नाहीं गा मीतूंपण । परम कारण उर्वरित ॥७३॥ उद्धवा जीवाचा जीव मी श्रीकृष्ण । मज तुज नाहीं वेगळेपण । यालागीं जीवाची हे निजखूण । परम कारण सांगीतलें ॥७४॥ जगाचा आत्मा श्रीकृष्ण । त्या माझा आत्मा तूं उद्धव पूर्ण । हें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धव जाण गजबजिला ॥७५॥ कृष्ण मज म्हणे आपुला आत्मा । परी मी नेणें कृष्णमहिमा । अगाध लीला पुरुषोत्तमा । ते केवीं आम्हां आकळे ॥७६॥ नाथिलेंचि उद्धवपण सांडितां । कृष्ण निजधामा जाईल तत्त्वतां । ते न साहवे अवस्था । सखेदता सप्रेम ॥७८॥ हे उद्धवाची अवस्था । कळों सरली श्रीकृष्णनाथा । तेचि अर्थीची हे कथा । शब्दार्थता निरुपी ॥७९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥२८॥ प्रकृति-पुरुषविवंचन । आदि मध्य अवसान । तुज म्यां दाविलें एकपण । तेथ कां भिन्नपण कल्पिसी वायां ॥५८०॥ उत्पत्तिआदि ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीसी तेंचि कारण । जग जन्मलें जें सगुण । तेंही ब्रह्मरुपें जाण दाविलें तुज ॥८१॥ आणि प्रळयाच्या अंतीं । ब्रह्मचि उरे निजस्थिती । तेही विखींची प्रतीती । तुज म्यां निश्चितीं दाविली ॥८२॥ प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । प्रकृति स्वातंत्र्यें मिथ्या जाण । ऐसें प्रकृतिपुरुष ज्यासी ज्ञान । त्यासी मीतूंपण भासेना ॥८३॥ जेथ नाहीं मीतूंपण । तेथ विकल्प कल्पी कोण । आद्यंतीं वस्तु पूर्ण । हें विवेकज्ञान जयासी ॥८४॥ जो विवेक पुरुषप्रक्रृती । सांख्य जागे ज्याचे चित्तीं । त्यासी विकल्पाची प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं उद्धवा ॥८५॥ सांख्यविवेकगभस्ती । पूर्ण उगवला ज्याचे चित्तीं । तेथ विकल्पाची अंधारी राती । कैशा रीतीं उरेल ॥८६॥ ज्यासी पटुतर सांख्यज्ञान । विकल्प विसरे त्याचें मन । हृदयीं उगवे चिद्भान । अज्ञाननिशा पूर्ण निरसूनी ॥८७॥ जेथ निरसलें अज्ञान । तेथ विकल्पाचें कैंचें स्थान । यापरी सांख्यज्ञान । साधकां पूर्ण उपकारी ॥८८॥ जें साराचें निजसार । जें गुह्यज्ञानभांडार । जें कां विवेकरत्ना कर । तें सांख्य साचार उद्धवा ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा एष सांख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥२९॥ मी विवेकाचा विवेकू । मी अर्काचा आदिअर्कू । मी ज्ञानियांचा ज्ञानतिलकू । त्या माझा परिपाकू तें हें सांख्य ॥५९०॥ मी वेदांचा आदिवेदू । मी बोधाचा आदिबोधू । मी आनंदाचा निजानंदू । त्या माझा प्रबोधू तें हें सांख्य ॥९१॥ तेणें म्यां सर्वज्ञें श्रीकृष्णें । निर्धारोनि निजज्ञानें । सांख्ययोगउपलक्षणें । ब्रह्म अव्ययपणें दाविलें ॥९२॥ जेवीं गरगरीत वाटोळा । करतळीं दिसे आंवळा । तेवीं सांख्ययोगलीळा । ब्रह्म तुज डोळां दाविलें ॥९३॥ जो ब्रह्म डोळां देखों जाये । तो सर्वांगें देखणा होये । ऐशी सांख्यज्ञाननिजसोये । तुज म्यां पाहें दाविली ॥९४॥ हा सांख्ययोगअनुक्रम । अन्वयव्यतिरेकें उपक्रम । आलोडितां आकळे वर्म । अखंड ब्रह्म अद्वय ॥९५॥ उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । ब्रह्म अखंड निज नित्य । हेंचि सांख्ययोगें प्राप्त । जाण निश्चित साधकां ॥९६॥ ज्यांसी ब्रह्मज्ञानाचें कोड । ते सांख्ययोग पुरवी चाड । लिंगदेहाचें सुदृढ झाड । त्याचें समूळ बूड उन्मळी ॥९७॥ लिंगदेह अत्यंत कठिण । तें सांख्ययोगापुढें जाण । जेवीं अग्नीमाजीं तृण । तेवीं होय संपूर्ण भस्मांत ॥९८॥ लिंगदेह सैंधवगिरिवर । सांख्य अत्यंत प्रळयसागर । खवळला विरवूनि करी नीर । एकाकार निजात्मता ॥९९॥ खवळल्या अत्यंत चित्सागरा । नाना संशयजळगारा । उरावया नाहीं थारा । निजनिर्धारा उद्धवा ॥६००॥ सकळ संशयांचें छेदन । लिंगदेहाचें भेदन । करी तें सांख्ययोगज्ञान । उद्धवा जाण निश्चित ॥१॥ अनुलोम प्रतिलोम । विवंचना वाटेल दुर्गम । हें न करितां सांख्य सुगम । आकळे तें वर्म सांगेन ऐक ॥२॥ सांडूनि आकारविषमता । सर्व भूतीं भगवंतता । जो पाहे सद्भावता । सांख्य त्याचे हाता समूळ आलें ॥३॥ कां जैसें होईल कर्माचरण । तैसें सुखेंचि हो आपण । मी कर्ता हें तूं न म्हण । इतुकेन ब्रह्म पूर्ण तूं होसी ॥४॥ याहीवरती सुगमता । मज दिसेना सर्वथा । उद्धवा तुझे निजहितार्था । जाण तत्त्वतां सांगीतलें ॥५॥ हेंचि एक माझें वचन । विचारुनियां संपूर्ण । निजहितार्थ आपण । अवश्य जाण करावें ॥६॥ ऐसें बोलिला देवाधिदेवो । तेथ जडला उद्धवाचा भावो । निःशेष ’अहं’ सांडितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो सहजचि ॥७॥ विचारितां सांख्यज्ञान । जगातें गोंवी अहंपण । अहंपाशीं जन्ममरण । दुःख दारुण अहंभावीं ॥८॥ ऐसा अहंभावो कठिण । सांडितां न सांडे आपण । येचि गुंतीचें कारण । सर्वथा जाण कळेना ॥९॥ हें पुसों जावें देवापाशीं । तेणें विशद सांगीतलें सांख्यासी । आतां आपुली गुंती आपल्यापाशीं । तेंचि आम्हासी कळेना ॥६१०॥ येचि अर्थी श्रीकृष्ण । पंचविसावे अध्यायीं जाण । सगुण-निर्गुणविभागें पूर्ण । गोड निरुपण सांगेल ॥११॥ ते सुरस रसाळ मधुर कथा । जेथ श्रीकृष्णाऐसा वक्ता । उद्धव शिरोमणि श्रोता । अनुपम स्वादुता ते ठायीं ॥१२॥ त्या स्वादाचें गोडपण। सांगावया समर्थ श्रीकृष्ण । सेवावया श्रोता अतिसज्ञान । निजभक्त जाण उद्धव ॥१३॥ ते देवभक्तसंवादगोडी । वेदशास्त्रें न जोडे जोडी । आलोडितां ग्रंथकोडी । ते निजगोडी नातुडे ॥१४॥ आतुडावया ते निजगोडी । जैं भाग्यें भावार्थें जोडे जोडी । भावार्थाचे निजआवडीं । जिव्हारींची गोडी देवो दे भक्तां ॥१५॥ एवं भावार्थापरतें कांहीं । देवासी आवडतें नाहीं । तो भावो नाहीं ज्यांचे ठायीं । ते मूर्ख पाहीं बालिश ॥१६॥ त्या बाळकांचा धन्य भावो । खापरें मांडूनि म्हणती देवो । तेथही प्रकटे देवाधिदेवो । धरिल्या निःसंदेहो विश्वास ॥१७॥ बाळकें दूध मागावयासाठीं । भावार्थें लागला देवापाठीं । कां क्षीराब्धि करुनि वाटी । उपमन्यावोठीं लाविली ॥१८॥ एवं भाविकू देवाचा लाहणा । देवो भाविकांचा आंदणा । भावेंवीण देवो जाणा । कधीं कोणा न भेटे ॥१९॥ यालागीं जेथ भावार्थ । तेथचि जोडे सुखस्वार्थ । भावार्थ तेथ परमार्थ । साङग साद्यंत सांपडे ॥६२०॥ ऐसा वाढविल्या भावार्थ । तेणें जोडे निर्गुणनिजस्वार्थ । तेचि अर्थीचा वृत्तांत । पुढिल्या अध्यायांत हरि सांगे ॥२१॥ ते कथेचें गोडपण । अमृतास विसरवी जाण । ऐसें रसाळ निरुपण । सादरें श्रीकृष्ण सांगेल ॥२२॥ तें श्रीकृष्णकथापीयूख । श्रोत्यांचें पावे श्रवणमुख । एका जनार्दनीं अतिसुख । सकौतुक व्याख्यान ॥२३॥ श्रीभागवत अत्यादरें । श्रीकृष्णकथा सविस्तरें । अहेर विस्तारिले साजिरे । परमार्थअळंकारें साळंकृत ॥२४॥ तेणें संत सज्जन सोयरे । गौरवीन श्रवणादरें । एका जनार्दनकृपाकरें । आविष्करे सामर्थ्य ॥२५॥ गौरविले सोयरे सज्जन । म्हणाल उपेक्षिले इतर जन । जो श्रीभागवतीं सावधान । तो परमार्थें जाण गौरवे ॥२६॥ भावार्थासारिखें गौरवण । एका जनार्दन जाणे जाण । एका जनार्दना शरण । आपण्या आपण गौरवी ॥६२७॥ {{विस्तार}} इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां प्रकृतिपुरुषसांख्ययोगो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥२४॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] kd6o3y4t2l6la8s8be6zl2g1oq4mc72 0 4434 36685 36558 2026-09-08T06:34:38Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36685 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय पंचविसावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय चोविसावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय सव्विसावा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो देव निर्गुण । म्हणों पाहें तंव न देखें गुण । गुणेंवीण निर्गुणपण । सर्वथा जाण घडेना ॥१॥ सर्वथा न घडे निर्गुणपण । तरी घडों नेदिशी सगुणपण । नातळशी गुणागुण । अगुणाचा पूर्ण गुरुराया ॥२॥ अगुणाच्या विपरीत तूं गुणी । करिसी त्रिगुणगुणां झाडणी । पंचभूतांपासूनी । सोडविता जनीं जनार्दनू ॥३॥ ज्याचेनि जनांसी अर्दन । ज्याचेनि लिंगदेहा मर्दन । जो जीवासी जीवें मारी पूर्ण । तो कृपाळु जनार्दन घडे केवीं ॥४॥ जनार्दनाचें कृपाळूपण । सर्वथा नेणती जन । नेणावया हेंचि कारण । जे देहाभिमान न सांडिती ॥५॥ जननीजठरीं जन्म जाण । त्या जन्मास्तव म्हणती जन । त्या जनजन्मा करी मर्दन । यालागीं जनार्दन नाम त्यासी ॥६॥ मरण मारुनि वाढवी जिणें । जीव मारुनि जीववणें । देहीं नांदवी विदेहपणें । ऐशी जनार्दनें कृपा कीजे ॥७॥ निजभावार्थें परिपूर्ण । एकाकी देखूनियां दीन । कृपा करी जनार्दन । कृपाळु पूर्ण दीनांचा ॥८॥ जे जे भावना भावी जन । ते ते पुरवी जनार्दन । जो मागे परम समाधान । त्याचा देहाभिमान निर्दळी ॥९॥ हो कां जनार्दनासमोर । कैं आला होता अहंकार । मा तेणें घेऊनियां शस्त्र । करी शतचूर निजांगें ॥१०॥ जेवीं सूर्याचेनि उजियेडें । अंधारेंसीं रात्री उडे । तेवीं जनार्दननामापुढें । अहंकार बापुडें उरे केवीं ॥११॥ ऐकतां गुरुनामाचा गजरु । समूळ विरे अहंकारु । येथ दुःखदायक संसारु । कैसेनि धीरु धरील ॥१२॥ ज्याचें नाम स्मरतां आवडीं । संसारबांदवडी फोडी । जीवाचे जीवबंध सोडी । नामाची गोडी लाजवी मोक्षा ॥१३॥ निजमोक्षाहीवरतें । ज्याचें नाम करी सरतें । त्याच्या कृपाळूपणातें । केवीं म्यां येथें सांगावें ॥१४॥ नामप्रतापा न करवे सीमा । त्या सद्गुरुचा निजमहिमा । कैशापरी आकळे आम्हां । काय निरुपमा उपमावें ॥१५॥ अगाध कीर्ति गुरुची गहन । गुण गुणितां अनंतगुण । काय घ्यावें त्याचें आपण । नित्य निर्गुण निजांगें ॥१६॥ धांव घेऊनि त्यापें जावों । तंव त्या नाहीं गांवठावो । त्याचे प्राप्तीसी न चले उपावो । एक सद्भावोवांचूनी ॥१७॥ सद्भावें स्मरतां नामासी । गुरु प्रकटे स्मरणापाशीं । जेवीं सागरु सैंधवासी । ये भेटीसी निजांगें ॥१८॥ सागरा देतां आलिंगन । जेवीं सैंधव होय जीवन । तेवीं वंदितां सद्गुरुचरण । मीतूंपण हारपे ॥१९॥ सद्गरुकृपा झालिया पूर्ण । जनचि होय जनार्दन । तेव्हां जन वन विजन । भिन्नाभिन्न भासेना ॥२०॥ जन तेंचि जनार्दन । जनार्दनचि सकळ जन । हेंचि उपनिषत्सार पूर्ण । हे निजखूण जनार्दनीं ॥२१॥ येणेंचि अभिन्नार्थें येथ । सांख्य बोलिला भगवंत । उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । वस्तु सदोदित संपूर्ण ॥२२॥ सांख्य ऐकोनियां उद्धवो । विचारी आपुला अभिप्रावो । संसार वाढवी जो अहंभावो । तो अवश्य पहा हो सांडावा ॥२३॥ अहंकार जडला चित्ता । तो सांडितां न वचे सर्वथा । हें पुसों जरी श्रीकृष्णनाथा । तेणें सांख्य या अर्था निरुपिलें ॥२४॥ सकळ प्राप्तीचा अभिप्रावो । सांख्य अनुवादला देवो । अवश्य सांडावा अहंभावो । हेंचि पहा हो दृढ केलें ॥२५॥ माझेनि पराक्रमें तत्त्वतां । माझें मीपण न वचे सर्वथा । लाजिरवाणें कृष्णनाथा । किती आतां पुसावें ॥२६॥ ऐशी उद्धवाची चिंता । कळूं सरली श्रीकृष्णनाथा । बाप कृपाळु निजभक्तां । जेणें निवारे अहंता तें निजवर्म सांगे ॥२७॥ आजि उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । जगीं उद्धवचि धन्य धन्य । ज्यासी संतुष्टला श्रीकृष्ण । न करितां प्रश्न निजगुह्य सांगे ॥२८॥ बाळक काय भूक सांगे । मग माता स्तन देऊं लागे । ते कळवळ्याचे पांगें । धांवोनि निजांगें स्तनपाना लावी ॥२९॥ त्याहूनि अतिआगळा । कृष्णीं उद्धवकळवळा । तो स्वभक्तांची भजनकळा । जाणोनि जिव्हाळा पोखित ॥३०॥ बाळक नेणे आपुली चिंता । परी माता प्रवर्ते त्याच्या हिता । तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा ॥३१॥ त्या उद्धवाचें जें जें न्यून । तें तें करावया परिपूर्ण । प्रवर्तलासे श्रीकृष्ण । तो निजनिर्गुण उपदेशी ॥३२॥ पंचविसावे अध्यायीं जाण । सांगोनि गुणजयोलक्षण । लक्षवील निजनिर्गुण । हेंचि निरुपण निजनिष्ठा ॥३३॥ प्रकृतिपुरुषविवेक । झालियाही बुद्धिपूर्वक । जंव गुणजयो नाहीं निष्टंक । तंव वाढे सुखदुःख अहंभावो ॥३४॥ तिहीं गुणांस्तव देह झाला । देही गुणजयो न वचे केला । मूलउच्छेदू आपुला । न करवे वहिला कोणासी ॥३५॥ दांडा जन्मला वृक्षजातीसीं । तो मिळोनियां कुर्हावडीसीं । समूळ छेदवी वृक्षासी । तेवीं विवेकासीं सत्वगुण ॥३६॥ विवेका मीनल्या सत्वगुण । समूळ उच्छेदी तिनी गुण । सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । तेव्हां गुणच्छेदन तें मिथ्या ॥३७॥ समूळ मिथ्या तिनी गुण । नित्य सत्य निजनिर्गुण । येचि अर्थीचें निरुपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥३८॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक १ ला श्रीभगवानुवाच - गुणानामसमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः ॥१॥ ज्याचेनि चरणें पवित्र क्षिती । नामें उद्धरे त्रिजगती । ज्याची ऐकतां गुणकीर्ती । क्षयो पावती महापापें ॥३९॥ ज्याचें मृदु मधुर अविट नाम । उच्चारितां निववी परम । तो उद्धवासी पुरुषोत्तम । आवडीं परम बोलत ॥४०॥ सत्व रज तम तिनी गुण । न मिसळतां भिन्नभिन्न । पुरुषापासीं एकैक गुण । उपजवी चिन्ह तें ऐका ॥४१॥ निःसंदेह सावधान । निर्विकल्प करुनि मन । ऐकतां माझें वचन । पुरुषोत्तम पूर्ण होइजे स्वयें ॥४२॥ माझे स्वरुपीं सद्भावता । ते पुरुषाची उत्तमावस्था । माझे वचनीं विश्वासतां । पुरुषोत्तमता घर रिघे ॥४३॥ ऐशी उत्तमा अतिउत्तम । निर्गुण पदवी निरुपम । तुज मी अर्पितसें पुरुषोत्तम । माझें वचन परम विश्वासल्या ॥४४॥ भक्तिभावार्थें परम श्रेष्ठा । वचनविश्वासीं अतिवरिष्ठ । यालागीं उद्धवासी पुरुषश्रेष्ठ । स्वमुखें वैकुंठ संबोधी ॥४५॥ संसारीं योनि अनेग । त्यामाजीं मनुष्यत्व अतिचांग । तेंही अविकळ अव्यंग । संपूर्ण सांग निर्दुष्ट ॥४६॥ सकळ देहांमाजीं जाण । असे पुरुषदेहप्राधान्य । त्याहीमाजीं विवेकसंपन्न । वेदशास्त्रज्ञ मुमुक्षू ॥४७॥ वेदशास्त्रविवेकसंपन्न । त्याहीमाजीं ज्या माझें भजन । भजत्यांमाजीं अनन्य शरण । सर्वस्वें जाण मजलागीं ॥४८॥ सर्वस्वें जे अनन्य शरण । तेथ माझी कृपा परिपूर्ण । माझे कृपें माझें ज्ञान । पावोनि संपन्न मद्भजनीं ॥४९॥ येंहीं गुणीं विचारितां लोक । आथिला दिसे उद्धव एक । त्यालागीं यदुनायक । पुरुषवर्याभिषेक वचनें करी ॥५०॥ ऐसें संबोधूनि उद्धवासी । त्रिगुणगुणस्वभावांसी । सांगतां प्रथम सत्वासी । हृषीकेशी उपपादी ॥५१॥ उदंड सत्वाचीं लक्षणें । त्यांत पंधरा बोलिलीं श्रीकृष्णें । तेंचि ऐका कोणकोणें । निजनिरुपणें हरि सांगे ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा र्ही र्दयादिः स्वनिर्वृतिः ॥२॥ आपुली जे चित्तवृत्ती । सांडूनि बाह्यस्फूर्ती । अखंड राखणें आत्मस्थिती । शम निश्चितीं त्या नांव ॥५३॥ बाह्य इंद्रियांची चरफड । शमेंसीं करावा गलजोड । निग्रहणें विषयचाड । दमाचें कोड या नांव ॥५४॥ जेणें हरिखें साहणें सुख । त्याचि वृत्तीं साहणें दुःख । तितिक्षा या नांव देख । शुद्धसत्त्वात्मक उद्धवा ॥५५॥ मी कोण कैंचा किमात्मक । निष्कर्म कीं कर्मबद्धक । करणें निजात्मविवेक । ईक्षापरिपाक या नांव ॥५६॥ जागृतिस्वप्नसुषुप्तीआंत । भगवत्प्राप्तीलागीं चित्त । झुरणीमाजीं पडे नित्य । तप निश्चित या नांव ॥५७॥ आवडीं जेवीं नेघवे विख । तेवी प्राणांतें न बोले लटिक । साचचि बोलणें निष्टंक । हें सत्य देख सात्विका ॥५८॥ भूतांवरी कठिणपण । जो स्वप्नीं न देखे आपण । भूतदया ते संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित ॥५९॥ माझा मुख्य निजस्वार्थ कोण । मी काय करितों कर्माचरण । ऐसें जें पूर्वानुस्मरण । स्मृति जाण या नांव ॥६०॥ न करितां अतिआटाटी । यथालाभें सुखी पोटीं । या नांव गा निजसंतुष्टी । जाण जगजेठी उद्धवा ॥६१॥ जे मिळाले जीविकाभाग । त्यांतही सत्पात्रीं दानयोग । विषयममता सांडणें सांग । त्या नांव त्याग उद्धवा ॥६२॥ अर्थस्वार्थीं इच्छा चढे । अर्थ जोडतां अधिक वाढे । ते इच्छा सांडणें निजनिवाडें । निस्पृहता घडे ते ठायीं ॥६३॥ जेथ निस्पृहता समूळ सांग । त्याचि नांव दृढ वैराग्य । हें परमार्थाचें निजभाग्य । येणें श्रीरंग सांपडे ॥६४॥ जो गुरुवाक्यविश्वासी । सबाह्य विकला सर्वस्वेंसीं । तोचि भावार्थ द्विजदेवांसी । श्रद्धा त्यापाशीं समूळ नांदे ॥६५॥ नरदेहीं लाभे परब्रह्म । तदर्थ न करुनि सत्कर्म । विषयार्थ करी धर्माधर्म । ते लज्जा परम अतिनिंद्य ॥६६॥ जेणें दुःखी होईजे आपणें । तें पुढिलासी नाहीं करणें । दुःख नेदूनि सुख देणें । हे दया म्यां श्रीकृष्णें वंदिजे ॥६७॥ पुढिलासी नेदूनि दुःख । स्वयें भूतमात्रीं देणें सुख । हेचि दया पारमार्थिक । दुसरेनि देख यालागीं सांगे ॥६८॥ खातां नाबदेपुढें पेंड जैसी । तैसें गौण देखोनि विषयांसी । जो विनटला ब्रह्मसुखासी । स्वनिवृत्ति त्यासी बोलिजे ॥६९॥ रंक बैसल्या पालखीसी । उपेक्षी पूर्वील सुडक्यासी । तेवीं उपेक्षूनि विषयांसी । जो ब्रह्मसुखासी पकडला ॥७०॥ कणाची वाढी भुसापाशीं । कण निडारे भुसेंसीं । तो कण यावया हातासी । सांडिती भुसासी पाखडूनी ॥७१॥ तेवीं ब्रह्मसुखाचिये पाडें । नरदेहाचा पांगडा पडे । तें ब्रह्मसुख जैं हाता चढे । तैं देहींचें नावडे विषयभूस ॥७२॥ तेवीं सांडूनि विषयप्रीती । ज्यासी ब्रह्मसुखीं सुखप्राप्ती । याचि नांव स्वनिवृत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥ या पंधरा लक्षणांची स्थिती । वर्ते तो शुद्ध सत्वमूर्ती । शोधितसत्वाची सत्ववृत्ती । ’आदि’ शब्दें श्रीपती सांगत ॥७४॥ सर्व भूतीं अकृत्रिमता । देखे भगवद्भावें तत्त्वतां । या नांव शोधितसत्त्वता । गुणावस्थाछेदक ॥७५॥ ऐशियापरी सत्वगुण । सात्विकापासीं वर्ते पूर्ण । आतां रजाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥७६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा काम ईहा मदस्तृष्णा सतम्भ आशीर्भिदा सुखम् । महोत्साहो यशः प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥३॥ काम म्हणिजे विषयसोसू । जेवीं इंधनीं वाढे हुताशू । तेवीं पुरवितां कामाभिलाषू । कामअसोसू पैं वाढे ॥७७॥ या नांव काम जाण । कामक्रिया ते ईहा पूर्ण । झाले विद्येचा दर्प गहन । मदाचें लक्षण या नांव ॥७८॥ झालिया अर्थप्राप्ती । वासनेसी नव्हे तृप्ती । चढतीवाढती आसक्ती । तृष्णा निश्चितीं या नांव ॥७९॥ अतिगर्वें जे स्तब्धता । कोणा दृष्टीं नाणी सर्वथा । या नांव स्तंभावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥८०॥ अर्थप्राप्तीकारणें । इष्टदेवता प्रार्थणें । प्रापंचिक सुख मागणें । आशा म्हणणें या नांव ॥८१॥ भिदा म्हणिजे भेद जाण । स्फुरद्रूप प्रपंचभान । माझें तुझें प्रपंचवचन । भिदालक्षण या नांव ॥८२॥ राजसुखाचा नवलभाग । विषयसुखभोग जो साङग । तेंचि सुख मानिती चांग । सुखप्रयोग या नांव ॥८३॥ रणीं उत्साह शूरासी । कां पुत्रोत्साह नरासी । विवाहोत्साह सुहृदांसी । महोत्साह त्यासी बोलिजे ॥८४॥ शास्त्रविवादीं जयो घेणें । कां युद्धीं शूर पराभवणें । तेणें ख्याति वाढविणें । यश मिरवणें या नांव ॥८५॥ बंदिजनांहातीं कीर्ती । स्वयें वाखाणवी दिगंतीं । या नांव यशःप्रीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥८६॥ ऐकोनि वचनोक्ति छंदोबद्ध । उपहासीं अतिविनोद । तेथ राजसा हास्य विशद । जाण प्रसिद्ध उद्धवा ॥८७॥ वीर्य म्हणिजे केवळ । बलाढयता अतिप्रबळ । दाखवणें शारीरबळ । या नांव शीळ वीर्याचें ॥८८॥ राजबळें उद्यमव्यवहार । आंगदट जो व्यापार । न्याय सांडूनि स्वार्थ फार । बलोद्यमप्रकार या नांव ॥८९॥ हीं पंधराही लक्षणें । ज्यापें नांदती संपूर्णें । तो राजस वोळखणें । जीवेंप्राणें निश्चित ॥९०॥ केवळ अविवेकसंपत्ती । तामसाची तमोवृत्ती । सोळा लक्षणें त्याची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशाभीरनुद्यमः ॥४॥ क्रोध कामाची पूर्वावस्था । लोभ म्हणिजे अतिकृपणता । अनृत म्हणिजे असत्यता । हिंसा ते तत्त्वतां परपीडा ॥९२॥ याञ्चा म्हणिजे लोलंगता । दंभ म्हणिजे अतिमान्यता । क्लमनामें अतिआयासता । व्यर्थ कलहता कलि जाण ॥९३॥ शोक म्हणिजे हाहाकारु । मोह म्हणिजे भ्रमाचा पूरु । विषाद म्हणिजे दुःखसंचारु । अभ्यंतरु जेणें पोळे ॥९४॥ आर्ति म्हणिजे अतिसंताप । निंदा म्हणिजे असदारोप । आशा म्हणिजे अतिलोलुप्य । महाभयकंप भीशब्दीं ॥९५॥ ऐक निद्रेचें निजवर्म । जें आळसाचें निजधाम । जाडयता सोलींव परम । ते निद्रा निःसीम तामसी ॥९६॥ सांडूनियां सर्व कर्म । स्तब्धता राहे परम । या नांव अनुद्यम । सुखावलें तम ते ठायीं वसे ॥९७॥ या तमोगुणाच्या सोळा कळा । ज्याचे अंगीं बाणती सकळा । तो तमोरात्रींची चंद्रकळा । अविवेक आंधळा तामसू ॥९८॥ सत्वरजतमोगुण । यांचे ओळखीलागीं जाण । केलें भिन्नभिन्न निरुपण । अतां मिश्रलक्षण तें ऐक ॥९९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः । वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु ॥५॥ सांगीतली त्रिगुणस्थिती । त्या एकएकाच्या अनंत वृत्ती । त्याही अनंतप्राय होती । जीवासी गुणगुंती येथेंचि पडे ॥१००॥ मस्तकीं केश चिकटले होती । ते ज्याचे त्या नुगवती । तेवीं त्रिगुणांची गुणगुंती । जीवाहातीं उगवेना ॥१॥ मिळोनि सख्या मायाबहिणी । हातीं घेऊनि तेल फणी । उगविती चिकटल्या केशश्रेणी । तेवीं त्रिगुणांची वेणी जीवासी ॥२॥ त्रिगुणांची विभागवृत्ती । जीवसामर्थ्यें जरी होती । तरी शुद्धसत्वीं करुनि वस्ती । गुणातीतीं प्रवेशता ॥३॥ ऐसा निजागुणांचा उगवो । जीवाचेनि नोहे निर्वाहो । यालागीं गुरुचरणीं सद्भावो । सभाग्य पहा वो राखिती ॥४॥ जे सभाग्य भाग्यवंत जनीं । ज्यांसी सद्गुरु सखी जननी । विवेक-वैराग्य घेऊनि फणी । जो त्रिगुणांची वेणी उगवितू ॥५॥ ज्यांची उगविली गुणगुंती । पुढती गुंती पडे मागुती । यालागीं ते महामती । मुंडूनि सांडिती संन्यासी ॥६॥ एकाची नवलगती । उद्धट वैराग्याची स्थिती । गुंती उगवाया न रिघती । मुळींचि मुंडिती समूळ ॥७॥ विवेकफणीचेनि मेळें । ओढितां वैराग्य बळें । जो अशक्त भावबळें । तो मध्येंचि पळे उठूनी ॥८॥ अशक्तें पळतां देखोनि दूरी । एकें पळालीं मोहअंधारीं । एकें गुंती राखोनि शिरीं । गुंतीमाझारी रिघालीं ॥९॥ एकें अत्यत करंटीं । नव्हेचि गुरुमाउलीसी भेटी । ऐशीं संसारीं पोरें पोरटीं । गुणदुःखकोटी भोगिती ॥११०॥ द्विपरार्धायु विधाता । त्याचेनि नोहे गुणभागता । मग इतरांची कोण कथा । गुण तत्त्वतां निवडावया ॥११॥ ऐशिया ज्या त्रिगुणवृत्ती । मजही निःशेष न निवडती । यालागीं ध्वनितप्राय पदोक्ती । देव श्र्लोकार्थीं बोलिला ॥१२॥ मागिल्या तीं श्र्लोकार्थीं । सांगीतल्या त्रिगुणस्थिती । त्रिगुणांची मिश्रित गती । सन्निपातवृत्ती ते ऐका ॥१३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः । व्यवहारः संनिपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ॥६॥ गुणसन्निपातप्रकारु । एकचि जो कां अहंकारु । तो गुणसंगें त्रिप्रकारु । ऐक विचारु तयाचा ॥१४॥ वर्णाश्रमविहित विलास । वेदाज्ञा पाळणें अवश्य । मी आत्मा जाण चिदंश । हा अहंविलास सात्विक ॥१५॥ मी स्वधर्मकर्मकर्ता । मी स्वर्गादि सुखभोक्ता । मज पावती नानावस्था । या नांव अहंता राजस ॥१६॥ मी देहधारि सुभट नर । मीचि कर्ता शत्रुसंहार । मी सर्वार्थी अतिदुर्धर । हा अहंकार तामस ॥१७॥ गुणानुसारें ममता जाण । त्रिविधरुपें स्फुरण । तेचि अर्थींचें निरुपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥१८॥ माझे हृदयींचा भगवंत । तोचि सर्व भूतीं हृदयस्थ । भूतें माझींच समस्त । हे ममता शोधित सत्वाची ॥१९॥ भक्त संत साधु सज्जन । तेचि माझे सुहृज्जन । ऐशी जे ममता पूर्ण । उद्धवा जाण सत्त्वस्थ ॥१२०॥ जीवाहून परती । सद्गुरुचरणीं अतिप्रीती । ऐशी ममतेची जे जाती । ते जाण निश्चितीं सात्विक ॥२१॥ ज्या देवाची उपासकता । शैवी वैष्णवी दीक्षितता । देवीं धर्मी पूर्ण ममता । ते जाण सात्विकता सत्वस्थ ॥२२॥ शैवी वैष्णवी धर्मममता । दंभरहित निष्कामता । ते ते सात्विकी ममता । ऐक अवस्था राजसाची ॥२३॥ निवृत्तिमार्ग मानी लटिक । सत्य साचार लौकिक । लोकैषणेची ममता देख । ते आवश्यक राजसी ॥२४॥ प्रवृत्तिशास्त्रीं आवडी । लौकिकाची अतिगोडी । नामरुपांची उभवी गुढी । हे ममता रोकडी राजस ॥२५॥ स्त्रीपुत्रें माझीं आवश्यक । शरीरसंबंधी आप्त लोक । द्रव्याची ममता निष्टंक । हे बुद्धि वोळख राजस ॥२६॥ ज्या देवाची करितां भक्ती । नाम रुप जोडे संपत्ती । तीं तीं दैवतें आवडती । हे ममता निश्चितीं राजस ॥२७॥ काम्य कर्मीं आवडी देख । आप्त मानी सकामकर्मक । सत्य स्वर्गादि विषयसुख । हे ममता निष्टंक राजस ॥२८॥ हे रजोगुणाची ममता । तुज म्यां सांगीतली तत्वतां । तमोगुणाची जे अवस्था । ऐक व्यवस्था सांगेन ॥२९॥ आपुल्या देहासी जो हूंतूं करी । कां पूर्वपूर्वजांचा वैरी । त्यांच्या लेंकरांसीं वैर धरी । हे बुद्धि निष्ठुरी तामस ॥१३०॥ पुढें लेंकुरांचे लेंकुरीं । वृत्तिभूमि जीविकेवरी । आडवा येईल स्वगोत्री । त्यासी वैर धरी तामस ॥३१॥ ऐसे पूर्वापर माझे वैरी । मी निर्दाळीन संसारीं । यालागीं रिघे अभिचारीं । ते ममता खरी तामस ॥३२॥ अभिचारिकी जे मंत्रज्ञ । ते मानी माझे आप्त स्वजन । शाकिनीडाकिनीउपासन । हे ममता संपूर्ण तामसी ॥३३॥ असो बहुसाल व्युत्पत्ती । एकेक गुणीं अनंत शक्ती । हे तिन्ही जेथ मिश्र होती । सन्निपातवृत्ती या नांव ॥३४॥ कफ वात आणि पित्त । तिन्ही एकत्र जेथ होत । तेथ उपजे सन्निपात । तेवीं सन्निपात येथ त्रिगुणांचा ॥३५॥ संकल्पविकल्पात्मक मन । पंच विषय पंच प्राण । दशेंद्रियीं व्यवहार संपूर्ण । तेथ उपजे त्रिगुणसन्निपात ॥३६॥ तेंचि सन्निपातनिरुपण । त्रिगुणांचें मिश्रलक्षण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । मिश्रगुणसन्निपातू ॥३७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा धम चार्थे च कामे च यदाऽसौ परिनिष्ठितः । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः ॥७॥ पुरुषाच्या ठायीं क्रियाकर्म । क्षणें स्वधर्म क्षणें काम । क्षणें वाढवी अर्थोद्यम । हा संक्रम त्रिगुणांचा ॥३८॥ गुणसंक्रमण करी काय । त्रिगुणीं धर्म त्रिविध होय । कामही त्रिविध होऊनि ठाय । अर्थस्वार्थनिर्वाह त्रिगुणात्मक ॥३९॥ येथ कर्मासी दोष नाहीं । दोष कर्त्याचे बुद्धीच्या ठायीं । तो जे कल्पना करील कांहीं । तें फळ पाहीं स्वयें भोगी ॥१४०॥ सोनें वंद्य सोनेपणें । त्याचें स्वयें घडविल्या सुणें । वंद्य तेंचि निंद्य करणें । तेवीं स्वकर्म दूषणें गुणबुद्धी ॥४१॥ भूमि सहजें शुद्ध आहे । जें पेरिजे तें पीक होये । तेवीं स्वकर्म शुद्ध स्वयें । फलभोगू लाहे गुणवृत्ती ॥४२॥ वाचा सहज सरळ गोमटी । रामनामें जोडे ब्रह्मपुष्टी । वृथा जाय करितां चावटी । भोगी निंदेपाठीं महापाप ॥४३॥ तेवीं स्वधर्म श्रद्धायुक्त । पुरुषास करी विरक्त । तेथ त्रिगुणांचा सन्निपात । श्रद्धा छळित तें ऐक ॥४४॥ स्वधर्मकर्मी श्रद्धा जोडे । क्षणैकें लागे विरक्तीकडे । क्षणें भोगफळाशा वाढे । क्षणैक पडे ममतासंधीं ॥४५॥ तैशी्च कामाचीही रती । क्षणैक निष्कामीं अतिप्रीती । क्षणें स्त्रीभोगआसक्ती । क्षणें कामरती परद्वारीं ॥४६॥ याचिपरी धनाची जोडी । क्षणैक द्रव्याशा सोडी । क्षणैक अर्थाची अतिगोडी । क्षणैक आसुडी परद्रव्य ॥४७॥ त्रिविध धर्म त्रिविध कर्म। त्रिविध रुपें धनागम । या गुणवृत्तीस्तव स्वधर्म । सांडूनि अकर्म करी प्राणी ॥४८॥ एवं धर्मअर्थकामांआंत । गुणसन्निपात अनंत । फोडूनि सांगतां येथ । वाढेल ग्रंथ अनिवार ॥४९॥ यालागीं गुणसन्निपात । सांगीतला संकलित । तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत संक्षेपें ॥१५०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान्यर्हि गृहश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥८॥ पुरुषासी जो गृहाश्रम । तो जाणावा केवळ काम । तेथ नित्यनैंमित्तिक कर्म । हा स्वधर्म चित्तशुद्धी ॥५१॥ गृहाश्रमीं हिंसा पंचसून । यालागीं तमोगुण प्रधान । गृहीं स्त्रीभोग पावे जाण । रजोगुण या हेतू ॥५२॥ नित्यनैमित्तिक स्वधर्म । हें गृहस्थाचें निजकर्म । हें चित्तशुद्धीचें निजवर्म । सत्व सुगम या हेतू ॥५३॥ गृहाश्रमप्रवृत्ति जाण । सदा मिश्रित तिनी गुण । गुणीं गुणवंत करुन । कर्माचरण करविती ॥५४॥ न रंगतां तेणें रंगें । स्फटिक तद्रूप भासों लागे । तेवीं गुणात्मा गुणसंगें । वर्तों लागे गुणकर्मी ॥५५॥ जेवीं कां कसवटी आपण । कसूनि दावी सुवर्णवर्ण । तेवीं पुरुषाची क्रिया जाण । दावी गुणलक्षणविभाग ॥५६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥९॥ इंद्रियनिग्रहो यथोचित । जो शमदमीं सदा क्रीडत । शांति वसे जयाआंत । तो जाण निश्चित सात्विक ॥५७॥ जो सदा फळकामें कामुक । वांछी संसारभोगसुख । द्रव्यार्थी अतिदांभिक । रजोगुणी लोक तो जाण ॥५८॥ ज्यासी स्वधर्मी नाहीं रती । आवडे अधर्मप्रवृत्ती । क्रोधलोभें गिळिली स्फूर्ती । तो जाण निश्चितीं तामसू ॥५९॥ एवं देखोनि कर्माचरण । लक्षिजे पुरुषलक्षण । या नांव गा अनुमान । विवेकसंपन्न जाणती ॥१६०॥ सामान्यतः तिन्ही गुण । सांगीतलें निरुपण । हें न कळे म्हणेल मन । गुणवृत्ति भिन्न अवधारीं ॥६१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥१०॥ स्वकर्मी वांछित फळ । तेंचि मायेचें दृढ पडळ । ते फळाशा सांडोनि केवळ । जे भजनशीळ मद्रूपीं ॥६१॥ करुनि फळाशेचें शून्य । स्वधर्में करिती माझें भजन । पुरुष अथवा स्त्रिया जाण । ते सत्वसंपन्न निश्चित ॥६३॥ देहावयवलिंगदर्शन । तेणें स्त्रीपुरुषनामाभिधान । परी आत्मा आत्मीं नाहीं जाण । जीवत्म समान स्त्रीपुरुषीं ॥६४॥ चित्तवृत्तिक्रियाचरण । त्या नांव गा कर्म जाण । तेथ निरपेक्ष तें माझें भजन । स्वधर्म संपूर्ण या नांव ॥६५॥ ऐशिया स्वधर्मवृत्ती । जेथ प्रगटे माझी भक्ती । ते ते सात्विक प्रकृती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६६॥ आशंका ॥ कर्म करितां फळाश वाढे ॥ तो फळभोग भोगणें पडे । स्वकर्में भक्ति केवीं घडे । कर्म तें कुडें अत्यंत ॥६७॥ कर्म करितां फळ बाधक । न करितां प्रत्यवाय नरक । कर्में कर्मबद्ध लोक । केले देख संसारीं ॥६८॥ जीव होता जो स्वतंत्र । तो कर्में केला परतंत्र । एवढें कर्माचें चरित्र । अतिविचित्र बाधक ॥६९॥ स्वकर्में भगवद्भक्ती । म्हणशी घडे कैशा रीतीं । तेचि अर्थीची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥१७०॥ सर्प धांवोनि धरिल्या तोंडीं । तो सर्वांगीं घाली आढी । तेणें धाकें जो सोडी । तरी तो विभांडी महाविखें ॥७१॥ ते सर्पबाधेची सांकडी । निवारी मंत्रवादी गारुडी । तेवीं कर्मी कर्मबाधा गाढी । निवारी रोकडी गुरुरावो ॥७२॥ रिघतां सद्गुरुसी शरण । कर्म करवी ब्रह्मार्पण । हेंचि निरपेक्षलक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥७३॥ ब्रह्म कर्माचें प्रकाशक । कर्म तितुकें ब्रह्मात्मक । हेंचि मर्दपण चोख । माझें भजन देख या रीतीं ॥७४॥ सर्वेंद्रियीं ज्ञानस्फूर्ती । ते ब्रह्मींची ब्रह्मशक्ती । ऐसेनि निश्चयें कर्मस्थिती । स्वकर्मभक्ति या नांव ॥७५॥ ऐसेनि स्वकर्में स्वाभाविक । जे मज भजती भाविक । ते ते शुद्ध सात्विक लोक । जाण निष्टंक उद्धवा ॥७६॥ स्वधर्म सर्वथा निष्फळ । म्हणती ते मूर्ख केवळ । स्वधर्म निरसी चित्तमळ । कर्म समूळ निर्दळी ॥७७॥ एवढी स्वधर्माची जोडी । सांडूनि वांछिती विषयगोडी । तें तें राजसें बापुडीं । केवळ वेडीं विषयार्थी ॥७८॥ विषयफळ वांछितां देख । देह धरणें आवश्यक । देहसंभव दुःखदायक । स्वर्गनरकफळ भोगी ॥७९॥ यापरी जनीं दुःखदाती । राजसतामसप्रकृती । ऐक त्या दोनी गुणवृत्ती । विशद तुजप्रती सांगेन ॥१८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः । तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम् ॥११॥ जो कां आचरोनि स्वधर्म । वांछी नाना फळकाम । तें तें जाण काम्य कर्म । राजस धर्म या नांव ॥८१॥ जो अभ्यंतरीं अतिसकाम । तो जे जे आचरे कर्मधर्म । ते ते अवघेचि सकाम । फळसंभ्रम निजहेतू ॥८२॥ स्वरुपीं काम्य कर्म नाहीं । कामना काम्य करी पाहीं । सोनें स्वभावें असे ठायीं । लेणें उपायीं स्वयें कीजे ॥८३॥ स्वकर्म स्वभावें पवित्र जाण । स्वधर्में माझें शुद्ध भजन । तेथ कामनाफळ कामून । काम्य आपण स्वयें कीजे ॥८४॥ फळकामें जें माझें यजन । तें केवळ फळाचेंचि भजन । सकामें जें स्वधर्माचरण । ते प्रकृति जाण राजस ॥८५॥ ऐसऐशिये प्रकृतीचा विलास । स्त्री अथवा हो कां पुरुष । तें तें जाण पां राजस । ऐक तामस गुणवृत्ति ॥८६॥ क्रोधयुक्त अंतःकरण । तेणेंसीं ज्याचें स्वधर्माचरण । फळ वांछी शत्रुमरण । ते प्रकृति जाण तामसी ॥८७॥ जेथें द्वेषें बांधलें घर । जे ठायीं क्रोध अनिवार । जो भूतमात्रीं निष्ठुर । ज्याची प्रकृति क्रूर सर्वदा ॥८८॥ ऐशिया स्वभावावरी । नर अथवा हो कां नारी । ते ते तामस संसारीं । निजनिर्धारीं उद्धवा ॥८९॥ जीव स्वरुपें चैतन्य पहा हो । त्यासी ’मां भज’ कां म्हणे देवो । जीवासी कां सेवकभावो । सेव्य देवो कैसेनी ॥१९०॥ येच अर्थीचें निरुपण । कृष्ण सांगताहे आपण । सेव्यसेवकलक्षण । मायागुणसंबंधें ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥१२॥ बांधोनि नाणितां आया । जेवीं देहाधीन असे छाया । तेवीं भगवंताधीन माया । नातळोनियां वर्तवी ॥९२॥ माया वर्तविता निवर्तविता । स्वामी भगवंत तत्त्वतां । यालागीं मायाअध्यक्षता । त्यासीचि सर्वथा वेद बोले ॥९३॥ सूर्य अंधारातें नाशी । परी तो संमुख न ये त्यापाशीं । तेवीं मायनियंता हृषीकेशी । परी माया देवासी दृष्ट नव्हे ॥९४॥ माझें जें देखणेपण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण । मजपाशीं माया जाण । गुणाभिमानेंसीं नाहीं ॥९५॥ मायाबिंबित चैतन्य । त्यासी बोलिजे जीवपण । त्या जीवासी त्रिगुणीं बांधोन । देहाभिमान दृढ केला ॥९६॥ जीवासी लागतां देहाभिमान । तो झाला मायाधीन । मायानियंता श्रीनारायण । तो स्वामी जाण जीवाचा ॥९७॥ जीव गुणाभिमानें बद्धक । यालागीं झाला तो सेवक । आत्मा गुणातीत चोख । बंधमोचक जीवाचा ॥९८॥ यापरी सेव्यसेवकभावो । विभाग दावोनियां पहा हो । त्रिगुणगुणांचा अन्वयो । विशद देवो स्वयें सांगे ॥९९॥ गुण तिन्ही समसमान । त्यांमाजीं क्षोभोनियां जाण । जो जो वाढे अधिक गुण । तें तें लक्षण हरि सांगे ॥२००॥ ब्रह्म निर्मळत्वें प्रसिद्ध । कर्म शोधकत्वें अतिशुद्ध । येथ कर्मी उपजे कर्मबाध । तो चित्तसंबंध गुणक्षोभें ॥१॥ कर्मब्रह्मीं दोष नाहीं । दोष चित्तवृत्तीच्या ठायीं । तोही गुणक्षोभें पाहीं । घाली अपायीं पुरुषातें ॥२॥ येचि अर्थीचें निरुपण । सांगीतलें मिश्रलक्षण । आतां वाढल्या एकेक गुण । गुणलक्षण तें ऐक ॥३॥ जो गुण वाढे अतिउन्नतीं । इतर त्यातळीं वर्तती । ते काळींची पुरुषस्थिती । उद्धवाप्रती हरि सांगे ॥४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान् ॥१३॥ समूळ फळाशा त्यागूनी । निर्विकल्प निरभिमानी । जो लागे स्वधर्माचरणीं । तैं रज तम दोनी जिणे सत्व ॥५॥ जैं भाग्याचें भरण उघडे । तैं हरिकथाश्रवण घडे । मुखीं हरिनामकीर्ति आवडे । तेणें सत्व वाढे अतिशुद्ध ॥६॥ कां दैवें जोडिल्या सत्संगती । श्रवणीं श्रवण लांचावती । वाचा लांचावे नामकीर्ती । अतिप्रीतीं अहर्निशीं ॥७॥ ऐसऐशिया अनुवृत्ती । रज तम दोनी क्षीण होती । सत्व वाढे अनुद्वेगवृत्तीं । त्या सत्वाची स्थिति समूळ ऐक ॥८॥ भास्वरत्वें प्रकाश बहुळ । विशदत्वें अतिनिर्मळ । शिव म्हणिजे शांत सरळ । हें सत्वाचें केवळ स्वरुप मुख्य ॥९॥ हे सत्वाची सत्ववृत्ती । आतुडे ज्या साधकाहातीं । ते काळींची पुरुषस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥२१०॥ तैं विवेकाचें तारुं आतुडे । वैराग्याचें निजगुज जोडे । सर्वेंद्रियीं प्रकाश उघडे । शिगे चढे स्वधर्म ॥११॥ ते काळीं जन अधर्मता । गर्व अभिमान असत्यता । बलात्कारेंही शिकवितां । न करी सर्वथा अधर्म ॥१२॥ निकट असतां दुःखसाधन । सात्विक सदा सुखसंपन्न । बलात्कारें क्षोभवितां मन । सात्विक जाण क्षोभेना ॥१३॥ ऐशिया निजसत्व दृष्टी । सुख सुखा येतां भेटी । त्यासी स्वानंदें कोंदे सृष्तीं । शुद्ध सत्वपुष्टी या नांव ॥१४॥ ऐसें विशद सत्व जयांपाशीं । शमदम सेविती तयांसी । वैराग्य लागे पायांसी । शुद्ध सत्वराशी ते उद्धवा ॥१५॥ तैसेंचि सत्व तम जिणोन । जैं वाढे गा रजोगुण । तैं राजसाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण हरि सांगे ॥१६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा यदा जयेत्तमः सत्त्वं रजः सङंग भिदा बलम् । तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥१४॥ रजोवृद्धीचें कारण । देहीं उपजे ज्ञानाभिमान । पदोपदीं देखे दोषगुण । वांछी सन्मान प्रतिष्ठा ॥१७॥ नवल रजोगुणाची ख्याती । ज्ञातेपणें कामासक्ती । नाना भोग वांछी चित्तीं । तेणें रजाची प्राप्ती अनिवार ॥१८॥ ऐसेनि रजोगुण वाढोनि वाढी । सत्वतमांतें तळीं पाडी । त्या रजाची स्वरुपतामोडी । ऐक निरवडी सांगेन ॥१९॥ श्लोकीं त्रैपदीं प्रबळ । रज संगभिदाबळ । बोलिला रजोगुण केवळ । तेंचि विवळ हरि सांगे ॥२२०॥ संग म्हणिजे देहाभिमान । भेद म्हणिजे मीमाझेपण । बळ म्हणिजे काम गहन। आग्रहो पूर्ण प्रवृत्तीचा ॥२१॥ देहाभिमानें दुःख उठी । भेदें भय लागे पाठी । त्या नश्वर देहाचिया पुष्टी । काम्यकामाठी कर्माची मांडी ॥२२॥ ज्या कर्माचेनि कैवाडें । यश श्री उदंड जोडे । तें तें कर्म वाढवी पुढें । हें रजोगुणें घडे आचरण ॥२३॥ मी एक पवित्र त्रिजगतीं । माझीच उत्तम कर्मस्थिती । प्रवृत्ति मान्यता आसक्ती । जे जाणवी स्थिती राजस ॥२४॥ रजाचें बळ उद्भट । कर्म आदरी अचाट । वाढवी कर्मकचाट । तो जाण श्रेष्ठ राजस ॥२५॥ बाहेर दिसे सात्विकस्थिती । अंतरीं कर्मवासना द्रव्यासक्ती । ज्यासी प्रिय आवडे चित्तीं । तो जाण निश्चितीं राजसू ॥२६॥ जेव्हां सत्व रज दोनी गुण । जिणोनि तम वाढे पूर्ण । ते काळींचें पुरुषलक्षण । स्वयें नारायण सांगत ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाऽऽशया ॥१५॥ रज सत्व करुनि गूढ । जैं तमोगुण होय रुढ । तैं तो पुरुषातें सदृढ । करी जडमूढ अतिस्तब्ध ॥२८॥ विश्वासूनि वाडेंकोडें । जैं परद्रव्य बुडवणें पडे । कां परदारागमन घडे । तैं तेणें वाढे तमोगुण ॥२९॥ स्वमुखें परापवाद बोलणें । स्वयें साधुनिंदा करणें । संतसज्जनां द्वेषणें । तैं तमाचें ठाणें अनिवार ॥२३०॥ धुईचेनि आलेपणें । पडे सूर्यासी झांकणें । तेवीं विवेकाचें जिणें। तमोगुणें ग्रासिजे ॥३१॥ सत्वगुण प्रकाशक । रज प्रवृत्तिप्रवर्तक । दोनींतें गिळूनि देख । तमाचें आधिक्य अधर्में वाढे ॥३२॥ करितां पूज्याचें हेळण । साधूचे देखतां दोषगुण । तेणें खवळला तमोगुण । त्याचें स्वरुप पूर्ण तें ऐक ॥३३॥ तमोगुण वाढल्या प्रौढ । स्फूर्तिमात्र होय मूढ । लयो उपजवोनि दृढ । करी जड जीवातें ॥३४॥ कार्याकार्यविवेकज्ञान । ते स्फूर्ति अंध होय पूर्ण । या नांव गा मूढपण । ऐक चिन्ह लयाचें ॥३५॥ जागृतीमाजीं असतां चित्त । अर्थ स्वार्थ परमार्थ । कांहीं स्फुरेना कृत्याकृत्य । लयो निश्चित या नांव ॥३६॥ समस्ताही इंद्रियवृत्ती । अनुद्यमें स्तब्धगती । निःशेष लोपे ज्ञानशक्ती । जडत्वप्राप्ती या नांव ॥३७॥ मूढत्वें पावे शोक दुःख । जडत्वें मिथ्या मोह देख । मोहास्तव होय पातक । अतिअविवेक अधर्मी ॥३८॥ ऐक लयाचें कौतुक । अहोरात्र निद्रा अधिक । निद्रेवेगळें ब्रह्मसुख । नावडे देख तामसा ॥३९॥ पूर्ण वाढल्या तमोगुण । ऐसें होय पुरुषलक्षण । वाढल्या सत्वादि गुण । फळ कोण तें हरि सांगे ॥२४०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः । देहेऽभयं मनोऽसङंग तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥१६॥ वाढलिया सत्वगुण । चित्त सदा सुप्रसन्न । कामक्रोधलोभाचें स्फुरण । सर्वथा जाण स्फुरेना ॥४१॥ जें चित्त वणवणी विषयांलागीं । तें उदास होय विषयभोगीं । विषय आदळतांही अंगीं । तैं विषयसंगीं विगुंतेना ॥४२॥ जेवीं जळामाजीं जळस्थ । पद्मिणीपत्र जळीं अलिप्त । तेवीं विषयांमाजीं चित्त । विषयातीत मद्बोधें ॥४३॥ सदा मरणभय देहासी । तें मरण आलिया देहापाशीं । भय नुपजे सात्विकापासी । भावें मत्पदासी विनटले ॥४४॥ जंववरी भासे मीतूंपण । तंववरी अवश्य बाधी मरण । सात्विक मत्पदीं अभिन्न । यालागीं मरणभय त्या नाहीं ॥४५॥ सात्विक मत्पदीं अनन्य शरण । यालागीं बाधीना जन्ममरण । या स्थितीं वर्तवी सत्वगुण । आतां ऐक लक्षण रजाचें ॥४६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिर्वृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥१७॥ खवळलिया रजोगुण । विषयचिंता अतिदारुण । कर्मेंद्रियीं क्रियाभरण । नाना परींचें जाण उपपादी ॥४७॥ शरीर असतांही स्वस्थ । मन चिंतातुर अतिभ्रांत । वाढवितां विषयस्वार्थ । दुःखी होत सर्वदा ॥४८॥ असतां पुत्रवित्तसंपत्ती । अधिक स्वार्थ वाढवी चित्तीं । राजसाची चित्तवृत्ती । न मनी निवृत्ती क्षणार्ध ॥४९॥ नसतां विकाराचें कारण । चित्तीं विकार चिंती आपण । हेंचि राजसाचें लक्षण । मुख्यत्वें जाण उद्धवा ॥२५०॥ रात्री नोहे पैं प्रबळ । ना दिवस नव्हे सोज्ज्वळ । जैसी झांबवली सांजवेळ । तैसा केवळ रजोगुण ॥५१॥ सत्वरजांची उणखूण । तुज दाविली ओळखण । आतां ऐक तमोगुण । जड लक्षण तयाचें ॥५२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा सीदच्चित्तं प्रलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥१८॥ चित्तीं चिंता अतिगहन । ते महामोहीं होय निमग्न । कोणेही अर्थीचें ज्ञान । हृदयीं जाण स्फुरेना ॥५३॥ सुषुप्तीवेगळें अज्ञान । सदा पळे देखोनि ज्ञान । तेथ नवल कैसें झालें जाण । त्या ज्ञानातें अज्ञान गिळूनि ठाके ॥५४॥ जागाचि परी निजेला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे । जेवीं कां आभाळांतिले अंवसे । रात्रीं चाले जैसें आंधळें ॥५५॥ सकळ शरीराचा गोळा । होय आळसाचा मोदळा । हा तमोग्लानीचा सोहळा । पडळ ये डोळां चित्तवृत्ती ॥५६॥ संकल्पविकल्पांची ख्याती । उपजवी सदा मनोवृत्ती । त्या मनाची जड होय स्थिती । संकल्पस्फूर्ती स्फुरेना ॥५७॥ आणिकही नवलस्थिती । चित्तासी नाठवे चित्तस्फूर्ती । एवढी वाढे तमाची ख्याती । मनोवृत्तिविनाशक ॥५८॥ यापरी तमाचें बल होय । तैं मनातें अज्ञान खाय । ते काळीं मन नष्टप्राय । मूर्च्छित राहे मूढत्वें ॥५९॥ मन निःशेष जैं नासतें । तैं महादुःख कोण भोगितें । यालागीं तमाचेनि ऐक्यमतें । मन उरे तेथें जडमूढ ॥२६०॥ यापरी जे वर्तती गती । तेचि अत्यंत दुःखदाती । या नांव गा तमाची स्थिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६१॥ वाढवितां गुणवृत्ती । कोणे गुणें कोण वाढती । येचि अर्थीची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥६२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥१९॥ दैवी आसुरी राक्षसी स्थिती । हे त्रिगुण गुणांची संपत्ती । जे जे ब्रह्मांडीं इंद्रियवृत्ती । तेचि स्थिती पिंडींही ॥६३॥ ब्रह्मांडीं सकळ देव । महापुरुषाचे अवयव । पिंडींही तेचि स्वयमेव । वर्तती सर्व निजऐक्यें ॥६४॥ उचित स्वधर्मशास्त्रस्थिती । निवृत्तिकर्मी जे प्रवृत्ती । ऐशी जेथ इंद्रियवृत्ती । ते दैवी संपत्ती सत्वस्थ ॥६५॥ कामाभिलाष दृढ चित्तीं । आणि स्वधर्मी तरी वर्तती । ऐशी जे इंद्रियस्थिती । जे आसुरी संपत्ती राजसी ॥६६॥ सलोभमोहें क्रोध चित्तीं । सदा अधर्मी प्रवृत्ती । ऐशी जे इंद्रियस्थिती । ते राक्षसी संपत्ती तामसी ॥६७॥ क्षणें सकाम क्षणें निष्काम । ऐसा जेथ वाढे स्वधर्म । तेथ देवां असुरां परम । होय संग्राम वृत्तीसी ॥६८॥ चित्तीं वाढवूनि मोहभ्रम । अधर्मचि मानी स्वधर्म । तैं राक्षसाचा पराक्रम । देवासुरां परम निर्दाळी ॥६९॥ सकामनिष्काममोहभ्रमेंसी । वृत्ती वर्ते गा जयापाशीं । तेथ देवांअसुरांराक्षसांसीं । कलहो अहर्निशीं अनिवार ॥२७०॥ क्षणैक रति परमार्थी । क्षणैक रति अर्थस्वार्थी । क्षणैक होय अनर्थी । परदारारती परद्रव्यें ॥७१॥ ऐशिये गा चित्तवृत्तीं । कदा नुपजे निजशांती । मा परमार्थाची प्राप्ती । कैशा रीती होईल ॥७२॥ साधक सर्वदा पुसती । कोण बाधा असे चित्तवृत्ती । ते बाधकत्वाची स्थिती । विशद तुजप्रती सांगीतली ॥७३॥ एकचि गुण जैं पुरता जोडे । तैं एकविध वृत्ती वाढे । हें तंव सर्वथा न घडे । गुण गुणासी भिडे उपमर्दें ॥७४॥ एकचि न जोडे गुणावस्था । यालागीं नव्हे एकविधता । तेणें अनिवार भवव्यथा । बाधी भूतां गुणक्षोभें ॥७५॥ तम अधर्माकडे वाढे । रजोगुण देहकर्माकडे । सत्वगुणासी वाढी न घडे । मुक्तता जोडे कैसेनी ॥७६॥ रजतमउभयसंधीं । सत्व अडकलें दोहींमधीं । तें वाढों न शके त्रिशुद्धीं । नैराश्यें वृद्धी सत्वगुणा ॥७७॥ त्रिगुण गुणांची त्रिपुटी । आपण कल्पी आपल्या पोटीं । तेंचि भवभय होऊनियां उठी । लागे पाठीं बाधकत्वें ॥७८॥ सत्वें देवांसी प्रबळ बळ । रजोगुणें दैत्य प्रबळ । तमोगुणें केवळ । आतुर्बळ राक्षसां ॥७९॥ हे गुणवृत्तींची व्यवस्था । समूळ सांगीतली कथा । आतां त्रिगुणांच्या तीन अवस्था । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥२८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु संततम् ॥२०॥ सत्त्वगुणाचिये स्थिति । नातळे स्वप्न आणि सुषुप्ती । जीवीं सदा नांदे जे जागृती । इंद्रियप्रवृत्ती सावध ॥८१॥ रजोगुणाचेनि आधिक्यें । चित्तवृत्तीतें स्वप्न जिंके । जागृति सुषुप्ति दूरी ठाके । बैसला देखे स्वप्नचि ॥८२॥ तमोगुण वाढल्या वाढी । जागृति स्वप्न दूरी दवडी। मग सुषुप्तीची अतिगाढी । आदळे रोकडी जीवाअंगीं ॥८३॥ त्यासी सभे बैसविल्या पाहे । बोलतां बोलतां डुलकी जाये । जेवितांजेवितांही पाहे । झोंपीं जाये कडकडां ॥८४॥ क्षणां जागृति क्षणां सुषुप्ती । क्षणैक स्वप्नाची प्रतीती । हे त्रिगुणांची मिश्रित वृत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥८५॥ जागृति स्वप्न सुषुप्ती । तिहीं अवस्थांतें प्रकाशिती । यालागीं ते चौथी । तुरीय म्हणती सज्ञान ॥८६॥ जे जागृतीतें जागवित । जे स्वप्नीं स्वप्नातें नांदवित । जे सुषुप्तीतें निजवित । त्यातें तुरीय म्हणत उद्धवा ॥८७॥ जे तिहीं अवस्थांआंत । असोनि नव्हे अवस्थाभूत । जे निर्गुण निजनित्य । त्यातेंचि म्हणत तुरीय ॥८८॥ जेवीं पुत्राचेनि जाहलेपणें । पुरुषें पिता नांव पावणें । तेवीं तिहीं अवस्थागुणें । तुरीय म्हणणें वस्तूसी ॥८९॥ वस्तूवरी अवस्था भासे । भासली अवस्था सवेंचि नासे । त्या नाशामाजीं वस्तु न नासे । उरे अविनाशें तुरीय ॥२९०॥ तुरीय त्रिकाळीं संतत । यापरी जाणावें एथ । आतां गुणवृद्धिभूमिका प्राप्त । तोही वृत्तांत हरि सांगे ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः । तमसाऽधोऽध आमुख्याद्रजसाऽन्तरचारिणः ॥२१॥ सत्वगुणाचें आयतन । मुख्यत्वें ब्राह्मण जन । ते न करुनि ब्रह्मार्पण । स्वधर्माचरण जे करिती ॥९२॥ त्यांसी स्वधर्माच्या कर्मशक्तीं । ऊर्ध्वलोकीं होय गती । लोकलोकांतरप्राप्ती । ब्राह्मण पावती ते ऐक ॥९३॥ स्वर्गलोक महर्लोक । क्रमूनि पावती जनलोक । उल्लंघोनियां तपोलोक । पावती सात्विक सत्यलोक पैं ॥९४॥ वाढलिया रजोगुण । शूद्रादि चांडाळपण । पुढती जन्म पुढती मरण । अविश्रम जाण भोगवी ॥९५॥ वाढलिया तमोगुण । पश्चादि योनि पावोन । दंश मशक वृक्ष पाषाण । योनि संपूर्ण भोगवी ॥९६॥ प्राण्यासी अंतकाळीं जाण । देहांतीं जो वाढे गुण । त्या मरणाचें फळ कोण । तेंही श्रीकृष्ण स्वयें सांगे ॥९७॥ अनन्य करितां माझी भक्ती । भक्तांसी अंतीं कोण गती । तेहीविखींची उपपत्ती । श्र्लोकार्थी हरि सांगे ॥९८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ॥२२॥ संसारीं मुख्यत्वें त्रिगुण । तेथ वाढोनियां सत्वगुण । ज्यासी प्राप्त होय मरण । तो स्वर्गभोगीं जाण दिव्य देह पावे ॥९९॥ सत्वें निमाल्या सात्विक । ते पावती स्वर्गलोक । रजोगुणें निमाल्या देख । त्या मनुष्यलोक मानवां ॥३००॥ अंतीं वाढोनियां तमाधिक्य । तमोगुणें निमाल्या देख । ते भोगिती महानरक । दुःखदायक दारुण ॥१॥ सप्रेम करितां माझी भक्ती । माझिया भक्तांसी देहांतीं । हृदयीं प्रकटे माझी मूर्ती । घवघविती निजतेजें ॥२॥ शंखचक्रगदादि संपूर्ण । पीतांबरधारी श्रीकृष्ण । ध्यानीं धरुनि पावे मरण । तो वैकुंठीं जाण मी होयें ॥३॥ सर्वभूतीं मी आत्मा पूर्ण । ऐसें ज्याचें अखंड भजन । ते जितांचि तिन्ही गुण । जिणोनि निर्गुण पावती ॥४॥ त्यांचे देहासी दैवें आल्या मरण । मजवेगळें नाहीं स्थान । ते निजानंदें परिपूर्ण । निजनिर्गुण स्वयें होती ॥५॥ माझें स्वरुप निजनिर्गुण । अथवा वैकुंठींचें सगुण । दोन्ही एकचि निश्चयें जाण । सगुण निर्गुण समसाम्य ॥६॥ स्वर्ग नरक मनुष्यलोक । प्राप्ति पावले निर्गुण चोख । त्यांच्या साधनांचें कौतुक । स्वयें यदुनायक सांगत ॥७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसंकल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥२३॥ सकळ कर्मक्रियाचरण । संकल्पेंवीण आपण। सहजें होय ब्रह्मार्पण । हें निर्गुण साधन शोधितसत्वें ॥८॥ वर्णाश्रमधर्म सकळ । आचरे परी न वांछी फळ । माझे भक्तीचें प्रेम प्रबळ । हें कर्म केवळ सात्विक ॥९॥ माझें भजन हाचि स्वधर्म । याचि नांव गा निजकर्म । ऐसें ज्यासी कळे वर्म । सात्त्विक कर्म या नांव ॥३१०॥ स्वधर्म आचरोनि सकळ । इंद्रादि देवां यजनशीळ । जो वांछी इहामुत्र फळ । हें कर्म केवळ राजस ॥११॥ जे कर्मीं प्रकट हिंसा घडे । कां आमिचारिक करणें पडे । स्वरुपें जें कर्म कुडें । तें जाण धडपुडें तामस ॥१२॥ जेथ दांभिक कर्माचरु । जेथ साधूंसी अतिमत्सरु । जेथ निंदेचा प्रबळ भरु । तो कर्मादरु तामस ॥१३॥ आतां त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें चतुर्विध लक्षण । या श्लोकीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुण स्मृतम् ॥२४॥ देहीं असोनि देहातीत । भूतीं भूतात्मा भगवंत। भूतां सबाह्य सभराभरित । हें ज्ञान निश्चित सात्विक ॥१५॥ भिन्न खाणी भिन्नाकार । भिन्न नांवें भिन्न व्यापार । तेथ वस्तु देखे अभिन्नाकार । हें ज्ञान साचार सात्विक ॥१६॥ करुनि वेदशास्त्रपठन । निर्धारितां निजज्ञान । सवेंचि विकल्पी आपण । विकल्प पूर्ण रजाचे ॥१७॥ करुन वार्तिकान्त व्युत्पत्ती । अद्वैतनिश्चयो नाहीं चित्तीं । आपण विकल्पी आपुल्या युक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं राजस ॥१८॥ करुनि वेदशास्त्रश्रवण । होय शिश्नोदरपरायण । इंद्रियार्थी श्रद्धा पूर्ण । तो केवळ जाण राजस ॥१९॥ एक निश्चयो नाहीं चित्तीं । विकल्प उपजती नेणो किती। हे रजोगुणाची ज्ञानवृत्ती । ऐक निश्चितीं तमोगुण ॥३२०॥ महामोहो गिळी ज्ञानस्फूर्ती । मी जड अंध मानी निश्चितीं । नश्वर पदार्थी आसक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं तामस ॥२१॥ आहार निद्रा भय मैथुन । केवळ पशुप्राय जें ज्ञान । तें निश्चयें तामस जाण । ऐक निर्गुणविभाग ॥२२॥ कार्य कर्ता आणि कारण । त्रिपुटी त्रिगुणेंसी करुनि शून्य । केवळ जैं चैतन्यघन । तें निर्गुण ज्ञान उद्धवा ॥२३॥ सत्वाचेनि निजउल्हासें । सर्वेंद्रियीं ज्ञान प्रकाशे । तें ज्ञानचि मानी वायवसें । मी ज्ञानरुपें असें अनादि ॥२४॥ सिंधुजळें सरिता वाहती । त्या आलिया सिंधूप्रती । तेणें उल्हासेना अपांपती । तेवीं ज्ञानस्फूर्ती श्लाघेना ॥२५॥ रजोगुणें आलिया सकाम । त्यासी क्षोभूं न शके काम । म्हणे माझेनि चाले काम्य कर्म । शेखीं मी निष्काम निजांगें ॥२६॥ होतां काम्य कर्माचा सोहळा । जेवीं सूर्या न बाधी उन्हाळा । तेवीं काम्य कर्मी मी जिव्हाळा । माझेनि सोज्ज्वळा काम सवेग ॥२७॥ तमोगुणाच्या झडाडा । पडिला महामोहाचा वेढा । न करितां मोहाचा निझाडा । मोहनिर्णय गाढा आपण पैं जाणे ॥२८॥ सूर्यो न दिसे जिकडे । अंधारु व्यापी तिकडे । तेवीं स्वरुपनिष्ठेपुढें । न बाधी सांकडें मोहाचें ॥२९॥ अंगीं आदळतां तिन्ही गुण । जो गजबजीना आपण । ते निजनिष्ठा निजनिर्गुण । उद्धवा जाण निश्चित ॥३३०॥ अज्ञानाच्या अवसरीं । ज्ञानाची चाड न धरी । प्रवर्ततां कामाचारीं । निष्कामाचा न करी पांगडा ॥३१॥ आदळतां मोहाचीं झटें । ज्याचा बोध कदा न पालटे । त्रिगुणीं निर्गुणत्वें राहाटे । माझिया निष्ठें मद्भक्त ॥३२॥ त्रिगुणांचा त्रिविध वास । निर्गुण निजरहिवास । येचि अर्थी हृषीकेश । विशद विलास सांगत ॥३३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥२५॥ पवित्र आणि तीर्थभूत । विजन वन एकान्त । ऐशिये वस्तीं सुखावे चित्त । ते वास निश्चित सात्विक ॥३४॥ वस्ती व्यवहारीं व्यापारीं । कां सदा सन्मानें राजद्वारीं । विवाहमंडपामाझारीं । ज्यासी प्रीति भारी वस्तीसी ॥३५॥ ज्यासी आवडे धनसंपदा । निकटवासें वसती प्रमदा । जो नगरीं ग्रामीं वसे सदा । हे वस्ती संपदा राजस ॥३६॥ जेथ सन्मान वांछी चित्त । सदा क्षोभे विषयासक्त । ऐसऐसी वस्ती जेथ । ते जाण निश्चित राजस ॥३७॥ जेथ साधुनिंदा जोडे । जेथ गुणदोषीं दृष्टि वाढे । ऐशिया ठायीं वस्ती आवडे । तें तामसाचें गाढें निवासस्थान ॥३८॥ जेथ कलहाचें कारण । जेथ अविवेकी होय मन । वेश्या द्यूत मद्यसदन । हें निवासस्थान तामस ॥३९॥ देवालयीं घवघविती । देखोनि माझी निजमूर्ती । साचार सुखावे चित्तवृत्ती । ते निर्गुण वस्ती उद्धवा ॥३४०॥ अभेदभक्तांचें निजमंदिर । तें मज निर्गुणाचें निजघर । तेथ सुखत्वें ज्याची वृत्ति स्थिर । ते वस्ती साचार निर्गुण ॥४१॥ विषयातीत निजस्थिती। सुखें सुखरुप राहे वृत्ती । ते निर्गुणाची निजवस्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४३॥ सांडूनि आकाराचें ज्ञान । निराकारीं सुखसंपन्न । वृत्ति स्थिरावे परिपूर्ण। ते वस्ती निर्गुण जनीं विजनीं ॥४४॥ त्रिगुणसंगें त्रिविध कर्ता । निर्गुणलक्षणीं लक्षिजे चौथा । चतुर्विध कर्त्यांची व्यवस्था । ऐक आतां सांगेन ॥४५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा सात्त्विकः कारकोऽसङगी रागान्धो राजसः स्मृतः । तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः ॥२६॥ कांटेनि कांटा फेडितां । जेवीं निवारे निजव्यथा । तेवीं संगें संगातें छेदितां । सात्विक कर्ता असंगी ॥४६॥ सदुचरणसत्संगें । सकळ संग छेदी विरागें। सात्विक कर्ता निजांगें । विषयसंगें असंगी ॥४७॥ फळाभिलाषेच्या चित्तीं गांठी । तेणें अंध झाली विवेकदृष्टी । राजस कर्ता फळाशेसाठीं । अतिदुःखकोटी स्वयें सोशी ॥४८॥ निःशेष हारपे विवेकज्ञान । स्मृति सैरा वळघे रान । नाठवे कार्य कारण । ऐसा कर्ता जाण तामस ॥४९॥ अनन्य भावें हरीसी शरण । कर्मचाळक श्रीनारायण । कदा न धरी कर्माभिमान । हा कर्ता निर्गुण निश्चयें ॥३५०॥ त्रिगुणांची श्रद्धा त्रिविध । निर्गुणाची श्रद्धा शुद्ध । येच अर्थीचें विशद । स्वयें गोविंद सांगत ॥५१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥२७॥ देह इंद्रिय चेतना प्राण । येणेंसीं स्फुरे जें मीपण । तेथ विवेक करुनियां पूर्ण । आपुलें मीपण आपण पाहे ॥५२॥ देह नव्हें मी जडमूढत्वें । इंद्रियें नव्हें मी एकदेशित्वें । प्राण नव्हें मी चपळत्वें । मन चंचळत्वें कदा मी नव्हें ॥५३॥ चित्त नव्हें मी चिंतकत्वें । बुद्धि नव्हें मी बोधकत्वें । ’अहं’ नव्हें मी बाधकत्वें । मी तों येथें अनादिसिद्ध ॥५४॥ एवं मीपणाचें निजसार । विवंचूं जाणे बुद्धिचतुर । ते अध्यात्मश्रद्धा उदार । सात्विक नर सदा वाहती ॥५५॥ जें जें मी नव्हें म्हणत जाये । तें मी देखिल्या मीचि आहें । माझ्या मीपणाचे वंदिल्या पाये । मीचि मी ठायें कोंदोनी ॥५६॥ हे आध्यात्मिकी शुद्ध श्रद्धा । सात्विकापाशीं वसे सदा । आतां राजसाची श्रद्धा । ऐक प्रबुद्धा सांगेन ॥५७॥ मी एक येथें वर्णाश्रमी । मी एक येथें आश्रमधर्मी । मी एक येथें कर्ता कर्मी । हें मनोधर्मी दृढ मानी ॥५८॥ येणें भावार्थें कर्मतत्परु । कुशमृत्तिकेचा अत्यादरु । अतिशयें वाढवी शौचाचारु । विधिनिषेधां थोरु आवर्त भोंवे ॥५९॥ दोषदृष्टीच्या रंगणीं । मिरवती गुणदोषांच्या श्रेणी । पवित्रपणाच्या अभिमानीं । ब्रह्मयासी न मनी शुचित्वें ॥३६०॥ देहाभिमान घेऊनि खांदा । सत्य मानणें कर्मबाधा । ते हे राजसाची कर्मश्रद्धा । जाण प्रबुद्धा उद्धवा ॥६१॥ अधिक अविवेक वाढे । जेणें अकर्म अंगीं घडे । अधर्माची जोडी जोडे । हे श्रद्धा आवडे तामसी ॥६२॥ जेथ अपेयाचें पान । स्वेच्छा अभक्ष्यभक्षण । अगम्यादि घडे गमन । हे श्रद्धा संपूर्ण तामसी ॥६३॥ अधर्म तोचि मानी धर्म । हें तामसी श्रद्धेचें वर्म । आतां निर्गुणश्रद्धा परम । उत्तमोत्तम ते ऐक ॥६४॥ सर्व भूतीं भगवंत । ऐशिये श्रद्धे श्रद्धावंत । अनन्य भावें भूतां भजत । तो भजनभावार्थ निर्गुण ॥६५॥ स्त्री पुत्र वित्त जीवित । मजलागीं कुरवंडी करित । अनन्य भावें जे मज भजत । ते श्रद्धा निश्चित निर्गुण ॥६६॥ चारी पुरुषार्थ त्यागिती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती । ऐक्यभावें मज भजती । ते श्रद्धासंपत्ती निर्गुण ॥६७॥ निष्काम नामस्मरण । निर्लोभ हरिकीर्तन । भावार्थें जें जें भजन । ते श्रद्धा निर्गुण उद्धवा ॥६८॥ त्रिगुणांचा त्रिविध आहारु । स्वयें सांगे शार्ङगधरु । निर्गुण आहाराचा प्रकारु । सखोल विचारु हरि सांगे ॥६९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥२८॥ पवित्र आणि हळुवार । सत्यवृद्धीसी हितकर । अप्रयासीं प्राप्ति साचार । सात्विक आहार या नांव ॥३७०॥ अल्पाहार या नांव पथ्य । पवित्र म्हणिजे धर्मार्जित । तेंही अप्रयासानें प्राप्त । तो जाण निश्चित सात्विकाहार ॥७१॥ गोड खरपूस [[आंबट]] । तळींव घोळींव तिखट । चिरींव चोळींव तुरट । वळींव वळिवट आळिलें ॥७२॥ रसीं रसांतरमिळणी । पन्हीं कालवणीं शिखरिणी । कुडकुडीं निर्पूस सणाणी । आहारभरणी राजस ॥७३॥ नाना परींच्या आवडी । सडिवा सोलिवा परवडी । रसनासुखाची अतिगोडी । तो आहार निरवडी राजस ॥७४॥ नाना परींचे आयास । करुनि अतिप्रयास । आहार सेविती राजस । ऐक तामस भोजन ॥७५॥ सेवितां दुर्गंधि उन्मादक । परिपाकें करी मूर्ख । अशुचि आणि दुःखदायक । हा आहार देख तामस ॥७६॥ भगवंताचा भुक्तप्रमाद । साधुसज्जनांचें शेष शुद्ध । हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ’च’ कारें गोविंद बोलिला ॥७७॥ ग्रासोग्रासीं गोविंद । येणें स्मरणें अन्न शुद्ध । हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ’च’ कारें गोविंद बोलिला ॥७८॥ ’अन्नं ब्रह्म अहं च ब्रह्म’ । पंक्तीकर तोही ब्रह्म । ऐसा ज्याचा भोजनानुक्रम । तो आहार परम निर्गुणत्वें ॥७९॥ त्रिगुणांचें त्रिविध सुख । निर्गुण सुख अलोलिक । त्याही सुखाचा परिपाक । यदुनायक स्वयें सांगे ॥३८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥२९॥ सांडूनि विषयसुखाची स्फूर्तीं । आत्मसुखें सुखावे चित्तवृत्ती । ऐशिया निजसुखाची प्राप्ती । तें सुख निश्चितीं सात्विक ॥८१॥ गंगापूर भरे उन्नतीं । तेणें अमर्याद वोत भरती । तेवीं आत्मसुखाचिये प्राप्ती । इंद्रियां तृप्ती स्वानंदें ॥८२॥ नाना विषयांचें कोड । इंद्रियांचा अतिधुमाड । विषयसुख लागे गोड । तें सुख सुदृढ राजस ॥८३॥ अतिनिंद्य आणि उन्मादी । तेंचि सुख आवडे बुद्धी । तामस सुखाची हे सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥८४॥ हृदयीं प्रकटल्या माझी मूर्ती । विसरे संसाराची स्फूर्ती । त्यावरी जे होय सुखप्राप्ती । तें सुख निश्चितीं निर्गुण ॥८५॥ सर्व भूतीं वसे भगवंत । तोचि मी हा तात्त्विकार्थ । ऐसेनि मदैक्यें सुखप्राप्त । तो निजसुखार्थ निर्गुण ॥८६॥ देखिल्या निजात्मसुखस्वरुप । स्वयें होइजे सुखरुप । हे निर्गुणसुखाचे निजदीप । झडल्या पुण्यपाप पाविजे ॥८७॥ आपण सुखस्वरुप सर्वांगीं । सुखस्वरुप स्वयें भोगी । हे निर्गुण सुखाची मागी । भक्तीं अतंरंगीं भोगिजे ॥८८॥ कल्पांताचें पूर्ण भरितें । उरों नेदी नदीनदांतें । तेवीं निर्गुण सुख येथें । देहेंद्रियांतें उरों नेदी ॥८९॥ जेवीं मृगजळीं जळ नाहीं । तेवीं परब्रह्माच्या ठायीं । प्रपंच स्पर्शिलाचि नाहीं । तें सुख निर्वाहीं निर्गुण ॥३९०॥ ज्या सुखाची मर्यादा । करितां न करवे कदा । सुखें सुखस्वरुप होइजे सदा । हे सुखसंपदा निर्गुण ॥९१॥ त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें दाविलें भेदलक्षण । आतां त्याचें उपसंहरण । ग्रंथांतीं जाण हरि करी ॥९२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः । श्रद्धाऽवस्थाऽऽकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि ॥३०॥ द्रव्यशब्दें आहार त्रिविध । देशशब्दें वनग्रामभेद । फळशब्दें सुखउद्बोध । सत्वसंबंधविभागें ॥९३॥ काळशब्दें भगवद्भजन । कैवल्यनिष्ठा या नांव ज्ञान । कर्म म्हणिजे मदर्पण । कर्ता तो जाण असंगी ॥९४॥ श्रद्धाशब्दें आध्यात्मिकी । अवस्थाशब्दें जागरणादिकी । आकृतिशब्दें उपरिलोकीं । देवतादिकीं क्रीडन ॥९५॥ जो गुण वाढे देहांतीं । जेणें गुणें होय अंतःस्थिती । त्या नांव निष्ठा म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९६॥ भिन्न भिन्न भाग अनेक । किती सांगूं एकेक । अवघें जगचि त्रिगुणात्मक । जाण निष्टंक निजभक्ता ॥९७॥ संसार समस्त त्रिगुण । यांमाजीं मी अवघा निर्गुण । ते तुज कळावया निजखूण । गुणनिरुपण म्यां केलें ॥९८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्धया वा पुरुषर्षभ ॥३१॥ देखिजे अथवा ऐकिजे । कां मनें जें जें चिंतिजे । तें तें अवघेंचि जाणिजे । मायागुणकाजें त्रिगुणात्मक ॥९९॥ करावया त्रिगुणांचें मर्दन । प्रकृतिनियंता पुरुष भिन्न । तो सर्वदा सर्वांगें निर्गुण । वर्तवी गुण निजसत्ता ॥४००॥ पुरुषावेगळें समस्त । प्रकृतिकार्य मिथ्याभूत । त्यातें बोलिजे गुणवंत । जाण निश्चित उद्धवा ॥१॥ नरदेह पावोनियां येथ । जे न साधिती गुणातीत । ते नाडले हातोहात । निजस्वार्थ बुडाला ॥२॥ तैसी नव्हे तुझी मती । विनटलासी भगवद्भक्ती । तेव्हांचि तूं गुणातीतीं । जाण निश्चितीं जडलासी ॥३॥ हरिभक्तांमध्यें वरिष्ठ । यालागीं निजमुखें वैकुंठ । उद्धवासी म्हणे पुरुषश्रेष्ठ । भाग्यें उत्कृष्ट तूं एक ॥४॥ त्रिगुणगुणीं सविस्तारु । दृढ वाढला संसारतरु । त्याचे छेदाचा कवण प्रकारु । तो शार्ङगधरु सांगत ॥५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः । येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ॥३२॥ भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते । सत्वादि तिन्ही गुण एथ । केवळ आणि मिश्रित । पुरुषातें संसारी करीत । गुणकर्मी निश्चित बांधोनी ॥६॥ त्रिगुणकर्मांस्तव जाण । जीवासी झालें दृढ बंधन । जेवीं घटामाजील जीवन । दावी आडकलेपण रविबिंबा ॥७॥ घटीं भरल्या समळ जळ । त्यामाजीं रवि दिसे समळ । घटींचें डोलतांचि जळ । कांपे चळचळ रविबिंब ॥८॥ तेवीं त्रिगुणांचें कर्माचरण । शुद्धासी आणी जीवपण । तें छेदावया जीवबंधन । भगवद्भजन साधावें ॥९॥ जितावया गुणबंधन । रिघावें सद्गुरुसी शरण । तेथ मद्भावें करितां भजन । वाढे सत्वगुण अतिशुद्ध ॥४१०॥ पायीं जडली लोहाची बेडी । ते लोहेंचि लोहार तोडी । तेवीं सत्वगुणाचिया वाढी । त्रिगुणांतें तोडी गुरुरावो ॥११॥ तेथ प्रवेशावया गुणातीतीं । अवश्य करावी गुरुभक्ती । जे गुरुभजनीं विश्वासती । त्यांसी चारी मुक्ती आंदण्या ॥१२॥ ज्यासी गुरुचरणीं भगवद्भावो । त्याचे सेवेसी ये ब्रह्मसद्भावो । तेथ ब्रह्मसद्भावेंसी पहा हो । मी देवाधिदेवो सबाह्य तिष्ठें ॥१३॥ जो गुरुचरणीं अनन्य शरण । तो सहजें होय ब्रह्मसंपन्न । गुरुरुपें करितां माझें भजन । ब्रह्मसमाधान मद्भक्ता ॥१४॥ उद्धवा ऐसें माझें भजन । समूळ जाणशी तूं संपूर्ण । यालागीं ’सौम्य’ हें विशेषण । स्वमुखें श्रीकृष्ण संबोधी ।१५॥ भाग्यें नरदेह पावल्या जाण । अवश्य करावें माझें भजन । येचि अर्थीचें निरुपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण प्रतिपादी ॥१६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ॥३३॥ गुणसङगं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः । ज्या नरदेहाकारणें । अमर उत्कंठित मनें । त्या देहाचे जाहलेपणें । ज्ञान पावणें निष्टंक ॥१७॥ नरदेह पावल्या जाण । आपणचि नव्हे ब्रह्मज्ञान । तेथें करावें माझें भजन । देहाभिमान सांडूनी ॥१८॥ करितां माझें अनन्य भजन । सहजें वाढे सत्त्वगुण । सत्वगुणास्तव जाण । उपजे ज्ञान सविवेक ॥१९॥ विवेकज्ञानाचिये वृत्ती । रज तम दोनी झडती । शोधितसत्वाचिये स्थिती । अभेद भक्ती उल्हासे ॥४२०॥ करितां माझें अभेद भजन । होय स्वानंदाचें स्वादन । त्या नांव बोलिजे विज्ञान । तेथ तिनी गुण मिथ्यात्वें ॥२१॥ नरदेह जोडलिया हातीं । प्राण्यासी एवढी प्राप्ती । यालागीं मनुष्यदेहीं भक्ती । अवश्य समस्तीं करावी ॥२२॥ हें भागवतींचें अतिगुह्य ज्ञान । मुख्यत्वेंसी भक्तिप्राधान्य । भावें करितां माझें भजन । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरती ॥२३॥ नरदेह जोडल्या जाण । माझी भक्ति करिती विचक्षण । भजनें जिणोनि गुणागुण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥२४॥ पूर्ण ब्रह्माचिया प्राप्ती । निरपेक्ष माझी भक्ती । तोचि भजनभाव श्रीपती । पुनः पुनः श्लोकार्थीं दृढ दावी ॥२५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ व ३५ वा निःसङगो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय ॥३४॥ रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः । सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ॥३५॥ करुनि विषयांची विरक्ती । हृदयीं नापेक्षावी मुक्ती । ऐशी निरपेक्ष माझी भक्ती । वाढत्या प्रीतीं करावी ॥२६॥ तेणें अनिवार सत्वशुद्धी । सर्व भूतीं भगवद्बुद्धी । दृढ वाढे गा त्रिशुद्धी । हे भजनसिद्धी साधकां ॥२७॥ ऐसें करितां माझें भजन । विस्मरणासी ये मरण । सर्वेंद्रियीं सावधपण । सहजें जाण ठसावे ॥२८॥ तेव्हां रज तम दोनी गुण । निःशेष जाती हारपोन । शुद्धसत्वाचें स्फुरण । तेणें स्वानंद पूर्ण साधकां ॥२९॥ केवळ उरल्या सत्वगुण । साधका ऐसें स्फुरे स्फुरण । जगामाजीं एक पावन । धन्य धन्य मी होयें ॥४३०॥ मी पावलों शुद्ध बोध । मज प्रकटला परमानंद । ऐसा सुखाचा जो स्फुंद । तो सत्वबोध साधकां ॥३१॥ ऐसा उरला जो सत्वगुण । तो निवारावया साधन कोण । मी स्वयें सुखस्वरुप आपण । मज सुखाचें स्फुरण ते माया ॥३२॥ गूळ गुळा गोडपणें पांगे । कीं दुधा दूढ गोड लागे । तैसा सुखरुप मी सर्वांगें । वृथा सुखभोगें कां फुंजें ॥३३॥ ऐशी साधकीं स्फूर्ति स्फुरे । तंव सत्वगुण स्वरुपीं विरे । तेव्हां सुखाचाही फुंद सरे । निजसुख उरे निजशांती ॥३४॥ ऐसे निवारल्या तिनी गुण । केवळ उरे निर्गुण । तेचि अर्थींचें निरुपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३६ वा मयैंव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥३६॥ संपद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् । जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ॥ वाढल्या सत्वगुणाचा हरिख । त्यातें निर्दळी शुद्ध सत्वविवेक । पाठी विवेकेंसीं सत्व देख । हारपे निःशेख निजात्मरुपीं ॥३६॥ ऐसे निमाल्या तिनी गुण । निमे कार्य कर्म कारण । लिंगदेह नाशे संपूर्ण । जीवासी जीवपण मिथ्या होय ॥३७॥ तेव्हां कार्य कर्म कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता । ज्ञान ज्ञेय मी एक ज्ञाता । याची वार्ता असेना ॥३८॥ ऐसें हारपल्या जीवपण । स्वयें सहजें निजनिर्गुण । होऊनि ठाके ब्रह्म पूर्ण । अहंसोहंपण सांडूनी ॥३९॥ यापरी मद्भक्त जाण । ब्रह्म होती परिपूर्ण । तेंचि जाहलेपणाचें लक्षण । श्लोकार्धें श्रीकृष्ण सांगत ॥४४०॥ प्रपंच एक पूर्वीं होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता । पुढें होईल मागुता । हेंही सर्वथा असेना ॥४१॥ जैसे आंत बाहेरी भाग । नेणे साखरेचें अंग । तैसें सबाह्याभ्यंतर चांग । ब्रह्म निर्व्यंग निजानंदें ॥४२॥ ऐसें पावल्या ब्रह्म परिपूर्ण । साधकासी न ये मरण । प्रारब्धें देहीं उरल्या जाण । देहाभिमान बाधीना ॥४३॥ बाह्य न देखे दृश्यदर्शन । अंतरीं नाहीं विषयस्फुरण । देहींचें न देखे देहपण । जीवन्मुक्तलक्षण या नांव ॥४४॥ बाह्य देखे दृश्यप्रतीती । अंतरीं विषयांची आसक्ती । या नांव अज्ञानाची स्थिती । अविद्याशक्ती बाधक ॥४५॥ तें निरसावया अविद्याबंधन । अवश्य करावें माझें भजन । हें जाणोनी साधुसज्जन । भक्तीसी प्राण विकिला ॥४६॥ माझिये भक्तीपरती । आणिक नाहीं उत्तम गती । तेंही भजन अभेदयुक्तीं । तैं चारी मुक्ती कामार्या४ ॥४७॥ हृदयीं विषयाची विरक्ती । वरी अभेदभावें माझी भक्ती । तें भजन अनन्य प्रीतीं । त्याचा मी श्रीपती आज्ञाधार ॥४८॥ भक्तिनामाचा इत्यर्थ । माझे स्वरुपीं निजभावार्थ । येणेंचि लाभे परमार्थ । सुफळ शास्त्रार्थ या नांव ॥४९॥ माझिये भक्तीचेनि नांवें । पशु पक्षी उद्धरावे । मा मानवी भजनभावें । म्यां अवश्य न्यावे निजधामा ॥४५०॥ यालागीं सांडोनि व्युत्पत्ती । जाणतीं नेणतीं गा समस्तीं । भावें करावी भगवद्भक्ती । तैं निजात्मप्राप्ती अनायासें ॥५१॥ भावें करितां माझें भजन । स्वयें निर्दळती तिन्ही गुण । सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । हें सत्य श्रीकृष्ण बोलिला ॥५२॥ जेथ उगवली गुणगुंती । तेथ प्रकटे निजशांती । हेंचि ये अध्यायीं श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥५३॥ यालागीं जेथ भगवद्भक्ती । तेथ गुणजयो लाभे वृत्ती । सहजें प्रकटे निजशांती । निजात्मप्राप्ती स्वतःसिद्ध ॥५४॥ ते निजभक्ति माझी जननी । ज्या पैठा केलों जनार्दनीं । एका जनार्दनचरणीं । मिळोनि मिळणीं भजतचि ॥५५॥ पुढिले अध्यायीं कथा गहन । ऐलउर्वशीउपाख्यान । ज्या अध्यायाचें करितां पठण । अगम्यागमनदोष हरती ॥५६॥ ज्या पुरुरव्याची विरक्ती । स्वमुखें वर्णील श्रीपती । वैराग्यें निजात्मप्राप्ती । सभाग्य पावती वैराग्य ॥५७॥ त्या वैराग्याचें निरुपण । अतिगोड निरुपी श्रीकृष्ण । श्रोतां कृपा करावी पूर्ण । द्यावें अवधान कथेसी ॥५८॥ जे कथेचेनि अवधानें । दुरितदोष होती दहनें । ब्रह्मीं ब्रह्मत्व पावणें । होऊनि ठाकणें चिन्मात्र ॥५९॥ एवढया निरुपणाची गोडी । पुढिले अध्यायीं आहे फुडी । एका जनार्दनकृपा गाढी । परापरथडीप्रापक ॥४६०॥ भावें धरितां जनार्दनचरण । बाधूं न शके बाधकपण । एका जनार्दना शरण । रसाळ निरुपण पुढें आहे ॥४६१॥ इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे गुणनिर्गुणनिरुपणं नाम पंचविंशोऽध्यायः ॥२५॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ {{विस्तार}} {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] fumlt7rdx9pm5kb5dqldrrwgqq6q3vu 0 4571 36690 20392 2026-09-08T06:34:43Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36690 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Katong Laksa.jpg|thumb|right|250px|कातोंग लक्सा (सिंगापूर)]] '''लक्सा''' (मराठी लेखनभेद: '''लाक्सा''' ; [[भासा मलायू]], [[भासा इंडोनेशिया]]: ''Laksa'' ; [[चिनी भाषा|चिनी]]: 叻沙 ;) हे प्रामुख्याने [[मलेशिया]], [[सिंगापूर]] व काही प्रमाणात [[इंडोनेशिया]]त प्रचलित असलेले, चिनी व मलय खाद्यपद्धतींच्या संमिश्र प्रभावातून उद्भवलेल्या [[परानाकान]] खाद्यसंस्कॄतीतले शेवयांचे सूप आहे. लक्शाचे दोन प्रमुख प्रकार आढळतात - ''करी लक्सा'' आणि ''आसम लक्सा''. करी लक्शात नारळाच्या दूध घालून शिजवलेल्या मसालेदार करीत घातलेल्या शेवया असतात, तर आसम लक्शात माशांच्या [[आंबट]]सर चवीच्या सुपात घातलेल्या शेवया असतात. == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Laksa|{{लेखनाव}}}} * {{संकेतस्थळ|http://www.delaksa.com/|दि-लक्सा.कॉम|इंग्लिश}} * [http://www.4hoteliers.com/4hots_fshw.php?mwi=730 पेनांग लक्सा, नोन्या लक्सा आणि सिंगापूर लक्शातील फरक विवरणारे वेबपान]{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (इंग्लिश मजकूर) [[वर्ग:इंडोनेशियन खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:मलेशियन खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:सिंगापुरी खाद्यपदार्थ]] bt9xdummkdke8od7v4u02v67cmcktu6 0 4581 36736 30396 2026-09-08T06:39:26Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36736 wikitext text/x-wiki [[File:Bombay Thali - Tamil Nadu Bhavan.jpg|right|thumb|थाळी व वाट्यांमध्ये वाढलेले भारतीय जेवण]] {{गल्लत|तट}} '''ताट''' हे एक पसरट, आठ ते पंधरा इंच व्यासाचे वर्तुळाकार बुटके पात्र आहे. मराठी पद्धतीच्या जेवणासाठीचे [[भात]]-[[पोळी]]सारखे अन्न ताटात वाढतात. ताट हे पितळेचे किंवा चांदीचे असते. ताटाचे काठ हे एखाद इंच लांबीचे असून ताटाशी विशाल कोन केलेले व बाहेरच्या बाजूला दुमडलेले असतात. जर काठाचा हा कोन नव्वद अंशाचा असेल तर त्या ताटाला थाळी किंवा गुजराती पद्धतीची थाळी म्हणतात. महाराष्ट्राच्या बाहेर ताटाऐवजी बहुधा थाळीचा वापर होतो. थाळी जर पितळेची असेल तर तिला महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात पितळी म्हणतात. वाटी ही ताटाची जोडीदारीण असते. ताट-वाटी किंवा ताटे-वाट्या हे शब्द असेच उच्चारले जातात. ताटाचा व्यास जर आठ इंचापेक्षा कमी असेल तर त्याला ताटली म्हणतात. {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतीय पाकसाधने]] [[वर्ग:दैनंदिन वापरातील वस्तू]] nvbmbjbm7wdkj5epd8vvybzyu1f7f43 0 4597 36687 29326 2026-09-08T06:34:40Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36687 wikitext text/x-wiki ==भांड्यांचे प्रकार व त्यांची उदाहरणे== * अन्नपदार्थ साठवायची/वस्तू काढून ठेवायची भांडी : कारवारी घाटाची बरणी, कुंडा, गंज, गोकर्णपाटी, डबा, डबी, तरसाळे, तसराळे, तेलाची बरणी, पेढेघाटी डबा, बरणी, <u>#शकुंतला भांडे</u>, [[सतेले]] * आंघोळीची भांडी : [[घंगाळ|घंगाळे]], तपेली, [[बंब]], [[बादली]], लोटा/लोटी * खाद्यपदार्थ साठवायची भांडी : बरणी, डबा, डबी * जेवण वाढायची भांडी : ओगराळे, कप, काटा, कावळा,[[ग्लास]] , [[चमचा]], [[डाव]], ताट, ताटली, थाळी, पळी, बशी, तेलातुपाचे भांडे, वाटी, वाडगा, वाढणी * पाणी उपसायची भांडी : लांब दांड्याचे भांडे, घगराळ * पाणी प्यायची भांडी : कप, [[गडवा]], गडू - मराठीतला आठाचा आकडा आणि त्याचे प्रतिबिंब एकमेकांसमोर ठेवून जोडले आणि वर काठ लावले तर दिसेल तसे दिसणारे धातूचे भांडे. कधी कधी छोट्या कमंडलूलाही गडू म्हणतात., ग्लास, चंबू, झारी, तांब्या, तांब्याभांडे, नाशिक घाटाचा तांब्या, पेला, फुलपात्र, लोटा, लोटी * पाणी वाहण्याचे/वाहून नेण्याचे साधन : कळशी, [[कावड]], [[घागर]] * पाणी साठवायची भांडी : कळशी, घागर, पीप, बंब, बादली * पूजेची भांडी : ताम्हण/ताम्हन, तेलाची बुधली, पंचपात्र, फुलांचे तबक, संध्येची पळी, कर्पूर पात्र (पंचारती)-कापूर लावण्यासाठी एक नागमोडी आकाराचे लहानसे भांडे असते त्याला हलकारती असे म्हणतात. निरांजनाप्रमाणेच लामणदिवा, नंदादीप हेही दिवे असतात. * बागकामाची भांडी : झारी * बांधकामाची भांडी : घमेले * भांडी जमिनीपासून उंचावर ठेवण्याचे साधन : शिंके/शिंकाळी * स्वयंपाकाला लागणारी भांडी : उलथणे, कढई, कातण, कॉफी फिल्टर, [[किटली]], किसणी, कुकर, गाळणे, झाकणी, झारा, डाव, तांब्याच्या बुडाचे भांडे, तवा, खोल/सपाट तवा, नॉनस्टिक तवा, परात, पळी, पातेले, पुरणयंत्र (श्रीखंडयंत्र), बोगणे, बुधला, तेला-तुपाची बुधली, भगुले, मसाल्याचा (मिसळणीचा) डबा, मोदकपात्र, रोवळी, लाटणे, सालकाढणी(णे) * संडासात वापरायची भांडी : टमरेल दैनंदिन जीवनात अशा वेगवेगळ्या कार्यांसाठी विविध प्रकारची भांडीही वापरली जातात. अशी विविध प्रकारची भांडी ही वेगवेगळ्या धातूंपासून बनलेली असतात. त्यामध्ये कांशाची भांडी, चांदीची भांडी, तांब्याची भांडी, पितळेची भांडी, मातीची भांडी, लोखंडाची भांडी, सोन्याची भांडी, स्टीलची भांडी असे अनेक प्रकार आहेत आणि या वेगवेगळ्या प्रकारच्या भांड्यांचा आपल्या आरोग्याशी जवळचा संबंध असतो. जसे की- सोन्याची भांडी :- सोने हा एक उष्ण धातू आहे. सोन्यापासून बनवलेल्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने शरीराचे आंतरिक आणि बाह्य दोन्ही हिस्से कठोर, बलवान, ताकदवान आणि मजबूत बनतात आणि त्याच्या सोबतच सोने डोळ्यांची दृष्टी सतेज करते. चांदीची भांडी :- चांदी हा एक शीतल धातू आहे. हा शरीराला आंतरिक थंडावा देतो. शरीर शांत ठेवतो. चांदीच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने मेंदू तल्लख होतो, डोळ्यांचे आरोग्य वाढते, दृष्टी वाढते आणि याशिवाय पित्तदोष, कफ आणि वायुदोष नियंत्रित राहतो. कांशाची भांडी : कांशाच्या भांड्यात जेवल्याने बुद्धी तल्लख होते, रक्त शुद्ध होते, रक्तपित्त शांत राहते आणि भूक वाढते. परंतु कांशाच्या भांड्यात आंबट वस्तू वाढू किंवा ठेवू नयेत, कारण आंबट वस्तू या धातूच्या संपर्कात येताच हा धातू कळकतो (धातूची [[आंबट]] पदार्थांशी रासायनिक क्रिया होते) आणि विषारी होतो ज्यापासून शरीराला नुकसान पोचते. कांशाच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने केवळ ३% पोषक तत्त्वे नष्ट होतात. तांब्याची भांडी : तांब्याच्या भांड्यात ठेवलेले पाणी प्यायल्याने व्यक्ती रोगमुक्त होते, रक्त शुद्ध होते, स्मरणशक्ती तीव्र होते, लिव्ह संबंधी तक्रारी नाहीश्या होतात, तांब्याचे पाणी शरीरातील विषारी घटक काढून टाकतात, म्हणूनच या भांड्यात ठेवलेले पाणी आरोग्यासाठी उत्तम असते. मात्र तांब्याच्या भांड्यातून दूध पिऊ नये, ते शरीराला नुकसानकारक असते. पितळेची भांडी : पितळेच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने कृमी रोग, कफ आणि वायुरोग नाहीसा होतो. पितळेच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने केवळ ७% पोषक तत्त्वे नष्ट होतात. लोखंडाची भांडी : लोखंडाच्या भांड्यात बनवलेले भोजन खाल्ल्याने शरीराची शक्ती वाढते, लोहतत्त्व शरीरात आवश्यक पोषण तत्त्व वाढवते. लोखंड अनेक रोगांना नाहीसे करते, पंडुरोग नाहीसा करते, शरीराला सूज आणि पिवळेपणा येऊ देत नाही, काविळीला दूर ठेवते. परंतु लोखंडाच्या भांड्यात जेवू नये, कारण त्यामुळे बुद्धी कमी होते आणि मेंदूचा ऱ्हास होतो. लोखंडाच्या भांड्यातून दूध पिणे चांगले असते. स्टेनलेस स्टीलची भांडी : स्टेनलेस स्टीलची भांडी कोणतेही नुकसान पोचवत नाहीत, कारण त्यांवर गरम किंवा आम्ल, कशाचीही रासायनिक क्रिया होत नाही. त्यामुळे ही भांडी वापरल्याने कोणतेही नुकसान होत नाही. मात्र, स्टीलच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने आणि जेवल्याने शरीराला कोणताच फायदा होत नाही, तसेच नुकसान देखील होत नाही. ॲल्युमिनिअमची भांडी : ॲल्युमिनिअमच्या भांड्यात बनवलेले अन्न खाल्ल्याने शरीराला केवळ नुकसानच पोचते. हा धातू लोह आणि कॅल्शियम शोषून घेतो त्यामुळे त्यापासून बनलेले भांडे वापरता कामा नये. त्यामुळे हाडे कमकुवत होतात, मानसिक आजार होतात, लिव्हर आणि नर्व्हस सिस्टीमला नुकसान पोचते. याच्या सोबतच किडनी निकामी होणे, क्षयरोग, अस्थमा, मधुमेह यांसारखे गंभीर आजार होतात. ॲल्युमिनिउमच्या कुकरमध्ये जेवण शिजवल्याने ८७% पोषण तत्त्वे नष्ट होतात. मातीची भांडी : मातीच्या भांड्यात जेवण शिजवल्याने अशी पोषक तत्त्वे मिळतात की ज्यामुळे प्रत्येक आजार आपल्यापासून दूर राहतात. ही गोष्ट आता आधुनिक विज्ञानाने देखील मान्य केली आहे की मातीच्या भांड्यात जेवण केल्याने शरीरातील अनेक प्रकारचे आजार बरे होतात. आयुर्वेदानुसार जर भोजन पौष्टिक आणि स्वादिष्ट बनवायचे असेल तर ते हळू हळू शिजवले पाहिजे. मातीच्या भांड्यात जेवण तयार होण्यासाठी वेळ थोडा जास्त लागतो, परंतु आरोग्याला त्यापासून पूर्ण लाभ होतो. दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांसाठी मातीची भांडी सर्वांत जास्त उपयुक्त आहेत. मातीच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने १००% पोषण तत्त्वे मिळतात. आणि जर मातीच्या भांड्यात जेवले तर त्याचा वेगळा स्वाद देखील मिळतो. पाणी पिण्याच्या भांड्यांविषयी “भावप्रकाश ग्रंथा”मध्ये लिहिले आहे… जलपात्रं तु ताम्रस्य तदभावे मृदो हितम्।<br/> पवित्रं शीतलं पात्रं रचितं स्फटिकेन यत्।<br/> काचेन रचितं तद्वत् वैङूर्यसम्भवम्।<br/> (भावप्रकाश, पूर्वखंडः4) अर्थात पाणी पिण्यासाठी तांबे, स्फटिक किंवा काच-पात्र वापरले पाहिजे. शक्य असेल तर वैङूर्यरत्नजडित पात्राचा उपयोग करावा. यांचा अभाव असेल तर मातीची भांडी शीतल आणि पवित्र असतात. तुटक्या फुटक्या भांड्यातून आणि ओंजळीतून पाणी पिऊ नये. [https://marathibrain.com/health/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%98%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97/]{{मृत दुवा|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:भारतीय पाकसाधने]] sez056bon06hee5ywl6f94wt295vmct 36734 36687 2026-09-08T06:38:46Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तवा]] 36734 wikitext text/x-wiki ==भांड्यांचे प्रकार व त्यांची उदाहरणे== * अन्नपदार्थ साठवायची/वस्तू काढून ठेवायची भांडी : कारवारी घाटाची बरणी, कुंडा, गंज, गोकर्णपाटी, डबा, डबी, तरसाळे, तसराळे, तेलाची बरणी, पेढेघाटी डबा, बरणी, <u>#शकुंतला भांडे</u>, [[सतेले]] * आंघोळीची भांडी : [[घंगाळ|घंगाळे]], तपेली, [[बंब]], [[बादली]], लोटा/लोटी * खाद्यपदार्थ साठवायची भांडी : बरणी, डबा, डबी * जेवण वाढायची भांडी : ओगराळे, कप, काटा, कावळा,[[ग्लास]] , [[चमचा]], [[डाव]], ताट, ताटली, थाळी, पळी, बशी, तेलातुपाचे भांडे, वाटी, वाडगा, वाढणी * पाणी उपसायची भांडी : लांब दांड्याचे भांडे, घगराळ * पाणी प्यायची भांडी : कप, [[गडवा]], गडू - मराठीतला आठाचा आकडा आणि त्याचे प्रतिबिंब एकमेकांसमोर ठेवून जोडले आणि वर काठ लावले तर दिसेल तसे दिसणारे धातूचे भांडे. कधी कधी छोट्या कमंडलूलाही गडू म्हणतात., ग्लास, चंबू, झारी, तांब्या, तांब्याभांडे, नाशिक घाटाचा तांब्या, पेला, फुलपात्र, लोटा, लोटी * पाणी वाहण्याचे/वाहून नेण्याचे साधन : कळशी, [[कावड]], [[घागर]] * पाणी साठवायची भांडी : कळशी, घागर, पीप, बंब, बादली * पूजेची भांडी : ताम्हण/ताम्हन, तेलाची बुधली, पंचपात्र, फुलांचे तबक, संध्येची पळी, कर्पूर पात्र (पंचारती)-कापूर लावण्यासाठी एक नागमोडी आकाराचे लहानसे भांडे असते त्याला हलकारती असे म्हणतात. निरांजनाप्रमाणेच लामणदिवा, नंदादीप हेही दिवे असतात. * बागकामाची भांडी : झारी * बांधकामाची भांडी : घमेले * भांडी जमिनीपासून उंचावर ठेवण्याचे साधन : शिंके/शिंकाळी * स्वयंपाकाला लागणारी भांडी : उलथणे, कढई, कातण, कॉफी फिल्टर, [[किटली]], किसणी, कुकर, गाळणे, झाकणी, झारा, डाव, तांब्याच्या बुडाचे भांडे, तवा, खोल/सपाट तवा, नॉनस्टिक [[तवा]], परात, पळी, पातेले, पुरणयंत्र (श्रीखंडयंत्र), बोगणे, बुधला, तेला-तुपाची बुधली, भगुले, मसाल्याचा (मिसळणीचा) डबा, मोदकपात्र, रोवळी, लाटणे, सालकाढणी(णे) * संडासात वापरायची भांडी : टमरेल दैनंदिन जीवनात अशा वेगवेगळ्या कार्यांसाठी विविध प्रकारची भांडीही वापरली जातात. अशी विविध प्रकारची भांडी ही वेगवेगळ्या धातूंपासून बनलेली असतात. त्यामध्ये कांशाची भांडी, चांदीची भांडी, तांब्याची भांडी, पितळेची भांडी, मातीची भांडी, लोखंडाची भांडी, सोन्याची भांडी, स्टीलची भांडी असे अनेक प्रकार आहेत आणि या वेगवेगळ्या प्रकारच्या भांड्यांचा आपल्या आरोग्याशी जवळचा संबंध असतो. जसे की- सोन्याची भांडी :- सोने हा एक उष्ण धातू आहे. सोन्यापासून बनवलेल्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने शरीराचे आंतरिक आणि बाह्य दोन्ही हिस्से कठोर, बलवान, ताकदवान आणि मजबूत बनतात आणि त्याच्या सोबतच सोने डोळ्यांची दृष्टी सतेज करते. चांदीची भांडी :- चांदी हा एक शीतल धातू आहे. हा शरीराला आंतरिक थंडावा देतो. शरीर शांत ठेवतो. चांदीच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने मेंदू तल्लख होतो, डोळ्यांचे आरोग्य वाढते, दृष्टी वाढते आणि याशिवाय पित्तदोष, कफ आणि वायुदोष नियंत्रित राहतो. कांशाची भांडी : कांशाच्या भांड्यात जेवल्याने बुद्धी तल्लख होते, रक्त शुद्ध होते, रक्तपित्त शांत राहते आणि भूक वाढते. परंतु कांशाच्या भांड्यात आंबट वस्तू वाढू किंवा ठेवू नयेत, कारण आंबट वस्तू या धातूच्या संपर्कात येताच हा धातू कळकतो (धातूची [[आंबट]] पदार्थांशी रासायनिक क्रिया होते) आणि विषारी होतो ज्यापासून शरीराला नुकसान पोचते. कांशाच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने केवळ ३% पोषक तत्त्वे नष्ट होतात. तांब्याची भांडी : तांब्याच्या भांड्यात ठेवलेले पाणी प्यायल्याने व्यक्ती रोगमुक्त होते, रक्त शुद्ध होते, स्मरणशक्ती तीव्र होते, लिव्ह संबंधी तक्रारी नाहीश्या होतात, तांब्याचे पाणी शरीरातील विषारी घटक काढून टाकतात, म्हणूनच या भांड्यात ठेवलेले पाणी आरोग्यासाठी उत्तम असते. मात्र तांब्याच्या भांड्यातून दूध पिऊ नये, ते शरीराला नुकसानकारक असते. पितळेची भांडी : पितळेच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने आणि जेवल्याने कृमी रोग, कफ आणि वायुरोग नाहीसा होतो. पितळेच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने केवळ ७% पोषक तत्त्वे नष्ट होतात. लोखंडाची भांडी : लोखंडाच्या भांड्यात बनवलेले भोजन खाल्ल्याने शरीराची शक्ती वाढते, लोहतत्त्व शरीरात आवश्यक पोषण तत्त्व वाढवते. लोखंड अनेक रोगांना नाहीसे करते, पंडुरोग नाहीसा करते, शरीराला सूज आणि पिवळेपणा येऊ देत नाही, काविळीला दूर ठेवते. परंतु लोखंडाच्या भांड्यात जेवू नये, कारण त्यामुळे बुद्धी कमी होते आणि मेंदूचा ऱ्हास होतो. लोखंडाच्या भांड्यातून दूध पिणे चांगले असते. स्टेनलेस स्टीलची भांडी : स्टेनलेस स्टीलची भांडी कोणतेही नुकसान पोचवत नाहीत, कारण त्यांवर गरम किंवा आम्ल, कशाचीही रासायनिक क्रिया होत नाही. त्यामुळे ही भांडी वापरल्याने कोणतेही नुकसान होत नाही. मात्र, स्टीलच्या भांड्यात जेवण बनवल्याने आणि जेवल्याने शरीराला कोणताच फायदा होत नाही, तसेच नुकसान देखील होत नाही. ॲल्युमिनिअमची भांडी : ॲल्युमिनिअमच्या भांड्यात बनवलेले अन्न खाल्ल्याने शरीराला केवळ नुकसानच पोचते. हा धातू लोह आणि कॅल्शियम शोषून घेतो त्यामुळे त्यापासून बनलेले भांडे वापरता कामा नये. त्यामुळे हाडे कमकुवत होतात, मानसिक आजार होतात, लिव्हर आणि नर्व्हस सिस्टीमला नुकसान पोचते. याच्या सोबतच किडनी निकामी होणे, क्षयरोग, अस्थमा, मधुमेह यांसारखे गंभीर आजार होतात. ॲल्युमिनिउमच्या कुकरमध्ये जेवण शिजवल्याने ८७% पोषण तत्त्वे नष्ट होतात. मातीची भांडी : मातीच्या भांड्यात जेवण शिजवल्याने अशी पोषक तत्त्वे मिळतात की ज्यामुळे प्रत्येक आजार आपल्यापासून दूर राहतात. ही गोष्ट आता आधुनिक विज्ञानाने देखील मान्य केली आहे की मातीच्या भांड्यात जेवण केल्याने शरीरातील अनेक प्रकारचे आजार बरे होतात. आयुर्वेदानुसार जर भोजन पौष्टिक आणि स्वादिष्ट बनवायचे असेल तर ते हळू हळू शिजवले पाहिजे. मातीच्या भांड्यात जेवण तयार होण्यासाठी वेळ थोडा जास्त लागतो, परंतु आरोग्याला त्यापासून पूर्ण लाभ होतो. दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांसाठी मातीची भांडी सर्वांत जास्त उपयुक्त आहेत. मातीच्या भांड्यात जेवण तयार केल्याने १००% पोषण तत्त्वे मिळतात. आणि जर मातीच्या भांड्यात जेवले तर त्याचा वेगळा स्वाद देखील मिळतो. पाणी पिण्याच्या भांड्यांविषयी “भावप्रकाश ग्रंथा”मध्ये लिहिले आहे… जलपात्रं तु ताम्रस्य तदभावे मृदो हितम्।<br/> पवित्रं शीतलं पात्रं रचितं स्फटिकेन यत्।<br/> काचेन रचितं तद्वत् वैङूर्यसम्भवम्।<br/> (भावप्रकाश, पूर्वखंडः4) अर्थात पाणी पिण्यासाठी तांबे, स्फटिक किंवा काच-पात्र वापरले पाहिजे. शक्य असेल तर वैङूर्यरत्नजडित पात्राचा उपयोग करावा. यांचा अभाव असेल तर मातीची भांडी शीतल आणि पवित्र असतात. तुटक्या फुटक्या भांड्यातून आणि ओंजळीतून पाणी पिऊ नये. [https://marathibrain.com/health/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%98%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97/]{{मृत दुवा|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:भारतीय पाकसाधने]] 3t0rkguuqsuutzjhuq4x2ruujdyvura 0 4761 36744 30881 2026-09-08T06:40:04Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कोशिंबीर]] 36744 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Daikon.jpg|right|thumb|पांढरे मुळे]] {{गल्लत|मुळा नदी}} '''मुळा''' ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा एक प्रकारचा कंद आहे.याची भाजी, [[कोशिंबीर]] किंवा परोठे करतात. मुळ्याला एक प्रकारचा उग्र वास असतो.मुळा मधल्या भागात जाड व दोन्ही बाजूंना निमुळत्या आकारचा असतो. [[चित्र:Radish 3371103037 4ab07db0bf o.jpg|right|thumb|वेगवेगळ्या प्रकारचे मुळे]] चरक संहितेत मुळ्याला 'अधम कंद' असे म्हणले असून, त्याचे औषधी उपयोग सांगितले आहेत. मुळ्याच्या शेंगेला ‘[[डिंगरी]]' असे म्हणतात. गुजराथीत या शेंगेला ‘मोगरी' म्हणतात. या शेंगांचीही भाजी आणि रायते बनवले जाते. मुळ्याच्या बीमधून तेल निघते. त्याचा वास आणि स्वाद मुळ्यासारखाच असतो. हे तेल पाण्यापेक्षा जड आणि रंगहीन असते. मुळ्याच्या गोलचकत्यांवर थोडे मीठ भुरभुरून थंडीमध्ये सकाळी परोठ्याबरोबर किंवा भाकरीबरोबर खाल्ले जातात. काठेवाडी गाठियांबरोबर सुद्धा मुळा स्वादिष्ट लागतो. {{संदर्भ हवा}} मुळ्याची पानांची भाजी ही बनवता येते. कोवळ्या मुळ्याचे [[लोणचे]] करतात. मुळ्याची भाजी घालून ‘मुळा ढोकळी' केली जाते. कित्येक लोक मुळ्याची पाने चिरून त्यात हरबऱ्याच्या डाळीचे पीठ पेरून स्वादिष्ट भाजी करतात. तर काही लोक त्याच्या मुठिया (मुटकुळी) आणि थालिपीठेही करतात. * शास्त्रीय मताप्रमाणे मुळ्यात प्रथिने, कर्बोदके,फॉस्फरस आणि लोह असते. त्याची राख क्षारयुक्त असते. मुळा उष्ण गुणधर्माचा आहे. मुळ्याच्या ताज्या पानांचा रस आणि बियांमुळे लघवी स्वच्छ होते. मूतखडाही बरा होतो. * जेवणात कच्चा मुळा खावा. कोवळ्या मुळ्याची कोशिंबीर खाल्ल्याने चांगली भूक लागून अन्न व्यवस्थित पचते. * मुळ्यात ज्वरनाशक गुण आहेत. त्यामुळे तापात मुळ्याची भाजी खाल्ल्यास खूप फरक पडतो. * थंडीत भूक वाढते. अशा वेळी मुळा खावा. त्यामुळे गॅसेसचा त्रासही कमी होतो. * मुळ्याच्या पानांचा रस प्यायल्याने लघवी आणि शौचास साफ होते. * मूळव्याध असणाऱ्या रुग्णांना मुळ्याची पाने अथवा त्यांचा रस दिल्याने फायदा होतो. मुळ्याच्या कंदांपेक्षा त्याच्या पानाच्या रसात अधिक गुणधर्म आढळतात. मुळ्याची पाने पचण्यास हलकी, रुची निर्माण करणारी आणि गरम आहेत. ती कच्ची खाल्ल्यास पित्त वाढते, मात्र तीच भाजी तुपात घोळवल्यास भाजीतल्या पौष्टिक गुणधर्मात वाढ होते. * भाजी, कोशिंबीर आणि थालिपिठे-कोशिंबिरीसाठी पांढरा मुळा स्वच्छ धुऊन, किसून घ्यावा. त्या किसलेल्या मुळ्यात खवलेले ओले [[खोबरे]] आणि बारीक चिरलेली [[कोथिंबीर]] मिक्स करावी. चवीनुसार मिश्रणात मीठ आणि [[साखर]] घालावी. कमी तेलावर जिरे, हिंग, [[मोहरी]] आणि कढीलिंबाची फोडणी करून, ती किसलेल्या मुळ्यावर ओतावी. कोशिंबिरीत [[हळद]] घालू नये. अशा प्रकारे लाल मुळ्याचीही कोशिंबीर करता येते. या कोशिंबिरीत गोडे [[दही]] घातल्याने स्वादात अधिक भर पडते. * मुळ्याची भाजी करताना मुळा पाल्यासकट धुऊन, बारीक चिरून घ्यावा. कांदा बारीक चिरून घ्यावा. दोन चमचे तुरीची डाळ गरम पाण्यात भिजत ठेवावी. तेलाच्या फोडणीत लसणीच्या पाकळ्या ठेचून घालाव्यात. त्या फोडणीवर हिरवी मिरची, हळद, [[तूर]] डाळ आणि बारीक चिरलेला [[कांदा]] घालून फोडणी चांगली परतून घ्यावी. चांगल्या परतलेल्या फोडणीत मुळ्याची चिरलेली भाजी घालावी. पाण्याचा हबका मारून पातेल्यावर झाकण ठेवावे. झाकणावर पाणी ठेवून वाफेवर भाजी शिजवावी. भाजी शिजल्यावर त्यात साखर आणि मीठ घालावे. वाफेवर भाजी पूर्ण शिजली की त्यात ओले खोबरे घालावे. गोड्या डाळीबरोबर ही भाजी चविष्ट लागते. * बारीक चिरलेल्या मुळ्याच्या पाल्यात मीठ घालून पाला चांगला मळावा. मळल्यावर मुळ्यालापाणी सुटते. तो पाला पिळून पाणी वेगळं काढावे.त्याच पाण्यात भाजी शिजवावी. बाहेरचे पाणी घालून भाजी शिजवल्याने भाजीची चव बिघडते. या पाण्यातभाजी शिजवताना मीठ कमीच घालावे. ही भाजी पूर्ण शिजल्यावर त्यात वरून [[खोबरेल तेल]] घालावे. * मुळ्याचे थालिपीठही रुचकर लागते. दोन मध्यम आकाराचे मुळे किसून घ्यावेत. किसल्यावर त्यांचा रस पिळून घ्यावा. कीस पिळल्यावर त्यातील उग्रपणा कमी होतो. किसात एक बारीक चिरलेला कांदा, एक वाटी तांदळाचे पीठ, [[ज्वारी]]चे पीठ, बेसन, अर्धा चमचे धणे-जिरे पावडर, पाव चमचा हळद, अर्धा चमचा साखर, ओल्या खोबरयाचे पातळ तुकडे, बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या, अर्धी वाटी बारीक चिरलेली कोथिंबीर आणि चवीपुरते मीठ असे सगळे साहित्य एकत्र करून घालावे. गरजेपुरते पाणी टाकून मिश्रण मळून घ्यावे. प्लास्टिकच्या कागदावर किंवा केळीच्या पानांवर तेलाचा हात लावून मळलेल्या पिठाची थालिपिठे थापावी. तव्यावर तेल गरम करून ती मंद आचेवर भाजावी. दही किंवा लोण्यासोबत पानात वाढावीत.. * श्रावणी सोमवारला मुळा खूप महत्त्वाचा आहे. तो उपवास सोडताना आवश्यक असतो. == संदर्भ == {{विस्तार}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:पालेभाज्या]] h5g9gcksjstwpe5mp7sdhm9de5mxa29 0 4764 36686 30458 2026-09-08T06:34:39Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36686 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = टोमॅटो | चित्र = Bright red tomato and cross section02.jpg | चित्र_रुंदी = 300px | चित्र_शीर्षक = Full and cross-section of a ripe supermarket tomato | regnum = [[वनस्पती]] | subregnum = Tracheobionta | division = Flowering plant (Magnoliophyta) | जात = Dicotyledon (Magnoliopsida) | पोटजात = Asteridae | वर्ग = Solanales | कुळ = Solanaceae | जातकुळी = ''Solanum'' | जीव = '''''Solanum. lycopersicum''''' |बायनोमियल = ''Solanum lycopersicum'' |बायनोमियल_अधिकारी= Carolus Linnaeus (L) | synonyms = ''Lycopersicon lycopersicum''<br /> ''Lycopersicon esculentum'' }} '''टोमॅटो''' ही एक फळभाजी आहे. मराठीत या फळाला टोमॅटो, भेदरे किंवा बेलवांगे म्हणतात. ब्रिटीशकाळात टोमॅटोला 'तांबेटे' असेही म्हणले जात. संस्कृतमध्ये याला हिण्डीरः, रक्तमाचे व रक्तवृत्नाक असे शब्द वापरले जातात. यातील मुख्य पोषक घटक म्हणजे व्हिटॅमिन C, पोटॅशियम आणि लायकोपीन. टोमॅटोत थोड्या प्रमाणात कैल्शियम, व फास्फोरस असते. टोमॅटोमध्ये बीटा-कॅरोटीन असते, जे शरीरात व्हिटॅमिन A मध्ये रूपांतरित होऊन डोळ्यांसाठी लाभदायी ठरते. यातील स्वाद आंबट (अम्लीय) असला तरी शरीरात क्षारीय प्रतिक्रिया निर्माण करतो. [[आंबट]] चवीचे कारण यात असलेले साइट्रिक व मॅलिक आम्ल आहे. टोमॅटोतील प्रमुख रंगद्रव्य म्हणजे '''लायकोपीन'''. लाल टोमॅटोमध्ये हे प्रामुख्याने ''all-trans'' स्वरूपात असते, जे शरीरात कमी प्रमाणात शोषले जाते; तर नारिंगी टोमॅटो किंवा प्रक्रियायुक्त टोमॅटोमध्ये ''cis-lycopene'' स्वरूप असते, जे शरीरात सहज शोषले जाते. ==इतिहास== मानवाला टोमॅटोची ओळख १६व्या शतकाच्या मध्यास झाली. ही वनस्पती मूळची दक्षिण अमेरिकेतील (पेरू, इक्वाडोर, चिली) आहे. इ.स. १५४४ मध्ये इटालियन वनस्पतिशास्त्रज्ञ पिएत्रो आंद्रेआ मत्तीओली यांनी याचा प्रथम उल्लेख केला. लवकरच इटलीत सजावटी व औषधी म्हणून लागवड सुरू झाली, त्यानंतर स्पेन, ब्रिटन व इतर युरोपियन देशांत पसरली. सुरुवातीला युरोपियन समाज टोमॅटोला विषारी समजत असे, परंतु १८व्या शतकाच्या शेवटी अन्नपदार्थ म्हणून स्वीकारण्यात आला. अमेरिकेत १७व्या शतकात टोमॅटो आला आणि १७८१ मध्ये थॉमस जेफरसन यांनी व्हर्जीनियातील आपल्या बागेत त्याची लागवड केली होती. भारतात टोमॅटो पोर्तुगीजांनी १६व्या शतकाच्या शेवटी आणला व पुढे १९व्या शतकात त्याची लागवड सर्वत्र सुरू झाली. ==महाराष्ट्रातील टोमॅटोच्या जाती== [[File:Tomatos ready for dispatch.jpg|thumb|महाराष्ट्रातील शेतातील काढणी झालेले टोमॅटो]] * चेरी - ही तैवानहून येणारी जात आहे. ही जात साधारण जंगली प्रकारची असून फळांचा आकार गोलाकार टूटी-फ्रूटीसारखा असतो. पाण्याची कमतरता असल्यास रंग फिकट तांबूस, तर थंडीमध्ये लागवड केल्यास गर्द लाल असतो. पंचतारांकित हॉटेलांत चेरी फळाच्या ऐवजी ठेवण्याची प्रथा आहे. * धनश्री - टोमॅटो नारंगी रंगाचे, मध्यम आकाराचे व जास्त गराचे * नामधारी - फळ कडक, चौकोनी गोल (किंवा अंडाकृती गोल), गर्द लाल व वजनदार * भाग्यश्री - टोमेटो मोठ्या आकाराचे, लांबट गोल लांबट व पूर्ण लाल [[रंग]] * रुपाली - गर भरपूर असलेली जात * शिवाजी - फळ लंबगोलाकार, गर्द लाल रंगाचे, कडक व ८५ ते ९० ग्रॅम वजनाचे ==टोमॅटो लागवडीसाठी हवामान== टोमॅटो हे समशीतोष्ण हवामानात येणारे नाजूक पीक असल्याने बदलत्या हवामानातले कडक ऊन, ढगाळ हवा, मुसळधार पाऊस, धुके, कडाक्याची थंडी अथवा ढगाळ हवेतील गरम व दमटपणा या पिकास मानवत नाही. महाराष्ट्रातील टोमॅटोची विविधता ही [[तैवान]]ची 'चेरी' नावाची टोमॅटो पंचतारांकित हॉटेल्स मध्ये चेरी फ्रुटच्या ऐवजी ठेवण्याची प्रथा आहे. आशियाई संशोधन विकास केंद्र, [[तैवान]] यांची ही प्रजाति निर्माण केली असून तिचा जगभर प्रसार होत आहे. ही प्रजाति साधारण जंगली प्रकारची असून फळांचा आकार गोलाकार फळ मिश्रित आईस्क्रीम सारखा असतो. पाण्याची कमतरता असल्यास रंग फिकट तांबूस तर थंडीमध्ये लागवड केल्यास गर्द लाल असतो. धनश्री - टोमॅटो नारंगी रंगाचे, मध्यम आकाराचे व जास्त गराचे नामधारी - फळ कडक, चौकोनी गोल (किंवा अंडाकृती गोल), गर्द लाल व वजनदार भाग्यश्री - टोमेटो मोठ्या आकाराचे, लांबट गोल लांबट व पूर्ण लाल रंगाचे रुपाली - गर भरपूर असलेली जात शिवाजी - फळ लंबगोलाकार, गर्द लाल रंगाचे, कडक व ८५ ते ९० ग्रॅम वजनाचे ==टोमॅटो फळातील रंगद्रव्य== लाल रंगाच्य़ा टोमॅटोचय़ा तुलनेत नारंगी रंगाचे टोमॅटो मधील लायकोपिन हे रंगद्रव्य शरीरात सहजपणे शोषले जाते. लाल रंगाच्या टोमॅटोमधे लायकोपिन हे रंगद्रव्य टेत्रा-सिस्(?) मधे उपलब्ध असते. ते शरीरात सहजपणे शोषले जात नाही. टोमॅटो खाण्याची फायदे रसाळ आणि लाल टोमॅटो जेवनातील चव वाढवितात. टोमॅटोचे अनेक फायदे आहेत. टोमॅटोला लाल रंग देणारा तत्त्व लाइकोपीन, जे आरोग्यासाठी फायदेमंद आहे. कच्चे टोमॅटो पेक्षा कच्चे टोमॅटो पिकल्यावर जास्त प्रभावी असते. तसे तर टोमॅटो प्रत्येक ऋतुत फायदेमंद असतो. टोमॅटोचा उपयोग त्वचा साठी ही खूप लाभकारी आहे. हे सुरकुत्या कमी करते आणि रोम छिद्रांना मोठे करते. संदर्भ ==टोमॅटोचे महत्त्व व प्रक्रिया उद्योग== [[File:टोमॅटो सूप.jpg|thumb|टोमॅटो सूप]] टोमॅटोचे आहारात विशेष औषधी महत्त्व नसले तरी त्याच्या सुधारित जातींचा लालभडक आकर्षक रंग, आकार व चव यांमुळे सर्व हॉटेलांत, शहरी वातावरणातील घरांमध्ये टोमॅटोचा तोंडी लावण्यासाठी व कोशिंबिरी मध्ये सर्रास वापर केला जातो. शहरातील हॉटेलमध्ये फ्रेंच फ्राय (बटाट्याचे तळलेले उभे तुकडे) वा [[बटाटा]] चिप्सबरोबर टोमॅटो केचप देण्याची रीत आहे. टोमॅटोमध्ये 'अ' (०.६४%) व 'क' (२.८२%) जीवनसत्त्व असते. 'लायकोपिन' या घटकामुळे टोमॅटोस लाल रंग येतो. टोमॅटोपासून पेस्ट (प्यूरी) व त्यापासून टोमॅटो सूप, केचप, ज्यूस, टोमॅटोपुरी [[लोणचे]] इत्यादी पदार्थ तयार करतात. टोमॅटोची चटनी भारतात खूप लोकप्रिय टोमॅटोची चटणी आहे सुद्धा खूप कमी वेळात बनते. ही चटनी लोक नाश्टा मध्ये [[सामोसा]], बटाटा वडा, भजी, डबलरोटी इत्यादी बरोबर आवडीने खातात. तसे टोमॅटोची गोड चटणी टोमॅटो कैचप किंवा सॉसच्या रूपात साधारण बाज़ारात मिळते. आता तर याचा व्यावसायिक दृष्टि ने उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होत आहे.याचे जास्त उपयोग नाश्ट्याची चटणी बनविण्यासाठी होतो. {{विस्तार}} [[वर्ग:फळभाजी]] 12t3ujz5wn6yuwp7agruwbezzhnao7p 0 4779 36713 29333 2026-09-08T06:37:36Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36713 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|हादगा}} [[चित्र:Starr 050518-1632 Sesbania grandiflora.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|अगस्ता वृक्ष]] '''अगस्ता''' किंवा '''हादगा''' (शास्त्रीय नाव: ''Sesbania Grandiflora'', ''सेस्बानिया ग्रॅंडिफ्लोरा'') हा [[दक्षिण आशिया]] व [[आग्नेय आशिया]]त आढळणारा वृक्ष आहे. कुळ फॅबेसी याला अगस्ती किंवा अगस्ता या नावानेही ओळखले जाते. या वृक्षाची वाढ झटपट होते. याचे आयुर्मान तीन ते साडेतीन वर्ष इतके असते व उंची जवळपास १५ ते ३० फुटांपर्यंत असते. ही झाडे देवळांजवळ लावली जातात. तसेच शेताच्या बांधावर यांची लागवड केली जाते. या झाडाला पांढरी, पिवळट-पांढरी किंवा लालसर रंगाची फुले येतात. ही फुले देवाला वाहतात. फुलांची भाजी करतात. या झाडाच्या फुलांचा, पानांचा व सालीचा औषधी उपयोग केला जातो. झाडाच्या पानांचा जनावरांना चारा म्हणून, तर झाडाचे लाकूड शेतीची अवजारे तयार करण्यासाठी उपयोगास येते. आगपेटीच्या काड्या बनवण्यासाठीही यांचा उपयोग होतो. हादग्याच्या पानाची व फुलाची भाजी करतात. हादग्याची फुले पांढऱ्या रंगाची असतात.ही वनस्पती प्रामुख्याने मराठवाड्यामध्ये विपुल प्रमाणात आढळून येते. हे झाड मध्यम उंचीचे असते. इतर नावे : * [[संस्कृत]] - अगस्त्य, मुनिद्रुम, कुंभयोनि * [[मराठी]] - अगस्ती, अगस्त्याचा पाला * [[हिंदी भाषा]] - अगस्ता, बाक, बासना, हतिया * [[कन्नड भाषा|कानडी]] - अगासे, केपागसे * [[गुजराती]] - अगाथियो * [[तमिळ भाषा|तमिळ]] - अगत्ति कीरै (அகத்தி கீரை) == भारतीय जीवनपद्धतीत == झाडांची पूजा करण्याची प्रथा प्राचीन कालापासून भारतात आहे.हादगा हे झाड कोकणात फार उपयोगी मानले जाते.[[पावसाळा|पावसाळ्यात]] त्याला बहर येतो.या फुलांची भाजी व पिठात फुले घालून [[भाकरी]]ही करतात. कोवळ्या शेंगांची भाजीही करतात. === वर्णन === ही झाडे सुमारे ८ ते १० मीटर उंच असतात. या झाडास पिवळट पांढऱ्या वा लालसर रंगाची फुले येतात त्यावरून हदग्याच्या दोन उपजाती होतात.. पाने [[आवळा|आवळ्याप्रमाणे]] असतात. हे झाड नाजुक असते व याचे ३ ते ५ वर्षापेक्षा जास्त आयुष्मान असत नाही. यास [[कोकण]]ात हदगा म्हणतात. फुले-साधारणतः फेब्रुवारीत. === उपयोग === * '''सर्वसाधारण''' - पानांची व [[शेंग]]ांची भाजी खाणे शरीरास हितकारक होते. * '''आयुर्वेदानुसार''' - [[सर्दी]],[[डोकेदुखी]],सुज,वायुविकार,[[रातांधळे]],इत्यादी रोगांवर * '''[https://www.vikatan.com/news/english/92150-multi-benefits-of-agathi-keerai.html सिद्ध वैद्य पद्धति] नुसार''' - नैराश्य आणि इतर मानसिक रोगांवर * '''यापासून बनणाऱ्या औषधी ''' - [[भस्म]]ास [[लाल|तांबडे]] रंगविण्यास वापर. == हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] == संदर्भ == * वनौषधी गुणादर्श- ले.-(कै.) आयुर्वेदमहोपाध्याय शंकर दाजीशास्त्री पदे * गांवो में औषधी रत्न-प्रकाशक-कृष्णगोपाल आयुर्वेद भवन,कालडा,(जि.-अजमेर) (हिंदी) * इंडियन मेडिसिनल प्लांट्स (खंड ४) (इंग्लिश) == बाह्य दुवे == # http://mr.vikaspedia.in/agriculture/crop-production/93093e92892d93e91c940/93993e92691793e * {{संकेतस्थळ|http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Gbase/data/pf000171.htm|एफ.ए.ओ. ऑर्ग - अगस्त्याबद्दल माहिती|इंग्लिश}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:वनसंपदा]] [[वर्ग:वृक्ष]] [[वर्ग:पालेभाज्या]] [[वर्ग:फळभाजी]] 8jogz6cyt7d7ph98nq4pcctqbvm0s1v 0 4840 36692 29236 2026-09-08T06:35:01Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[सपक]] 36692 wikitext text/x-wiki अळणी ही एक प्रकारची चव आहे. खाद्यपदार्थात आवश्यकतेपेक्षा कमी [[मीठ]] पडलेले असेल तर तो पदार्थ अळणी आहे असे म्हणतात. पदार्थ कमी तिखट असेल तर [[सपक]], माती्च्या चवीसारखी चव लागली तर मातकट, आणि कुठलीच खास चव नसेल तर बेचव. [[वर्ग: चवी]] romfe8npmnqf73itn6ipwhv5ys3vywa 0 4905 36723 30890 2026-09-08T06:37:42Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36723 wikitext text/x-wiki '''ज्वारी''' ([[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]] Sorghum bicolour) ह एक धान्यप्रकार आहे. हे एक [[भरड धान्य]] आहे. यास जोंधळा असेही म्हणतात. या वनस्पतीला इंग्रजीत Great millet असे म्हणतात. ==इतिहास== याचा उगम [[आफ्रिका]] खंडाच्या [[पूर्व दिशा|पूर्व]] भागात झाला असे मानतात. एका मतानुसार ज्वारी इस पूर्व ११ व्या शतकात आफ्रिकेतून भारतात आली असे मानले जाते. परंतु द्वारका येथे झालेल्या उत्खननात, सुमारे पाच हजार वर्षांपुर्वीच्या एका जात्याच्या भागात सापडलेल्या पुराव्यावरून ज्वारीची [[शेती]] भारतात किमान पाच हजार वर्षांपासून अस्त्तित्वात आहे असे सिद्ध झाले आहे. भारतात मोठ्या प्रमाणावरती हे पिक घेतले जाते . ==लागवड== [[चित्र:A plate of sorghum grain.jpg|thumb|ज्वारी]] विषुववृत्तापासून ४५ अक्षांशांपर्यंत ज्वारी या पिकाची लागवड होते. यास उष्ण हवामान मानवते. ज्वारीची लागवड आफ्रिका खंडात सर्वत्र आढळते. तसेच [[भारत]], [[चीन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] येथे मोठ्या प्रमाणावर होते. जगातील मोठ्या लोकसंख्येचे हे एक महत्त्वाचे अन्न उत्पादन आहे. भारतात मोठ्या भागात लोकांच्या आहाराचा प्रमुख भाग आहे. ==उपयोग== कोवळ्या ज्वारीचा भाजून [[हुरडा]] केला जातो. ज्वारी पूर्ण पिकल्यावर ज्वारीचे धान्य म्हणून वापरतात. तसेच भाजून [[लाह्या]], कण्या व पिठाच्या [[भाकरी]] करून खाण्यासाठी वापरले जाते. याचे बी लघवीच्या आजारांवर उपयुक्त असते. तसेच हे एक कामोत्तेजक म्हणूनही कार्य करते. हे पिक जनावरांचे खाद्य म्हणूनही वापरले जाते. सोलापूर जिल्ह्याला ज्वारीचे कोठार म्हणतात. सोलापूर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. <br>ज्वारीपासून पापड्या ही बनवल्या जातात. ==प्रकार== ज्वारीचे अनेक प्रकार आहेत. त्यातील [[महाराष्ट्र]] राज्यात मोतीचूर, काळबोंडी, लालबोंडी, पिवळी हे उपप्ररकार लागवडीत आढळतात. यात 'हायब्रीड ज्वारी' हाही एक प्रकार आहे.<br>एका ठराविक प्रकारच्या ज्वारीच्या बुंध्यातून रस काढून काकवी केली जाते. [[File:दगडी ज्वारी, आटपाडी Dagadi Jowar, Aatpadi (Sorghum bicolor).jpg|इवलेसे|दगडी ज्वारी]] [[File:दगडी ज्वारी Dagadi Jowar (Sorghum bicolor).jpg|इवलेसे|दगडी ज्वारी]] [[File:श्रीखंडी ज्वारी Shrikhandi jvari.jpg|इवलेसे|श्रीखंडी ज्वारी]] [[File:टाळकी ज्वारी Talki jvari.jpg|इवलेसे|टाळकी_ज्वारी]] [[File:Jawar.jpg|इवलेसे|ज्वारीचे पीक]] ===सुधारीत व संकरित जाती=== सुधारित सावनेर, सुधारित रामकेल, एन. जे. १३४, टेसपुरी, सातपानी, मालदांडी ३५–१ (सीएसएच क्र. ४) ===रोग=== ज्वारीवर कवकांचे प्रकार वाढतात. [[काणी रोग|काणी]], [[काजळी रोग|काजळी]], [[तांबेरा रोग|तांबेरा]], [[केवडा रोग|केवडा]], [[अरगट रोग|अरगट]] आणि [[करपा रोग|करपा]] हे [[कवक|कवकजन्य]] रोग पिकांना रोगग्रस्त करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17308/ |title=ज्वारी |access-date=2021-09-02 |archive-date=2021-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902163311/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17308/ |url-status=dead }}</ref> {{विस्तार}} तसेच रुचिरा प्रकार प्रसिद्ध आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भरड धान्ये]] [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:जीवशास्त्र]] [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:वनस्पतीशास्त्र]] [[वर्ग:अन्न]] [[वर्ग:पिके‎]] [[वर्ग:तृणधान्ये]] sqga6qu0luwh4dq07rx5g93dftp1l81 0 4907 36677 30316 2026-09-08T06:33:54Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36677 wikitext text/x-wiki '''नाचणी''' (इंग्रजी: Finger Millet / Ragi) हा एक [[भरड धान्य|भरड धान्याचा]] प्रकार आहे. [[कोकण]] आणि [[डांग जिल्हा|डांग]]<ref>https://dangdp.gujarat.gov.in/dang/english/jilla-vishe/general-outline.htm</ref>(गुजरात) प्रांतात नाचणीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते. नाचणीचा उपयोग [[भाकरी]] आणि [[आंबील]] बनवण्यासाठी होतो. [[चित्र:Finger millet 3 11-21-02.jpg|right|thumb|नाचणीचे झाड]] [[चित्र:Finger millet grains of mixed color.jpg|right|thumb|नाचणीचे विविध रंगाचे दाणे]]नाचणीला काही भागात नागली असे म्हणतात. तर इंग्रजीत रागी किंवा फिंगर मिलेट म्हणतात. महाराष्ट्रातील कोकणपट्टी आणि खानदेशामध्ये नाचणीचे पिक खरीप हंगामात घेण्यात येते. महाराष्ट्राशिवाय [[कर्नाटक]], [[राजस्थान]], तामिळनाडू, आंध्रप्रदेश, ओडिशा, [[उत्तराखंड]], गोवा व बिहार या राज्यांमध्येही नाचणी पिकविली जाते. नाचणीचे दाणे गडद विटकरी रंगाचे असून आकाराने [[मोहरी]]सारखे बारीक असतात. नाचणीच्या गडद विटकरी रंगामुळेच नाचणी पासून बनविलेल्या पदार्थांना आकर्षक रंग येत नाही. त्यामुळे बऱ्याचदा नाचणीचा आहारात समावेश केला जात नाही. नाचणीचा रंग जरी गडद तपकीरी असला तरी चव मात्र उग्र नसते त्यामुळेच गहु, ज्वारी, तांदळाचे जसे गोड आणि तिखट पदार्थ बनविता येतात त्याप्रमाणे नाचणीचे सुद्धा गोड व तिखट पदार्थ बनविता येतात, तसेच पारंपारिक पदार्थांचे पोषण मुल्य वृद्धिंगत करण्यासाठी नाचणीचा उपयोग करता येतो. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:भरड धान्ये]] [[वर्ग:तृणधान्ये]] bowlq1qjhwt0pl2pin3v1l3s7e51x7t 0 4909 36712 30357 2026-09-08T06:37:13Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[नाचणी]] 36712 wikitext text/x-wiki '''वरी''', '''वरई''' किंवा '''भगर''' हे भारतात उगवणारे एक [[भरड धान्य]] तथा [[तृणधान्य]] आहे. महाराष्ट्रात याच्यापासून भात, पुऱ्या, भाकरी, थालपिठे आदी [[उपवास|उपवासाचे]] अन्नपदार्थ बनतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/varai-bhakari-recipes-1673764/|title=खाद्यवारसा : वरई भाकरी|last=|first=|date=४ मे २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> हे धान्य वऱ्याचे तांदूळ किंवा भगर म्हणूनही ओळखले जाते. कांग, कोदरी, कोदो, कुटकी, [[नाचणी]], राळे प्रमाणेच या धान्यालाही कनिष्ठ प्रकारचे धान्य समजतात. प्रथिने व फायबर यांचे प्रमाण जास्त असल्याने आरोग्यास हे धान्य पोषक समजले जाते. महाराष्ट्रात नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी भागात याचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/aaplication-for-milete-year/articleshow/61772296.cms|title=वरई, नागलीला अच्छे दिन?|last=संचेती|first=गौतम|date=२४ नोव्हेंबर २०१७|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>भारतीय केंद्रीय कृषी मंत्रालयाने २०१८ हे वर्ष तृणधान्य वर्ष म्हणून जाहीर केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/centre-to-declare-2018-as-national-year-of-millets/article22477051.ece|title=Centre to declare 2018 as national year of millets|last=|first=|date=२० जानेवारी २०१८|work=द हिंदू|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> तसेच संयुक्त राष्ट्र संघानेही हे वर्ष जाहीर करावे यासाठी प्रयत्न केले. भगर हे उपवास करीता वापर होतो. भरड धान्य ( पोलीश न केलेले) शिजवण्य पूर्वी ७ ते ८ तास भिजवणे महत्वाचे असते. भरड धान्या मध्ये अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) म्हणजे काही घटक जे आहारातील पोषणाच्या शोषणाला प्रभावित करतात किंवा शरीरातील पोषक तत्वांच्या उपलब्धतेला कमी करतात. म्हणून भगर किवा कोणतही भरड धान्य भिजवल्यावर अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) निघूनजातात किवा कमी होतात. [[File:Echinochloa frumentacea MHNT.BOT.2013.22.37.jpg|thumb|''Echinochloa frumentacea'']] ==अन्य शब्द== * इंग्रजी : स्मॉल मिलेट * गुजराती : सामो, मोरियो * शास्त्रीय नाव : Echinochloa colona * हिंदी : मोरधन, सवा का चावल == भगरीचे प्रकार == नंदुरबार जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वत रांगातील आदिवासी पारंपरिक पीक म्हणून भगरीचे नियमित उत्पादन घेत असतात. तेथील आदिवासी भगरीला पादी, बर्टी आणि मोर असे म्हणतात. त्यानुसार त्याभागात पांढरी मोर, मोठी मोर, काळी मोर असे भगरीचे पारंपरिक प्रकार दिसून येतात. कृषी विज्ञान केंद्र आणि महिला आर्थिक विकास महामंडळ यांनी मोठ्या प्रयत्नाने या भगरीला प्रोत्साहन आणि बाजारपेठ मिळवून देऊन हे प्रकार सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहचवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/nandurbar/employment-bhaggar/ |title=‘भगर’ने दिला रोजगार |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=लोकमत १८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20180527105237/https://www.lokmat.com/nandurbar/employment-bhaggar/ |विदा दिनांक=२७ मे २०१८}}</ref> [[File:Paadi millet.jpg |इवलेसे|पादी भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Black small mor millet.jpg|इवलेसे|काळी मोर भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Mor Millet.jpg|इवलेसे|पांढरी मोर भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Phule ekadashi mor millet.jpg|इवलेसे|फुले एकादशी भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:भरड धान्ये]] [[वर्ग:तृणधान्ये]] 16djet9pf9gjuj3ubx5hld329i7q9yb 36726 36712 2026-09-08T06:37:43Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36726 wikitext text/x-wiki '''वरी''', '''वरई''' किंवा '''भगर''' हे भारतात उगवणारे एक [[भरड धान्य]] तथा [[तृणधान्य]] आहे. महाराष्ट्रात याच्यापासून भात, पुऱ्या, [[भाकरी]], थालपिठे आदी [[उपवास|उपवासाचे]] अन्नपदार्थ बनतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/varai-bhakari-recipes-1673764/|title=खाद्यवारसा : वरई भाकरी|last=|first=|date=४ मे २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> हे धान्य वऱ्याचे तांदूळ किंवा भगर म्हणूनही ओळखले जाते. कांग, कोदरी, कोदो, कुटकी, [[नाचणी]], राळे प्रमाणेच या धान्यालाही कनिष्ठ प्रकारचे धान्य समजतात. प्रथिने व फायबर यांचे प्रमाण जास्त असल्याने आरोग्यास हे धान्य पोषक समजले जाते. महाराष्ट्रात नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी भागात याचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/aaplication-for-milete-year/articleshow/61772296.cms|title=वरई, नागलीला अच्छे दिन?|last=संचेती|first=गौतम|date=२४ नोव्हेंबर २०१७|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>भारतीय केंद्रीय कृषी मंत्रालयाने २०१८ हे वर्ष तृणधान्य वर्ष म्हणून जाहीर केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/centre-to-declare-2018-as-national-year-of-millets/article22477051.ece|title=Centre to declare 2018 as national year of millets|last=|first=|date=२० जानेवारी २०१८|work=द हिंदू|access-date=२६ ऑक्टोबर २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> तसेच संयुक्त राष्ट्र संघानेही हे वर्ष जाहीर करावे यासाठी प्रयत्न केले. भगर हे उपवास करीता वापर होतो. भरड धान्य ( पोलीश न केलेले) शिजवण्य पूर्वी ७ ते ८ तास भिजवणे महत्वाचे असते. भरड धान्या मध्ये अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) म्हणजे काही घटक जे आहारातील पोषणाच्या शोषणाला प्रभावित करतात किंवा शरीरातील पोषक तत्वांच्या उपलब्धतेला कमी करतात. म्हणून भगर किवा कोणतही भरड धान्य भिजवल्यावर अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) निघूनजातात किवा कमी होतात. [[File:Echinochloa frumentacea MHNT.BOT.2013.22.37.jpg|thumb|''Echinochloa frumentacea'']] ==अन्य शब्द== * इंग्रजी : स्मॉल मिलेट * गुजराती : सामो, मोरियो * शास्त्रीय नाव : Echinochloa colona * हिंदी : मोरधन, सवा का चावल == भगरीचे प्रकार == नंदुरबार जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वत रांगातील आदिवासी पारंपरिक पीक म्हणून भगरीचे नियमित उत्पादन घेत असतात. तेथील आदिवासी भगरीला पादी, बर्टी आणि मोर असे म्हणतात. त्यानुसार त्याभागात पांढरी मोर, मोठी मोर, काळी मोर असे भगरीचे पारंपरिक प्रकार दिसून येतात. कृषी विज्ञान केंद्र आणि महिला आर्थिक विकास महामंडळ यांनी मोठ्या प्रयत्नाने या भगरीला प्रोत्साहन आणि बाजारपेठ मिळवून देऊन हे प्रकार सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहचवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/nandurbar/employment-bhaggar/ |title=‘भगर’ने दिला रोजगार |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=लोकमत १८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20180527105237/https://www.lokmat.com/nandurbar/employment-bhaggar/ |विदा दिनांक=२७ मे २०१८}}</ref> [[File:Paadi millet.jpg |इवलेसे|पादी भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Black small mor millet.jpg|इवलेसे|काळी मोर भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Mor Millet.jpg|इवलेसे|पांढरी मोर भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] [[File:Phule ekadashi mor millet.jpg|इवलेसे|फुले एकादशी भगर (नंदुरबार जिल्हा)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:भरड धान्ये]] [[वर्ग:तृणधान्ये]] 1z8v0x427n322dtnng3h76r8aot08cn 0 4919 36709 36668 2026-09-08T06:37:10Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[नाचणी]] 36709 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = [[रामदास स्वामी]] | विभाग = | मागील = [[दासबोध/दशक सहावा ]] - देवशोधनाचा | पुढील = [[दासबोध/दशक आठवा ]] - मायोद्भवाचा | वर्ष = | टिपण = }} <poem> ॥ श्रीरामसमर्थ ॥ ॥ श्रीमत् दासबोध ॥ । सप्तम दशक ॥ समास पहिला : मंगलाचरण ॥ श्रीराम ॥ विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १॥ कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ । लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥ २॥ तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या । तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥ ३॥ जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें । मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४॥ नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा । जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥ ५॥ जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ । जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥ ६॥ तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा । आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७॥ जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी । वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८॥ जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी । मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९॥ कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली । मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥ १० । वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता । आतां आठवीन समर्था । सद्गुरूसी ॥ ११॥ जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी । तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥ १२॥ कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक । कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥ १३॥ मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर । वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥ १४॥ कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू । महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥ १५॥ कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता । कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥ १६॥ कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू । नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥ १७॥ ऐसा सद्गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी । देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥ १८॥ साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९॥ संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन । माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २०॥ ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला । अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१॥ नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें । सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२॥ देहबुद्धिअहंकारे । निजले घोरती घोरे । दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥ २३॥ निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले । ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥ २४॥ निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा । नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५॥ त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान । म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥ २६॥ सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार । दशमाध्यायीं शाङ्‌र्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥ २७॥ अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ । पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥ २८॥ जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये । सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥ २९॥ जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ । अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥ ३०॥ जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ । नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥ ३१॥ एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये । तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥ ३२॥ लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नें सांठविलीं । तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥ ३३॥ तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत । नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥ ३४॥ अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण । द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५॥ परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी । अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥ ३६॥ तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत । अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७॥ न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम । सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८॥ जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे । सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९॥ म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम । जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥ ४०॥ भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः । पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ १॥ भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं । कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥ ४१॥ तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता । येऱ्हव्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२॥ आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें । उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३॥ अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट । नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥ ४४॥ शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा । अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५॥ मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें । स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६॥ अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा । जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७॥ परीक्षावंतापुढें रत्न । ठेवितां होय समाधान । तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८॥ मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये । संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥ ४९॥ व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ १॥ व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण । येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५०॥ नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी । परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१॥ तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना । मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥ ५२॥ जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल । ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३॥ माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें । तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥ ५४॥ माया सगुण साकार । माया सर्व विकार । माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५॥ माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे । माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥ ५६॥ माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप । मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥ ५७॥ माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग । माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥ ५८॥ माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना । माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९॥ ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६०॥ पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान । जेणें तुटे मायाभान । एकसरें ॥ ६१॥ हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके मंगलाचरणनिरूपणं नाम प्रथमः समासः ॥ १॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ समास दुसरा : ब्रह्मनिरूपण श्रीराम ॥ ब्रह्म निर्गुण निराकार । ब्रह्म निःसंग निराकार । ब्रह्मास नाहीं पारावार । बोलती साधू ॥ १॥ ब्रह्म सर्वांस व्यापक । ब्रह्म अनेकीं एक । ब्रह्म शाश्वत हा विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ २॥ ब्रह्म अच्युत अनंत । ब्रह्म सदोदित संत । ब्रह्म कल्पनेरहित । निर्विकल्प ॥ ३॥ ब्रह्म दृश्यावेगळें । ब्रह्म शून्यत्वानिराळें । ब्रह्म इन्द्रियांच्या मेळें । चोजवेना ॥ ४॥ ब्रह्म दृष्टीस दिसेना । ब्रह्म मूर्खास असेना । ब्रह्म सद्गुरुविण येइना । अनुभवासी ॥ ५॥ ब्रह्म सकळांहूनि थोर । ब्रह्मा ऐसें नाहीं सार । ब्रह्म सूक्ष्म अगोचर । ब्रह्मादिकांसी ॥ ६॥ ब्रह्म शब्दीं ऐसें तैसें । बोलिजे त्याहूनि अनारिसें । परी तें श्रवणअभ्यासें । पाविजे ब्रह्म ॥ ७॥ ब्रह्मास नामें अनंत । परी तें ब्रह्म नामातीत । ब्रह्मास हे दृष्टांत । देतां न शोभती ॥ ८॥ ब्रह्मासारिखें दुसरें । पाहतां काय आहे खरें । ब्रह्मीं दृष्टांतउत्तरें । कदा न साहती ॥ ९॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ जेथें वाचा निवर्तती । मनास नाहीं ब्रह्मप्राप्ती । ऐसें बोलिती श्रुती । सिद्धांतवचन ॥ १०॥ कल्पनारूप मन पाहीं । ब्रह्मीं कल्पनाचि नाहीं । म्हणोनि हें वाक्य कांहीं । अन्यथा नव्हे ॥ ११॥ आतां मनासि जें अप्राप्त । तें कैसेनि होईल प्राप्त । ऐसें म्हणाल तरी कृत्य । सद्गुरुविण नाहीं ॥ १२॥ भांडारगृहें भरलीं । परी असती आडकलीं । हातास न येतां किल्ली । सर्वही अप्राप्त ॥ १३॥ तरी ते किल्ली कवण । मज करावी निरूपण । ऐसी श्रोता पुसे खूण । वक्तयासी ॥ १४॥ सद्गुरुकृपा तेचि किल्ली । जेणें बुद्धी प्रकाशली । द्वैतकपाटें उघडलीं । एकसरां ॥ १५॥ तेथें सुख असे वाड । नाहीं मनासी पवाड । मनेंविण कैवाड । साधनांचा ॥ १६॥ त्याची मनाविण प्राप्ती । कीं वासनेविण तृप्ती । तेथें न चले व्युत्पत्ती । कल्पनेची ॥ १७॥ तें परेहुनी पर । मनबुद्धिअगोचर । संग सोडितां सत्वर । पाविजे तें ॥ १८॥ संग सोडावा आपुला । मग पहावें तयाला । अनुभवी तो या बोला । सुखावेल गा ॥ १९॥ आपण म्हणजे मीपण । मीपण म्हणजे जीवपण । जीवपण म्हणजे अज्ञान । संग जडला ॥ २०॥ सोडितां तया संगासी । ऐक्य होय निःसंगासी । कल्पनेविण प्राप्तीसी । अधिकार ऐसा ॥ २१॥ मी कोण ऐसें नेणिजे । तया नांव अज्ञान बोलिजे । अज्ञान गेलिया पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २२॥ देहबुद्धीचें थोरपण । परब्रह्मीं न चले जाण । तेथें होतसे निर्वाण । अहंभावासी ॥ २३॥ ऊंच नीच नाहीं परी । रायारंका एकच सरी । झाला पुरुष अथवा नारी । तरी एकचि पद ॥ २४॥ ब्राह्मणांचें ब्रह्म तें सोंवळें । शूद्राचें ब्रह्म तें ओंवळें । ऐसें वेगळें आगळें । तेथें असेचिना ॥ २५॥ ऊंच ब्रह्म तें रायासी । नीच ब्रह्म तें परिवारासी । ऐसा भेद तयापाशीं । मुळींच नाहीं ॥ २६॥ सकळांस मिळोन ब्रह्म एक । तेथें नाहीं अनेक । रंक अथवा ब्रह्मादिक । तेथेंचि जाती ॥ २७॥ स्वर्ग मृत्यु आणि पाताळ । तिहीं लोकींचे ज्ञाते सकळ । सकळांसि मिळोनि एकचि स्थळ । विश्रांतीचें ॥ २८॥ गुरुशिष्यां एकचि पद । तेथें नाहीं भेदाभेद । परी या देहाचा संबंध । तोडिला पाहिजे ॥ २९॥ देहबुद्धीच्या अंतीं । सकळांसि एकचि प्राप्ती । एकं ब्रह्म द्वितीयं नास्ति । हें श्रुतीचें वचन ॥ ३०॥ साधु दिसती वेगळाले । परी ते स्वस्वरूपीं मिळाले । अवघे मिळोनि एकचि झाले । देहातीत वस्तु ॥ ३१ । ब्रह्म नाहीं नवें जुनें । ब्रह्म नाहीं अधिक उणें । उणें भावील तें सुणें । देहबुद्धीचें ॥ ३२॥ देहबुद्धीचा संशयो । करी समाधानाचा क्षयो । चुके समाधानसमयो । देहबुद्धियोगें ॥ ३३॥ देहाचें जें थोरपण । तेंचि देहबुद्धीचें लक्षण । मिथ्या जाणोन विचक्षण । निंदिती देह ॥ ३४॥ देह पावे जंवरी मरण । तंवरी धरी देहाभिमान । पुन्हा दाखवी पुनरागमन । देहबुद्धि मागुती ॥ ३५॥ देहाचेनि थोरपणें । समाधानासि आणिलें उणें । देह पडेल कोण्या गुणें । हेंही कळेना ॥ ३६॥ हित आहे देहातीत । म्हणोनि निरूपिती संत । देहबुद्धीनें अनहित । हो)ऊंचि लागे ॥ ३७॥ सामर्थ्यबळें देहबुद्धि । योगियांस तेही बाधी । देहबुद्धीची उपाधी । पैसावों लागे ॥ ३८॥ म्हणोनि देहबुद्धि झडे । तरीच परमार्थ घडे । देहबुद्धीनें बिघडे । ऐक्यता ब्रह्मींची ॥ ३९॥ विवेक वस्तूकडे ओढी । देहबुद्धि तेथूनि पाडी । अहंता लावूनि निवडी । वेगळेपणें ॥ ४०॥ विचक्षणें याकारणें । देहबुद्धि त्यजावी श्रवणें । सत्य ब्रह्मीं साचारपणें । मिळोन जावें ॥ ४१॥ सत्य ब्रह्म तें कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । प्रत्युत्तर दे आपण । वक्ता श्रोतयासी ॥ ४२॥ म्हणे ब्रह्म एकचि असे । परी तें बहुविध भासे । अनुभव देहीं अनारिसे । नाना मतीं ॥ ४३॥ जें जें जया अनुभवलें । तेंचि तयासी मानलें । तेथेंचि त्याचें विश्वासलें । अंतःकरण ॥ ४४॥ ब्रह्म नामरूपातीत । असोनि नामें बहुत । निर्मळ निश्चळ निवांत । निजानन्द ॥ ४५॥ अरूप अलक्ष अगोचर । अच्युत अनंत अपरंपार । अदृश्य अतर्क्य अपार । ऐशीं नामें ॥ ४६॥ नादरूप ज्योतिरूप । चैतन्यरूप सत्तारूप । स्वस्वरूप साक्षरूप । ऐशीं नामें ॥ ४७॥ शून्य आणि सनातन । सर्वेश्वर आणि सर्वज्ञ । सर्वात्मा जगज्जीवन । ऐशीं नामें ॥ ४८॥ सहज आणि सदोदित । शुद्ध बुद्ध सर्वातीत । शाश्वत आणि शब्दातीत । ऐशीं नामें ॥ ४९॥ विशाळ विस्तीर्ण विश्वंभर । विमळ वस्तु व्योमाकार । आत्मा परमात्मा परमेश्वर । ऐशीं नामें ॥ ५०॥ परमात्मा ज्ञानघन । एकरूप पुरातन । चिद्रूप चिन्मात्र जाण । नामें अनाम्याचीं ॥ ५१॥ ऐशीं नामें असंख्यात । परी तो परेश नामातीत । त्याचा करावया निश्चितार्थ । ठेविलीं नामें ॥ ५२॥ तो विश्रांतीचा विश्राम । आदिपुरुष आत्माराम । तें एकचि परब्रह्म । दुसरें नाहीं ॥ ५३॥ तेंचि कळावयाकारणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । सांगिजेती तेणें श्रवणें । निश्चयो बाणे ॥ ५४॥ खोटें निवडितां एकसरें । उरलें तें जाणिजे खरें । चौदा ब्रह्में शास्त्राधारें । बोलिजेती ॥ ५५॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्री[[दासबोध]]े गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके ब्रह्मनिरूपणं नाम द्वितीयः समासः ॥ २॥ समास तीसरा : चदुर्ध्शब्रह्मनिरूपण श्रीराम ॥ श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों ब्रह्मज्ञान । जेणें होये समाधान । साधकांचें ॥ १॥ रत्नें साधाया कारणें । मृत्तिका लागे एकवटणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । जाणिजे तैसीं ॥ २॥ पदार्थेंविण संकेत । द्वैतावेगळा दृष्टांत । पूर्वपक्षेंविण सिद्धांत । बोलतांचि नये ॥ ३॥ आधीं मिथ्या उभारावें । मग तें ओळखोन सांडावें । पुढें सत्य तें स्वभावें । अंतरीं बाणे ॥ ४॥ म्हणोन चौदा ब्रह्मांचा संकेत । बोलिला कळावया सिद्धांत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षण एक असावें ॥ ५॥ पहिलें तें शब्दब्रह्म । दुजें ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तिसरें खंब्रह्म । बोलिली श्रुती ॥ ६॥ चौथें जाण सर्वब्रह्म । पांचवें चैतन्यब्रह्म । सहावें सत्ताब्रह्म । साक्षिब्रह्म सातवें ॥ ७॥ आठवें सगुणब्रह्म । नववें निर्गुण ब्रह्म । दहावें वाच्यब्रह्म । जाणावें पैं ॥ ८॥ अनुभव तें अकरावें । आनंदब्रह्म तें बारावें । तदाकार तें तेरावें । चौदावें अनिर्वाच्य ॥ ९॥ ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । यांचीं निरूपिलीं नामें । आतां स्वरूपांचीं वर्में । संकेतें दावूं ॥ १०॥ अनुभवेंविण भ्रम । या नां शब्दब्रह्म । आतां ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तें एकाक्षर ॥ ११॥ खं शब्दें आकाशब्रह्म । महदाकाश व्यापक ब्रह्म । आतां बोलिजेल सूक्ष्म ब्रह्म । सर्वब्रह्म ॥ १२॥ पंचभूतांचें कुवाडें । जें जें तत्त्व दृष्टीस पडे । तें तें ब्रह्मचि रोकडें । बोलिजेत आहे ॥ १३॥ या नांव सर्वब्रह्म । श्रुतिआश्रयाचें वर्म । आतां चैतन्यब्रह्म । बोलिजेल ॥ १४॥ पंचभूतादि मायेतें । चैतन्यचि चेतवितें । म्हणोनियां चैतन्यातें । चैतन्यब्रह्म बोलिजे ॥ १६॥ चैतन्यास ज्याची सत्ता । तें सत्ताब्रह्म तत्त्वतां । तये सत्तेस जाणता । या नांव साक्षिब्रह्म ॥ १७॥ साक्षित्व जयापासूनी । तेंहीं आकळिलें गुणीं । सगुणब्रह्म हे वाणी । तयासि वदे ॥ १८॥ जेथें नाहीं गुणवार्ता । तें निर्गुणब्रह्म तत्त्वतां । वाच्यब्रह्म तेंही आतां । बोलिजेल ॥ १९॥ या नांव अनुभवब्रह्म । आनंदवृत्तीचा धर्म । परंतु याचेंही वर्म । बोलवेना ॥ २०॥ ऐसें हें ब्रह्म आनंद । तदाकार तें अभेद । अनिर्वाच्य संवाद । तुटोनि गेला ॥ २१॥ ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । निरूपिलीं अनुक्रमें । साधकें पाहतां भ्रमें । बाधिजेना ॥ २२॥ ब्रह्म जाणावें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत । चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत । होईल आतां ॥ २३॥ शब्दब्रह्म तें शाब्दिक । अनुभवेंविण मायिक । शाश्वताचा विवेक । तेथें नाहीं ॥ २४॥ जेथें क्षर ना अक्षर । तेथें कैंचें ओमित्येकाक्षर । शाश्वताचा विचार । तेथें न दिसे ॥ २५॥ खंब्रह्म ऐसें वचन । तरी शून्यातें नाशी ज्ञान । शाश्वताचें अधिष्ठान । तेथें न दिसे ॥ २६॥ सर्वत्रांस होतो अंत । हें तों प्रगटचि दिसत । प्रळय बोलिला निश्चित । वेदांतशास्त्रीं ॥ २७॥ ब्रह्मप्रळय मांडेल जेथें । भूतान्वय कैंचा तेथें । म्हणोनिअ सर्वब्रह्मातें । नाश आहे ॥ २८॥ अचळासी आणी चळण । निर्गुणास लावितां गुण । आकारास विचक्षण । मानीतना ॥ २९॥ जें निर्माण पंचभूत । तें प्रत्यक्ष नाशवंत । सर्वब्रह्म हे मात । घडे केंवीं ॥ ३०॥ असो आतां हें बहुत । सर्वब्रह्म नाशवंत । वेगळेपणास अंत । पाहणें कैंचें ॥ ३१॥ आतां जयास चेतवावें । तेंचि मायिक स्वभावें । तेथें चैतन्याच्या नांवें । नाश आला ॥ ३२॥ परिवारेंविण सत्ता । ते सत्ता नव्हे तत्त्वतां । पदार्थेंविण साक्षता । तेही मिथ्या ॥ ३३॥ सगुणास नाश आहे । प्रत्यक्षास प्रमाण काये । सगुणब्रह्म निश्चयें । नाशवंत ॥ ३४॥ निर्गुण ऐसें जें नांव । त्या नांवास कैंचा ठाव । गुणेंवीण गौरव । येईल कैंचें ॥ ३५॥ माया जैसें मृगजळ । ऐसें बोलती सकळ । कां तें कल्पनेचें आभाळ । नाथिलेंचि ॥ ३६॥ ग्रामो नास्ति कुतः सीमा । जन्मेंविण जीवात्मा । अद्वैतासी उपमा । द्वैताची असे ॥ ३७॥ मायेविरहित सत्ता । पदार्थाविण जाणता । अविद्येविण चैतन्यता । कोणास आली ॥ ३८॥ सत्ता चैतन्यता साक्षी । सर्वही गुणांचिये पाशीं । ठायींचें निर्गुण त्यासीं । गुण कैंचें ॥ ३९॥ ऐसें जें गुणरहित । तेथें नामाचा संकेत । तोचि जाणावा अशाश्वत । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥ निर्गुण ब्रह्मासी संकेतें । नामें ठेविलीं बहुतें । तें वाच्यब्रह्म त्यातें । नाश आहे ॥ ४१॥ आनंदाचा अनुभव । हाही वृत्तीचाच भाव । तदाकारीं ठाव । वृत्तीस नाहीं ॥ ४२॥ अनिर्वाच्य याकारणें । संकेतवृत्तीच्या गुणें । तया संकेतास उणें । निवृत्तीनें आणिलें ॥ ४३॥ अनिर्वाच्य ते निवृत्ती । तेचि उन्मनीची स्थिती । निरुपाधि विश्रांती । योगियांची ॥ ४४॥ वस्तु जे कां निरुपाधी । तेचि सहज समाधी । जेणें तुटे आधिव्याधी । भवदुःखाची ॥ ४५॥ जो उपाधीचा अंत । तोचि जाणावा सिद्धांत । सिद्धांत आणि वेदांत । धादांत आत्मा ॥ ४६॥ असो ऐसें जें शाश्वत ब्रह्म । जेथें नाहीं मायाभ्रम । अनुभवी जाणे वर्म । स्वानुभवें ॥ ४७॥ आपुलेनि अनुभवें । कल्पनेसि मोडावें । मग सुकाळीं पडावें । अनुभवाचे ॥ ४८॥ निर्विकल्पासि कल्पावें । कल्पना मोडे स्वभावें । मग नसोनि असावें । कल्पकोटी ॥ ४९॥ कल्पनेचें एक बरें । मोहरितांच मोहरे । स्वरूपीं घालितां भरे । निर्विकल्पीं ॥ ५०॥ निर्विकल्पास कल्पितां । कल्पनेचि नुरे वार्ता । निःसंगास भेटों जातां । निःसंग होइजे ॥ ५१॥ पदार्था ऐसें ब्रह्म नव्हे । मा तें हातीं धरूनि द्यावें । असो हें अनुभवावें । सद्गुरुमुखें ॥ ५२॥ पुढें कथेच्या अन्वयें । केलाचि करूं निश्चये । जेणें अनुभवास ये । केवळ ब्रह्म ॥ ५३॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके चतुर्दशब्रह्मनिरूपणं नाम तृतीयः समासः ॥ ३॥ समास चवथा : विमलब्रह्मनिरूपण श्रीराम ॥ ब्रह्म नभाहूनि निर्मळ । पाहतां तैसेंचि पोकळ । अरूप आणि विशाळ । मर्यादेवेगळें ॥ १॥ एकवीस स्वर्गें सप्त पाताळ । मिळोन एक ब्रह्मगोळ । ऐसें अनंत तें निर्मळ । व्यापून असे ॥ २॥ अनंत ब्रह्मांडांखालतें । अनंत ब्रह्मांडांवरुतें । तेणेंविण स्थळ रितें । अणुमात्र नाहीं ॥ ३॥ जळीं स्थळीं काष्ठीं पाषाणीं । ऐशी वदे लोकवाणी । तेणेंविण रिता प्राणी । एकही नाहीं ॥ ४॥ जळचरां जैसें जळ । बाह्य अभ्यंतरीं निखळ । तैसें ब्रह्म हें केवळ । जीवमात्रासी ॥ ५॥ जळावेगळा ठाव आहे । ब्रह्माबाहेरी जातां न ये । म्हणोनि उपमा न साहे । जळाची तया ॥ ६॥ आकाशाबाहेरी पळों जातां । पुढें आकाशचि तत्त्वतां । तैसा तया अनंता । अंतचि नाहीं ॥ ७॥ परी जें अखंड भेटलें । सर्वांगास लिगडिलें । अति निकट परी चोरलें । सकळांसि जें ॥ ८॥ तयामध्येंचि असिजे । परी तयासी नेणिजे । उपजे भास नुपजे । परब्रह्म तें ॥ ९॥ आकाशामध्यें आभाळ । तेणें आकाश वाटे डहुळ । परी तें मिथ्या निवळ । आकाशचि असे ॥ १०॥ नेहार देतां आकाशीं । चक्रें दिसती डोळ्यांसी । तैसें दृश्य ज्ञानियांसी । मिथ्यारूप ॥ ११॥ मिथ्याचि परी आभासे । निद्रितांसी स्वप्न जैसें । जागा झालिया आपैसें । बुझों लागे ॥ १२॥ तैसें आपुलेनि अनुभवें । ज्ञानें जागृतीस यावें । मग मायिक स्वभावें । कळों लागे ॥ १३॥ आतां असो हें कुवाडें । जें ब्रह्मांडापैलीकडे । तेंचि आतां निवाडें । उमजोन दावूं ॥ १४॥ ब्रह्म ब्रह्मांडीं कालवलें । पदार्थमात्रासि व्यापून ठेलें । सर्वांमध्यें विस्तारलें । अंशमात्रें ॥ १५॥ ब्रह्मामध्यें सृष्टी भासे । सृष्टीमध्यें ब्रह्म असे । अनुभव घेतां आभासे । अंशमात्रें ॥ १६॥ अंशमात्रें सृष्टीभीतरीं । बाहेरी मर्यादा कोण करी । सगळें ब्रह्म ब्रह्मांडोदरीं । माईल कैसें ॥ १७॥ अमृतीमध्यें आकाश । सगळें सांठवतां प्रयास । म्हणोन तयाचा अंश । बोलिजे तो ॥ १८॥ ब्रह्म तैसें कालवलें । परी तें नाहीं हालवलें । सर्वांत परी संचलें । संचलेपणें ॥ १९॥ पंचभूतीं असे मिश्रित । परंतु तें पंचभूतातीत । पंकीं आकाशीं अलिप्त । असोनि जैसें ॥ २०॥ ब्रह्मास दृष्टांत न घडे । बुझावया देणें घडे । परी दृष्टांतीं साहित्य पडे । विचारितां आकाश ॥ २१॥ खंब्रह्म ऐशी श्रुती । गगनसदृशं हे स्मृती । म्हणोन ब्रह्मास दृष्टांतीं । आकाश घडे ॥ २२॥ काळिमा नसतां पितळ । मग तें सोनेंचि केवळ । शून्यत्व नसतां निर्मळ । आकाश ब्रह्म ॥ २३॥ म्हणोन ब्रह्म जैसें गगन । आणि माया जैसा पवन । आढळे परी दर्शन । नव्हे त्याचें ॥ २४॥ शब्दसृष्टीची रचना । होत जात क्षणक्षणां । परंतु ते स्थिरावेना । वायूच ऐसी ॥ २५॥ असो ऐशी माया मायिक । शाश्वत तें ब्रह्म एक । पाहों जातां अनेक । व्यापून असे ॥ २६॥ पृथ्वीसि भेदूनि आहे । परी तें ब्रह्म कठिण नव्हे । दुजी उपमा न साहे । तया मृदुत्वासी ॥ २७॥ पृथ्वीहूनि मृदु जळ । जळाहूनि तो अनळ । अनळाहूनि कोमळ । वायु जाणावा ॥ २८॥ वायूहूनि तें गगन । अत्यंतचि मृदु जाण । गगनाहूनि मृदु पूर्ण । ब्रह्म जाणावें ॥ २९॥ वज्रास असे भेदिलें । परी मृदुत्व नाहीं गेलें । उपमेरहित संचलें । कठिण ना मृदु ॥ ३०॥ पृथ्वीमध्यें व्यापूनि असे । पृथ्वी नासे तें न नासे । जळ शोषे तें न शोषे । जळीं असोनी ॥ ३१॥ तेजीं असे परी जळेना । पवनीं असे तरी चळेना । गगनीं असे परी कळेना । परब्रह्म तें ॥ ३२॥ शरीरीं अवघें व्यापलें । परी तें नाहीं आढळलें । जवळीच दुरावलें । नवल कैसें ॥ ३३॥ सन्मुखचि चहूंकडे । तयामध्यें पाहणें घडे । बाह्याभ्यंतरीं रोकडें । सिद्धचि आहे ॥ ३४॥ तयांमध्येंचि आपण । आपणां सबाह्य तें जाण । दृश्या वेगळी खूण । गगनासारिखी ॥ ३५॥ कांहीं नाहींसें वाटलें । तेथेंचि तें कोंदाटलें । जैसें न दिसें आपुलें । आपणासि धन ॥ ३६॥ जो जो पदार्थ दृष्टीस पडे । तें त्या पदार्था पैलीकडे । अनुभवे हें कुवाडें । उकलावें ॥ ३७॥ मागें पुढें आकाश । पदार्थेंविण जो पैस । पृथ्वीविण भकाश । एकरूप ॥ ३८॥ जें जें रूप आणि नाम । तो तो नाथिलाचि भ्रम । नामरूपातीत वर्म । अनुभवी जाणती ॥ ३९॥ नभीं धूम्राचे डोंगर । उचलती थोर थोर । तैसें दावी वोडंबर । मायादेवी ॥ ४०॥ ऐशी माया अशाश्वत । ब्रह्म जाणावें शाश्वत । सर्वांठायीं सदोदित । भरलें असे ॥ ४१॥ पोथी वाचूं जातां पाहे । मातृकामध्यें भरलें आहे । नेत्रीं रिघोनियां राहे । मृदुपणें ॥ ४२॥ श्रवणें शब्द ऐकतां । मनें विचार पाहतां । मना सबाह्य तत्त्वतां । परब्रह्म तें ॥ ४३॥ चरणीं चालतां मार्गीं । जें आडळे सर्वांगीं । करें घेतां वस्तुलागीं । आडवें ब्रह्म ॥ ४४॥ असो इंद्रियसमुदाव । तयामध्यें वर्ते सर्व । जाणों जातां मोडे हांव । इंद्रियांची ॥ ४५॥ जें जवळीच असे । पांहों जातां न दिसे । न दिसोन वसे । कांहीं एक ॥ ४६॥ जें अनुभवेंचि जाणावें । सृष्टीचेनि अभावें । आपुलेनि स्वानुभवें । पाविजे ब्रह्म ॥ ४७॥ ज्ञानदृष्टीचें देखणें । चर्मदृष्टी पाहों नेणे । अंतरवृत्तीचिये खुणे । अंतरवृत्ति साक्ष ॥ ४८॥ जाणे ब्रह्म जाणे माया । जाणे अनुभवाच्या ठाया । ते येक जाणावी तुर्या । सर्वसाक्षिणी ॥ ४९॥ साक्षत्व वृत्तीचें कारण । उन्मनी ते निवृत्ति जाण । जेथें विरे जाणपण । विज्ञान तें ॥ ५०॥ जेथें अज्ञान सरे । ज्ञान तेंही नुरे । विज्ञानवृत्ति मुरे । परब्रह्मीं ॥ ५१॥ ऐसें ब्रह्म शाश्वत । जेथें कल्पनेसी अंत । योगिजना एकांत । अनुभवें जाणावा ॥ ५२॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके विमलब्रह्मनिरूपणं नाम चतुर्थः समासः ॥ ४॥ समास पांचवा : द्वैतकल्पनानिरसन श्रीराम ॥ केवळब्रह्म जें बोलिलें । तें अनुभवास आलें । आणि मायेचेंहि लागलें । अनुसंधान ॥ १॥ ब्रह्म अंतरीं प्रकाशे । आणि मायाही प्रत्यक्ष दिसे । आतां हें द्वैत निरसे । कवणेपरी ॥ २॥ तरी आतां सावधान । एकाग्र करूनियां मन । मायाब्रह्म हें कवण । जाणताहे ॥ ३॥ सत्य ब्रह्माचा संकल्प । मिथ्या मायेचा विकल्प । ऐशिया द्वैताचा जल्प । मनचि करी ॥ ४॥ जाणे ब्रह्म जाणे माया । ते येक जाणावी तुर्या । सर्व जाणे म्हणोनियां । सर्वसाक्षिणी ॥ ५॥ ऐक तुर्येचें लक्षण । जेथें सर्व जाणपण । सर्वचि नाहीं कवण । जाणेल गा ॥ ६॥ संकल्पविकल्पाची सृष्टी । जाली मनाचियें पोटीं । तें मनचि मिथ्या शेवटीं । साक्षी कवणु ॥ ७॥ साक्षत्व चैतन्यत्वसत्ता । हे गुण ब्रह्माचिया माथां । आरोपले जाण वृथा । मायागुणें ॥ ८॥ घटामठाचेनि गुणें । त्रिविधा आकाश हें बोलणें । मायेचेनि खरेंपणें । गुण ब्रह्मीं ॥ ९॥ जंव खरेपण मायेसी । तंवचि साक्षित्व ब्रह्मासी । मायेअविद्येचे निरासीं । द्वैत कैंचें ॥ १०॥ म्हणोनि सर्वसाक्षी मन । तेंचि जालिया उन्मन । मग तुर्यारूप ज्ञान । तें मावळोन गेलें ॥ ११॥ जयास द्वैत भासलें । तें मन उन्मन झालें । द्वैताअद्वैतांचें तुटलें । अनुसंधान ॥ १२॥ एवं द्वैत आणि अद्वैत । होये वृत्तीचा संकेत । वृत्ति झालिया निर्वृत्त । द्वैत कैंचें ॥ १३॥ वृत्तिरहित जें ज्ञान । तेंचि पूर्ण समाधान । जेथें तुटे अनुसंधान । मायाब्रह्मींचें ॥ १४॥ मायाब्रह्म ऐसा हेत । मनें कल्पिला संकेत । ब्रह्म कल्पनेरहित । जाणती ज्ञानी ॥ १५॥ जें मनबुद्धिअगोचर । जें कल्पनेहून पर । तें अनुभवितां साचार । द्वैत कैंचें ॥ १६॥ द्वैत पाहतां ब्रह्म नसे । ब्रह्म पाहतां द्वैत नासे । द्वैताद्वैत भासे । कल्पनेसी ॥ १७॥ कल्पना माया निवारी । कल्पना ब्रह्म थावरी । संशय धरी आणि वारी । तेही कल्पना ॥ १८॥ कल्पना करी बंधन । कल्पना दे समाधान । ब्रह्मीं लावी अनुसंधान । तेही कल्पना ॥ १९॥ कल्पना द्वैताची माता । कल्पनाचि ज्ञप्ति तत्त्वता । बद्धता आणि मुक्तता । कल्पनागुणें ॥ २०॥ कल्पना अंतरीं सबळ । नसते दावी ब्रह्मगोळ । क्षण एक ते निर्मळ । स्वरूप कल्पी ॥ २१॥ क्षण एक धोका वाहे । क्षण एक स्थिर राहे । क्षण एक पाहे । विस्मित हौनी ॥ २२॥ क्षण एकांत उमजे । क्षण एक निर्बुजे । नाना विकार करिजे । ते कल्पना जाणावी ॥ २३॥ कल्पना जन्माचें मूळ । कल्पना भक्तीचें फळ । कल्पना तेचि केवळ । मोक्षदात्री ॥ २४॥ असो ऐशी हे कल्पना । साधनें दे समाधाना । येऱ्हवीं हे पतना । मूळच कीं ॥ २५॥ म्हणोनि सर्वांचें मूळ । ते हे कल्पनाचि केवळ । इचें केलिया निर्मूळ । ब्रह्मप्राप्ती ॥ २६॥ श्रवण आणि मनन । निजध्यासें समाधान । मिथ्या कल्पनेचें भान । उडोनि जाय ॥ २७॥ शुद्ध ब्रह्माचा निश्चय । करी कल्पनेचा जय । निश्चितार्थें संशय । तुटोनि जाय ॥ २८॥ मिथ्या कल्पनेचें कोडें । कैसें राहे साचापुढें । जैसें सूर्याचेनि उजेडें । नासे तम ॥ २९॥ तैसें ज्ञानाचेनि प्रकाशें । मिथ्या कल्पना हे नासे । मग हें तुटे आपैसें । द्वैतानुसंधान ॥ ३०॥ कल्पनेनें कल्पना उडे । जैसा मृगें मृग सांपडे । कां शरें शर आतुडे । आकाशमार्गीं ॥ ३१॥ शुद्ध कल्पनेचें बळ । झालिया नासे शबल । हेंचि वचन प्रंजळ । सावध ऐका ॥ ३२॥ शुद्ध कल्पनेची खूण । स्वयें कल्पिजे निर्गुण । स्वस्वरूपीं विस्मरण । पडोंचि नेदी ॥ ३३॥ सदा स्वरूपानुसंधान । करी द्वैताचें निरसन । अद्वैतनिश्चयाचें ज्ञान । तेचि शुद्ध कल्पना ॥ ३४॥ अद्वैत कल्पी ते शुद्ध । द्वैत कल्पी ते अशुद्ध । अशुद्ध तेंचि प्रसिद्ध । शबल जाणावें ॥ ३५॥ शुद्ध कल्पनेचा अर्थ । अद्वैताचा निश्चितार्थ । आणि शबल ते व्यर्थ । द्वैत कल्पी ॥ ३६॥ अद्वैतकल्पना प्रकाशे । तेच क्षणीं द्वैत नासे । द्वैतासरिसी निरसे । शबलकल्पना ॥ ३७॥ कल्पनेनें कल्पना सरे । ऐसें जाणावें चतुरें । शबल गेलियानंतरें । उरली ती शुद्ध ॥ ३८॥ शुद्ध कल्पनेचें रूप । तेंचि कल्पी स्वरूप । स्वरूप कल्पितां तद्रूप । होय आपण ॥ ३९॥ कल्पनेसी मिथ्यत्व आलें । सहजचि तद्रूप झालें । आत्मनिश्चयें नाशिलें । कल्पनेसी ॥ ४०॥ जेचि क्षणीं निश्चय चळे । तेचि क्षणीं द्वैत उफाळे । जैसा अस्तमानीं प्रबळे । अंधकार ॥ ४१॥ तैसें ज्ञान होतां मलिन । अज्ञान प्रबळे जाण । याकारणें श्रवण । अखंड असावें ॥ ४२॥ आतां असो हें बोलणें जालें । आशंका फेडूं येका बोलें । जयास द्वैत भासलें । तें तूं नव्हेसी सर्वथा ॥ ४३॥ मागील आशंका फिटली । इतुकेन ही कथा संपली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ४४॥ हरिॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके द्वैतकल्पनानिरसननिरूपणं नाम पंचमः समासः ॥ ५॥ समास सहावा : बद्धमुक्‌तनिरूपण श्रीराम ॥ अद्वैतब्रह्म निरूपिलें । जें कल्पनेरहित संचलें । क्षणएक तदाकार केलें । मज या निरूपणें ॥ १॥ परी म्यां तदाकार व्हावें । ब्रह्मचि होऊन असावें । पुनः संसारास न यावें । चंचळपणें सर्वथा ॥ २॥ कल्पनारहित जें सुख । तेथें नाहीं संसारदुःख । म्हणोनि तेंचि एक । होऊन असावें ॥ ३॥ ब्रह्मचि होइजे श्रवणें । पुन्हां वृत्तिवरी लागे येणें । ऐसें सदा येणें जाणें । चुकेना कीं ॥ ४॥ मनें अंतरिक्षीं जावें । क्षणएक ब्रह्मचि व्हावें । पुन्हां तेथून कोसळावें । वृत्तिवरी मागुती ॥ ५॥ प्रत्यावृत्ति सैरावैरा । किती करूं येरज़ारा । पायीं लावूनियां दोरा । कीटक जैसा ॥ ६॥ उपदेशकाळीं तदाकार । होतां पडे हें शरीर । अथवा नेणें आपपर । ऐसें झालें पाहिजे ॥ ७॥ ऐसें नसतां जें बोलणें । तेंचि वाटे लाजिरवाणें । ब्रह्म होऊन संसार करणें । हेंही विपरीत दिसे ॥ ८॥ जो स्वयें ब्रह्मचि झाला । तो मागुता कैसा आला । ऐसें ज्ञान माझें मजला । प्रशस्त न वाटे ॥ ९॥ ब्रह्मचि होऊन जावें । कां तें संसारीच असावें । दोहींकडे भरंगळावें । किती म्हणोनि ॥ १०॥ निरूपणीं ज्ञान प्रबळे । उठोन जातां तें मावळे । मागुता काम क्रोध खवळे । ब्रह्मरूपासी ॥ ११॥ ऐसा कैसा ब्रह्म झाला । दोहींकडे अंतरला । वोडगस्तपणेंचि गेला । संसार त्याचा ॥ १२॥ घेतां ब्रह्मसुखाची गोडी । संसारिक मागें वोढी । संसार करितां आवडी । ब्रह्मीं उपजे मागुती ॥ १३॥ ब्रह्मसुख नेलें संसारें । संसार गेला ज्ञानद्वारें । दोहीं अपुरीं पुरें । एकही नाहीं ॥ १४॥ याकारणें माझें चित्त । चंचळ झालें दुश्चित । काय करणें निश्चितार्थ । एकही नाहीं ॥ १५॥ ऐसा श्रोता करी विनंती । आतां रहावें कोणे रीतीं । म्हणे अखंड माझी मती । ब्रह्माकार नाहीं ॥ १६॥ आतां याचें प्रत्युत्तर । वक्ता देईल सुंदर । श्रोतीं व्हावें निरुत्तर । क्षण एक आतां ॥ १७॥ ब्रह्मचि होऊन जे पडले । तेचि मुक्तिपदास गेले । येर ते काय बुडाले । व्यासादिक ॥ १८॥ श्रोता विनंती करी पुढती । शुक मुक्तो वामदेवो वा हे श्रुती । दोघेचि मुक्त आदिअंतीं । बोलत असे ॥ १९॥ वेदें बद्ध केले सर्व । मुक्त शुक वामदेव । वेदवचनीं अभाव । कैसा धरावा ॥ २०॥ ऐसा श्रोता वेदाधारें । देता झाला प्रत्युत्तरें । दोघेचि मुक्त अत्यादरें । प्रतिपाद्य केले ॥ २१॥ वक्ता बोले याउपरी । दोघेचि मुक्त सृष्टीवरी । ऐसें बोलतां उरी । कोणास आहे ॥ २२॥ बहु ऋषि बहु मुनी । सिद्ध योगी आत्मज्ञानी । झाले पुरुष समाधानी । असंख्यात ॥ २३॥ प्रऱ्हादनारदपराशरपुंडरीक- व्यासांबरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् । रुक्मांगदार्जुनवसिष्ठविभीषणादीन् पुण्यानिमान्परमभागवतान्स्मरामि ॥ १॥ कविऱरिरंतरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । आविऱोत्रो । अथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २॥ यांहीवेगळे थोर थोर । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । आदिकरून दिगंबर । विदेहादिक ॥ २४॥ शुक वामदेव मुक्त झाले । येर हे अवघेच बुडाले । या वचनें विश्वासले । ते पढतमूर्ख ॥ २५॥ तरी वेद कैसा बोलिला । तो काय तुम्हीं मिथ्या केला । ऐकोन वक्ता देता झाला । प्रत्युत्तर ॥ २६॥ वेद बोलिला पूर्वपक्ष । मूर्ख तेथेंचि लावी लक्ष । साधु आणि व्युत्पन्न दक्ष । त्यांस हें न माने ॥ २७॥ तथापि हें जरी मानलें । तरी वेदसामर्थ्य बुडालें । वेदाचेनि उद्धरिलें । न वचे कोणा ॥ २८॥ वेदाअंगीं सामर्थ्य नसे । तरी या वेदासि कोण पुसे । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्य असे । जन उद्धरावया ॥ २९॥ वेदाक्षर घडे ज्यासी । तो बोलिजे पुण्यराशी । म्हणोनि वेदीं सामर्थ्यासी । काय उणें ॥ ३०॥ वेद शास्त्र पुराण । भाग्यें झालिया श्रवण । तेणें होइजे पावन । हें बोलती साधु ॥ ३१॥ श्लोक अथवा श्लोकार्ध । नाहीं तरी श्लोकपाद । श्रवण होतां एक शब्द । नाना दोष जाती ॥ ३२॥ वेद शास्त्रीं पुराणीं । ऐशा वाक्यांच्या आयणी । अगाध महिमा व्यासवाणी । वदोनि गेली ॥ ३३॥ एकाक्षर होतां श्रवण । तात्काळचि होइजे पावन । ऐसें ग्रंथाचें महिमान । ठायीं ठायीं बोलिलें ॥ ३४॥ दोहींवेगळा तिजा नुद्धरे । तरी महिमा कैंचा उरे । असो हें जाणिजे चतुरें । येरां गाथागोवी ॥ ३५॥ वेद शास्त्रें पुराणें । कैशीं होती अप्रमाणें । दोघावांचूनि तिसरा कोणें । उद्धरावा ॥ ३६॥ म्हणसी काष्ठ होऊनि पडिला । तोचि एक मुक्त झाला । शुक तोही अनुवादला । नाना निरूपणें ॥ ३७॥ शुक मुक्त ऐसें वचन । वेद बोलिला हें प्रमाण । परी तो नव्हता अचेतन । ब्रह्माकार ॥ ३८॥ अचेतन ब्रह्माकार । असता शुक योगीश्वर । तरी सारासार विचार । बोलणें न घडे ॥ ३९॥ जो ब्रह्माकार झाला । तो काष्ठ होऊन पडिला । शुक भागवत बोलिला । परीक्षितीपुढें ॥ ४०॥ निरूपण हें सारासार । बोलिला पाहिजे विचार । धांडोळावें चराचर । दृष्टांताकारणें ॥ ४१॥ क्षण एक ब्रह्मचि व्हावें । क्षण एक दृश्य धांडोळावें । नाना दृष्टांतीं संपादावें । वक्तृत्वासी ॥ ४२॥ असो भागवतनिरूपण । शुक बोलिला आपण । तया अंगीं बद्धपण । लावूं नये कीं ॥ ४३॥ म्हणोनि बोलतां चालतां । निचेष्टित पडिलें नसतां । मुक्ति लाभे सायुज्यता । सद्गुरुबोधें ॥ ४४॥ येक मुक्त एक नित्यमुक्त । एक जाणावे जीवन्मुक्त । येक योगी विदेहमुक्त । समाधानी ॥ ४५॥ सचेतन ते जीवन्मुक्त । अचेतन ते विदेहमुक्त । दोहीवेगळे नित्यमुक्त । योगेश्वर जाणावे ॥ ४६॥ स्वरूपबोधें स्तब्धता । ते जाणावी तटस्थता । तटस्थता आणि स्तब्धता । हा देहसंबंध ॥ ४७॥ येथें अनुभवासीच कारण । येर सर्व निष्कारण । तृप्ति पावावी आपण । आपुल्या स्वानुभवें ॥ ४८॥ कंठमर्याद जेविला । त्यास म्हणती भुकेला । तेणें शब्दें जाजावला । हें तों घडेना ॥ ४९॥ स्वरूपीं नाहीं देह । तेथें कायसा संदेह । बद्ध मुक्त ऐसा भाव । विदेहाचकडे ॥ ५०॥ देहबुद्धी धरून चिंतीं । मुक्त ब्रह्मादिक नव्हेती । तेथें शुकाची कोण गती । मुक्तपणाची ॥ ५१॥ मुक्तपण हेंचि बद्ध । मुक्त बद्ध हें अबद्ध । स्वस्वरूप स्वतःसिद्ध । बद्ध ना मुक्त ॥ ५२॥ मुक्तपणाची पोटीं शिळा । बांधतां जाइजे पाताळा । देहबुद्धीची अर्गळा । स्वरूपीं न संटे ॥ ५३॥ मीपणापासून सुटला । तोचि एक मुक्त जाहला । मुका अथवा बोलिला । तरी तो मुक्त ॥ ५४॥ जयास बांधावें तें वाव । तेथें कैंचा मुक्तभाव । पाहों जातां सकळ वाव । गुणवार्ता ॥ ५५॥ बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो न मे वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम् ॥ १॥ तत्त्वज्ञाता परमशुद्ध । तयासि नाहीं मुक्त बद्ध । मुक्त बद्ध हा विनोद । मायागुणें ॥ ५६॥ जेथें नाम रूप हें सरे । तेथें मुक्तपण कैंचें उरे । मुक्त बद्ध हें विसरे । विसरपणेंशीं ॥ ५७॥ बद्ध मुक्त झाला कोण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । बाधक जाणावें मीपण । धर्त्यास बाधी ॥ ५८॥ एवं हा अवघा श्रम । अहंतेचा जाण भ्रम । मायातीत जो विश्राम । सेविला नाहीं ॥ ५९॥ असो बद्धता आणि मुक्तता । आली कल्पनेच्या माथां । ते कल्पना तरी तत्त्वतां । साच आहे ॥ ६०॥ म्हणोनि हें मृगजळ । माया नाथिलें आभाळ । स्वप्न मिथ्या तात्काळ । जागृतीस होय ॥ ६१॥ स्वप्नीं बद्ध मुक्त झाला । तो जागृतीस नाहीं आला । कैंचा कोण काय झाला । कांहीं कळेना ॥ ६२॥ म्हणोन मुक्त विश्वजन । जयांस झालें आत्मज्ञान । शुद्धज्ञानें मुक्तपण । समूळ वाव ॥ ६३॥ बद्ध मुक्त हा संदेह । धरी कल्पनेचा देह । साधु सदा निःसंदेह । देहातीत वस्तु ॥ ६४॥ आतां असो हें पुढती । पुढें रहावें कोणें रीतीं । तेंचि निरूपण श्रोतीं । सावध परिसावें ॥ ६५॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके बद्धमुक्तनिरूपणं नाम षष्ठः समासः ॥ ६॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥ समास सातवा : साधनप्रतिष्ठानिरूपण श्रीराम ॥ वस्तूसि जरी कल्पावें । तरी ते निर्विकल्प स्वभावें । तेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार ॥ १॥ तथापि कल्पूं जातां । न ये कल्पनेच्या हाता । ओळखी ठायीं न पडे चित्ता । भ्रंश पडे ॥ २॥ कांहीं दृष्टीस न दिसे । मनास तेही न भासे । न भासे न दिसे । कैंसें ओळखावें ॥ ३॥ पाहों जातां निराकार । मनासि पडे शून्याकार । कल्पूं जातां अंधकार । भरला वाटे ॥ ४॥ कल्पूं जातां वाटे काळें । परी ते काळें ना पिंवळें । आरक्त निळें ना ढवळें । वर्णरहित ॥ ५॥ जयास वर्णव्यक्ति नसे । भासाहूनि अनारिसें । रूपचि नाहीं कैसें । ओळखावें ॥ ६॥ न दिसतां ओळखण । किती धरावी आपण । हें तों श्रमासीच कारण । होत असे ॥ ७॥ जो निर्गुण गुणातीत । जो अदृश्य अव्यक्त । जो अचिंत्य चिंतनातीत । परमपुरुष ॥ ८॥ अचिंत्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १॥ अचिंत्य तें चिंतावें । अव्यक्तास आठवावें । निर्गुणास ओळखावें । कोणेपरी ॥ ९॥ जें दृष्टीसचि न पडे । जें मनासही नातुडे । तया कैसें पाहणें घडे । निर्गुणासी ॥ १०॥ असंगाचा संग धरणें । निरवलंबीं वास करणें । निःशब्दासी अनुवादणें । कोणेपरी ॥ ११॥ अचिंत्यासि चिंतूं जातां । निर्विकल्पासि कल्पितां । अद्वैताचें ध्यान करितां । द्वैतचि उठे ॥ १२॥ आतां ध्यानचि सांडावें । अनुसंधान तें मोडावें । तरी मागुतें पडावें । महासंशयीं ॥ १३॥ द्वैताच्या भेणें अंतरीं । वस्तु न पाहिजे तरी । तेणें समाधाना उरी । कदा असेचिना ॥ १४॥ सवे लावितां सवे पडे । सवे पडतां वस्तु आतुडे । नित्यानित्यविचारें घडे । समाधान ॥ १५॥ वस्तु चिंतितां द्वैत उपजे । सोडी करितां कांहींच नुमजे । शून्यत्वें संदेहीं पडिजे । विवेकेंविण ॥ १६॥ म्हणोनि विवेक धरावा । ज्ञानें प्रपंच सारावा । अहंभाव ओसरावा । परी तो ओसरेना ॥ १७॥ परब्रह्म तें अद्वैत । कल्पितांच उठे द्वैत । तेथें हेतु आणि दृष्टांत । कांहींच न चले ॥ १८॥ तें आठवितां विसरिजे । कां तें विसरोन आठविजे । जाणोनियां नेणिजे । परब्रह्म तें ॥ १९॥ त्यास न भेटतां होय भेटी । भेटों जातां पडे तुटी । ऐसी हे नवल गोष्टी । मुकेपणाची ॥ २०॥ तें साधूं जातां साधवेना । नातरी सोडितां सुटेना । लागला संबंध तुटेना । निरंतर ॥ २१॥ तें असतचि सदा असे । नातरी पाहतां दुराशे । न पाहतां प्रकाशे । जेथें तेथें ॥ २२॥ जेथें अपाय तेथें उपाय । आणि उपाय तोचि अपाय । हें अनुभवेंविण काय । उमजों जाणे ॥ २३॥ तें नुमजतांचि उमजे । उमजोन कांहींच नुमजे । तें वृत्तिविण पाविजे । निवृत्तिपद ॥ २४॥ तें ध्यानीं धरितां नये । चिंतनीं चिंतावें तें काये । मनामध्यें न समाये । परब्रह्म तें ॥ २५॥ त्यास उपमे द्यावें जळ । तरी तें निर्मळ निश्चळ । विश्व बुडालें सकळ । परी तें कोरडेंचि असे ॥ २६॥ नव्हे प्रकाशासारिखें । अथवा नव्हे काळोखें । आतां तें कासयासारिखें । सांगावें हो ॥ २७॥ ऐसें ब्रह्म निरंजन । कदा नव्हे दृश्यमान । लावावें तें अनुसंधान । कोणे परी ॥ २८॥ अनुसंधान लावूं जातां । कांहीं नाहीं वाटे आतां । नेणे मनाचिये माथां । संदेह वाजे ॥ २९॥ लटिकेंचि काय पहावें । कोठें जाऊन रहावें । अभाव घेतला जीवें । सत्यस्वरूपाचा ॥ ३०॥ अभावचि म्हणों सत्य । तरी वेद शास्त्रें कैसें मिथ्य । आणि व्यासादिकांचें कृत्य । वाउगें नव्हे ॥ ३१॥ म्हणोनि मिथ्या म्हणतां नये । बहुत ज्ञानाचे उपाय । बहुतीं निर्मिलीं तें काय । मिथ्या म्हणावें ॥ ३२॥ अद्वैतज्ञानाचा उपदेश । गुरुगीता तो महेश । सांगतां होय पार्वतीस । महाज्ञान ॥ ३३॥ अवधूत गीता केली । गोरक्षास निरूपिली । ते अवधूतगीता बोलिली । ज्ञानमार्ग ॥ ३४॥ विष्णु होऊन राजहंस । विधीस केला उपदेश । ते हंसगीता जगदीश । बोलिला स्वमुखें ॥ ३५॥ ब्रह्मा नारदातें उपदेशित । चतुःश्लोकी भागवत । पुढें व्यासमुखें बहुत । विस्तारलें ॥ ३६॥ वासिष्ठसार वसिष्ठ ऋषी । सांगता झाला रघुनाथासी । कृष्ण सांगे अर्जुनासी । सप्तश्लोकी गीता ॥ ३७॥ ऐसें सांगावें तें किती । बहुत ऋषि बोलिले बहुतीं । अद्वैतज्ञान आदि अंतीं । सत्यचि असे ॥ ३८॥ म्हणोन मिथ्या आत्मज्ञान । म्हणतां पाविजे पतन । प्रज्ञेरहित ते जन । तयांस हें कळेना ॥ ३९॥ जेथें शेषाची प्रज्ञा मंदली । श्रुतीस मौनमुद्रा पडिली । जाणपणें न वचे वदली । स्वरूपस्थिती ॥ ४०॥ आपणास नुमजे बरवें । म्हणोनि मिथ्या कैसें करावें । नातरी सुदृढ धरावें । सद्गुरुमुखें ॥ ४१॥ मिथ्या तेंचि सत्य झालें । सत्य असोनि मिथ्या केलें । संदेहसागरीं बुडालें । अकस्मात मन ॥ ४२॥ मनास कल्पायाची सवे । मनें कल्पिलें तें नव्हे । तेणें गुणें संदेह धांवे । मीपणाचेनि पंथें ॥ ४३॥ तरी तो पंथचि मोडावा । मग परमात्मा जोडावा । समूळ संदेह तोडावा । साधूचेनि संगतीं ॥ ४४॥ मीपण शस्त्रें तुटेना । मीपण फोडितां फुटेना । मीपण सोडितां सुटेना । कांहीं केल्या ॥ ४५॥ मीपणें वस्तु नाकळे । मीपणें भक्ति मावळे । मीपणें शक्ति गळे । वैराग्याची ॥ ४६॥ मीपणें प्रपंच न घडे । मीपणें परमार्थ बुडे । मीपणें सकळही उडे । यश कीर्ति प्रताप ॥ ४७॥ मीपणें मैत्री तुटे । मीपणें प्रीति आटे । मीपणें लिगटे । अभिमान अंगीं ॥ ४८॥ मीपणें विकल्प उठे । मीपणें कलह सुटे । मीपणें संमोह फुटे । ऐक्यतेचा ॥ ४९॥ मीपण कोणासीच न साहे । तें भगवंतीं कैसेनि साहे । म्हणून मीपण सांडून राहे । तोचि समाधानी ॥ ५०॥ मीपण कैसे । म् त्यागावें । ब्रह्म कैसें अनुभवावें । समाधान कैसें पावावें । निःसंगपणें ॥ ५१॥ आणिक एक समाधान । मीपणेंविण साधन । करूं जाणे तोचि धन्य । समाधानी ॥ ५२॥ मी ब्रह्मचि झालों स्वतां । साधन करील कोण आतां । ऐसें मनीं कल्पूं जातां । कल्पनाचि उठे ॥ ५३॥ ब्रह्मीं कल्पना न साहे । तेचि तेथें उभी राहे । तयेसी शोधूनि पाहे । तोचि साधु ॥ ५५॥ निर्विकल्पासि कल्पावें । परी कल्पिलें तें आपण न व्हावें । मीपणास त्यागावें । येणें रीतीं ॥ ५६॥ ब्रह्मविद्येच्या लपणीं । कांहींच न व्हावें असोनी । दक्ष आणि समाधानी । तोचि हें जाणें ॥ ५७॥ जयास आपण कल्पावें । तेंचि आपण स्वभावें । येथें कल्पनेच्या नांवें । शून्य आलें ॥ ५८॥ पदींहून चळों नये । करावे साधनउपाये । तरीच सांपडे सोये । अलिप्तपणाची ॥ ५९॥ राजा राजपदीं असतां । उगीच चाले सर्व सत्ता । साध्यचि होऊन तत्त्वतां । साधन करावें ॥ ६०॥ साधन आलें देहाच्या माथां । आपण देह नव्हे सर्वथा । ऐसा करून अकर्ता । सहजचि आहे ॥ ६१॥ देह आपण ऐसें कल्पावें । तरीच साधन त्यागावें । देहातीत असतां स्वभावें । देह कैंचा ॥ ६२॥ ना तें साधन ना तें देह । आपण आपला निःसंदेह । देहींच असोन विदेह । स्थिति ऐशी ॥ ६३॥ साधनेंविण ब्रह्म होतां । लागों पाहे देहममता । आळस प्रबळे तत्त्वतां । ब्रह्मज्ञानमिसें ॥ ६४॥ परमार्थमिसें अर्थ जागे । ध्यानमिसें निद्रा लागे । मुक्तिमिसें दोष भोगे । अनर्गळता ॥ ६५॥ निरूपणमिसें निंदा घडे । संवादमिसें विवाद पडे । उपाधिमिसें येऊन जडे । अभिमान अंगीं ॥ ६६॥ तैसा ब्रह्मज्ञानमिसें । आळस अंतरीं प्रवेशे । म्हणे साधनाचें पिसें । काय करावें ॥ ६७॥ किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पांबुना यथा ॥ १॥ वचन आधारीं लाविलें । जैसें शस्त्र फिरविलें । स्वतां हाणोनि घेतलें । जयापरी ॥ ६८॥ तैसा उपायाचा अपाय । विपरीतपणें स्वहित जाय । साधन सोडितां होय । मुक्तपणें बद्ध ॥ ६९॥ साधन करितांच सिद्धपण । हातींचें जाईल निघोन । तेणेंगुणें साधन । करूंच नावडे ॥ ७०॥ लोक म्हणती हा साधक । हेचि लज्जा वाटे एक । साधन करिती ब्रह्मादिक । हें ठाउकें नाहीं ॥ ७१॥ आतां असो हे अविद्या । अभ्याससारिणी विद्या । अभ्यासें पाविजे आद्या । पूर्ण ब्रह्म ॥ ७२॥ अभ्यास करावा कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । परमार्थाचें साधन । बोलिलें पाहिजे ॥ ७३॥ याचें उत्तर श्रोतयासी । दिधलें पुढियलें समासीं । निरूपिलें साधनासी । परमार्थाच्या ॥ ७४॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके साधनप्रतिष्ठानिरूपणं नाम सप्तमः समासः ॥ ७॥ समास आठवा : श्रवणनिरूपण श्रीराम ॥ ऐक परमार्थाचें साधन । जेणें होय समाधान । तें तूं जाण गा श्रवण । निश्चयेंसीं ॥ १॥ श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवे विरक्ती । श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥ २॥ श्रवणें घडे चित्तशुद्धी । श्रवणें होय दृढ बुद्धी । श्रवणें तुटे उपाधी । अभिमानाची ॥ ३॥ श्रवणें निश्चयो घडे । श्रवणें ममता मोडे । श्रवणें अंतरीं जोडे । समाधान ॥ ४॥ श्रवणें आशंका फिटे । श्रवणें संशयो तुटे । श्रवण होतां पालटे । पूर्वगुण आपुला ॥ ५॥ श्रवणें आवरे मन । श्रवणें घडे समाधान । श्रवणें तुटे बंधन । देहबुद्धीचें ॥ ६॥ श्रवणें मीपण जाय । श्रवणें धोका न ये । श्रवणें नाना अपाय । भस्म होती ॥ ७॥ श्रवणें होय कार्यसिद्धि । श्रवणें लागे समाधी । श्रवणें घडे सर्वसिद्धी । समाधानाची ॥ ८॥ सत्संगावरी श्रवण । तेणें कळे निरूपण । श्रवणें हो)इजे आपण । तदाकार ॥ ९॥ श्रवणें प्रबोध वाढे । श्रवणें प्रज्ञा चढे । श्रवणें विषयांचे ओढे । तुटोनि जाती ॥ १०॥ श्रवणें विचार कळे । श्रवणें ज्ञान हें प्रबळे । श्रवणें वस्तु निवळे । साधकांसी ॥ ११॥ श्रवणें सद्बुद्धि लागे । श्रवणें विवेक जागे । श्रवणें मन हें मागे । भगवंतासी ॥ १२॥ श्रवणें कुसंग तुटे । श्रवणें काम ओहटे । श्रवणें धोका आटे । एकसरां ॥ १३॥ श्रवणें मोह नासे । श्रवणें स्फूर्ति प्रकाशे । श्रवणें सद्वस्तु भासे । निश्चयात्मक ॥ १४॥ श्रवणें होय उत्तम गती । श्रवणें आतुडे शांती । श्रवणें पाविजे निवृत्ती । अचळपद ॥ १५॥ श्रवणा-ऐसें सार नाहीं । श्रवणें घडे सर्व कांहीं । भवनदीच्या प्रवाहीं । तरणोपाय श्रवणें ॥ १६॥ श्रवण भजनाचा आरंभ । श्रवण सर्वीं सर्वारंभ । श्रवणें होय स्वयंभ । सर्व कांहीं ॥ १७॥ प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति । श्रवणेंविण न घडे प्राप्ती । हे तों सकळांस प्रचीती । प्रत्यक्ष आहे ॥ १८॥ ऐकिल्याविण कळेना । हें ठाउकें आहे जनां । त्याकारणें मूळ प्रयत्ना । श्रवण आधीं ॥ १९॥ जें जन्मीं ऐकिलेंचि नाहीं । तेथें पडिजे संदेहीं । म्हणोनिया दुजें कांहीं । साम्यता न घडे ॥ २०॥ बहुत साधनें पाहतां । श्रवणास न घडे साम्यता । श्रवणेंविण तत्त्वता । कार्य न चले ॥ २१॥ न देखतां दिनकर । पडे अवघा अंधकार । श्रवणेंविण प्रकार । तैसा होय ॥ २२॥ कैशी नवविधा भक्ती । कैशी चतुर्विधा मुक्ती । कैशी आहे सहजस्थिती । हें श्रवणेंविण न कळे ॥ २३॥ न कळे षट्कर्माचरण । न कळे कैसें पुरश्चरण । न कळे कैसें उपासन । विधियुक्त ॥ २४॥ नाना व्रतें नाना दानें । नाना तपें नाना साधनें । नाना योग तीर्थाटणें । श्रवणेंविण न कळती ॥ २५॥ नाना विद्या पिंडज्ञान । नाना तत्त्वांचें शोधन । नाना कळा ब्रह्मज्ञान । श्रवणेंविण न कळे ॥ २६॥ अठरा भार वनस्पती । एक्या जळें प्रबळती । एक्या रसें उत्पत्ती । सकळ जीवांची ॥ २७॥ सकळ जीवांस एक पृथ्वी । सकळ जीवांस एक रवी । सकळ जीवांस वर्तवी । एक वायु ॥ २८॥ सकळ जीवांस एक पैस । जयास बोलिजे आकाश । सकळ जीवांचा वास । एक परब्रह्मीं ॥ २९॥ तैसें सकळ जीवांस मिळोन । सार एकचि साधन । तें हें जाण श्रवण । प्राणिमात्रांसीं ॥ ३०॥ नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें । सर्वांस श्रवणापरतें । साधनचि नाहीं ॥३१॥ श्रवणें घडे उपरती । बद्धाचे मुमुक्षु होती । मुमुक्षूचे साधक अती । नेमेंसिं चालती ॥ ३२॥ साधकांचे होति सिद्ध । अंगीं बाणतां प्रबोध । हें तों आहे प्रसिद्ध । सकळांस ठाउकें ॥ ३३॥ ठायींचे खळ चांडाळ । तेचि होती पुण्यशीळ । ऐसा गुण तात्काळ । श्रवणाचा ॥ ३४॥ जो दुर्बुद्धि दुरात्मा । तोचि होय पुण्यात्मा । अगाध श्रवणाचा महिमा । बोलिला न वचे ॥ ३५॥ तीर्थव्रतांची फळश्रुती । पुढें होणार सांगती । तैसें नव्हे हातींच्या हातीं । सप्रचीत श्रवणें ॥ ३६॥ नाना रोग नाना व्याधी । तत्काळ तोडिजे औषधी । तैशी आहे श्रवणसिद्धी । अनुभवी जाणती ॥ ३७॥ श्रवणाचा विचार कळे । तरीच भाग्यश्री प्रबळे । मुख्य परमात्मा आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३८॥ या नांव जाणावें मनन । अर्थालागीं सावधान । निदिध्यासें समाधान । होत असे ॥ ३९॥ बोलिल्याचा अर्थ कळे । तरीच समाधान निवळे । अकस्मात अंतरीं वोळे । निःसंदेह ॥ ४०॥ संदेह जन्माचें मूळ । तें श्रवणें होय निर्मूळ । पुढें सहजचि प्रांजळ । समाधान ॥ ४१॥ जेथें नाहीं श्रवण मनन । तेथें कैंचें समाधान । मुक्तपणाचें बंधन । जडलें पायीं ॥ ४२॥ मुमुक्षु साधक अथवा सिद्ध । श्रवणेंविण तो बद्ध । श्रवणमननें शुद्ध । चित्तवृत्ति होय ॥ ४३॥ जेथें नाहीं नित्य श्रवण । तें जाणावें विलक्षण । तेथें साधकें एक क्षण । क्रमूं नये सर्वथा ॥ ४४॥ जेथें नाहीं श्रवणस्वार्थ । तेथें कैंचा हो परमार्थ । मागें केलें तितुकें व्यर्थ । श्रवणेंविण होय ॥ ४५॥ तस्मात् श्रवण करावें । साधन मनीं धरावें । नित्य नेमें तरावें । संसारसागरीं ॥ ४६॥ सेविलेंचि सेवावें अन्न । घेतलेंचि घ्यावें जीवन । तैसें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥ ४७॥ श्रवणाचा अनादर । आळस करी जो नर । त्याचा होय अपहार । स्वहिताविषयीं ॥ ४८॥ आळसाचें संरक्षण । परमार्थाची बुडवण । याकारणें नित्य श्रवण । केलेंचि पाहिजे ॥ ४९॥ आतां श्रवण कैसें करावें । कोण्या ग्रंथास पाहावें । पुढिलिये समासीं आघवें । सांगिजेल ॥ ५०॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके श्रवणनिरूपणं नाम अष्टमः समासः ॥ ८॥ समास नववा : श्रवणनिरूपण श्रीराम ॥ आतां श्रवण कैसें करावें । तेंही सांगिजेल स्वभावें । श्रोतीं अवधान द्यावें । एकचित्तें ॥ १॥ एक वक्तृत्व श्रवणीं पडे । तेणें झालें समाधान मोडे । केला निश्चयो विघडे । अकस्मात ॥ २॥ तें वक्तृत्व त्यागावें । जें मायिक स्वभावें । तेथें निश्चयाच्या नांवें । शून्याकार ॥ ३॥ एक्या ग्रंथें निश्चयो केला । तो दुजयानें उडविला । तेणें संशयचि वाढला । जन्मवरी ॥ ४॥ जेथें संशय तुटती । होय आशंकानिवृत्ती । अद्वैतग्रंथ परमार्थीं । श्रवण करावे ॥ ५॥ जो मोक्षाचा अधिकारी । तो परमार्थपंथ धरी । प्रीति लागली अंतरीं । अद्वैतग्रंथाची ॥ ६॥ जेणें सांडिला इहलोक । जो परलोकींचा साधक । तेणें पाहावा विवेक । अद्वैतशास्त्रीं ॥ ७॥ जयास पाहिजे अद्वैत । तयापुढें ठेवितां द्वैत । तेणें क्षोभलें उठे चित्त । तया श्रोतयांचें ॥ ८॥ आवडीसारिखें मिळे । तेणें सुखचि उचंबळे । नाहीं तरी कंटाळे । मानस ऐकतां ॥ ९॥ ज्याची उपासना जैसी । त्यासि प्रीति वाढे तैसी । तेथें वर्णितां दुजयासी । प्रशस्त न वाटे ॥ १०॥ प्रीतीचें लक्षण ऐसें । अंतरीं उठे अनायासें । पाणी पाणवाटें जैसें । आपणचि धांवे ॥ ११॥ तैसा जो आत्मज्ञानी नर । तयास नावडे इतर । तेथें पाहिजे सारासार- । विचारणा ते ॥ १२॥ जेथें कुळदेवी भगवती । तेथें पाहिजे सप्तशती । इतर देवांची स्तुती । कामा न ये सर्वथा ॥ १३॥ घेतां अनंताच्या व्रता । तेथें नलगे भगवद्गीता । साधुजनांसि वार्ता । फळाशेचि नाहीं ॥ १४॥ वीरकंकण घालितां नाकीं । परी तें शोभा पावेना कीं । जेथील तेथें आणिकीं । कामा न ये सर्वथा ॥ १५॥ नाना माहात्म्यें बोलिलीं । जेथील तेथें वंद्य झालीं । विपरीत करून वाचिलीं । तरी तें विलक्षण ॥ १६॥ मल्हारीमाहात्म्य द्वारकेसी । द्वारकामाहात्म्य नेलें काशीसी । काशीमाहात्म्य व्यंकटेशीं । शोभा न पावे ॥ १७॥ ऐसें सांगतां असे वाड । परी जेथील तेथेंचि गोड । तैसी ज्ञानियांस चाड । अद्वैतग्रंथाची ॥ १८॥ योगियांपुढे राहाण । परीक्षावंतापुढें पाषाण । पंडितापुढें डफगाण । शोभा न पावे ॥ १९॥ वेदज्ञापुढें जती । निस्पृहापुढें फळश्रुति । ज्ञानियापुढें पोथी । कोकशास्त्राच्ची ॥ २०॥ ब्रह्मचर्यापुढें [[नाचणी]] । रासक्रीडा निरूपणीं । राजहंसापुढें पाणी । ठेविलें जैसें ॥ २१॥ तैसें अंतर्निष्ठापुढें । ठेविलें शृंगारी टीपडें । तेणें त्याचें कैसें घडे । समाधान । २२॥ रायास रंकाची आशा । तक्र सांगणें पीयूषा । संन्याशास वोवसा । उच्छिष्टचांडाळीचा ॥ २३॥ कर्मनिष्ठा वशीकरण । पंचाक्षरीया निरूपण । तेथें भंगे अंतःकरण । सहजचि त्याचें ॥ २४॥ तैसे पारमार्थिक जन । तयांस नसतां आत्मज्ञान । ग्रंथ वाचितां समाधान । होणार नाहीं ॥ २५॥ आतां असो हें बोलणें । जयास स्वहित करणें । तेणें सदा विवरणें । अद्वैतग्रंथीं ॥ २६॥ आत्मज्ञानी एकचित्त । तेणें पाहणें अद्वैत । एकांत स्थळीं निवांत । समाधान ॥ २७॥ बहुत प्रकारें पाहतां । ग्रंथ नाहीं अद्वैतापरता । परमार्थास तत्वतां । तारूंच कीं ॥ २८॥ इतर जे प्रापंचिक । हास्य विनोद नवरसिक । हित नव्हे तें पुस्तक । परमार्थासी ॥ २९॥ जेणें परमार्थ वाढे । अंगीं अनुताप चढे । भक्तिसाधन आवडे । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३०॥ जो ऐकतांच गर्व गळे । कां ते भ्रांतीच मावळे । नातरी एकसरी वोळे । मन भगवंतीं ॥ ३१॥ जेणें होय उपरती । अवगुण अवघे पालटती । जेणें चुके अधोगती । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३२॥ जेणें धारिष्ट चढे । जेणें परोपकार घडे । जेणें विषयवासना मोडे । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३३॥ जेणें ग्रंथ परत्र साधन । जेणें ग्रंथें होय ज्ञान । जेणें होइजे पावन । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३४॥ ग्रंथ बहुत असती । नाना विधानें फळश्रुती । जेथें नुपजे विरक्ती भक्ति । तो ग्रंथचि नव्हे ॥ ३५॥ मोक्षेंविण फळश्रुती । ते दुराशेची पोथी । ऐकतां ऐकतां पुढती । दुराशाच वाढे ॥ ३६॥ श्रवणीं लोभ उपजेल जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें । बैसलीं दुराशेचीं भूतें । तयां अधोगती ॥ ३७॥ ऐकोनीच फळश्रुती । पुढें तरी पावों म्हणती । तयां जन्म अधोगती । सहजचि जाहली ॥ ३८॥ नाना फळें पक्षी खाती । तेणेंचि तयां होय तृप्ती । परी त्या चकोराचे चित्तीं । अमृत वसे ॥ ३९॥ तैसें संसारी मनुष्य । पाहे संसाराची वास । परी जे भगवंताचे अंश । ते भगवंत इच्छिती ॥ ४०॥ ज्ञानियास पाहिजे ज्ञन । भजकास पाहिजे भजन । साधकास पाहिजे साधन । इच्छेसारिखें ॥ ४१॥ परमार्थ्यास पाहिजे परमार्थ । स्वार्थ्यास पाहिजे स्वार्थ । कृपणास पाहिजे अर्थ । मनापासूनी ॥ ४२॥ योगियास पाहिजे योग । भोगियास पाहिजे भोग । रोगियास पाहिजे रोग- । हरती मात्रा ॥ ४३॥ कवीस पाहिजे प्रबंध । तार्किकास पाहिजे तर्कवाद । भाविकास संवाद । गोड वाटे ॥ ४४॥ पंडितास पाहिजे व्युत्पत्ती । विद्वानास अध्ययनप्रीती । कलावंतास आवडती । नाना कळा ॥ ४५॥ हरिदासांस आवडे कीर्तन । शुचिर्भूतांस संध्यास्नान । कर्मनिष्ठांस विधिविधान । पाहिजे तें ॥ ४६॥ प्रेमळास पाहिजे करुणा । दक्षता पाहिजे विचक्षणा । चातुर्य पाहे शहाणा । आदरेंसीं ॥ ४७॥ भक्त पाहे मूर्तिध्यान । संगीत पाहे तालज्ञान । रागज्ञानी तानमान । मूर्च्छना पाहे ॥ ४८॥ योगाभ्यासी पिंडज्ञान । तत्त्वज्ञानी तत्त्वज्ञान । नाडीज्ञानी मात्राज्ञान । पाहतसे ॥ ४९॥ कामिक पाहे कोकशास्त्र । चेटकी पाहे चेटकीमंत्र । यंत्री पाहे नाना यंत्र । आदरेंसी ॥ ५०॥ टवाळासि आवडे विनोद । उन्मतास नाना छंद । तामसास प्रमाद । गोड वाटे ॥ ५१॥ मूर्ख होय नादलुब्धी । निंदक पाहे उणी संधी । पापी पाहे पापबुद्धी । लावून अंगीं ॥ ५२॥ एकां पाहिजे रसाळ । एकां पाहिजे पाल्हाळ । एकां पाहिजे केवळ । साबडी भक्ती ॥ ५३॥ आगमी पाहे आगम । शूर पाहे संग्राम । एक पाहती नाना धर्म । इच्छेसारिखे ॥ ५४॥ मुक्त पाहे मुक्तलीला । सर्वज्ञ पाहे सर्वज्ञकळा । ज्योतिषी भविष्य पिंगळा । वर्णूं पाहे ॥ ५५॥ ऐसें सांगावें तें किती । आवडीसारिखें ऐकती । नाना पुस्तकें वाचिती । सर्वकाळ ॥ ५६॥ परी परत्रसाधनेंविण । म्हणों नये तें श्रवण । जेथें नाहीं आत्मज्ञान । तया नांव करमणूक ॥ ५७॥ गोडीविण गोडपण । नाकेंविण सुलक्षण । ज्ञानेंविण निरूपण । बोलोंचि नये ॥ ५८॥ आतां असो हें बहुत । ऐकावा परमार्थ ग्रंथ । परमार्थग्रंथेंविण व्यर्थ । गाथागोवी ॥ ५९॥ म्हणोनि नित्यानित्यविचार । जेथें बोलिला सारासार । तोचि ग्रंथ पैलपार । पाववी विवेकें ॥ ६०॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके श्रवणनिरूपणं नाम नवमः समासः ॥ ९॥ समास दहावा : देहान्तनिरूपण श्रीराम ॥ मिथ्या तेंचि झालें सत्य । सत्य तेंचि झालें असत्य । मायाविभ्रमाचें कृत्य । ऐसें असे पाहतां ॥ १॥ सत्य कळावयाकारणें । बोलिलीं नाना निरूपणें । तरी उठेना धरणें । असत्याचें ॥ २॥ असत्य अंतरीं बिंबलें । न सांगतां तें दृढ झालें । सत्य असोन हरपलें । जेथील तेथें ॥ ३॥ वेद शास्त्रें पुराणें सांगती । सत्याचा निश्चयो करिती । तरि न ये आत्मप्रचीती । सत्य स्वरूप ॥ ४॥ सत्य असोन आच्छादलें । मिथ्या असोन सत्य झालें । ऐसें विपरीत वर्तलें । देखतदेखतां ॥ ५॥ ऐसी मायेची करणी । कळों आली तत्क्षणीं । संतसंगें निरूपणीं । विचार घेतां ॥ ६॥ मागां झालें निरूपण । देखिलें आपणासि आपण । तेणें बाणली खूण । परमार्थाची ॥ ७॥ तेणें समाधान झालें । चित्त चैतन्यीं मिळालें । निजस्वरूपें ओळखिलें । निजवस्तूसी ॥ ८॥ प्रारब्धें टाकिला देहो । बोधें फिटला संदेहो । आतांचि पडो अथवा राहो । मिथ्या कलेवर ॥ ९॥ ज्ञानियांचें जें शरीर । तें मिथ्यत्वें निर्विकार । जेथें पडे तेचि सार । पुण्यभूमी ॥ १०॥ साधुदर्शनें पावन तीर्थ । पुरती त्यांचे मनोरथ । साधू न येतां जिणें व्यर्थ । तया पुण्यक्षेत्रांचें ॥ ११॥ पुण्यनदीचें जें तीर । तेथें पडावें हें शरीर । हा इतर जनांचा विचार । साधु तोंचि नित्यमुक्त ॥ १२॥ उत्तरायण तें उत्तम । दक्षिणायन तें अधम । हा संदेहीं वसे भ्रम । साधु तो निःसंदेही ॥ १३॥ शुक्लपक्ष उत्तरायण । गृहीं दीप दिवामरण । अंतीं रहावें स्मरण । गतीकारणें ॥ १४॥ इतुकें नलगे योगियासी । तो जितचि मुक्त पुण्यराशी । तिलांजली पापपुण्यासी । दिधली तेणें ॥ १५॥ देहाचा अंत बरा झाला । देह सुखरूप गेला । त्यास म्हणती धन्य झाला । अज्ञान जन ॥ १६॥ जनांचें विपरीत मत । अंतीं भेटतो भगवंत । ऐसें कल्पून घात । करिती आपुला स्वयें ॥ १७॥ जितां सार्थक नाहीं केलें । व्यर्थ आयुष्य निघोन गेलें । मुळीं धान्यचि नाहीं पेरिलें । तें उगवेल कैंचें ॥ १८॥ जरी केलें ईश्वरभजन । तरी तो होइजे पावन । जैसें वेव्हारितां धन । राशी माथां लाभे ॥ १९॥ दिधल्याविण पाविजेना । पेरिल्याविण उगवेना । ऐसें हें वाक्य जनां । ठाउकेंचि आहे ॥ २०॥ न करितां सेवेच्या व्यापारा । स्वामीस म्हणे कोठें मुशारा । तैसें अंतीं अभक्त नरा । स्वहित न घडे ॥ २१॥ जितां नाहीं भगवद्भक्ती । मेल्या कैंची होईल मुक्ती । असो जे जे ऐसें करिती । ते ते पावती तैसेंचि ॥ २२॥ एवं न करितां भगवद्भजन । अंतीं न होइजे पावन । जरी आलें बरवें मरण । तरी भक्तिविण अधोगती ॥ २३॥ म्हणोन साअधूनें आपुलें । जीत असतांच सार्थक केलें । शरीर कारणीं लागलें । धन्य त्याचें ॥ २४॥ जे कां जीवन्मुक्त ज्ञानी । त्यांचें शरीर पडो रानीं । अथवा पडो स्मशानीं । तरी ते धन्य झाले ॥ २५॥ साधूंचा देह खितपला । अथवा श्वानादिकीं भक्षिला । हें प्रशस्त न वाटे जनांला । मंदबुद्धीस्तव ॥ २६॥ अंत बरा नव्हेचि म्हणोन । कष्टी होती इतर जन । परी ते बापुडे अज्ञान । नेणती वर्म ॥ २७॥ जो जन्मलाचि नाहीं ठायींचा । त्यास मृत्यु येईल कैंचा । विवेकबळें जन्ममृत्यूचा । घोट भरिला जेणें ॥ २८॥ स्वरूपानुसंधानबळें । सगळीच माया नाडळे । तयाचा पार न कळे । ब्रह्मादिकांसी ॥ २९॥ तो जित असतांचि मेला । मरणास मारून जियाला । जन्म मृत्यु न स्मरे त्याला । विवेकबळें ॥ ३०॥ तो जनीं दिसतो परी वेगळा । वर्ततां भासे निराळा । दृश्य पदार्थ त्या निर्मळा । स्पर्शलाचि नाहीं ॥ ३१॥ असो ऐसे साधु जन । त्यांचें घडलिया भजन । तेणें भजनें पावन । इतर जन होती ॥ ३२॥ सद्गुरूचा जो अंकित साधक । तेणें केलाच करावा विवेक । विवेक केलिया तर्क । फुटे निरूपणीं ॥ ३३॥ हेंचि साधकासी निरवणें । अद्वैत प्रांजळ निरूपणें । तुमचेंहि समाधान बाणे । साधूच ऐसें ॥ ३४॥ जो संतांसी शरण गेला । तो संतचि होऊन ठेला । इतर जनां उपयोगा आला । कृपाळुपणें ॥ ३५॥ ऐसें संतांचें महिमान । संतसंगें होतें ज्ञान । सत्संगापरतें साधन । आणिक नाहीं ॥ ३६॥ गुरुभजनाचेनि आधारें । निरूपणाचेनि विचारें । क्रियाशुद्ध निर्धारें । पाविजे पद ॥ ३७॥ परमार्थाचें जन्मस्थान । तेंचि सद्गुरूचें भजन । सद्गुरुभजनें समाधान । अकस्मात बाणे ॥ ३८॥ देह मिथ्या जाणोनि जीवें । याचें सार्थकचि करावें । भजनभावें तोषवावें । चित्त सद्गुरूचें ॥ ३९॥ शरणागताची वाहे चिंता । तो एक सद्गुरु दाता । जैसें बाळका वाढवी माता । नाना यत्नेंकरूनी ॥ ४०॥ यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ म्हणोनि सद्गुरूचें भजन । जयास घडे तोचि धन्य । सद्गुरुवीण समाधान । आणिक नाहीं ॥ ४१॥ सरली शब्दाची खटपट । आला ग्रंथाचा शेवट । येथें सांगितलें स्पष्ट । सद्गुरुभजन ॥ ४२॥ सद्गुरुभजनापरतें कांहीं । मोक्षदायक दुसरें नाहीं । जयांस न मने तिहीं । अवलोकावी गुरुगीता ॥ ४३॥ तेथें निरूपिलें बरवें । पार्वतीप्रति सदाशिवें । याकारणें सद्भावें । सद्गुरुचरण सेवावे ॥ ४४॥ जो ये ग्रंथींचा विवेक । विवंचून पाहे साधक । तयास सांपडे एक । निश्चयो ज्ञानाचा ॥ ४५॥ ज्या ग्रंथीं बोलिलें अद्वैत । तो म्हणूं नये प्राकृत । सत्य जाणावा वेदांत । अर्थाविषयीं ॥ ४६॥ प्राकृतें वेदांत कळे । सकळ शास्त्रीं पाहतां मिळे । आणि समाधान निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४७॥ तें प्राकृत म्हणों नये । जेथें ज्ञानाचा उपाय । मूर्खासि हें कळे काय । मर्कटा नारिकेळ जैसें ॥ ४८॥ आतां असो हें बोलणें । अधिकारपरत्वें घेणें । शिंपीमधील मुक्त उणें । म्हणों नये ॥ ४९॥ जेथें नेति नेति म्हणती श्रुती । तेथें न चले भाषाव्युत्पत्ती । परब्रह्म आदि अंतीं । अनिर्वाच्य ॥ ५०॥ हरि ॐ तत्सत् इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सप्तमदशके देहातीतनिरूपणं नाम दशमः समासः ॥ १०॥ ॥ दशक सातवा समाप्त ॥ </poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:दासबोध]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] g60wz26ffs457sqv02ikfy5axdf6gbe 0 4980 36678 36599 2026-09-08T06:33:55Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36678 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = [[बहिणाबाई चौधरी]] | विभाग = | मागील = [[खटल्याच्या घरामधीं]] | पुढील = [[आदिमाया - आशी कशी येळी व माये, आशी ...]] | टिपण = }} <poem> भाऊ वाचे पोथी येऊं दे रे कानांवर नको भूकू रे कुतर्‍या तुले काय आलं जरं ! कधीं बाप जल्मामधीं घडूं नहीं ते घडलं जसं कंगूल्याचं लेंकरू बंगल्यावरती चढलं ! गेला वांकडा तिकडा दूर सगर दिसला जसा शेताच्या मधून साप सर्पटत गेला ! कडू बोलतां बोलतां पुढें कशी नरमली कडू निंबोयी शेंवटी पिकीसनी गोड झाली ! 'फाट आतां टराटर, नहीं दया तुफानाले हाले बाभयीचं पान बोले केयीच्या पानाले ! उच्च्या खुज्या जोडप्याची कशी जमली रे जोड उगे ताडाखाली जसं भुईरिंगनीचं झाड ! हिरवे हिरवे पानं लाल फय जशी चोंच आलं वडाच्या झाडाले जसं पीक पोपटाचं ! पयसाचे लाल फुलं हिर्वे पानं गेले झडी इसरले लाल चोंची मिठ्ठू गेले कुठें उडी ? सोमवती आमावस कशी आंधारली रात देल्ही रातांध्याच्या हाती पेटयेल काडवात ! कशी दाखईन रस्ता आली आंधार्‍याची रात कसा देईन रे दान सांग बुझार्‍याचा हात ? तुझी म्हईस ठांगय नको रुसू लतखोर्‍या माझी म्हईस दुभती नको हुसूं रे शेजार्‍या हिच्या तोंडात साकर आन पोटांत निंबोनी मोठी आली पट्टवनी सार्‍या मुल्खाची लभानी ! अरे आरदटाकेला तुले कशाचं हिरीत तशी निझूर शेताले काय सांगे बरसात? नागरलं शेत खूप केली मशागत पेरल्या मुकन्या मारे गानं गात गात ! फाटी गेलं पांघरून नको बोचकूं रे चिंध्या झालं गेलं पार पडी नको काढूं आतां गिंध्या ! तुले परनलं पोरी झाल्या जल्माच्याज भेटी दिल्लीचं बिलूबांदर आनी देलं तुझ्यासाठीं ! घरांमधी सर्वे गोरे तूंच कशी कायीघूस उज्या जवारींत आलं जसं कान्हीचं कनूस ! माझं उघडे नशीब पीकं शेतांत दाटलें तुझे जवून शेजार्‍या कसे डोये रे फूटले? रुशी बसे वर माय तिचा रुसवा रे केवढा? "म्हने पापड वाढला कसा वांकडा तिकडा?" हाया समोरची शाया पोरं शायेतून आले हुंदडत हायाकडे ढोरं पान्यावर गेले पिको आराटी बोराटी नको शेतामधी बांद बरी बिरान्याची मया होऊं नहीं भाऊबंद शेतकर्‍या तुझे हाडं शेतामधीं रे मुडले मुडीसनी झाली राख तापीमाईंत पडले माझी कपीला तान्हेली कशी पान्यावर गेली तिले गार्‍यानें गियली आन् पान्यानेज पेल्ही रस्त्यानं चालली मायबहीन आपली मांघे फीरी पाह्यं पाप्या, धरत्री कापली घाम गायतां शेतांत शेतकरी तरसला तव्हां कुठें आभायांत मेघूराया बरसला ! मेहेरूनचा तलाव नहीं लहान सहान आज त्यानं भागवली जयगांवाची तहान अरे, वाहत वाहत आली नदी 'मेहेरूनी' तिले म्हनूं नका लेंडी भागवते धोनं पानी ! वटवट्या नारी तुले वटक्याची सव तुले देल्हा जल्म कोन नितातेल देव? वाटेचं वावर काटीकुपाटीनं बंद निस्सवली नार काय करती भाऊबंद ? सावकारा, तुझं मन मन [[मोहरी]] एवढं तुझं राकेसाचं डाच तुझं पोट केव्हढं ? देवा, घेनं जलमनं खुटेनाज तुझ्या दारीं तसं देनं न मरनं सुटेनाज सवसारीं अरे पांडुरंगा, तुझी कशी भक्ती करूं सांग ? तुझ्या रूपापुढे येतं आड सावकाराचं सोंग डोये लागले आभायीं मेघा नको रे बरसूं, केली नजर खालती माझे शीपडले आंसू भरली येहेर मोट चाले भराभर कशाले करतं कनाचाक कुरकुरं वसांडली मोट करे धो धो थायन्यांत हुंदडत पानी जसं तान्हं पायन्यांत ! </poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:बहिणाबाई चौधरी]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी कविता]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 8qqyq9pi22slnvr37h44uas2xgnktg0 0 4992 36711 36481 2026-09-08T06:37:13Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[नाचणी]] 36711 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥ <br><br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥ <br><br> बालकाण्ड <br><br> ॥ अध्याय सहावा ॥ <br> श्रीरामजन्मप्रसंग <br><br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥ <br><br> श्रीरामाचा जन्मकाळ : <br><br> श्रीरामाचा जन्मप्रभाव । अजन्मा जन्मेल रामराव । <br> पाहूं आला सुरनरसमुदाव । तो नवलाव पाहूं आले ॥ १ ॥ <br> प्रसूतिसमय कौसल्येसी । तंव अयोध्येच्या चौपासीं । <br> विमानें दाटलीं आकाशीं । विबुध वेगेंसी पैं आले ॥ २ ॥ <br> सूर्यवंशा येईल रघुनाथ । यालागीं मध्यान्हीं आला आदित्य । <br> लग्नीं साधिला अभिजित । जन्ममुहूर्त राघवा ॥ ३ ॥ <br> वक्री अतिचर होऊन । वेगीं चालोनि आपण । <br> केंद्री आणि उच्चस्थान । तेथे ग्रहगण स्वयें आले ॥ ४ ॥ <br> शुद्धसुमनीं वसंत ऋतु । मधुमास अति विख्यातु । <br> शुक्ल पक्ष नवमी आंतु । जन्म रघुनाथ पावला ॥ ५ ॥ <br><br> सुखरूप प्रसूती व श्रीरामांचे प्रकटन : <br><br> श्रीराम स्वयें अयोनी । तो स्पर्शना नाहीं जन्मयोनी । <br> कौसल्या सन्मुख देखे नयनीं । आश्चर्य मनीं विस्मित ॥ ६ ॥ <br> नाहीं लागली वेण उद्‌भट । नाहीं दुखिंनलें गर्भपोट । <br> स्वयं राम जाला प्रकट । अति उद्‌भट निजतेज ॥ ७ ॥ <br> स्वप्रकाशें स्वलीला । निजतेजें अति सोज्वळा । <br> घवघवित घनसावळां । दें डोळां कौसल्या ॥ ८ ॥ <br> जेणें निजतेज विलासे । मीतूपणाचा ठावचि पुसे । <br> जग आत्मत्वें प्रकाशे । सोहळा उल्लासे परमानंदे ॥ ९ ॥ <br> ज्या तेजाचे निजनिर्धारें । अहं सोहं समूळ विरे । <br> त्रैलोक्य ब्रह्म्त्वें अवतरे । सर्वांगी भरे स्वानंद ॥ १० ॥ <br> ज्या तेजाचे निजनिष्ठे । विषयांचें विषयत्व आटे । <br> बंधमिक्षाचे बिरडें फिटे । स्वयं कोंदाटे परब्रह्म ॥ ११ ॥ <br> ज्या तेजाचिये दीप्ती । रवि चंदू हे स्वयें हरपती । <br> ते तेज प्रकाशे ब्रह्मस्फूर्ती । निर्विषयस्थिती सुख कोंदे ॥ १२ ॥ <br> देखे ठकराचें निजठाण । दों हातीं धनुष्यबाण । <br> करावया राक्षसनिर्दळण । ओढी काढोनि विन्यांसें ॥ १४ ॥ <br> करावया बंदिमोचन । सुरनरग्रहां अभयदान । <br> अभयहस्तें संपूर्ण । विराजमान रघुवीर ॥ १५ ॥ <br> करितां रामनामस्मरण । जीवांस करावया ब्रह्मपूर्ण । <br> स्वयें कृपाळू आपण । वरदहस्तें पूर्ण आश्वासीत ॥ १६ ॥ <br><br> सामुद्रिक चिन्हें : <br><br> चरणांतरी आरक्त शोभा । लोपित बाळसूर्याचा प्रभा । <br> जगातें भुलवी जगदंबा । तेही चरणरंगा भूलली ॥ १७ ॥ <br> माया अतर्क्य सर्वांसी । वेदशास्त्रीं प्रसिद्धी ऐसी । <br> तीही भुलली चरनांसी । जाली दासी सर्वदा ॥ १८ ॥ <br> सनकादिक आणि विरक्त । तेही चरणारविंदी आसक्त । <br> भ्रमर होवोनियां संतत । आमोद घेत स्वानंदें ॥ १९ ॥ <br> चरणांचिया सामुद्रिका । न वर्णवे वेदेंशेषादिकां । <br> ध्वजवज्रांकुश ऊर्ध्व रेखा । पायीं पद्म देखा यवांकित ॥ २० ॥ <br> चरणांतळी आरक्त शोभा । बरवंटी शुद्ध श्याम प्रभा । <br> । इंद्रधनुष्य मिरवे नभा । तैसी शोभा शोभत ॥ २१ ॥ <br> उपासका यंत्र पूर्ण । तैसी घोंटी पैं त्रिकोण । <br> दोहीं पायी नीळवर्ण । विरामजामन् शोभती ॥ २२ ॥ <br> यंत्रपीठीं वर्ण प्रबळा । तैशा पोटरिया सकळा । <br> अक्षररूपें त्या निसळा । अति निर्मळा सकुमारा ॥ २३ ॥ <br> जानुचक्रें अति वर्तुळ । जैसे आरसे निज निर्मळ । <br> निजात्मरूप सकळ । तेथें तत्काळ प्रतिविंब ॥ २४ ॥ <br> कर्दळीस्तंभाचे शुद्ध सार । त्याहूनि मांडिया सुकुमार । <br> लागतां खुपती चंद्रकर । ऐसें अरुवार जघनद्वय ॥ २५ ॥ <br> श्रुति आणि स्मृति । दोहीं पायीं वांकी गर्जती । <br> अंदुवा जाण निश्चिती । उपवेद स्थितिविभागें ॥ २६ ॥ <br> वेदांत शुद्ध शास्त्र थोर । चरणीं गर्जती तोडर । <br> धन्य दैत्यांचे शरीरभार । चरणीं निरंतर रुळती तोडरी ॥ २७ ॥ <br> जगाचें गुह्य श्रीराम पूर्ण । त्या गुह्याचें गुह्य लक्षण । <br> तेथें पावों शके कोण । तें सुख संपूर्ण जानकी भोगी ॥ २८ ॥ <br> स्वयें अछिद्रत्वें मनोहर । आणि पुढिलांचे आच्छादी छिद्र । <br> तोचि कांसेसीं पीतांबर । तेजें दुर्धर देदीप्यमान ॥ २९ ॥ <br> पीतांबर श्रीराम कांसेसीं । लागला निजभावेसी । <br> तेणेचि तो अनायासीं । गुह्यगुह्यासीं पावला ॥ ३० ॥ <br> नाभी सोल अतिशयेसीं । सहस्राब्द बुडतां ब्रह्मासीं । <br> ठावो न निघे रयासी । होवोनि कासाविसी वरता आला ॥ ३१ ॥ <br> तेव्हां श्रीरामें आश्वासोनी । बैसविला कमळासनीं । <br> त्यासी चतुःश्लोकी उपदेशूनी । श्रेष्ठ करोनि स्थापिला ॥ ३२ ॥ <br> तें श्रीरामाचें नाभिस्थान । बैसला देखे कमळासन । <br> त्याचे हृदयीचें महिमान । बोलतां मौन श्रुतिशास्त्रां ॥ ३३ ॥ <br> ज्याचे हृदयचिदाकाशीं । आकाश हरपे स्वकार्येंसी । <br> सिद्ध पावले त्या ठायासी । चिदंशासी एकत्वें ॥ ३४ ॥ <br> तेथें अनन्यत्वें मुनिजन । जडोनि जाले अभिन्न । <br> तेअंचि हृदयीं पदक पूर्ण । गुणेंवीण ल्यालासे ॥ ३५ ॥ <br> सूक्ष्म माजाची जी अति थोरी । अभिमान होता केसरीं । <br> देखोनि राममध्यकुसरीं । लाजें रामभरी ते जाले ॥ ३६ ॥ <br> पहावया श्रीराममध्यरचना । अभिमानत्याग पंचानना । <br> मेखळा अंगवूनि अंगवणा । मध्यभागीं जाणा चित्रत्वें जडले ॥ ३७ ॥ <br> जो अपरंपार अनंत । त्यास अनुभवी आकळित । <br> तेवी मेखळेमाजि रघुनाथ । दिसे समस्त आकळिला ॥ ३८ ॥ <br> जालिया निजवस्तुप्राप्ती । सकळ वृत्ति उपशमती । <br> तेवीं क्षुद्रघंटिकांची पंक्ती । जे मेखळेप्रती अधिमुख ॥ ३९ ॥ <br> नाना मतांचा जितमेळा । त्याची किंकिणी ज्वाळमाळा । <br> यापरी विचित्र लीळा । कटीं मेखळा शोभत ॥ ४० ॥ <br> पीतांबराचे उभय भाग । दोन्ही भांगी मुक्तलग । <br> तेणें अंगाचा फिटला पांग । अंगींच अव्यंग निजांगशोभा ॥ ४१ ॥ <br> ज्याचें पाहतां वक्षस्थळ । सबाह्य भरित समूळ । <br> तेथें वसती विजनशीळ । जन वन सकळ समसाम्य ॥ ४२ ॥ <br> पाहतां ज्याचा कंबुकंथ । वेदांची ते वाहती वाट । <br> तेथोनियां होती प्रकट । स्वरवर्ण वरिष्ठ मर्यादा ॥ ४३ ॥ <br> ॐकारामाजी वर्णव्यक्ती । तेवीं मुखामाजीं दंतपंक्ती । <br> चौकीचे चारी मिरवती । चिदानंददीप्ती सोलींव ॥ ४४ ॥ <br> जीव शिव विभाग जनीं । तैसे देखा अधर दोनी । <br> ऐक्या आले श्रीराम वदनीं । मिनले मिळणीं एकत्वें ॥ ४५ ॥ <br> निवटोनियां नास्तिक्य । अवक्र जें का आस्तिक्य । <br> तेंचि श्रीरामचे नासिक । शोभेचे बिक शोभवी ॥ ४६ ॥ <br> चालता जितुका वाय जाण । तोचि श्रीरामाचा मुख्य प्राण । <br> तेंचि वेदाचें जन्मस्थान । त्रिकांड पूर्ण प्रतापें ॥ ४७ ॥ <br> चैतन्याचे देखणेपण । त्याच्या डोळां आले शरण । <br> देखणें देखे देखणा होऊन । देखणेपण सबाह्य ॥ ४८ ॥ <br> स्वानंदे निडारली दृष्टी । चिनात्रैक देखे सृष्टी । <br> देखणेपणा आणिली पुष्टी । दृश्य पाठी पोटी द्रष्टाच देखे ॥ ४९ ॥ <br> दीपामागें पडसाई । तैशा डोळ्यांमागें भोवई । <br> व्यंकटी सांडोनिया पाहीं । श्रीरामदेही विनटल्या ॥ ५० ॥ <br> जयाची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडाच्या कोटी । <br> तेथेंचि राहे व्यंकटी । अगाध दृष्टो श्रीरामाचा ॥ ५१ ॥ <br> पूर्व उत्तर मीमांसा पूर्ण । तेंचि मुख्य श्रीरामश्रवण । <br> श्वरणें श्वरणाचें भूषण । जें निज मंडण वेदांता ॥ ५२ ॥ <br> कुंडलें म्हणती साकार । एक म्हणती मकराकार । <br> परी ते सत्यत्वें निर्विकार । श्रवणें विकार नासती ॥ ५३ ॥ <br> श्रवणासी संपूर्ण । सावधानता निजभूषण । <br> सावधानतेवीण जाण । भूषण तें दूषण श्रवणासी ॥ ५४ ॥ <br> श्रीरामाचें निजश्रवण । वेदशस्त्रांसी निज भूषण । <br> तेथे रिघों न शके दूषण । पावना पावन श्रीराम ॥ ५५ ॥ <br> जैसें अधिष्ठान निर्मळ । तैसे देखा विशाळ भाळ । <br> ज्याच्या कपाळावी वेळ सर सकळ वांछित ॥ ५६ ॥ <br> उगाळोनि अहंपण । सोहं काढिलें शुद्ध चंदन । <br> तेंही केले रामार्पण । चंदनाचर्चन लल्लाटी ॥ ५७ ॥ <br> आधींच तो घनसावळां । वरी टिळक रेखिला पिंवळा । <br> शोभा शोभली कपाळा । सुरांसकळां स्वानंद ॥ ५८ ॥ <br> सच्चिदानंद एकमेळीं । तैसी लल्लाटींची त्रिगुण त्रिवळी । <br> बोधचंदनाचे परिमळीं । पूजिला निर्मळीं निजसज्जनीं ॥ ५९ ॥ <br> वानूं मुकुटाची महिमा । कैंची उपमा निरुपमा । <br> मुकुटमणींची गरिमा । नेणे ब्रह्मा आकळूं तो ॥ ६० ॥ <br> राम मिरवी लेवूनिइ लेणें । तो श्रीराम लेणियांचे लेणें । <br> जेवीं सोन सरे सोनटकेपणें । कीं सोनटका सोनेपणें सर्वत्र असे ॥ ६१ ॥ <br> लेणें मिरवे सगुणपण । निर्गुण भूषणाहि भूषण । <br> मुळीं निर्गुणे शोभे सगुण । जेवीं लेणें सुवर्ण एकत्वें ॥ ६२ ॥ <br> ऐसिया श्रीरामाच्या पोटीं । रामरूप देखें सृष्टी । <br> सृष्टी सबाह्य संपुटी । देखे सृष्टी श्रीराम्ं ॥ ६३ ॥ <br> ऐसिया देखोनि श्रीरामा । कौसल्येसी आला प्रेमा । <br> त्या सुखाच्या सुखसंभ्रमा । देहधर्मा विसरली ॥ ६४ ॥ <br> अंग सर्वांगीं रोमांचित । स्वेदबिंदू रवरवीत । <br> चित्त चैतन्यीं विरमत । नेत्रीं स्रवत आनंदाश्रू ॥ ६५ ॥ <br> स्वानंद न समाये पोटीं । सुखोर्मि बाष्प दाटे कंठीं । <br> उन्मीलित जाली दृष्टी । पडली सृष्टी मूर्छित ॥ ६६ ॥ <br> जेंवि केळीतें झगटे पवन । तैसें शरीर कंपायमान । <br> वाचेसी पडिले महामौन । देहाभिमान विसरली ॥ ६७ ॥ <br> सत्वगुणाचें भरितें भरे । तें आपोआप ओसरे । <br> होवोनि सावध चमत्कारें । रामनिर्धारें निर्धारीं ॥ ६८ ॥ <br><br> कौसल्येची विनंती व श्रीरामाचे बालस्वरूप : <br><br> येणें स्वरूपें रघुनाथा । तुज येथें प्रगट होतां । <br> माझा पुत्र तूं हे कथा । लोकीं सर्वथा मानेना ॥ ६९ ॥ <br> होईन कौसल्येचा नंदन । तें आठवीं पूर्ववचन । <br> ऐकोनि हांसे रघुनंदन । चमत्कारें पूर्ण तुष्टला ॥ ७० ॥ <br> वचन ऐकोनि तत्काळ । श्रीराम स्वयें जाला बाळ । <br> बालार्कप्रभा सुनीळ । सुखकल्लोळ जननयनां ॥ ७१ ॥ <br> भक्त माझें ऐश्वर्यें वोसंडी । परी चरणामृतीं पडे उडी । <br> तेथें कैसी आहे गोडी । ते आवडी चाखों गेला ॥ ७२ ॥ <br> चरणकमळींचा अंगुष्ठ । करकमळीं धरोनि स्पष्ट । <br> मुखकमळीं करितां प्रविष्ट । गोडी उद्‌भट लागली ॥ ७३ ॥ <br> आपुली आपणियां गोडी । स्वभावें फावली धडफुडी । <br> तोंडींचा अंगुष्ठ न काढी । चोखी वाफ़डी चुरदुरां ॥ ७४ ॥ <br> माझ्या स्वरूपाची गोडी । भक्तीं भोगिली धडफुडी । <br> चरणामृतीं सुखाच्या कोडी । चोखी आवडी अंगुष्ठ ॥ ७५ ॥ <br> तेंचि लक्षण बालकाचे ठायीं । अद्यापि भासतसे पाहीं । <br> निजांगुष्ठ मुखाचे ठायीं । चोखी लवलाही स्वानंदें ॥ ७६ ॥ <br><br> सार्वत्रिक आनंद व श्रीरामांचे जातक : <br><br> यापरी रघुनंदना । देखोनि बाळभावना । <br> कौसल्येसी आला पान्हा । जीवीं निंबलोणा करूं पाहे ॥ ७७ ॥ <br> सुरीं दुंदुभी त्राहाटिल्या भेरी । देव गर्जती जयजयकारी । <br> वर्षती सुमनांच्या हारी । चराचरी आल्हाद ॥ ७८ ॥ <br> आनंदाचे लवडसवडीं । नारदाची पडे उडी । <br> सनकादिकांची आडाडी । स्वानंदें तांतडी नाचती ॥ ७९ ॥ <br> सिद्ध आले श्रेष्ठ श्रेष्ठ । ऋषी आले झडझडाट । <br> वेद होवोनियां भाट । अति उद्‍भट वानिती ॥ ८० ॥ <br> योगी संन्यासी घनदाट । पुण्यकाळाचे दाटले थाट । <br> तीर्थासी तेथें न फुटे वाट । तिहीं शरयूतट वसविलें ॥ ८१ ॥ <br> अयोध्येच्या हाटविदी । स्वये झाडिती महासिद्धी । <br> रंगमाळा घालिती सिद्धी । गुढिया समाधी स्वानंदें उभविल्या ॥ ८२ ॥ <br> महासामें सुरस गाणीं । चारी मुक्ति त्या [[नाचणी]] । <br> साही शास्त्रांची पेंखणी । शब्दश्रेणी स्वपक्षें ॥ ८३ ॥ <br> धर्माची पहिली पहाट । स्वानंदाची मोकळी वाट । <br> सुखाची पिकली पेंठ । समयो श्रेष्ठ साधूनी ॥ ८४ ॥ <br> कौसल्येसी पुत्र जाला । स्वधर्में वाधावा आणिला । <br> राजा हर्षें निर्भर जाहला । वोसंडला स्वानंदें ॥ ८५ ॥ <br> त्राहाटिल्या निशाण भेरी । गगन गर्हे मंगळतुरीं । <br> त्रैलोक्य गर्जे जयजयकारी । घरोघरीं उल्लासु ॥ ८६ ॥ <br> मंगळजळीं निजनिवाडें । राजा स्नान करी वाडेंकोडे । <br> तो शिंतोडा लागे जिकडे तिकडे । पूर्वज तिकडे सुखरूप होती ॥ ८७ ॥ <br> पूर्वज स्वयें सुखी होती । हेंचि आश्चर्य सांतों किती । <br> तेणें जळे त्रिजगती । उल्लासती स्वानंदे ॥ ८८ ॥ <br> पुत्रानंदे उदार दृष्टी । सवत्स गोधनांच्या थाटी । <br> अश्व रथ गज धन कोटी । वांटित्आ सृष्टी मागता सरे ॥ ८९ ॥ <br> जन्म पावला रघुनाथ । उदार दानें दे दशरथ । <br> मागते मागणें हरपत । होवोनि कृतार्थ मागणें विसरे ॥ ९० ॥ <br> दशरथ म्हणे ये समयीं । जो जें मागेल ते देईन पाहीं । <br> तंव मागतेचि जाले नाहीं । याचकां देहीं संतृप्ति ॥ ९१ ॥ <br> ऐसे श्रीरामपुत्र मुख । देखता रायासी परम हरिख । <br> द्विज निर्भर केले देख । तृप्त याचक अति दानें ॥ ९२ ॥ <br> श्रीरामाचे जातक । दशरथ करी अलोलिक । <br> तंव द्वितीय पुत्राचा हरिख । सद्‌भावें देख आणिली गुढी ॥ ९३ ॥ <br><br> सुमित्रेची प्रसूती व जन्मोत्सव : <br><br> सुमित्रा देखे स्वप्न । मज झालें पुत्ररत्‍न । <br> जागृतीं पाहे सावधान । तंव पुत्र निधान सेजेसीं ॥ ९४ ॥ <br> क्षीरसागरींहूनि निघाला । राम कौसल्यागर्भा आला । <br> पाथीचा शेष पाठीं पावला । पाठीचा झाला सुमित्र ॥ ९५ ॥ <br> श्रीरामासी सुष्ठु मैत्री । चालवील निजनिर्धारीं । <br> सुमित्र म्हणणें यापती । सुमित्राउदरीं जन्मला ॥ ९६ ॥ <br> कौसल्येसी सुष्ठु मित्रा । चालवी यालागीं सुमित्रा । <br> हाही आला तिच्या उदरा । सुमित्र खरा येणेंही ॥ ९७ ॥ <br> लक्ष्मण शेषावतार । अयोनि जन्मला निर्धार । <br> तोही नातळे योनिद्वार । जन्मव्यवहार स्वलीला ॥ ९८ ॥ <br> तें देखोनि पुत्रवदन । अष्टांगीं पावली समाधान । <br> मन जालें आनंदघन । सुमित्रा संपूर्ण सुखरूप जाली ॥ ९९ ॥ ॥ <br> यावरी आनंद चढोवढीं । हर्षाचिया लवडसवडीं । <br> सद्‌भावें उभविली गुढी । रायासी आवडी पुत्रसुख सांगे ॥ १०० ॥ <br> द्वितीय पुत्राचा प्रभाव । ऐकोनि सुखें सुखावे राव । <br> घेवोनियां ऋषिसमुदाव । जातकार्था पाहों स्वानंदे आला ॥ १ ॥ <br> फोडिलीं धनाचीं भांडारें । मुक्त केलीं धान्यकोठारें । <br> त्यागिली गाईंचीं खिल्लारें । लुलु दानभारें मूर्छित जाली ॥ २ ॥ <br> याञ्चा बुडाली दानसमुद्रीं । दरिद्र बुडालें दातृत्वपूरीं । <br> माग त्यांचा दुष्काळ नगरीं । घरोघरी आनंद ॥ ३ ॥ <br><br> कैकेयीस पुत्रप्राप्ती : <br><br> कैकेयी पुत्रवंती दो पुत्रीं । तिची प्रसूतीची थोरी । <br> अतिशयेंसीं नवलपरी । निजनिर्धारीं अवधारा ॥ ४ ॥ <br> कैकेयीसीं लागली सुषुप्ती । पुत्र जन्मले कैशा रीती । <br> त्या पुत्रजन्माचे एख्याती । तिसीं तें स्थिती अलक्ष ॥ ५ ॥ <br> एक श्रीरामाचा भाग । एक लक्ष्मणाचा विभाग । <br> दोन्ही लीलाविग्रही सांग । योनीचें अंग नातळती ॥ ६ ॥ <br> सख्या प्रबोधिती कैकेयीसी । दोघे पुत्र जन्मले कुशी । <br> तुझी झोंप ऐसी कैसी । पुत्रसुखासी अनोळख ॥ ७ ॥ <br> कैकेयी पाहे पुत्रमुख । हृदयीं वोसंडेना हरिख । <br> सापत्‍नभावाचें सुख । लोकदृष्टी देख पावती जाली ॥ ८ ॥ <br> पूर्ण कळवळा नाही मना । स्वानंदस्नेह नयेचि पान्हा । <br> दाईच्यापरी स्तनपाना । लाविले स्तना पुत्र दोनी ॥ ९ ॥ <br> सपिंडगर्भ तिचा नव्हे । परभाग गर्भें सापत्‍नमाये । <br> तिचे स्तनपान पाहें स्वभावें दाही हे जाली ॥ ११० ॥ <br> पुढें सहजचि सापत्‍न । पुत्र नायकती तिचें वचन । <br> पुत्रांचे निजसमाधान । कैकेयी जाण पावेना ॥ ११ ॥ <br> कैकेयीची गर्ब्घस्थिती । पुत्रद्वयाची उत्पत्ति । <br> यापरि जाली प्रसूती । वाधावा रायाप्रति धाडिला तिणें ॥ १२ ॥ <br> स्नेहाचिया लवडसवडी । सकामकामाचिया आवडी । <br> पुत्रद्वयाची गर्वगोडी । कैकेयी धाडी रायापासी ॥ १३ ॥ <br> पुत्रद्वयाचें प्रिय जन्म । तेणें रायासी सुख परम । <br> उदार हस्तें करोनि धर्म । जातककर्म तेणें केले ॥ १४ ॥ <br><br> पुत्रचतुष्टयाची दशरथाला प्राप्ती : <br><br> जेंवि कां चारी पुरुषार्थ । एके काळें घरा येत । <br> तेंवि चारी पुत्र दशरथ । जाले प्राप्त समकाळें ॥ १५ ॥ <br> चहूं मुक्तींचे सुख एक । तेचि चतुर्विध होवोनि देख । <br> दशरथासी द्यावया सुख । चारी अलौलिक पुत्र जन्मल ॥ १६ ॥ <br> सच्चिदानंद तिन्ही जाण । तिहींचे प्रकाशक वस्तु चिद्वन । <br> तेंवि चारी पुत्र परिपूर्ण । आवला आपण स्वयें राव ॥ १७ ॥ <br> प्रणव तेचि वेद चारी । तेवी एक वस्तु चौं प्रकारीं । <br> पुत्रत्वें दशरथाचे घरीं । सुखकारी सर्वांसी ॥ १८ ॥ <br> एक सुख नित्य निश्चिती । त्यासी बहुविध चतुष्ट्य म्हणती । <br> तेचि हे चारी मूर्ति । पुत्र सुखार्थी दशरथ ॥ १९ ॥ <br> जो सकळ जगाचा निज विश्राम । सकळ सुखाचा आराम । <br> जो निष्कामाचा पूर्णकाम । तो श्रीराम दशरथात्मज ॥ १२० ॥ <br> सकळ लक्ष्यां आलक्षण । जो सकळ लक्षणीं संपूर्ण । <br> तोचि तो लक्ष्मण जाण । सुमित्रानंदन दशरथात्मज ॥ २१ ॥ <br> ज्याने सकळही पदार्थ । सदासर्वदा संपूर्ण भरित । <br> ते वस्तूसी म्हणती भरत । कैकेयीसुत दशरथात्मन ॥ २२ ॥ <br> मनुष्य शत्रूचें हनन । त्करी तो अल्प शत्रुघ्न । <br> भवशत्रूचे निर्दळण । करी तो शत्रुघ्न दशरथात्मज ॥ २३ ॥ <br> कनिष्ठ कैकयीचे नंदन । त्यांचे नाम भरत शत्रुघ्न । <br> वसिष्ठें केले नामाभिधान । चौघे जण दाशरथि ॥ २४ ॥ <br><br> चारही पुत्रांचे नामकरण : <br><br> श्रीवसिष्ठें आवश्यक । केले चौघांचे जातक । <br> जन्मपत्रिका केली देख । नामनिर्दोष जगद्वंद्य ॥ २५ ॥ <br> यापरि श्रीराम आणि लक्ष्मण । भरत आणि शत्रुघ्न । <br> चौघे दशरथनंदन । नामाभिधान जगद्वंद्य ॥ २६ ॥ <br> यापरी श्रीरामाचें जन्म । सांगितला अनुक्रम । <br> निरूपिले जन्मकर्म । चरित्रानुक्रम अवधारा ॥ २७ ॥ <br> येथोनि श्रीरामाचे चरित्र । अगाध अनुपम्य पवित्र । <br> धन्य वाल्मीकीचें वक्त्र । कथा पवित्र शतकोटी ॥ २८ ॥ <br> एका जनार्दना शरण । पूर्ण जालें जन्मकथन । <br> पुढें स्वानंदनिरूपण । श्रोती अवधान मज द्यावें ॥ १२९ ॥ <br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे बालकांडे एकाकारटीकायां <br> श्रीरामजन्मप्रसंगनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ <br> ॥ ओंव्या १२९ ॥ <br><br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} 21y3s2gsh8az5e9im771uoz1jgemhu9 0 4999 36702 36577 2026-09-08T06:35:58Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36702 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥ <br><br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥ <br><br> बालकाण्ड <br><br> ॥ अध्याय तेरावा ॥ <br><br> सुबाहुनिर्दलनं <br><br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥ <br><br> एह्येहि रजनीं वसाम शुभदर्शन । <br> अयं सिद्धाश्रमो नाम त्वत्प्रादाद्‌भविष्यति ॥१॥ <br><br> सिद्धाश्रमात मुक्काम : <br><br> विश्वामित्र म्हणे रामासी । सिद्धाश्रम नाम यासी । <br> येळे राहावें आजिचे निशीं । सिद्धाश्रमासी निजसिद्धी ॥१॥ <br> आम्ही तुम्ही केलिया वस्ती । या सिद्धाश्रमाची सिद्ध ख्याती । <br> विस्तारेल त्रिजगतीं । मम आश्रमाप्रति प्रभाते गमन ॥२॥ <br><br> अस्त्र विद्याग्रहण : <br><br> येथे सुखें निशा क्रमून । प्रभाते स्नानसंध्या करून । <br> विश्वामित्र म्हणे आपण । अस्त्रग्रहण करीं रामा ॥३॥ <br> वसिष्ठाज्ञेचा निर्धारू । अनुविद्येसी तूं सद्‌गुरूं । <br> तदर्थीं आल्हाद थोरू । श्रद्धासादरू रघुनाथ ॥४॥ <br> वंदोनि सद्‌गुरूचरण । कृतांजलि रामलक्ष्मण । <br> त्यासीं विश्वामित्र आपण । अस्त्रप्रदान प्रारंभी ॥५॥ <br> तो म्हणे हें अस्त्रभिग्रहण । त्रिशुद्धी व्हावें सावधान । <br> सबीजमंत्राचें मत्रोद्वारण । प्रेरणावरणा अस्त्रांचें ॥६॥ <br> अस्त्र सोडिलें तत्काळ जाय । कार्य साधूनि हातासी येय । <br> ऐसीं बीजें निःसंदेह । ऋषि सांगताहे सवर्म ॥७॥ <br><br> अस्त्रांची यादी : <br><br> पन्नगास्त्र गरूडास्त्र । अग्न्यस्त्र पर्जन्यास्त्र । <br> वायव्यास्त्र पर्वतास्त्र । वज्रास्त्र दुर्धारत्वें ॥८॥ <br> सोमास्त्र हिमास्त्र । क्रोधास्त्र नंदिकास्त्र । <br> गंधवास्त्र आदित्यास्त्र हयशिरोस्त्र दारुण ॥९॥ <br> वीरघ्नास्त्र विरोधास्त्र । दुर्मनास्त्र सर्पघ्नास्त्र । <br> घोरास्त्र अधोरात्र । घोरघोरास्त्र अतितापी ॥१०॥ <br> संतापास्त्र अतितापास्त्र । घोषणास्त्र दानवास्त्र । <br> पिशाचिकास्त्र पिपीलिकास्त्र । विद्याधरास्त्र मारक ॥११॥ <br> वृकास्त्रे जंबुकास्त्र । जंबुकास्त्र शुचिकास्त्र । <br> मानवास्त्र वृश्चिकास्त्र । त्वष्ट्रस्त्र तडित्प्राये ॥१२॥ <br> कंकाळास्त्र कालिकास्त्र । सूचिकास्त्र विषूचिकास्त्र । <br> चंडास्त्र प्रंचंडास्त्र । वितंडास्त्र विध्वंसी ॥१४॥ <br> मायास्त्र मोहनास्त्र । तानास्त्र घातनास्त्र । <br> मातंगीदहनास्त्र । ब्रह्मकपालास्त्र रुधिराशी ॥१५॥ <br> भीमास्त्र भयानकास्त्र । शृंगास्त्र भृंगास्त्र । <br> क्रूरास्त्र भैरवास्त्र । करालास्त्र उगत्वें ॥१६॥ <br> वारुणास्त्र दारुणास्त्र । काळरुद्रास्त्र कार्तिकेयास्त्र । <br> कपालास्त्र भद्रास्त्र । वामनास्त्र विघाती ॥१७॥ <br> संकर्षणास्त्र नारायणास्त्र । शंकरास्त्र नृसिंहास्त्र । <br> वामनास्त्र पद्युम्नास्त्र । मदनाशास्त्र प्रतापी ॥१८॥ <br> ईषीकास्त्र तृणाशलाका । दाटूगी जिणोनि अस्त्रें अनेका । <br> पाशुपताची मह्मा देखा । तिहीं लोकां अनिवार ॥१९॥ <br> ब्रह्मशिरास्त्राचा मंत्र । प्रेरिलिया छेदी चराचर । <br> याचा ऐसा असे विचार । यालागीं हे अस्त्र राखिजे जतन ॥२०॥ <br> माडल्याही निर्वाण । या अस्त्राचें प्ररण । <br> सर्वथा न करिती विचक्षण । परम दारूण अनिवार ॥२१॥ <br> हें अस्त्र जो पाळूं जाणे । सकळां अस्त्रा सामर्थ्य येणें । <br> यालागीं हें अस्त्र शहाणे । अति यत्नें पाळिती ॥२२॥ <br> जाली अस्त्रांची अवधी । आतां सांगेन आतां सांगेन शस्त्रविधी । <br> जे स्मरतांचि त्रिशुद्धी । युद्धसमयीं येती स्वयें ॥२३॥ <br> वायुचक्र विष्णुचक्र । कूर्मचक्र काळचक्र । <br> नक्रचक्र अतिवक्र । अति दुर्शर कंदनाकार ॥२४॥ <br> शूळ त्रिशूळ महाशूळ पाहें । घाईं खोचीं चारी देहें । <br> तया समोर कोण राहे । धाकें कांपताहे कळिकाळ ॥२५॥ <br> कौमोदकी शिवोदकी । दोन्ही गदा अलौकिकी । <br> मोहममतेच्या छेदकी । तिहीं लोकीं अति धाक ॥२६॥ <br> दोनी खड्ग अति खाच । एक जीवाचा छेदक । <br> दुजा कल्पनेचा घातक । यासी लोकालोक कांपती ॥२७॥ <br> शिवशक्ती विष्णुशक्ती । अनादि आदिशक्ती । <br> संदेहें लिंगदेह छेदिती । याचिका दीप्तीं पळे कथिकाळ ॥२८॥ <br><br> धनुर्विद्येचा प्रभाव : <br><br> टणत्कारें ओढितां कानाडी । नादें निमती राक्षसकोडी । <br> माया सहकुटुंब प्राण सांडी । हे धनुविद्या गाढी दूध धरीं ॥२९॥ <br> निजतेजें तिखट सदा । अशेष आशेच्या करी छेदा । <br> तो दिव्य बाण हे प्रबुद्धा । तूणीरबद्धो निर्बंध ॥३०॥ <br><br> मल्लविद्या : <br><br> जालिया शस्त्रास्त्रविधी । मल्लविद्याविंदानसिद्धी । <br> गुरुकृपा उपजे त्रिशुद्धीं । कृपानिधी सच्छिष्या ॥३१॥ <br> उपदेशितां विश्वामित्रें । धनुर्विद्या शस्त्रास्त्रें । <br> ते विद्या श्रीरामचंद्रें निमिषमात्रें निजबोघिली ॥३२॥ <br><br> मंत्रदेवता श्रीरामसेवेची घोषणा करतात : <br><br> मंत्राच्या मंत्रशक्ती तत्वतां । आणि मंत्रमूर्तिं समस्ता । <br> स्वयें वंदिती रघुनाथा । आमची समर्थता तुझेनी ॥३३॥ <br> आमचा स्वभाव शेदक भूर्ती । ते चेदकता तुझे हातीं । <br> मरत्या मारित्या अमृतपाप्ती । ऋषि वदिती पावनत्वें ॥३४॥ <br> तूं अधर्मातें निर्दाहिसी । स्वधर्मातें प्रतिपाळिसी । <br> तेचि कार्ति पैं आम्हांसी । तुझेनि हस्तेसी पावन ॥३५॥ <br> तुवां आम्हांसी धरितां हातीं । आम्ही पावन तुझिया ख्यातीं । <br> तुझिया युद्धाची कीर्ती । कवि वानिती पुराणीं ॥३६॥ <br> आमचें कर्म भूतघातीं । घातामाजीं तूं देसी मुक्ती । <br> तेणें आमची पावन कीर्ती । स्वयें वंदिती द्वैज देव ॥३७॥ <br> ऐसी करोनि स्तुतिवादना । रामचरणीं लागल्या जाणा । <br> मग करूनियां प्रदक्षिणा । रामहृदयीं जाणा प्रवेशल्या ॥३८॥ <br> शस्त्रदेवता अहर्निशीं । जोडोनि हात ठेल्या श्रीरामचरणांसी । <br> घोकणीं चिंतन न लगे त्यासी । अनायासी प्राप्त सर्वज्ञा ॥३९॥ <br> यालागी संग्रामासीं । जें जे शस्त्र पाहिजे त्यासी । <br> तें तें येतें हातापासीं । शत्रुघातासी स्वभावें ॥४०॥ <br> शस्त्रास्त्रांसी श्रीरामीक्ती । रामहृदयीं शस्त्राची वस्ती । <br> ऐसिया अभिनवा गतीं । संग्रामस्थिती श्रीरामीं ॥४१॥ <br> एवं श्रीरामसौमित्रां । उपदेशितां विश्वामित्रा । <br> उलास जाला शस्त्रास्त्रां । निशाचरां वधावया ॥४२॥ <br><br> श्रीराम विद्यासंपन्न झाल्यामुळे विश्वामित्रांना आनंद : <br><br> ऋषीनें हात ठेवितां माथा । विद्या बाणली रघुनाथा । <br> तेणें उल्लास तत्वता । ऋषि स्वानंदता स्वयें नाचे ॥४३॥ <br> विद्या बाणतां शिष्याचे पोटीं । गुरुसी आनंदाच्या कोटीं । <br> हे शाब्दिक न कळे गोष्टी । बोधकसवटी अनुपम्य ॥४४॥ <br> शाब्दिकाचें शब्दज्ञान । तेंचि सोलींव अज्ञान । <br> तेंचि साधकां निजबंधन । रघुनंदन तैसा नव्हें ॥४५॥ <br> रगुनाथा विद्याधिनाष्ठान हे विश्वामित्रा कळली खूण । <br> तेणें आनंदें बोले आपण । येथोनि प्रयाण करावें ॥४६॥ <br><br> विश्वामित्रांच्या आश्रमात आगमन : <br><br> ऐकोनि गुरुचें वचन । रथारूढ रामलक्ष्मण । <br> उल्लसें करितां गमन । पुढें शोभायमान नव देखें ॥४७॥ <br> राम म्हणे ऋषि निर्मळा । ही कोणाची शोभनशाळा । <br> येरू म्हणे धननीळा । आश्रम सोज्ज्वळा पें माझा ॥४८॥ <br> आश्रमा आले रघुपती । आनंदल्या ऋषिपंक्ती । <br> विश्वामित्रे धर्मस्थिती । रामा अति प्रीतीं पूजिलें ॥४९॥ <br> आणोनि श्रीरामा सुभटा । पाचारोनी मुनिशेष्ठां । <br> आदरें अग्निप्रतिष्ठा । केली स्वधर्मॆं पैं ॥५०॥ <br> गर्ता वेदी कुंड मंडप । विधियुक्त तोरें पताकारोप । <br> यालागीं मुख्य रघुनाथ यूप । तो निजरूप यज्ञाचें ॥५१॥ <br> अग्निप्रतिष्ठा पूजन । परिसमूहन परिस्तरण । <br> प्रणीतापात्रें करोनि पूर्ण । इध्माविसर्जन होमार्थ ॥५२॥ <br> बहींचे आस्तरण । आज्यस्थालीसंस्थापन । <br> ज्वलनाज्य आघारून । होमप्राधान्य मंत्रोक्तीं ॥५३॥ <br><br> राक्षसांकडूण यज्ञनिध्वंसासंबंधी श्रीरामाचा प्रश्न : <br><br> ओंकारवषत्कारेंसीं करिती यज्ञ । ऋषींस पुरे रघुनंदन । <br> राक्षस यज्ञविध्वंसन । कोठोनि येवोन ते करिती ॥५४॥ <br> ऐसें पुसतां रघुनाथा । उल्लास मुनिवरां समस्तां । <br> कौशिकें आश्वासोनि माथा । राक्षसकथा स्वयें सांगे ॥५५॥ <br> आरंभापासोनि साहावे रातीं । अलक्षलक्षें राक्षस येती । <br> रिघोनियां यागाप्रती विध्वंसिती दुर्धर ॥५६॥ <br> जो निर्विकार निजनेटासीं । सहा दिवस अहर्निशीं । <br> सावध राहे निंद्रेंसीं । राक्षस त्यासी वध्य होती ॥५७॥ <br> ऐसें ऐकतां गुरुवचन । श्रीराम नित्य सावधान । <br> वगें घेवोनि धनुष्य बाण । राहिला आपण यज्ञद्वारीं ॥५८॥ <br> कर्मयोगीं कर्ता विश्वामित्र । क्षात्रधर्मयागीं रघुवीर । <br> दोहीं यागांचा विचार । श्रोती साचार परिसावा ॥५९॥ <br> कर्मयागीं कुंडसाधन । क्षात्रयागीं रणरंगण । <br> कर्मयागीं वेदविधान । अपलायन क्षात्रत्यागीं ॥६०॥ <br> ऋषियागीं ब्रह्मा श्रेष्ठ । रणयागीं सत्ववरिष्ठ । <br> यज्ञयागीं कर्मखटपट । तेथे खणखणाट शस्त्रांचा ॥६१॥ <br> येथें स्त्रुक्स्त्रुवा परिमार्जन । तेथे धनुष्यीं लाविले बाण । <br> बाणांचे परिस्तरण । परिसमूहन धैर्याचें ॥६२॥ <br> कर्मयागीं अग्निस्थापन । येथें काळानळहुताशन । <br> तेथें स्त्रुवेनें होमिती अन्न । येत्हें मांसावदन बाणाग्रे ॥६३॥ <br> ऋषियागीं वसोर्धारा । येथे प्रवाहो रुधिरा । <br> तेथें ऊंकारवषट्कारा । येथें हाहाकार वीरांचे ॥६४॥ <br> कर्मयागीं ज्वाला उद्‌भट । येथें शस्त्रांचा खणखणाट । <br> यागीं धूम्र निघे अचाट । येथे स्वेद श्रम कष्ट वीरांचे ॥६५॥ <br> यागीं वाढल्या हुताशन । पृषदाज्यें अभिषिंचन । <br> राक्षस वाढल्या दारूण । अस्रीं सिंचन तयांसी ॥६६॥ <br> यागीं सदीप बलिदान । येथें जीवबळी संदीप्तज्ञान । <br> बळि नेती सलोभ हीन । येथें जीवपण देहेलोभें ॥६७॥ <br> श्रीरामासी विमुख होऊन । जे युद्धीं करिती पलायन । <br> त्यांचे न तुटे देहबंधन । जीवबळिभक्षण अधःपात ॥६८॥ <br> या यागीं पूर्णाहुति नारिकेळें । येथें पूर्णाहूति शिसाळे । <br> तेथें प्रदक्षिणा मंत्रमेळें । येथें रणकल्लोळें प्रदक्षिणा ॥६९॥ <br> कर्मयागीं दक्षिणा धन । येथें दक्षिणा निजपद पूर्ण । <br> तेथें अभिषिंचितां ब्राह्मण । येथ देवगणपुष्पवृष्टि ॥७०॥ <br> या यागीं श्रेय संपाद्य विश्वामित्रा । संग्रामश्रेय श्रीरामचंद्रा । <br> श्रेयें उलास स्वगोत्रा । येथें चराचरा उलास ॥७१॥ <br> कर्मयागीं ब्राह्मणभोजन । रणयागीं भूतसंतर्पण । <br> दोनी यागीं समसमान । सिद्धी संपुर्ण रघुवीरें ॥७२॥ <br> यज्ञांती अग्निविसर्जन । तैसें न करी रघुनंदन । <br> पूर्ण द्यावया भोजन । नवें निमंत्रण काळानळा ॥७३॥ <br> ताटाकावधें पात्रप्रोक्षण । चित्राहुति सुबाहु संपूर्ण । <br> त्रिशिरा आणि खर दूषण । प्रथम जाण प्राणाहुती ॥७४॥ <br> [[कढी]]भात तो कुंभकर्ण । इंद्रजित पक्वान्नें पूर्ण । <br> रावण तो दध्योदन । उत्तरापोशन रणत्याग ॥७५॥ <br> प्रधान आणि राक्षसगण । हे भोजनीं शाखा आणि लवन । <br> अखयादि पुत्र पूर्ण । ते लोणचीं जाण सर्वसवें ॥७६॥ <br> इतुकें जलिया संपूर्ण । काळानळा तृप्तिभोजन । <br> हें द्यावया रघुनंदन । सावधान युद्धर्थीं ॥७७॥ <br><br> श्रोत्यांना विनंती : <br><br> विश्वामित्रयज्ञरक्षण । कथा सांडोनि रामायण । <br> मध्येंचि केले व्यर्थ कथन । तें श्रोतीं संपूर्ण क्षमा कीजे ॥७८॥ <br> मी तंव संतांचे लळिवाड । माझ्या बोलांचे त्यांसी कोड । <br> यालागीं माझी बडबड । लागो गोड साधूसीं ॥७९॥ <br> साधूंचें मी तान्हें बाळक । अगणुपणें समूळ मूर्ख । <br> रामकथा वदे ज्याचें मुख । हें कृपापीयूष साधूंचें ॥८०॥ <br> तव संत म्हणती नवलाव । उभययाग अभिप्राव । <br> शुद्ध साधिला आत्मानुभव । अविरुध भाव वेदोक्तीं ॥८१॥ <br> श्रीरामीं प्रेम गहन । हें निरूपणीं कळलें चिन्ह । <br> आतां चालवीं रामायण । मूळनिरूपण ग्रंथार्था ॥८२॥ <br> ऐकोनि साधूंचा अनुवाद । कवित्वा जाला परम आल्हाद । <br> एकाजनार्त्दनीं बोध । कथासंबंध अवधारा ॥८३॥ <br><br> श्रीरामांच्या पहार्यामुळे राक्षसांना संधी मिळेना : <br><br> विश्वामित्रयज्ञरक्षण । करावया श्रीराम स्वयें सावधान । <br> रोघों न शक्ती राक्षसगण । सुबाहु स्वयें आपण आला ॥८४॥ <br> यज्ञद्वारीं श्रीरघुपती । तेथें राक्षसांची न चले गती । <br> अंधारी छळावया येती । तंव श्रीराममूर्ति सावधान ॥८५॥ <br> दिवसा करावया छळण । तेथे श्रीराम सावधान । <br> स्वयें सुबाहु भोंवे आपण । तरी रघुनंदन छळेना ॥८६॥ <br> अंधराचे निजतेज । स्वयें श्रीरामाच सहज । <br> दिवसाचे निजबीज । दशरथात्मज निजांगे ॥८७॥ <br> यज्ञरक्षक रघुनाथ । न चले दळाचें छळमत । <br> हा बाळपणीं प्रतापवंत । ठेला तटस्थ सुबाहु ॥८८॥ <br> दावूं दूर्धरत्वें दरारा । तंव श्रीराम नेघे भेदरा । <br> झांपडे पडिलें निशांचरां । सर्वथा अध्वरां शिरों नेदी ॥८९॥ <br> श्रीराम नित्य सावधान । सर्वांगदेखणा संपूर्ण । <br> सुबाहूचें तळमळी मन । ऋषीनें संपूर्ण गांजिलों ॥९०॥ <br> आतां संग्राम करूं सदृढ । घेऊं ताटिकेचा सूड । <br> म्हणोनि असुर पडिपाड । गगनीं गडगड गर्जत ॥९१॥ <br> वर्षती रुधिराचिया धारा । भयें भेडसावीत द्विजवरां । <br> सांभाळीं म्हणत रघुवारा । आला सामोरा सुबाहु ॥९२॥ <br><br> राक्षसांचा हल्ला, श्रीरामांकडून सुबाहूचा नाश : <br><br> हांसे आले रघुवीरा । बाणीं त्रासिला सुबाहु पुरा । <br> तंव मारीच धांविन्नला कैवारा । तेणें रामचंद्रां हाकिलें ॥९३॥ <br> बाबरझोटिया समस्तक । घोर नादें दिधली हाक । <br> विक्राळ पसरोनिया मुख । श्रीरामसन्मुख धांविन्नला ॥९४॥ <br> ऐकतां राक्षस आरोळी । भयें द्विज पडिलें भूतळीं । <br> एकांच्या बैसल्या दांतखिळी । एक ते चळचळीं कांपत ॥९५॥ <br> एकांची धोत्रें गहती । एक ते धोत्रांत मुतती । <br> एकां अधोवात सस्ती । एक करिती महाशब्द ॥९६॥ <br> एक आरडती ओरडती । एक दीर्घस्वरें रउती । <br> एक उघडे पडती । एक चरफडती अति धाकें ॥९७॥ <br> एकांचे खुटखुटती दांत । एकांचे फुटलें ओंठ । <br> एकांचे भये फुगले पोट । अति संकट ब्राह्मणां ॥९८॥ <br> राम म्हणे लक्ष्मणासी । वेगीं नाभिकार दे द्विजांसी । <br> थोर होती कासाविसी । मी राक्षसांसी निवटीन ॥९९॥ <br> तंव समुदायें निशाचर । करीत आले हाहाकार । <br> विक्राळ दिर्मद अति दुर्धर । अति भयंकर संग्रामीं ॥१००॥ <br> कातिया त्रिशूभ तोमर । गदा मुद्रल चंड चक्र । <br> बाण खड्गें लहुडी थोर । शस्त्रभार सूटले ॥१॥ <br> महाशस्त्रांचा लखलखाट । थोर खड्गांचा खणखणाट । <br> बाण सुटती सणसणाट । घाय उद्‌भट हाणिती ॥२॥ <br> राहें साहें वीर शूर । घायें निर्बळ केले असुर । <br> पळूं नको धरीं धीर । क्रोधें वीर गर्जती ॥३॥ <br> तंव रामे सोडिला बाण । सकळ शस्त्रें केली चूर्ण । <br> तिळप्राय केले वोढण । बळसंपन्न रधुवीरें ॥४॥ <br> निवारावयास रामबाण । शस्त्रें सोडितां ती होती चूर्ण । <br> वीर खोचलें दारुण । सुबाहु पूर्ण क्षोभला ॥५॥ <br> मह हातीं वसवोनि गदा । सुबाहु धांविन्नला मल्लयुद्धा । <br> तंव श्रीराम नित्यसावध । राक्षसद्वंद्वतें कळलें ॥६॥ <br> सुबाहूची गदा केली पीठ । मारीचाचा मुद्रल केला कूट । <br> शूळ त्रिशूळ अति तिखट । ते करी सपाट श्रीराम ॥७॥ <br><br> बाणपिसार्याचने मारीचाला शतयोजने दूर उडविले : <br><br> बाणी योजिले अग्निअस्त्रा । घायें सुबाहु केला पुरा । <br> मारीच पळविला माघार । त्यासी पिसारा लागला ॥८॥ <br> पिसारा लागला ब्रह्मांडी । तेणें त्यासी आली भोवंडी । <br> हातपायां वळली मुरकुंडी । सुटल्या तोंडी रुधिरधारा ॥९॥ <br> बाणपिसारियाचा पवन । मारीचास उडवी जैसें तृण । <br> वाहुटळीमाजी भोवें पान । तेंवी परिभ्रमण आकाशीं ॥११०॥ <br> बाणपिसारियाचा वारा । मारीच उडविला अंबरा । <br> शतयोजन समुद्रतीरा । तेथें निशाचर टाकिलें ॥११॥ <br> राम लक्ष्मणासी म्हणे आपण । मारीचास नाहीं लागला बाण । <br> यालागीं त्याचा न वचे प्राण । पिसारें पूर्ण उडविला ॥१२॥ <br> मारीचास मूर्च्छा उद्‌भट । वटारिले नेत्रवाट । <br> घुरघुरीत वाजे कंठ । प्राणसंकट मांडलें ॥१३॥ <br> मारीच दैवें जाला सावध । परी धाक घेतला सुबद्ध । <br> पिसारियाचा येवढा बाध । मा सन्मुख युद्ध कोण साहे ॥१४॥ <br> राम देखतांचि जीव जाय । त्याचे निर्वाणाचे घाय । <br> देहवंत कोण साहे । महाभया भय श्रीराम ॥१५॥ <br><br> श्रीरामांच्या धाकाने मारीचाकडून आश्रमस्वीकार : <br><br> देखोनि श्रीरामाचे चरण । युद्धाभिमान गेला पळोन । <br> संग्राम न करी आपण । वाहोनियां आण निजाश्रमीं शांत ॥१६॥ <br> श्रीरामाचा निजबाण । सुबाहून्चे निवटी मन । <br> चित्त बुद्धी अभिमान । छेदूनि संपूर्ण मारिला ॥१७॥ <br> येणें नेटें मारिला देख । जे मरणाचें नाठवें दुःख । <br> पुढे जन्माचें न देखें मुख । ऐसा निःशेष मारिला ॥१८॥ <br> मारीच-सुबाहूंचे अनेक सेवक । राक्षस जे आले अनेक । <br> रोमं मारिलें एक एक । राक्षसातक श्रीराम ॥१९॥ <br> राक्षसांची महाधेंडी । आरमीं पडलीं मढीं । <br> शिष्य धाकती बापुडीं । ही कोण काढी अति दीर्घ ॥१२०॥ <br> त्या शिष्यांच्या सांकडी । न लागतां अर्धघडी । <br> श्रीरामें फेडिली रोकडी । घेवोनि भूतकोडी जगदंबा ॥२१॥ <br><br> जगदंबा आणि विश्वामित्रऋषींनीं श्रीरामाचे केलेले अभिनंदन : <br><br> औटकोटी भूतावळी । सहित आली भद्रकाळी । <br> आरती घेवोनि सोज्ज्वळी । स्वयें अओवाळी श्रीरामा ॥२२॥ <br> येतां भूतांचा मेळा । प्रेतें नेलीं देखतां डोळां । <br> आश्रम जाला अति सोज्ज्वळा । सडे रंगमळा घातल्या भूतीं ॥२३॥ <br> ऋषि राक्षसभयें भयभीत । पडलें होते पैं मूर्छित । <br> ते लक्ष्मणें करूनि सावच्चित । शीघ्र स्नानार्थ पाठविलें ॥२४॥ <br> वेगीं आले करूनि स्नान । आश्रम दिसे शोभायमान । <br> बाप प्रतापी रघुनंदन । स्वानंदे स्तवन ऋषि करिती ॥२५॥ <br> विजयी जाला रघुवीर । सुखी जाले ऋषीश्वर । <br> विष्णू पूजिती सुरवर । तैसा रामचंद्र पूजिला ॥२६॥ <br> रामप्रताप देखोनि दृष्टीं । विश्वामित्रा आनंदकोटी । <br> श्रीरामाची पाठी थापटी । उल्लस सृष्टीं न समायें ॥२७॥ <br> गुरुआज्ञा तुवां पाळिली । गुरुसेवा तुजचि फळली । <br> गुरुची चिंता तुवा करिली । गुरुपूजा केली यथार्थ ॥२८॥ <br> तूं गुरुत्व सद्‌गुरूचें । तूं गुरुज्ञान निश्चयाचें । <br> तूं निजबीज गुरुवाक्याचें । गुरुत्व साचें तुझेनी ॥२९॥ <br> श्रीराम गुरुत्वाची गरिमा । श्रीराम गुरुत्वाची महिमा । <br> श्रीराम गुरुत्वाची सीमा । ब्रह्मत्व ब्रह्मा श्रीरामें ॥१३०॥ <br> श्रीराम गुरुत्वाचे निजवीर्य । श्रीराम गुरूचें निजधैर्य । <br> श्रीराम गुरुत्वा गुरुवर्य । गुरुगांभीर्य श्रीराम ॥३१॥ <br> श्रीराम गुरुत्वाचें निजतेज । श्रीराम गुरुत्वाचें निजबीज । <br> श्रीराम गुरुत्वाचें गुह्यगुज । स्वानंदभोज श्रीराम ॥३२॥ <br> श्रीराम गुरूची निजमूर्ति । श्रीराम निश्चितीं गुरुगमय ॥३३॥ <br> श्रीराम गुरुत्वा निजप्रताप । श्रीराम गुरूचें सद्रूिप । <br> श्रीराम स्वयें ब्रह्मरूप । चित्स्वरूप श्रीराम ॥३४॥ <br> ऐसें श्रीरामाचें निजस्तवन । कौशिकें करोनि आपण । <br> आनंदें दिधले आलिंगन । समाधान गुरुशिष्यां ॥३५॥ <br><br> विजयप्राप्तीच्या आनंदामुळे विश्वामित्रांकडून दानधर्म : <br><br> विश्वामित्र आनंदे निर्भर । द्विजा दे गौ सहस्रासहस्र । <br> सुवर्णशुंगी रौप्यखूर । पृष्ठींस ताम्र कांस्यदोही ॥३६॥ <br> गोपुच्छींची प्रवाळें । लेवविली रत्नें मुक्ताफळें । <br> ऐसीं विश्वामित्रें गोकुळे । देवोनि द्विजकुळें सुखी केलीं ॥३७॥ <br> सुवर्णाचे सांभार । दक्षिणांचे सहस्रासहस्र । <br> याचक केले हर्षनिर्भर । मागते अभर कौशिक यागीं ॥३८॥ <br> रामें निवटले राक्षसगण । ऋषींचा सिद्धि पावला यज्ञ । <br> जालें ब्राह्मणभोजन । रघुनंदन निजवियी ॥३९॥ <br> विजयी जाला रघुनाथ । पवाडा केला त्रैलोक्यांत । <br> ऐकोनि रावण विस्मित । आनंद अद्भुत सुरवरांसी ॥४०॥ <br> एकाजनार्दना शरण । जालें सुबाहुनिर्दळण । <br> सिद्धि पावला गुरूचा यज्ञ । अहल्योद्धरण अवधारा ॥४१॥ <br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे बालकांडे एकाकारटीकायां <br> सुबाहुनिर्दलनं नाम त्रयोदशो॓ऽध्यायः ॥१३॥ ओव्यां ॥१४१॥ श्लोक ॥१॥ एवं ॥१४२॥ <br><br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} 4mubg0rzvk9brkynhh9k3afyhz5ncbz 0 5009 36688 36477 2026-09-08T06:34:41Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36688 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥<br> <br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥<br> <br> बालकाण्ड<br> <br> ॥ अध्याय तेविसावा ॥<br> <br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥<br> <br> सीमान्तपूजन - भोजनसमारंभ<br> <br> सूर्यवंशींचे भूपती । असंख्य आणि अगाधकीर्ती ।<br> तेर् म्यां सांगितले संकळिती । क्षमा श्रोती करावी ॥ १ ॥<br> <br> एवमुक्तोऽथ जनकः तमुवाच कृतांजलेः ।<br> श्रोतुमर्हसि धर्मज्ञ मत्कुलं श्रृण्वतां वर ॥ १ ॥<br> प्रधानेश्वर वक्तव्यं कुलं निरवशेषतः ।<br> वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध नरेश्वर ॥ २ ॥<br> <br> वसिष्ठें सूर्यवंशावळी । वर्णिली अति प्रांजळी ।<br> जनक उठोन तये वेळीं । कृतांजळी विनवीत ॥ २ ॥<br> <br> जनकाचें कुलवर्णन :<br> <br> माझिये कुळींचे भूपाळ । खातिवंत अति प्रबळ ।<br> राउळें परिसावे सकळ । सकळकुळपर्यावो ॥ ३ ॥<br> कन्यादानीं सकळ कुळ । सांगावें लागे स्वयें समूळ ।<br> पहिले कुळीं निमी भूपाळ । त्याची कीर्ति प्रबळ तिहीं लोकीं ॥ ४ ॥<br> वसिष्ठाचे शापस्थितीं । जगाचें देखणें ज्याची वस्ती ।<br> ज्याचेनि डोळे देखणे होती । यालागे म्हणती निमी त्यातें ॥ ५ ॥<br> निमिषानिमिषाची गती । ज्याचेनि चाले अहोरातीं ।<br> यालागी त्यातें निमी म्हणती । जाण निश्चितीं नरनाथा ॥ ६ ॥<br> निमीचा सुत मिथी सोज्ज्वळा । नगरी वसविली स्वलीळा ।<br> यालागी ईतें म्हणती मिथिला । स्वनामें सोहळा निजनगरीं ॥ ७ ॥<br> मिथिपुत्र प्रथम जनक । जो कां अत्यंत सात्विक ।<br> पुत्रप्राय पाळिले लोक । यालागी नांव जनक त्यासी ॥ ८ ॥<br> त्याचा पुत्र धृष्टकेतु । जनकवंशी अतिविख्यातु ।<br> दळें बळें प्रतापवंतु । धर्मसेते निजधर्मा ॥ ९ ॥<br> त्यापासोनि अनेक । जनक नामाचे नृप देख ।<br> ते सांगतां असती असंख्य । कथा आत्यंतिक वाढेल ॥ १० ॥<br> बहुलाश्वजनक स्वकीर्तिजनक । स्वदेहजनक विदेहजनक ।<br> त्यांमाजि मीही एक जनक । निजसेवक तुमचा ॥ ११ ॥<br> वंशावळी वाढवितां । अपार वाढेल ही कथा ।<br> लग्नीं साधावें रघुनाथा । हे परमावस्था जनकासी ॥ १२ ॥<br> घ्यावया आमुच्या निजराज्यासी । हिरोन न्यावया सीतेसी ।<br> सुधन्वा आला अति क्रोधेसीं । तेणें मिथिलेसी वेढिलें ॥ १३ ॥<br> मग मी युद्ध केलें त्यासीं । रणी वधिलें सुधन्व्यासी ।<br> मग त्याचिया राज्यासीं । कुशध्वजासी म्यां स्थापिलें ॥ १४ ॥<br> कुशध्वज माझा धाकटा बंधू । राजाप्रतापें प्रतापसिंधू ।<br> त्याच्या कन्या दोघी वधू । वरसम्बंधू करूं इच्छीं ॥ १५ ॥<br> <br> दशरथाच्या चार पुत्रांना आपल्या चार कन्या देण्याचा संकल्प :<br> <br> सीता दिधली श्रीरामासी । ऊर्मिला दिधली लक्ष्मणासी ।<br> मांडवी दिधली भरतासी । शत्रुघ्नासी श्रुतकीर्ती ॥ १६ ॥<br> चौघे बंधू चारी वधू । ऋषी म्हणती श्लाघ्य संबंधू ।<br> अवघीं केला निश्चय शब्दू । लग्नविधि अवधारा ॥ १७ ॥<br> <br> कुलगुरू व विश्वामित्रांचे अनुमोदन, दशरथाची संमती :<br> <br> वसिष्ठ विश्वामित्र वामदेव । अवघे म्हणती अति अपूर्व ।<br> श्लाघ्यसंबंधगौरव । भाववैभव समसाम्य ॥ १८ ॥<br> आजिचे तिसरे दिवशी । उत्तराफाल्गुनी सुदिनेंसी ।<br> अभिजित साधून मध्यान्हेंसीं । लग्न चौघांसी लावावें ॥ १९ ॥<br> ससिष्ठविश्वामित्राचे वचन । दशरथें मस्तकीं वंदून ।<br> तुमचें वाक्य परम प्रमाण । करणें लग्न चौघांचे ॥ २० ॥<br> जनक कुशध्वज नृपती । दोघेही व्याही परमार्थी ।<br> विजयी जाला रघुपती । ते अति कीर्ति तुमचेनि ॥ २१ ॥<br> लग्न करणें हे प्रमाण । भेरी त्राहाटिलें निशाण ।<br> दोहीं रायां हर्श पूर्ण । सुहृज्जन आल्हादी ॥ २२ ॥<br> <br> देवस्थापना :<br> <br> दशरथें पुसोनि जनकासी । सवें घेवोनि महाऋषी ।<br> वेगें आला जानवशासी । देवकासी आरंभ ॥ २३ ॥<br> जनक बोळवीत ये सर्वांसी । हात जोडोनि ऋषिरायांसी ।<br> शिष्य सेवक मी तुम्हांसी । बांधवांसी ससैन्य ॥ २४ ॥<br> श्रीरामलग्नाचा महोत्साह । दोहीं मांडवीं उत्साह ।<br> मिनल ऋषिसमुदाव । नवल नव्लाव लग्नाचा ॥ २५ ॥<br> <br> लग्नमंडपाचे वर्णन :<br> <br> रामविवाहा मंडपस्तंभ । चारी वेद जाले स्वयंभ ।<br> आडवळे धैर्याचे सलंब ।वासे निकोंभ विवेकाचे ॥ २६ ॥<br> त्यावरी शाकार स्मृतिपुराणें । चारी पुरुषार्थ तोरनें ।<br> धर्मद्वारें शोभती तेणें । सलंबपनें मुक्तघोंसी ॥ २७ ॥<br> धर्मद्वार मित्यमुक्त । द्वारनिरोध नाहीं तेथ ।<br> दीनें वरापासीं पावत । सुखी होत तत्काळें ॥ २८ ॥<br> वसिष्ठ पुरोहित सुबुद्धी । मंडप कालडिला उपनिषदीं ।<br> शोभा शोभे त्रिशुद्धी । चिदानंदी मंडप ॥ २९ ॥<br> मंडपशोभा शोभे कैसी । पताका शोभती चिदाकाशीं ।<br> देखतां सुख होय दृष्टीसी । मंडपवासियां आल्हाद ॥ ३० ॥<br> कन्यामंडपीं स्तंभ भावाचे । आडवळे शुद्ध सत्त्वाचे ।<br> वरी शाकार विधीचे । सद्‌बुद्धीचे दारवंटे ॥ ३१ ॥<br> कन्या मंडपीं चांदवा धर्म । वरमंडपीं वितान ब्रह्म ।<br> कन्यागृहीं दाटुगें कर्म । कर्म निष्कर्म वरगृहीं ॥ ३२ ॥<br> कन्यागृहीं साधन पंक्तीं । वरगृहीं साधन शाण्ती ।<br> कन्यागृहीं रत्न्यंज्योती । । निजदीप्ती वरगृहीं ॥ ३३ ॥<br> कन्यागृहीं नवरसप्रीती । वरगृही नवविधा भक्ती ।<br> कन्यागृहीं विधि सर्वार्थीं । विधिनिर्मुक्ती वरगृहीं ॥ ३४ ॥<br> कन्यागृहीं नित्यचाचरी । वरगृहीं कीर्तनगजरी ।<br> कन्यागृहीं भाट कैवारी । वेदनागरी वरगृहीं ॥ ३५ ॥<br> कन्यागृहीं नोवर्याच चारी । वरमंडपीं मिथ्या नरनारी ।<br> दोहीं मंडपांमाझारी । अगाध थोरी सामर्थ्य ॥ ३६ ॥<br> वसिष्ठें दशरथासी बैसवोन । देवकविधि पुण्याहवाचन ।<br> नांदीश्राद्ध करवोन । बहु हरिण्य वांटिले ॥ ३७ ॥<br> <br> स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा च पुष्कलम् ।<br> पुत्रार्थी प्रियपुत्रस्थ चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ ४ ॥<br> सुवर्णशृंगीः सुच्छन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः ।<br> वित्तमन्यत् बहुवलु द्विजेभ्यों रघुनंदनः ॥ ५ ॥<br> <br> मंडपसंरक्षणासाठी देवता-क्षेत्रपालांचे आगमन :<br> <br> श्रीवसिष्ठें आव्हानितां । नलिनी नंदिनी उमादि समस्ता ।<br> मंडपी समस्त मंडपदेवता । मूर्तिमंता पैं आल्या ॥ ३८ ॥<br> नवग्रहादि ग्रह समस्त । मंडळें सोडोनियां त्वरित ।<br> अवघे आले मंडपांत । श्रीरघुनाथलग्नार्थीं ॥ ३९ ॥<br> मंडपदेवता प्रहपरवडी । श्रीरामा वंदिती आवडीं ।<br> आमुदी तोडील हा बेडी । सोडवील बांधवडी लंकेची ॥ ४० ॥<br> क्षेत्रपाळ अहोरातीं । मंडपद्वारीं नित्य जागती ।<br> रावणें हरिल्या क्षेत्रवृत्ती । त्या रघुपती सोडवील ॥ ४१ ॥<br> देवकप्रतिष्ठा ऐसिया रीतीं । श्रीवसिष्ठें विधानोक्तीं ।<br> कवरिली रायाहातीं । आल्हाद चित्तीं दशरथा ॥ ४२ ॥<br> <br> दशरथहस्ते गोदाने :<br> <br> पाचारोनियां ब्राह्मन । शतानुशतें करी गोदान ।<br> श्रीरामें लक्षोनियां दान । दानविधान अवधारा ॥ ४३ ॥<br> नेदीच लातरिया डिवरिया । नेदीच अत्यंत बुजरिया ।<br> चोरपान्हा खावरिया । मरळा कुचरिया नेदीच ॥ ४४ ॥<br> ऐसिया गाई दान देतां । अवचटे घडे ब्रह्महत्या ।<br> दानीं दुभाळुवा अतिशांता । होय देता नृपनाथ ॥ ४५ ॥<br> नेदीच फळवटा प्रथमविताच्या । नेदीच वृद्धा बहुवितांच्या ।<br> तरुण सुदोही सुस्तनांच्या । बहुमोलाच्या उत्तमा ॥ ४६ ॥<br> सुवर्णश्रृंगी रौप्यखुरी । कांस्यदोही क्षौमांबरी ।<br> रत्न पुच्छा सुकुमारी । सालंकारी शोभत ॥ ४७ ॥<br> जैशा गाई तैशी आभरणें । तैसीच दक्षिणा संपूर्ण ।<br> पुत्रोद्वाहीं देतसे दान । सुखी ब्राह्मण तेणें केले ॥ ४८ ॥<br> तिळपात्रें घृतपात्रें । क्षीरसहित भोजनपात्रें ।<br> द्विजांसी दिधलीं नृपवरे । श्रीरामचम्द्रे उत्साहो ॥ ४९ ॥<br> श्रीरामभावना भावून । सकळ लोक करिती दान ।<br> प्रत्यक्ष श्रीरामें निजदान । भाग्यसंपन्न दशरथा ॥ ५० ॥<br> <br> भरताचा मामा युधाजित याचे आगमन :<br> <br> देवकप्रतिष्ठा अति गजर । हर्षे दान दे नृपवर ।<br> तेचि समयीं युधाजित शूर । आला ज्येष्ठ सहोदर कैकयीचा ॥ ५१ ॥<br> तो भरताचा निजमातुळ । सुहृतसंबंधी अति कुशळ ।<br> स्वसापुत्र स्नेहाळ । रायें तत्काळ आलिंगिला ॥ ५२ ॥<br> श्यालक बोले दशरथासी । भेटावया दोहीं पुत्रांसी ।<br> प्रीति कैकयरायासी । मज तुम्हांसी पाठविलें ॥ ५३ ॥<br> मी जंव आलों अयोध्येसीं । तंव तुम्हीं आलेती लग्नासी ।<br> ऐकोनि लग्नोत्साहासी । अति त्वरेंसीं मी आलो ॥ ५४ ॥<br> अवधीं केलें अभ्युत्थान । रायें दिधला अति सन्मान ।<br> दिधलें सुमनचंदन । वरासन बैसावया ॥ ५५ ॥<br> अभ्यंग करितां वरासी । मंगळतुरध्वनि आकाशीं ।<br> अलंकारीं दासदासी । महाऋषि पूजियेले ॥ ५६ ॥<br> वस्त्रें भूषणें विचित्रलीला । गंधाक्षता सुमनमाळा ।<br> देती परिमळतांबूला । दानलीला शोभत ॥ ५७ ॥<br> <br> चार जावयांचा सत्कार :<br> <br> केळवला रघुनंदन । कोणी नाहीं हीन दीन ।<br> अवघेची दिसती प्रसन्नवदन । सुप्रसन्न दशरथ ॥ ५८ ॥<br> वस्त्रें अलंकार अति चोखट । सभा बैसली घनदाट ।<br> रायें रचिलें वैकुंठ । अति उद्भ ट निजशोभा ॥ ५९ ॥<br> श्रीरामाच्या निजतेजेंसी । शोभा आली मंडपासी ।<br> रमेहूनि वरिष्ठ दासी । श्रीरामापासीं शोभत ॥ ६० ॥<br> हातीं धरोनि वसिष्ठा । रायें केली यागप्रतिष्ठा ।<br> होम दिधला हव्यवाटा । ज्येष्ठश्रेष्ठां पूजिले ॥ ६१ ॥<br> जनकें अत्यंत गजरेंसी । आणिलें सीमांतपूजेसी ।<br> सभा शोभताहे कैसी । वैकुंठवासी नरनृप ॥ ६२ ॥<br> वैकुंठींचें निजसामर्थ्य । येथें आणिलें समस्त ।<br> जनक निजभाग्यें समर्थ । श्रीरघुनाथ जांवई ॥ ६३ ॥<br> चारी मुक्ती ते चवाई । तीवरी बैसविला जांवाई ।<br> तेणेंचि सन्मानें तिघेही । ठायींच्या ठायीं बैसविले ६४ ॥॥<br> सत् चित् आनंद तिन्ही जाण । गुनातीत शोभायमान ।<br> तैसेचि हे तिघे जण । श्रीरामे पूर्ण शोभती ॥ ६५ ॥<br> मुकुट कुंडले रत्न मेखळा । करीं मुद्रिका रत्न॥माळा ।<br> निजभावाचें पदक गळां । हृदयकमळावरी शोभे ॥ १६ ॥<br> जानकीजनकें विदेहेवीरें । आणिली शुद्ध चिदांबरें ।<br> तीं वेष्टिलीं रामचम्द्रें ।अत्यादरें करूनियां ॥ ६७ ॥<br> येरही वर याचि रीतीं । गौरविले अति प्रीतीं ।<br> देखोनि विदेहनृपतीची भक्ती । श्रीरघुपति उल्हासे ॥ ६८ ॥<br> <br> ऋषिपूजन, विश्वामित्रांना अग्रपूजेचा मान :<br> <br> वरिष्ठ म्हणे गा विदेहेंद्रा । आधीं पूजावें विश्वामित्रा ।<br> वचन मानलें राजेंद्रा । पूजी सृषीश्वरा अग्रपूजा ॥ ६९ ॥<br> पूजिले वसिष्ठ वामदेव । कश्यपादी ऋषिसमुदाव ।<br> पूजिला मतुळ महाबाहो । पूजिला राव दशरथ ॥ ७० ॥<br> अत्यंतश्रद्धा जानकीजनक । तेणें पूजिला श्रीरामजनक ।<br> सोयरे सुहृद एक एक । सेवकें सेवक बुझाविले ॥ ७१ ॥<br> टुष्यशृंगाची निजकांता । मुख्य करवली ते शांता ।<br> जनक पूजी दिव्यांबरता । नानारत्नाृलंकारीं ॥ ७२ ॥<br> सुविद्या अविद्या श्रद्धा पत्नीू । तैशा वरमाया तिघी जणी ।<br> सुमेधा लागली त्यांचे चरणीं । रत्न भूशणीं पूजियेल्या ॥ ७३ ॥<br> जनकाची स्त्री पतिव्रता । सुमेधा सीतेची निजमाता ।<br> भावे वंदिलें रघुनाथा । चरनीं माथा ठेविला ॥ ७४ ॥<br> वृद्धपरंपरा पूर्ण । वोहमाय उटी वराचे चरण ।<br> शुद्धमेधेनें पैं आपण । श्रीरामचरण पूजियेले ॥ ७५ ॥<br> <br> भोजनपंक्ती, पक्वान्नवर्णन :<br> <br> लाज सांडोनि रोकडी । सुमेधा विनवी अति आवडीं ।<br> माझीं रुखवतपरवडी । स्वामीनें गोडी चाखावी ॥ ७६ ॥<br> तुझेनि उद्देशें सतत । परिपाक केले बहुत ।<br> भावाचा भोक्ता रघुनाथ । मनोरथ पुरवावे ॥ ७७ ॥<br> तिचा जाणोनि मनोरथ । भावें तुष्टला रघुनाथ ।<br> जनकें प्राथिला दशरथ । भोजनार्थ रुखवतीं ॥ ७८ ॥<br> मध्ये श्रीराम केवळ । आवरणपंक्ती राजे सकळ ।<br> स्वप्रकाशें दीप प्रबळ । भाग्य सुफळ सुमेधेचें ॥ ७९ ॥<br> चैतन्यतेजें अति चोखटें । समभावें सुवर्णताटें ।<br> पूर्णरसें भरिली वाटे । अपूर्ण कोठें असेना ॥ ८० ॥<br> एकी शाखा ते खणिवा । एकी केवळ खुडिवा ।<br> एकी सदेंठी तोडिवा । एकी सुरेख सोलिवा सुवास ॥ ८१ ॥<br> एक कडुवटे खणुवाळी । एक तिखटे तोंडाळी ।<br> एक सलंब सरळी । एक वाटोळे गडबडिजे ॥ ८२ ॥<br> एक हिरवी कर्करिते । एक टणक जारसे कचकचिते ।<br> एक बहुबीजें बुजबुचिते । एक हसहसिते कोरडी ॥ ८३ ॥<br> एक अत्यंत [[आंबट]] । एक सबाह्य तिखट ।<br> एक सर्वांगे कडवट । एक तरट समसमिते ॥ ८४ ॥<br> एक वाटोळी जारठली । एक सपुष्ट सारठली ।<br> एक मुरडी मुरकुठली । एक तुटली अनुवाये ॥ ८५ ॥<br> ऐशा फळावळीफळभारें । केलें समरस सांबारें ।<br> अवघ्या वाघरी वोघारे । निज थावरे श्रीरामें ॥ ८६ ॥<br> ऐशा नाना परींच्या शाका । परवडी केली रघुनायका ।<br> एकचि स्वादें जेविती देखा । अति नेटका जेवणार ॥ ८७ ॥<br> एक परिपाकें उतटली । स्नेह्देंठींहून सुटली ।<br> वनिताहातून निसटली । स्वादा आली शिखरणी ॥ ८८ ॥<br> झाडीं पिकलीं देंठकेणें । तरीं आंबे आंबटपणें ।<br> सेजे मुराल्या एकांतपणें । न चाखतां घ्राणें चवी फावे ॥ ८९ ॥<br> रूपें दृष्टीतें बुझावी । वाएं घ्राणातें समजावी ।<br> वाचा श्रवनातें बरा म्हणवी । स्पर्शे निववी त्वचेतें ॥ ९० ॥<br> रसना सेवितां रसमात्र । गोडिया सुखवें अंतर ।<br> सेवितां रामचम्द्रवीर । सबाह्याभ्यंतर सुखरूप ॥ ९१ ॥<br> एकलें एक चूतफळ । निववी इंद्रियें सकळ ।<br> श्रीरामपंक्तीं अच्युतफळ । जग सकळ सुखरूप ॥ ९२ ॥<br> वैराग्यतापें तापलिया । त्याचि संतप्त काचरिया ।<br> अनु तापतैलीं तळलिया । चवी आलिया श्रीरामें ॥ ९३ ॥<br> एकें भोजनीं अविचारातें । सेविती निंदेचे राइतें ।<br> चवी चाखतां कुसमुसितें । कपाळ हातें पिटिती ॥ ९४ ॥<br> नाकीं तोंडी धूर उठी । तळमळूनि कपाळ पिटी ।<br> राम त्यातें नातळे दृष्टीं । हे परिपाटी भोजनीं ॥ ९५ ॥<br> लोणचीं वाढिलीं अनेकें । रंगलीं भक्तिप्रेमरंगें ।<br> एकें सलवनें सर्वांगें । स्वाद श्रीरंगें सेववा ॥ ९६ ॥<br> अहं कडुवट कुहिरी । सोहं लोणच्यांत रंगली खारीं ।<br> वैराग्यभोकरें खारलीं सारीं । त्याहीमाझारी मुक्त मिरवे ॥ ९७ ॥<br> स्वबाध आलेंसीं आंवळा । भोजनें चवी अति आगळा ।<br> मुळींच्या मुळेंसीं रंगला । स्वयें सेविला श्रीरामें ॥ ९८ ॥<br> त्रिगुणाचें निजत्रिकूट । निर्गुणें भरिलें त्याचें पोट ।<br> घमघमीत उद्भनट । अति स्वादिष्ठ श्रीरामें ॥ ९९ ॥<br> ऐसीं लोणचीं नेणों किती । मुख्य स्मरण आले नेपतीं ।<br> तो स्वाद जाणे रघुपती । बैसले पांती ते धन्य ॥ १०० ॥<br> सूक्ष्म सेवेच्या सेवया । मोडोनि देतां सगळिया ।<br> क्षीरसाखरेशीं आळलिया । स्वयें सेविल्या श्रीरामें ॥ १ ॥<br> पोकळ वलवटें सरळीं । एके वाटोळीं लांबोळीं ।<br> सेवेमाजी अवधीं आलीं । ठायीं पावलीं रघुनाथा ॥ २ ॥<br> परम स्वादाची साखर । पंचरस पंचधार ।<br> घृत वाढिलें सर्वसार । स्वादें रामचम्द्र डुल्लत ॥ ३ ॥<br> अनुतापें सद्यस्तप्त । निजसाराचें सार घृत ।<br> अखंडधारा स्वयें वाढित । श्रीरघुनाथ निजभोक्ता ॥ ४ ॥<br> शास्त्रपरिपाडें पापड । नानायुक्ती अति तडफड ।<br> जळजळेचे आले फोड । तेणें कडकड मोडती ॥ ५ ॥<br> यालागीं घातले होते मागें । ते ओढोनि भजनमार्गें ।<br> विरवोनियां सर्वांगें । रामभोगें स्वादिष्ठ ॥ ६ ॥<br> श्रीरामसीतेची प्रीती सदा । त्यामाजी सांड्या अबद्धा ।<br> यालागी नकरीच सुमेधा । वृद्धानुवादा जाणोनी ॥ ७ ॥<br> समूळ गुंतली कुरवंडी । स्वयें नुगवेचि बापुडी ।<br> शांतिदांती केली कुडकुडी । आली रोकडी रामसुखा ॥ ८ ॥<br> विषय लालसाचे पं लाडू । विवेकें वाढिले फोडफोडूं ।<br> तेणें पडिपाडें तिळव्याचा जोडू । स्वाद गोडू श्रीरामें ॥ ९ ॥<br> वैराग्यकढें कढविली कढी । तीमाजी माया भुगवडी ।<br> विरोनी स्वादा आली गाडी । तिची गोडी राम जाणे ॥ ११० ॥<br> त्यामाजी जिरें मिरें कापुरा । तेणें सुवास चढे अंबरा ।<br> रसज्ञ सेविती फरफरा । श्रीरामचंद्राचेनि धर्में ॥ ११ ॥<br> भजनभावाच्या मांडेपुरिया । क्षीरसागरींच्या क्षीरघारिया ।<br> सबाह्य गोड गुळंवरिया । प्य़्र्णपुरिया परिपूर्ण ॥ १२ ॥<br> भजनभेदें स्फेद फेणी । प्रेमशर्करा भरली भरणी ।<br> अमृतफळातें लाजवोनी । वाढले आयिणी आंबवडे ॥ १३ ॥<br> नुसंधी गोडियेची घडियेली । तैसी खांडवी वाढिली ।<br> चाम्द्रबिंबींची काधिली । घडी मांडिली मांडियांची ॥ १४ ॥<br> मांडियांची ऐका नवलपरी । चतुर्वेद घडिया चारी ।<br> कर्म कानवले उत्तरी । श्रीरामचंद्रीं निजस्वाद ॥ १५ ॥<br> विवेकसडणी अतिसोज्ज्वळे । उभय भागीं निजतेजाळे ।<br> तांदुळ वेहियेले आणियाळे । भावबळें अरुवार ॥ १६ ॥<br> सोहं ओगराळें सनाथ । अलिप्तपणें भरिला भात ।<br> ठायीं वाढित न फुटत । श्रीरघुनाथ निजभोक्ता ॥ १७ ॥<br> अन्ना वरान्नें श्रेष्ठता । सबाह्य कोंडा सांदिला परता ।<br> चढलें मध्यनायकाचे माथां । प्रिय रघुनाथा यालागीं ॥ १८ ॥<br> सर्व स्वादीचें कारण । स्वयें श्रीराम आपण ।<br> यालागीं वाढिलें वरी लवण । अपूर्ण ते पूर्ण करील ॥ १९ ॥<br> श्रीरामपंक्ती रस पीयूष । ज्यासी श्रद्धेची अति भूक ।<br> ग्रासोग्रासीं चढते सुख । हे परवडी देख त्यालागीं ॥ १२० ॥<br> न्यून नाहीं श्रीरामपंक्तीं । जेवितां जेविते चवी जाणती ।<br> रुचलेपणें जाणे वाढती । जनक नृपति सावध ॥ २१ ॥<br> सुमेधा सदा सावधान । जाणे तृषिताचें लक्षण ।<br> सबाह्य निववीतसे पूर्ण । जीवा जीवन देतसे ॥ २२ ॥<br> सुमेधा स्वयें खुणावितीं । चारी मुक्ति स्वयें राबती ।<br> जें जें ज्याचे मनोगतीं । तें तें देती त्या ठायीं ॥ २३ ॥<br> पहिल्या नवजणी वाधत्या । चवघी जणी पूर्ण कर्त्या ।<br> जे पंक्तीस श्रीराम भोक्ता । तेथें अतृप्तता असेना ॥ २४ ॥<br> एवं तृप्त अभ्यंतर । देती द्वानंद उद्गातर ।<br> सानंदें कोंदलें जेवणार । श्रीरामचम्द्र निजभोक्ता ॥ २५ ॥<br> सुमेधा सावधान वाढी । राजे धाले निजपरवडी ।<br> ब्राह्मणतृप्ति जाली गाढी । धोत्रें बुडीं ढिलावती ॥ २६ ॥<br> तृप्ति जाली सकळिकां । उष्टावनी रघुकुळटिळका ।<br> रामनामी निजमुद्रिका । ठायीं देखा ठेविली ॥ २७ ॥<br> श्रीराम नाम मुद्रा देखतां । उल्लास सुमेधेच्या चित्ता ।<br> चरणी लागली रघुनाथा । लाज सर्वथा विसरली ॥ २८ ॥<br> संतोषोनि रघुपती । सुमनमाळा तिसी देती ।<br> हर्ष न समाये त्रिजगतीं । सीता सती सभाग्य ॥ २९ ॥<br> <br> तांबूलवर्णन व दान :<br> <br> जे जे जेविले श्रीरामपंक्तीं । ते ते संसारा आंचवती ।<br> श्रीरामनामें सुखीं रंगती । विडे शोभती सुरंग ॥ १३० ॥<br> फोडफोडूनि फळाशा । शांतिपक्वपानाची दशा ।<br> वासना शिरा काढोनि निःशेषा । तांबूल परेशा श्रीरामा ॥ ३१ ॥<br> अहं जाळोनियां कठिणपणा । सोहं गाळींव काढिला शुद्ध चुना ।<br> लागोनि शांति परिपक्व पाना । श्रीरामवदना सुस्वाद ॥ ३२ ॥<br> सर्वसाराचें निजसार । तोचि सेविती खदिरसार ।<br> श्रीराममुखीं रंगाकार । अधरीं सधर शोभत ॥ ३३ ॥<br> श्रीरामप्रसाद हाता येतां । सुमेधा लाहे उल्लासता ।<br> स्वयें सीतेचे हातीं देतां । तिनेंही माथां वंदिली ॥ ३४ ॥<br> वंदूनियां श्रीरामचम्द्रा । हृदयीं धरिली राममुद्रा ।<br> प्रसाद सेवितां ते भद्रा । नरा नरेंद्रा विपुलांगें ॥ ३५ ॥<br> श्रीरामाच्या निजदीप्तीं । उदय अस्त नाठवती ।<br> उपाध्ये रायातें सांगती । उदया गभस्ति येऊं पाहे ॥ ३६ ॥<br> मांडवा चाला लवडसवडीं । आधीं प्रतिष्ठाची घडी ।<br> दशरथें निजनिरवडीं । फळ तांतडीं आणावें ॥ ३७ ॥<br> एकाजनार्दना शरण । जालें रुखवत संपूर्ण ।<br> पुढें सीतापाणिग्रहण । सावधान अवधारा ॥ ३८ ॥<br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे बालकांडे एकाकारटीकायां<br> सीमान्तपूजनरुखवतभोजनं नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३ ॥<br> ॥ श्लोक ५ ॥ ओंव्या १३८ ॥ एवं १४३ ॥ <br> <br> <br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} tnrvywxv1k7ohqrqe3it4uz4u8i7q3m 36703 36688 2026-09-08T06:36:00Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36703 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥<br> <br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥<br> <br> बालकाण्ड<br> <br> ॥ अध्याय तेविसावा ॥<br> <br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥<br> <br> सीमान्तपूजन - भोजनसमारंभ<br> <br> सूर्यवंशींचे भूपती । असंख्य आणि अगाधकीर्ती ।<br> तेर् म्यां सांगितले संकळिती । क्षमा श्रोती करावी ॥ १ ॥<br> <br> एवमुक्तोऽथ जनकः तमुवाच कृतांजलेः ।<br> श्रोतुमर्हसि धर्मज्ञ मत्कुलं श्रृण्वतां वर ॥ १ ॥<br> प्रधानेश्वर वक्तव्यं कुलं निरवशेषतः ।<br> वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध नरेश्वर ॥ २ ॥<br> <br> वसिष्ठें सूर्यवंशावळी । वर्णिली अति प्रांजळी ।<br> जनक उठोन तये वेळीं । कृतांजळी विनवीत ॥ २ ॥<br> <br> जनकाचें कुलवर्णन :<br> <br> माझिये कुळींचे भूपाळ । खातिवंत अति प्रबळ ।<br> राउळें परिसावे सकळ । सकळकुळपर्यावो ॥ ३ ॥<br> कन्यादानीं सकळ कुळ । सांगावें लागे स्वयें समूळ ।<br> पहिले कुळीं निमी भूपाळ । त्याची कीर्ति प्रबळ तिहीं लोकीं ॥ ४ ॥<br> वसिष्ठाचे शापस्थितीं । जगाचें देखणें ज्याची वस्ती ।<br> ज्याचेनि डोळे देखणे होती । यालागे म्हणती निमी त्यातें ॥ ५ ॥<br> निमिषानिमिषाची गती । ज्याचेनि चाले अहोरातीं ।<br> यालागी त्यातें निमी म्हणती । जाण निश्चितीं नरनाथा ॥ ६ ॥<br> निमीचा सुत मिथी सोज्ज्वळा । नगरी वसविली स्वलीळा ।<br> यालागी ईतें म्हणती मिथिला । स्वनामें सोहळा निजनगरीं ॥ ७ ॥<br> मिथिपुत्र प्रथम जनक । जो कां अत्यंत सात्विक ।<br> पुत्रप्राय पाळिले लोक । यालागी नांव जनक त्यासी ॥ ८ ॥<br> त्याचा पुत्र धृष्टकेतु । जनकवंशी अतिविख्यातु ।<br> दळें बळें प्रतापवंतु । धर्मसेते निजधर्मा ॥ ९ ॥<br> त्यापासोनि अनेक । जनक नामाचे नृप देख ।<br> ते सांगतां असती असंख्य । कथा आत्यंतिक वाढेल ॥ १० ॥<br> बहुलाश्वजनक स्वकीर्तिजनक । स्वदेहजनक विदेहजनक ।<br> त्यांमाजि मीही एक जनक । निजसेवक तुमचा ॥ ११ ॥<br> वंशावळी वाढवितां । अपार वाढेल ही कथा ।<br> लग्नीं साधावें रघुनाथा । हे परमावस्था जनकासी ॥ १२ ॥<br> घ्यावया आमुच्या निजराज्यासी । हिरोन न्यावया सीतेसी ।<br> सुधन्वा आला अति क्रोधेसीं । तेणें मिथिलेसी वेढिलें ॥ १३ ॥<br> मग मी युद्ध केलें त्यासीं । रणी वधिलें सुधन्व्यासी ।<br> मग त्याचिया राज्यासीं । कुशध्वजासी म्यां स्थापिलें ॥ १४ ॥<br> कुशध्वज माझा धाकटा बंधू । राजाप्रतापें प्रतापसिंधू ।<br> त्याच्या कन्या दोघी वधू । वरसम्बंधू करूं इच्छीं ॥ १५ ॥<br> <br> दशरथाच्या चार पुत्रांना आपल्या चार कन्या देण्याचा संकल्प :<br> <br> सीता दिधली श्रीरामासी । ऊर्मिला दिधली लक्ष्मणासी ।<br> मांडवी दिधली भरतासी । शत्रुघ्नासी श्रुतकीर्ती ॥ १६ ॥<br> चौघे बंधू चारी वधू । ऋषी म्हणती श्लाघ्य संबंधू ।<br> अवघीं केला निश्चय शब्दू । लग्नविधि अवधारा ॥ १७ ॥<br> <br> कुलगुरू व विश्वामित्रांचे अनुमोदन, दशरथाची संमती :<br> <br> वसिष्ठ विश्वामित्र वामदेव । अवघे म्हणती अति अपूर्व ।<br> श्लाघ्यसंबंधगौरव । भाववैभव समसाम्य ॥ १८ ॥<br> आजिचे तिसरे दिवशी । उत्तराफाल्गुनी सुदिनेंसी ।<br> अभिजित साधून मध्यान्हेंसीं । लग्न चौघांसी लावावें ॥ १९ ॥<br> ससिष्ठविश्वामित्राचे वचन । दशरथें मस्तकीं वंदून ।<br> तुमचें वाक्य परम प्रमाण । करणें लग्न चौघांचे ॥ २० ॥<br> जनक कुशध्वज नृपती । दोघेही व्याही परमार्थी ।<br> विजयी जाला रघुपती । ते अति कीर्ति तुमचेनि ॥ २१ ॥<br> लग्न करणें हे प्रमाण । भेरी त्राहाटिलें निशाण ।<br> दोहीं रायां हर्श पूर्ण । सुहृज्जन आल्हादी ॥ २२ ॥<br> <br> देवस्थापना :<br> <br> दशरथें पुसोनि जनकासी । सवें घेवोनि महाऋषी ।<br> वेगें आला जानवशासी । देवकासी आरंभ ॥ २३ ॥<br> जनक बोळवीत ये सर्वांसी । हात जोडोनि ऋषिरायांसी ।<br> शिष्य सेवक मी तुम्हांसी । बांधवांसी ससैन्य ॥ २४ ॥<br> श्रीरामलग्नाचा महोत्साह । दोहीं मांडवीं उत्साह ।<br> मिनल ऋषिसमुदाव । नवल नव्लाव लग्नाचा ॥ २५ ॥<br> <br> लग्नमंडपाचे वर्णन :<br> <br> रामविवाहा मंडपस्तंभ । चारी वेद जाले स्वयंभ ।<br> आडवळे धैर्याचे सलंब ।वासे निकोंभ विवेकाचे ॥ २६ ॥<br> त्यावरी शाकार स्मृतिपुराणें । चारी पुरुषार्थ तोरनें ।<br> धर्मद्वारें शोभती तेणें । सलंबपनें मुक्तघोंसी ॥ २७ ॥<br> धर्मद्वार मित्यमुक्त । द्वारनिरोध नाहीं तेथ ।<br> दीनें वरापासीं पावत । सुखी होत तत्काळें ॥ २८ ॥<br> वसिष्ठ पुरोहित सुबुद्धी । मंडप कालडिला उपनिषदीं ।<br> शोभा शोभे त्रिशुद्धी । चिदानंदी मंडप ॥ २९ ॥<br> मंडपशोभा शोभे कैसी । पताका शोभती चिदाकाशीं ।<br> देखतां सुख होय दृष्टीसी । मंडपवासियां आल्हाद ॥ ३० ॥<br> कन्यामंडपीं स्तंभ भावाचे । आडवळे शुद्ध सत्त्वाचे ।<br> वरी शाकार विधीचे । सद्‌बुद्धीचे दारवंटे ॥ ३१ ॥<br> कन्या मंडपीं चांदवा धर्म । वरमंडपीं वितान ब्रह्म ।<br> कन्यागृहीं दाटुगें कर्म । कर्म निष्कर्म वरगृहीं ॥ ३२ ॥<br> कन्यागृहीं साधन पंक्तीं । वरगृहीं साधन शाण्ती ।<br> कन्यागृहीं रत्न्यंज्योती । । निजदीप्ती वरगृहीं ॥ ३३ ॥<br> कन्यागृहीं नवरसप्रीती । वरगृही नवविधा भक्ती ।<br> कन्यागृहीं विधि सर्वार्थीं । विधिनिर्मुक्ती वरगृहीं ॥ ३४ ॥<br> कन्यागृहीं नित्यचाचरी । वरगृहीं कीर्तनगजरी ।<br> कन्यागृहीं भाट कैवारी । वेदनागरी वरगृहीं ॥ ३५ ॥<br> कन्यागृहीं नोवर्याच चारी । वरमंडपीं मिथ्या नरनारी ।<br> दोहीं मंडपांमाझारी । अगाध थोरी सामर्थ्य ॥ ३६ ॥<br> वसिष्ठें दशरथासी बैसवोन । देवकविधि पुण्याहवाचन ।<br> नांदीश्राद्ध करवोन । बहु हरिण्य वांटिले ॥ ३७ ॥<br> <br> स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा च पुष्कलम् ।<br> पुत्रार्थी प्रियपुत्रस्थ चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ ४ ॥<br> सुवर्णशृंगीः सुच्छन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः ।<br> वित्तमन्यत् बहुवलु द्विजेभ्यों रघुनंदनः ॥ ५ ॥<br> <br> मंडपसंरक्षणासाठी देवता-क्षेत्रपालांचे आगमन :<br> <br> श्रीवसिष्ठें आव्हानितां । नलिनी नंदिनी उमादि समस्ता ।<br> मंडपी समस्त मंडपदेवता । मूर्तिमंता पैं आल्या ॥ ३८ ॥<br> नवग्रहादि ग्रह समस्त । मंडळें सोडोनियां त्वरित ।<br> अवघे आले मंडपांत । श्रीरघुनाथलग्नार्थीं ॥ ३९ ॥<br> मंडपदेवता प्रहपरवडी । श्रीरामा वंदिती आवडीं ।<br> आमुदी तोडील हा बेडी । सोडवील बांधवडी लंकेची ॥ ४० ॥<br> क्षेत्रपाळ अहोरातीं । मंडपद्वारीं नित्य जागती ।<br> रावणें हरिल्या क्षेत्रवृत्ती । त्या रघुपती सोडवील ॥ ४१ ॥<br> देवकप्रतिष्ठा ऐसिया रीतीं । श्रीवसिष्ठें विधानोक्तीं ।<br> कवरिली रायाहातीं । आल्हाद चित्तीं दशरथा ॥ ४२ ॥<br> <br> दशरथहस्ते गोदाने :<br> <br> पाचारोनियां ब्राह्मन । शतानुशतें करी गोदान ।<br> श्रीरामें लक्षोनियां दान । दानविधान अवधारा ॥ ४३ ॥<br> नेदीच लातरिया डिवरिया । नेदीच अत्यंत बुजरिया ।<br> चोरपान्हा खावरिया । मरळा कुचरिया नेदीच ॥ ४४ ॥<br> ऐसिया गाई दान देतां । अवचटे घडे ब्रह्महत्या ।<br> दानीं दुभाळुवा अतिशांता । होय देता नृपनाथ ॥ ४५ ॥<br> नेदीच फळवटा प्रथमविताच्या । नेदीच वृद्धा बहुवितांच्या ।<br> तरुण सुदोही सुस्तनांच्या । बहुमोलाच्या उत्तमा ॥ ४६ ॥<br> सुवर्णश्रृंगी रौप्यखुरी । कांस्यदोही क्षौमांबरी ।<br> रत्न पुच्छा सुकुमारी । सालंकारी शोभत ॥ ४७ ॥<br> जैशा गाई तैशी आभरणें । तैसीच दक्षिणा संपूर्ण ।<br> पुत्रोद्वाहीं देतसे दान । सुखी ब्राह्मण तेणें केले ॥ ४८ ॥<br> तिळपात्रें घृतपात्रें । क्षीरसहित भोजनपात्रें ।<br> द्विजांसी दिधलीं नृपवरे । श्रीरामचम्द्रे उत्साहो ॥ ४९ ॥<br> श्रीरामभावना भावून । सकळ लोक करिती दान ।<br> प्रत्यक्ष श्रीरामें निजदान । भाग्यसंपन्न दशरथा ॥ ५० ॥<br> <br> भरताचा मामा युधाजित याचे आगमन :<br> <br> देवकप्रतिष्ठा अति गजर । हर्षे दान दे नृपवर ।<br> तेचि समयीं युधाजित शूर । आला ज्येष्ठ सहोदर कैकयीचा ॥ ५१ ॥<br> तो भरताचा निजमातुळ । सुहृतसंबंधी अति कुशळ ।<br> स्वसापुत्र स्नेहाळ । रायें तत्काळ आलिंगिला ॥ ५२ ॥<br> श्यालक बोले दशरथासी । भेटावया दोहीं पुत्रांसी ।<br> प्रीति कैकयरायासी । मज तुम्हांसी पाठविलें ॥ ५३ ॥<br> मी जंव आलों अयोध्येसीं । तंव तुम्हीं आलेती लग्नासी ।<br> ऐकोनि लग्नोत्साहासी । अति त्वरेंसीं मी आलो ॥ ५४ ॥<br> अवधीं केलें अभ्युत्थान । रायें दिधला अति सन्मान ।<br> दिधलें सुमनचंदन । वरासन बैसावया ॥ ५५ ॥<br> अभ्यंग करितां वरासी । मंगळतुरध्वनि आकाशीं ।<br> अलंकारीं दासदासी । महाऋषि पूजियेले ॥ ५६ ॥<br> वस्त्रें भूषणें विचित्रलीला । गंधाक्षता सुमनमाळा ।<br> देती परिमळतांबूला । दानलीला शोभत ॥ ५७ ॥<br> <br> चार जावयांचा सत्कार :<br> <br> केळवला रघुनंदन । कोणी नाहीं हीन दीन ।<br> अवघेची दिसती प्रसन्नवदन । सुप्रसन्न दशरथ ॥ ५८ ॥<br> वस्त्रें अलंकार अति चोखट । सभा बैसली घनदाट ।<br> रायें रचिलें वैकुंठ । अति उद्भ ट निजशोभा ॥ ५९ ॥<br> श्रीरामाच्या निजतेजेंसी । शोभा आली मंडपासी ।<br> रमेहूनि वरिष्ठ दासी । श्रीरामापासीं शोभत ॥ ६० ॥<br> हातीं धरोनि वसिष्ठा । रायें केली यागप्रतिष्ठा ।<br> होम दिधला हव्यवाटा । ज्येष्ठश्रेष्ठां पूजिले ॥ ६१ ॥<br> जनकें अत्यंत गजरेंसी । आणिलें सीमांतपूजेसी ।<br> सभा शोभताहे कैसी । वैकुंठवासी नरनृप ॥ ६२ ॥<br> वैकुंठींचें निजसामर्थ्य । येथें आणिलें समस्त ।<br> जनक निजभाग्यें समर्थ । श्रीरघुनाथ जांवई ॥ ६३ ॥<br> चारी मुक्ती ते चवाई । तीवरी बैसविला जांवाई ।<br> तेणेंचि सन्मानें तिघेही । ठायींच्या ठायीं बैसविले ६४ ॥॥<br> सत् चित् आनंद तिन्ही जाण । गुनातीत शोभायमान ।<br> तैसेचि हे तिघे जण । श्रीरामे पूर्ण शोभती ॥ ६५ ॥<br> मुकुट कुंडले रत्न मेखळा । करीं मुद्रिका रत्न॥माळा ।<br> निजभावाचें पदक गळां । हृदयकमळावरी शोभे ॥ १६ ॥<br> जानकीजनकें विदेहेवीरें । आणिली शुद्ध चिदांबरें ।<br> तीं वेष्टिलीं रामचम्द्रें ।अत्यादरें करूनियां ॥ ६७ ॥<br> येरही वर याचि रीतीं । गौरविले अति प्रीतीं ।<br> देखोनि विदेहनृपतीची भक्ती । श्रीरघुपति उल्हासे ॥ ६८ ॥<br> <br> ऋषिपूजन, विश्वामित्रांना अग्रपूजेचा मान :<br> <br> वरिष्ठ म्हणे गा विदेहेंद्रा । आधीं पूजावें विश्वामित्रा ।<br> वचन मानलें राजेंद्रा । पूजी सृषीश्वरा अग्रपूजा ॥ ६९ ॥<br> पूजिले वसिष्ठ वामदेव । कश्यपादी ऋषिसमुदाव ।<br> पूजिला मतुळ महाबाहो । पूजिला राव दशरथ ॥ ७० ॥<br> अत्यंतश्रद्धा जानकीजनक । तेणें पूजिला श्रीरामजनक ।<br> सोयरे सुहृद एक एक । सेवकें सेवक बुझाविले ॥ ७१ ॥<br> टुष्यशृंगाची निजकांता । मुख्य करवली ते शांता ।<br> जनक पूजी दिव्यांबरता । नानारत्नाृलंकारीं ॥ ७२ ॥<br> सुविद्या अविद्या श्रद्धा पत्नीू । तैशा वरमाया तिघी जणी ।<br> सुमेधा लागली त्यांचे चरणीं । रत्न भूशणीं पूजियेल्या ॥ ७३ ॥<br> जनकाची स्त्री पतिव्रता । सुमेधा सीतेची निजमाता ।<br> भावे वंदिलें रघुनाथा । चरनीं माथा ठेविला ॥ ७४ ॥<br> वृद्धपरंपरा पूर्ण । वोहमाय उटी वराचे चरण ।<br> शुद्धमेधेनें पैं आपण । श्रीरामचरण पूजियेले ॥ ७५ ॥<br> <br> भोजनपंक्ती, पक्वान्नवर्णन :<br> <br> लाज सांडोनि रोकडी । सुमेधा विनवी अति आवडीं ।<br> माझीं रुखवतपरवडी । स्वामीनें गोडी चाखावी ॥ ७६ ॥<br> तुझेनि उद्देशें सतत । परिपाक केले बहुत ।<br> भावाचा भोक्ता रघुनाथ । मनोरथ पुरवावे ॥ ७७ ॥<br> तिचा जाणोनि मनोरथ । भावें तुष्टला रघुनाथ ।<br> जनकें प्राथिला दशरथ । भोजनार्थ रुखवतीं ॥ ७८ ॥<br> मध्ये श्रीराम केवळ । आवरणपंक्ती राजे सकळ ।<br> स्वप्रकाशें दीप प्रबळ । भाग्य सुफळ सुमेधेचें ॥ ७९ ॥<br> चैतन्यतेजें अति चोखटें । समभावें सुवर्णताटें ।<br> पूर्णरसें भरिली वाटे । अपूर्ण कोठें असेना ॥ ८० ॥<br> एकी शाखा ते खणिवा । एकी केवळ खुडिवा ।<br> एकी सदेंठी तोडिवा । एकी सुरेख सोलिवा सुवास ॥ ८१ ॥<br> एक कडुवटे खणुवाळी । एक तिखटे तोंडाळी ।<br> एक सलंब सरळी । एक वाटोळे गडबडिजे ॥ ८२ ॥<br> एक हिरवी कर्करिते । एक टणक जारसे कचकचिते ।<br> एक बहुबीजें बुजबुचिते । एक हसहसिते कोरडी ॥ ८३ ॥<br> एक अत्यंत [[आंबट]] । एक सबाह्य तिखट ।<br> एक सर्वांगे कडवट । एक तरट समसमिते ॥ ८४ ॥<br> एक वाटोळी जारठली । एक सपुष्ट सारठली ।<br> एक मुरडी मुरकुठली । एक तुटली अनुवाये ॥ ८५ ॥<br> ऐशा फळावळीफळभारें । केलें समरस सांबारें ।<br> अवघ्या वाघरी वोघारे । निज थावरे श्रीरामें ॥ ८६ ॥<br> ऐशा नाना परींच्या शाका । परवडी केली रघुनायका ।<br> एकचि स्वादें जेविती देखा । अति नेटका जेवणार ॥ ८७ ॥<br> एक परिपाकें उतटली । स्नेह्देंठींहून सुटली ।<br> वनिताहातून निसटली । स्वादा आली शिखरणी ॥ ८८ ॥<br> झाडीं पिकलीं देंठकेणें । तरीं आंबे आंबटपणें ।<br> सेजे मुराल्या एकांतपणें । न चाखतां घ्राणें चवी फावे ॥ ८९ ॥<br> रूपें दृष्टीतें बुझावी । वाएं घ्राणातें समजावी ।<br> वाचा श्रवनातें बरा म्हणवी । स्पर्शे निववी त्वचेतें ॥ ९० ॥<br> रसना सेवितां रसमात्र । गोडिया सुखवें अंतर ।<br> सेवितां रामचम्द्रवीर । सबाह्याभ्यंतर सुखरूप ॥ ९१ ॥<br> एकलें एक चूतफळ । निववी इंद्रियें सकळ ।<br> श्रीरामपंक्तीं अच्युतफळ । जग सकळ सुखरूप ॥ ९२ ॥<br> वैराग्यतापें तापलिया । त्याचि संतप्त काचरिया ।<br> अनु तापतैलीं तळलिया । चवी आलिया श्रीरामें ॥ ९३ ॥<br> एकें भोजनीं अविचारातें । सेविती निंदेचे राइतें ।<br> चवी चाखतां कुसमुसितें । कपाळ हातें पिटिती ॥ ९४ ॥<br> नाकीं तोंडी धूर उठी । तळमळूनि कपाळ पिटी ।<br> राम त्यातें नातळे दृष्टीं । हे परिपाटी भोजनीं ॥ ९५ ॥<br> लोणचीं वाढिलीं अनेकें । रंगलीं भक्तिप्रेमरंगें ।<br> एकें सलवनें सर्वांगें । स्वाद श्रीरंगें सेववा ॥ ९६ ॥<br> अहं कडुवट कुहिरी । सोहं लोणच्यांत रंगली खारीं ।<br> वैराग्यभोकरें खारलीं सारीं । त्याहीमाझारी मुक्त मिरवे ॥ ९७ ॥<br> स्वबाध आलेंसीं आंवळा । भोजनें चवी अति आगळा ।<br> मुळींच्या मुळेंसीं रंगला । स्वयें सेविला श्रीरामें ॥ ९८ ॥<br> त्रिगुणाचें निजत्रिकूट । निर्गुणें भरिलें त्याचें पोट ।<br> घमघमीत उद्भनट । अति स्वादिष्ठ श्रीरामें ॥ ९९ ॥<br> ऐसीं लोणचीं नेणों किती । मुख्य स्मरण आले नेपतीं ।<br> तो स्वाद जाणे रघुपती । बैसले पांती ते धन्य ॥ १०० ॥<br> सूक्ष्म सेवेच्या सेवया । मोडोनि देतां सगळिया ।<br> क्षीरसाखरेशीं आळलिया । स्वयें सेविल्या श्रीरामें ॥ १ ॥<br> पोकळ वलवटें सरळीं । एके वाटोळीं लांबोळीं ।<br> सेवेमाजी अवधीं आलीं । ठायीं पावलीं रघुनाथा ॥ २ ॥<br> परम स्वादाची साखर । पंचरस पंचधार ।<br> घृत वाढिलें सर्वसार । स्वादें रामचम्द्र डुल्लत ॥ ३ ॥<br> अनुतापें सद्यस्तप्त । निजसाराचें सार घृत ।<br> अखंडधारा स्वयें वाढित । श्रीरघुनाथ निजभोक्ता ॥ ४ ॥<br> शास्त्रपरिपाडें पापड । नानायुक्ती अति तडफड ।<br> जळजळेचे आले फोड । तेणें कडकड मोडती ॥ ५ ॥<br> यालागीं घातले होते मागें । ते ओढोनि भजनमार्गें ।<br> विरवोनियां सर्वांगें । रामभोगें स्वादिष्ठ ॥ ६ ॥<br> श्रीरामसीतेची प्रीती सदा । त्यामाजी सांड्या अबद्धा ।<br> यालागी नकरीच सुमेधा । वृद्धानुवादा जाणोनी ॥ ७ ॥<br> समूळ गुंतली कुरवंडी । स्वयें नुगवेचि बापुडी ।<br> शांतिदांती केली कुडकुडी । आली रोकडी रामसुखा ॥ ८ ॥<br> विषय लालसाचे पं लाडू । विवेकें वाढिले फोडफोडूं ।<br> तेणें पडिपाडें तिळव्याचा जोडू । स्वाद गोडू श्रीरामें ॥ ९ ॥<br> वैराग्यकढें कढविली [[कढी]] । तीमाजी माया भुगवडी ।<br> विरोनी स्वादा आली गाडी । तिची गोडी राम जाणे ॥ ११० ॥<br> त्यामाजी जिरें मिरें कापुरा । तेणें सुवास चढे अंबरा ।<br> रसज्ञ सेविती फरफरा । श्रीरामचंद्राचेनि धर्में ॥ ११ ॥<br> भजनभावाच्या मांडेपुरिया । क्षीरसागरींच्या क्षीरघारिया ।<br> सबाह्य गोड गुळंवरिया । प्य़्र्णपुरिया परिपूर्ण ॥ १२ ॥<br> भजनभेदें स्फेद फेणी । प्रेमशर्करा भरली भरणी ।<br> अमृतफळातें लाजवोनी । वाढले आयिणी आंबवडे ॥ १३ ॥<br> नुसंधी गोडियेची घडियेली । तैसी खांडवी वाढिली ।<br> चाम्द्रबिंबींची काधिली । घडी मांडिली मांडियांची ॥ १४ ॥<br> मांडियांची ऐका नवलपरी । चतुर्वेद घडिया चारी ।<br> कर्म कानवले उत्तरी । श्रीरामचंद्रीं निजस्वाद ॥ १५ ॥<br> विवेकसडणी अतिसोज्ज्वळे । उभय भागीं निजतेजाळे ।<br> तांदुळ वेहियेले आणियाळे । भावबळें अरुवार ॥ १६ ॥<br> सोहं ओगराळें सनाथ । अलिप्तपणें भरिला भात ।<br> ठायीं वाढित न फुटत । श्रीरघुनाथ निजभोक्ता ॥ १७ ॥<br> अन्ना वरान्नें श्रेष्ठता । सबाह्य कोंडा सांदिला परता ।<br> चढलें मध्यनायकाचे माथां । प्रिय रघुनाथा यालागीं ॥ १८ ॥<br> सर्व स्वादीचें कारण । स्वयें श्रीराम आपण ।<br> यालागीं वाढिलें वरी लवण । अपूर्ण ते पूर्ण करील ॥ १९ ॥<br> श्रीरामपंक्ती रस पीयूष । ज्यासी श्रद्धेची अति भूक ।<br> ग्रासोग्रासीं चढते सुख । हे परवडी देख त्यालागीं ॥ १२० ॥<br> न्यून नाहीं श्रीरामपंक्तीं । जेवितां जेविते चवी जाणती ।<br> रुचलेपणें जाणे वाढती । जनक नृपति सावध ॥ २१ ॥<br> सुमेधा सदा सावधान । जाणे तृषिताचें लक्षण ।<br> सबाह्य निववीतसे पूर्ण । जीवा जीवन देतसे ॥ २२ ॥<br> सुमेधा स्वयें खुणावितीं । चारी मुक्ति स्वयें राबती ।<br> जें जें ज्याचे मनोगतीं । तें तें देती त्या ठायीं ॥ २३ ॥<br> पहिल्या नवजणी वाधत्या । चवघी जणी पूर्ण कर्त्या ।<br> जे पंक्तीस श्रीराम भोक्ता । तेथें अतृप्तता असेना ॥ २४ ॥<br> एवं तृप्त अभ्यंतर । देती द्वानंद उद्गातर ।<br> सानंदें कोंदलें जेवणार । श्रीरामचम्द्र निजभोक्ता ॥ २५ ॥<br> सुमेधा सावधान वाढी । राजे धाले निजपरवडी ।<br> ब्राह्मणतृप्ति जाली गाढी । धोत्रें बुडीं ढिलावती ॥ २६ ॥<br> तृप्ति जाली सकळिकां । उष्टावनी रघुकुळटिळका ।<br> रामनामी निजमुद्रिका । ठायीं देखा ठेविली ॥ २७ ॥<br> श्रीराम नाम मुद्रा देखतां । उल्लास सुमेधेच्या चित्ता ।<br> चरणी लागली रघुनाथा । लाज सर्वथा विसरली ॥ २८ ॥<br> संतोषोनि रघुपती । सुमनमाळा तिसी देती ।<br> हर्ष न समाये त्रिजगतीं । सीता सती सभाग्य ॥ २९ ॥<br> <br> तांबूलवर्णन व दान :<br> <br> जे जे जेविले श्रीरामपंक्तीं । ते ते संसारा आंचवती ।<br> श्रीरामनामें सुखीं रंगती । विडे शोभती सुरंग ॥ १३० ॥<br> फोडफोडूनि फळाशा । शांतिपक्वपानाची दशा ।<br> वासना शिरा काढोनि निःशेषा । तांबूल परेशा श्रीरामा ॥ ३१ ॥<br> अहं जाळोनियां कठिणपणा । सोहं गाळींव काढिला शुद्ध चुना ।<br> लागोनि शांति परिपक्व पाना । श्रीरामवदना सुस्वाद ॥ ३२ ॥<br> सर्वसाराचें निजसार । तोचि सेविती खदिरसार ।<br> श्रीराममुखीं रंगाकार । अधरीं सधर शोभत ॥ ३३ ॥<br> श्रीरामप्रसाद हाता येतां । सुमेधा लाहे उल्लासता ।<br> स्वयें सीतेचे हातीं देतां । तिनेंही माथां वंदिली ॥ ३४ ॥<br> वंदूनियां श्रीरामचम्द्रा । हृदयीं धरिली राममुद्रा ।<br> प्रसाद सेवितां ते भद्रा । नरा नरेंद्रा विपुलांगें ॥ ३५ ॥<br> श्रीरामाच्या निजदीप्तीं । उदय अस्त नाठवती ।<br> उपाध्ये रायातें सांगती । उदया गभस्ति येऊं पाहे ॥ ३६ ॥<br> मांडवा चाला लवडसवडीं । आधीं प्रतिष्ठाची घडी ।<br> दशरथें निजनिरवडीं । फळ तांतडीं आणावें ॥ ३७ ॥<br> एकाजनार्दना शरण । जालें रुखवत संपूर्ण ।<br> पुढें सीतापाणिग्रहण । सावधान अवधारा ॥ ३८ ॥<br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे बालकांडे एकाकारटीकायां<br> सीमान्तपूजनरुखवतभोजनं नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३ ॥<br> ॥ श्लोक ५ ॥ ओंव्या १३८ ॥ एवं १४३ ॥ <br> <br> <br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} qm6by7dwp1wl0fgbi7iqki3oenc3hfu 0 5010 36679 36581 2026-09-08T06:33:57Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36679 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥<br> <br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥<br> <br> बालकाण्ड<br> <br> ॥ अध्याय चोविसावा ॥<br> <br> श्रीराममंडपागमनं<br> <br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥<br> <br> श्रीरामांचे लग्नमंडपात आगमन -<br> <br> श्रीरामप्रसाद सेवितां । समाधिसुख फिकें आतां ।<br> ऐसी उल्लासली सीता । श्रीरघुनाथाचेनि शेषें ॥ १ ॥<br> सद्गुारूपरात्पर उपरी । सर्वातें सावधान करी ।<br> घटिका प्रतिष्ठिली अंतरीं । जीवनावरी संख्येची ॥ २ ॥<br> अक्षरें अक्षर पळेंपळ । घडी भरता न लगे वेळ ।<br> लोकव्यापारें विकळ । काळ गेला नेणती ॥ ३ ॥<br> घडी झेंगटातें हाणित । काळ जावो न द्यावा व्यर्थ ।<br> तेणें काळें काळ अंत आणित । मुद्दल तेथें बुडालें ॥ ४ ॥<br> नवल लोकांची नवाई । काळें गिळिलें न पडे ठायीं ।<br> दुमाही चौमाही गणिता वही । तेणें पाही नागवले ॥ ५ ॥<br> सद्गुीरू सांगे भरली घडी । उगेंच पाहताती वर्हााडी ।<br> ज्यांसी निजकार्याची तातडी । ते घडिया घडी साधिती ॥ ६ ॥<br> श्रीरामसेवक साववित्त । क्षणक्षण जावों न देती व्यर्थ ।<br> फळ विसतारी रघुनाथ । तेणेम् सकळार्थ सफळित ॥ ७ ॥<br> <br> वधूचें वस्त्र परिधान - रुखवत समारंभ :<br> <br> सीतेसी नेसावया चिदंबर । नानारत्नांणचे अलंकार ।<br> हृदयपदकीं नीळ मनोहर । विचित्र हार मुक्तलग ॥ ८ ॥<br> अहंकाराचें बीज भरडी । मोहममतेचा कोंडा दवडी ।<br> सोलींव डाळीची परवडी । भरलीं दुरडीं भावाची ॥ ९ ॥<br> घेवोनि विवेकाची चाळणी । कणिक चाळिली सुगरणीं ।<br> फोलकट त्यागिलें सांडोनी । गूळ गोडपणीं त्यामाजीं ॥ १० ॥<br> समूळ देंठीहून सुटलीं । निजपरिभाकें उतटलीं ।<br> रमदास्पर्शें नाही स्पर्शिली । फळें आणिलीं फळार्था ॥ ११ ॥<br> रंभाफळें परम पवित्रें । वक्राकृति अपवित्रें ।<br> सोलून सांडिलीं रामचम्द्रें । केलीं अवक्रेम् श्रीरामें ॥ १२ ॥<br> लोकांचे फळी चूतफळ । तेंही माझारी गांठियाळ ।<br> रामविस्तारी अच्युतफळ । फळें सफळ विदेही ॥ १३ ॥<br> सौभाग्यद्रव्य ठेविलें आधीं । धणे आणि जळदी ।<br> जिरें मेळविलें त्यामधीं । जेवी सद्‌बुद्धीं विवेक ॥ १४ ॥<br> श्रीराम मुख्य अहेवतंतु । श्याममणि स्वये ओंवितु ।<br> त्यामाजी रामनामसंकेतु । कंठीं एकांतु गळसरी ॥ १५ ॥<br> तोडूनि सांडिल्या गांठ्याळ गांठी । स्मरणमनी सीतेच्या कंठीं ।<br> बांधावया गळसरी गोमटी । राम जगजेठी स्वयें ओंवी ॥ १६ ॥<br> विमन त्यजोनि सर्वत्र । शुद्ध सुमनांचे हार ।<br> गुनेवीण गुंफी रामचम्द्र । सीता मनोहर तेणें शोभे ॥ १७ ॥<br> नाहीं मध्यमध्य गांथाळ । सबाह्य रसें अति रसाळ ।<br> इक्षुदंड अति सिज्ज्वळ । आणिले सफळ फळांसी ॥ १८ ॥<br> कांटे पुढें काळे नेवाळे । चहूं वर्णांही वेगळे ।<br> ऊंस आणिले प्रेमसमेळें । सफळ फळें सीतेसी ॥ १९ ॥<br> एकें बीजेंवीण फळें । एकें त्वचेवीण रसालें ।<br> एकें सबाह्य निर्मळें । स्फळफळें सीतेसी ॥ २० ॥<br> चहूं मुक्तींच्या सेवया कुसरी । श्रद्धेच्या परड्या दुरड्या भरी ।<br> देवोनि नवविधींच्या करीं । फळ बाहेरी काढिलें ॥ २१ ॥<br> ऋष्यशृंगाची कांता अलंकारें । शांता करवली सौभाग्यभरें ।<br> मिरवताहे अति गजरें । मंगळतुरें गर्जती ॥ २२ ॥<br> सूर्यवंशींच्या राजवल्लभा । जैसी सूर्याची निजप्रभा ।<br> तैशा शोभती निजांगशोभा । वेदगर्भा श्रुतिव्यक्ती ॥ २३ ॥<br> लग्नीं पहावया रघुपती । वर्हाूडिणी आल्या श्रुतिस्मृती ।<br> कर्मकांडींच्या घेवोनि बुंथी । मिरवताती निजगजरें ॥ २४ ॥<br> <br> वर्हााडी मंडळींचे जनकाकडून स्वागत :<br> <br> घेवोनि ऋषिवर्गाचा मेळ । निघाला दशरथ भूपाळ ।<br> राजे चालिले सुहृद सकळ । तुरें बंबाळ लागलीं ॥ २५ ॥<br> जनक आला जी सामोरा । नमस्कारिलें ऋषींश्वरां ।<br> मंडपीं बैसविलें नृपवरा । ऋषीश्वरांसमवेत ॥ २६ ॥<br> कन्या बैसवाया मूळपीठ । निजप्रकृतीचें धुवट ।<br> वरी अंथरिलें चोखट । पुरोहित श्रेष्ठ शतानंद ॥ २७ ॥<br> कन्या आणिल्या बाहेरी । वस्त्रें अर्पून त्यांचे करीं ।<br> सवेंचि नेल्या जी भीतरीं । त्या चमत्कारीं नेसल्या ॥ २८ ॥<br> फेडून मायामलिनांबरें । रामनामें चूण मनोहरें ।<br> चौघी नेसल्या चिदंबरें । जयजयकारें आणिल्या ॥ २९ ॥<br> <br> सीतेसह चारही जनककन्यांचे मंडपात आगमन :<br> <br> वरावया निजात्मपती । चारी मुक्ति शृंगारिती ।<br> तैशा चौघी जणी येती । सीता सती मुख्यत्वें ॥ ३० ॥<br> सीतेचे पल्लव झळकत । उजेड पडला मंडपात ।<br> सून देखोनि दशरथ । अति विस्मित पैं जाला ॥ ३१ ॥<br> तें तंव लेणियाचे लेणें । तिचेनि शोभती भूषणें ।<br> सीतेचेनि निजगुणें । अवघ्या सगुण भासती ॥ ३२ ॥<br> सीताअम्गप्रभाकिरनें । लाजलें अंधाराचें जिणें ।<br> लोपलें उष्ण आणि चांदनें । प्राणी प्रानें तटस्थ ॥। ३३<br> न कळे दिवस ना राती । सवों विसरलीं नेत्रपातीं ।<br> समूळ शब्दांची जाली शांती । अवघीं पाहती टकमका ॥ ३४ ॥<br> <br> चार बंधूंना फळे अर्पण :<br> <br> वसिष्ठ म्हणे सावधान । दशरथें देखिली सून ।<br> वेगी करी फल अर्पण । श्रीराम लग्न साधावया ॥ ३५ ॥<br> लावावया श्रीरामलग्न । नाहीं उरले व्यवधान ।<br> सीता साधावया निधान । फल अर्पण करी वेगी ॥ ३६ ॥<br> पहिलेनि अर्पितां फळ । कार्य न साधे तत्काळ ।<br> निःशेष अर्पिल्या फळ सकळ । खूण भूपाळ पावला ॥ ३७ ॥<br> वसिष्ठाच्या निजवचना । सन्मुख बैसवोनि चारी सुना ।<br> निःशेष फळ अर्पिले जाणा । वस्त्रभूषणांसमवेत ॥ ३८ ॥<br> पुरोहित जनकवंशी । धतानंद धनउ्दासी ।<br> दशरथें आणोनि त्यासी । घातली कळशीं कोटिद्रव्यें ॥ ३९ ॥<br> तो म्हणे राया दशरथा । देखिलिया रघुनाथा ।<br> द्रव्यलोभ नाहीं आता । रायें चरणीं माथा ठेविला ॥ ४० ॥<br> द्विजा अग्रपूजासमान । दिधलें सुमनचम्दन ।<br> सकळां ताळ्बूल संपूर्ण । फलार्पण पैं जालें ॥ ४१ ॥<br> वसिष्ठ साम्गे जनकासी । शीघ्र मूळ यावें वरासी ।<br> दशरथासहित ऋषी । जानवशासी स्वयें आले ॥ ४२ ॥<br> बोलती वराडणी बेल्हाळा । कन्या देखतांचि डोळां ।<br> तहान भूक नाठवे सकळां । अपूर्व कळा सौभाग्यें ॥। ४३ ॥<br> अत्यंत सुरूपा चौघीजणी । समूळ सौंदर्याची खाणी ।<br> लावण्यपीठींच्या दिव्य योगिनी । सगुणगुणी गुनांच्या ॥ ४४ ॥<br> साधावया नवविधान । स्वयें श्रीराम सज्ञान ।<br> त्र्यंबक भंगोनियां जाण । दिव्य रत्नस पर्णिलें ॥ ४५ ॥<br> येवोनि आद्या शक्ति जाण । स्वयें श्रीरामासी आपण ।<br> अदृश्यीं बांधलें दृश्यकांकण । जीवें निंबलोण करोनि गेली ॥ ४६ ॥<br> <br> सुमेधा राणी तेलवण करते :<br> <br> जनक अति संभ्रमेंसी । मूळ निघाला वरासी ।<br> सुमेधा अत्यंत उल्लासीं । तेलवनासी विस्तारी ॥ ४७ ॥<br> सूक्ष्म सेवेचे पैं लाडू । श्रीरामासी अत्यंत कोडू ।<br> वैर्ग्य शर्करा अति गोडू । तिळव्या जोडु सुस्वादु ॥ ४८ ॥<br> शाब्दिकशब्दाची खसखस । धुवून सांडिली कसकस ।<br> लाडू वळले सुरस । शुद्ध चिदम्श गुळगोडिया ॥ ४९ ॥<br> चार्वाकचारें फोडफोडूण् । चैतन्यचारोळ्या पडिपाडू ।<br> चित्साकरा वलले लाडू । सुखसुरवाडू श्रीरामा ॥ ५० ॥<br> अष्टांगयोगींचे अष्टदळबीज । त्याचेंही सोलूनि काढिलें निज ।<br> सुमेधा सुगंध वळिले सहज । दाखवी वोज तेलवणा ॥ ५१ ॥<br> सप्रेम सर्वांगीं कांटे । फणसाअंतरीं गोड गोमटे ।<br> त्याचेंही बीज काढूनि नेटें । लाडू गोमटे वळियेले ॥ ५२ ॥<br> अति सज्ञान विदेहभाज । गंगाफळाचें निजबीज ।<br> सोलून लाडू वळिले सहज । निजवोज तेलवणा ॥ ५३ ॥<br> कंतकांमाजी दांभिकबोरें । आंत आंबट वरी साजिरें ।<br> त्याचेंही बीज फोडून निजनिर्धारें । काढी बाहेर निजबीज ॥ ५४ ॥<br> सद्‌भावाचा गूळ गोडू । घालोनि वळिले लाडू ।<br> श्रीराम जाणे चवी निवाडू । पडिपाडू तेलवणा ॥ ५५ ॥<br> वैराग्य कडकडित कडकणें । सुमेधा आणि तेलवणें ।<br> श्रीराम उद्देशाचेनि गुणें । फुटणें तुटणें त्या नाहीं ॥ ५६ ॥<br> निजप्रपंचा उबगले । तेचि वांकडे कानवले ।<br> मुरडी सद्‌भावें मुरडले । ते आवडले श्रीरामा ॥ ५७ ॥<br> संदेहाचें तेलवण । बोलावया बहुतां आंगवण ।<br> परी तें विदेहाचें तेलवण । अति कठिण अर्थितां ॥ ५८ ॥<br> वरासी मूळ गज गहिरे । जनक आला अत्यादरें ।<br> सुमेधा सुवासिनीसंभारें । निजगजरें पैं आली ॥ ५९ ॥<br> देवोनि दशरथें सन्मान । दोहीं पक्षींचे सुहृज्जन ।<br> सभे बैसविलें प्रसन्नवदन । समाधान मंडपीं ॥ ६० ॥<br> वर उपविष्ट सर्वांतरी ।भावें आणावया सभेभीतरीं ।<br> वसिष्ठ सद्गुंरू हातीं धरी । राम बाहेरी तैं प्रगटे ॥ ६१ ॥<br> श्रीराम लावण्याची राशी । फेडी वेडी नाहीं त्यासी ।<br> त्याचेनि सुंदरत्व जगासी । सीमा रूपासी न अक्रवे ॥ ६२ ॥<br> वसिष्ठगुरुवचनीं ।श्रीराम आला सभास्थानी ।ते<br> जें कोंदलीं नभमोदनी । वरासनी बैसविला ॥ ६३ ॥<br> देखतां श्रीरामाचें मुख । तटस्थ जाले सकळ लोक ।<br> डोळ्या लागली टकमक । अंतरीं सुखकोंदलें ॥ ६४ ॥<br> श्रीरामाचेनि दर्शनें । होत डोळियां पारणें ।<br> इंद्रियें सुखावली संपूर्ण । बोलणें चालणें तटस्थ ॥ ६५ ॥<br> वसिष्ठ म्हणे सावधान । वेगीं समर्पा तेलवण ।<br> सुमेधा येवोनि आपण । पाहे वदन वराचे ॥ ६६ ॥<br> देखोनि श्रीरामाचे वक्त्र । परमानंदे धाले नेत्र ।<br> देत तृप्तीचे ढेकर । तरी अपार भुकेले ॥ ६७ ॥<br> वारंवार मुख न्याहाळी । हरिखें निंबलोण उतरी ।<br> राम देखोनि सर्वांतरी । जीवें करी कुरवंडी ॥ ६८ ॥<br> सर्वांतरी रा परिपूर्ण । कवणा वाहूं तेलवण ।<br> वसिष्ठ येवोनि आपण । श्रीराम खुणेनें प्रबोधी ॥ ६९ ॥<br> ज्याचें देखतां दर्शन । सर्वांतरीं दिसे परिपूर्ण ।<br> तोचि श्रीराम मुख्य जाण । त्यासी तेलवण अर्पावे ॥ ७० ॥<br> ऐकतां वसिष्ठाचें वचन ।सुमेधा जाली सावधान ।<br> श्रीरामासी तेलवण । वस्त्रें भूषणें अर्पिली ॥ ७१ ॥<br> वर्हााडी बोलती नवाई । मुख्य वाहमाय नोळखे जावाई ।<br> आतां आम्हीं करावें काई । वर लवलाही चालूं द्या ॥ ७२ ॥<br> जैसें श्रीरामासी तेलवण । तैसेचि भरतशत्रुघ्नलक्ष्मण ।<br> देवोनि दिव्यांबरें भूषण । समसमान पूजिले ॥ ७३ ॥<br> <br> चौघे कुमार घोड्यावरून मंडपाकडे येतात :<br> <br> शुद्ध सत्वाचा श्वेत वारू । त्यावरी चढला रघुवीरू ।<br> सत्वाथिला अत्यंत धीरू । श्रीरामभारू तो साहे ॥ ७४ ॥<br> चौघांसीही समसमान । बैसावया श्वेतवाहन ।<br> चौघेही वर शोभायमान । जनजनयन आल्हादी ॥ ७५ ॥<br> लक्षूनि पूर्ण परमानंदू । प्रगटे सच्चिदानंदु ।<br> तैसे रामास्मेत तिघे बंधु । निजात्मबोधु एकात्मता ॥ ७६ ॥<br> जेवीं का ॐकार मुख्य वेदु । तोचि भासे चरुत्विधु ।<br> तैसेच हेही चौघे बंधु । निजबोध एकात्मता ॥ ७७ ॥<br> एकाची साधूच्या शरीरीं । भासती पुरुषार्थ चारी ।<br> तैसीच या चौभांची परी । एकाकारीं निजबोधु ॥ ७८ ॥<br> जेवी एक श्लोकीं चरण चारी । तैसीच या चौघांची परी ।<br> श्रीराम अर्थ श्लोकाक्षरीं । तेवीं चौघांभीतरी एकत्व ॥ ७९ ॥<br> वर मिरवती एकत्रें । धरिलीं तन्मयाचीं निजछत्रें ।<br> निजबोधाचीं ढळती चामरें । दशविध तुरें लागली ॥ ८० ॥<br> घंटाकिंकिणींचे शब्द । मधुर शब्दांचे अनुवाद ।<br> वीणा वेणु मृदंगनाद । सुद्ध शब्दचि काहळा ॥ ८१ ॥<br> तुरें काहळा गर्जती भारी । निशाण त्राहाटिलें गजरीं ।<br> दुमदुमलिया मंगळ [[मोहरी]] । नादांतरी मन निवे ॥ ८२ ॥<br> जैसा अनुहताचा गजर । तैसीं तुरें अपार ।<br> नादें कोंदलें अंबर । शब्दाकार नभ जालें ॥ ८३ ॥<br> श्रीरामवर्णनी चतुर । चौघे भाट अति गंभीर ।<br> उठरा मागध विचित्र । वंशींचे वीर वर्णिती ॥ ८४ ॥<br> शब्दानुवादें अत्यंत प्रबळ । साही जणां वाद सबळ ।<br> शब्द करिती सळ । अभिमान प्रबळ ज्ञानाचा ॥ ८५ ॥<br> आठही भाव अत्यम्तप्रीतीं । सत्वाचा वारू धरोन हातीं ।<br> श्रीरामसवें नित्य चालतीं । अन्यथा गति त्यां नाहीं ॥ ८६ ॥<br> सुखछायेची आतपत्रें । चिदंबरींचीं पालवछत्रें ।<br> झळकताती तेजाकारें । श्रीरामचम्द्रें उल्लास ॥ ८७ ॥<br> अनुबह्व स्वानम्दे दुर्धर । भाट गर्जती अति गंभीर ।<br> दोहीं बाहीं कुंजरभार । चालती स्थिर श्रीरामें ॥ ८८ ॥<br> श्रीरामें त्यजिल्या त्याग देऊनी । अष्टही महासिद्धि नाचणी ।<br> नाचती चपळपणीं । जनांलागूनी भुलवावया ॥ ८९ ॥<br> सिद्धि जेथें नाचता देखतीं । योगी साधक तेथें ढेसती ।<br> शेखी संज्ञासी भुलती । पहाणें रघुपती विसतोनी ॥ ९० ॥<br> चैतन्य बुका घाली रघुनाथ । ज्यासी लागे तो धन्य जगांत ।<br> याचकाचे निवे चित्त । तैसे देत संज्ञेंनें ॥ ९१ ॥<br> शतानंद जगजेठी । घेवोनि विवेकवेताटी ।<br> दृश्याची मांदी मागें लोटी । श्रीराम दृष्टीं पहावया ॥ ९२ ॥<br> श्रीरामरूपीं अत्यंत प्रीती । वैष्णव पुढें नाचती ।<br> अहं सोहं सोडोनि वृत्ती । नित्य करिती स्वानंदें ॥ ९३ ॥<br> श्रीरामासवें सुवासिनी । ब्रह्मविद्येच्या ब्राह्मणी ।<br> बोधपुत्राच्या जननी । सुखासनीं मिरवती ॥ ९४ ॥<br> ऐसिया सुवासिनी समस्ता । निजबोधाच्या अक्षता ।<br> घालिती रघुनाथाचे माथां । लक्ष सर्वथा न चुकती ॥ ९५ ॥<br> श्रीरामाचे सोयरे आप्त । योगी अनुभवी ज्ञानी मुक्त ।<br> त्यांसी वहनें रघुनाथ । जें जें देत तें ऐका ॥ ९६ ॥<br> एका सलोकता घोडे । एका समीपता रथ चोखडे ।<br> एका स्वरूपता गज गाढे । भवभंगडे रणर्तंगी ॥ ९७ ॥<br> सायुज्य चवरडोलावरी । बैसविले निजाधिकारी ।<br> त्यासी जवळोनिया दुरी । क्षणभ्री जाऊं नेदी ॥ ९८ ॥<br> भरून रथ तम औषध । अग्नियंत्रें करोनि सिद्ध ।<br> श्रीरामासीं अति विनोद । एक प्रबुद्ध दाविती ॥ ९९ ॥<br> चैतन्याग्नि देवोनि देहीं । ममता जाळिली हवाई ।<br> गगनास उसळोनियां पाहीं । ठायींच्या ठायीं निवाली ॥ १०० ॥<br> सलोभ लोभाच्या चिचुंदरी । विवेके जाळोनि टाकिल्या दुरी ।<br> त्या अडति जनांवरी । उरीं शिरीं जाळितां ॥ १ ॥<br> देवोनि उपशम अनळा । जाळिला क्रोधाचा भुइनळा ।<br> भडभडां निघोनि ज्वाळा । तोही तत्काळ निवाला ॥ २ ॥<br> श्रीरामयुक्तीच्या स्वलीळा । जाळित कामाचा हातनळा ।<br> जाळूं नेणती त्या अबळा । जीवीं जिव्हाळा पोळितु ॥ ३ ॥<br> पाहतां अत्यंत कठीण । चिन्मात्र अग्नि लावून पूर्ण ।<br> जाळिला अहंकारबाण । पळे जीवपण दचकोनी ॥ ४ ॥<br> अहंममता कामक्रोधशांती । करीत येतसे रघुपती ।<br> वृथा वाढविली युक्ती । ऐसें संतीं न म्हणावें ॥ ५ ॥<br> जाहल्या अहंममतादिशांती । उजळोनि निजात्मज्योती ।<br> प्रकटली परमदीप्ती । तेही स्थिती अवधारा ॥ ६ ॥<br> समूळ अंधार नुरेचि तेथ । उष्ण चांदणें घोटीं समस्त ।<br> तेज प्रकटलें अत्यद्भुत । सुखें डुल्लत श्रीरामें ॥ ७ ॥<br> एवं नाना परींचे त्याग । पदोपदीं जी अनेग ।<br> ओवाळिती जीवभाग । स्वयें श्रीराम पैं आला ॥ ८ ॥<br> कन्येचिया द्वारापासीं । एकें भागीं सिद्धिवासी ।<br> शुकनालागीं श्रीरामासीं । पूर्ण कलशेंसी तिष्ठती ॥ ९ ॥<br> दुस्रे भागीं द्वाराप्रई । श्रद्धा कीर्ति धृति विरक्ती ।<br> जीवे ओंवाळावया रघुपती । स्वयें तिष्ठती सर्वदा ॥ ११० ॥<br> एकीं त्याग दिधला निःशेष । एकीं दिधला परम हर्ष ।<br> एकीं दिधले अनंत सुख । एकीं आवश्यक निजवास ॥ ११ ॥<br> जीवभावाचिया मुदा । ओंवाळूनि सांडे सुमेधा ।<br> सोहळा देखोनि निर्वदा । परमानंदा ते पावे ॥ १२ ॥<br> द्वारीं परवेशला रघुनाथ । चौघां बंधूंसमवेत ।<br> अवघे जयजयकार करीत । मंडपाआम्त आणिले ॥ १३ ॥<br> छेदाव्या हृदयबंधु । गुरुवाक्येंसी रिघे बोधु ।<br> तैसे घेवोनि तिघे बंधु । राम प्रसिद्धु स्वयें आला ॥ १४ ॥<br> दशेंद्रियें अति समर्थ । दशेंद्रियांसी अति अलिप्त ।<br> तोचि महाराज दशरथ । सोहळा समस्त त्याचेनि ॥ १५ ॥<br> एका जनार्दना शरण । मंडपा श्रीराम आगमन ।<br> पुढें मधुपर्कविधान । श्रेतीं सावधान परिसावें ॥ १६ ॥<br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायने बालकांडे एकाकारटीकायां<br> श्रीराममंडपागमनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥<br> ॥ ओंव्या ११६ ॥<br> <br> <br> <br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} kzqzwspvgrbm7zg6n3h47il01fyx01l 36710 36679 2026-09-08T06:37:12Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[नाचणी]] 36710 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥<br> <br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥<br> <br> बालकाण्ड<br> <br> ॥ अध्याय चोविसावा ॥<br> <br> श्रीराममंडपागमनं<br> <br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥<br> <br> श्रीरामांचे लग्नमंडपात आगमन -<br> <br> श्रीरामप्रसाद सेवितां । समाधिसुख फिकें आतां ।<br> ऐसी उल्लासली सीता । श्रीरघुनाथाचेनि शेषें ॥ १ ॥<br> सद्गुारूपरात्पर उपरी । सर्वातें सावधान करी ।<br> घटिका प्रतिष्ठिली अंतरीं । जीवनावरी संख्येची ॥ २ ॥<br> अक्षरें अक्षर पळेंपळ । घडी भरता न लगे वेळ ।<br> लोकव्यापारें विकळ । काळ गेला नेणती ॥ ३ ॥<br> घडी झेंगटातें हाणित । काळ जावो न द्यावा व्यर्थ ।<br> तेणें काळें काळ अंत आणित । मुद्दल तेथें बुडालें ॥ ४ ॥<br> नवल लोकांची नवाई । काळें गिळिलें न पडे ठायीं ।<br> दुमाही चौमाही गणिता वही । तेणें पाही नागवले ॥ ५ ॥<br> सद्गुीरू सांगे भरली घडी । उगेंच पाहताती वर्हााडी ।<br> ज्यांसी निजकार्याची तातडी । ते घडिया घडी साधिती ॥ ६ ॥<br> श्रीरामसेवक साववित्त । क्षणक्षण जावों न देती व्यर्थ ।<br> फळ विसतारी रघुनाथ । तेणेम् सकळार्थ सफळित ॥ ७ ॥<br> <br> वधूचें वस्त्र परिधान - रुखवत समारंभ :<br> <br> सीतेसी नेसावया चिदंबर । नानारत्नांणचे अलंकार ।<br> हृदयपदकीं नीळ मनोहर । विचित्र हार मुक्तलग ॥ ८ ॥<br> अहंकाराचें बीज भरडी । मोहममतेचा कोंडा दवडी ।<br> सोलींव डाळीची परवडी । भरलीं दुरडीं भावाची ॥ ९ ॥<br> घेवोनि विवेकाची चाळणी । कणिक चाळिली सुगरणीं ।<br> फोलकट त्यागिलें सांडोनी । गूळ गोडपणीं त्यामाजीं ॥ १० ॥<br> समूळ देंठीहून सुटलीं । निजपरिभाकें उतटलीं ।<br> रमदास्पर्शें नाही स्पर्शिली । फळें आणिलीं फळार्था ॥ ११ ॥<br> रंभाफळें परम पवित्रें । वक्राकृति अपवित्रें ।<br> सोलून सांडिलीं रामचम्द्रें । केलीं अवक्रेम् श्रीरामें ॥ १२ ॥<br> लोकांचे फळी चूतफळ । तेंही माझारी गांठियाळ ।<br> रामविस्तारी अच्युतफळ । फळें सफळ विदेही ॥ १३ ॥<br> सौभाग्यद्रव्य ठेविलें आधीं । धणे आणि जळदी ।<br> जिरें मेळविलें त्यामधीं । जेवी सद्‌बुद्धीं विवेक ॥ १४ ॥<br> श्रीराम मुख्य अहेवतंतु । श्याममणि स्वये ओंवितु ।<br> त्यामाजी रामनामसंकेतु । कंठीं एकांतु गळसरी ॥ १५ ॥<br> तोडूनि सांडिल्या गांठ्याळ गांठी । स्मरणमनी सीतेच्या कंठीं ।<br> बांधावया गळसरी गोमटी । राम जगजेठी स्वयें ओंवी ॥ १६ ॥<br> विमन त्यजोनि सर्वत्र । शुद्ध सुमनांचे हार ।<br> गुनेवीण गुंफी रामचम्द्र । सीता मनोहर तेणें शोभे ॥ १७ ॥<br> नाहीं मध्यमध्य गांथाळ । सबाह्य रसें अति रसाळ ।<br> इक्षुदंड अति सिज्ज्वळ । आणिले सफळ फळांसी ॥ १८ ॥<br> कांटे पुढें काळे नेवाळे । चहूं वर्णांही वेगळे ।<br> ऊंस आणिले प्रेमसमेळें । सफळ फळें सीतेसी ॥ १९ ॥<br> एकें बीजेंवीण फळें । एकें त्वचेवीण रसालें ।<br> एकें सबाह्य निर्मळें । स्फळफळें सीतेसी ॥ २० ॥<br> चहूं मुक्तींच्या सेवया कुसरी । श्रद्धेच्या परड्या दुरड्या भरी ।<br> देवोनि नवविधींच्या करीं । फळ बाहेरी काढिलें ॥ २१ ॥<br> ऋष्यशृंगाची कांता अलंकारें । शांता करवली सौभाग्यभरें ।<br> मिरवताहे अति गजरें । मंगळतुरें गर्जती ॥ २२ ॥<br> सूर्यवंशींच्या राजवल्लभा । जैसी सूर्याची निजप्रभा ।<br> तैशा शोभती निजांगशोभा । वेदगर्भा श्रुतिव्यक्ती ॥ २३ ॥<br> लग्नीं पहावया रघुपती । वर्हाूडिणी आल्या श्रुतिस्मृती ।<br> कर्मकांडींच्या घेवोनि बुंथी । मिरवताती निजगजरें ॥ २४ ॥<br> <br> वर्हााडी मंडळींचे जनकाकडून स्वागत :<br> <br> घेवोनि ऋषिवर्गाचा मेळ । निघाला दशरथ भूपाळ ।<br> राजे चालिले सुहृद सकळ । तुरें बंबाळ लागलीं ॥ २५ ॥<br> जनक आला जी सामोरा । नमस्कारिलें ऋषींश्वरां ।<br> मंडपीं बैसविलें नृपवरा । ऋषीश्वरांसमवेत ॥ २६ ॥<br> कन्या बैसवाया मूळपीठ । निजप्रकृतीचें धुवट ।<br> वरी अंथरिलें चोखट । पुरोहित श्रेष्ठ शतानंद ॥ २७ ॥<br> कन्या आणिल्या बाहेरी । वस्त्रें अर्पून त्यांचे करीं ।<br> सवेंचि नेल्या जी भीतरीं । त्या चमत्कारीं नेसल्या ॥ २८ ॥<br> फेडून मायामलिनांबरें । रामनामें चूण मनोहरें ।<br> चौघी नेसल्या चिदंबरें । जयजयकारें आणिल्या ॥ २९ ॥<br> <br> सीतेसह चारही जनककन्यांचे मंडपात आगमन :<br> <br> वरावया निजात्मपती । चारी मुक्ति शृंगारिती ।<br> तैशा चौघी जणी येती । सीता सती मुख्यत्वें ॥ ३० ॥<br> सीतेचे पल्लव झळकत । उजेड पडला मंडपात ।<br> सून देखोनि दशरथ । अति विस्मित पैं जाला ॥ ३१ ॥<br> तें तंव लेणियाचे लेणें । तिचेनि शोभती भूषणें ।<br> सीतेचेनि निजगुणें । अवघ्या सगुण भासती ॥ ३२ ॥<br> सीताअम्गप्रभाकिरनें । लाजलें अंधाराचें जिणें ।<br> लोपलें उष्ण आणि चांदनें । प्राणी प्रानें तटस्थ ॥। ३३<br> न कळे दिवस ना राती । सवों विसरलीं नेत्रपातीं ।<br> समूळ शब्दांची जाली शांती । अवघीं पाहती टकमका ॥ ३४ ॥<br> <br> चार बंधूंना फळे अर्पण :<br> <br> वसिष्ठ म्हणे सावधान । दशरथें देखिली सून ।<br> वेगी करी फल अर्पण । श्रीराम लग्न साधावया ॥ ३५ ॥<br> लावावया श्रीरामलग्न । नाहीं उरले व्यवधान ।<br> सीता साधावया निधान । फल अर्पण करी वेगी ॥ ३६ ॥<br> पहिलेनि अर्पितां फळ । कार्य न साधे तत्काळ ।<br> निःशेष अर्पिल्या फळ सकळ । खूण भूपाळ पावला ॥ ३७ ॥<br> वसिष्ठाच्या निजवचना । सन्मुख बैसवोनि चारी सुना ।<br> निःशेष फळ अर्पिले जाणा । वस्त्रभूषणांसमवेत ॥ ३८ ॥<br> पुरोहित जनकवंशी । धतानंद धनउ्दासी ।<br> दशरथें आणोनि त्यासी । घातली कळशीं कोटिद्रव्यें ॥ ३९ ॥<br> तो म्हणे राया दशरथा । देखिलिया रघुनाथा ।<br> द्रव्यलोभ नाहीं आता । रायें चरणीं माथा ठेविला ॥ ४० ॥<br> द्विजा अग्रपूजासमान । दिधलें सुमनचम्दन ।<br> सकळां ताळ्बूल संपूर्ण । फलार्पण पैं जालें ॥ ४१ ॥<br> वसिष्ठ साम्गे जनकासी । शीघ्र मूळ यावें वरासी ।<br> दशरथासहित ऋषी । जानवशासी स्वयें आले ॥ ४२ ॥<br> बोलती वराडणी बेल्हाळा । कन्या देखतांचि डोळां ।<br> तहान भूक नाठवे सकळां । अपूर्व कळा सौभाग्यें ॥। ४३ ॥<br> अत्यंत सुरूपा चौघीजणी । समूळ सौंदर्याची खाणी ।<br> लावण्यपीठींच्या दिव्य योगिनी । सगुणगुणी गुनांच्या ॥ ४४ ॥<br> साधावया नवविधान । स्वयें श्रीराम सज्ञान ।<br> त्र्यंबक भंगोनियां जाण । दिव्य रत्नस पर्णिलें ॥ ४५ ॥<br> येवोनि आद्या शक्ति जाण । स्वयें श्रीरामासी आपण ।<br> अदृश्यीं बांधलें दृश्यकांकण । जीवें निंबलोण करोनि गेली ॥ ४६ ॥<br> <br> सुमेधा राणी तेलवण करते :<br> <br> जनक अति संभ्रमेंसी । मूळ निघाला वरासी ।<br> सुमेधा अत्यंत उल्लासीं । तेलवनासी विस्तारी ॥ ४७ ॥<br> सूक्ष्म सेवेचे पैं लाडू । श्रीरामासी अत्यंत कोडू ।<br> वैर्ग्य शर्करा अति गोडू । तिळव्या जोडु सुस्वादु ॥ ४८ ॥<br> शाब्दिकशब्दाची खसखस । धुवून सांडिली कसकस ।<br> लाडू वळले सुरस । शुद्ध चिदम्श गुळगोडिया ॥ ४९ ॥<br> चार्वाकचारें फोडफोडूण् । चैतन्यचारोळ्या पडिपाडू ।<br> चित्साकरा वलले लाडू । सुखसुरवाडू श्रीरामा ॥ ५० ॥<br> अष्टांगयोगींचे अष्टदळबीज । त्याचेंही सोलूनि काढिलें निज ।<br> सुमेधा सुगंध वळिले सहज । दाखवी वोज तेलवणा ॥ ५१ ॥<br> सप्रेम सर्वांगीं कांटे । फणसाअंतरीं गोड गोमटे ।<br> त्याचेंही बीज काढूनि नेटें । लाडू गोमटे वळियेले ॥ ५२ ॥<br> अति सज्ञान विदेहभाज । गंगाफळाचें निजबीज ।<br> सोलून लाडू वळिले सहज । निजवोज तेलवणा ॥ ५३ ॥<br> कंतकांमाजी दांभिकबोरें । आंत आंबट वरी साजिरें ।<br> त्याचेंही बीज फोडून निजनिर्धारें । काढी बाहेर निजबीज ॥ ५४ ॥<br> सद्‌भावाचा गूळ गोडू । घालोनि वळिले लाडू ।<br> श्रीराम जाणे चवी निवाडू । पडिपाडू तेलवणा ॥ ५५ ॥<br> वैराग्य कडकडित कडकणें । सुमेधा आणि तेलवणें ।<br> श्रीराम उद्देशाचेनि गुणें । फुटणें तुटणें त्या नाहीं ॥ ५६ ॥<br> निजप्रपंचा उबगले । तेचि वांकडे कानवले ।<br> मुरडी सद्‌भावें मुरडले । ते आवडले श्रीरामा ॥ ५७ ॥<br> संदेहाचें तेलवण । बोलावया बहुतां आंगवण ।<br> परी तें विदेहाचें तेलवण । अति कठिण अर्थितां ॥ ५८ ॥<br> वरासी मूळ गज गहिरे । जनक आला अत्यादरें ।<br> सुमेधा सुवासिनीसंभारें । निजगजरें पैं आली ॥ ५९ ॥<br> देवोनि दशरथें सन्मान । दोहीं पक्षींचे सुहृज्जन ।<br> सभे बैसविलें प्रसन्नवदन । समाधान मंडपीं ॥ ६० ॥<br> वर उपविष्ट सर्वांतरी ।भावें आणावया सभेभीतरीं ।<br> वसिष्ठ सद्गुंरू हातीं धरी । राम बाहेरी तैं प्रगटे ॥ ६१ ॥<br> श्रीराम लावण्याची राशी । फेडी वेडी नाहीं त्यासी ।<br> त्याचेनि सुंदरत्व जगासी । सीमा रूपासी न अक्रवे ॥ ६२ ॥<br> वसिष्ठगुरुवचनीं ।श्रीराम आला सभास्थानी ।ते<br> जें कोंदलीं नभमोदनी । वरासनी बैसविला ॥ ६३ ॥<br> देखतां श्रीरामाचें मुख । तटस्थ जाले सकळ लोक ।<br> डोळ्या लागली टकमक । अंतरीं सुखकोंदलें ॥ ६४ ॥<br> श्रीरामाचेनि दर्शनें । होत डोळियां पारणें ।<br> इंद्रियें सुखावली संपूर्ण । बोलणें चालणें तटस्थ ॥ ६५ ॥<br> वसिष्ठ म्हणे सावधान । वेगीं समर्पा तेलवण ।<br> सुमेधा येवोनि आपण । पाहे वदन वराचे ॥ ६६ ॥<br> देखोनि श्रीरामाचे वक्त्र । परमानंदे धाले नेत्र ।<br> देत तृप्तीचे ढेकर । तरी अपार भुकेले ॥ ६७ ॥<br> वारंवार मुख न्याहाळी । हरिखें निंबलोण उतरी ।<br> राम देखोनि सर्वांतरी । जीवें करी कुरवंडी ॥ ६८ ॥<br> सर्वांतरी रा परिपूर्ण । कवणा वाहूं तेलवण ।<br> वसिष्ठ येवोनि आपण । श्रीराम खुणेनें प्रबोधी ॥ ६९ ॥<br> ज्याचें देखतां दर्शन । सर्वांतरीं दिसे परिपूर्ण ।<br> तोचि श्रीराम मुख्य जाण । त्यासी तेलवण अर्पावे ॥ ७० ॥<br> ऐकतां वसिष्ठाचें वचन ।सुमेधा जाली सावधान ।<br> श्रीरामासी तेलवण । वस्त्रें भूषणें अर्पिली ॥ ७१ ॥<br> वर्हााडी बोलती नवाई । मुख्य वाहमाय नोळखे जावाई ।<br> आतां आम्हीं करावें काई । वर लवलाही चालूं द्या ॥ ७२ ॥<br> जैसें श्रीरामासी तेलवण । तैसेचि भरतशत्रुघ्नलक्ष्मण ।<br> देवोनि दिव्यांबरें भूषण । समसमान पूजिले ॥ ७३ ॥<br> <br> चौघे कुमार घोड्यावरून मंडपाकडे येतात :<br> <br> शुद्ध सत्वाचा श्वेत वारू । त्यावरी चढला रघुवीरू ।<br> सत्वाथिला अत्यंत धीरू । श्रीरामभारू तो साहे ॥ ७४ ॥<br> चौघांसीही समसमान । बैसावया श्वेतवाहन ।<br> चौघेही वर शोभायमान । जनजनयन आल्हादी ॥ ७५ ॥<br> लक्षूनि पूर्ण परमानंदू । प्रगटे सच्चिदानंदु ।<br> तैसे रामास्मेत तिघे बंधु । निजात्मबोधु एकात्मता ॥ ७६ ॥<br> जेवीं का ॐकार मुख्य वेदु । तोचि भासे चरुत्विधु ।<br> तैसेच हेही चौघे बंधु । निजबोध एकात्मता ॥ ७७ ॥<br> एकाची साधूच्या शरीरीं । भासती पुरुषार्थ चारी ।<br> तैसीच या चौभांची परी । एकाकारीं निजबोधु ॥ ७८ ॥<br> जेवी एक श्लोकीं चरण चारी । तैसीच या चौघांची परी ।<br> श्रीराम अर्थ श्लोकाक्षरीं । तेवीं चौघांभीतरी एकत्व ॥ ७९ ॥<br> वर मिरवती एकत्रें । धरिलीं तन्मयाचीं निजछत्रें ।<br> निजबोधाचीं ढळती चामरें । दशविध तुरें लागली ॥ ८० ॥<br> घंटाकिंकिणींचे शब्द । मधुर शब्दांचे अनुवाद ।<br> वीणा वेणु मृदंगनाद । सुद्ध शब्दचि काहळा ॥ ८१ ॥<br> तुरें काहळा गर्जती भारी । निशाण त्राहाटिलें गजरीं ।<br> दुमदुमलिया मंगळ [[मोहरी]] । नादांतरी मन निवे ॥ ८२ ॥<br> जैसा अनुहताचा गजर । तैसीं तुरें अपार ।<br> नादें कोंदलें अंबर । शब्दाकार नभ जालें ॥ ८३ ॥<br> श्रीरामवर्णनी चतुर । चौघे भाट अति गंभीर ।<br> उठरा मागध विचित्र । वंशींचे वीर वर्णिती ॥ ८४ ॥<br> शब्दानुवादें अत्यंत प्रबळ । साही जणां वाद सबळ ।<br> शब्द करिती सळ । अभिमान प्रबळ ज्ञानाचा ॥ ८५ ॥<br> आठही भाव अत्यम्तप्रीतीं । सत्वाचा वारू धरोन हातीं ।<br> श्रीरामसवें नित्य चालतीं । अन्यथा गति त्यां नाहीं ॥ ८६ ॥<br> सुखछायेची आतपत्रें । चिदंबरींचीं पालवछत्रें ।<br> झळकताती तेजाकारें । श्रीरामचम्द्रें उल्लास ॥ ८७ ॥<br> अनुबह्व स्वानम्दे दुर्धर । भाट गर्जती अति गंभीर ।<br> दोहीं बाहीं कुंजरभार । चालती स्थिर श्रीरामें ॥ ८८ ॥<br> श्रीरामें त्यजिल्या त्याग देऊनी । अष्टही महासिद्धि [[नाचणी]] ।<br> नाचती चपळपणीं । जनांलागूनी भुलवावया ॥ ८९ ॥<br> सिद्धि जेथें नाचता देखतीं । योगी साधक तेथें ढेसती ।<br> शेखी संज्ञासी भुलती । पहाणें रघुपती विसतोनी ॥ ९० ॥<br> चैतन्य बुका घाली रघुनाथ । ज्यासी लागे तो धन्य जगांत ।<br> याचकाचे निवे चित्त । तैसे देत संज्ञेंनें ॥ ९१ ॥<br> शतानंद जगजेठी । घेवोनि विवेकवेताटी ।<br> दृश्याची मांदी मागें लोटी । श्रीराम दृष्टीं पहावया ॥ ९२ ॥<br> श्रीरामरूपीं अत्यंत प्रीती । वैष्णव पुढें नाचती ।<br> अहं सोहं सोडोनि वृत्ती । नित्य करिती स्वानंदें ॥ ९३ ॥<br> श्रीरामासवें सुवासिनी । ब्रह्मविद्येच्या ब्राह्मणी ।<br> बोधपुत्राच्या जननी । सुखासनीं मिरवती ॥ ९४ ॥<br> ऐसिया सुवासिनी समस्ता । निजबोधाच्या अक्षता ।<br> घालिती रघुनाथाचे माथां । लक्ष सर्वथा न चुकती ॥ ९५ ॥<br> श्रीरामाचे सोयरे आप्त । योगी अनुभवी ज्ञानी मुक्त ।<br> त्यांसी वहनें रघुनाथ । जें जें देत तें ऐका ॥ ९६ ॥<br> एका सलोकता घोडे । एका समीपता रथ चोखडे ।<br> एका स्वरूपता गज गाढे । भवभंगडे रणर्तंगी ॥ ९७ ॥<br> सायुज्य चवरडोलावरी । बैसविले निजाधिकारी ।<br> त्यासी जवळोनिया दुरी । क्षणभ्री जाऊं नेदी ॥ ९८ ॥<br> भरून रथ तम औषध । अग्नियंत्रें करोनि सिद्ध ।<br> श्रीरामासीं अति विनोद । एक प्रबुद्ध दाविती ॥ ९९ ॥<br> चैतन्याग्नि देवोनि देहीं । ममता जाळिली हवाई ।<br> गगनास उसळोनियां पाहीं । ठायींच्या ठायीं निवाली ॥ १०० ॥<br> सलोभ लोभाच्या चिचुंदरी । विवेके जाळोनि टाकिल्या दुरी ।<br> त्या अडति जनांवरी । उरीं शिरीं जाळितां ॥ १ ॥<br> देवोनि उपशम अनळा । जाळिला क्रोधाचा भुइनळा ।<br> भडभडां निघोनि ज्वाळा । तोही तत्काळ निवाला ॥ २ ॥<br> श्रीरामयुक्तीच्या स्वलीळा । जाळित कामाचा हातनळा ।<br> जाळूं नेणती त्या अबळा । जीवीं जिव्हाळा पोळितु ॥ ३ ॥<br> पाहतां अत्यंत कठीण । चिन्मात्र अग्नि लावून पूर्ण ।<br> जाळिला अहंकारबाण । पळे जीवपण दचकोनी ॥ ४ ॥<br> अहंममता कामक्रोधशांती । करीत येतसे रघुपती ।<br> वृथा वाढविली युक्ती । ऐसें संतीं न म्हणावें ॥ ५ ॥<br> जाहल्या अहंममतादिशांती । उजळोनि निजात्मज्योती ।<br> प्रकटली परमदीप्ती । तेही स्थिती अवधारा ॥ ६ ॥<br> समूळ अंधार नुरेचि तेथ । उष्ण चांदणें घोटीं समस्त ।<br> तेज प्रकटलें अत्यद्भुत । सुखें डुल्लत श्रीरामें ॥ ७ ॥<br> एवं नाना परींचे त्याग । पदोपदीं जी अनेग ।<br> ओवाळिती जीवभाग । स्वयें श्रीराम पैं आला ॥ ८ ॥<br> कन्येचिया द्वारापासीं । एकें भागीं सिद्धिवासी ।<br> शुकनालागीं श्रीरामासीं । पूर्ण कलशेंसी तिष्ठती ॥ ९ ॥<br> दुस्रे भागीं द्वाराप्रई । श्रद्धा कीर्ति धृति विरक्ती ।<br> जीवे ओंवाळावया रघुपती । स्वयें तिष्ठती सर्वदा ॥ ११० ॥<br> एकीं त्याग दिधला निःशेष । एकीं दिधला परम हर्ष ।<br> एकीं दिधले अनंत सुख । एकीं आवश्यक निजवास ॥ ११ ॥<br> जीवभावाचिया मुदा । ओंवाळूनि सांडे सुमेधा ।<br> सोहळा देखोनि निर्वदा । परमानंदा ते पावे ॥ १२ ॥<br> द्वारीं परवेशला रघुनाथ । चौघां बंधूंसमवेत ।<br> अवघे जयजयकार करीत । मंडपाआम्त आणिले ॥ १३ ॥<br> छेदाव्या हृदयबंधु । गुरुवाक्येंसी रिघे बोधु ।<br> तैसे घेवोनि तिघे बंधु । राम प्रसिद्धु स्वयें आला ॥ १४ ॥<br> दशेंद्रियें अति समर्थ । दशेंद्रियांसी अति अलिप्त ।<br> तोचि महाराज दशरथ । सोहळा समस्त त्याचेनि ॥ १५ ॥<br> एका जनार्दना शरण । मंडपा श्रीराम आगमन ।<br> पुढें मधुपर्कविधान । श्रेतीं सावधान परिसावें ॥ १६ ॥<br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायने बालकांडे एकाकारटीकायां<br> श्रीराममंडपागमनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥<br> ॥ ओंव्या ११६ ॥<br> <br> <br> <br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} k13iau87lpqf9sfn7bkz10ev8z3e6jd 0 5015 36673 35702 2026-09-08T06:33:47Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[मोहरी]] 36673 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = केकावली | साहित्यिक = मोरोपंत | विभाग = | मागील = = [[आर्य केकावली]] | पुढील = [[स्मरणी]] | वर्ष = १८ वे शतक | टिपण = }} कविवर्य मोरोपंत विरचित केकावलि</br> सदाश्रितपदा । सदाशिवमनोविनोदास्पदा ।</br> स्वदासवशमानसा । कलिमलान्तका ! कामदा ।</br> वदान्यजनसद्गुरो । प्रशमितामिता सन्मदा ।</br> गदारिदरनंदकांबुजधरा । नमस्ते सदा.। । १ । ।</br> अर्थ : या श्लोकातील बहुतांश शब्द म्हणजे विष्णुला उद्देशलेली सम्बोधने आहेत. ज्याच्या पदांशी सदैव त्याच्या आश्रयास आलेले भक्त असतात अश्या ईश्वरा, शंकराचे मन ज्या ठिकाणी (आस्पदा), म्हणजे ज्या ईश्वराच्या स्मरणात, विनोदन (समाधान) पावते अश्या हे विष्णो, स्वत:च्या दासांमध्ये (कल्याणासाठी) ज्याचे मन सदैव वश (इथे अर्थ 'गुन्तलेले') असते, कलिमल राक्षसाचा अन्त करणारा, कामना पूर्ण करणारा, जनांचा उदार (वदान्य) सद्गुरु, अतिशय शान्तिदायक (अमित-प्रशमित) आणि उल्लासकारक (सत्-मद), गदा + अरि (सुदर्शन) + दर (शंख) + नन्दक नांवाची तलवार + कमळ धारण करणारा, असा जो तू विष्णु, त्या तुला माझे सदैव वन्दन असो. <poem> केकावली - प्रसंग १ सदाश्रितपदा ! सदाशिवमनोविनोदास्पदा ! स्वदासवशमानसा ! कलिमलांतका ! कामदा ! वदान्यजनसद्गुरो ! प्रशमितामितासन्मदा ! गदारिदरनंदकांबुजधरा ! नमस्ते सदा. ॥१॥ पदाब्जरज जे तुझे, सकलपावनाधार ते अघाचलहि तारिले बहु तुवांचि राधारतें; । अजामिळ, अघासुर, व्रजवधू, बकी, पिंगळा, अशां गति दिली; उरे न तृण भेटतां इंगळा ॥२॥ तुझ्या बहुत शोधिले अघनिधी पदांच्या रजे; न ते अनृत, वर्णिती बुध जनी सदाचार जे; । असे सतत ऐकते, सतत बोलते, मीच ते प्रमाण न म्हणो जरी उचित माझिया नीचते ॥३॥ तैसाचि उरलो कसा ? पतित मी नसे काय ? की कृपाच सरली ? असेहि न घडे जगन्नायकी । नसेन दिसलो कसा ? नयन सर्वसाक्षी रवी, विषाद धरिला म्हणो ? न सुरभी विषक्षीर वी ॥४॥ व्रजावन करावया बसविले नखाग्री धरा; सलील तइं मंदारख्यहि नग स्वपृष्ठी धरा; । वराहतनु घेउनी, उचलिली रदाग्रे धरा; सुदुर्धर तुम्हां कसा पतित हा ? न का उद्धरा ? ॥५॥ नतावनधृतव्रत ज्वलन तूचि बाधावनी; पदप्रणतसंकटी प्रजव तूचि बा ! धावनी; । दया प्रकट दाखवी कवण सांग त्या वारणी ? सतीव्यसनवारणी ? जयजयार्थ त्या वा रणी ? ॥६॥ सुपात्र न न रमाहि यद्रतिसुखास दारा परी, असा प्रभुहि सेवका भजसि खासदारापरि; । प्रियाकुचतटी जिही न बहुवार पत्रावळी, तिही अमित काढिल्या नृपमखांत पत्रावळी ॥७॥ न पावसि, म्हणोनि मी म्हणतसे तुला आळशी; वरी न असदुक्ति हे रविसखोत्थिता आळशी । असंख्य जन तर्पिले, क्षुधित एकला जेमनी चुकेल, तरि त्यास दे, परि वदान्य लाजे मनी ॥८॥ अंगा ! प्रणतवत्सला !' म्हणति त्या जनां पावलां; म्हणोन तुमच्याच मी स्मरतसे सदा पावला । करू बरि कृपा, हरू व्यसन, दीन हा तापला.' असे मनि धरा; खरा भरवसा मला आपला ॥९॥ (गंगेचे सामर्थ्य ) मला निरखिता भवच्चरणकन्यका आपगा म्हणे, 'अगइ ! ऐकिलेहि न कधी असे पाप गा ! । कर श्रवणि ठेविते, नुघडि नेत्र, घे भीतिला; न घालिन भिडेस मी, जरिहि कार्यलोभी तिला ॥१०॥ (अन्यदेवतांचे सामर्थ्य) सदैव नमिता जरी पद ललाट केले किणे, नसे इतर तारिता मज भवत्पदाब्जाविणे; नता करुनि मुक्तही म्हणसि 'मी बुडालो रिणे,' अशा तुज न जो भजे मनुज धिक् तयाचे जिणे ! ॥११॥ (भगवद्दर्शनार्थ प्रार्थना) पटुत्व सकलेंद्रियी, मनुजता, सुवंशी जनी, द्विजत्वहि दिले भले, बहु अलभ्य जे की जनी; । यशःश्रवणकिर्तनी रुचि दिली; तरी हा 'वरा' म्हणे 'अधिक द्याच की,' अखिल याचकी हावरा ॥१२॥ असे न म्हणशील तू वरद वत्सल, श्रीकरा ! परंतु मज भासले म्हणुनि जोडितो मी करा; । दिले बहु बरे खरे, परि गमे कृपा व्यंग ती. अलंकृतिमती सती मनि झुरे, न जो संगती ॥१३॥ कराल पुरती दया, तरि असो दिले पावले; परंतु हरि ! एकदा त्वरित दाखवा पावले; । प्रसाद करणे मनी जरि नसेल, हे आवरा; जया बहु तयास द्या, मज कशास ? मी हावरा ॥१४॥ (सलगीचे भाषण.) 'दिले, फिरुनि घेतले,' अशि अकीर्ति लोकी न हो; सुनिर्मल तुझी पदे कधि तरी विलोकीन, हो ! । निजप्रियजनाकडे तरिहि दे हवाला; जशी पडेल समजाविशी, तशि करोत; कां लाजशी ?॥१५॥ (पश्चात्ताप) अहा ! निपट धृष्ट मी; प्रभुवरासि 'कां लाजशी ?' म्हणे; तुज नसो तशी विकृति, भाविकाला जशी । परंतु अपराध हा गुरु, म्हणोनि शिक्षा करी; असेचि धरिली नयच्युतदमार्थ दीक्षा करी ॥१६॥ (स्वतःचे पातित्य) सदैव अपराध हे रचितसे असे कोटि, गा ! स्वयेहि कथितो, नसे तिळहि लाज, मी कोटिगा; । अजांडशतकोटि ज्या उदरि सर्वदा नांदवा, न त्यांत अवकाश या ? स्थळ दिले तदा का दवा ? ॥१७॥ तुझ्या जिरविले बहु प्रणतमंतु पोटे, पण त्यजी मदपराध, हे मजकडेचि खोटेपण; । दवाग्नि जठरी अतिक्षुधित, त्यास हे अन्न द्या; वितृष्ण करिती श्रितां तुमचिया दयासन्नद्या ॥१८॥ (भगवंताचे पतितपावनत्व) न होय कवणाहि, ते तुमचियाचि लीलालसे पदे चरित दाविजे त्रिजगदब्जकीलालसे; । मदुद्धरण मात्र कां जड तुम्हां दिसे ? वारिती स्वकव्यसन मर्त्यही, न करितीच सेवा रिती. ॥१९॥ (भगवत्कारुण्य) दयाब्द वळशील तू, तरि न चातका सेवकां उणे किमपि; भाविकां उबगशील तूं देव कां? । अनन्यगतिका जनां निरखितांचि सोपद्रवा, तुझेचि, करुणार्णवा ! मन धरी उमोप द्रवा. ॥२०॥ (पापक्षालनार्थ विनंति) कळी करि सुनिर्मळी परम उग्र दावा नळी; तयांत अविशुद्ध मी, शलभ जेवि दावानळी; । व्रणार्तपशुच्या शिरावरि वनी उभे काकसे, स्मरादि रिपु मन्मनी; अहि न काळ भेका कसे ? ॥२१॥ तरेन तुमच्या बळे भवमहानदी, नाविका ! तुम्हीच मग आतरास्तव मला सुदीना विका । असे विदित वासही मज सदाश्रमींचा; करा दया, गुण पहा; सवे मज सदा श्रमी चाकरा ॥२२॥ धना, परिजना, घरी तुमचिया उणे कायसे ? न लाभ मणिहेमभूपतिस जोडिल्या आयसे । परि प्रभुहि संगही उकल वस्तुला ठेविती; गुणा न म्हणता उणा, अधिक, आदरे सेविती २३ दिसे म्हणुनि शाश्वतप्रकृतिरंक मी काय? हो ! प्रसन्न तुमचा बरे मजवरी प्रभो ! पाय हो । क्षण त्यजुनि इंदिराबृहदुरोजसंगा, धरा शिरी पद, मिळो सखा सम सुशील गंगाधरा ॥२४॥ (प्रभुस्तुति) 'प्रभुस्तुति न ठाउकी, परि तिच्या महाकामुका मला कृपण मारितो बहु सकाम हाका मुका' । म्हणा मनि असे; कसे प्रथम नीट ये लेकरा ? हळुहळु पटु स्वये सुपथि लावियेले करा ॥२५॥ जनी तरि असे असे, शिशुहि जे मुखे वर्ण वी, पिता पिउनि ते भुले, मधुरता सुखे वर्णवी; मना जरि नये, गुरुक्तहि म्हणे कटु प्रायशा; दयानिधि! तुम्हांपुढे जनकथा अशा कायशा ?॥२६॥ 'अतर्क्य महिमा तुझा, गुनहि फार, बा ! हे,' विधी श्रुतिजॅहि म्हणे सदा, स्तविल आमुची केवि धी ? । तरीजन यथामति स्तवुनि जाहले सन्मती; स्तवार्थ तुझिया तुझ्या सम कवी कधी जन्मती ? ॥२७॥ निजस्तुति तुम्हां रुचे; स्तविति त्या वरे तर्पितां; नमस्कृतिपरां बरे सधन सर्वही अर्पिता; स्वभाव तुमचा असा विदित जाहला याचका; करू स्तव जसा तसा; फळ नव्हे जना याच का? ॥२८॥ 'तुम्ही परम चांगले, बहु समर्थ, दाते; असे सुदीन जन मी, तुम्हा शरण आजि आलो.' असे । पुन्हाहि कथितो, बरे श्रवण हे करा यास्तव; समक्ष किति आपुला सकललोकराया ! स्तव ? ॥२९॥ किती श्रवण झांकिति प्रभुहि; काय ते पोळती ? पुसाल जरि कोण ते ? पदरजी तुझ्या लोळती । बरे तुजचि सोसवे स्तवन; कृत्तिवासा गरा न पी, तरि कसे घडे ? हितकरा ! दयासागरा ! ॥३०॥ गमो मधुर हे विष स्तवन, सेवितां माजवी, करी मलिन सद्यशोमुख, हलाहला लाजवी; । हरापरिस तूं बरा, प्रभुवरा ! सदा जो पिशी असा रस समर्पि, त्या अमृत आपुले ओपिशी ॥३१॥ कवीश्वरमनःपयोनिधिसुतस्तुतीच्या पते ! भले न वरिति स्तुतिप्रति, न जोडिती पाप ते; । गळां पडति ज्यांचिया तव गुणैकदेशभ्रमे, तिही तुजचि दाविता, भजति, बा ! तुला संभ्रमे ॥३२॥ (कवितासुतासमर्पण) म्हणोनि कवितासुता तुज समर्पितो; साजरी नसे बहुतशी गुणी कनकपीतवासा ! जरी, । तरी न इतरा वरी, हरि ! करी इला किंकरी; मयूरहि निजात्मजाग्रहविमुक्त, जैसा करी ॥३३॥ स्मरोनि कृतमंतुला, न कवितावधूस्वीकृती कराल, तरि आयका प्रभु ! खराच मी दुष्कृती; । नमस्कृतिपुरःसर स्वकृति अर्पितो आजि, ती दिली रविसखे तुह्मा जशि नमोनि सात्राजिती ॥३४॥ 'पिता खळ, परंतु ती गुणवती सती चांगली; म्हणोनि तुज आपुल्या भजनि लावणे लागली; । म्हणाल, तरि तत्सुखा कशि, ? तुम्हांसवे भांडगा अहर्निशिहि भांडला त्रिणव रात्र जो दांडगा ॥३५॥ तिलाहि बरवी म्हणा, उचित होय; तोषाकरे असेल सजली यथारुचि तयी स्वयोषा करे, । जशी पदरजे शिला; परि असे न हे शापिली धवे, हरिमनोहराकृति सती अघे व्यापिली ॥३६॥ भले स्मरण जाहले समयि, कंसदासी करे कशी उजरली समुज्वलदयासुधासी करे ? । तुम्हां स्वरिपुची तशी बटिक आवडे, मत्कृती नको, न सजवे, असा बहुत काय मी दुष्कृती ? ॥३७॥ जशी पृथुकतंदुलप्रसृति आप्तकामा तशी रुचो कृति; सभाग्य तू सुनय आप्त का मातशी ? । कण्या विदुरमंदिरी म्हणति साधु आखादिल्या; खरे जरि, कशा तुज प्रभुसि आपुल्या स्वा दिल्या ? ॥३८॥ जिणे रस पहावया प्रशिथिली रदी चाविली, सुवासहि शबरी तशी बदरिकापळे दे जुनी, कथा अशि असो, पहा स्वचरिते तुम्ही मेजुनी. ॥३९॥ (शरणागतांविषयी प्रभूचे कारुण्य) प्रभो ! शरण आलियावरि न व्हां कधी वांकडे, म्हणोनि इतुकेचि हे स्वहितकृत्य जीवांकडे । प्रसाद करितां नसे पळ विलंब बापा ! खरे, घनांबु न पडे मुखी उघडिल्याविना पांखरे ॥४०॥ शिवे न तुझिया पदा अदयताख्य दोष क्षण; प्रभो ! चुकतसो, तरी करिसि तूचि संरक्षण । नसेचि शरणागती घडलि सत्य अद्यापि ती; रुचे विषय; ज्या मिळे अमृत, ते न मद्या पिती ॥४१॥ (क्षमस्व अशी प्रार्थना) विपाक न गणोनि म्या प्रकट आपुल्या घातके. कळोनि अमिते बळे विविध जोडिली पातके । 'क्षमस्व भगवन्नजामिलसखोऽस्मि' ऐसे तुला म्हणे नमुनिया सदुस्तरविपन्नदीसेतुला ॥४२॥ (भगवत्परीक्षेची वेळ) नव्हे अनृत, सत्य ते, अचल ऊचलीला करे तुवां हरिमदापहे बृहदुदारलीलाकरे । समुद्धरसि एकटा जरि जडासि या कर्दमी, म्हणेन भुवनत्रयी तरि तुला 'भला मर्द, मी, ॥४३॥ (वैद्याचा दृष्टांत) चिकित्सक 'भला भला' म्हणुनि फार वाखाणिला, जरी बहुजनामयद्रुम समूळही खाणिला, । तथापि अतिदुःसहस्वगदशत्रुच्या अत्ययाविना, न ह्रदयी धरी सरुज पामर प्रत्यया ॥४४॥ (खोद्धारार्थ उताविळपणा) म्हणा मज उताविळा; गुणचि घेतला; घाबरे असो मन असेचि बा ! भजकबर्हिमेघा ! बरे । दिसे क्षणिक सर्व हे भरवसा घडीचा कसे धरील मन ? आधिने बहु परिभ्रमे चाकसे ॥४५॥ कृतांतकटकामलध्वजजरा दिसो लागली; पुरःसरगदांसवे झगडतां तनू भागली । सहाय दुसरा नसे तुजविणे बळे आगळा; न हो जरि उताविळा, स्वरिपु कापितो हा गळा ॥४६॥ (प्रभुविषयी काळजी) अवश्य करणे खरे प्रणतरक्षण स्वोचित; उशीर मग का ? बसो कृपण मीहि का शोचित ? नव्हे प्रभुवरा ! तुम्हा उचित एकटे धांवणे; कृतांत शिवला नसे तव, दिसे बरे पावणे ॥४७॥ 'कसे तरि करू तुझे अवन; पूरवू आळ जी असेल मनि; आमुची तुज कशास रे काळजी ?' । असे जरि म्हणाल हो प्रियतमा ! जगज्जीवना ! तदाश्रितमृगासि ती सुखसमृद्धि बा ! जी वना ॥४८॥ सुखेचि सुख बाळका प्रकट होय मातेचिया; तिला घडति जे श्रम, प्रियजनोत्तमा ! तेचि या; । म्हणोनि न शिवो पळ क्षणहि कष्ट जीवा ! तुला, सुखेचि सुख बाळका प्रकट होय मातेचिया; तिला घडति जे श्रम, प्रियजनोत्तमा ! तेचि या; । म्हणोनि न शिवो पळ क्षणहि कष्ट जीवा ! तुला, विपज्जलधिसेतुला, सकललोकजीवातुला ॥४९॥ (प्रभूला आयुरर्पण) असोत तुज आमुची सकल भाविकायुर्बळे; जगोनि बहु काय म्या सुकृत जोडिले दुर्बळे ? । असे प्रियसख्या ! सुखी बहुतकाळ; मायातमी जना सुपथ दाखवी; मुदित सत्तमा ! यात मी ॥५०॥ (देवाचे अत्यंत क्षमाशीलत्व ) भले परिशिले सुरासुरनरी तसे लक्ष मी' म्हणोत म्हणणार बा ! तुज असा नसेल क्षमी; । उरी भृगुपदाहती मिरवितोसि, अद्यापि ती, कवी तव यशःकथा नवसुधानवद्या पिती ॥५१॥ (विषयवासनेचे दुर्निवार्यत्व) 'भवन्मतिस आवडे जरि, धनादिकांलागि ते मदीय गुणकीर्तनश्रवण कां तरि त्यागिते ? ।' असेहि म्हणशील बा ! जरि तरी तुझी मावली तुज त्यजुनि पाजिता, कशि दुधाकडे धावली ? ॥५२॥ अनावर पिशाचिका विषयवासना सत्य, जी असे करवि कृत्य, जी भुलविते, कधी न त्यजी; । म्हणोन तुज जाणत्या विनवितो, इला गाढ गा ! करीन मग, तू जरी म्हणसि, आपणा गाढ गा’ ॥५३॥ तुझ्या गुणकथा महासुरभि, त्यांत ही रासभी शिरे विषयवासना; जसि शुका अहीरास भी, । तशी न इतरास भी; इस सदंडही हाकिती; तथापि बहु लाथळी; मग अदंड मी हा किती ॥५४॥ (विषयवासनाक्षयार्थ प्रभुकृपाच समर्थ) खरासुर जसा, तशी विषयवासना हे खरी; हिचा वध करावया तुजच शक्ति आहे खरी; । बकि सुमति, ताटका लघु, न हे भली; लाजशी उगाचि, तशि एक ही; व्रजवनांत लीला जशी ॥५५॥ कसे तरि असो मग; स्वपणरक्षणाकारणे अवश्य शरणागतव्यसन तो स्वये वारणे; । तुम्हा विहित मुख्य हे; न पुसतां करा हो ! खरी निजोक्ति; खर काय तो अधिक? संहरा हो ! खरी ॥५६॥ खरी करीतसे कशी तव जनीहि सत्ता पहा; हिचा वध न निंद्य बा ! प्रबळ मूर्त सत्ताप हा; । ’कथासुरभिचा रस स्वहित, पुष्कळ, स्वादुही,’ म्हणे, ’त्यजुनि कां मला निजधना, परखा दुही?’ ॥५७॥ (कथासुरभीचे अत्यंत कारुण्य) कथासुरभि या भल्या स्वजननीहुनी वाटती; शिशूंसि जरठांसही निरखितां रसे दाटती; । दुहोत भलते सदा, तरि न लेशही आटती; स्ववत्समल भक्षिती परि न सर्वथा बाटती ॥ कथांसि उपमा दिली सुरभिची, दिसे नीट ती; परंतु बहु मंद मी, म्हणुनि सच्छुती वीटती; । कथा निरुपमा तयांप्रति पशूपमा शुद्ध तें नव्हेचि; न विचारिले बुधजनासि म्यां उद्धते ॥५९॥ असेहि उपदेशिती गुरु रहस्य मंदा रुचे निजस्तव जसा तसा, अगुण घे न वंदारुचे; । म्हणोनि निमगस्तुता भलतसे तुला वानितो; परंतु ह्रदयी महाजनभयास मी मानितो ॥६०॥ म्हणे-स्वकृतिच्या उणे किमपि एक वर्णी न हो; असे तुज कधी बरे विगतशंक वर्णीन हो ! असेचि अशि आवडी, करिसि कां न अत्यादर ? स्वभक्तसुरपादपा ! हरि ! नसेचि सत्या दर ॥६१॥ ध्रुव स्तवनि आवडी धरि, म्हणोनि अत्यादरे तुम्ही करुनि दाविली, शिवुनि गल्ल सत्या दरे । तसे मज करा, करांबुज धरा शिरी मावरा ! वराभयपरा ! पराक्रमपटो ! मना आवरा ॥६२॥ करांबुज असो. नसे उचित त्यास मी पामर; प्रणाम करिती पदाप्रतिहि सन्मुनी सामर; । पदाब्जरजही जगत्रयनमस्क्रियाभाजन; प्रसादचतुरा ! कसा तरि करा बरा हा जन ॥६३॥ तुम्ही करुनि दाविला ध्रुव कृतार्थ जैसा दरे, तसेचि जरि योजिले तुमचिया मनें सादरे, । असो; विहित ते करा; परि बरोबरी त्यासवे नसे उचित; तो महाप्रभळ, वंदिजे वासवे ॥६४॥ किती वय ? कसे तप प्रखर ? काय विश्वास तो ? ध्रुव ध्रुव खरा; स्तवा उचित होय विश्वास तो; । कशी तुळितसा तुम्ही प्रकट मेरुशी [[मोहरी]] ? प्रसाद करितां उणे अधिक नाठवा, हो ! हरी ! ॥६५॥ प्रभुत्व तरि हेच की करुनि दे कृपा दान ते, स्वसाम्य यदुपार्जने मिरविजे स्वपादानते, । प्रसाद मग काय तो? जरि निवारिना लाघवा ? कसे दशमुखानुजा विसरलां ! अहो ! राघवा ! ॥६६॥ असो वरि कसा तरी, विमल भाव ज्याचा, करा तयावरि दया; पचे वर, असाचि द्या चाकरा । वृथाचि गमते दिले, बहुहि, जे न दासा जिरे; पुसोनि अधिकार द्या; सुकर ते सदा साजिरे ॥६७॥ प्रसन्न बहु होतसां, परि कराल हो ! बावरे शिवापरि वरासवे ह्रदय, हे न हो बा ! वरे; । असा वृक कृतघ्न हे न कळले कसे हो ! हरा ? भला जगविला तुम्ही भवमहाहिचा मोहरा ॥६८॥ भजे सुदृढनिश्चये द्विजकुमारक क्षीरधी, तया करि तुम्हीच द्या मदनमारक ! क्षीरधी; । उदारपण ते बरे, सुखवि जे सुपात्रा सदा; दिले अमृत पन्नगा, तशि खळी कृपा त्रासदा ॥६९॥ अतिप्रिय, सुखप्रद, प्रथम तूं मुदंभोद या मयूरह्रदया; तुझी क्षण विटो न शंभो ! दया; । उदारपण वानिले; अजि ! गुरूपहासा बळे कसे करिल लेकरू ? निपट हे पहा साबळे ॥७०॥ (हरिहरांचे अभिन्नत्व.) तुम्हा हरिहरांत ज्या दिसतसे, दिसो; ’वास्तव’ प्रबुद्ध म्हणती ’नसे तिळहि भेद;’ मी यास्तव । म्हणे मनि, ’यथार्थ जे स्वमत वर्णिती शैव ते न; वैष्णव दुराग्रही; परम मुख्य ही दैवते.’ ॥७१॥ म्हणे क्षण पुरांतक, क्षण मुरांतक; ब्राह्मणा मला जरि म्हणाल वा ! तरि विशंक लुब्रा म्हणा; । तुम्हां शिव, शिवा तुम्ही भजतसां; शुक, व्यास हा सदर्थ वदले; पुरातन कथा, न नव्या, सहा. ॥७२॥ (व्यासस्तवन) तुझाचि अवतार तो सुत पराशराचा; वळे, तदुक्तिस जन; प्रभो ! जरि निजेमधे चावळे । तरि, त्रिभुवनेश्वरा ! तव विशुद्ध नामावली मुखी प्रकट होय, जी करि सुखी जना मावली ॥७३॥ (भगवन्नाममाहात्म्य) तुझे कुशळ नाम बा ! हळुहळू मना आकळी; दुरत्यय असा महा खळहि त्यास भी हा कळी; । हरि व्यसन पाप हे बहु कशास ? कायाधवा-परि त्वरित भेटवी तुजहि, योगमायाधवा ! ॥७४॥ तुम्हांसमचि हे गुणे; अणु उणे नसे नाम; हा दिसे अधिकही, तसा गुण तुला असेना महा; । सदैव भलत्यासही सुलभ; आणखी गायका छळी न, न अधोगति क्षणहि दे जगन्नायका ! ॥७५॥ (बळीभक्ताचा छळ व त्याची सहनशीलता.) छळी नृप बळी बळी, तरिच तो नसे आटला; गमे बहु भला मला न, सकळांसही वाटला; परीक्षक करी, तसे जडहि सोशिते हेमही; न केवळ विरोचनात्मज तरे पदे, हे मही ॥७६॥ (भक्तच्छळाची आवश्यकता) असा न करिता जरी छल, तरी प्रभो ! तो भली सुकीर्ति कशि पावता कविसभा जिणे शोभली ? । पदी उपजती नदी कशि? कशी त्रिलोकी सती अशा अतुल मौक्तिकावलिविणे बरी दिसती ? ॥७७॥ (छळ सोसण्याविषयी कवीचे असामर्थ्य) नको छळ; अधीर मी; तशि न कीर्ति हो; चामरे नृपासि उचिते; वृथा, मिरविली जरी पामरे; । अकीर्तिच असो, रुचे तुज कशी व्रजी कांबळी ? असे न समजा कसे? वरिल हारिला कां बळी ?॥७८॥ छळाल कृपणासि कां ? अजि ! दयानिधे ! कांपिती भटासि भट संगरी, परि न कातरा दापिती; । कराल तितुकी कृपा बहु; अहो ! शरण्या ! तमी बुडोनि शरणागत श्रमतसे अरण्यात मी ॥७९॥ (रामावतारस्मरण-रामवनवास) मुखासि जव पातली ’श्रम’, ’अरण्य’ ऐशी पदे, निजस्मृतिस जाहली विषय ती तव श्रीपदे, गुरुक्तिस करावया सफळ, जानकीजीवना ! धरासुरतपःफळे त्वरित धावली जी वना ॥८०॥ (सीतेप्रमाणे मजवरही दया करा, अशी प्रार्थना) तयी प्रभुवरा ! तसे सदय; कां असे ? आज हो ! विचारुनि पहा बरे निजमनी महाराज ! हो ! वनोवनि फिरा पिशापरि; म्हणा अहोरात्र ’हा’ ! नसे कुशळ भाषणी, परि असे कृपापात्र हा ॥८१॥ समागम तुझा घडो म्हणुन जाहले लाकडे तपोनळि, तसे मुनि त्यजुनि, जोडिली माकडे; । अयुक्त बहु ज्या जनास्तव घडे, पडे सांकडे, तदुक्तिहुनि आमुचे बहुत बोलणे वाकडे ॥८२॥ ’जगत्रयमनोहरा ! बलगुणैकरत्‍नाकरा !’ म्हणे ’कनकरंकु द्या मज, महा प्रयत्ना करा.’ । प्रियाहि अशि जाहली तुज कुकार्य आज्ञापिती; सुधा त्यजुनि कामुक प्रकट अंगनाज्ञा पिती ॥८३॥ स्वदास समयी जपे, तरि न दे वरा, चाकरी चुके न, परि सार्थक श्रम न देवराचा करी; । वदेहि भलतेचि; ते तिसचि, कोप टाका, पुसा; असे मृदु, म्हणोनि बा ! मज न धोपटा कापुसा ॥८४॥ (आवड गोड-कृष्णावतारकथा) न जे प्रिय, सदोष ते; प्रिय सदोषही चांगले. स्वतोक पितरां रुचे, जरिहि कर्दमी रांगले । तुलाचि धरि पोटिशी कशि तदा यशोदा बरे ? जरी मळविशी रजोमलिनकाय तू अंबरे ॥८५॥ तुझे कथिति गोपिका विविध तीस बोभाट, ते सुखप्रद गुणस्तवापरिस जाहले वाटते; । क्षमा न करि एकदा, तरिहि फार खोडी करा; न देचि भय, ताडनोद्यमसमेत सोडी करा ॥८६॥ जरी म्हणसि बांधिले, तरि न कष्टवीले; करा विचार, जशि कष्टवा तशि न कष्टवी लेकरा; । यथेष्ट पुरते जरी प्रथम दाम, का सांधिती ? न ती प्रबळ गोपिका; तुज तुझी दया बांधिती ॥८७॥ (भगवन्निषुरता क्षणिक व केवळ भक्तकल्याणार्थ असते.) तुम्हीहि बळि बांधिला म्हणुनि आमुची माय जी मनांत सहजा दया, निपट टाकिली काय ? जी ! । सकोप दिसती गुरु क्षणभरीच; जे तापले जल ज्वलनसंगमे, त्यजि न शैत्य ते आपले ॥८८॥ (भगवंताची सदयता) प्रसिद्ध तुमचे महासदय पाय; जीवांकडे चुकी, म्हणुनि होतिल क्षणहि काय जी ! वांकडे ? । न निष्ठुर पिता; म्हणे मनि ’न हो प्रजा टोणपी;’ अपथ्यरुचि रुग्ण तो कटुक ओखदे कोण पी ? ॥८९॥ असंख्य खळ संगरी निजकरी तुवा मारिले; न निष्ठुरपणे, कृपा करुनि ते भवी तारिले; । जगज्जनक तू, मुले सकळ जीव, या भातुके दटावुनिहि देशि बा ! अमृत नेदिजे घातुके ॥९०॥ (भगवत्कथाप्रशंसा) कथा श्रवणचत्वरि जरि पुनः पुन्हा ये, रते महारसिक तद्रसी, विटति ऐकता येर ते; । विलोकुनि विलासीजन पुनःपुन्हां कामुका वरी प्रकट शांतिला धरि, परंतु मीना बकी गिळि; तशि तुला टपे सुकृतबुद्धिहीना बकी; । जिणे गरळ पाजिले; अमृत पाजिले तीस ता; खळासि न दिसो भलेपण, खरे भल्या दीसतां ॥९१॥ (देवच खरा सदय पिता) सदाहि हित नायको; बहु अपाय केले, करू; तरी सकृप बाप तू म्हणसि, ’नायके लेकरू;’ कधी न करिसी प्रभो ! भजकबाळकोपेक्षण; न तूजवरी ज्यापरी पशुपपाळ कोपे क्षण ॥९२॥ खरा जनक तू, जना इतर कोण हो ! देव वी ? समीहित फळे जगा तव पदाब्ज दे, देववी; । अशीच करुणा असो हरि ! कधी न भंगो पिता; अशा मज असाधुला इतर कोण संगोपिता ? ॥९३॥ सुविद्य, धन मेळवी, वचन आयके, आवरी प्रपंच, भर घे शिरी, करि कृपा पिता त्यावरी; । असा जरि नसे, रुचे तरि न तो अभद्र क्षण; तसा तुजचि आवडे; करिसि तूचि तद्रक्षण ॥९४॥ (मातृमहिमा) पिता जरि विटे, विटो; न जननी कुपुत्री विटे; दयामृतरसार्द्रधी न कुलकज्जले त्या किटे; । प्रसादपट झांकिती परि परा गुरूचे थिटे; म्हणूनि म्हणती भले ’न रिण जन्मदेचे फिटे ॥९५॥ (भगवत्कृपा हीच खरी माता) विटेल जननीहि की शत रची निमित्ते विधी; मळे कलियुगी श्रुती जशि, खळी तिची तेवि धी । कदाचित विटेल; बा ! तव दया न दीनावरी; जशी जगदघक्षयी कर भवन्नदी नावरी ॥९६॥ कृपाचि जननी तुझी; सकल जीव दायाद; या तिणेचि उपदेशिल्या करिति सर्व दाया दया; । असे उमजता भले न गुरुभाव तो टाकिती; मता तुजहि गोपिका, मग जनास तोटा किती ? ॥९७॥ (देवाची कृतज्ञता) भरोनि कुचकुंभ जी विपरसे मुखी दे बकी, प्रभो ! तिसहि ठेविशी, जशि महासुखी देवकी; । न होति जननी कशा पशुपदार, गाई ? लया न पावतिच तत्सुखे, कृति न कोण गाईल या ? ॥९८॥ अशी तरि कृतज्ञता हरि ! तुझ्याच ठायी अगा ! सख्या ! अणुचि मानिशी, करुनि सुप्रसादा अगा ! । भुले सुकविवाग्वधू तव गुणा अनर्घ्यानगा; म्हणेल जन कोण, की यश पुनःपुन्हा ते न गा ? ॥९९॥ तुम्ही बहु भले, मला उमज होय ऐसे कथा; कसा रसिक तो ? पुन्हा जरि म्हणेल आली कथा; । प्रतिक्षण नवीच दे रुचि, शुकाहि संन्यासिया; न मोहिति भवत्कथा अरसिका अधन्यासि या ॥१००॥ (भगवत्कथाप्रसंग) कथा श्रवनचत्वरी जरि पुनःपुन्हा ये, रते महारसिक तद्रसी, विटति ऐकता येर ते; । विलोकुनि विलासिनीजन पुनःपुन्हा कामुका करी वश; नव्हे बुळा, विवश घेइना कां मुका ! ॥१०१॥ कथा सुपुरुषा तुझी वश तशी करी, राधिका जशी तुज, जिला स्वये म्हणसि तू शरीराधिका; तिचे न घडता, रमाह्रदयवल्लभा ! सेवन प्रभो ! तुज जसे, तसे मतिस गेह भासे वन. ॥१०२॥ (कथा मोहिनीपेक्षा श्रेष्ठ) कथा भुवनमोहिनी, अशि न मोहिनी होय ती; हरो असुरधी; हिणे भुलविले किती हो ! यती; । नव्हे न म्हणवे; असो; जरि विमोहिला दक्षहा, प्रिया बसविली शिरी, मुनिपथी कसा दक्ष हा ? ॥१०३॥ सुरासुरनरोरगां भुलवुनी कथा न त्यजी; न भेद करि पंक्तिचा; अमृत पाजिती सत्य जी; । तिणे जरि सुधारस खरतमानसां पाजिला, वधी अमृत घोटितां, द्रव नयेचि बापा ! जिला ॥१०४॥ अभीष्ट वरितात, जे तव कथेसि विश्वासती; भली असुरवंचनी, श्रुत असेचि विश्वास ती; । कथा कशि सखी तिची? ठकवुनी हरी संचिते, तरी अमृत दे, असे सदय, दाखवी वंचिते ॥१०५॥ (कथेची वंचना भक्तकल्याणार्थ) करा श्रवण येवढे, अपटु लोक हांसो मला; अहो ! जरि गिळावया प्रियकुमार गे सोमला, । तयासि ठकवूनि दे बहुत शर्करा माय जी, तिला स्वशिशुवंचने अदयता शिवे काय ? जी ! ॥१०६॥ म्हणोनि बहु मोहिनीहुनि भली कथा हे तुजी, अभीष्ट फल द्यावया नतमनोरथां हेतु जी; । म्हणाल जरि ’मीच त्या, विषम काय दोघीत रे ? जसा जन सितासिताभिधनदीसदोघी तरे ॥१०७॥ अहा ! बहु विशुद्ध हे प्रभु ! तव स्वरूपाहुनी; न भिन्नतनु त्या; भले भजति, एकता पाहुनी; । परंतु वदतो जनानुबव, नातळो पाप गा ! तशी न यमुना गमे, जशि गमे, निलिंपापगा ॥१०८॥ (गंगावर्णन) न द्गिरुमहेश्वरप्रभुशिरी जिचे नांदणे, तिच्या जळमळे तुळे न शरदिंदुचे चांदणे, प्रजा हरिहरा अशा यदुदरी अनेका; कवी भिऊनि म्हणतील कां जशि सुधा तशी काकवी ?॥१०९॥ (मोहिनीची यमुनेशी व गंगेची कथेशी तुलना) तुला स्वयमुनेसवे, कुवलयद्युतिश्यामला ! म्हणाल जरि मोहिनी निजतनू, अवश्या मला; । तुलीन अमृतोदधिप्रभवपुंडरीकामला कथा सुरधुनीसवे, सुजन जीत विश्रामला ॥११०॥ (कथा तुला व निरुपमा-भागवताची व गुरूची साक्ष.) शुकोदित पुराण ज्या श्रवण सन्मुखे साग्रही, म्हणेल ’अतुला कथा’ झणि म्हणाल, ’तो आग्रही;’ । न केवळ मलाचि हे निरुपमा, यशोमंडिता, गुरुसहि गमे, पुसा खबरदा महापंडिता ॥१११॥ (भगवत्कथा मोहिनीपेक्षा श्रेष्ठ-आणखी एक कारण) प्रभो ! तुज न मोहिनी भुलवि; मोहिला तोहि ती त्यजी जन; नव्हे तशी, तुझी कथा मोहिती; । निजानुभव तू पहा; जशि महौषधी पारदा, तुला स्थिर बळे करी, कळविले तुवा नारदा ॥११२॥ (प्रभूची स्वकथासक्ति) सुरर्षिजवळी स्वये वदसि, ’तत्र तिष्ठामि;’ या तुझ्याचि वचने म्हणे तुज ’कथावश’ स्वामिया ! जसा स्थिर कथेत तू, स्थिर करी तसे या मना; स्वभक्तसुरपादया ! सफळ हे असो कामना ॥११३॥ (भगवद्गुणवर्णनाची नारदाला आवड) सुरषि म्हणतो, ’तुझे यशचि धन्य; यो गायना मला; कवि म्हणोत ते सुखद अन्ययोगायना;’ विमुक्तिबहुसाधने तदितरे गणीनाच तो; सजूनि वरवल्लकी तव सभांगणी नाचतो ॥११४॥ (भगवत्कथामाहात्म्य-देवर्षि नारदाचा अनुभव) तुझे चरित सन्मुखे श्रवण जाहले, यास्तव प्रजापतिसुतत्व ये, करिति साधु ज्याचा स्तव; । स्वनीचपण मागिले, बहु दया अशी नारदा स्मरे घडिघडि, प्रभो ! भवपयोधिच्या पारदा ! ॥११५॥ तुझे यशचि तारिते, परि न केवळा तारवे; सहाय असिला असे, तरिच शत्रुला मारवे; । न भागवता भेटता, न घडतांहि सत्संगती, न अज्ञह्रदये, तशी तव यशोरसी रंगती ॥११६॥ (नौकेचा दृष्टांत) बुडे, बुडवि सागरी तरि, सुकर्णधाराविना; । सहाय नसता स्वये परतटासि ती दाविना; । सहाय भगवज्जना तव सुकीर्ति जेव्हा करी, तयीच उतरी भवोदधितट जनां लौकरी ॥११७॥ (वरप्रसादयाचना) सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानी पडो; कलंक मतिचा झडो; विषय सर्वथा नावडो; । सदंघ्रिकमळी दडो; मुरडितां हटाने अडो; वियोग घडता रडो मन, भवच्चरित्री जडो ॥११८॥ न निश्चय कधी ढळो; कुजनविघ्नबाधा टळो; न चित्त भजनी चळो मति सदुक्तमार्गी वळो; । स्वतत्त्व ह्रदया कळो; दुरभिमान सारा गळो; पुन्हा न मन हे मेळो दुरित आत्मबोधे जळो ॥११९॥ मुखी हरि ! वसो तुझी कुशलधामनामावली, क्षणांत पुरवील जी सकल कामना, मावली; । कृपा करिशि तू जगत्रयनिवास दासांवरी, तशि प्रकट हे निजाश्रितजनां सदा सावरी ॥१२०॥ दयामृतघना ! अहो हरि ! वळा मयूराकडे; रडे शिशु, तयासि घे कळवळोनि माता कडे; । असा अतिथि धार्मिकस्तुतपदा कदा ! सापडे ? तुह्मा जड भवार्णवी उतरिता न दासा पडे ॥१२१॥ (उपसंहार-उपास्यदेवता श्रीरामांचे मांगल्य सूचक सप्रेम स्मरण.) कारुण्यांभोद राम प्रियसखा गुरुही जो मयूरा नटाचा, होता तापत्रयार्त त्वरित भववनी रक्षिता रानटाचा, त्याचे साचे स्वभद्रस्मरण, मग न ते त्या कसे ये कवीस ? केका, एका सख्याते स्मरुनि, करि अशा एकशे एकवीस ॥१२२॥ श्रीराम जयराम जयजयराम | {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:मोरोपंत साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 9nqr95f658sylwo6k1vih6cw34fvzt2 0 5022 36694 36062 2026-09-08T06:35:04Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[सपक]] 36694 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = मदालसोपाख्यान/अध्याय दुसरा | साहित्यिक = मोरोपंत | विभाग = | मागील = = [[मदालसोपाख्यान/अध्याय पहिला]] | पुढील = [[मदालसोपाख्यान/अध्याय तिसरा]] | वर्ष = १८ वे शतक | टिपण = }} <poem> तो कुवलयाश्व जावुनि गालवमुनिसह तदाश्रमीं राहे, तों सूकररूप असुर मुनिचें धर्षण करावया पाहे. ॥१॥ तों गालवशिष्यांहीं त्या पाहुनि फ़ार गलबला केला; तन्मतिस खररवें दे भय, जेंवि श्येनगल बलाकेला. ॥२॥ अश्वीं चढोनि धांवे नृपसुत होवूनि तप्त कोपानें, त्या सूकरासि ताडी चंद्रार्धाकार तीव्र रोपानें. ॥३॥ आत्मत्राणार्थ करी आश्रय तो मूढ दैत्य अटवीतें, फ़टवीतें विधिबळ ज्या, रक्षिल कसि पूजिलीहि सटवी तें ? ॥४॥ लंघुनि महावनाचळ पळतां, गांठावय खळा किटिला, दिव्याश्व तयामागें राजकुमारें धनुर्धरें पिटिला. ॥५॥ निबिडांधकारगर्तीं सूकर घाली उडी, तयामागें रागें तो कुवलयही, पक्षीश्वर वंचिल जसा नागें. ॥६॥ नृपसुत मागें लागे, जेंवि वधाया महाहितें विवर, तत्तेजासि न परि, जरि भंगद रविच्या महाहि तें विवर. ॥७॥ गेला पाताळीं, कीं त्याचें द्वारचि तसें महाबिळ तें, पाहे प्रकाशवर पुर; सर्वत्र श्रेय साधुला मिळतें. ॥८॥ करुनि प्रवेश, पाहे नृपसुत अतिरम्य शून्य परि पुर तें, स्त्रीतें विलोकुनि पुसे, उत्तर ईक्षणहि ती न करि पुरतें. ॥९॥ ती स्त्री प्रवेशली ज्या प्रासादीं सत्वरा, तयामाजी नि:शंक कुमार शिरे, द्वारीं स्थापूनि तो महावाजी. ॥१०॥ रत्नकनकपर्यंकीं पाहे तो रतिसमा नवी रमणी; अवलोकिला तिणेंही सहसा हा स्मरसमान वीरमणी. ॥११॥ पर्यंकावरुनि उठे, त्यातें अवलोकितांचि ती मोहे, जळपवनाद्युपचारें स्वस्था तीची सखी म्हणे, ‘ हो हे. ’ ॥१२॥ होय मुहूर्तें सावध, मधुर पुसे सर्व वृत्त तीस, ‘ तूं कोणाची ? कां या शून्यपुरीं क्लेशपात्र होतीस ? ’ ॥१३॥ वृत्त प्रेमें पुसतां सुदती स्वसखीमुखाकडे पाहे, ती बोले, " पुरुषवरा ! वृत्त क्लेशद इचें असें आहे:- ॥१४॥ गंधर्वांचा राजा, विश्वावसु, जिष्णुचा सखा आहे, त्याची मदालसाख्या कन्या धन्या, बहु प्रिया, बा ! हे. ॥१५॥ जो वज्रकेतुदानव, तत्सुत पाताळकेतु या नावें, या पाताळीं वसतो, कळिकाळें ज्यासि मित्र मानावें. ॥१६॥ उद्यानगता हे त्या दुष्टें, हरिणी वृकें, तसी धरिली; मत्प्रियसखी मदांधें, प्रकटुनि माया तमोमयी, हरिली. ॥१७॥ येत्य त्रयोदशीचा निश्चय केला इला वरायाचा, ‘ शूद्र श्रुतिस, मज तसा हा ’ म्हणुनि इणेंहि बा ! मरायाचा. ॥१८॥ भेटोनि सुरभि वदली, ‘ वत्से ! धरिं तूं मदुक्तिचें स्मरण, हा दानवाधम तुला पावेल न, वांछितीस कां मरण ? ॥१९॥ या नरलोकगतातें भेदील शरेंकरूनि जो मर्मीं, तो सत्वर तव भर्ता होवुनि, घालील तुज महाशर्मीं ’॥२०॥ मीं या मदिराक्षीची आली, मत्तात विंध्यवान् जाण, मत्पति पुषकरमाली, शुंभें केला रणीं गतप्राण. ॥२१॥ गत्यर्थ तीर्थयात्रा करितां, फ़िरतां मनुष्यलोकांत, कळलें, हे ज्या दुष्टें केली मग्ना हरूनि शोकांत, ॥२२॥ पाताळकेतु दानव मानवलोकीं वराहतनुधारी, मुनिरक्षणार्थ कोणीं केला खरबाणविद्ध अविचारी. ॥२३॥ तछोध करुनि सत्वर आलें तें वृत्त ईस कळवाया, पळवाया चिंतेतें, दुर्जनवदनें समस्त मळवाया. ॥२४॥ पुससि इच्या मूर्छेचें कारण जें, तेंहि सांगत्यें, परिस; परि सत्य गमो ईस त्वद्दर्शन बहु, न अमृत यापरिस. ॥२५॥ हे प्रीतिमती झाली, दर्शन होतांचि, या तुझ्या रूपीं; कीं मानसींच हंसी रमती, न रमे कदापि ती कूपीं. ॥२६॥ जेणें दानव वधिला, त्याची व्हावी मदालसा भार्या; कार्याकार्य न जाणे, यास्तव मूर्छेसि पावली आर्या ! ॥२७॥ आलें, आमरण इणें भोगावें दु:ख, हें इच्या भागा, कीं चित्त तुझा ठायीं, भर्ता तो अन्य गा ! महाभागा ! ॥२८॥ सुरभीचें वचन मृषा होवूंचि नये कधीं असें आहे, या हे रूपा भुलली, चित्तीं चिंता सुदु:सहा वाहे. ॥२९॥ ईच्या प्रीतिस्तव मीं आल्यें धांवोनि, पावल्यें खेद, कीं आपल्या सखीच्या देहांत स्वल्पही नसे भेद. ॥३०॥ जरि हे अभिमत - पतितें शुभदैवेंकरुनि पावती धीरा ! वीरा ! तरि मीं करित्यें तप, पावाया भवाब्धिच्या तीरा. ॥३१॥ निजवृत्त सांग सुमते ! येथें आलासि कोणत्या कार्या ? तूं कोण ? देव किंवा दानव, गंधर्व, नाग कीं, आर्या ! ॥३२॥ मानुषगति पाताळीं नाहीं, रूपहि असें मनुष्याचें, मदनचि गमसी, धारण जरि पुष्पांच्या नसे धनुष्याचें. ॥३३॥ म्यां कथिलें तत्व जसें साधो ! तूंही यथार्थ सांग मला, पाताळीं शून्य पुरीं चतुरा ! कार्य प्रवेश कां गमला ? " ॥३४॥ तो तीस म्हणे, " अमळप्रज्ञे ! करुनि स्थिर स्वचित्तातें, श्रवण करा, पाठविलों मीं मुन्यवनार्थ शत्रुजित्तातें, ॥३५॥ मुनिरक्षणार्थ कवची, कोदंडी गालवाश्रमीं होतों, जों त्यासि म्हणें, ‘ बापा ! तूं न मनीं गालवा ! श्रमी हो; ’ तों ॥३६॥ आला सहसा दैत्य स्वीकारुनि उग्र रूप कोलाचें, म्यां हृदय भेदिलें निज बाणें त्या तापसार्तिलोलाचें. ॥३७॥ होतां विद्ध पळाला, त्यामागें धांवलों हयारूढ, शिरला गर्ती प्राणत्राणार्थी विप्रशत्रु तो मूढ. ॥३८॥ माझा वाजीश्वरही शिरला गर्तीं तया खळामागें, ज्यातें न मन म्हणे ‘ श्रम झाला बहु धांवतां, जळा मागें ’. ॥३९॥ भ्रमलों तमांत बहु मीं, मग झालों पाहता प्रकाशातें, तुज पाहुनि, पुसिलें, परि न वदुनि आलिस इच्या सकाशातें. ॥४०॥ तुज अनुलक्षुनि आलों या प्रासादांत कुंडले ! सुमते ! मीं सत्य मनुष्य मधुप, देवासुरपन्नगादि जे, सुम ते ". ॥४१॥ श्रवण असें होतां, ती हर्षे, लाजे मदालसा कन्य, वदनीं सुस्मित वाहे, पाहे स्वसखीमुखाकडे धन्या. ॥४२॥ ती कुंडला म्हणे, ‘ तूं वीरा ! वदलासि सत्य, मन ईचें तरिच तुतें अनुसरलें; वरुनि सरा, वन वसेल न नईचें. ॥४३॥ चंद्रातें पावुनियां तपनद्युति पावती अधिक कांति; क्षांति श्रेष्ठा, धन्या भूति मिळे, धृति भटा, कविस शांति. ॥४४॥ त्यांचि अधम तो वधिला, कां मिथ्या कामधेनु बोलेल ? कन्याकरग्रह करीं, हर्षें गंधर्वराज डोलेल. ’ ॥४५॥ राजकुमार म्हणे, ‘ सति ! मीं आहें नाथवान्, कसें स्वमतें हें कन्यारत्न वरूं ? गुरुलंघन यांत मन्मना गमतें ’. ॥४६॥ आलि म्हणे, ‘ न वद असें, होसिल न, इतें वरूनि, अपराधी; देवी हे दुष्प्रापा, म्हणुनि करावी कदापि न परा धी ’. ॥४७॥ नृपसुत म्हणे, ‘ बहु बरें, देवीवचनहि अलंघ्य, सांगाल विहितचि, तें कर्म करिल न गुरुजनाचे प्रफ़ुल्ल कां गाल ? ’ ॥४८॥ या कुवलयाश्ववचनें बहु हर्षें सालि कुंडला भरली, गंधर्वेश्वरकुलगुरु तुंबरुतें तेधवां मनीं स्मरली. ॥४९॥ स्मरतांचि कळे, आणी पाताळीं वत्सलत्व तुंबरुतें; धेनुहि धांवे, न म्हणे, ‘ करुनि विलंब, स्वतोक हुंबरु तें ’. ॥५०॥ तो तुंबरु संपादी दोघांच्या सुविधिनें विवाहातें, वंदूनि आखुवाहा, हंसवृषभवाहसह विवाहातें. ॥५१॥ तुंबरु गेल्यावरि ती स्वसखीतें कुंडला म्हणे ‘ आले ! त्वद्हृदयीं, सद्गुण जे, ते सर्व सुखें वसावया आले. ॥५२॥ तुज न लगे शिकवावें, स्नेहें देत्यें परंतु आठवुनी, पतिभजनीं सुख पावो तव मति, शीतांत जेंवि पाठ वुनीं. ॥५३॥ पति परमेश्वर याच्या भजनीं अनुकूलबुद्धि हो भावें, लोभावें न तनुसुखीं, त्वां संपादूनि कीर्ति शोभावें ’. ॥५४॥ त्या नृपपुत्राहि म्हणे, ‘ तुज सर्वज्ञासि काय सिकवावें ? स्रेहें वदत्यें, स्त्रीसह पुरुषार्थत्रय जपोनि पिकवावें. ॥५५॥ स्त्रीयोगें पुरुषाचे साधति धर्मार्थकाम, सत्या गी हे श्रुतिची, सात्विक घे, राजस कीं ईस तामस त्यागी. ॥५६॥ दोघें चिरकाळ तुम्हीं सतत सुखें पुत्रपौत्रसह नांदा, तुमच्या यशासि सज्जन सेवूत, चकोर ते जसे चांदा. ॥५७॥ सफ़ल मनोरथ झाले, स्वस्थ मनें जातसें तप कराया. हेंचि परम मधुर मना माझ्या, अमृतहि गमे [[सपक]] राया ! ’ ॥५८॥ स्वसखीतें आलिंगुनि, तत्पतितें नमुनि, कुंडला गेली. हेलिस्यंदनतुरगीं घेवुनि हृष्ट प्रियें प्रिया केली. ॥५९॥ निघतांचि पुराबाहिर, ये दुर्भति तालकेतु सह-सेन; गर्जुनि म्हणे, ‘ तुज वधुनि कां मीं, होवूनि मुदित, न हसेन ?’ ॥६०॥ त्या वीरवरें त्वाष्ट्रें भंगुनि पाताळकेतु़च्या अनुज्या, विजयश्रीसह नेली गंधर्वक्षोणिजानिची तनुच्या. ॥६१॥ समरीं मुहूर्तमात्रें दंत्यचमूच्या करूनि घातातें, सस्रीक नमुनि, कळवी वीर कुवलयाश्व वृत्त ताता तें. ॥६२॥ सुतविजयें भूपाच्या आनंदा त्रिभुवनीं नसे जोडा, थोडा स्वप्राण प्रिय वाटे त्या, त्यापरीस तो घोडा. ॥६३॥ ताताज्ञेनें बैसोनि दिव्याश्वीं, सर्वदाहि साधु निघे, पूर्वाह्रींच महिवलयगत विश्वाशीं तदिष्ट साधुनि घे. ॥६४॥ क्षितिपर्यटन करुनि, तो स्वजनीं करि अमृतवर्ष वीरमणी, क्रीडुनि रम्योपवनीं, मणिभवनीं बहुत हर्षवी रमणी. ॥६५॥ यापरि वर्तत असतां, रम्याश्रम रविसुतातटीं पाहे, ज्यांत महामुनिरूपें मायावी ताळकेतु तो आहे. ॥६६॥ त्यासि न जाणुनि, भेटे शत्रुजिदात्मज; तयासि तो खोटा मोटा गोड वरि, कठिन आंत, गुळें घोळिला जसा गोटा. ॥‍६७॥ राजसुतासि खळ म्हणे, ‘ तुज कांहीं प्रार्थना असे, परिस, परि भंग तिचा न करीं; तूं दाता, कल्प जो, तयापरिस. ॥६८॥ बा ! धर्मार्थ करावा यज्ञ, असें जाहलें असे चित्त, परि शुचि तप मात्र असे, इतर नसे लेश संग्रहीं वित्त. ॥६९॥ साहित्य दक्षिणेचें नसतां, करिती वृथा कवि न यज्ञ, दे हें कंठविभूषण, पितृसम दाता, न तूं अविनयज्ञ. ॥७०॥ बापा ! महाप्रतापा ! विप्रावनपुण्यकर्मदक्षा ! या, उदकीं स्तवूनि वरुणा यें, तों वस आश्रमासि रक्षाया ’. ॥७१॥ ग्रीवाभूषण देवुनि, नमुनि, म्हणे कुवलयाश्व, ‘ चापातें, सजुनि करीं बसतों, जें कर्तव्य, करीं विशंक बापा ! तें. ’ ॥७२॥ हर्षें कपटमुनि करी मज्जन यमुनेंत, शत्रुजिन्नगरीं जाय, तसा तो शोकीं पडुनि, जसा जीव होय खिन्न गरीं. ॥७३॥ भेटुनि शत्रुजितातें, गंधर्वेश्वरसुतासमक्ष ‘ महा - झाला घात ’ म्हणे, ‘ यश ज्याचें दुग्धाब्धिच्या सम क्षम हा ! ॥७४॥ त्वत्पुत्र कुवलयाश्व ब्राम्हणमुख्यप्रजावनामूळें, बापा ! मायावि - वरें दैत्यें हृदयींच भेदिला शूळें. ॥७५॥ प्राणोत्क्रमणीं मज हें कंठविभूषण दिलें बळें नमुनीं, तैशा समयीं घ्याया दान सदय मीं न कां वळेन मुनी ? ॥७६॥ त्या शूद्रतापसानीं अग्नि दिला, जरि धरूं न दे वाजी, रडला तरि, दैत्यानें नेला बंधन करून देवाजी ! ॥७७॥ हें म्यां विलोकिलें बा ! कारण दु:सहतरोग्र तापाचें. झालें प्राप्त फ़ळ मजहि माझ्या बळिपूर्वजन्मपापाचें ! ॥७८॥ उत्तरकार्य करीं बा ! सविवेका क्षम न शोक घेराया; मज नि:स्पृहा कशाला हें भूषण ? तूं विलोक, घे राया !’ ॥७९॥ ऐसें बोलोनि, पुढें भूषण ठेवूनि, निघोनि तो जाय. राय क्षोणिवरि पडे, प्रियसुतशोकें म्हणोनियां ‘ हाय.’ ॥८०॥ राज्ञीला शोक जसा ताप, तसा पापिया न रौरव दे. अंत:पुरजनचि न तो, ‘ हा ! हा ’ ऐसें अशेष पौर वदे ! ॥८१॥ प्रियशोकें प्राणातें तत्काळ सती मदालसा सोडी. भूप म्हणे, ‘ शोच्य नव्हे हा मत्सुत, सुयश सुगतितें जोडी. ॥८२॥ मुनिरक्षणासि जैसा, तैसा न प्राणरक्षणा जपला; खपला अपलायनकर, बहुधा बहुजन्म साधु हा तपला. ॥८३॥ जैसी मदालसेची कोणाचीही असी प्रसू नाहीं, हे पूजिली सुराहीं, देवी दुर्गा जसी, प्रसूनाहीं,॥८४॥ राज्ञीहि उठोनि म्हणे, ‘ श्रितरक्षक विष्णुचक्र वत्सा ! जें, तें तुज धन्य म्हणेल, स्वर्गीं त्रिदशांत शक्रवत् साजें. ॥८५॥ जरि गेलासि न पुसतां, तरि वत्सा ! मीं करीन कां रुसवा ? मरुनि रणीं, त्वां माझा केला बा ! धन्य या जगीं कुसवा. ॥८६॥ वत्से ! मदालसे ! हा तुजसह तव कांत सुचिर नांदावा. चांदा वाटो प्रियसख, यासीं द्विजपाळ करिल कां दावा ?’ ॥८७॥ सस्त्रीक नृप विवेकें क्षम जाळायास होय देहातें, दाहोत्तर स्नुषेतें, त्या पुत्रातेंहि तोय दे हातें. ॥८८॥ यापरि दु:सहशोकीं बुडवुनि महिपतिस, महि, मायावी हर्षें फ़ार; दया कां त्या, करितां घात, अहिसमा यावी ? ॥८९॥ तो यमुनेतूनि निघे असुर, म्हणे, ‘ कार्य करुनि मीं आलों, झालों कृतकृत्य, तुवां केलें साहित्य, बहु सुखें धालों. ’ ॥९०॥ ऐसें बहु मधुर वदे, दे आज्ञा त्यासि, नमुनि हरिवरि तो बसुनि पुरा ये, ज्यातें स्वप्नीं पाहोनि, भीति अरि वरितो. ॥९१॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मोरोपंत साहित्य]] [[वर्ग:मदालसोपाख्यान]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] f2f7x5j916ftkxmxpzh9rl5qzswqm7w 0 5029 36693 35712 2026-09-08T06:35:02Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[सपक]] 36693 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गंगास्तव | साहित्यिक = मोरोपंत | विभाग = | मागील = = [[गंगाप्रार्थना]] | पुढील = [[यमुनास्तुति]] | वर्ष = १८ वे शतक | टिपण = }} <poem> ( श्लोक १ ते २६ पर्यंत शिखरिणीवृत्त ) तुझे जे श्रीगंगे ! जरि दिसति सामान्य, तरि ते रिते कल्पांतींही न पडति, मुखीं नामधरिते. कवींचे, प्रेमानें स्तवन करितां, दाटति गळे. गळे ज्यांचें, तोयीं तव, शव, महादेव सगळे. ॥१॥ न कंठीं घालाया यम चुकुनिही पाश उकली; कलि स्पर्शेना त्या, कुगति तरि त्याचीच चुकली; पडे ज्याचें, नीरीं तव, भसित देसी सुपद या; दयाळे ! पावे त्या सुकृतिहृदयीं बोध उदया. ॥२॥ त्वदंभोबिंदूशीं नुरवि करितां वाद पगडी रस स्वर्गींचा, या समुचित कसा पादप गडी ? तुवां मोक्ष प्राण्या, सहज घडतां सेवन, दिला भजे श्रीशाला जें सुयश, तुज तें देवनदिला. ॥३॥ पराघाही प्राणी द्युनदि ! घडतां मज्जन हरी तयातें श्रीशंबु प्रभुचि न म्हणे मज्जन हरी. ‘ करीत प्रेमानें श्रवण मम पाथोरव रहा ’ असें गंगे ! मातें म्हणसि जरि तूं, थोर वर हा. ॥४॥ तुझा जो संसारीं अजितचि, जसा तो सुत रणीं. दृढा तूं, श्रीगंगे ! सति ! भवसमुद्रीं सुतरणी. ‘ तुवां केले प्राणी हरिहर, ’ असें आइकविते न मच्चित्ता वेडें करितिल कसे आइ ! कवि ते ? ॥५॥ सम श्रीशाचा कीं तव सुमहिमा, यासि कलिनें न मागें सारावें अतिशुचिस अत्यंतमलिनें. ‘ जयी व्हावा विप्रा सुरनदि ! न सोनार दमुनीं, ’ जगीं मिथ्याभाषी भगवति ! नसो नारदमुनी. ॥६॥ वदे ज्ञाता, ‘ मुक्त त्वरित तुज गंगा करिल गा ! ’ मला नाहीं संताहुनि इतर या भूवरि लगा. तुला आलों आहें जननि ! कर जोडूनि शरण; स्वतीरीं त्वां द्यावें द्रवुनि मज काशींत मरण. ॥७॥ महोदारे ! गंगे ! अगणित महादोष हरिला; दिला दीनोद्धारें बहुतचि तुवां तोष हरिला. न कोणीही पापी जन म्हणुनि जागा ढकलिला; सदा बाधे त्रास भ्रमकर तुझा गाढ कलिला. ॥८॥ गळावा त्वत्तीरीं, भगवति ! न हा देह सदनीं. पडो गंगे ! तूझें, मरणसमयीं, तोय वदनीं. विवेकीं यावें, जें धवळपण हेरंबरदनीं. भवीं हो त्वन्नेत्र, प्रभुनयन तें जेंवि मदनीं. ॥९॥ पहातां दीनातें, सकरुण खरा तो कळकळे. द्रवेना तत्प्रेमा भगवति ! मना पोकळ कळे. तव स्नेहा नाहीं जननि ! उपमा; तापलि कडे मुला घे जी साची, ढकलि उपमात पलिकडे. ॥१०॥ समर्था तूं, चित्तीं भवभय धरूं कां पतित मीं ? रवीच्या पार्श्वींचे, न, पडुनि कधीं, कांपति, तमीं. जगन्माते ! गंगे ! अभयवर तो दे, वसविता त्वदंकीं, हृत्पद्माप्रति सुखद तो देव सविता. ॥११॥ जगन्माते ! गंगे ! प्रवर वर दे; पाव; नत मीं निवासार्थी आहें, चिर तव तटीं पावनतमीं. न देणें भारी हें, वर बहुत देतीसचि, वसे वक, व्याळ, व्याघ्र, प्रिय करुनि घेती, सचिवसे. ॥१२॥ सदाही संसारीं विषयरत जो मानव ढिला, तया देसी, द्यावा बहुतचि जसा मान वढिला. असें केलें गंगे ! चिर हरिपणें कीं हरपणें विराजावें जीवें, कृपणपण जेणें हरपणें. ॥१३॥ सदा देवू गंगे ! सदमृत तुझें शुद्धरुचितें, नुपेक्षू; पापी मीं जरि, तरि मला उद्धरुचि तें. नकोचि स्वर्गींचें, सुवुरुवचनें; ज्या [[सपक]]सें कळे, तो त्यासाठीं करिल गुणवेत्ता तप कसें ? ॥१४॥ न कंटाळावें त्वां, सुरतटिनि ! हें होय रुचिर स्वयें दीनोद्धारव्रत वरुनि पाळूनि सुचिर. जितें श्रीवाल्मीकिप्रमुख कवि गाती, तिस तरी स्तवूं, कीं तूं माते ! खळभवनदीं होतिस तरी. ॥१५॥ तुवां मत्पत्राला जननि ! दिधला मान, कळलें; तुझें, कारुण्यार्द्रे !, मन मजकडे स्पष्ट वळलें. सुखें येणें झालें, सकळहि पथीं विघ्न टळलें. प्रसू प्रक्षाळील त्वरीत न कसी बाल मळलें ? ॥१६॥ करी सुग्रीवार्थ प्रभुवर जसा वाळिशमना, तसें दे, आधीतें मथुनि, सुख या बाळिशमना. तुझ्या पायां झाला द्युनदि ! जरि हा पाप नत गे ! समर्थातें जातां शरण, पळही ताप न तगे. ॥१७॥ न थोराहीं कोण्ही स्वपदनत मोहा निरविला; सदा योग्या होय द्युनदि ! न तमोहानि रविला ? सुखें न्हाल्या - प्याल्यावरिहि तुझिया भव्य सलिला, जनें भावें, विष्णुप्रभुपदसुते ! काय कलिला ? ॥१८॥ सुखी केले रामें, मुनिसमचि, भागीरथि ! कपी. यशा या जो तो हे, तव अमृत जैसें, पथिक पी. तुझी ही श्रीगंगे ! नुरवि जनमोहाहिम, हिमा सुकीर्ति; ज्ञात्यांला म्हणविच ‘ नमो ’ हाहि महिमा. ॥१९॥ यदुत्पन्ना तूं, त्या नच कृपणवाणी परिसवे. सवेग श्रीभर्ता सुखवि करिपा यापरि सवे. तसीच श्रीगंगे ! प्रकृति तव कीं नित्य रसदा. सदा देवर्षींच्या निवविसि, यशें शोभसि सदा. ॥२०॥ नको दुग्धाब्धीचें, जरि महित आहे, सुतट तें. तुझें दे, याणेंचि द्रुत उर अरींचें उतटतें. तया स्वीकारीना, त्यजुनि बरवें हा जवळिल; स्वयें या बाळाच्या विधिहि न मना आज वळिल. ॥२१॥ न यावा श्रीगंगे ! तव सुवदना बोल ‘ चिप ’ हा. रहाया त्वत्तीरीं जन सकळही लोलचि पहा. म्हणावें त्वां क्षिप्र, ‘ त्यजुनि, धरिला आळस, मज प्रियें अर्थें, घेसी जरि बहु शिशो ! आळ, समज. ’ ॥२२॥ तुझ्या तीरीं नीरें हृदय रमतें, दु:ख शमतें; यशोगानें पानें कुमत गळतें, विघ्न टळतें. कळी भंगे गंगे !, षडरि झुरती, दोष नुरती; दिली नामें, रामें तसिच जगतीला निजगती. ॥२३॥ द्रवावें त्वां गंगे ! द्रवुनि भगवत्कीर्ति वळली. कृपा केली जी, ती बहु म्हणुनि सर्वत्र कळली. म्हण प्रेमें, ‘ सेवीं, प्रमुदित रहा, ’ मीं नर मला न कां द्यावें ? ओघीं तव मकर हा मीन रमला. ॥२४॥ यमाच्या, दृष्टीतें न हरिहरहे दे, वहिवर. तपस्वी देतात, स्तवन करितां, देवहि वर. न या ठावें, जाणे परम पटु जो तो कवि, हित. स्वयें माता पाहे, किमपि नुपजे तोक, विहित. ॥२५॥ नसे लोकीं अन्या अगति गति धन्या तुजविना. स्वजन्म त्वद्रोधीं कवण कृतबोधीं उजविना ? कृपा गंगे ! तोकीं कर, पसरितों कीं पदर हा. मयूरा या दीना, सकळबळहीना, वद ‘ रहा. ’ ॥२६॥ ( वृत्त - पृथ्वी ) अनेक शत पाळिसी अकृप जंतु जे घातकी. समुद्धरिसि जाह्नवि ! त्रिपथगे ! महापातकी. नसे जड मयूर हा, द्रवुनि यासि दे आसरा. करील सुरभी सुखी, जवळ आलिया, वासरा. ॥२७॥ फ़िरे वृक, दशास्यही, द्युनदि ! ऐकिली मात ती. पयें अहि जसे, तसे कुमति ते वरें, मातती. शिरींहि परमेश्वरें चढविलीस तूं, तो भली तुलाचि म्हणतो, तुझी बहु सुकीर्ति हे शोभली. ॥२८॥ ( वृत्त - शार्दूलविक्रीडित ) श्रीभागीरथि ! सेवटीं निजतटीं दे वास या, हा किती ? कोणीही शरणागता, सदय जे ज्ञाते, न ते हाकिती. माता, धांवुनि आलिया स्वनिकट, ग्रीष्मातपीं तापल्या आधीं कीं कुरवाळिती, निवविती, स्नेहें, मुला आपल्या. ॥२९॥ ( वृत्त - स्रग्धरा ) देवूनि क्षिप्र आधीं अभयवर, भवत्रस्त हें, तोक पाळीं राहेना त्वन्मृदंकीं, विधिलिखित असे भोग जो तो, कपाळीं. लाजाया, भक्तभाळा भगवति ! तुझिया, जिष्णुचें भाळ, लागे, माते ! माथांचि वाहे तुज, तरिच महादेवही भाळला गे. ॥३०॥ ( वृत्त - सवाई ) मज्जननक्षयदु:ख हरो तव मज्जन सन्ननसंमतसंगे ! कीं तुझिया चरणस्मरणें कळिकाळ महादुरिताचळ भंगे; कोण असा जन ? यन्मन न त्वदुदार यशींच निरंतर रंगे; दीन मयूर गळां पडला शरणागत, हा अभयोचित गंगे ! ॥३१॥ ( वृत्त - घनाक्षरी ) तारिले त्वां बहु जंतु, । त्यांचे न गणुनि मंतु. तुझ्या स्नाना सप्ततंतु । मोटे मोटे लाजती; अंतीं होतां स्मृती मात्र, । प्राणी तव दयापात्र, हरिहरतुल्यगात्र । होवुनीयां, साजती; असीं तुझीं यशें फ़ार । त्रिभुवनीं वारंवार गंगे ! माते ! अत्युदार । भावें नित्य गाजती; पाव नता, पावनांत । ख्याता, दया जी मनांत भक्ता मयूरा जनांत । धन्य करो आज ती. ॥३२॥ ( वृत्त - अश्वधाटी ) सारी महापाप, वारी तपस्ताप, हारी तुझें आप सर्वा जना; रंगे यशीं सर्व, भंगे द्विषद्रर्व, गंगे ! गमे खर्व मेरू मना; माते ! तुझे पाय दाते, दुजे काय या ते नको, हाय देती धना; गावें सदा तीर भावें, सुखें नीर प्यावें, म्हणे धीरगी ते ‘ न ’ ना. ॥३३॥ आगा विलोकुनि, न रागासि येसि, अनुरागा त्यजूनि, सदये ! ‘ यागादि सर्व फ़ळ मागा ’ असें म्हणसि, भागासि भव्य पद ये; कागाहि विष्णुपदि ! जागा मिळे, भजक जागा स्वयेंचि करिसी; नागास्यसेचि तुजला गात ते, दुरित आगामि तेंहि हरिशी. ॥३४॥ ( वृत्त - दंडक ) भजति पशुहि जे तुतें, होति नाकीं सदा शक्रसे, संपदा - सेविते, हृष्टधी देवि ! ते; पुरमुरहरमूर्तकीर्ते ! प्रसिद्धे ! तुझ्या कीर्तिसत्रीं सुखें जेविते, सृष्टिचे जे विते; अमरतटिनि ! सांग तूंचि स्वयें काय तान्हेलिया द्यावया आसरा, वीट यावा सरा ? भगवति ! म्हण आपुल्या सद्यशा, नित्य लाजावया शंबुचा सासरा ‘ चीट ’ या वासरा. ॥३५॥ ( वृत्त - चामर ) सर्व जीवसृष्टिच्ये अनंत भव्य संपदे ! देवि ! जाह्नवि ! स्वभक्तदुष्कृताद्रिकंपदे ! आपल्या तटीं वसीव हा मयूर सेवटीं ब्राह्मणप्रियार्थ विष्णु बाळसा वसे वटीं. ॥३६॥ ( वृत्त - पंचचामर ) नको करूं विचार फ़ार, सार कीर्ति आयती, मिळे सुदीन - रक्षणें तुला, न योग्य काय ती ? अजामिळादिरक्षणें यश प्रभूत साधुनीं, प्रभु प्रसिद्ध वर्णिला प्रसन्नबुद्धि साधुनीं. ॥३७॥ ( संस्कृत - आर्या ) शिवविष्णुभक्तया sलंभूतदयाधर्मसक्तया देवि ! वत्सस्त्वा जनन्या सह संयोज्योsवने भ्रान्त:. ( संस्कृत - गीति ) भागीरथ्यास्तीरे बालकमिव देवि ! मातुरङके माम् स्थापय माsपयशोsस्तु स्वर्धुन्या मम तवाप्युदाराया:. ( प्राकृत - गीति ) श्रीकाशींत रहावें हें चित्तीं, परि नसेचि धन कांहीं कनकांहीं तर्पावे प्रभुनीं सद्गुणचि जेंवि जनकांहीं. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मोरोपंत साहित्य]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 6fkgzvweekwmyj3sa21u3btjlppz6k6 0 5086 36719 36640 2026-09-08T06:37:40Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36719 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय ८ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय ७]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय ९]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हे वसुदेवदेवकीनंदना । हे गोपगोपीमनरंजना । हे दुष्टदानवमर्दना । श्रीहरी पाव मातें ॥१॥ तुझ्या प्राप्तीचें साधन । कर्मादिकांचें अनुष्ठान । परा भक्तीचें सेवन । करण्या आहे अपात्र मी ॥२॥ तुझीं ज्ञानदात्रीं शास्त्रें सारीं । गीर्वाण भाषेभीतरीं । त्यांचें सांग करुं हरी । सेवन तें कवण्या रीतीं ॥३॥ गीर्वाणाचा नसे गंध । त्यांतून माझी मती मंद । कमलांतील मकरंद । बेडुकाला मिळतो कसा ? ॥४॥ अन्नदानें तुझी प्राप्ति । जरी करुन घेऊं श्रीपती । तरी धनाचा अभाव निश्चिती । दारिद्रय पदरीं बांधिलें त्वां ॥५॥ जरी करुं मी तीर्थयात्रा । तरी सामर्थ्य नाहीं गात्रां । तशांतही अंधत्व आतां । आलें आहे दृष्टीतें ॥६॥ ऐसा सर्व बाजूंनीं । मी हीनदीन चक्रपाणी । दारिद्रयाचे मनीच्या मनीं । जाती जिरोनी मनोरथ ॥७॥ हें व्यावहारिक दृष्टया खरें जरी । परी तुझी कृपा झाल्यावरी । स्वानंदाच्या सागरीं । पोहत राहे अहोरात्र ॥८॥ तुझ्या कृपेचें महिमान । आगळें आहे सर्वांहून । घनाच्या पाण्यालागून । दाम देण्याची गरज नसे ॥९॥ मेघांनीं आणिल्या मनांत । तळीं विहिरी भरतात । निवळ खडकास फुटतात । पाट पाण्याचे पांडुरंगा ! ॥१०॥ ऐशा त्या तव कृपेचा । दासगणू हा भुकेला साचा । घास एखादा तरी त्याचा । घाल माझ्या मुखांत ॥११॥ तेणें मी तृप्त होईन । अवघ्या सुखातें पावेन । अमृताचा लाभतां कण । रोग सारे दूर होती ॥१२॥ असो मागील अध्यायीं । देशमुख पाटलाठायीं । मुक्कामातें दुफळीबाई । येऊन बसली हें ऐकिलें ॥१३॥ जेथ जेथ ही नादे दुफळी । तेथ तेथ ही करी होळी । अवघ्या सुखाची रांगोळी । इच्या पायीं होतसे ॥१४॥ क्षयरोग तो शरीराला । वा दुफळी रोग समाजाला । नेतसे यमसदनाला । प्रयत्‍न पडती लुळे तेथ ॥१५॥ असो तळ्याचिया कांठावर । देशमुखांचा एक महार । करुं लागला चरचर । या खंडूपाटलापुढें ॥१६॥ पाटील गांवीचा अधिकारी । पाटील गांवीची पांढरी । कांहीं कामावरुन खरी । कुरबुर झाली उभयतांत ॥१७॥ तो असे मर्‍या महार । देशमुखांचा ज्याला जोर । तो बोलला उणें उत्तर । खंडू पाटलाकारणें ॥१८॥ पाटील वदला त्यावरी । तुझी रीत ही नाहीं बरी । गरीबानें पायरी । आपली कधीं सोडूं नये ॥१९॥ उणीं उत्तरें बोलण्याचा । अधिकार आहे देशमुखाचा । तुझ्यासारख्या नकटयाचा । नाहीं हें आण मनीं ॥२०॥ तरी महार ऐकेना । करुं लागला चेष्टा नाना । त्याच्या ऐकोनी भाषणा । पाटील खवळला मानसीं ॥२१॥ बाचाबाचीचें कारण । होतें अति क्षुल्लक जाण । कागद ठाण्यालागून । पाठवणें होते पाटलाला ॥२२॥ तो टप्पा न्यावयासी । सांगितलें होतें महारासी । कीं तूं असाच जा अकोल्यासी । तहशिलींत टप्पा द्याया हा ॥२३॥ तें ऐकोनी वदला महार । मी न हा टप्पा नेणार । देशमुखाच्या आश्रितावर । तुमचा डोळा हमेशा ॥२४॥ कांहीं असो आज दिनीं । मी टप्पा न जाय घेवोनी । तुझ्या हुकुमालागुनी । बोंबा शिमग्याच्या समजतों मी ॥२५॥ ऐसें वदनीं बोलला । हावभावही तैसा केला । मूठ वळुनी हात नेला । त्यानें आपल्या मुखापुढें ॥२६॥ ती त्याची पाहूनि कृती । खंडू पाटील कोपला चित्तीं । भरीव वेळूची काठी होती । पाटलाच्या हातांत ॥२७॥ त्याच काठीचा केला प्रहार । महाराचिया हातावर । पाटील मूळचा जोरदार । त्यानें रागें केला प्रहार हा ॥२८॥ त्या प्रहारें करुनी । हात गेला मोडूनी । महार बेशुद्ध होवोनी । पडता झाला भूमीवर ॥२९॥ पाटील दुसर्‍या महाराला । गेले टप्पा द्यावयाला । तों इकडे वृत्तान्त कैसा झाला । तो आतां सांगतों ॥३०॥ तो महार त्याच्या आप्तांनीं । नेला उचलून देशमुखसदनीं । मोडला हात हें पाहूनि । देशमुख ते संतोषले ॥३१॥ वा ! वा ! छान गोष्ट झाली । आपणां कुरापत काढण्या भली । ही अनायासें संधी आली । ती उपयोगी न दवडणें ॥३२॥ त्यांनीं त्या महारासी । तात्काळ नेलें कचेरीसी । समाजविलें अधिकार्‍यासी । खोटेंनाटें विबुध हो ॥३३॥ कोठेंही दोन पक्षांत । वांकडें आल्या यत्किंचित् । कांटयांचेच होतात । नायटे ते अवलोका ॥३४॥ फिर्याद त्या महाराची । पुस्तकांत नोंदली साची । आज्ञा झाली अधिकार्‍याची । पाटील पकडून आणावया ॥३५॥ शेगांवीं झाली पुकार । उद्यां आहे पडणार । पाटलाच्या पदीं थोर । बेडी करीं हातकडया ॥३६॥ खंडू पाटला समजलें । धाबें त्याचें दणाणलें । तोंडचें पाणी पळालें । झाला अति चिंतातुर ॥३७॥ ज्या शेगांवीं मी वाघापरी । वागत होतों आजवरी । तेथेंच कां हा श्रीहरी । प्रसंग आणिला बेंडीचा ॥३८॥ अब्रुदारास अपमान । वाटे मरणाहून मरण । बंधु गेले घाबरुन । कांहीं विचार सुचेना ॥३९॥ खंडू हताश होऊन बसला । तों एक विचार सुचला त्याला । श्री[[गजानन महाराज]]ाला । सांकडें हें घालावें ॥४०॥ त्या साधूचे वांचून । या संकटाचें निरसन । करणारा न कोणी आन । राहिला या वर्‍हाडीं ॥४१॥ लौकिकीं यत्‍न करण्याला । बंधु गेले अकोल्याला । खंडू पाटील नीट आला । समर्थांकडे रात्रीस ॥४२॥ येतांच केला नमस्कार । शिर ठेविलें पायांवर । महाराज आला कठीण फार । प्रसंग तो माझ्यावरी ॥४३॥ सरकारी कामानिमित्त । मी एका महाराप्रत । तळ्यापाशीं ताडिलें सत्य । करांतील काठीनें ॥४४॥ त्याचा ऐसा परिणाम झाला । कांटयाचा नायटा केला । देशमुख मंडळींनीं भला । माझें अहित करण्यास ॥४५॥ त्यानिमित्त कैद मला । होण्याचा उद्यां प्रसंग आला । समर्था माझ्या इज्जतीला । तुजवीण कोण रक्षील ? ॥४६॥ उद्यां येतील राजदूत । मला येथूनि नेण्याप्रत । बेडी ठोकोनि पायांत । ऐसें आज ऐकिलें ॥४७॥ त्यापेक्षां गुरुवरा । गळा माझा येथेंचि चिरा । ही घ्या तलवार देतों करां । वेळ करुं नका हो ॥४८॥ अब्‍रुदाराकारण । बेइज्जत हेंच मरण । अपराध माझा त्यांतून । अति अल्प दयाळा ॥४९॥ त्या अपराधरुपी खडयाचा । हा डोंगर झाला साचा । अभिमान माझ्या अब्रूचा । धरा समर्था ये काळीं ॥५०॥ जयद्रथाच्या वेळेला । अग्निकाष्ठ भक्षिण्याला । होता अर्जुन तयार झाला । केवळ आपुल्या अब्रूस्तव ॥५१॥ तेथें भगवंतानें भली । अब्रू त्याची रक्षण केली । प्रभूनें वस्त्रें नेसविलीं । द्रौपदीला सभेंत ॥५२॥ तेवीं मम अब्रूही पांचाळी । देशमुख कौरवांनीं आणिली । नग्न करण्यासाठीं भली । तिचें करा हो रक्षण ॥५३॥ ऐसें वदून समर्थाला । पाटील रडूं लागला । आसवांचा तो चालला । पूर नेत्रांवाटें हो ! ॥५४॥ घरचीं माणसें चिंतातुर । आधींच झालीं होतीं फार । नाहीं त्यांच्या शोका पार । तो सांगावा कोठवरी ? ॥५५॥ इकडे समर्थांनीं भले । दोन्ही हातीं कवटाळिलें । खंडू पाटला हृदयीं धरिलें । त्याचें सांत्वन करावया ॥५६॥ अरे ! कामकर्त्या पुरुषाप्रत । ऐशीं संकटें येतात । वरच्यावरी जाण सत्य । त्याची चिंता वाहूं नको ॥५७॥ स्वार्थदृष्टि बळावतां । ऐसेंच होतें तत्त्वतां । खर्‍या नीतीची ती वार्ता । अणुमात्र त्या कळत नसे ॥५८॥ तुम्ही पाटील देशमुख दोघेजण । एका जातीचे असून । एकमेकांचें नुकसान । स्वार्थें करुं पाहतां ॥५९॥ मागें कौरवपांडवांत । स्वार्थेंच आला विपट सत्य । परि पांडवांचा पक्ष तेथ । न्यायें खरा होता कीं ॥६०॥ म्हणून पांडवांकारणें । साह्य केलें भगवंतानें । सत्यासाठीं मारणें । भाग पडलें कौरवांना ॥६१॥ जा भिऊं नकोस तिळभर । बेडी न तुशीं पडणार । किती जरी केला जरी केला जोर । देशमुखानें आपला ॥६२॥ तेंच पुढें खरें झालें । पाटील निर्दोषी म्हणून सुटले । जें कां संतमुखावाटें आलें । तें न खोटें होई कधीं ॥६३॥ पाटील मंडळी उत्तरोत्तर । भजूं लागली साचार । कोणा नाहीं आवडणार । अमृत तें सेवावया ? ॥६४॥ पुढें खंडू पाटलानें । करुन विनंति प्रेमानें । नेलें रहायाकारणें । समर्थाला निजगृहीं ॥६५॥ असतां पाटील सदनांत । गजाननस्वामी समर्थ । ब्राह्मण आले अवचित । दहापांच तैलंगी ॥६६॥ तैलंगी विद्वान असती । कर्मठ वेदावरी प्रीती । परी धनाचा लोभ चित्तीं । राही ज्यांच्या विशेष ॥६७॥ तें कांहीं मिळेल म्हणून । समर्थाकडे आले जाण । तयीं होते पांघरुण । घेऊन समर्थ निजलेले ॥६८॥ त्यांना जागे करण्याप्रत । ब्राह्मण म्हणूं लागले मंत्र । जटेचे ते स्वरासहित । अति उच्च स्वरानें ॥६९॥ मंत्र म्हणण्यांत चूक झाली । ती न त्यांनीं दुरुस्त केली । म्हणून आसनीं उठून बसली । गजाननाची स्वारी पहा ॥७०॥ आणि ऐसें वदले ब्राह्मणांला । तुम्ही कशासाठीं वैदिक झालां । हीनत्व वेदविद्येला । आणूं नका रे निरर्थक ॥७१॥ ही न विद्या पोटाची । मोक्षदात्री आहे साची । वा डोईस बांधल्या शालीची । किंमत कांहीं राखा हो ॥७२॥ मी म्हणतों ऐसें म्हणा । खरे स्वर मनीं आणा । उगीच भोळ्या भाविकांना । सोंग आणून नाडूं नका ॥७३॥ जी ऋचा ब्राह्मणांनीं । म्हणण्या सुरुं केली जाणी । तोच अध्याय समर्थांनीं । धडधड म्हणून दाखविला ॥७४॥ चूक न कोठें म्हणण्यांत । शब्दोच्चार स्पष्ट सत्य । वाटे वसिष्ठ मूर्तिमंत । वेद म्हणण्या बसला असे ॥७५॥ तेलंगी तें ऐकून चकित झाले । अधोवदन बैसले । मुख वरी करण्या आपुलें । भय मनीं वाटलें त्यां ॥७६॥ सूर्य उदय झाल्यावर । त्याच्यापुढें कां होणार । दीपांचा तो जयजयकार । त्यांची किंमत अंधारीं ॥७७॥ विप्र म्हणती आपुल्या मनीं । हा पिसा कशाचा महाज्ञानी । चारी वेद याच्या वदनीं । नांदतात प्रत्यक्ष ॥७८॥ हा विधाताच होय दुसरा । शंका येथें नुरली जरा । हा असावा ब्राह्मण खरा । जातीनें कीं निःसंशय ॥७९॥ परमहंस दीक्षा याची । वार्ता न उरली बंधनाची । कोणत्याही प्रकारची । हा जीवन्मुक्त सिद्धयोगी ॥८०॥ कांहीं पुण्य होतें पदरीं । म्हणून मूर्ति पाहिली खरी । हा वामदेव याला दुसरी । उपमा न ती द्यावया ॥८१॥ असो खंडू पाटलाकडून । त्या ब्राह्मणांलागून । देते झाले दयाघन । रुपया रुपया दक्षिणा ॥८२॥ ब्राह्मण संतुष्ट झाले । अन्य गांवां निघून गेले । महाराजही कंटाळले । उपाधीला गांवच्या ॥८३॥ श्रोते खर्‍या संताप्रत । उपाधी ना असे पटत । दांभिकाला मात्र । भूषण होतें तियेचें ॥८४॥ गांवाचिया उत्तरेला । एक मळा सान्निध्याला । या मळ्यांत [[भाजी]]पाला । होत होता बहुवस ॥८५॥ एक शिवाचें मंदिर । तेथें होतें साचार । लिंबतरुंची थंडगार । छाया होती ते ठायीं ॥८६॥ हा कृष्णाजी पाटलाचा । मळा होता मालकीचा । हा कृष्णाजी खंडुजीचा । सगळ्यांत शेवटला भाऊ असे ॥८७॥ त्या मळ्यांत महाराज आले । शिवालयासन्निध बसले । एका ओटयावरी भले । निंबतरुच्या छायेंत ॥८८॥ समर्थ म्हणाले कृष्णाजीसी । मी आलों तुझ्या मळ्यासी । कांहीं दिवस राहावयासी । या श्रीशंकरासन्निध ॥८९॥ हा भोलानाथ कर्पूरगौर । नीलकंठ पार्वतीवर । हा राजराजेश्वर । आहे अवघ्या देवांचा ॥९०॥ तो तुझ्या मळ्यांत रमला । म्हणून मींही विचार केला । येथें येण्याचा तो भला । दे साउली करुन ॥९१॥ तें वाक्य ऐकिलें । सहा पत्रे आणविले । ओटयावरी छप्पर केलें । कृष्णाजीनें तात्काळ ॥९२॥ समर्थांनीं वास केला । म्हणून मला क्षेत्र झाला । राजा जाय जया स्थला । मीच होते राजधानी ॥९३॥ महाराजांचे बरोबर । होता पाटील भास्कर । सेवा करण्या निरंतर । दुसरा तुकाराम कोकाटया ॥९४॥ खाण्यापिण्याची तरतूद सारी । निजांगें कृष्णाजी पाटील करी । समर्थ ते जेवल्यावरी । तो प्रसाद घेत असे ॥९५॥ असो गजानन असतां मळ्यांत । गोष्ट घडली अद्‌भुत । येते झाले फिरत फिरत । दहा वीस गोसावी ते ठायां ॥९६॥ समर्थांचा बोलबाला । त्यांनीं आधींच होता ऐकिला । म्हणूनि त्यांनीं तळ दिला । येऊनि या मळ्यामध्यें ॥९७॥ गोसावी म्हणती पाटलासी । आम्ही आहों तीर्थवासी । जातों रामेश्वरासी । भागीरथीला घेऊन ॥९८॥ गंगोत्री जम्नोत्री केदार । हिंगलाज गिरनार डाकुर । ऐशीं क्षेत्रें अपार । पाहिलीं पायीं फिरुनी ॥९९॥ ब्रह्मगिरी गोसाव्याचे । आम्ही शिष्य आहों साचे । महाराजही आमुचे । आहेत सांप्रत बरोबर ॥१००॥ हे महासाधु ब्रह्मगिरी । ज्यांचा बंदा गुलाम हरी । ती मूर्ति आली घरीं । तुझ्या पूर्वभाग्यानें ॥१॥ शिरापुरीचें अयाचित । आम्हां द्यावें तुम्ही त्वरित । लागे जो ओढण्याप्रत । गांजा तोही पुरवावा ॥२॥ तीन दिवस येथें राहूं । चौथे दिवशीं येथून जाऊं । पाटील नका कष्टी होऊं । साधून घ्या ही पर्वणी ॥३॥ तुम्ही पोशिला मळ्यांत । वेडा पिसा नंगाधूत । मग आम्हां देण्या अयाचित । मागें पुढें कां पाहतां ? ॥४॥ गाढवासी पोशिती । गाईस लाथा मारिती । ते का म्हणावें सन्मती । पहा विचार करुन ॥५॥ आम्ही गोसावी वैराग्यभरित । जाणतों अवघा वेदान्त । मर्जी असल्या मळ्यांत । या पोथी ऐकावया ॥६॥ कृष्णाजी म्हणे त्यावरी । उद्यां घालीन शिरापुरी । आज आहेत [[भाकरी]] । त्याच जाव्या घेऊन ॥७॥ जितुका गांजा ओढाल । तितुका तेथेंच मिळेल । तेथें चालता बोलता कंठनीळ । बसला आहे पत्र्यामध्यें ॥८॥ दोन प्रहराची वेळा खरी । घेतल्या चूण भाकरी । मळ्यांत घेउनि विहिरीवरी । बसले गोसावी भोजना ॥९॥ समर्थांच्या समोरी । एका छपराभीतरीं । गोसाव्यांनीं लाविली खरी । आपआपलीं कडासनें ॥११०॥ त्यांचा जो होतो महंत । ब्रह्मगिरी नामें सत्य । तो भगवद्गीतेप्रत । वाचूं लागला अस्तमानीं ॥११॥ गोसावी श्रवणा बैसले । गांवांतूनही कांहीं आले । पोथी ऐकावया भले । त्या ब्रह्मगिरी गोसाव्याची ॥१२॥ "नैनं छिन्दन्ति" हा श्लोक । निरुपणाचा होता देख । ब्रह्मगिरी पक्का दांभिक । स्वानुभवाचा लेश नसे ॥१३॥ निरुपण त्याचें ऐकिलें । गांवकर्‍यास नाहीं पटलें । ते आपसांत बोलूं लागले । हा नुसता शब्दच्छल ॥१४॥ सारे पोथी ऐकिल्यावरी । येऊन बसले पत्र्याभीतरीं । गजाननाच्या समोरी । संतदर्शन घ्यावया ॥१५॥ लोक म्हणती छपराला । निरुपणाचा भाग झाला । येथें पत्र्यास बैसला । स्वानुभवाचा पुरुष हा ॥१६॥ तेथें ऐकला इतिहास । येथें पाहिला प्रत्यक्ष पुरुष । या भाषणें गोसाव्यास । राग आला कांहींसा ॥१७॥ अवघे गोसावी गांजा प्याया । बसले होते घेऊनिया । त्या पत्र्याचिया ठायां । चालली चिलीम गांजाची ॥१८॥ पत्र्यांत पलंगाच्या वरी । बसली होती समर्थस्वारी । चिलीम भरुन वरच्यावरी । प्याया देई भास्कर ॥१९॥ त्या चिलिमीच्या विस्तवाची । ठिणगी पलंगीं पडली साची । ती पडतांना कोणाची । दृष्टि न गेली तिच्यावर ॥१२०॥ कांहीं वेळ गेल्यावर । निघूं लागला धूर । पलंग पेटला अखेर । एकदम चहूं बाजूंनीं ॥२१॥ तो प्रकार पाहतां । भास्कर बोले सद्‌गुरुनाथा । पलंग सोडा शीघ्र आतां । या खालीं उतरुन ॥२२॥ लाकडें हीं पलंगाचीं । आहेत कीं सागाचीं । तीं न आतां विझायाचीं । पाण्यावांचून दयाळा ॥२३॥ तयीं समर्थ बोलले वाचें । भास्करा अग्नि विझविण्याचें । कारण नाहीं तुला साचें । जल मुळींच आणूं नको ॥२४॥ अहो महाराज ब्रह्मगिरी । या बैसा पलंगावरी । तुम्हां आहे अवगत खरी । भगवद्गीता साकल्यें ॥२५॥ त्याच्या परीक्षेची वेळ । आणिली हरीनें तात्काळ । ब्रह्मा न जाळी अनळ । याचा प्रत्यय दाखवा ॥२६॥ "नैनं छिन्दन्ति" श्लोकावर । व्याख्यान केलें एक प्रहर । आतां कां मानितां दर । या पलंगीं बसण्याचा ? ॥२७॥ जा जा भास्करा लौकरी । ब्रह्मगिरीला करीं धरी । आणून बसवी अत्यादरीं । या जळत्या पलंगास ॥२८॥ ऐशी आज्ञा होतां क्षणीं । भास्कर गेला धांवोनी । ब्रह्मगिरीचा सव्य पाणी । धरिला त्यानें निजकरें ॥२९॥ भास्कराचें शरीर । धिप्पाड सशक्‍त पिळदार । तो गोसावि त्याच्या समोर । शोभूं लागला घुंगुरडें ॥१३०॥ पलंग पेटला चौफेर । ज्वाळा निघूं लागल्या थोर । परी महाराज आसनीं स्थिर । हलले मुळीं न इतकेंही ॥३१॥ श्री प्रल्हाद कयाधूसुत । उभा केला अग्नींत । हें लिहिलें पुराणांत । श्रीव्यासांनीं भागवतीं ॥३२॥ त्या लिहिल्या गोष्टीचें । प्रत्यंतर दाविलें साचें । मळ्यामाजीं कृष्णाजीचें । श्रीगजानन साधूंनीं ॥३३॥ ब्रह्मगिरी म्हणे भास्कराशीं । मला न न्या पलंगापाशीं । महाराजांच्या अधिकाराशीं । मीं नाहीं जाणितलें ॥३४॥ तें न मानी भास्कर । ओढीत आणिला फरफर । उभा केला समोर । आपल्या सद्‌गुरुरायाच्या ॥३५॥ ’नैनं दहति पावक ।’ हें खरें करुन दावा वाक्य । ऐसें बोलतां महाराज देख । गोसावी परम घाबरला ॥३६॥ गोसावी म्हणे भीत भीत । मी पोटभर्‍या आहे संत । शिरापुरी खाण्याप्रत । मी झालों गोसावी ॥३७॥ माझ्या अपराधाची क्षमा । साच करी शांतिधामा । केला खटाटोप रिकामा । गीताशास्त्र शिकण्याचा ॥३८॥ तुला पिसा मी म्हणालों । आतां पस्तावा पावलों । मी दांतीं तृण धरुन आलों । शरण तुला अभय दे ॥३९॥ शेगांवच्या जनांनीं । केली समर्थां विनवणी । आपणा अग्नीपासूनी । भय नाहीं हें खरें ॥१४०॥ तरी महाराज आमच्याकरितां । खालीं यावें लवकर आतां । अशा स्थितींत पाहतां । तुम्हां आम्हां धडकी भरे ॥४१॥ म्हणून आमच्यासाठीं । उतरा खालीं ज्ञानजेठी ॥ गोसावी झाला हिंपुटी । तो न कांहीं बोलला ॥४२॥ लोक विनंतीस द्याया मान । खालीं उतरले गजानन । तो पलंग पडला कोसळून । एक पळही न लागलें त्या ॥४३॥ अवघाच होता जळला । जो भाग शेष उरला । तो लोकांनीं विझविला । साक्ष दावण्या इतरांसी ॥४४॥ ब्रह्मगिरी पायीं लागला । निरभिमान अवघा झाला । स्पर्श होता गंगाजला । मल कोठूनी राही तेथ ? ॥४५॥ मग मध्यरात्रीच्या समयाला । ब्रह्मगिरीस बोध केला । आजपासून चेष्टेला । तूं या सोडून देईं रे ॥४६॥ ज्यांनीं राख लावावी । त्यांनीं उपाधी दूर ठेवावी । अनुभवावीण न सांगावी । गोष्ट कोणा निरर्थक ॥४७॥ नुसतें शब्दपांडित्य । माजलें जगीं अतोनात । तेणेंच आहे झाला घात । आपुल्या या संस्कृतीचा ॥४८॥ गोसावी मच्छिंद्र जालंदर । गोरख गहिनी साचार । [[ज्ञानेश्वर]]ाचा अधिकार । किती म्हणून सांगावा ॥४९॥ स्वानुभवाचे झाले यती । श्रीशंकराचार्य निश्चितीं । प्रपंचीं राहून ब्रह्मस्थिति । अनुभविली एकनाथांनीं ॥१५०॥ स्वामी समर्थ ब्रह्मचारी । हेही ब्रह्मसाक्षात्कारी । होऊन गेले भूमीवरी । यांचीं चरित्रें आणी मना ॥५१॥ उगीच खाया शिरापुरी । भटकूं नको भूमीवरी । सार न तयामाझारीं । येतुलेंही गवसणार ॥५२॥ ऐसा बोध ऐकिला । ब्रह्मगिरी विरक्त झाला । प्रातःकाळींच उठोन गेला । कोणा न भेटतां शिष्यांसह ॥५३॥ ही गोष्ट दुसर्‍या दिवशीं । कळली अवघ्या गांवासी । जो तो आला पाहावयासी । मळ्यांत जळलेल्या पलंगातें ॥५४॥ हा दासगणूविरचित । गजाननविजय नामें ग्रंथ । तारो भाविकां भवाब्धींत । हेंचि इच्छी दासगणू ॥१५५॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥इति अष्टमो‍ऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] gwuot8cnluyz356ds3zcwt3s2ku942f 0 5087 36697 36656 2026-09-08T06:35:53Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36697 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय ९ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय ८]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १०]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हे सगुण स्वरूपा रुक्मिणीवरा । हे चंद्रभागातटविहारा । श्रीसंतवरदा शारंगधरा । पतितपावना दयानिधे ॥१॥ लहानावांचून मोठ्याचा । मोठेपणा न टिके साचा । पतिताविण परमेश्वराचा । बोलबाला होणें नसे ॥२॥ आम्ही आहों पतित । म्हणून तुला म्हणतात । पावनकर्ता रुक्मिणीकांत । हें आतां विसरूं नको ॥३॥ परिस लोहाला सोनें करी । म्हणुनी त्याचें महत्त्व भूमीवरी । ओहोळ पोटीं घे गोदावरी । म्हणून म्हणती तीर्थ तिला ॥४॥ याचा विचार करावा । चित्तीं आपुल्या माधवा । दासगणूला हात द्यावा । बुडूं न द्यावें कोठेंही ॥५॥ असो गोविंदबुवा टाकळीकर । एक हरिदास होता थोर । तो कराया कीर्तनगजर । शेगांवासी पातला ॥६॥ तेथें शिवाचें मंदिर । पुरातन होतें साचार । ज्याचा केला जीर्णोध्दार । मोटे नामक सावकारें ॥७॥ अलिकडच्या श्रीमंताला । मदिराचा कंटाळा । मोटारी क्लब बायसिकला । यांचें प्रेम बहु असे ! ॥८॥ तैसा न मोटे सावकार । श्रीमंत असून भाविक फार । त्यानेंच हा जीर्णोध्दार । केला असे मंदिराचा ॥९॥ म्हणोन मोट्याचें मंदिर । वदूं लागले नारीनर । आतां पुढचा प्रकार । काय झाला तो ऎका ॥१०॥ त्या मोट्याच्या मंदिरीं । उतरले टाकळीकर कथेकरी । त्यांचा घोडा समोरी । बांधिला होता मंदिराच्या ॥११॥ घोडा अतिद्वाड होता । कोणासही मारी लाथा । समोरून कोणी येतां । त्यास चावे कुत्र्यासम ॥१२॥ तोडी चर्‍हाटें वरच्यावरी । स्थिर न राहे क्षणभरी । कधीं कधीं कांतारीं । त्यानें जावें पळोन ॥१३॥ खिंकाळे रात्रंदिवस । वाईट खोड्या बहुवस । आल्या होत्या मुक्कामास । श्रोते तया घोड्याच्या ॥१४॥ लोखंडाच्या सांखळ्या । होत्या त्यासी बांधण्या केल्या । त्या या समयीं राहिल्या । टाकळीमाजी विसरून ॥१५॥ चर्‍हाटानें कसा तरी । घोडा मंदिरासामोरी । बांधूनिया कथेकरी । निजले जाऊन शय्येला ॥१६॥ रात्र झाली दोन प्रहर । तमें आक्रमिलें अंबर । दिवाभीतांचे घुत्कार । होऊं लागले वृक्षावरी ॥१७॥ टिटव्या ' टी टी ' शब्द करिती । वाघुळें भक्ष्या धुंडिती । पिंगळे बसुनि वृक्षांवरती । किलबील करूं लागले ॥१८॥ सामसुम जिकडे तिकडे । बंद झालीं कवाडें । कोठेंही ना दृष्टि पडे । एकही माणूस रस्त्यांनीं ॥१९॥ ऎशा रात्रसमयास । श्रीगजानन पुण्यपुरुष । घोडा बांधल्या ठायास । येते झाले सहजगतीं ॥२०॥ जे जे कोणी द्वाड असती । त्यांना सुधारण्याप्रती । साधुपुरुष अवतार घेती । ईशाज्ञेनें भूमीवर ॥२१॥ औषधाचें प्रयोजन । रोगा निवारण्याकारण । तेवीं द्वाडाचें द्वाडपण । साधुसंत निवारिती ॥२२॥ असो गजानन घोड्यापासी । आले रात्रसमयासी । जाऊनी निजले अति हर्षीं । चहूं पायांत घोड्याच्या ॥२३॥ मुखें भजन चाललें होतें । ' गणी गण गणांत बोते ' । या सांकेतिक भजनातें । जाणण्या कोण समर्थ हो ? ॥२४॥ त्या सूत्ररूप भजनाचा । अर्थ ऎसा वाटतो साचा । गणी या शब्दाचा । अर्थ मोजी हाच असे ॥२५॥ जीवात्मा म्हणजे गण । तो ब्रह्माहून नाहीं भिन्न । हें सुचवावया कारण । गणांत हा शब्द असे ॥२६॥ बोते हा शब्द देखा । अपभ्रंश वाटे निका । बोते हा शब्द ऎका । तेथें असावा निःसंशय ॥२७॥ बाया शब्दें करून । घेतलें पाहिजे मन । तें हें आहे सर्वनाम । शब्दाऎवजीं आलेलें ॥२८॥ म्हणजे मना समजे नित्य । जीव हा ब्रह्मास सत्य । मानूं नको तयाप्रत । निराळा त्या तोचि असे ॥२९॥ ' गिणगिण गिणांत बोते ' । कोणी ' गणी गण गणांत बोते , । ऎशीं आहेत दोन मतें । या भजनाविषयीं शेगांवीं ॥३०॥ त्यासी न आपुलें प्रयोजन । आपणा कथेसी कारण । महाराज निजले येऊन । चौपायांत घोड्याच्या ॥३१॥ वरील भजन मुखानें । चाललें होतें आनंदानें । वाटे या भजनरूप सांखळीनें । घोडा बांधूनीं टाकिला ॥३२॥ गोविंदबुवांच्या अंतरीं । धास्ती होती जबर खरी । म्हणून तो वरच्यावरी । उठून पाहे वारूला ॥३३॥ तो ठाण्यावरी घोडा शांत । ऎसें पडता दृष्टीप्रत । गोविंदबुवांच्या चित्तांत । अति नवल वाटलें ॥३४॥ तों आपुल्या मनीं म्हणे । हें ऎसें झालें कशानें । का कांहीं आजारानें । व्याप्त झाला घोडा हा ॥३५॥ म्हणूनी राहिला शांत । हें न काहीं कळों येत । हा ऎसा आजपर्यंत । नाहीं कधीच स्थिरावला ॥३६॥ हें काय आहे तें पहाया गेलें । तों एक माणूस दिसलें । चोहोंपायांत निजलेले । त्या द्वाड घोड्याच्या ॥३७॥ अति निकट येऊनी । पाहूं लागले निरखुनी । तों दिसले कैवल्यदानी । तेथें गोविंदबुवाला ॥३८॥ ते म्हणाले मनांत । घोडा कां झाला शांत । हें कळलें कारणासहीत । मजलागीं येधवां ॥३९॥ समर्थांच्या सहवासें । घोडा शांत झालासे । जेथें कस्तुरी तेथें नसे । दुर्गंधाला थारा कदा ॥४०॥ समर्थांच्या पायांवरी । गोविंदबुवानें अत्यादरीं । शिर ठेविलें निर्धारीं । अष्टभाव दाटले ॥४१॥ मुखें करूं लागलें स्तवन । आपण खरेच गजानन । विघ्नांचे करितसा कंदन । याचा प्रत्यय आज आला ॥४२॥ माझा घोडा द्वाड अती । सर्वही ज्याला भीती । तेथेंच आलात गुरुमूर्ती । हरण्या त्याचा द्वाडपणा ॥४३॥ ह्या घोड्याच्या अचाट खोडी । चालतां मध्येंच मारी उडी । क्षणक्षणा मागल्या झाडी । हा दुगण्या महाराजा ! ॥४४॥ मी गेलों होतों कंटाळून । म्हणूण बाजारालागून । गेलों विकाया कारण । परी न कोणी घेई या ॥४५॥ फुकटही लागलो द्याया । परी न कोणी तयार घ्याया । त्यावरी आपण केली दया । हें झालें फार बरें ॥४६॥ आम्हां कथेकर्‍याचें । घोडें पाहिजे गरीब साचें । घरामाजीं धनगराचें । नाहीं वाघ कामाचा ॥४७॥ ऎसा झाला प्रकार । घोडें झाले गरीब फार । जडजीवांचा उध्दार । करण्यास स्वामी अवतरले ॥४८॥ घोड्यास म्हणाले, " आतां गड्या । करूं नकोस खोड्या । त्या तेथेंच रोकड्या । द्याव्या अवघ्या सोडून ॥४९॥ तूं शिवाच्या समोरीं । याचा विचार कांहीं करी । वागत जावें बैलापरी । त्रास न देई कवणातें " ॥५०॥ ऎसें त्यासी बोलून । निघून गेले दयाघन । कृपाकटाक्षें करून । पशूही ज्यानें आकळिला ॥५१॥ असो श्रोते दुसरे दिवशीं । मळ्यांत असतां पुण्यराशी । आले गोविंदबुवा दर्शनासी । घोड्यावरी बैसून ॥५२॥ घोडा गोविंदबुवांचा । शेगांवासी ठाऊक साचा । कोश अवघ्या खोड्यांचा । भीत होते त्यासी जन ॥५३॥ तो मळ्यांत आलेला पाहून । लोक बोलले त्याकारण । गोविंदबुवा ही घेऊन । पीडा कशास येथें आला ॥५४॥ मुलें बायका मळ्यांत । आहेत पहा वावरत । तुमचा घोडा करील घात । सहज लीलेनें कवणाचा ॥५५॥ गोविंदबुवा त्यास वदले । तुमचें म्हणणें मीं ऎकिलें । माझ्या घोड्यास शहाणें केले । काल रात्रीं समर्थांनी ॥५६॥ त्यानें खोड्या दिल्या टाकून । झाला गोगलगाईसमान । आतं भ्यावयाचें कारण । कांहीं न उरलें कोणाशीं ॥५७॥ चिंचेखालीं उभा केला । टाकळीकरांनी घोडा भला । चर्‍हाटावांचूनी राहिला । उभा तो एक प्रहर ॥५८॥ भाजीपाला कोवळा घांस । मळ्यांत होता विशेष । परी ना लाविलें त्यास । तोंड घोड्यानें एकाही ॥५९॥ पाहा संताची केवढी शक्ति । पशूही आज्ञेंत वागती । पत्र्यांत आरंभिली स्तुती । गोविंदबुवांनीं समर्थांची ॥६०॥ श्लोक ( पृथ्वी वृत्त ) अचिंत्य जगताप्रती कृति तुझी न कोणा कळे । असो खलहि केवढा तव-कृपें सुमार्गी वळे ॥ उणें पुढति ये तुझ्या खचित रत्नचिंतामणी । शिरीं सतत माझिया वरदहस्त ठेवा झणीं ॥१॥ ऎसी स्तुती करून । गेले गोविंदबुवा निघून । घोड्यास आपल्या घेऊन । टाकळी ग्रामाकारणें ॥६१॥ प्रत्येक दिनीं शेगावीं । यात्रा येई नवी नवी । कांहीं तरी धरून जीवीं । हेतु आपल्या श्रोते हो ॥६२॥ त्या यात्रेकरू मंडळींत । बाळापूरचे दोन गृहस्थ । आले कांहीं धरून हेत । समर्थांच्या दर्शना ॥६३॥ पथीं जातां एकमेकां । बोलूं लागले ऎसें देखा । पुढल्या वारीस गांजा सुका । येऊं आपण घेऊन ॥६४॥ कां कीं या गांजावर । समर्थांचे प्रेम फार । तो आपण आणिला जर । तरी कृपा होईल त्यांची ॥६५॥ लोक आणती बर्फी खवा । आपण गांजा नेऊं बरवा । गांठ धोत्रां बांधून ठेवा । ना तरी विस्मृति होईल ॥६६॥ पुढल्या वारीस दोघेजण । आले दर्शनाकारण । परि गेले विसरोन । गांजा तो आणावया ॥६७॥ शिर ठेवितां पायांवरी । आठवण त्यांना झाली खरी । कीं नाहीं आणिला बरोबरी । गांजा तो आपण ॥६८॥ आतां पुढल्या वारीसी । दुप्पट आणूं गांज्यासी । ऎसें बोलून मानसीं । दर्शन घेऊन गेले हो ॥६९॥ पुढल्या वारीस तेंच झालें । गांजा आणण्याचे विसरले । कर जोडून मात्र बसले । स्मृति नसे गांजाची ॥७०॥ तै स्वामीं म्हणाले भास्करासी । पाहा जगाची रीत कैसी । गांठ मारून धोतरासी । विसरती जिन्नस आणावया ॥७१॥ जातीनें आहेत ब्राह्मण । तेच आपुलें भाषण । करिती आपण होऊन । खोटें पहा सर्वांशीं ॥७२॥ ब्राह्मणांचे भाषण । कदा नसावें अप्रमाण । या तत्त्वालागून । न जाणती चांडाळ ते ॥७३॥ द्विजें निजधर्म सोडिला । आचार विचार सांडिला । ह्यामुळें श्रेष्ठत्वाला । ते मुकले सांप्रत ॥७४॥ बेटे मनीं नवस करिती । आणि हात हालवित येथें येती । अशानें कां पूर्ण होती । त्यांच्या मनींचे मनोरथ ? ॥७५॥ बोलण्यांत पाहिजे मेळ । चित्त असावें निर्मळ । तरीच तो घननीळ । कृपा करितो भास्करा ॥७६॥ हे शब्द त्या दोघांसी । अती लागले मानसीं । पाहूं लागले एकमेकांसी । कुतूहल दृष्टीनें ॥७७॥ पाहा केवढें अगाध ज्ञान । आहे यांचें परिपूर्ण । हा जगत्चक्षु गजानन । सूर्यापरीच असे हो ॥७८॥ आपण नवस केला मनीं । तो जाणिला समर्थांनी । आतां येऊं घेऊनी । चला गांजा गांवांतून ॥७९॥ ऎसा विचार करून उठले । गांवांत जाऊं लागले । गांजा आणावयाला भले । तैं महाराज वदले त्या ॥८०॥ आतां शिळ्या [[कढी]]प्रत । कां हा उगा आणितां ऊत । सार नाहीं किमपि यांत । मी न हपापलो गांज्याला ॥८१॥ आतां आपण गांजाप्रत । नका जाऊं पेठेंत । मेळ हमेशा बोलण्यांत । ठेवा तुम्ही आपुल्या ॥८२॥ लबाडाचे न हेतु पुरती । ही खूणगांठ बांधा चित्तीं । तुमचें काम झाल्यावरती । मर्जी असल्या गांजा आणा ॥८३॥ पुढील आठवड्यांत तुमचें काम । होईल जा अत्युत्तम । परी कदा न चुकावा नेम । पांच वार्‍या येथील करा ॥८४॥ कां कीं हा येथें स्थिर । आहे मृडानीपती कर्पूरगौर । ज्याच्या कृपेनें कुबेर । जगीं झाला धनपती ॥८५॥ जा नमस्कार त्यासी करा । गांजा आणावया न विसरा । परमार्थात खोटें जरा । बोलूं नये मानवांनी ॥८६॥ ऎसा उपदेश ऎकून । महाराजांशीं वंदून । घेतलें शिवाचें दर्शन । आणी गेले बाळापुरा ॥८७॥ पुढील आठवड्यामाजी भले । काम त्यांचें फत्ते झालें । तेही गांजा घेऊन आले । शेगावांत वारीला ॥८८॥ त्या बाळापुरची दुसरी कथा । तुम्ही ऎका श्रोते आतां । बाळकृष्ण नामें होता । बाळापुरांत रामदासी ॥८९॥ कांता त्याची पुतळाबाई । परम भाविक होती पाही । दरवर्षी वारीस जाई । पायीं सज्जनगडातें ॥९०॥ पति-पत्नीचा विचार एक । पौष मासीम निघती देख । ओझ्यासाठीं घोडें एक । घेऊनिया बरोबरी ॥९१॥ कुबडी कंथा दासबोध । सवें हें सामान अति शुध्द । साधुत्वाचा नव्हता मद । तयासी कीं चढलेला ॥९२॥ मार्गी चालतां ग्रामांतरीं । प्रत्यहीं झोळी फिरवी खरी । त्या झोळीच्या भिक्षेवरी । नैवेद्य करी रामाला ॥९३॥ पौष वद्यांत बाळापूर । सोडी नवमीला साचार । असे कांता बरोबर । पुतळाबाई नाम जिचें ॥९४॥ बाळकृष्णबुवा हातीं । चंदनाच्या चिपळ्या असती । पुतळाबाई करी साथी । झांज हातीं घेऊन ॥९५॥ रघुपतीचा नामगजर । करी पंथानें निरंतर । शेगांव खामगांव मेहेकर । देऊळगांवराजा पुढें ॥९६॥ आनंदीस्वामीस जालनापुरीं । वंदुनिया जांब नगरीं । जाय तेथें मात्र करी । तीन दिवस मुक्काम ॥९७॥ कां कीं तें ठिकाण । समर्थांचे जन्मस्थान । पुढें दिवर्‍यास येऊन । वंदन करी गोदेला ॥९८॥ पुढें बीड आंबेजोगाईचे । मोहोरी बेलेश्वर स्वामीचे । पट्टशिष्य समर्थांचे । डोमगांवीं कल्याण ॥९९॥ नरसिंगपूर पंढरपूर । नातेपोतें शिंगणापूर । वाई आणि सातारा । असे जे गडाच्या पायथ्याशीं ॥१००॥ माघ वद्य प्रतिपदेला । तो येऊन पहुचे भला । श्रीसज्जनगडाला । नवमीच्या त्या उत्सवासी ॥१॥ यथाशक्तिप्रमाणें । ब्राह्मणभोजन करावें त्यानें । श्रीस्वामीसमर्थांकारणें । खरा खराच रामदासी ॥२॥ ऎसे रामदासी आतां । होणें कठीण सर्वथा । दासनवमीचा उत्सव होता । परत जाई त्याच मार्गें ॥३॥ ऐसा क्रम चालला । बहुत दिवस त्याचा भला । साठ वर्षें देहाला । गेलीं त्याच्या उलटुन ॥४॥ माघ वद्य द्वादशीस । सोडून सज्जनगडास । निघावें परत जावयास । त्यानें आपुल्या बाळापुरा ॥५॥ असो वद्य एकादशीसी । बसला समर्थ समाधींपासीं । आले दुःखाश्रु लोचनासी । शब्द न त्यासी बोलवे ॥६॥ हे [[रामदास स्वामी]] समर्था ! । हे गुरुराया पुण्यवंता ! । माझें शरीर थकलें आतां । वारी न पायीं होईल ॥७॥ जरी बसून वाहानातें । येऊं सज्जनगडातें । तरी तेंही कठीण देसतें । मजलागीं दयाळा ॥८॥ नेम चालला आजवर । आतां पडूं पाहे अंतर । परमार्थासी शरीर । निकोप आधीं पाहिजे ॥९॥ तरीच सर्व घडे कांहीं । हे रामदासा माझे आई । हें म्हणण्याची जरूर नाहीं । आपण सर्व जाणतसा ॥११०॥ ऐशी प्रार्थना करून । निजला शय्येस जाऊन । तों प्रभातकाळीं पडलें स्वप्न । बाळकृष्णबुवाला ॥११॥ स्व्प्नीं म्हणाले रामदास । ऐसा न होई हताश । नको येऊं येथून खास । या सज्जनगडातें ॥१२॥ माझी कृपा तुझ्यावरी । माझा उत्सव बाळापुरीं । करावा तूं आपल्या घरीं । मी येईन नवमीला ॥१३॥ तुला द्याया दर्शन । हें मानीं प्रमाण वचन । आपल्या शक्तीस पाहून । परमार्थ तो आचरावी ॥१४॥ ऐसें स्वप्न पाहिलें । बाळकृष्ण आनंदले । कांतेसह परत आले । बाळापुरास आपुल्या घरीं ॥१५॥ पुढें श्रोते दुसरे वर्षी । काय झालें माघमासीं । त्या बाळापुरासी । तें आतां अवधारा ॥१६॥ माघ वद्य प्रतिपदेस । समर्थांच्या उत्सवास । आरंभ बाळापुरास । बाळकृष्णांनीं घरीं केला ॥१७॥ दासबोधाचें वाचन । रात्रीस हरिकीर्तन । दोन प्रहरीं ब्राह्मणभोजन । धूपार्ती अस्तमानाला ॥१८॥ बाळकृष्णाच्या मनांत । विचार हाची घोळत । पाहूं कसे येतात । स्वामी समर्थ नवमीसी ॥१९॥ बाळकृष्णाच्या वचनांनी । केली गांवकर्‍यांनीं । आपापसांत वर्गणी । उत्सवा साह्य करावया ॥१२०॥ ऐसा थात बाळापुरा । नव दिवस झाला खरा । नववे दिवशीं दोन प्रहरा । अघटित आलें घडून ॥२१॥ श्रीगजानन साक्षात्कारी । श्रोते तया बाळापुरीं । उभे राहिले दोन प्रहरीं । नवमी तिथी लक्षून ॥२२॥ बाळकृष्णाच्या द्वारांत । रामाभिषेक चालला आंत । लोक झाले विस्मित । गजाननासी पाहूनिया ॥२३॥ म्हणूं लागले बुवासी । उठा उठा हो वेगेसी । तुमच्या दासनवमीसी । द्वारीं पातलें गजानन ॥२४॥ त्यावरी बुवा म्हणाले । गजानन आले बरें झालें । त्याही संतांचे लागले । पाय माझ्या घरासी ॥२५॥ परी आजच्या दिनीं साची । मी वाट पाहतों समर्थांची । त्या सज्जनगड निवासियाची । आतूर होऊन ये ठायां ॥२६॥ त्यांचा मसी करार आहे । मी नवमीला येईन पाहे । ती वाणी असत्य नोहे । ऐसा माझा भरवंसा ॥२७॥ इकडे स्वामी गजानन । द्वारीं उभे राहून । जय जय रघुवीर म्हणोन । श्लोक बोलुं लागले ॥२८॥ श्लोक - अहिल्या शिळा राघवें मुक्त केली । पदीं लागतां दिव्य होऊनि गेली ॥ अशी वाणी ऐकतां उठली । स्वारी बाळकृष्णाची ॥२९॥ पाहाती जों येऊन द्वारीं । तों गजाननाची नग्न स्वारी । आजानुबाहु साजिरी । उभी निजानंदामध्यें ॥१३०॥ करण्या गेला नमस्कार । तों रामदास दिसले साचार । हातीं कुबडी जटाभार । रुळत होता पाठीवरी ॥३१॥ भालीं त्रिपुंड उभा साचा । होता गोपीचंदनाचा । नेसलेल्या लंगोटीचा । रंग होता हिरमुजी ॥३२॥ ऎसें रूप पाहिलें । बाळकृष्णा भरतें आलें । प्रेमाचें तें श्रोते भले । नयनी संचले आनंदाश्रु ॥३३॥ तों सवेंच दिसती गजानन । त्याच्या नेत्रांकारण । कुबडी लंगोटी कांहींच न । त्रिपुंड शिरींचा जटाभार ॥३४॥ पुनः त्यानें हताश व्हावें । तों रामदास स्वामी दिसावे । पुनः जों निरखून पाहावें । तों मागुती गजानन ॥३५॥ ऐसी स्थिती झाली खरी । सिनेमाच्या खेळापरी । घोटाळलासे अंतरी । कोडें कांहींच उमगेना ॥३६॥ मग म्हणाले गजानन । रामदासासी प्रेमें करून । नको गांगरूं देऊं मन । तुझा समर्थ मीच असे ॥३७॥ मागें बापा गडावरी । माझीच वस्ती होती खरी । आतां शेगांवाभीतरीं । राहिलों येऊन मळ्यांत ॥३८॥ तुला सज्जनगडीं दिलें वचन । कीं दासनवमीस येईन । मी बाळापुरालागून । ह्यांचे स्मरण आहे का ? ॥३९॥ त्या वचनाची पूर्तता । करण्यास येथें आलों आतां । दे सोडोन अवघी चिंता । मीच आहे रामदास ॥१४०॥ शरीररूपी वस्त्रास । तूं किंमत देतोस । आणि आत्म्याला विसरतोस । याला काय म्हणावें ? ॥४१॥ श्लोक आहे गीतेठायीं । " वासांसि जीर्णानि " तो पाही । ऎसी मुळीं ना भ्रमिष्ट होई । चाल पाटीं बसवी मला ॥४२॥ बाळकृष्णाचा धरून हात । गजानन आले घरांत । एका मोठ्या पाटीं स्थित । स्वामी गजानन जाहले ॥४३॥ बाळापुरीं पुकार झाली । गजानन आल्याची ती भली । मंडळीं धांवू लागलीं । दर्शन घ्याया पायांचे ॥४४॥ रामदासी अवघ्या दिवसभर । करीत राहिला विचार । शेवटीं रात्र होतां तीन प्रहर । स्वप्न पडलें बाळकृष्णा ॥४५॥ अरे गजानन माझीच मूर्ति । हल्लीं तुमच्या वर्‍हाडप्रांतीं । संशय मुळीं ना धरी चित्तीं । तो धरितां बुडशील ॥४६॥ मी तोच समजून । करी गजाननाचें पूजन । गीतेचें हें आहे वचन । " संशयात्मा विनश्यति "॥४७॥ ऐसें स्वप्न पडल्यावरी । बाळकृष्ण तोषला भारी । मस्तक ठेविलें अत्यादरीं । गजाननाचें पायांवर ॥४८॥ महाराज आपुली लीला । मी ना समर्थ जाणण्याला । तो घोटाळा उकलिला । तुम्ही स्वप्न देऊन ॥४९॥ नवमी माझी सांग झाली । न्यूनता न कांहीं उरली । अर्भकावरी कृपा केली । तेणें धन्य झालों मी ॥१५०॥ आतां कांहीं दिवस । राहा या बाळपुरास । हीच आहे मनीं आस । ती पूर्ण करा हो ॥५१॥ महाराज म्हणाले त्यावर । ऐक माझा विचार । कांहीं दिवस गेल्यावर । येईन मी बाळापुरा ॥५२॥ भोजनोत्तर निघून गेले । स्वामी शेगांवासी भले । रस्त्यानें न कोणा दिसले । क्षणांत पोंचलें शेगांवीं ॥५३॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । सुखद होवो भाविकांप्रत । हेंचि इच्छी दासगणू ॥१५४॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति नवमो॓ऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 5lkqd83zihbg45kea3df5k0acba8p1p 0 5093 36715 36497 2026-09-08T06:37:38Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36715 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १५ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १४]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १६]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> श्रीगणेशाय नमः ॥ हे कश्यपात्मज वामना । हे बटुरुपधारी नारायणा । तूं बलीच्या घेऊन दाना । कृतार्थ त्याला केलेंस ॥१॥ राज्य मृत्युलोकीचें । घेतलें त्वां जरी साचें । तरी दिलें पाताळाचें । राज्य बलीकारणें ॥२॥ आंवळा घेऊन नारळ दिला । तुम्ही त्या पुण्यवंत बलीला । आणि त्याच्या भक्तीस्तव झाला । द्वारपाळ द्वारीं तुम्ही ॥३॥ या मन्वंतरानंतर । बलीच आहे होणार । देवांचा राजराजेश्वर । देवा तुझ्या वरानें ॥४॥ एक घटकेंत अनंता । चहूं वेदांच्या संहिता । पठण केल्या बुद्धिमत्ता । केवढी तुझी अगाध तरी ! ॥५॥ अवघ्यां तुझ्या अवतारीं । हा सोंवळा अवतार श्रीहरी । कोणाचाही भूमीवरी । वध न तुम्ही केलांत ॥६॥ शत्रुमित्राच्या घरीं दिवा । ये अवतारीं लाविला बरवा । देव आणि दानवा । तूं वंद्य सारखाच ॥७॥ देव तेही आनंदविले । राक्षस तेही रक्षिलें । आपलें ईशत्व सांभाळिलें । याच अवतारीं देवा तूं ॥८॥ तुला माझा नमस्कार । असो वामना वारंवार । मस्तकीं ठेवा वरद कर । तुम्ही दासगणूच्या ॥९॥ टिळक बाळ गंगाधर । महाराष्ट्राचा कोहिनूर । दूरदृष्टिचा सागर । राजकारणीं प्रवीण जो ॥१०॥ निज स्वातंत्र्याच्यासाठीं । ज्यानें अनंत केल्या खटपटी । ज्याची धडाडी असे मोठी । काय वर्णन तिचें करुं ? ॥११॥ करारी भीष्मासमान । आर्य महीचें पाहून दैन्य । सतीचे झाला घेतां वाण । भीड न सत्यांत कोणाची ॥१२॥ वाक्‌चातुर्य जयाचें । बृहस्पतीच्या समान साचें । धाबें दणाणें इंग्रजांचें । पाहून ज्याच्या लेखाला ॥१३॥ कृति करुन मेळविली । ज्यानें लोकमान्य ही पदवी भली । ती न कोणी त्यांना दिली । ऐसा होता बहाद्दर ॥१४॥ तो एके वेळीं अकोल्याला । शिवजयंतीच्या उत्सवाला । लोकाग्रहें येतां झाला । व्याख्यान द्याया कारणें ॥१५॥ झाली तयारी उत्सवाची । त्या अकोल्यामध्यें साची । मोठमोठाल्या विद्वानांची । गेली गडबड उडून ॥१६॥ दामले, कोल्हटकर, खापर्डे । आणखी विद्वान्‌ बडेबडे । जमते झाले रोकडे । तया अकोल्या ग्रामासी ॥१७॥ अध्यक्ष त्या उत्सवाचे । नेमिले होते टिळक साचे । नांव ऐकतां टिळकांचें । वर्‍हाड सारें आनंदलें ॥१८॥ शिवरायाची जयंती । याच्या आधींच या प्रांतीं । झाली पाहिजे होती । त्याचें कारण ऐसें पहा ॥१९॥ शिवाजीची जन्मदात्री । जी वीरमाता जिजा सती । ती वर्‍हाडीच आपुली होती । सिंधखेडीं जन्म जिचा ॥२०॥ त्या वीरगाजी शिवाजीला । जिनें पोटीं जन्म दिला । वर्‍हाडमहाराष्ट्र एक झाला । या सतीच्या कर्तृत्वें ॥२१॥ माता होती वर्‍हाडी । पिता महाराष्ट्री शहाजी गडी । अवघ्या दंपत्यांत ही जोडी । खचित होती अनुपम ॥२२॥ आधींच उत्सव शिवाजीचा । जो कलिजा महाराष्ट्राचा । आणखी वरी अध्यक्ष त्याचा । टिळक बाळ गंगाधर ॥२३॥ आधीं एक महिना तयारी । उत्सवाची चालली खरी । ज्याच्या त्याच्या अंतरीं । आनंद होत चालला ॥२४॥ अध्यक्ष उपाध्यक्श निवडले । स्वयंसेवक तयार झाले । तईं कईकांचें म्हणणें पडलें । ऐशा रीतिं विबुध हो ॥२५॥ या शिवजयंती उत्सवाला । आणा शेगांवचे महाराजाला । श्रीस्वामी समर्थ गजाननाला । म्हणजे दुधांत साखर पडेल कीं ॥२६॥ शिवाजीच्या राष्ट्रोद्धारा । आशीर्वाद होता खरा । समर्थांचा साजिरा । म्हणून तडीस गेला तो ॥२७॥ टिळकांचें राजकारण । हेंच जिजाई-हृदय-रत्‍न । त्याला पाहिजे आशीर्वचन । समर्थंचि विबुध हो ॥२८॥ ते कित्येकां पसंत पडलें । कित्येकांस नाहीं रुचलें । ज्यां न रुचले ते बोलले । उघड उघड येणें रीतिं ॥२९॥ तो शेगांवाचा अवलिया । कशास आणितां ये ठायां । तो कांहीं तरी करुनियां । विक्षोभ करील सभेचा ॥३०॥ फिरेल नागवा सभेंत । "गिण गिण गणांत" ऐसा म्हणत । मारील वाटे कदाचित्‌ । तो लोकमान्याला ॥३१॥ कांहीं लोक बोलले । हें न म्हणणें चांगलें । गजाननाचीं पाउलें । लागलीं पाहिजेत सभेला ॥३२॥ त्याचें जें कां वेडेपण । तें आहे वेडयाकारण । जे कोणी विद्वान् सज्जन । त्यासी न वदती वेडयापरी ॥३३॥ खरेखुरे राष्ट्रोद्धारक । जरी टिळक असतील एक । तरी महाराज निःशंक । सभेसी येतील ये ठायां ॥३४॥ खर्‍याखोटयाची परीक्षा । साधूच हे करिती देखा । म्हणून सांगतों भिऊं नका । त्यांना आमंत्रण देण्यास ॥३५॥ ऐसी भवति न भवति झाली । मंडळी शेगांवास आली । आमंत्रण तें द्याया भली । सभेचें श्रीगजानन ॥३६॥ येतांच दादा खापडर्यासी । बोलते झाले पुण्यराशी । आम्ही येऊं सभेसी । तुमच्या शिवाजी उत्सवाच्या ॥३७॥ वेडयापरी न तेथें करुं । जागींच बसून मौन धरुं । सुधारकांचा कधीं न करुं । मनोभंग मनाचा ॥३८॥ करावयासी राष्ट्रोद्धार । योग्य बाळ गंगाधर । याच्या परी न होणार । राष्ट्रप्रेमी पुरुष पुढें ॥३९॥ स्नेही त्या टिळकाचा । अण्णा पटवर्धन नांवाचा । शिष्य नरसिंहसरस्वतीचा । आळंदीचा असे जो ॥४०॥ त्या दोघां पुरुषां पाहाण्यास । आम्ही येऊं अकोल्यास । तें ऐकतां खापर्डयास । अती आनंद जाहला ॥४१॥ पाहा पाहा कोल्हटकरा । वर्‍हाडप्रांताचा ज्ञानहिरा । यानें वृत्तान्त जाणिला सारा । जो का झाला अकोल्यांत ॥४२॥ यावरुन संतांचें । ज्ञान केवढें अगाध साचें । खर्‍या राष्ट्रपुरुषाचें । प्रेम यांना पाहा किती ! ॥४३॥ बोलावयाची आपणांस । जरुर पडली कांहीं न खास । तेच होऊन आपणांस । येतो म्हणून म्हणाले ॥४४॥ मुहूर्त या उत्सवाला । अती उत्तम लागला । चला वंदून समर्थाला । आपण जाऊं अकोल्यास ॥४५॥ खापर्डे कोल्हटकर । निघून गेले साचार । आला आठ दिवसांवर । सभेचा तो दिवस पाहा ॥४६॥ वर्‍हाड सारें आनंदलें । ज्यांना त्यांना वाटलें । कधीं टिळकांचीं पाउलें । पाहूं आम्ही अकोल्यांत ॥४७॥ शके अठराशें तिसासी । ती सभा होती वैशाखमासीं । वर्‍हाडप्रांतीं अकोल्यासी । उभारिलेल्या मंडपांत ॥४८॥ सण अक्षय्यतृतीयेचा । वर्‍हाडप्रांतीं महत्त्वाचा । परी समुदाय जनांचा । मिळता झाला प्रचंड ॥४९॥ तोच अखेरीचा दिन । त्या सभेचा होता जाण । लोक आले लांबलांबून । लोकमान्यांसी पहावया ॥५०॥ शिवाय श्रोते त्या दिवशीं । महाराज येणार सभेसी । ऐसी खबर लोकांसी । आधींच होती विबुध हो ॥५१॥ मंडप चिकार भरुन गेला । जो तो पाहूं लागला । म्हणती कां हो सभेला । अजूनी न आले महाराज ॥५२॥ परी ते सभा भरण्याआधीं । येऊन बसले मंडपामधीं । साधु आपल्या वाणीस कधीं । असत्यता न येऊं दे ॥५३॥ सभेमाजीं उच्च स्थानीं । बसले होते कैवल्यदानी । गादीस लोडा टेकूनी । जीवनमुक्त साधुवर ॥५४॥ सिंहासनाच्या अग्रभागा । टिळकास दिली होती जागा । त्यांच्या सन्निध बसले बघा । अण्णासाहेब पटवर्धन ॥५५॥ श्रीकृष्णाचा नंदन । गणेश ज्याचें नामाभिधान । खापर्डे कुलाचा कुलभूषण । एक्या बाजूस टिळकाच्या ॥५६॥ दामले कोल्हटकर त्या ठायीं । भावे व्यकंटराव देसाई । सभेचे पुढारी पाही । चमकत होते ते ठायां ॥५७॥ आणिक व्याख्याते विद्वानेतर । बसले होते सभोंवार । त्यांचें वर्णन कोठवर । करावें मी एक्या मुखें ॥५८॥ सभेलागीं आरंभ झाला । हेतु प्रथम निवेदिला । मग व्याख्यानसिंह उठला । टिळक बोलावयातें ॥५९॥ "दिवस आजचा धन्य धन्य । आहे पहा हो सज्जन । स्वातंत्र्यासाठीं ज्यानें प्राण । खर्चिले आपुले पूर्वकालीं ॥६०॥ त्या धनुर्धर योध्याची । वीर गाजी शिवाजीची । जन्म-जयंति आहे साची । म्हणून आपण मिळालों ॥६१॥ त्या रणगाजी शिवाजीला । रामदासें हातीं धरिला । म्हणून त्याचा बोलबाला । झाला भरतखंडामध्यें ॥६२॥ तेवींच आज येथें झालें । आशिर्वाद द्याया आले । श्रीगजानन साधु भले । आपुलीया सभेस ॥६३॥ म्हणून शिवाजीचे परी । सभा यशस्वी होवो खरी । अशाच सभेची जरुरी । आहे सांप्रत राष्ट्राला ॥६४॥ स्वातंत्र्यसूर्य मावळला । दास्यत्वाचा काळोख पडला । स्वातंत्र्य नाहीं जगीं ज्याला । तो समाज प्रेतवत् ॥६५॥ यासाठीं म्हणून । आहे करणें प्रयत्‍न । ज्या शिक्षणेंकरुन । राष्ट्रप्रेम वाढेल हो ॥६६॥ ऐसें शिक्षण पुढिल्यांप्रती । देणें भाग निश्चिती । तें शिक्षण हा भूपती । देईल कां हो अर्भकांला ?" ॥६७॥ ऐसें टिळक म्हणाले । महाराज आसनीं उठून बसले । गर्जून त्रिवार बोलले । नाहीं नाहीं ऐसें पहा ॥६८॥ आवेशाच्या भरांत । बोलले गंगाधरसुत । जें बोलणें किंचित् । टोचून होतें राजाला ॥६९॥ त्या भाषणाचा रोख भला । समर्थांनीं जाणिला । आणि हांसत हांसत शब्द केला । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥७०॥ अरे अशानेंच पडतात । काढण्या दोन्ही दंडांप्रत । ऐसें बोलून गणगणांत । भजन करुं लागले ॥७१॥ सभा निर्विघ्न पार पडली । टिळकांची वाहवा झाली । खरें झालें त्याच सालीं । समर्थांचें भाकित ॥७२॥ भूपतीनें टिळकाला । एकशें चोवीसाखालीं धरिला । दोर्‍या पडल्या दंडाला । आला प्रसंग शिक्षेचा ॥७३॥ राजसत्तेचिया पुढें । कोणाचेंही न चाले घोडें । वकील होते बडे बडे । ते झटूं लागले टिळकास्तव ॥७४॥ प्रेमी मंडळी टिळकांची । जी कां होती जिव्हाळ्याची । त्यांनीं पारमार्थिक उपायाची । केली योजना एक अशी ॥७५॥ दादासाहेब खापर्डे । हेही होते गृहस्थ बडे । ते उमरावतीहून मुंबईकडे । जाऊं लागले खटल्यास्तव ॥७६॥ अकोल्याच्या स्टेशनावरी । कोल्हटकरास मधुरोत्तरीं । बोलते झाले ऐशापरी । तें थोडकें सांगतों ॥७७॥ तुम्ही जावें शेगांवासी । समर्था विनंती करा ऐसी । सोडवा बाळ टिळकासी । प्रसंग मोठा दुर्धर ॥७८॥ मीच गेलों असतों तेथें । परी मी जातों मुंबईतें । तुम्ही जाऊन शेगांवातें । विनंती करा महाराजा ॥७९॥ लगेंच बसला गाडींत । कोल्हटकर टिळक-भक्त । येतां झाला शेगांवांत । स्वामी गजाननाकडे ॥८०॥ तईं महाराज मठातें । निज आसनीं निजून होते । तीन दिवस जहाले पुरते । परी न उठले यत्किंचित्‌ ॥८१॥ कोल्हटकरहि तोंवरी । बसला मठाभीतरीं । जो का असेल बिगारी । तो न ऐसें वागे कदा ॥८२॥ कळकळ टिळकाविषयींची । कोल्हटकरा पूर्ण साची । कमाल त्यानें चिकाटीची । केली असे आपुल्या ॥८३॥ जाळावांचून नाहीं कड । मायेवांचून नाहीं रड । ऐसी आहे एक जाड । म्हण मराठी भाषेमध्यें ॥८४॥ चवथें दिवशीं समर्थ उठले । कोल्हटकरास बोलते झाले । तुम्ही अलोट प्रयत्‍न केले । परी न फळ येईल त्या ॥८५॥ अरे छत्रपती शिवाजीला । रामदासाचा वशिला । होता परी तो कैद झाला । बादशाही अमंलांत ॥८६॥ सज्जनास त्रास झाल्याविना । राज्यक्रांति होईना । कंसाचा तो मनीं आणा । इतिहास म्हणजे कळेल ॥८७॥ ही मी देतों भाकर । ती खाऊं घाला लवकर । टिळकांप्रती अंतर । यांत कांहीं करुं नका ॥८८॥ या [[भाकरी]]च्या बळावरी । तो मोठी करील कामगिरी । जातो जरी फार दूरी । परी न त्याला इलाज ॥८९॥ ऐसें ऐकतां उत्तर । साशंक झाले कोल्हटकर । समर्था करुन नमस्कार । भाकर करीं घेतली ॥९०॥ ती नेऊन मुंबईला । घातली टिळकास खायाला । वृत्तान्त तोही कथन केला । अथपासून इतिवरी ॥९१॥ तो ऐकून लोकांप्रत । टिळक बोलले हंसत हंसत । स्वामींचें तें अगाध सत्य । ज्ञान आहे खचित पहा ॥९२॥ यश तुमच्या प्रयत्‍नासी । नाहीं निश्चयेंसी । आपुली बाजू रक्षण्यासी । सरकार न्याया पाळीन ना ॥९३॥ जेव्हां स्वार्थाचा संबंध नसतो । तेव्हां न्याय आठवतो । हा जगाचा सिद्धान्त तो । होईल खोटा कोठूनी ? ॥९४॥ माझ्या हातें कामगिरी । मोठी होणार आहे खरी । ऐशी समर्थांची वैखरी । बोलली हें गूढ एक ॥९५॥ भूत भविष्य वर्तमान । जाणताती साधुजन । आपण मनुष्य सामान्य । पाहूं पुढें काय होतें ॥९६॥ प्रसाद म्हणून भाकरी । ती कुसकरुन भक्षिली खरी । दंत न मुखाभीतरीं । परी प्रसाद टाकवेना ॥९७॥ झाली शिक्षा टिळकास । नेलें ब्रह्मदेशीं मंडाल्यास । तेथें जन्मला गीतारहस्य । गीतेवरील ग्रंथ त्यांचा ॥९८॥ हीच मोठी कामगिरी । झाली त्यांच्या हस्तें खरी । मान जगत्‌-गुरुपरी । मिळता झाला टिळकांतें ॥९९॥ या गीताशास्त्रावर । टीका झाल्या अपार । त्या सांगूं तरी कोठवर ? । मति नाहीं दासातें ॥१००॥ बुध हो प्रत्येक आचार्यांनीं । कालमानातें पाहूनी । केली गीतेची मांडणी । जगदोद्धार करावया ॥१॥ कोणीं लाविली अद्वैतपर । कोणीं लाविली द्वैतपर । कोणीं लाविली कर्मपर । त्याच एका गीतेला ॥२॥ हीच मोठी कामगिरी । त्यांच्या हस्तें झाली खरी । या कामाची नये सरी । कोणत्याही कृत्यातें ॥३॥ येणेंच बाळ गंगाधर । जगतीं होतील अजरामर । कीर्ति त्यांची दूरवर । पसरवील ग्रंथ हा ॥४॥ स्वातंत्र्य जरी मिळविलें असतें । तरी न ऐशी कीर्ति टिकते । पहा करुन चित्तातें । पूर्णपणें विचार ॥५॥ त्यांत फारसें नाहीं सार । तो व्यवहार लौकिकीं ॥६॥ गीताशास्त्राचें तसें नाहीं । तें मोक्षपदा प्रती देई । आणि समाजाची बसवी पाही । विस्कळीत घडी हें ॥७॥ यावच्चंद्र[[दिवाकर]] । पुरुष बाळ गंगाधर । चिरंजीव निरंतर । राहील कीर्तिरुपानें ॥८॥ असो करवीर कोल्हापुरीचा । द्विज चित्‌पावन जातीचा । श्रीधर गोविंद नांवाचा । काळे उपनांव जयाचें ॥९॥ तो गरिबीच्या स्थितींत । गेला इंग्रजी शाळेंत । आंग्‍लविद्या शिकण्याप्रत । मँट्रिक परीक्षा पास झाला ॥११०॥ पुढें काँलेजांत गेला । परी इन्टर नापास झाला । म्हणून फिरत राहिला । वर्तमानपत्रें वाचीत ॥११॥ तों केसरी पत्रांत । वाचलें ओयामा टोगो चरित्र । तेणें त्याच्या मनांत । वृत्ति एक उठली अशी ॥१२॥ आपण जावें विलायतेला । यंत्रविद्या ही शिकण्याला । उगे भार भूमीला । होण्यामाजीं अर्थ काय ? ॥१३॥ टोगो यामा दोघेजण । प्रथमतः ज्ञान संपादून । अभ्युदयाकारण । जपान आणीते जहाले ॥१४॥ तैसें आपण करावें । मायभूमीस उद्धरावें । ऐसा विचार त्याच्या जीवें । घेतला परी इलाज ना ॥१५॥ द्रव्याची न लागे संगत । कोणीही ना करी मदत । घरची गरीबी अत्यंत । काय करितो बिचारा ॥१६॥ तो आपल्या मित्रासी । आला भेटण्या भंडार्‍यासी । जो मन्‍रो हायस्कुलासी । होता एक शिक्षक ॥१७॥ त्यासी विचार आपुला । श्रीधरानें कळविला । तोही त्याला पसंत पडला । परी पैशाची वाट काय ? ॥१८॥ मित्रा, एक पैशाविणें । कांहीं नाहीं जगीं होणें । दरिद्रयानें मनींच करणें । मनोराज्य बापा रे ॥१९॥ चाल जाऊं गांवाला । आपुल्या जन्मभूमीला । त्या करवीर कोल्हापुराला । इकडे उन्हाळा विशेष ॥१२०॥ दोघे बसले गाडींत । समर्थांची ऐकून कीर्त । उतरते झाले शेगांवांत । साधु कैसा तो पहावया ॥२१॥ पोस्टमास्तराच्या दारीं । सामान ठेविलें सत्वरीं । आतुरता मोठी अंतरीं । समर्थाला पहाण्याची ॥२२॥ दोघे आले मठांत । समर्थां केलें दंडवत । बसते झाले जोडून हात । स्वामीचिया सन्मुख ॥२३॥ मनोदय श्रीधराचा । समर्थांनीं जाणिला साचा । म्हणाले उगीच परदेशाचा । विचार वेडया करुं नको ॥२४॥ अवघेंच कांहीं आहे येथ । अर्थ ना भौतिक शास्त्रांत । सेवी अध्यात्मविद्येप्रत । म्हणजे कृतार्थ होशील तूं ॥२५॥ त्यायोगें विचारक्रांति । श्रीधराच्या झाली चित्तीं । कोल्हापूरची एक व्यक्ती । आठवली या समयास त्या ॥२६॥ ते स्वामी कुंभारगल्लीचे । होते कोल्हापुरीचे । बोलणें याच परीचें । होतें हमेशा भक्तांसी ॥२७॥ तैसेच हेही गुरुमूर्ती । भक्तांसवें भाषण करिती । याचा उलगडा चित्तीं । कांहींच माझ्या होईना ॥२८॥ ऐसें श्रीधर आणितां मनीं । महाराज वदले गर्जोनी । हिंदुस्थाना सोडूनी । उगाच कोठें जाऊं नको ॥२९॥ अगणित करावें पुण्य । तेव्हांच होतें येथें जनन । या भौतिक शास्त्राहून । योगशास्त्र समर्थ असें ॥१३०॥ तें योगशास्त्र येतें ज्याला । तो न मानी या भौतिकाला । योगशास्त्राहून भला । अध्यात्मविचार श्रेष्ठ असे ॥३१॥ तो जमल्यास करुन पाही । कोठें न आतां जाई येई । ऐसें समर्थ बोलतां पाही । श्रीधर चित्तीं आनंदला ॥३२॥ पश्चिमेचा मावळला । तोंच पूर्वेकडे आला । विचार-सूर्य त्याचा भला । श्रीधरा सुखी करण्यास ॥३३॥ एक संतावांचून । विचाराचें परिवर्तन । कोणी न करुं शके आन । सत्य एक त्यांनाच कळे ॥३४॥ महाराज म्हणाले या ठायीं । तुझा अभ्युदय होईल पाही । कांता वाट पहाते गेहीं । तुझी कोल्हापुराला ॥३५॥ जा आतां मित्रांसहित । आपुल्या कोल्हापुराप्रत । तेंच पुढें झालें सत्य । श्रीधर लौकिका चढले हो ॥३६॥ श्रीधर बी.ए.एम्‌.ए. झाले । प्रिन्सिपाँल त्या नेमिलें । शिवपुरीं काँलेजाशीं भले । सिंद्याचिया राज्यांत ॥३७॥ संत साक्षात्‌ ईश्वर । चालते बोलते भूमीवर । त्यांच्या कृपेचा आधार । जया मिळे तोच मोठा ॥३८॥ पहा काळे श्रीधराला । दर्शनाचा योग आला । म्हणून वृत्तींत फरक पडला । खरें तेंच शोधावया ॥३९॥ हें पीक संतांचें । याच देशीं यावयाचें । वृक्ष नंदनवनीचें । अन्य ठायीं न येती हो ॥१४०॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । दावो सर्वदा सत्पथ । परम भाविकांकारणें ॥१४१॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति पंचदशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 09dzu2yr2dmdobdp5bxnvqjs3tv26i6 0 5094 36716 36516 2026-09-08T06:37:39Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36716 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १६ | साहित्यिक = [[गजानन महाराज]] | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १५]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १७]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी परशुधरा । हे जमदग्नीच्या कुमारा । परशुरामा परमेश्वरा । आतां उपेक्षा करूं नको ॥१॥ तूं सहस्त्रार्जुनातें दंडून । केलें द्विजांचें संरक्षण । ब्राह्मणांचा अपमान । सहन झाला नाहीं तुला ॥२॥ आतां मात्र डोळे मिटिसी । कां रे देवा ब्राह्मणांविशीं ? । काय आहे लागली तुसी । गाढ निद्रा येधवां ॥३॥ म्हणून डोळे मिटूं नका । स्वस्थ ऐसें बसूं नका । आणीबाणीचा प्रसंग देखा । आहे हरी सांप्रत ॥४॥ तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघीं कृत्यें आहेत शीण । आर्यसंस्कृतीचें रक्षण । होणें नाहीं तुझ्याविण ॥५॥ गजाननमाया अघटित । कोण जाणें तिजप्रत । महाराजांचा एक भक्त । पुंडलिक नामें मूंडगांवीं ॥६॥ हा शेगांवची करी वारी । समर्थाविषयीं प्रेम भारी । हमेश त्यांचें चिंतन करी । एकाग्रशा मनानें ॥७॥ त्याच गांवीं भागाबाई । एक ठाकरीण होती पाही । निष्ठा तिची एक्याही । ठिकाणासीं बसत नसे ॥८॥ ती दांभिक होती फार । सदा दंभाचा बाजार । भरवून भोंदी नारीनर । हाच धंदा तियेचा ॥९॥ ती बोलली पुंडलिकाला । तुझा जन्म वाया गेला । कां कीं तूं नाहीं केला । सद्गुरु तो आपणांतें ॥१०॥ गजाननाच्या वार्‍या करिसीं । सद्गुरु त्याला मानिसी । परी त्यानें सांग तुसी । मंत्र कानीं कथिला कां ? ॥११॥ अरे विधीवांचून । गुरु न होत कधीं जाण । शेगांवचा गजानन । वेडापिसा साच असे ॥१२॥ तुझा ताप बरा झाला । म्हणून तूं मानिसी त्याला । या काकतालीयन्यायाला । बळी पुंडलिका पडूं नको ॥१३॥ ' गिन गिन गणातें ' हें भजन । पिशापरी आचरण । कोणाचेंही खाई जाण । ऐसा मुळीं भ्रष्ट तो ॥१४॥ म्हणून तुला सांगतें । चाल अंजनगांवातें । केजाजीच्या शिष्यातें । आपण दोघे गुरु करूं ॥१५॥ उद्यां त्यांचें कीर्तन । अंजनगांवीं असे जाण । तें ऐकावया कारण । उठून जाऊं प्रातःकाळीं ॥१६॥ गुरु असावा महाज्ञानी । चातुर्य-शास्त्र-चिंतामणी । गुरु असावा परमगुणी । भक्तिपथातें दावितां ॥१७॥ यांतील लक्षण एकही । गजाननाच्या नसे ठायीं । म्हणून वेळ न करी कांहीं । चाल अंजनगांवांतें ॥१८॥ तो भोकरे पुंडलिक । होता मनाचा भाविक । भागीच्या भाषणें देख । चित्त त्याचें घोटाळलें ॥१९॥ त्यानें ऐसा विचार केला । उदईक अंजनगांवाला । जाऊं कीर्तन ऐकण्याला । पुढचा विचार पुढें करूं ॥२०॥ ऐसा विचार करून । भागीसी बोलला जाण । अंजनगांवालागून । चाल येतों तुझ्यासवें ॥२१॥ दोघांचा विचार झाला । पुंडलिक रात्रीं स्वस्थ निजला । तों तीन प्रहर रात्रीला । काय घडलें तें ऐका ॥२२॥ पुंडलिकाच्या समोर । एक पुरुष दिगंबर । उभा राहिला साचार । थेट समर्थांच्या परी ॥२३॥ पुरुष म्हणे रे पुंडलिका । अंजनगांवासी जातोस कां ? । गुरु करायातें निका । त्या भागीच्या सल्ल्यानें ॥२४॥ जातोस तरी जावें त्वरित । त्याचें नांव काशीनाथ । तेथें जातां फिटेल भ्रांत । तुझी वेड्या निश्चयें ॥२५॥ कानांत कांहीं बोलला । म्हणून कां तो गुरु झाला । लोक कानगोष्टीला । किती तरी करतात ॥२६॥ मग ते एकमेकांचे । काय गुरु होती साचे । नादीं दंभाचाराचे । त्वां पुंडलिका पडूं नये ॥२७॥ तूं इकडे करी कान । मंत्र देतों तुजकारण । ' गण गण ' ऐसें बोलून । महाराज स्तब्ध जहाले ॥२८॥ आणखी काय आहे आस । ती मी आज पुरवीन खास । ऐसे ऐकतां पुंडलिकास । आनंद अति जाहला ॥२९॥ पाहूं लागला निरखून । स्वप्नीं त्या पुरुषालागून । तों पाहिलें गजानन । शेगांवचे स्वामी पहा ॥३०॥ पुंडलिक म्हणे गुरुराया । पादुका द्या ह्या मला सदया । नित्य पूजा करावया । यावीण आणखी आस नसे ॥३१॥ बरें उद्या दोन प्रहर । दिवस येतां साचार । पादुकांची पूजा कर । ह्या मी दिधल्या घेई तुला ॥३२॥ पादुका त्या घ्यावयाला । स्वप्नीं पुंडलिक उठून बसला । तोंच आली तयाला । साक्षात् जागृति श्रोते हो ॥३३॥ जागा होऊनी सभोंवार । पाहूं लागला साचार । तो कोणीच दिसेना अखेर । नाहीं पत्ता पादुकांचा ॥३४॥ उलगडा कांहीं होईना । संशय मनींचा जाईना । म्हणे स्वामींच्या भाषणा । बाट न लागला आजवरी ॥३५॥ स्वप्नीं येऊन दर्शन । त्यांनीं दिलें मजकारण । कशी भागी ठाकरीण । तेंही स्वप्नीं कथन केलें ॥३६॥ तैसेंच उद्यां दोन प्रहरीं । पादुकांची पूजा करी । ऐसें बोलले साक्षात्कारी । त्याचा समजूं काय अर्थ ? ॥३७॥ किंवा नव्या पादुका करून । म्यां करावें पूजन । ऐसें त्यांचें आहे मन । हें कांहीं कळेना ॥३८॥ मी पदींच्या मागितल्या । पादुका त्या होत्या भल्या । त्याच त्यांनीं मसी दिल्या । मग नव्या घेऊं कशास ? ॥३९॥ ऐसें नाना तर्क करी । पुंडलिक आपल्या अंतरीं । तों इतक्यांत आली घरीं । भागी ठाकरीण बोलावण्या ॥४०॥ अंजनगांवीं चाल आतां । मोक्ष गुरू करण्याकरितां । दिसूं लागला आहे आतां रस्ता । अरुणोदयाचे प्रकाशें ॥४१॥ पुंडलिक म्हणे भागाबाई । मी कांहीं येत नाहीं । मर्जी असल्यास तूंच जाई । अंजनगांवाकारणें ॥४२॥ मीं जो एकदां गुरु केला । श्रीगजानन महाराजाला । तो न आतां सोडी भला । हाच माझा निश्चय ॥४३॥ तें ऐकतां भागाबाई । अंजनगांवास गेली पाही । आतां मुंडगांवाचें ठाईं । काय झालें तें ऐका ॥४४॥ झ्यामसिंग रजपूत । गेला होता शेगांवांत । दर्शन स्वामींचें घेण्याप्रत । दोन दिवस याच्या आधीं ॥४५॥ तो जेव्हां मूंडगावाला । येण्या परत निघाला । तईं बाळाभाऊला । ऐसें बोलले महाराज ॥४६॥ या पादुका पुंडलिकासी । द्याया देई याच्यापासी । समर्थ आज्ञा होतां ऐसी । तैसेंच केलें बाळानें ॥४७॥ करीं घेऊन पादुका । झ्यामसिंगास बोलला देखा । भोकरे जो का पुंडलिका । तुमच्या गांवींचा असे हो ॥४८॥ त्यास ह्या द्या नेऊन । करायासी पूजन । तें झ्यामसिंगें ऐकून । पादुका घेतां जहाला ॥४९॥ झ्यामसिंग आला मुंडगांवांत । तों पुंडलिक भेटला वेशींत । पुसूं लागला त्याप्रत । कुशलवृत्त समर्थांचें ॥५०॥ प्रसाद मला द्यावयासी । कांहीं दिला का तुम्हांपासी ? । हें ऐकतां झ्यामसिंगासी । महदाश्चर्य वाटलें ॥५१॥ सवें घेऊन पुंडलिकाला । झ्यामसिंग घेऊन घरीं गेला । खोदून विचारूं लागला । तूं ऐसें कां विचारिलें ? ॥५२॥ पुंडलिकानें स्वप्नाची । गोष्ट त्याला कथिली साची । ती ऐकतां झ्यामसिंगाची । भ्रांति नष्ट झाली हो ॥५३॥ लगेच पादुका काढिल्या । पुंडलिकाच्या हातीं दिल्या । त्याच अजून आहेत भल्या । मुंडगांवांत त्याच्या घरीं ॥५४॥ दोन प्रहरीं पूजन । पुंडलिकानें केलें जाण । मनोभावें करून । त्या प्रसादी पादुकांचें ॥५५॥ पहा श्रोते खरें संत । सांभाळिती आपुलें भक्त । आडमार्गानें किंचित्‍ । जाऊं न देती तयांला ॥५६॥ निज भक्ताचे मनोरथ । समर्थ कैसे पुरवितात । तें येईल ध्यानांत । या कथेतें ऐकतां ॥५७॥ एक माध्यंदिन ब्राह्मण । कवर राजाराम म्हणून । होता धंदा करून । अकोल्यांत सराफीचा ॥५८॥ सोने चांदी भुसार । घेणें देणें साचार । मध्यम प्रतीचा सावकार । हा राजाराम कवर असे ॥५९॥ या राजारामाप्रती । महाराजाची होती भक्ती । म्हणून त्याची संतती । मानूं लागली समर्था ॥६०॥ या कवराकारण । दोन पुत्र होते जाण । गोपाळ त्र्यंबक म्हणून । लव्हांकुशांसारिखे ॥६१॥ कनिष्ठ पुत्र त्र्यंबकाप्रती । भाऊस व्यवहारीं बोलती । तो हैद्राबादेप्रती । गेला डाँक्टरी शिकावया ॥६२॥ लहानपणापासून । भाऊस होतें देवध्यान । म्हणजे त्र्यंबकालागून । हें येथें विसरूं नका ॥६३॥ कांहीं संकट पडल्यावरी । तो समर्थांचा आठव करी । राहून त्या भागानगरीं । मुसा नदीच्या कांठाला ॥६४॥ एवंच भाऊ भक्तिमान । होता लहानपणापासून । त्याचें दैवत गजानन । स्वामी शेगांवग्रामींचें ॥६५॥ तो सुटीमाजीं आला घरीं । इच्छा उपजली अंतरीं । जाऊनिया शेगांवनगरीं । जेवूं घालावें महाराजा ॥६६॥ पदार्थ त्यांच्या आवडीचे । करोनिया सर्व साचे । परी हें कैसें व्हावयाचें ? । हाच विचार पडला कीं ॥६७॥ भाऊ म्हणे गुरुनाथा । काय तरी करूं आतां । मरून गेली माझी माता । लहानपणींच दयाळा ॥६८॥ घरीं माझें नाही कोणी । एक बंधूची कामिनी । जिचें नांव आहे नानी । स्वभाव तापट तियेचा ॥६९॥ माझ्या आहे ऐसें मनीं । आपण करावी मेजवानी । आपुल्या आवडीचे करोनी । पदार्थ सारे गुरुराया ! ॥७०॥ भाकरी ती ज्वारीची । [[कांदा]] [[भाजी]] आंबाड्याची । ऊन पिठलें हिरवी मिर्ची । ऐसें तयार करावें ॥७१॥ हे पदार्थ करण्याला । सांगूं कसा मी भावजईला ? । हट्ट एक करण्याला । माता तेंच स्थान असे ॥७२॥ ऐसा विचार करीत । भाऊ राहिला निवांत । तों कांहीं कामानिमित्त । नानी आली ते ठायां ॥७३॥ नानी दिराला बोलली । चिंता कशाची लागली ? । मुखश्री ती म्लान झाली । तुमची कशानें ये वेळां ? ॥७४॥ भाऊ वदे दीनवाणी । काय तुला सांगूं वहिनी ? । माझे जे कां आले मनीं । विचार ते ये वेळां ॥७५॥ पूर्ण सत्तेवांचून । मनोरथ ना होती पूर्ण । म्हणून तुला सांगून । काय करणें आहे गें ॥७६॥ नानी म्हणे त्यावर । सांगून पहा एकवार । तूं माझा धाकटा दीर । मशीं पडदा ठेवूं नये ॥७७॥ ज्येष्ठ भ्राता पित्यापरी । तत् कांता माय खरी । मानिली पाहिजे साजिरी । तें तुम्ही जाणतसा ॥७८॥ तें ऐकून भाऊ हंसला । नानीप्रती बोलता झाला । नानी माझ्या मनाला । आज ऐसें वाटतें ॥७९॥ गजाननाच्या आवडीचे । सर्व पदार्थ करून साचे । आहेत मला न्यावयाचे । त्यांना द्याया शेगांवीं ॥८०॥ तें तूं जरी करशील । तरी तुलाही लागेल । पुण्य आणि होईल । काम माझें त्यायोगें ॥८१॥ तें ऐकतां बोले नानी । दिराप्रती हास्यवदनीं । यासाठींच कां हो मनीं । सचिंत तुम्हीं बैसलात ? ॥८२॥ सांगा आहे काय कारणें । मजला स्पष्ट शब्दानें ? । कांहीं ना आपुल्या गेहीं उणें । कृपेनें गजाननाच्या ॥८३॥ मग भाऊनें सर्व कांहीं । निवेदन केलें तिला पाही । तीही लागली लवलाही । आनंदानें स्वयंपाका ॥८४॥ भाजी चून भाकर । हिरव्या मिरच्या ओंजळभर । ठेविल्या आणून समोर । आपुल्या त्या दिराच्या ॥८५॥ भाकरी तीन, कांदे तीन । हरभर्‍याचें चून जाण । लोणी ठेविलें माखून । प्रत्येक त्या भाकरीला ॥८६॥ नानी म्हणाली दिराला । जा आतां शेगांवाला । वेळ थोडका राहिला । आहे पाहा गाडीस ॥८७॥ ती गाडी चुकल्यावरी । वाया जाईल तयारी । भोजनाच्या वेळेवरी । गेलांत तरी उपयोग ॥८८॥ ऐसेम नानीं बोलतां । भाऊ निघाला तत्त्वतां । पुसूनियां आपुल्या ताता । येतां झाला स्टेशनासी ॥८९॥ तों गाडी बाराची । निघूनियां गेली साची । तेणें चित्तवृत्ति भाऊची । होती झाली शोकाकुल ॥९०॥ अति हिरमोड त्याचा झाला । पाणी आलें लोचनांला । म्हणे महाराज कां हो केला । अव्हेर माझा ये कालीं ? ॥९१॥ मी मुळींच हीन दीन । कोठून घडावें मला पुण्य ? । आम्हां कावळ्यांकारण । लाभ केवीं मानसाचा ॥९२॥ अक्षम्य ऐसी कोणती । चुकी झाली माझ्या हातीं । म्हणून माझी गुरुमूर्ति । गाडी चुकली ये वेळां ? ॥९३॥ हाय हाय हे दुर्दैवा ! । त्वां माझा साधिला दावा । माझ्या करीं गुरुसेवा । घडूं न दिली आज तूं ॥९४॥ ही माझी शिदोरी । ऐशीच आज राहिली जरी । नाहीं करणार भोजन तरी । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥९५॥ गुरुराया कृपारासी । नका उपेक्षूं लेंकरासी । ही शिदोरी सेवण्यासी । यावें धांवून सत्वर ॥९६॥ थोर आपुला अधिकार । क्षणांत पहातां केदार । मग या या येथवर । कां हो अनमान करितसां ? ॥९७॥ मी न आज्ञा तुम्हां करितों । प्रेमानें हांका मारितों । म्हणूनियां हा न होतो । अपमान तुमचा यत्किंचित् ॥९८॥ तीन घंटे अजून । अवकाश गाडीकारण । तोंवरी आपुलें भोजन । होईल ऐसें वाटतें ॥९९॥ ऐसा विचार करीत । तेथेंच बैसला उपोषित । चतुर्थ प्रहरीं शेगांवांत । आला तिहीच्या गाडीनें ॥१००॥ कवर गेला दर्शना । तईं तो योगीराणा । न करितां भोजना । बसला होता आसनीं ॥१॥ नैवेद्याची अतोनात । ताटें होतीं मठांत । पक्वान्नांनीं परिप्लुत । तीं वर्णावी कोठवरी ? ॥२॥ कोणाच्या जिलब्या घीवर । कोणाचा तो मोतीचूर । कोणाची ती नुसती खीर । श्रीखंड पुर्‍या कोणाच्या ॥३॥ परी त्या नैवेद्याला । समर्थांनीं ना स्पर्श केला । वरच्यावरी ताटाला । बाळा आणून ठेवीं पुढें ॥४॥ आणि म्हणे हें करा ग्रहण । गेला एक वाजून । आपुलें न झाल्या जेवण । प्रसाद भक्तां मिळतो कसा ? ॥५॥ त्यांची ते वाट पाहती । करण्या आपणां विनंति । त्यांची नसे होत छाती । म्हणून मी बोललों ॥६॥ तैं महाराज म्हणती थांब जरा । आग्रह नको करूंस खरा । आज भोजन चौथे प्रहरा । माझें होणार आहे रे ॥७॥ मर्जी असल्यास थांबावें । ना तरी खुशाल जेवावें । नैवेद्य घेऊनि घरा जावें । पर्वा नाही त्याची मला ॥८॥ ऐसा प्रकार तेथें झाला । तों इतुक्यांत भाऊ आला । समर्थ पाहतां आनंदला । भाऊ आपल्या मानसीं ॥९॥ दुरावलेली माय जेवीं । बाळकें दृष्टि पहावी । झालें असे पहा तेवीं । भाऊ कवराकारणें ॥११०॥ समर्थासी नमस्कार । केला साष्टांग साचार । उभा राहिला जोडोनी कर । वाट पाहत आज्ञेची ॥११॥ त्या भाऊस पाहून । समर्थें केलें हास्यवदन । बरेंच दिलेंस आमंत्रण । ही कां वेळ जेवण्याची ? ॥१२॥ तुझ्या भाकेंत गुंतलों । मी उपोषित राहिलों । नाहीं अजून जेवलों । आण तुझी शिदोरी ॥१३॥ ऐसें महाराज बोलतां । हर्षलासे कवर चित्ता । म्हणे काय करूं गुरुनाथा । गाडी चुकली बाराची ॥१४॥ कवरास म्हणे बाळाभाऊ । आतां नको दुःखित होऊं । काय आणलें आहेस पाहूं ? । समर्थासी जेवावया ॥१५॥ ऐसें ऐकतां सत्वरीं । कांदे भाजी [[भाकरी]] । कवरानें ठेविल्या समोरी । स्वामी गजाननाच्या ॥१६॥ त्यांतील भाकरी दोन । समर्थें केल्या भक्षण । एकीची तो प्रसाद म्हणून । अवघ्या भक्तां वांटिली ॥१७॥ तो प्रकार पहातां । आश्चर्य झालें समस्तां । कळली स्वामींची योग्यता । खरेच भक्तवत्सल ते ॥१८॥ जेवीं हस्तिनापुरांत । भगवंतानें ठेविला हेत । सोडून पक्वानाप्रत । विदुराच्या हुलग्यांवरी ॥१९॥ तैसेंच येथें आज झालें । आमचें पक्वान्न नाहीं रुचलें । भाकरीवरी गुंतलें । चित्त कवराच्या स्वामींचें ॥१२०॥ भाऊंनीही घेतला । सनर्थप्रसाद शेगांवला । सद्भाव येथें उदेला । तेथें ऐसेंच होणार ॥२१॥ समर्थ बोलले कवरासी । जा आतां अकोल्यासी । पास होशील पुढचे वर्षी । तूं डाँक्टरी परीक्षेंत ॥२२॥ भाऊ म्हणे गुरुराया । आपुली असूं द्यावी दया । यांविण दुसरें मागावया । मी न आलों ये ठाया ॥२३॥ आपुले हे दिव्य चरण । हेंच माझें धनमान । सर्वदा घडो चिंतन । आपल्या दिव्य मूर्तीचें ॥२४॥ ऐसें बोलून अकोल्याला । भाऊ कवर निघून गेला । समर्थ आपल्या भक्ताला । नुपेक्षिती कधींही ॥२५॥ शेगांवींचा राहणार । तुकाराम शेगोकार । एक होता भाविक नर । कृषिकर्म करीतसे ॥२६॥ घरची गरीबी होती खरी । काम करोनी शेतांतरीं । अस्तमानाचे अवसरीं । दर्शना यावें मठांत ॥२७॥ चिलीम द्यावी भरून । घ्यावें पदाचें दर्शन । कांहीं वेळ बसून । जावें पुन्हां शेतांतें ॥२८॥ ऐसा नित्यक्रम तयाचा । बहुत दिवस चालला साचा । घाला विचित्र दैवाचा । तो न कोणा सोडितसे ॥२९॥ जें जें असेल दैवांत । तें तें श्रोते घडून येत । एके दिनीं शेतांत । असतां तुकाराम आपुल्या ॥१३०॥ तों एक आला शिकारी । बंदुक ज्याच्या खांद्यावरी । नेम धरून ससे मारी । छरे घालून बंदुकींत ॥३१॥ ती प्रभातीची होती वेळा । सूर्य नुकतां उदयाला । तुकाराम होता बसला । आपल्या शेंती शेकत ॥३२॥ तों त्याच्या मागें कुपाटिला । एक होता बसलेला । ससा शुभ्र तोचि पडला । शिकार्‍याच्या दृष्टीसी ॥३३॥ त्याची शिकार करण्या भली । शिकार्‍यानें आपुली । नेम धरून झाडिली । खांद्यावरील बंदुक ॥३४॥ त्यायोगें ससा मेला । एक छरा लागला । त्या तुकाराम माळ्याला । कानामागें अवचित ॥३५॥ छरा मोठा जोरदार । मस्तकीं शिरला अखेर । थकले अवघे डाँक्टर । प्रयोग करून त्याचेवरी ॥३६॥ कांहीं केल्या निघेना । छरा तो डाँक्टरांना । होऊं लागल्या यातना । तुकारामासी अतिशय ॥३७॥ मस्तक दुखे अहोरात्र । निद्रा न लागे किंचित । नवस सायास केले बहुत । परी गुण येईना ॥३८॥ ऐशाही अवस्थेंत । यावें त्यानें मठांत । एके दिवशीं तो समर्थांचा एक भक्त । ऐसें बोलला तयाला ॥३९॥ डाँक्टर वैद्य सोडा आतां । साधूचिया सेवेपरता । नाहीं उपाय कोणता । उत्तम या जगामध्यें ॥१४०॥ कृपा त्यांची झाल्यास । चुकेल हा तुझा त्रास । झाडीत जा आसपास । या मठाच्या नित्य तूं ॥४१॥ तेव्हां सेवा ही घडेल । पुण्य़ तेंही लाधेल । कृपा झाल्या होशील । त्रासापासून मोकळा ॥४२॥ मात्र आपुल्या पित्यावरी । दांभिकतेनें हें ना करी । शुध्द भाव अंतरीं । सर्वकाळ धरावा ॥४३॥ तें तुकारामासी मानवलें । झाडणें त्यानें सुरूं केलें । अवघ्या मठास ठेविलें । स्वच्छ त्यानें आरशापरी ॥४४॥ ऐसीं चौदा वर्षें झालीं । तुकारामाई सेवा भली । तईं गोष्ट घडून आली । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥४५॥ झाडतां झाडतां कानांतून । छरा पडला गळून । जैसी कांती भोकरांतून । दावितां सुटे आंठोळी ॥४६॥ तैसें साच येथें झालें । छरा पडतां थांबलें । दुखावयाचें मस्तक भलें । ऐसा प्रभाव सेवेचा ॥४७॥ ही सेवा झाडण्याची । अखेरपर्यंत केली साची । प्रचीतिवीण कवणाची । परमार्थीं न निष्ठा बसे ॥४८॥ ती एकदां बसल्यावर । मग मात्र होते स्थिर । संतसेवा महाथोर । हे भाविक जाणती ॥४९॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । तारक होवो भाविकांप्रत । भवसिंधुमाझारीं ॥१५०॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति षोडशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] cilhesu7z8ueh4kzcp0m701w3nig66b 0 5099 36717 36637 2026-09-08T06:37:39Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36717 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय २१ | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय २०]] | पुढील = [[गजानन विजय]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> श्रीगणेशाय नमः ॥ जय जयाजी अनंतवेषा । जय जयाजी अविनाशा । जय जयाजी परेशा । ब्रह्मांडाधीशा नमो तुशीं ॥१॥ देवा तूं आपणांस । पतितपावन नाम खास । सर्वदा आहे धरिलेंस । याचा विचार करीं गा ॥२॥ पाप्यावरी प्रेम अमित । तुझें देवा असतें सत्य । पापीजनांनीं तुजप्रत । महत्त्व आणिलें कृपाळा ॥३॥ म्हणून माझ्या पातकासी । पाहूं नका हो हृषीकेशी । धुणें येतें जलापासीं । स्वच्छ होतें म्हणून ॥४॥ म्हणून पतितांचा कंटाळा । करुं नको रे घननीळा । काय भूमीनें सांवरिला । दिलें आहे टाकून ॥५॥ तूंच पतितपावन । तूंच पुण्यपावन । या दोन्ही दोषांपासून । तुम्ही अलग सर्वदा ॥६॥ सूर्य नाशी तमाप्रत । म्हणून कां तो कष्टी होत । कांहीं न करावें लागत । तम नासण्या रवीशीं ॥७॥ तम जों जों भेटण्या येई । तों तों तेथें प्रकाश होई । अंधारत्व अवघें जाई । त्याचें तमाचें नारायणा ॥८॥ पापपुण्याची वासना । तूंच उपजविशी नारायणा । आपला रक्षण्या मोठेपणा । पापी तूंच निर्मिशी ॥९॥ कांहीं असो आतां तरी । चिंता रहित मजला करी । दासगणू हा घ्यावा पदरीं । हेंच आहे मागणें ॥१०॥ तुझ्यावांचून मजप्रत । नाहीं वशिला जगतांत । अवघेंच तुझ्या हातांत । आहे कीं रे पांडुरंगा ॥११॥ श्रोते आतां सावधान । हा कळसाध्याय परिसा पूर्ण । तुमचें भाग्य धन्य धन्य । संतकथा ऐकतसां ॥१२॥ एकविधा निष्ठा ज्याची । जडली गजाननपदीं साची । त्याच्या दुःखसंकटांची । होळीच होते निःसंशय ॥१३॥ बांधीत असतां मंदिर । काम करीत शिखरावर । एक होता मजूर । हाताखालीं गवंडयांच्या ॥१४॥ तो धोंडा देतां मिस्तरीला । एकाएकीं झोक गेला । तीस फुटांवरुन पडला । खालीं घडीव दगडावर ॥१५॥ तो पडतां लोकांनीं पाहिला । जन म्हणती मेला मेला । उंचावरुन खालीं पडला । आतां कशाचा वांचे तो ? ॥१६॥ परी घडलें अघटित । कोठें न लागलें त्याप्रत । जैसा चेंडू झेलितात । तैसें त्यांचें जाहलें ॥१७॥ सोपानसाह्यें ज्यापरी । जन उतरती भूमीवरी । तेथें झालें त्याचपरी । त्या मजुराकारणें ॥१८॥ मजूर म्हणे लोकांला । माझा जेव्हां झोक गेला । तेव्हां एकानें धरलें मला । पडतां पडतां करास ॥१९॥ पाय भूमीसी लागतां क्षणीं । तो न दिसला मजलागुनी । हें वृत्त ऐकुनी । लोक अवघे आनंदले ॥२०॥ अभिश्राप कोणाचा । समर्थ ना घेती साचा । हा योग पडण्याचा । दैवानेंच आला तुज ॥२१॥ या तुझ्या पडण्यानें । स्पर्श केला समर्थानें । तुझ्या कराकारणें । ऐसें भाग्य कोणाचें ? ॥२२॥ असो एक बाई रजपुताची । जयपुराहून आली साची । बाधा होती भूताची । तया अबलेकारणें ॥२३॥ तिसी जयपूर ग्रामाला । दत्तात्रयाचा दृष्टान्त झाला । तूं या रामनवमीला । जाई शेगांवाकारणें ॥२४॥ तेथें संत जागती ज्योत । श्रीगजानन सद्‌गुरुनाथ । ते या तुझ्या पिशाच्याप्रत । मुक्ति देतील निःसंशयें ॥२५॥ या दृष्टान्तेंकरुन । आपुल्या दोन मुलांसी घेऊन । रामनवमीसाठीं जाण । बाई आली शेगांवा ॥२६॥ प्रतिपदेपासून भला । उत्सवासी आरंभ झाला । अफाट समुदाय मिळाला । नवमीस श्रोते शेगांवीं ॥२७॥ काम सभामंडपाचें । चाललें होतें तेथ साचें । खांब मोठमोठे दगडाचे । उभे केले असती ॥२८॥ दीड फूट जाडीचा । पांच फूट लांबीचा । प्रत्येक खांब दगडाचा । ऐसे होते किती तरी ॥२९॥ उत्सवाच्या निमित्त भलें । काम भक्तांनीं बंद केलें । खांब होते बसविलेले । नुसते मात्र ते ठाईं ॥३०॥ श्रीरामाचा जन्म झाला । प्रसादासाठीं लोटला । जनांचा तो समुदाय भला । तो न मसी वर्णवे ॥३१॥ त्या गर्दीत ही बाई । उभी खांबास एक्या पायीं । होती तिला सोसली नाहीं । गर्दी ती यत्किंचित ॥३२॥ म्हणून खांबाच्या आश्रया । गेली निर्भय व्हावया । गर्दी ती चुकवावया । परी झालें विपरीत ॥३३॥ तोच खांब कोसळला । तिच्या शरीरा पडला । तो पहातां लोकांला । ऐसें वाटूं लागलें ॥३४॥ तिचा बहुतेक गेला प्राण । ही बाई कोठील कोण ? । लहान मुलें दिसतीं दोन । खांबाखालीं येधवां ॥३५॥ दहावीस जणांनीं । खांब काढिला अंगावरुनी । पाणी मुखांत घालोनी । लोबोकडे पाठविलें ॥३६॥ ही लोबो डाँक्टरीण । शस्त्रविद्येंत अतिप्रवीण । ही जातीनें ख्रिश्चन । भक्त येशू ख्रिस्ताची ॥३७॥ तिनें ह्या रजपूतिणीला । रीतीप्रमाणें उपचार केला । लोबो म्हणे ना लागला । मार इला कोठेंच ॥३८॥ हें आश्चर्य खरोखर । खांब दगडाचा होता थोर । त्याच्या खालीं शरीर । सुरक्षित रहावें कसें ॥३९॥ आश्चर्य वाटलें लोकांला । प्राण बाईचा वांचला । हा जो कांहीं प्रकार झाला । तो घडला इतुक्यास्तव ॥४०॥ खांब पाडून अंगावरी । भूत जें होतें शरीरीं । त्या भूतास मुक्ति खरी । दिधली त्या गजाननें ॥४१॥ बाई होऊन पूर्ववत । गेली जयपूर शहराप्रत । नांदूं लागली आनंदांत । ऐसा प्रभाव स्वामीचा ॥४२॥ ऐसेंच एका उत्सवाची । नाईक नवर्‍याच्या मस्तकांसी । सोडीत असतां मंडपासी । लाकडी गोल पडला हो ॥४३॥ तोही गोल थोर होता । परी स्वामीची अगाध सत्ता । कोठेंही ना आघात होतां । नाईक नवरा वांचला ॥४४॥ पुत्र कृष्णाजी पाटलाचा । रामचंद्र नांवाचा । परमभक्त समर्थांचा । एक असे शेगांवीं ॥४५॥ एके दिवशीं त्याच्या घरीं । येते झाले साक्षात्कारी । ऐन दुपारच्या अवसरीं । गोसाव्याच्या रुपानें ॥४६॥ भूक लागलि मला देखा । अन्न कांहीं देतां कां ? । ऐसें म्हणून मारिली हांका । रामचंद्र पाटलातें ॥४७॥ पाटील मूळचा भाविक । त्याची वाटलें कौतुक । गोसाव्याची ऐकून हांक । दारामाजीं पातला ॥४८॥ निरखून पाहातां गोसाव्यासी । तों ते असावे पुण्यराशी । स्वामी गजानन निश्चयेंसी । ऐसें त्याला वाटलें ॥४९॥ गोसाव्याचा धरुन हात । आला घेऊन घरांत । दिला बसण्या पाट । पूजा केली पायांची ॥५०॥ गोसावी म्हणे पाटलाला । आज मी मुद्दाम आलों मुला । कांहीं तुज सांगण्याला । तें तूं ऐके मनापून ॥५१॥ कर्जाची न चिंता करी । तें फिटून जाईल निर्धारीं । अरे उन्हाळ्यांत गोदावरी । थोडी कोरडी पडतसे ॥५२॥ तैसाच हाही प्रकार । संपन्नतेचा येईल पूर । कृपाघन वर्षल्यावर । श्रीहरीचा समज हें ॥५३॥ उष्टें माझे जें ठायीं । पडेल बापा तें ठाईं । कशाचेंही कधीं पाही । कमी नाहीं पडणार ॥५४॥ आण ताट वाढून । सुग्रास देईं भोजन । मर्जी असल्या पांघरुण । घाल एखादें अंगावरी ॥५५॥ पूजा अन्न दक्षिणा । याचकांसी दिल्या जाणा । तें पावतें नारायणा । येविषयीं शंका नसे ॥५६॥ परी तो याचक । आधीं पाहिजे शुद्ध देख । त्यावांचून हें कौतुक । होणार नाहीं कधींही ॥५७॥ आणलें ताट वाढूनी । गोसावी जेवला प्रेमानीं । पांच रुपये पाटलांनीं । दक्षिणा ठेविली त्याच्या करां ॥५८॥ तैं गोसावी म्हणाला । ही दक्षिणा नको मला । तूं पाहिजे कारभार केला । गजाननाच्या मठांत ॥५९॥ तीच दक्षिणा मागण्यासी । मी आलों तुझ्यापासीं । ती आनंदें देईं मसी । म्हणजे कल्याण होईल ॥६०॥ समर्थसेवेची दक्षिणा । देऊन तुष्टवी माझ्या मना । योग्य मनुष्य तुझ्याविणा । कोणी न येथें सांप्रत ॥६१॥ तुझी कांता आजारी । वरचेवरी पडते जरी । तीही होईल बापा परी । ही दक्षणा दिल्यानें ॥६२॥ बोलाव तुझ्या पुत्राप्रत । त्याच्या कंठीं एक ताईत । बांधितों म्हणजे चेटूकभूत । याचीन बाधा होय त्यासी ॥६३॥ का कीं ही जमेदारी । कठीण आहे भूमीवरी । पाण्याशींच पाणी वैरी। ये ठाईं होत असे ॥६४॥ पाटीलकीचें तुझें वतन । हें वाघाचें पांघरुण । त्याचा उपयोग करणें जाण । अति जपून रामचंद्रा ॥६५॥ द्वेषी मन असूं नये । सन्नीतीला सोडूं नये । राजाविरुद्ध जाऊं नये । उगीच भलत्या कामांत ॥६६॥ साधु कोण संत कोण ? । हें पाहावें शोधून । दांभिकांच्या नादीं जाण । कदापीही लागूं नये ॥६७॥ हीं व्रतें पाळल्यास । तुझा ऋणी श्रीनिवास । होईल या वचनास । असत्या माझ्या मानूं नको ॥६८॥ आय पाहून खर्च करी । दंभाचार कधीं न वरी । साधुसंत येतां घरीं । विन्मुख त्याला लावूं नये ॥६९॥ अपमान खर्‍या संतांचा । झाल्या कोप ईश्वराचा । होतसे बापा साचा । संतचरणीं प्रेमा धरीं ॥७०॥ आपल्या वंशजाचें उणें । पाहूं नये कदा मनें। सोयर्‍याधायर्‍यांकारणें । समयानुसार मान द्यावा ॥७१॥ कोप असावा बाह्यात्कारी । दया असावी अंतरीं । जैसें का तें फणसावरी । कांटे आंत गोड गरे ॥७२॥ मी तुझ्या पाठीस । आहे जाण रात्रंदिवस । ताईत बांधून कंठास । गोसावी जाऊं लागला ॥७३॥ दाराबाहेर जातां भला । अंतर्धान पावला । पाहातां पाहातां झाला । दिसेनासा रस्त्यांत ॥७४॥ पाटील अवघ्या दिवसभर । मानसीं करी विचार । हा गोसावी कोणी इतर । नसावा ऐसें वाटतें ॥७५॥ श्रीगजाननस्वामी मला । आले उपदेश करायाला । घेऊन गोसावीवेषाला । हें आतां समजलें ॥७६॥ रात्रीं स्वप्नीं येऊन । संशय केला निरसन । ऐसें स्वामीगजानन । भक्तवत्सल खरोखरी ॥७७॥ श्रीगजानन चरित्र । तारक असोनी परमपवित्र । अनुभव येण्या मात्र । सबळ निष्ठा पाहिजे ॥७८॥ या ग्रंथाची अवतरणिका । देतों आतां ही तुम्ही ऐका । वेळ उगा दवडूं नका । पूर्ण व्हावें सावधान ॥७९॥ प्रथमाध्यायीं मंगलाचरण । देवगुरुचें वंदन । केलें पुढें निवेदन । गजाननाच्या पूर्वचरिता ॥८०॥ माघमासीं सप्तमीसी । समर्थ आले शेगांवासी । देवीदासाच्या सदनापासीं । दिसते झाले प्रथमतः ॥८१॥ बंकटलाल दामोदर । दोन होते चतुर नर । त्यांनीं परीक्षा अखेर । केली गजाननाची ॥८२॥ कथा द्वितीयाध्यायांत । येणेंपरी आहे सत्य । गोविंदबुवाच्या कीर्तनांत । महाराज येऊन बैसले ॥८३॥ पितांबर शिंप्याला । रस्त्यांत चमत्कार दाविला । बंकटलालाच्या घराला । महाराज गेले शेवटीं ॥८४॥ कथा तृतीयाध्यायाला । गोसाव्यानें नवस केला । गांजाचा श्रीसमर्थाला । पाजण्याचा विबुध हो ॥८५॥ त्याची इच्छा पुरविली । प्रथा गांजाची पडली । तेथपासोनी भली । शेगांवचे मठांत ॥८६॥ जानराव देशमुखाचें । गंडांतर टाळिलें साचें । देऊन तीर्थ पायांचें । आपुलें तें स्वामींनीं ॥८७॥ मृत्यूचे ते प्रकार । तेथें कथिले सविस्तर । तुकारामासी दिला मार । ढोंग करितो म्हणोनी ॥८८॥ कथा चतुर्थाध्यायाठायीं । येणें रीतीं असे पाही । जानकीरामें दिला नाहीं । विस्तव चिलमीकारणें ॥८९॥ किडे पडले चिंचवण्यांत । अन्न गेलें वायां सत्य । सोनारानें जोडून हात । केली विनंती समर्थांला ॥९०॥ त्याचा अपराध क्षमा केला । पूर्ववत्‌ केले चिंचवण्याला । जानकीराम भक्त झाला । ते दिवसापासून ॥९१॥ होते दोन कान्होले । उतरंडीसी ठेविलेले । तेच समर्थें मागितले । खाया चंदू मुकिंदासी ॥९२॥ चिंचोलीच्या माधवाला । यमलोक दावून मुक्त केला । शिष्याहातें करविला । थाट वसंतपूजेचा ॥९३॥ कथा पंचमाध्यायांत । महाराज पिंपळगांवांत । बसले शंकराच्या मंदिरांत । पद्मासन घालोनियां ॥९४॥ गुराख्यांनीं पूजा केली । गांवची मंडळी तेथें आली । महाराजांसी घेऊन गेली । पिंपळगांवाकारणें ॥९५॥ हें कळलें बंकटलाला । तो पिंपळगांवास गेला । महाराजासी आणण्याला । परत शेगांवाकारणें ॥९६॥ समर्थासी आणले परत । कांहीं दिवस राहून तेथ । पुन्हां गेले अकोलींत । भास्करासी तारावया ॥९७॥ कोरडया ठणठणीत विहिरीला । जिवंत झरा फोडीला । एका क्षणांत आणिलें जला । त्या कोरडया विहिरी ठायीं ॥९८॥ भास्कराची उडवलि भ्रांती। घेऊन आले तयाप्रती । शेगांवास गुरुमूर्ति । ही कथा पंचमांत ॥९९॥ षष्ठाध्यायीं ऐसी कथा । बंकटलालें सद्‌गुरुनाथा । मक्याचीं कणसें खाण्याकरितां । नेलें आपुल्या मळ्यांत ॥१००॥ गांधीलमाशा उठल्या तेथ । लोक होऊन भयभीत । पळूं लागले असती सत्य । जीव आपुला घेऊनी ॥१॥ बाधा गांधीलमाश्यांची । महाराजा न झाली साची । घेतली असे शिष्यत्वाची । परीक्षा बंकटलालाची ॥२॥ नरसिंगजीस भेटण्याला । स्वामी गेले अकोटाला । जो नरसिंगजी होता भला । शिष्य कोतशा अल्लीचा ॥३॥ कांहीं दिवस राहिले । अकोटामाजीं भले । नरसिंगजीसी हितगुज केलें । बंधु आपुला म्हणून ॥४॥ चंद्रभागेच्या तीरीं । शिवरग्रामाभीतरीं । कृपा व्रजभूषणावरी । केली असें जाऊन ॥५॥ मारुतीच्या मंदिरांत । श्रावणमासाच्या उत्सवांत । समर्थ आले राहण्याप्रत । येथें षष्ठमाची पूर्तता ॥६॥ गांवींची पाटीलमंडळी । अवघी आडदांड होती भली । हमेश होई बोलाचाली । त्यांची समर्थाबरोबर ॥७॥ हरि पाटलासवें भले । महाराज कुस्ती खेळले । मल्लविद्येचें दाविलें । प्रत्यंतर बहुताला ॥८॥ उंसाचा चमत्कार । दाऊनियां साचार । अभिमानाचा परिहार । केला पाटील मंडळींच्या ॥९॥ भिक्यानामें दिला सुत । खंडू कडताजी पाटलाप्रत । आम्रभोजनाचें व्रत । चालविण्यास कथिलें पाटलाला ॥११०॥ ऐशा कथा सप्तमाध्यायीं । कथन केल्या आहेत पाही । निष्ठा समर्थांच्या ठायीं । जडली पाटीलमंडळींची ॥११॥ कथा आहे अष्टमांत । दुफळी पाटील देशमुखांत । अर्ज दिधला सरकारांत । महारांनीं विरुद्ध पाटलाच्या ॥१२॥ खंडूवरी बालंट आलें। तें समर्थांनीं नासिलें । निर्दोष सुटते झाले । खंडू पाटील खटल्यांतून ॥१३॥ तेलंगी ब्राह्मणाला । वेद म्हणून दाखविला । आपण कोण हा कळविला । सहज लीलेनें समाचार ॥१४॥ कृष्णाजीच्या मळ्याशीं । महाराज राहिले छपरासी । मंदिराच्या सान्निध्यासी । चंद्रमौळी हराच्या ॥१५॥ ब्रह्मगिरी गोसाव्याला । अभिमानविरहित केला । "नैनं छिन्दन्ति" श्र्लोकाला । रहस्यासह सांगून ॥१६॥ जळत्या पलंगाच्यावर । महाराज बसते झाले स्थिर । न जाळे वैश्वानर । केव्हांही खर्‍या संताला ॥१७॥ कथा नवमाध्यायाला। द्वाड घोडा शांत केला । खूण नवस करणाराला । दिली असे गांजाची ॥१८॥ दासनवमीचे उत्सवासी। समर्थ बाळापुरासी । घेऊन आपल्या शिष्यांसी । बाळकृष्णाच्या घरां गेले ॥१९॥ बाळकृष्णालागून । करविलें समर्थाचें दर्शन । संशयरहित केलें मन । तया रामदास्याचें ॥१२०॥ दशमाध्यायीं सुरेख । उमरावतीचें कथानक । उपरति झाली पुरी देख । तेथें बाळाभाऊला ॥२१॥ गणेश आप्पा चंद्राबाई । यांनीं अर्पिला संसार पाईं । भावभक्तीनें लवलाही । श्रीगजाननस्वामीच्या ॥२२॥ गणेश दादा खापडर्याला । शुभ आशीर्वाद दिधला । छत्रीनें मारुन बाळाला । परीक्षा त्याची घेतली ॥२३॥ द्वाड गाय सुकलालाची । अति गरीब केली साची । दांभिक भक्ति घुडयाची । कशी ती कथन केली ॥२४॥ एकादशाध्यायीं कथन । भास्करासी डसला श्वान । आले त्र्यंबकेश्वरीं जाऊन । गोपाळदासा भेटले ॥२५॥ झ्यामसिंगाच्या विनंतीसी । देऊन मान अडगांवासी । येते झाले पुण्यराशी । श्रीगजाननमहाराज ॥२६॥ निजधामा भास्कर गेला । त्याचा देह ठेविला । द्वारकेश्वरासन्निध भला । सतीबाईचे शेजारीं ॥२७॥ आज्ञा केली कावळ्यांला । तुम्ही न यावें या स्थला । वांचविले गणु जवर्‍याला । सुरुंग उडतां विहिरींत ॥२८॥ शेट बचुलालाची । कथा द्वादशाध्यायीं साची । मूर्ति निरिच्छपणाची । प्रत्यक्ष होते महाराज ॥२९॥ स्वामीचें वस्त्र नेसला । पितांबर शिंपी कोंडोलीला । स्वइच्छेनें येता झाला । परमभक्त होता जो ॥१३०॥ पितांबरानें कोंडोलीसी । बळिरामाच्या शेतासी । वठलेलिया आंब्यासी । पानें फळें आणविलीं ॥३१॥ पितांबर राहिला कोंडोलींत । तेथेंच झाला समाधिस्थ । नव मठ झाला स्थापित । शेगांवीं समर्थ इच्छेनें ॥३२॥ विचार करुनी मानसीं । बसून रेतीच्या गाडीसी । महाराज नव्या मठासी। आले जुन्या मठांतून ॥३३॥ झ्यामसिंगानें मुंडगांवाला । नेलें गजाननस्वामीला । पर्जन्यानें घोटाळा । भंडार्‍याचा केला असे ॥३४॥ झ्यामसिंगानें आपुली । इस्टेट समर्था अर्पिली । पुंडलिकाची निमाली । गांठ प्लेगची श्रीकृपें ॥३५॥ कथाभाग तेराव्याचा । महारोग गोसाव्याचा । हरण गंगाभारतीचा । केला असें गजाननें ॥३६॥ बंडुतात्यासी भाग्य आलें । भूमींत धन सांपडलें । कर्जापासून मुक्त केलें । समर्थानें निजकृपें ॥३७॥ नर्मदेच्या स्नानास । सोमवती अमावास्यास । नौका फुटतां छिद्रास । हात लाविला नर्मदेनीं ॥३८॥ विडा माधवनाथाला । शिष्याहातीं पाठविला । या कथा चवदाव्याला । वर्णिल्या असती साकल्यें ॥३९॥ अध्याय तो पंधरावा । शिवजयंतीचा आहे बरवा । आले अकोले नामक गांवा । टिळक बाळ गंगाधर ॥१४०॥ [[भाकरी]] प्रसाद पाठविला । कोल्हटकराचे हस्तें भला । मुंबईंत लोकमान्याला । ग्रहण करायाकारणें ॥४१॥ श्रीधर गोविंद काळ्यास । करिते झाले उपदेश । नको जाऊं विलायतेस । येथेंच आहे सर्व कांहीं ॥४२॥ कथा ऐशा सोळाव्यासी । पुंडलीक अंजनगांवासी। जातां निवारिले त्यासी । येऊनिया स्वप्नांत ॥४३॥ पादुकाचा प्रसाद त्याला । झ्यामसिंगहस्तें पाठविला । कवराच्या भाजीभाकरीला । ग्रहण केलें आनंदें ॥४४॥ छरा तुकारामाचा । कानामधून पडला साचा । ह्या अशा कथांचा । समावेश सोळाव्यांत ॥४५॥ सतराव्यांत कथा सुरस । विष्णूसाच्या घरास । जाया मलकापुरास । समर्थ निघाले गाडींतून ॥४६॥ नग्न फिरती म्हणूनी । खटला भरला पोलिसांनीं । केवळ अहंपणानीं । सत्पुरुषासी त्रास द्याया ॥४७॥ महताबशा सांईला । पाठवून दिलें पंजाबाला । हिंदुयवनांविषयीं केला । कळकळीचा बोध त्यासी ॥४८॥ बापुरावाच्या कांतेसी । भानामती न मानी साची । भेट गंगाभागीरथीसी । झाली अकोटीं विहिरींत ॥४९॥ कथा बायजा माळणीची । अठराव्यामाजीं साची । कवर डाँक्‍टरच्या फोडाची । कथा यांत ग्रथित असे ॥१५०॥ महाराज गेले पंढरीला । घेऊन अवघ्यां लोकांला । तेथें बापुना काळ्याला । दर्शन हरीचें करविलें ॥५१॥ कवठे बहादुरचा वारकरी । मरीनें झाला आजारी । त्यास घटकेमाझारीं । समर्थानें बरें केलें ॥५२॥ एक्या कर्मठ ब्राह्मणाला । श्वान उठून मेलेला । दाऊन त्याचा गलित केला । कर्माभिमान श्रोते हो ॥५३॥ कथा एकोणविसाव्यासी । दिला काशीनाथपंतासी । आशीर्वाद तो अतिहर्षी । तो येता दर्शना ॥५४॥ गोपाळ मुकिंद बुटी भला । नागपुरासी घेऊन गेला । श्रीगजाननस्वामीला । आपुल्या गेहाकारणें ॥५५॥ त्याच्या मनीं ऐसा हेत । महाराज ठेवावें नागपुरांत । परी हरि पाटलांनीं परत । आणिले समर्थ शेगांवीं ॥५६॥ धार-कल्याणचे रंगनाथ । साधु आले भेटण्याप्रत । समर्थासी शेगांवांत । ऐसे आणि कितीतरी ॥५७॥ श्रीवासुदेवानंद सरस्वती । जो कर्ममार्गाची प्रत्यक्ष मूर्ति । दृष्टादृष्ट होतां नुसती । आनंद झाला उभयतातें ॥५८॥ तेव्हां बाळाभाऊला । जो कां होता संशय आला । तो समर्थांनीं निवटिला । करुनियां उपदेश॥५९॥ केलें खळ्याचें संरक्षण । गाढवाचे पासून । समर्था मारितां आलें मरण । नारायणासी बाळापुरीं ॥१६०॥ गजाननाचे कृपें भलें । जाखडयाचें लग्न झालें । कपीलधारेसी दिधलें । दर्शन निमोणकराला ॥६१॥ तुकारामें आपुला । पुत्र समर्था वाहिला । नारायण नामें भला । सेवा करावयाकारणें ॥६२॥ पंढरीतें जाऊन । विठ्ठलातें विचारुन । महाराज आले परतून । शेगांवाकारणें ॥६३॥ पुढें भाद्रपदमासासी । ऋषि-पंचमीच्या पुण्य दिवशीं । आधुनिक कालाचा हा ऋषि । समाधिस्त जहाला ॥६४॥ विसाव्यामाजीं इतर । श्रींची समाधि झाल्यावर । जे का घडले चमत्कार । त्यांचें वर्णन केलें असे ॥६५॥ जे जे भाविक भक्त कोणी । त्यांना त्यांना अजुनी । दर्शन देती कैवल्यदानी । त्यांच्या इच्छा पुरवून ॥६६॥ आतां हा एकविसावा । अवघ्या कथेचा कळस बरवा । अवघ्यांचा लेखावा । तुम्ही सार श्रोते हो ॥६७॥ प्रत्यक्षापरी प्रकार । येथें होती वरच्यावर । म्हणून म्हणणें आहे सार । अवघ्यांचें या अध्याया ॥६८॥ वर्गणीच्या जोरें भलें । समाधीचें काम झालें । मनापासून भक्त झटले । वर्गणी गोळा कराया ॥६९॥ ऐसें भव्य सुंदर । काम कोठें न भूमीवर । धर्मशाळा चौफेर । चहूं बाजूंनीं बांधिल्या ॥१७०॥ या भव्य कामाला । बहुतांनीं हात लाविला । त्यांचीं नांवें तुम्हांला । सांगतां ग्रंथ वाढेल ॥७१॥ मुख्य जे होते त्यांतून । त्यांचीं नांवें करितों कथन । कुकाजीचा नंदन । हरी पाटील नाम ज्याचें ॥७२॥ सांगवी गांवचा बनाजी । उमरीचा तो गणाजी । बटवाडीचा मेसाजी । लाडेगावचा गंगाराम ॥७३॥ भागू, नंदू, गुजाबाई । अकोल्याची बनाबाई । सुकदेव पाटलाची ती आई । यांनीं हजारों रुपये दिले ॥७४॥ पाटील रामचंद्र कृष्णाजी । दुसरा दत्तु भिकाजी । पळसखेडचा सुखदेवजी । मार्तन्ड गणपती शेगांवचा ॥७५॥ बालचंद्राचा रतनलाल । पंचगव्हाणचा दत्तुलाल । त्याच गांवींचा बिसनलाल । अंबरसिंग टाळकीचा ॥७६॥ किसन बेलमंडळेकर । विठोबा पाटील चावरेकर । हसनापुरचा राहणार । गंगाराम नाम ज्याचें ॥७७॥ या दानशूरांनीं । मोठमोठया रकमा देऊनी । केली मठाची उभारणी । भक्तिस्तव समर्थांच्या ॥७८॥ कोठया कचेरी स्वैंपाकघरें । सोपे उत्तम प्रकारें । बांधिले असती साजिरे । समाधीच्या चौफेर ॥७९॥ लोकांनीं ज्या देणग्या दिल्या । त्या बांधकामीं जिरुन गेल्या । परी पुष्कळ गोष्टी राहिल्या । बांधण्याच्या अवशेष ॥१८०॥ त्यासाठीं युक्ति केली । वर्गणी जमवण्यासाठीं भली । योजना ती ऐशी झाली । ती ऐका विबुध हो ॥८१॥ बसविला शेतसार्‍यावर । समर्थांचा धार्मिक कर । कोणासी न करितां जोर । रुपयामागें एक आणा ॥८२॥ तैशीच बाजारपेठेशीं । धान्य अथवा कपाशी । जी येईल विकायासी । पट्टी बसविली त्यावर ॥८३॥ गाडीमागें अर्धा आणा । हर्ष वाटे देतांना । कां कीं समर्थांच्या चरणां । निष्ठा होती सर्वांची ॥८४॥ समाधीपुढें स्वाहाकार । होऊन गेले अपार । परी त्यांतून मोठे चार । सर्वश्रुत जाहले ॥८५॥ शतचंडीचें अनुष्ठान । ब्राह्मणांच्या करवीं जाण । केलें आदरेंकरुन । किसनलाल शेठजीनें ॥८६॥ अनुष्ठान शतचंडीचें । करणें अति अवघड साचें । अधिकशून्य ना खपायाचें । जगदंबे कालिकेस ॥८७॥ कांहीं चुकतां विधानांत । तात्काळ होतें विपरीत । काम्य अनुष्ठानाप्रत । भीति चहूं बाजूंनीं ॥८८॥ वडील किसनलालाचा । बंकटलाल नांवाचा । भक्त होता समर्थांचा । एकनिष्ठ पहिल्यापून ॥८९॥ पूर्ण आहुतीच्या दिवशीं । त्या बंकटलाल भक्तासी । व्याधि उद्भवली शरीरासी । प्राणांताचा समय आला ॥१९०॥ लोक गेले घाबरुन । म्हणती हें काय आलें विघ्न । शतचंडीचें अनुष्ठान । करतां विपरीत व्हावें कां ? ॥९१॥ बंकटलाल म्हणे पुत्रासी । भिऊं नकोस मानसीं । माझा तारिता पुण्यरासी । समाधीसी बसलासे ॥९२॥ तो अवघें करील बरें । नका होऊं बावरें । पूर्ण आहुतीचें काम सारें । घ्यावें सशास्त्र उरकून ॥९३॥ माझा स्वामी गजानन । येऊं न देई कदा विघ्न । भक्ताचें करण्या संरक्षण । मुळींच बसला येथें तो ॥९४॥ तेंच पुढें सत्य झालें । व्याधीचें स्वरुप मावळलें । एका बाईचें निमालें । भूत शतचंडींत या ॥९५॥ बनाजी तिडके सांगवीकर । यांनीं केला स्वाहाकार । कसुर्‍याची रहाणार । गुजाबाई नाम जिचें ॥९६॥ चापडगांवींचा वामन । शामरावाचा नंदन । यांनींही एक यज्ञ । केला समाधीच्या पुढें ॥९७॥ ऐसीं धर्मकृत्यें किती तरी । झालीं समर्थासमोरी । खरे खरेच साक्षात्‌कारी । श्रीगजाननमहाराज ॥९८॥ यावत्‌ कालपर्यंत । लोक होते निष्ठावंत । तावत्‌ कालपर्यंत । वर्‍हाड होता सुखी बहु ॥९९॥ जसजसी निष्ठा कमी झाली । तों तों विपन्न दशा आली । अवदसेनें घातली । माळ कंठीं वर्‍हाडाच्या ॥२००॥ विपुल पिकणें टाकिलें । काश्यपीनें पहा भले । नवे वाहूं लागले । वारे सर्व वर्‍हाडांत ॥१॥ वर्‍हाडाची ऐसी दैना । समर्थांसी पाहवेना । म्हणून घेतलें आपणां । कोंडोनीं त्यांनीं जलांत ॥२॥ तीस फुटांपासून । पाया आणिला भरुन । तेथेंच कां हें जीवन । निर्माण व्हावें श्रोते हो ॥३॥ म्हणून ऐसें वाटतें । राग आला समर्थांतें । म्हणून त्यांनीं जलातें । भोंवतीं केलें निर्माण ॥४॥ सुखसंपन्न पहिल्यापरी । वर्‍हाड व्हावा निर्धारी । ऐसें चित्तांत असल्या जरी । या वर्‍हाडी जनांच्या ॥५॥ तरी त्या अवघ्या जनांनीं । श्रीगजाननाच्या चरणीं । पूर्ववत् निष्ठा ठेवूनी । सुखालागीं अनुभवावें ॥६॥ ऐसें न जरी करतील । तरी याहीपेक्षां येईल । वर्‍हाडासी बिकट काळ । याचा विचार करा हो ॥७॥ गजाननपदीं निष्ठा ठेवा । सुख-अनुभव सर्वदा घ्यावा । कुतर्कासी मुळीं न द्यावा । ठाव आपुल्या मानसीं ॥८॥ या गजाननरुप जमिनींत । जें जें कांहीं पेराल सत्य । तें तें मिळणार आहे परत । बहुत होऊन तुम्हांला ॥९॥ दाणे टाकिल्या खडकावरी । त्यांचीं न रोपें होतीं खरीं । याचा विचार अंतरीं । सर्व काळ करा हो ॥२१०॥ कंटाळा संतसेवेचा । ज्या ज्या प्रांता येत साचा । त्या त्या प्रांतीं दुष्काळाचा । प्रादुर्भाव होतसे ॥११॥ धर्मश्रद्धा ही वाघीण । गेल्या मनरुपी दरींतून । दुर्वासनेचे कोल्हे जाण । येऊन बसतील ते ठायां ॥१२॥ भक्ति शुचिर्भूत अंगना । अभक्ति वारांगना । तिच्या नादीं लागल्या जाणा । विटंबनाच सर्वत्र ॥१३॥ सन्नीतीला सोडूं नका । धर्मवासना टाकूं नका । शत्रु न माना एकमेकां । तरीच शक्ति वाढेल ॥१४॥ ऐसें तुम्ही वागल्यास । येतील चांगले दिवस । या वर्‍हाड प्रांतास । हें कधींहि विसरुं नका ॥१५॥ एकदां तरी वर्षांतून । घ्यावें गजाननाचें दर्शन । एकदां तरी पारायण । करा गजाननचरित्राचें ॥१६॥ हा एकवीस अध्यायांचा । गजाननविजय नांवाचा । नैवेद्य एकवीस मोदकांचा । गजाननासी अर्पा हो ॥१७॥ वा हे अध्याय साचार । माना एकवीस दुर्वांकुर । पारायणरुपें निरंतर । वाहाव्या गजाननासी ॥१८॥ सद्‌भाव जो मानवाचा । तोच दिवस चतुर्थीचा । प्रेमरुपी चंद्राचा । उदय झाला पाहिजे ॥१९॥ मग या ग्रंथाचें अक्षर । एकेक हें दुर्वांकुर । अर्थ शब्दाचा साचार । मोदक समजा विबुध हो ॥२०॥ तो अर्पून गजानना । पारायणरुपी पारणा । साधून घ्यावा करा ना । वेळ आतां थोडकाही ॥२१॥ हा ग्रंथ ना कादंबरी । ती गजाननाची लीला खरी । येथें जो अविश्वास धरी । तो बुडेल निःसंशय ॥२२॥ श्रीगजाननस्वामी चरित्र । जो नियमें वाचील सत्य । त्याचे पुरतील मनोरथ । गजाननकृपेनें ॥२३॥ हें गजाननचरित्र भागीरथी । कथा या तोय निश्चिती । महाराष्ट्र ओंव्या तयावरती । लहरी समजा विबुध हो ॥२४॥ वा कल्पवृक्ष हें स्वामीचरित्र । शाखा अध्याय तयाप्रत । पद्मरचना हीच सत्य । पालवी या वृक्षाची ॥२५॥ जो या ग्रंथीं ठेवील भाव । त्यासी पावेल स्वामीराव । संकटीं त्याच्या घेईल धांव । रक्षण त्याचें करावया ॥२६॥ हा ग्रंथ केवळ चिंतामणी । चिंतिलें फळ देईल जाणी । दृढतर विश्वास असल्या मनीं । हें मात्र विसरुं नका ॥२७॥ जेथें गजाननचरित्राचा । पाठ होईल नित्य साचा । तेथें वास लक्ष्मीचा । चिरकाल होईल हो ॥२८॥ दारिद्रयासी मिळेल धन । रोगीयासी आरोग्य जाण । साध्वी स्त्रीचें वांजपण । फिटेल याच्या वाचनें ॥२९॥ निपुत्रिकासी होईल पुत्र । निष्कपटी मिळेल मित्र । चिंता न राहील अणुमात्र । या ग्रंथाच्या वाचका ॥२३०॥ दशमी एकादशी द्वादशीला । हा ग्रंथ जो वाची भला । अनुपम येईल भाग्य त्याला । श्रीगजाननकृपेनें ॥३१॥ गुरुपुष्य योगावरी । जो याचें पारायण करी । बसून एक्या आसनावरी । राहूनियां शुचिर्भूत ॥३२॥ त्याच्या अवघ्या मनकामना । खचित होतील पूर्ण जाणा । कसल्याही असोत यातना । त्या त्याच्या निरसतील ॥३३॥ जेथें हा राहील ग्रंथ । तेथें न कदा येई भूत । लाग न साधे यत्किंचित । तेथें ब्रह्म समंधाचा ॥३४॥ ऐसें याचें महत्त्व । ये भाविकाला प्रचीत । कुटिलदुष्टदुर्जनांप्रत । याचा अनुभव येणें नसे ॥३५॥ मानसाची योजना । राजहंसासाठीं जाणा । तैसें हें संतसज्जनां । मानस स्वामीचरित्र ॥३६॥ पूर्वकालीं [[ज्ञानेश्वर]] । मीरा मेहता कबीर । नामा सांवता चोखा महार । गोरा बोधला दामाजी ॥३७॥ उंबरखेडी ऐनाथ । सखाराम अंमळनेरांत । वा देव मामलेदार यशवंत । वा हुमणाबादी माणिकप्रभू ॥३८॥ तेवींच हा वर्‍हाडांत । गजाननस्वामी सद्‌गुरुनाथ । फरक नाहीं यत्किंचित । त्यांच्या यांच्या मधीं हो ॥३९॥ आतां हीच विनंति । तुम्हां अवघ्यां भाविकांप्रती । अत्यंत असूं द्यावी प्रीति । श्रीगजाननांचे चरणीं ॥२४०॥ म्हणजे तुमची येरझार । जन्ममृत्यूची साचार । होऊनियां व्हाल पार । दुस्तर भवामधूनी ॥४१॥ आतां स्वामी दयाघना ! । तुला येवो माझी करुणा । दासगणूच्या यातना । सकल निवारी कृपेनें ॥४२॥ मी तुझा झालों भाट । मार्ग दावी मला नीट । दुर्वासनेचा येतो वीट । चित्तामाजीं दयाळा ! ॥४३॥ आमरण वारी घडो । संतचरणीं प्रेमा जडो । अक्षय्यीचा वास घडो । श्रीगोदेच्या तीराला ॥४४॥ प्रसंग याचना करण्याचा । मशीं नको आणूंस साचा । समर्था दासगणूचा । अभिमान वाहावा मानसीं ॥४५॥ मी सकल संतांचा चरणरज । माझी राखा तुम्ही लाज । हेंचि मागणें आहे आज । पदर पसरुन तुम्हांतें ॥४६॥ जैसी केलीस प्रेरणा । तैसेंच मी वदलों जाणा । हे स्वामी गजानना ! । तुझें चरित्र लिहितां कीं ॥४७॥ शेगांवचे मठांत । कांहीं होतें कागदपत्र । ते रतनसातें मजप्रत । आणूनियां दाखविले ॥४८॥ त्यांच्या आधारें ग्रंथ लिहिला । कल्पनेच्या ना उपयोग केला । म्हणून अधिक न्यूनाला । मी नाहीं कारण ॥४९॥ झालें असल्या अधिकऊन । त्याची क्षमा गजानन । करो सर्वदा मजलागून । हीच आहे विनंती ॥२५०॥ शके अठराशें एकसष्टांत । प्रमाथिनाम संवत्सरांत । चैत्रमासीं शुद्धांत । वर्षप्रतिपदेला ॥५१॥ हा ग्रंथ कळसा गेला । शेगांव-ग्रामीं भला । तो गजाननांनीं पूर्ण केला । प्रथम प्रहरीं बुधवारीं ॥५२॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । नौका होवो भाविकांप्रत । भवसिंधु तरावया ॥२५३॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति एकविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ॥ पुंडलीक वरदा हरिविठ्ठल ॥ ॥ सीताकांतस्मरण जयजय राम ॥ ॥ पार्वतीपते हरहर महादेव ॥ ॥समाप्त॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] ni1xdnk3v6l3ae84d8va8h0hbv2omd9 0 5186 36724 36502 2026-09-08T06:37:42Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36724 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = [[दिवाकर]] | विभाग = | मागील = [[यांतही नाहीं निदान - ? (नाट्यछटा)]] | पुढील = [[पोरटें मुळावर आलें ! (नाट्यछटा)]] | वर्ष = १९१२ | टिपण = }} <poem> [ पंतांच्या घरीं ] ''.... असें काय ? सोड मला ! चिमणे, असें वेडयासारखें काय करावें ! रडतेस काय ? जा ! दार लावून घे - घरांत आपला गोपूबाळ निजला आहे ना ? त्याच्याजवळ जाऊन बैस हं ! रडूं नकोस, जा ! - आई आबासाहेबांकडे भात सडायला गेली आहे, ती आतां इतक्यांत परत येईल ! जाऊं मी ? रडायची नाहींस ना ? भूक लागली आहे म्हणून का तूं रडतेस ? - असें काय ? चिमे, मी येईपर्यंत तूं अगदी गप रहा हो ! - आईनें दळून ठेवलेलें हें पीठ यमुनाबाईच्या घरीं पोंचवितों, आणि तसाच माधुकरी मागून मी लवकरच परत येतों ! मग माझ्या ताईला भात, वरण, [[भाकरी]] - माधुकरी म्हणजे काय ? ताई ! माधुकरी मागणें म्हणजे भीक मागणें हो ! - लोक आपल्याला भिकारी म्हणतील ? म्हणूं दे ! बाबा देवाच्या घरीं गेले आहेत; त्यांनी देवाला सांगितलें म्हणजे मग देव आपल्याला श्रीमंत करील ! - बाबा केव्हां येतील ? छे ! ते आतां कुठलें यायला ! हें बघ ताई ! तूं बाबांच्याबद्दल पुनः कधीं आईला विचारुं नकोस हो ! ती किं नाहीं लागलीच रडायला लागते ! कोण आई ! केव्हां आलीस ? हें ग काय ! - आई ! आई !! कां ग अशी एकदम मोठमोठ्यानें रडायला लागलीस ? मी माधुकरी मागायला जातों म्हणून ? होय ? - पण आई ! तूं नाहीं का ग लोकांची भांडी घांशीत - दळण दळीत - धुणें धुवीत ? तसेंच मी - आई ! गोपू उठला वाटतें, जा तूं आतां घरांत ! - मी आज नको गोपू उठला वाटतें, जा तूं आतां घरांत ! - मी आज नको जाऊं म्हणतेस ? कां बरें ? ऊन फार पडलें आहे, आणि माझे पाय फार पोळतील म्हणून ? असूं दे कीं ! मी पळत पळत जाऊन लवकर परत येतों ! जर आतां मी गेलों नाहीं तर गोपू, चिमी, तूं, मी, सगळे जण आपण भूक लागून रडायला नाहीं कां लागणार ? मग आपल्याला कोण बरें खाऊं घालील ? आई ! मी आत्तां जाऊन येतों, सोड मला !.... '' [ रावांच्या घरीं ] ''.... खाऊ ! अरे पेढे आणले आहेत पेढे ! थांबा, थांबा ! अशी घाई करुं नका ! सगळ्यांना देतों बरें मी ! आधीं देवाला नैवेद्य दाखवूं ! आणि मग - हो, हो ! तुला आधीं देईन सोने मी ! मग तर झालें ! - पाणी आणलेंस ? शाबास ! हं, सोने, बापू, देवाच्या पायां पडा, आणि म्हणा ' जय देवबाप्पा ! असेच सुखाचे दिवस आम्हांला वरचेवर दाखवीत जा !' - अस्सें ! शाबास ! हं, हे घे सोने, तुला चार, आणि हे बापू, तुला चार, झालें ना आतां ? - कोण आहे ? रामभाऊ ? अरे वाः ! तुम्ही तर अगदीं वेळेवर आलांत बुवा ! हं, हे घ्या, - आधी खा मुकाट्यानें ! मग कारण विचारा ! मला पांच रुपये प्रमोशन झालें पगार वाढला, त्याचे हे पेढे ! समजलें ? अरे बापू ! आतां हे आंत घेऊन जा ! आणि इकडे बघ, आपल्या त्या गोविंदरावांना, आपासाहेब कर्व्याना, झालेंच तर माडीवरच्यांना, सगळ्यांचा घरी आतांच्या आतां जाऊं द्या म्हणावे ! समजलें ना ? नको, नको, मला नको ! अहो हपिसांत मीं पुष्कल खाल्ले आहेत ! - मंडळी ऐकेचनात ! तीन रुपयांचे पेढे द्यावे लागले मला ! - म्हटलें जाऊं द्या ! मंडळी आपली आहेत ? आणि पुनः असे आनंदाचे प्रसंग वरचेवर थोडेच येत आहेत ? - बरें झालें चला ! इतके दिवस आशेनें रात्रंदिवस वाट पाह्यल्याचें परमेश्वरानें शेवटीं सार्थक केलें ! अहो, पंधराचे वीस व्हायला सहा वर्षे लागली - सहा वर्षे ! नुकतेच आमचे दिवाकरपंत मेले, आणि त्यांची ही जागा मला मिळाली, बरें ! - असो, ईश्वराची कृपा होती म्हणून हे तरी दिवस दिसले ! हो ! करतां काय ? - बरें आपण आतां मुंबईला कधी जाणार ? - रविवारची ना ? मग हरकत नाहीं ! कारण मी परवांच्या दिवशीं श्रीसत्यनारायणाची पूजा करण्याचें योजले आहे ! तेव्हं म्हणतो, प्रसाद घेऊन मुंबईला जा ! - ठीक आहे ! अहो, परमेश्वरांची कृपा असली तर उत्तरोत्तर आपल्याला आणखीही असेच सुखाचे दिवस येतील ! काय ? म्हणतो तें खरें आहे कीं नाहीं ?.... <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग: दिवाकर यांचे साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] {{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} ej4kzv3nmzt419h4m352b7woe5gsvkf 0 5201 36682 36487 2026-09-08T06:34:35Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36682 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = [[दिवाकर]] | विभाग = | मागील = [[सायकॉलॉजिकली ! (नाट्यछटा)]] | पुढील = [[फ्रान्स ! - सैन्य ! जोजफीन ! (नाट्यछटा)]] | वर्ष = १९१३ | टिपण = }} <poem> माझें मोठें भाग्य, यांत कांहीं शंका नाहीं ! नाहींतर, आपल्यासारख्या थोर लोकांची कोठून गांठ पडायला ! - अहो कशाचे, कशाचे ! आम्ही कसले कवि ! कोठें एका कोपर्‍यांत लोळत पडलों आहोंत झालें ! नाहीं खरेंच ! परवांची आपली कविता फारच बहारीची होती बोवा ! फारच छान ! एक्सलंट ! अहो आधीं नांव पाहूनच थक्क झालों ! ' माझें [[आंबट]] अजीर्ण ! ' वा ! किती सुंदर ! - नाहीं, तें आलें लक्षांत. आहे कविता एकंदर आत्म्यालाच उद्देशून ! पण त्यांतल्या त्यांत या दोन ओळी तर मला फारच आवडल्या ! काय पहा ! - हां बरोबर, - ' अजीर्णामुळें ! जीव कळवळे ! ॥' काय बहार आहे यांत ! शब्द सोपे असून किती खोल, गंभीर अर्थ ! - काय म्हणतां ! इतका खोल अर्थ आहे का ? शाबास ! ' प्रेमभंगामुळें हदय पिळवटून डोळ्यांतून खळखळा वाहिलेल्या अश्रूंचें अजीर्ण ! ' क्च ! काय विलक्षण मिस्टिक कविता आहे हो ! टेरिबल ! फारच प्रतिमा अफाट ! माझें समजा हो ! - कोणती ? - कोणती बरें माझी कविता आपल्याला अतिशय आवडली ? हां, हां ! ती होय ? गेल्या मस्तकमंजनांतील चहादाणीवरील ! अस्सें ! - हो, ती सुद्धां आहे आत्म्यालाच धरुन ! - बरें आतां रस्त्यांत नको - केव्हां ? उद्यां सकाळी येऊं आपल्या घरीं ? - ठीक आहे - हं : ' अहो रुपम् अहो ध्वनिः ' चाललें आहे जगांत ! म्हणे ' आपली चहादाणीवरील कविता अतिशय आवडली ! ' हः हः कमाल आहे बोवा या लोकांची ! इतकी भिकार कविता कीं, मला स्वतःलासुद्धां आवडत नाहीं ! '' माझी चहादाणी ! साखरपाणी ॥ अधण येई सळसळा ! अश्रू येती घळघळा ॥'' हः हः यंवरे कविता ! पण चाललें आहे कीं नाहीं ! भेंडीरमणानें उठावें, बटाटेनंदनाची स्तुति करावी ! बटाटेनंदनानें पुढें यावें, भेंडीरमणाची वाहवा करावी ! मनांत परस्परांना त्यांची कविता मुळींच आवडत नसते ! पण जगांत यानें त्याला शेली म्हणावें, उलट त्यानें याला कीट्स म्हणावें ! चालला आहे सपाटा ! बरें असें केल्याशिवाय जगांत भागत नाहीं ! अहो नाहीं तर, आपली खरीं मतें सांगून जगांत तंटेच करायचे - वैरीच निर्माण करायचे कीं नाही ? रिकामा जिवाला ताप ! जाऊं द्या !.... <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग: दिवाकर यांचे साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] {{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} 6o5ys5fnjw7l8etmgyjeff46rjjrwqk 0 5205 36739 36388 2026-09-08T06:39:40Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36739 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक दुसरा]] | साहित्यिक = गोविंद बल्लाळ देवल | विभाग = | मागील = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक पहिला]] | पुढील = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक तिसरा]] | वर्ष = १८९९ | टिपण = }} <poem> प्रवेश पहिला ( स्थळ : गंगापुरांतील एक रस्ता ) दीक्षित : ( स्वगत ) या क्षेत्रीं येऊन जवळ जवळ महिना होत आला. इतक्या अवधींत आम्हीं काय केलें ? कां, पुष्कळ केलं. पहिली गोष्ट ही कीं, व्यवस्थित वळण बांधून येथील सरकारी हेरंबमहालांत आमच्या श्रीमंतांची स्थापना केली. कांहीं माहिती मिळवून, त्या माहितीला थोडं धोरण जुळवून आणि आंत आमची स्वतःची कल्पना मिसळून श्रीमंतांना शोभण्यासारखं व लोकांना पटण्यासारखं एक नांव शोधून काढलं. तें कोणतं ? तर मंडलेधरकरांचे सापत्न बंधु जयघुंडिराज. या क्षेत्रीं आल्या दिवसापासून विद्वान‍ , शास्त्री, हरिदास, पुराणीक, अशांची योग्य संभावना; तसेंच दानधर्म, अन्नसंतर्पण, इत्यादिकांची गर्दी सुरू ठेवल्यानं श्रीमंतांच्या औदार्याचा चोहोंकडे डंका झडूं लागला. हें सर्व झालं. पण मुख्यकार्या संबंधानं काय झालं ? कां बरंच ? त्या दिशेनंहि या दीक्षितांच्या युक्तीचा जयच होत चालला आहे. श्रीमंत वृद्ध नसून तरणें आहेत, असा लोकांचा ग्रह केला. रूपानं, वयानं, आपल्याला हवी त्यापेक्षां रेसभर जास्त अशी कांचनभट म्हणून एका लोभी भिक्षुकाची लग्नाची मुलगी आहे, असा शोध काढला. त्या कांचनभटाचे स्नेही सुवर्णशास्त्री -- वेटयांचे गुण पाहून मग नांवं ठेविलेलीं दिसतात. त्या शास्त्र्याच्या मध्यस्थीनं कांचनभटाचं मन वळविण्याचं कारस्थान सुरू केलं आहे. मुलगी दिल्यास हुंडा म्हणून पांच हजार; शिवाय त्या भटाला श्रीमंतांचे श्वशुर म्हणूण वंशपरंपरेनं मोठीशी तैनात करून देऊं असं आमिष दाखवायला सांगितलं आहे. हजार वाटांनीं ही गोळीं चुकायची नाहीं, इकडे श्रीमंतांना तर लग्नाचं जसं कांहीं वेडच लागलं आहे. अष्टौप्रहर लग्नाशिवाय गोष्ट नाहीं दुसरी, त्यांचा प्रश्नहि लग्नच, आणि उत्तरहि लग्नच. ( दूर पाहून ) हे सुवर्णशास्त्री कांचनभटाच्या घराकडून आले. बहुधा यश संपादन करून आले असतील. चला, त्यांनाच विचारूं म्हणजे झालं. ( जातो ) प्रवेश दुसरा ( स्थळ : कांचनभताचें घर ) शारदा : ( मनाशी विचार करीत ) खरोखरीच, पद्य -- ( हिंगण दिपची पदमिण हिंडती : धुमाळी ) बाळपणींचा काळ सुखाचा, आठवतो घडिघडी ॥ तशि नये फिरुन कधिं धडी ॥ध्रु०॥ किति हौसेनें टाकिलि असती त्यांत मागुती उडी ॥ परि दुबळी मानवकुडी ॥चाल॥ मनिं नव्हति कशाची चिंता ॥ आनंद अखंडित होता ॥ आक्रोश कारणापुरता ॥ जे ब्रह्म काय तें मायबाप ही जोडी ॥ खेळांत काय ती गोडी ॥१॥ पण तो काळ हां हां म्हणतां निघून गेला आणि हा मेला काळजीचा काळ येऊन मानेवर बसला. आतांशीं तर मनाला जसे कांहीं विंचू डसून राहिले आहेत. ( इतक्यांत वल्लरी येते ) वल्लरी : काय चाललं आहे इंदिराककू ? वेणीफणी झाली का ? शारदा : ( सानंद ) या तुम्ही वल्लरी आक्का ! आज कुणीकडे आलं हे उंबराचं फूल ? वल्लरी : अगबाई तूंच का शारदे ! केवढी मोठी दिसायला लागलीस ! अशी पाठमोरी उभी होतीस, मला वाटलं इंदिराकाकूच उभ्या आहेत ! शारदा : असं वाटलं का ? आणखी नाहीं कांहीं वाटलं ? वल्लरी : वाटलं असतं, पण उपयोग काय वाटून ? कायसंसं म्हणतात तें ‘ ठिकाण नाहीं लग्नाला, आणि कोण घेईल मुलाला.’ बरं इंदिराकाकू कुठें आहे ? त्यांना अन तुला [[हळद]]ीकुंकुवाला बोलवायला आलें आहें, आमच्या चंद्रिकेला आज पहांटे मुका मुलगा झाला हो ! शारदा : होय का ? बरं झालं बाई ! पण हें लवकरच नाहीं का झालं ? माझ्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं चंद्रिका लहान असं आई सांगत होती. वल्लरी : हो, मग लवकर कसलं ! हा चैत्र चालला आहे ना ! झालं तर, वैशाखांत तिला चौदावं लागतं. आणि तूं हिच्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं मोठी ! पण तुझ्या बाबांना तूं अगदीं चिमुकलीच दिसतेस, म्हणून वाटतं अजून स्वस्थ बसले आहेत ? सांभाळ ग बाई ! नाही तर मेलं --- पण मीच एकदां येऊन इंदिराकाकूंना विचारणार आहें. उशीर झाला. जातें आतां. काकू आल्या म्हणजे सांग बरं का ! ( जाऊं लागते ) शारदा : अग पण हो, कुंकू तरी लावूं दे. ( करंडा आणण्यास जाते ) वल्लरी : ( स्वगत ) खरंच, ही आधींच उफाडयाची, त्यांतून चौदावं वर्ष लागलेलं आणि लग्नाला तर अजून ठिकाण नाहीं. काय होणार आहें कुणाला ठाऊक ! ( शारदा येउन कुंकू लावते ) येतें बरं का आतां. ( जाऊं लागते ) शारदा : अशीच कधीं कधीं पायधूळ झाडीत जा. पण अगदीं घोडयावरूनच नको बरं का ! ( वल्लरी जाते ) या माझ्यापेक्षां लहान मुलीसुद्धां न्हात्याधुत्या होऊन चांगल्या संसार करायला लागल्या आणि मी अजून अशीच बसलें आहें ! बाबांच्या मनांत आहे तरी काय ? आम्हांला कुणाजवळ उघड बोलतां येत नाहीं, म्हणून समजायचं का राहील ? चंद्रिकेचं व्हायचं तसं झालं. पण तें कळल्यापासून मनांत एकसारखा विचार येऊन मला बाई भय वाटायला लागलं आहे. देवा ! पद्य --- ( सखयांनो दाखवा गे ) कधिं करिती लग्न माझें तुज ठावें ईश्वरा ॥ध्रु०॥ वाढली उंच ही किती ॥ हंसुनि बोलती ॥ नाक मुरडिटी ॥ स्त्रिया परभारी ॥१॥ मैत्रिणी वदति टोंचूनी ॥ शब्द ते मनीं ॥ जाति भेदुनी ॥ सुरीच्या धारा ॥२॥ जनक तो नांव काढिना ॥ माय सुचविना ॥ हौस मग कुणा ॥ कोण झटणारा ॥३॥ तें गंगेवर अंग धुवायला जाणं नको, मुलींशीं खेळणं नको. गाणीं शिकणं नको, देव नको, कांहीं नको, असं वाटायला लागलं आहे. ( इंदिराककू गंगेवरून अंग घुऊन येतात ) इंदिरा० : शारदे, आज तुला मुचकुंदांच्या घरीं कुंवारीण जायचं आहे, जा, लौकर अंग धुऊन ये. शारदा : आई, मी नाहीं बाई जात कुंवारीण. उगीच थोरी पोरी तोंडाला येईल तसं बोलतात. मला वाईट वाटतं मग. इंदिरा० : हा मेल्यांनो ! त्या काय म्हणून बोलतात ? त्यांचं तूं घोडं का मारलं आहेत ? आणि तसं वाईट वाटण्यासारखं बोलतात तरी काय ? अजून लग्न कां करीत नाहींत हेंच ना ? आज असं जी कोण विचारील तिला म्हणावं, ‘ होय. मला जन्मभर कुंवार ठेवणार आहेत. त्यांत तुमचं काय खरचतं ?’ घरोघर मातीच्याच चुली म्हणावं. न्हाण आल्यावरसुद्धां लग्नं झालेल्या पोरी जगांत का थोडया सांपडतील ? पण दुसर्‍याच्या रिकाम्या उठाठेवी करायची इथल्या बायकांना संवयच. जातांना तो दरवाज्याबाहेर जयंत खेळतो आहे, त्याची अंगरखा--टोपी घेऊन त्यालाहि घेऊन जा. आज सोमवार आहे. पण त्याला डूंबूं देऊं नकोस हो फार . शारदा : ( जात असतां परतून ) पण खरंच आई, तूं अंग धुवायला गेली होतीस तेव्हां चंद्रिकेला न्हाण आलं म्हणूण वल्लरी हळदीकुंकवाला बोलवायला आली होती. इन्दिरा० : तरी म्हटलं वाजत होंत काय ? शारदा : पण आई, चंद्रिका माझ्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं लहान नाग ? इन्दिरा० : तूं अशी बोलत उभी राहूं नकोस, अंग धुवायला जा कशी. दुसर्‍याच्या घरीं जेवायला जायचं, तें आपलं वेळेवर गेलं म्हणजे बरं. ( शारदा भावाला हांक मारीत जाते ) हें हिनं कशा अर्थानं विचारलंन, तें मला कळत का नाहीं ? पण करायचं काय ? मनांतल्या मनांत जळफळावं आणि स्वस्थ बसावं झालं. हे आमचे पुरुष म्हणजे --- कांचनभट : ( बाहेरून येऊन ) जयंता, अग शारदे ! इन्दिरा० : ती आतां इतक्यांत जयंताला घेऊन गंगेवर अंग धुवायला गेली आहे. कांचन० : पण आहेस ना ? झालं तर. अशी इकडे ये पाहूं. इन्दिरा० : ( दाराशी येऊन ) ही आलें. कां ? कांचन० : मला किती दिवस एकसारखीं दुमणीं लावलीं होतीस कीं पोरगी वाढत चालली. तिला स्थळ नाहीं का बघायचं, लोक हंसतात; असन तसं, एक हजार गोष्टी. तेव्हां मी तुला काय सांगत होतों कीं, आमची शारदा मोठी भाग्यवान पोरगी आहे; तिचा नवरा आपोआप घरीं चालून येईल; तूं कांहीं काळजी करूं नकोस, असं सांगत होतों ना ? इन्दिरा० : ( आनंदानें ) तसं आज कांहीं झाले आहे वाटतं ? खरंच आला आहे का कोणी ? कांचन० : आला आहे:? लोटांगणं घालीत येईल लोटांगणं । आमची मुलगीच तशी आहे ! बरं , पण तूं सांग, कीं तुझ्या अगदी मनाप्रमाणं म्हणजे जांबाई कसा असाला ? इंदिरा० : मीं काय सांगायचं त्यांत ! इकडे पसंत पडला म्हणजे झालं ! कांचन० : ( तिचे शब्द उच्चारून ) मी काय सांगायचं त्यांत ! इकडे पसंत पडला म्हणजे झालं ! हें हंसत हंसत आतां म्हणतेस, पण मग लागशील धुसफुसायला ! हें नाहीं खपायचं, मी असं म्हणतों, कीं सून पसंत करावी सासर्‍यानं आणि जांवई पसंत करावा सासूनं, कां, असंच कीं नाहीं ? त्यांतून तुझ्यासारख्या शहाण्या, चतुर सासूनं पसंत केल्यावर तो जगाला पसंत झालाच म्हणून समजावं, लाजूं नकोस. खरं म्हणतों ना मी ? नाहीं तर हा आपला आमचा संबंधा ! इन्दिरा० : ती गोष्ट कशाला आतां ? पदरीं पडलं, पवित्र झालं. त्यांतून मनांत असेल तर दुसरं लगीन करून घ्यायला हात का धरला आहे कुणीं ? मला आनंदच आहे त्यांत ! कांचन० : अरे रागावली ! थट्टासुद्धां समजत नाहीं. हिला. अजागळ रे अजागळ ! अशी बाहेर ये, आणि जांवई कसा पाहिजे तें मन मोकळं करून सांग. इन्दिरा० : खरं मनापासून विचाराचं असलं तर सांगतें, आणि थट्टाच करायची असेल तर माझी एकटीचीच कांहीं मुलगी नव्हे ती. इकडेहि तिच्या बर्‍याची काळजी असलीच पाहिजे, कांचन० : कसं गोड ! गोड !! गोड !!! बोललीस, मी तुला शहाणी, समंजस म्हणतों तें उगीच नव्हे. अग दोघांची आहे, म्हणूनच दोघांच्या विचारानं जो ठरेल तो जांवई पसंत करायचा. म्हणून तर आजपर्यंत लग्न लांबलं. हं, बोल, उशीर होतो. इन्दिरा० : अगदीं खरं अगदीं माझ्या मनाजोगं ? तर माझ्या शारदेला बिंदी, बिजवरा, तन्मणी, कंठा, चंद्रहार घालणारा असा पालखीपदस्थ नवरा पाहिजे. ‘ हो ’ ‘ हो ’ नको करायला. माझी म्हणून उगीच कांहीं तरी म्हणतें असं नव्हे. माझी शारदा आहेच तशी ! पद्य --- ( राहेना गोविंद राधे ) जरी कुणा श्रीमंताची सून होय शारदा ॥ तरी त्यास साजे ऐशी तिची रूपसंपदा ॥ध्रु०॥ बघुनि तीस आकाशींची चांदणी दिपावी ॥ नाहिं रूपवंती दुसरी हजारांत ठावी ॥ हंसत थोर सरदारांनीं मागणी करावी ॥ परि मला मनचे मांडे चुरुनि काय फायदा ॥१॥ कांचन० : इतकी जर तुझी शारदा उत्तम आहे, तर मग मनचे मांडे कां म्हणतेस ? हें अशक्य आहे, असं तुला वाटतं का ? इन्दिरा० : हो, अशक्यच नाहीं तर काय ? असं स्थळ मिळायला हुंडा किती भरावा लागेला ? आणि इकडचा सूर्य तिकडे उगवला तरी इकडून कांहीं पैसासुद्धां सुटायचा नाहीं, म्हणून मनचे मांडे म्हणायचे. कांचन० : आणि माझ्या सुदैवानं हुंडा न भरतां असं स्थळ मिळालं तर ? इन्दिरा० : मिळालं तर कांहीं मोठंसं नवल नाहीं. माझी शारदा आहेच तशी. तिच्यावरून श्रीमंतांच्या गोर्‍यागोमटया पोरी अशा ओवाळून टाकाव्यात. राजाला सुद्धा राणी शोभायची ! पण ब्राह्मणाची म्हणून इलाज नाहीं. कांचन० : हो हो ! आहेच तशी. यांत काय संशय ! आणि म्हणूनच आपण हुंडा न भरतां, उलट मुलीला हुंडा देणारं पालखीपदस्थाचं स्थळ मिळालं तर मग कसं काय ? इन्दिरा० : मग काय ? दुधांत साखर पडल्यासारखं झालं. उपाशी मागतो भाकर शिळी आणि देव देतो साखर[[पोळी]]. पण ही सगळी थट्टा दिसते आहे मला. कांचन० : आणि शिवाय आम्हांला वर्षाची पांचशें रुपयांची नेमणूक ! ऐकलंस का ? श्वशुर म्हणून ! इन्दिरा० : आतां मात्र ही खास थट्टा. नाहीं तर एखादं मेलं श्रीमंत थेरडया म्हातार्‍याचं तरी स्थळ असेल. तसं असेल तर नाहीं हो द्यायची माझी मुलगी तसल्या म्हातार्‍याला ! कांचन० : तूं द्यायची नाहींस. आणि मी देईन का ? माया काय ती तुम्हांलाच वाटतं ? बरं, पालखीपदस्थाचं स्थळ तर तुला पसंत आहे हें तुमचं---आमचं जुळलं. आतां वयानं, रूपानं गुणानं, जांवई कसा असावा, तें सांग म्हणजे झालं. इन्दिरा० : श्रीमंतीनं असा, आणि गुणानं, रूपानं, वयानं माझ्या मनाजोगा जांवई मिळाला, तर कुळस्वामिनीला बत्तीस पुतळ्यांची माळ करून वाहीन. कांचन० : पण तुझ्या मनाजोगा म्हणजे कसा तें तरी सांग, म्हणजे सहज त्यांत तुझीहि परीक्षा होईल. इन्दिरा० : होईना बापडी. पण माझी हौस म्हणजे --- पद्य --- ( माळिण नवतरणी ) तरुण कुलिन गोरा, हंसतमुख, तरुण कुलिन गोरा ॥ पाहिजे मुलीला चतुर सद‍गुणी सुंदरसा नवरा ॥ध्रृ०॥ चाल ॥ पुरवील तिची जो हौस सदा बहुपरी ॥ घालील शाल जो मायेची तिजवरी ॥ तिळमात्र तिला जो दुःख न देइल घरीं ॥ विद्वानांत हिरा, चकाकत, विद्वानांत हिरा ॥१॥ कांचन० : शाबास ! शाबास !! शाबास !!! हे तुझे माझे विचार कसे जुळले म्हणतेस ! अगदीं बरोबर ! वाहवा ! लग्न झाल्यापासून असा अहा आजचाच पहिला योग. इन्दिरा) : हो, कधीं विचारायचं नाही. मग योग तरी मेला कसा यावा ? कांचन० : बरं, आजच्यानंच कांहीं झालं नाहीं, पण कसा असावा म्हटलंस ? कुलीन, हंसतमुख, सुंदर, पसंत ! पसंत ! अगदीं पसंत ! आणखी कसा ? चतुर असावा, हौशी असावा, वा ! या खुब्या बायकांनाच कळायच्या, विद्वान. माया करणारा, पोरीला दुःख न देणारा, अगदीं योग्य ! पण गोरा असावा म्हटलंस कीं नाहीं इथें मात्र अगदीं घसरलीस. आपल्या शारदेला काळासांवळाच नवरा पाहिजे. म्हणजे उत्तम मेळ बसला. तो तुमच्या -- आमच्यांत नाहीं म्हणुन तर वरचेवर चकमकी झडतात. हा अनुभव असून जर आम्हीं तोच प्रमाद पुढं केला, तर त्यांत काय शहाणपण ? म्हणून म्हणतों कीं --- पद्य --- ( असा कोणारे मदन तो ) सांवला वर वरा गौर वधुला ॥ नियम देवादिकीं हाचि परिपाळिला ॥धृ०॥ गौर तनु जानकी राम घननीळ तो ॥ रुक्मिणी गोरटी कृष्ण काळा ॥ शुभ्र गंगा नदी सागराला वरी ॥ वीज मेघास ती घालि माळा ॥१॥ इंदिरा० : असो म्हणा, नाकाडोळ्यांनीं चांगला असून, तरुण असून जर थोडा काळासांवळा असला तर मग माझा कांहीं फारसा आग्रह नाहीं. कांचन०: नाकाडोळ्यांनीं चांगला पाहिजे हें तुझं म्हणणं आम्हांला कबूल. पण तरून म्हणजे काय ? तेवीस--चोवीस वर्षांचा कोंवळा पोरगा ! ही तुझी आवड मला बिलकुल पसंत नाहीं. अग. चोविशीचा सुमार म्हणजे पुरुषांच्या मूर्खपणाचा सुकाळ ! हें सुद्धां माहीत नसावं तुला ? पद्य अगदिंच तूं वेडी ॥ वयांत या अविचार मदादिक पुरुषां बहु खोडी ॥१॥ बघसि न दूरवरी ॥ स्वयंमन्य ते, व्यसनी चंचल. बोधाचे वैरी ॥२॥ म्हणसी मी शहाणी, सांग टाकिल्या अशा पिशांनीं रडति किती तरूणी ॥३॥ इंदिरा० : हें मात्र खरं ग बाई ! परवां त्या यज्ञदेवांचय मुलीचं असंच कायसं झालं म्हणे ! कांचन० : मग ! सांगतों काय तुला ? म्हणून म्हणतों कीं, आमच्या शारदेला कमींत कमी निदान तीस वर्षांचा, शांत, पोक्त, विचारी असा नवरा पाहिजे, म्हणजे सर्वमान्य असा संबंधा झाला. तिसापेक्षां चार पांच वर्षं जास्त असलीं तर उत्तमच. म्हणजे काय ? हें मी पदरचं नाहीं सांगत; शास्त्राच आहे असं. ऐक --- “ चतुर्दशवर्षकन्यां पंचतीसोत्तमो वरा: ।” म्हणजे चौदा वर्षांच्या मुलीला पस्तीस वर्षींचा वर उत्तम. आणि आपल्या पोरीचं वय तितकंच आहे. इन्दिरा० : म्हणजे ? माझ्या पोरीला पस्तीस वर्षींचा नवरा ? नको ग बाई ! जाळा तीं तुमचीं शास्त्रंन ते अनुभव. कांचन० : हेंच तें. धोरण कमी म्हणतों तें हेंच ! शास्त्रवचन सांगितळं तुला. बरं, अजून पोरगी कशी येत नाहीं ? आतां तिला पाहायला ते दीक्षित यायचे आहेत. इंदिरा० : खरं कीं काय ! अगबाई ! मी म्हणत होतें, तसे जर पोरीच्या अंगावर दोन दागिने करून ठेवले असते. तर नसते का बरं आज उपयोगी पडले ? म्हणजे तितकीच अम्मळ जास्त ह्यानं दिसली असती. कांचन० : तेंच, तेंच, एकंदरींत धोरणच कमी. अग, आपल्या शारदेला दागिन्यांनीं का शोभा यायची आहे ? हें दागिने कुरूपाला सुरूप करतात. पण सुरूपाला कुख्प करतात. ही शारदा आली पाहा. इन्दिरा० : आलीस का ? ( शारदा बाहेर येते ) अहाहा ! काय नेसली आहेस पण ? ते वेणीचे केस विसकटले आहेत ! इकडे ये आधीं माजघरांत. मी ते नीट करतें. आज तुला पाहायला यायचे आहेत. समजलीस का ? जयंत : ( घाईनें येऊन ) बाबा, बाबा, आज नदीवर किनई एक बाई आंधोळीला आली होती. तिच्याबरोबर किनई आक्का भांडत होती हो. कांचन० : होय ग शारदे ? शारदा : छे छे ! मी कशाला भांडायला जाऊं ! जयंत मुंजीला मोठा झाला. आणि तुझे बाबा त्याची मुंज अजून कां करीत नाहींत म्हणून मला एका बाईनं विचारलंन , तेव्हां यंदी करणार आहेत म्हणून मीं सांगितलं तिला. जयंत : नाहीं हो बाबा, खोटं बोलते ही. ती बाई किनई मला म्हणाली, बाबांना विचार, आक्काचं लगीन कधीं करणार म्हणून. मग --- मग आक्का मोठमोठयानं भांडली हो तिच्याशीं ! म्हणाली --- ( इतक्यांत एक शिपाई येउन दीक्षित आले आहेत असें कांचनभटास सांगतो, शारदा आंत जाते ) कांचन० : ( गडबडीनें उठून ) खरं कीं काय ? अग ए, दीक्षित आले. तेवढा तो गालिचा आण आधीं. ते आले बघ. नाहीं तर दोन पाट तरी घे. ( गालिचा आणून देते. गबडीनें पसरतो. दीक्षित, शास्त्री येतात. नमस्कारादि आदरसत्कार होतो. सर्व बसतात ) सुवर्ण० : भटजी, दीक्षितांचा तुम्हांला परिचय नाहीं. फार थोर ! फार योग्य ! महा विभूति आहे. कांचन० प्रसंगाशिवाय परिचय होत नाहीं. आणि परिचयाशिवाय परीक्षा होत नाहीं. कां, असंच कीं नाही, दीक्षित ? दीक्षित : असं पाहा, सूर्याच्या तेजानं चंद्र प्रकाशमान होतो, त्यांत त्या चंद्राची काय प्रशंसा करायची ? एका अर्थीं श्रीमंतांच्या छत्राखालीं आम्ही आहोंत. तेव्हां थोरच म्हणायचें. शास्त्रीबुवा, असाच ना अर्थ घ्यायचा ? सुवर्ण ० : हो, असा घेतला तरी माझ्या विधानाला कांहीं बाध येत नाहीं. याल द्दष्टान्त, उत्तम हिरा सुरर्णकोंदणांत असला म्हणजे त्याचं तेज वाढतं हे खरं, परंतु तो स्वत: तेजस्वीच असतो. कां भटजी ? कांचन० : वास्तविक आहे. इंद्रावांचून सुरगुरूला महत्त्व नाहीं आणि सुरगुरूवांचून इंद्राला नाहीं ! दीक्षित : कशाचे सुरगुरु आणि कशाचे हिरे ! थोरांनीं लहानांची प्रतिष्ठा वाढविली म्हणजे वाढते, इत्काच त्यांत्ला ग्राह्यांश. असो, शास्त्रीबुवा --- ( संज्ञा करतो. शास्त्री भटजीच्या कानांत सांगतो ) कांचन० : जयंता, जा बाळ. तुझ्या आक्काला घेऊन ये. शास्त्री : मुलगी काय, हिरकणी आहे हिरकणी ! आपली शिष्टरूढी आहे म्हणून पाहायची. खेरीज भटजींच्या घरचं वळण म्हणजे शुद्ध बाळबोध ! मोठमोठयांनीं कित्ता घेण्यासारखं ! भटजी, मी मिथ्या प्रशंसा करीत नाहीं वस्तुस्थिति विदित केली. भटजी : कशांचं कशाचं ! आपलं गरिबी जुन्या चालीचं वाडवडिलांनीं घालून दिलेलं संभाविती वळण घटवीत बसलों आहोंत झालें ! दीक्षित : म्हणजेच उत्तम. नाहीं तर मुलगी देखणी, आणि घरची चालरीत नाहीं, काय उपयोग ! जयन्त : ( शारदेस बाहेर ओढीत ) आतां कां, आतां कां येत नाहींस बाहेर ? बघा हो बाबा, ही येतच नाही. आई सांगते तरी येत नाहीं. लाजून उभी राहिली आहे. हात् तशी ! मला लाजरा म्हणतेस नाहीं का ! आतां कसं ! चल, चल ! भटजी : जयंता, सोड तूं तिला शारदे, ये अशी. ( येऊन, सर्वांना नमस्कार करून भटजींजवळ बसतो ) शास्त्री : मुली, तुझ्या नांवाचीं अक्षरं किती आहेत ? शारदा : तीन. शास्त्री : पहिलं काय ? शारदा : शा. शास्त्री : तिसरं काय ? शारदा : दा. शास्त्री : बरं, आतां मधलं अक्षर घालून एका देवाचं नांव घे पाहूं. शारदा : रमाकांत ! दीक्षित : शाबास, हुशार आहेस, पण शास्त्रीबवा, नांव विचारण्याची ही नवीनच क्लप्ति काढलीत. शास्त्री : आपला त्यांतल्या त्यांत विनोद ! बरं शारदे, जयंत हा भटजींचा कोण ! शारदा : त्यांचा मुलगा. माझ्या धाकटा भाऊ. दीक्षित : बरं भटजी. मुलीचं टिपण आहे ना ? ( आणतों म्हणून कांचनभट उठून जातो ) तुम्हांला लिहितां बाचतां येतं का ? शारदा : बालबोध येतं. दीक्षित : कुणीं शिकिवलं. शारदा : मामानं शिकिवलं. जयंत : आणखी गाणीं छान म्हणते हो. आईनं तिला एका म्हातार्‍याच्या लग्नाचं गाणं शिकविलं आहेन. कसं छान आहे. त्यांत त्या म्हातार्‍याची बायकोच पळून गेली आहे. आक्का म्हणतेस का तें ? शास्त्री : आहे, मुलगा धीट आहे चांगला. आणली काय काय येतं ते तुझ्या आक्काला ! जयंत : आक्का गाणीं करते, येवढी मोठी पोथी वाचते. शास्त्री : आणि तुला नाहीं का कांहीं येत ? जयंत : मला नाहीं येत कांहीं. ( भटजी पत्रिका आणून देतो ) दीक्षित : ( टिपण पाहत ) उत्तम ! यांचा देवगण, श्रीमंतांचा देवगणा. यांची आद्यनाडी, आणि श्रीमंतांची अंत्य नाडी. भटजी, पत्रिका उत्तम आहे. शुभग्रह बलवान ! षडाष्टक खडाष्टक कांहीं नाहीं, बरं भटजी, गोत्र ? भटजी : आमचं गोत्र काश्यप. तें पत्रिकेंत आहेच. दीक्षित : ( श्लोक पुटपुटत स्वगत ) गोत्र पटत नाहीं. सगोत्र होतं. आतां ? आतां काय, सगोत्र होतं म्हणून सोडायचं नाहीं. भुजंगनाथाची श्रीमंती जशी उसनी, तसं गोत्रहि उसनं घेतलं म्हणजे झालं. या प्रसंगीं ही युक्तित लढवलीच पाहिजे. ( उघड ) भटजी, जुळलं. मला मोठी काळजी होती, शारदाबाई. या. गोरख, तुझ्याजवळ दिलेलं बासन आणि ते पुडे आण. ( आणून ठेवतो ) शारदाबाई, ही शेलारी, हा चोळीचा खण आणि हा खाऊचा पुडा तुम्हांला. आणि जंयाता, हा तुला ! ( देतो ) ( शारदा नमस्कार करून तें घेऊन जाते. जय़ंत , ही घे अक्का पिंवळी बफीं, असें म्हणत नाचत जातो ) मग कसं काय भटजी ? श्रीमंतांच्या संबंधानं शास्त्रीबुवांनीं तुम्हांला संगितलंच आहे. हा संबंध ठरला असं मानायला कांहीं चिंता नाहीं ना ? भटजी : चिंत्रा नाही. परंतु एकदां आंत जाऊन विचारून येतों. शास्त्री : ( हळूच ) हें ढोंग आहे. उगीच चंद्रवळ आणतो आहे झालं ? दीक्षित : तें मीं ओळखलंच. पण बायको विघ्न आणण्यासारखी नाहीं ना ? एरवीं पोरीवर उंची जडावाचे दागिने पडायचे आहेत, तेव्हां तसं करायची नाहीं; पण न जाणों. शास्त्री : आणि विघ्न आणायलाच लागली तर तिलाहि एखादा उसठशीतसा दागिना द्यायचा केल म्हणजे पडते समजूत. कारण बायकांचं वर्म म्हणजे दागिने. कां भटजी, पडला का रुकार ? भटजी : पडलाच म्हणायचा, पण एकवार श्रीमंतांना पाहून येण्याचा आग्रह आहे. वायकांची समजत, मीं सांगितलं पाहून येतों म्हणून येण्याचा आग्रह आहे. बायकांची समजत, मीं सांगितलं पाहून येतों म्हणून . दीक्षित : कांहीं वावगं नाहीं, चला तर, का शास्त्रीबुवा? शास्त्री : हो, म्हणजे शिष्टाचारहि झाला. आणखी शंकानिसनहि झालं. त्यांतून आंतली शंका ! हो --- कांचन० : शास्त्रीबुवा, तुम्ही जरा आंत येऊन चला. दीक्षित : बरं तर. शास्त्रीबुवा, तुम्हीच यांना घेऊन या, मी पुढें होतो, ( नमस्कार करून गोरखास हांक भारतो व चार पावलें पुढें होऊन ) हा भट आतां आमच्या नकली श्रीमंतांना पाहणार म्हणजे करणार तरी काय ? मोठी पंचाईत आली. तेवढी वेळ मारून नेली पाहिजे, म्हणजे बहुतेक निर्धास्त झालों. चला. त्यांची नक्कल नीट पढवून ठेवूं. नाहीं तर करायचे घोंटाळा. प्रवेश तिसरा ( हेरंबमहालांतील दिवाणखाना, श्रीमंत एकटे बसले आहेत ) श्रीमंत : सार्‍या जन्मांत स्वसंतोषानं अशी मीं कुणाला एक बोटभर चिंवी, किंवा तांब्याचा तुकडा, किंवा घांसभर अन्न दिलेलं भला स्मरत नाही, तोच मी भुजंगनाथ, या पंधरा दिवसांत, हा भद्रेश्वर सांगेल त्याला, सांगेल तें, आपल्या हातांनीं. घ्या घ्या म्हणून देतों. अमका आला अमुक द्या, ब्राह्मणभोजनं घाला, नैवेद्य करा, अनुष्ठान बसवा, पूजा बांधा, तात्पर्य काय कीं, हें श्रीमंतीचं सोंग सांभाळायला पाण्यासारखा पैसा खर्च होतो पाण्यासारखा. इत्कं महाग कुटुंब करून पुढें निभाव कसा लागावा ! छे, छे, छे ! पद्य -- ( लते खचित तूं प्रियकरणी ) नको विवाहचि हा मजला ॥ सोंग नको हें श्रीमंतीचें, कीर्ति नको सन्मानहि असला ॥ध्रु०॥ धूर्त तो भद्रेश्वर वेंची । द्रव्य किती । या नाहिं मिती । पाहोनि अती । जिव घाबरला ॥१॥ आतां दीक्षित आले म्हणजे असंच सांगणार, ( कांहीं विचार करून ) अरे, पण भलत्याच आवेशांत विवाह नको म्हटलं खरं, पण विवाहच जर केला नाहीं तर कुटुंब कसं मिळणार ? आम्हांला पुत्र कसा होणार ? तसंच दोन महिन्यांच्या आंत लग्न करून सहकुटुंब परत येतों, असं मिशांना पीळ देऊन, मीं माझ्या पुतण्याला सांगितलं तें व्यर्थ होणार, त्याची वाट काय ? तेंहि असो, एक वेळ पत्करलं. परंतु आलों तसाच जर परत गेलों. तर गांवांत पोरांपासून थोरांपर्यंत सर्व म्हणायला लागतील कीं, मोठे लग्न करून घ्यायला गेले होते ! पण म्हातार्‍याला मुलगी देतो कोण ? ( आरशांत पाहून ) तेच लोक जर आतां पाहतील तर मला म्हातारा म्हणण्याची त्यांची पुण्याई नाहीं. मीं वेडा म्हणून भद्रेश्वरावर इतका रागावलो. ( मिशांवर पीळ देतदेत हंसत हंसत ) शावास आहे त्या भद्रेश्वर दीक्षिताची ! आम्हांसारख्यांचीं लग्नं हवी ती युक्ति लढवून, त्यानंच जुळवून द्यावींत वा कामांत त्याचा हात धरणारा दुसरा मध्यस्थ मिळायचा नाहीं ! पद्य --- ( द्वैत करी ही विनाश अवघा ) मध्यस्थाची असे कुशलता त्याच्या अंगीं पुरी ॥ स्वाहा केलें धन बहु माझें मजला फसवुनि जरी ॥१॥ दंतपंक्ति ही नवी जडविली; युक्ति तयाची खरी ॥ सहज चावतां स्पष्ट बोलतां येतें तरुणापरी ॥२॥ मिशा काजळी कशा दिसति या कलप चोळितां वरी । पाहूं आतां कशी येइना नवरी चालत घरीं ॥३॥ शरीराची तयारीहि बरीच ओत चालली आहे. ( दंडावर बुक्क्या मारून ) हे दंड पंधरा दिवसांपूर्वीं अगदीं मऊ पिसपिशीत लागत होते, तेच आतां वरवंटयासारखे घट्ट लागतात. तशीच ही छातीसुद्धां किती रुंदावली ! या मांडया तर शिसवीच्या खांबासारख्या झाल्या आहेत. आणि इतकं हें सारं झालंच पाहिजे, कारण दररोज खाद्य कसं चाललं आहे ! बैठकी मारायच्या, केहाळेपाक बडवायचा, जोर---जोडी करायची, आटीव दूध झोकायचं. नमस्कार घालायचे, बदामाची खीर चापायची. हो, खरंच वेळ झाली. शामसुंदर ! अरे शाम ! इकडे ये, शाम : ( येतयेत ) काय आज्ञा आहे ? श्रीमंत : असात तोंडांतल्या तोंडांत काय पुटपुटतोस ? मोठयानं नाहीं का बोलतां येत ? शाम : चुकलों यजमान, काय हुकूम आहे ? श्रीमंत : हुकूम कसला ? कूष्मांडपाक आणण्याची वेळ नाहीं का झाली ? शाम : यजमानांनीं काल ताकीद केली होती कीं पाक पचत नाहीं म्हणून आणूं नकोस. श्रीमंत : अरे नंदीबैल. पाक पचत नाहीं म्हणायाला मी का म्हातारा आहे का रे ? शाम : ( स्वगत ) म्हातारा असून शिवाय मूर्ख आहेस ! श्रीमंत : कां रे ? आतां कां तोंड बंद झालं ! पाक पचत नाहीं असं म्हटलं होतं ? शाम : ( आर्जवानें ) मला तसं ऐकायला आलं, सरकार. श्रीमंत : तसं ऐकायला आलं ! जा, बहिरट कुठला, चार वडया घेऊन ये; ( शाम जाऊं लागतो ) पण आधीं ती रंगीत जोडी आण पाहूं. ( जाऊं लागतो ) अरे शाम ! इकडे ये. खरंच सांग, मी म्हातारा दिसतों का रे ? शाम : ( जवळ येऊन ) भलतंच सरकार ! असाल तर दिसाल ! श्रीमंत : तर मग माझं वय किती असावं बरं ? शाम : श्रीमंतांचं वय जवळ जवळ तिशीच्या पुढें आणि बत्तिशीच्या आंत; फारच झालं तर बत्तिशी पार पडली असेल ! श्रीमंत : इतकंच, इतकंच, बरं जा, जोडी आणि पाक आणून दे. ( शाम जातो. ) हा म्हणतो बत्तीस, मी म्हणतों चाळीस ! तरी कांहीं म्हातारा नव्हे, बत्तिशी पडली असं ऐकून आलं, तेव्हां म्हटलं या शाम्याला आमचं वर्म कळलं ! पण नाही, चला आतां थोडा व्यायाम करूं. ( उठूं लागतो ) ओय ! ओय ! ओय ! पण ही कमरेची वळ कधीं राहणार ? चोरून शेकतों, तेल चोळतों, तरी कमी होत नाहीं. ( कमरेवर बुक्क्या मारतो इतक्यांत भद्रेश्वर येतो त्यास ) कां दीक्षित, त्या अभ्रकाचं काय केलंत ? दीक्षित : त्या अभ्रकाचं राहूं द्या. ( आजूबाजूस पाहून ) श्रीमंत, आपल्याला कळवलंच होतं, त्याप्रमाणं कांचनभटांची मुलगी पाहून ठरवून आलों. श्रीमंत : ( आनंदानें ) काय, पाहून ठरवून देखील आलांत ? कशी काय आहे सांगा पाहूं ? दीक्षित : काय सांगूं श्रीमंत ! अहाहा ! मुलगी पण मुलगी ! शुद्ध शुक्राची चांदणी चमकत होती. तेरावे सरून चौदावं लागून पांच सात महिने झाले आहेत. श्रीमंत : ( आंनदानें ) काय म्हणतां ! ठरवा मुहूर्त, बरं, गोरी आहे ना ? दीक्षित : गोरी नव्हे नुसती ! उजळा घातलेली बावनकशी सोन्याची पुतळी आहे ! फारच, अतिशयच मनोहर १ श्रीमंत : ( घाईनें चुटकी वाजवीत ) हं, चला तर, लागा तयारीला. उशीर नको, उठा, सुहूते ठरवून या. दीक्षित : श्रीमंत, आतां इतक्यांत कांचनभटजी आपल्याला पाहण्याकरितां येतील. ते येऊन गेले म्हणजे काय तें ठरवूं. श्रीमंत : मला पाहायला येणार ? खुशाल येऊं द्यात ! दीक्षित : श्रीमंतांनीं अंतरमहालांत जाऊन बसावं. म्हणजे इथल्यापेक्षां तिथं उजेड कमी आहे; आणि तितकं तें आपल्याला बरं, तसंच आपल्याला किंचित कमी ऐकायला. येतं हें त्यांना कळून उपयोगी नाहीं, म्हणून त्यांना कांहीं विचारूं नका. आणि त्यांनीं कांहीं विचारलं तर धोरणानं माझ्याकडे वोट करा. ते येऊन जाईतों भागवताची पोथी पाहत बसा, मला जी बतावणी करावयाची ती मी करतों. बरं, श्रीमंत, मग चला तर आंत जाऊन बसा. इतक्यांत येतील ते. मी बाहेर जाऊन वसतों. ( जातो ) श्रीमंत : खुशाल येऊं देत असं मीं जोरानं सांगितलं खरं, पण इतक्यांतल्या इतक्यांत छाती धडधडायला लागली हें काय ? कामदा मी नसे जरी भ्रम जातिचा ॥ भास कां असा होत भीतिचा ? ॥ समयिं जो न भी पुरुष तो खरा ॥ उक्तिविषयिं या किंतु ये अरा ॥ ( जातो ) प्रवेश चवथा ( स्थळ : रस्ता ) कोदंड : मला एक मोठा भ्रम होता, कीं या भुजंगनाथरूपी वृद्ध अस्वलाला आपली मुलगी देणारा चांडाळ या क्षेत्रांत, त्यांतून ब्राह्मणांत तरी कोणी निघणार नाहीं ! परंतु इथल्या एका कांचनभटानं तो माझा भ्रम दूर केला. वाहवारे कांचनभट ! अरे, सात्त्विक जनकाचा अपल्यरस्नेह कुणीकडे ! आणि लांढग्यासारखी ही तुझी स्वमावनिष्ठुरता कुणीकडे ! शिवशिव ! खरोखर --- पद्य --- ( करि दळो बारो कामिनो ) मज गमे ऐसा जनक तो ॥ मांग साचा ॥ध्रु०॥ मुख सुरकुतलें, मस्तक पिकलें ॥ शरीर रोगांनीं पोखरिलें ॥ स्मशान ज्यानें सन्निध केलें ॥ त्या प्रेताला दुहिता विकितो ॥१॥ क्रूराधम हा जनक कशाचा ॥ अप्रत्यमक्षी व्याघ्र मुखाचा ॥ वास नसावा जगीं अशाचा ॥ नवल हेंच यम यास विसरतो ॥२॥ बरं, मुलींत कांहीं व्यंग आहे ? तेंहि नाहीं, हा जितका दुर्गुणी, त्यापेक्षां ती शतपट सदुगुणी, हा जितका कुरूप. त्यापेक्षां ती सहस्त्रपट सुरूप. अहा --- पद्य - ( आनंद सागरम्‍ ) बिंबाधरा, मधुरा विनयादिगुणीं मनोहरा मधुरा ॥ध्रु०॥ ती सुंदरा ॥ विगुणा बरा ॥ घटिता विधि पी काय सुरा ॥१॥ असो. तिला आश्वासन दिल्याप्रमाणं आपलं कर्तव्य करावं, तर आतां ---- दिंडी भेटतों मी जावोनि भुजंगाला ॥ बोध करितों साधार कांहिं त्याला ॥ सुदैवानें वळल्यास कार्य झाले ॥ न तरि करणें तें पाहिजेच केलें ॥१॥ ( जातो ) ( स्थळ : दिवाणखाना ) श्रीमन्त : कांचनभट आम्हांला पाहायला आले होते, त्या प्रसंगीं भद्रेश्वर दीक्षित होते म्हणून वेळ निभावली; नाहीं तर आमची जरा धांदल उडाली असती. तो भट तर आमची श्रीमंत पाहून अगदीं गार होऊन गेला. आतां फक्त मुहूर्तनिश्चय व्हायचा अवकाश कीं आम्ही पुन्हा सहुकुटुंब झालों. मग काय ? अरे पण हां हां हां ! पद्य --- ( मन रमो सगुणागजवदन नामे ) मन किती उताविळ घेत धांब ॥ कधिं वरिन नोवरी हीच हांव ॥ध्रु०॥ स्त्रीसह केव्हां निघेल येथुनि ॥ केव्हां पुनरपि बधिन गांव ॥१॥ दावुनि भार्या मम वैर्‍याला ॥ त्वावरि केव्हां करिन डाव ॥२॥ पुत्रवंत होवोंनि कधीं मी ॥ गाजवीन लोकांत गांग ॥३॥ कोदंड : ( येऊन मानपूर्वक नमस्कार करतो ) श्रीमन्त : ( आनंदानें ) या. बसा, आमच्या लग्नाचं ठरलं; कळलंच असेल तुम्हांला ? कोदंड : हो, कळले श्रीमंत; आणि त्याचसंबंधानं --- श्रीमन्त : ऐकून तर घ्या आधी. दीक्षित म्हणतात, ठरलेली मुलगी अशी आहे, कीं प्रत्यक्ष अप्सराच ! कोदंड : ( हात जोडून ) आणि म्हणूनच एक विनंति करावयाची आहे. श्रीमन्त : समजलों काय विनंति करणार ती. मुहूर्त ठरवून लग्नसमारंभ एकदां लवकर उरकून घ्या, हीच ना ? माग त्यांत विनंति कशाला ? मीच तुम्हांला सांगतों कीं, या कामांत श्रमाकडे पाहूं नका, खर्चाकडे पाहूं नक, होईल तितकी घाई करून एकदां शुभमंगल होऊं द्या. काय समजलांत ? कोदंड : पण या विषयाचा आपण चांगला पोक्त विचार केला आहे का ? श्रीमन्त : अहो ! हें लग्न एकदां उरकून टाका; मग सावकाश विचार करूं, कोदंड : आधीं क्रिया आणि मग विचार ? छे ! छे ! आपण ही लग्नाची कल्पना सोडून द्या. श्रीमन्त : ( आश्चर्यानें ) काय ? लग्नाची कल्पना सोडून द्या ? आणि घरा कसली ? ( इतक्यांत दीक्षित व सुवर्णशास्वी येता ) काय चमत्कारिक आहां हो तुम्ही ! ऐकलंत का दीक्षित ? अहो शास्त्रीबुवा ! कोदंड सांगतात कीं, लग्नाची कल्पना सोडून द्या ! कशी आहे मसलत पुराणिकबुवांची ! दीक्षित : पुराणिकबुवाच ते ! त्यांना काय या विषयाचं ज्ञान ! “ भीष्मांनीं जे आहेत्ते दहा बाण सोडले, आणि द्रौपदी शोकाकुल होत्साती महा आक्रोश करती झाली बरं काय त्या कालाचे ठायीं जे आहेत्ते ! ” यांचं काम ! सुवर्ण० : यांत काय संदेह ! त्यांतून यांची स्मश्रु नुकती कुठें द्दश्यमान व्हायला लागली आहे. अनुभव तो दूरच आहे ! श्रीमंत : मी त्यांना असंच उत्तर देणार होतों इतक्यांत तुम्ही आलांत म्हणून थांबलों. सुवर्ण० : कोदंड, शास्त्र प्रतिपादन करतं कीं, प्रसंगोपात्त भाषण करूनसुद्धां विवाह जुळबावा. आणि तुम्ही जुळलेल्यांत व्यत्यय आणतां ! योग्य ! स्तुत्य उद्योग ! कोदंड : ( स्वगत ) हें दोघांचं त्रिकूट जमलं. आतां आपली मात्रा चालायचं कठीणच दिसतं. तथापि, दोन वळसे देऊन पाहू. ( उघड ) श्रीमंत, मी आपल्याला हिताची गोष्त सांगतों; ती न ऐकाल तर जगाच्या उपहासाला पात्र व्हाल ! श्रीमंत : जगाशीं आम्हांला काय करायचं आहे ? आम्ही आमचे स्वतंत्र आहोंत. बस्स ! आम्ही लग्न करणार ! दीक्षित : छान, छान ! श्रीमंतांनीं अगदीं समर्पक उत्तर दिलं. का शास्त्रीबुवा ? सुवर्ण० : तें काय विचारावं ? श्रीमंतांचं उत्तर म्हणजे गदाच ती ! प्रहाराबरोबर चूर्ण व्हायचं. ( हंसतात ) कोदंड : वा ! काय प्रशंसा चालली आहे ! श्रीमंत, पुन्हा एकवार सांगतों कीं, यांच्या प्रशंसेला भुलून माझ्या शब्दाचा अव्हेर करूं नका ! श्रीमंत : फार भय घालतां हो ! तर मग आम्ही लग्न करणारच ! कोदंड : श्रीमंत ! प्रसंगीं शब्दांतला जोर आपल्या उपयोगी पडायचा नाहीं; म्हणून सांगतों, कीं तुमच्यासारख्यांनीं लग्न करण्याचा काय परिणाम होतो तो जगांत नीट डोळे उघडून पाहा; आणि हा --- पद्य --- ( गजानना करना ) नका करूं अविचार ॥ भार्या नूतन वृद्धपणीं ती व्याधिच देते ताप अपार ॥ध्रु०॥ क्षीर सुवेसम ती क्षुधिताला ॥ परि न पचे त्या क्षुधा न ज्याला ॥ तरूणी सुखदा तरूणाला ॥ जरठा करि अपकार ॥१॥ शक्ति नसोनी मुक्त हातीं ॥ धरितां प्रवल हिरावुनि नेती ॥ जरठ पतीची तीच गती ॥ घ्या मनिं यांतिल सार ॥२॥ सुवर्ण० : यजमान, आपण कांहीं वृद्ध नाहीं, तेव्हां यांचा निषेध आपल्याला तर लागू पडतच नाहीं. पण अहो कोदंड ! तरुणाप्रमाणं सशक्त असून जर एखाद्या वृद्धाला विधुरदशा प्राप्त झाली तर त्यानं द्वितीय, तृतीय नाहीं चतुर्थ संबंध सुद्धां कां करूं नये ? श्रीमंत : हेंच विचारणार होतों मी. हो. वृद्ध असून निःशक्त असेल तो लग्नाच्या यातायातींत पडेल कशाला ? कां हो दीक्षित. असंच ना ? दीक्षित : अगदीं असंच ! आणि तरुण असून शक्ति नसेल. तो तरी कशाला पडेल ! श्रीमंत : बरोबर ! बरोबर बोललांत. कारण --- पद्य --- ( विधितनये पाव गे ) बळ ज्याचें त्यास तें ॥ मंथनविष जग जाळित सुटलें, विण्णु न घे, विधि तोहि न घे, शिव सहजीं पचवि तें ॥ध्रु०॥ वयोवृद्ध परि त्या शंभूनें ॥ उगाचि कां, जी कुमारिका, वरिलें त्या गौरिते ॥१॥ शक्ति तशी माझ्याही अंगीं ॥ म्हणुनि हवी स्त्री तरूण नवी ॥ यांत चुके कोणतें ॥२॥ दीक्षित : वाहवा ! वाहवा ! शास्त्रीबुवा, ऐकलंत श्रीमंतांचं भाषण किती पोक्त, किती साधार, किती जोराचं आणि किती स्पष्ट आहे ! या भाषणानं मंद मनुष्याचं सुद्धां समाधान झाल पाहिजे ! कोदन्ड : अहो दीक्षित ! अहो शास्त्रीबुवा ! केवळ कविकल्पनाधार जी देवादिकांची मानवी कृति तिचा गूढार्थ मनांत न घेतां ती आधारभृत धरून तदनुसार मनुष्यांनीं वागणं म्हणजे केवढा मूर्खपणा, हें या श्रीमंतांना नको, परंतु तुम्हां दोघांना तरी कळलंच पाहिजे. कारण तुम्ही दीक्षित, आणि हे शास्त्रीबुवा ! अहो, गोपिकांचा आधार घेऊन इतर स्त्रिया जर जारकर्म करूं म्हणतील, तर तें तुम्हांला मान्य होईल का ? सुवर्ण० : ( ओरडून ) जितं जितं ! दीक्षित, थांबा, मी देतों याचं उत्तर. अहो कोंदड. ‘ न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति ’ हें शास्त्रवचन आपल्या श्रवणपुटांत कथीं प्रविष्ट झालं आहे का ? ( श्रीमंत व दीक्षित आनंदानें ‘ वाहवा ’ म्हणून टाळ्या वाजवितात ) कोदंड : शास्त्रीबुवा, असा कोलाहल केल्यानं पक्षाचं मंडन होत नाहीं, तुम्ही सांगतां तें वचन माझ्या श्रवणपुटांतच नव्हे तर अंत:करणपुटांत सुद्धां मीं सांठवून ठेवलं आहे. परंतु एक डोळा यमपुरीकडे आणि दुसरा स्मशानाकडे ठेवलेल्या थेरडयानं तरूण कुमारीशीं विवाह लावा, अशी, शास्त्रीची तरी स्पष्ट संमति आहे का ? सुवर्ण० : नसेल. पण निषेध तर नाहीं ना ? यद्यपि असला तथापि शास्त्राद्रूधिर्बलीयसी ! कोदंड : म्हणजे स्त्रियांना तेवढे शास्त्राचे कडक निर्वंध आणि पुरुषांना मात्र पुरुषांनीं स्थापन केलेल्या शिथिल रुढी, हा कोणता न्याय ? दीक्षित : हा पुरुषसत्तान्याय, असंच का म्हणा ना ? होय कीं नाहीं, शास्त्रीबुवा ? सुवर्ण० : नाहीं; नाहीं, दीक्षित मी म्हणतों हा अन्नोदरन्याय, म्हणजे जावत्कालपर्यंत हें उदर आहे तावत्कालपर्यंत त्याला अन्न हें पाहिजेच. श्रीमन्त : त्याचप्रमाणं आम्हीं आहोंत तोंपर्यंत आम्हांला बायको ही पाहिजेच ! सुवर्ण० : अहाहा ! श्रीमंतीनीं अगदीं उत्तम रामवाण निर्णय केला. ‘ शुन: कपाले लगुडप्रहार; ’ याच न्यायाचा या कलिकालांत अवलंब केला पाहिजे, का कोदंड, मुख म्लान झालं ? शंकासमाधान होऊन प्रत्यय आला वाटतं ? कोदंड : आला: परंतु तो कशाविषयीं ? तर वीतभर पोटाकरितां तुम्ही उभयतां कोणतंहि निंद्य कर्म करायला चुकणार नाही, याचा आल ! आतां मी जर तुम्हांला श्वानवृत्तीचे म्हणेन, तर त्यांतहि तुमचा गौरवच केल्यासारखा होईल. कारण त्याच्या ठिकाणीं प्रामाणिकपणा हा तरी एक मोठा गुण असतो; परंतु --- पद्य --- ( मम गौरीही कूपि कशि न मी ) श्वानाहुनि अति नीच तुम्ही रे, स्वार्था मांजरसे टपतां ॥ जंबुकगुरु जनवंचनकामीं ॥ साधुबकापरि वरि दिसतां ॥१॥ वेदशास्त्रसंपन्न म्हणवितां ॥ केलि मुखोद्रत ति गीता ॥ तत्व तयांतिल कळे हेंच का ॥ सत्यपराङमुख कां होतां ॥२॥ श्वान नाचतें पुच्छ घोळितें, चाटि अंग तुकडयाकरितां ॥ तसें नाचतां आर्जव करितां, रुचे समर्था तें वदतां ॥३॥ तो म्हणे अश्व वृषभाला ॥ तुम्ही मान तुकवितां त्याला ॥ तो म्हणे अहो रवि मेला ॥ लावितां पदर डोळ्यांला ॥ मी कसा तरुण रंगेला ॥ म्हणतांचि मदन अवतरला ॥ नरनंदी हे लक्ष्मीनंदन ॥ त्यांत भोंवतीं तुम्हि जमतां ॥ श्वान काक बक ढोंगी सोंगी ॥ दिवटी त्याच्या करि देतां ॥४॥ दीक्षित : कोदंडा, मर्यादा सोडून चाललास ! शुद्धीवर ये ! कुणाला काय बोलतोस ? कृतघ्ना, विपत्काळीं तुला आश्रय दिला, त्याचे हे उपकार फेडतोस काय ? कोदंड : तो आश्रय परोपकारबुद्धीनं दिला नाहींस, तूं रचलेल्या कपटनाटकांत माझा उपयोग होता, म्हणून दिलास १ श्रीमन्त : ( सभय ) हा विषारी साप आमच्यावर उलटल्यासारखा दिसतो ! याचे दांत पाडले पाहिजेत, नाहीं तर हा दंश करील. हो दंड करील ! कोदंड : अरे जा ! श्रीमंताचं सोंग घेणार्‍या थेरडया, ढोंग्या भुजंगनाथा , आतां एका क्षणांत तुझी श्रीमंती झाडून टाकतों पाहा ! श्रीमन्त : ( घाबरून ) हा पाहा दीक्षित, हा पाहा काय म्हणतो तें ! याला कांहीं तरी द्र्व्याची लांलूच दाखवा. दीक्षित : ( बाजूस ) श्रीमंत, आपण घाबरूं नका असे. काय करायचं त्याची योजना मीं पूर्वींच करून ठेवली आहे. ( उघड ) अहो कोदंड, झालं तें गेलं. आतां बोलूनं नका. हवं तर श्रीमंतांच्या लग्नाबरोबरच तुमचे लग्न करून टाकतों. हवी तर नवरत्नांची एक मुरेखशी कंठी गळ्यांत घालतों. बोला, कोणतं पसंत पडतं ? कोदंड : चल, भाषण करूं नकोस ! तुला स्वतःसारखेच सर्व दिसतात ! माझं ऐकायचं असेल, तर लग्नाचा नाद सोडून या नंदीबैलाला घेऊन आतांच्या आतां या क्षेत्रांतून चालता हो. असं न करशील, तर तुझ्या कारस्थानाचा एका घटकेंत सर्व क्षेत्रभर डंका वाजला म्हणून समज ! श्रीमंत : ( बाजूस ) दीक्षित, होय म्हणा ! हें लग्न नको आणि ही भानगड नको. चला, आलों तसे मुकाटयानं परत जाऊं. हवं तर मी बोलतों. अहो कोदंड. तुमच्या म्हणण्याप्रमाणं आम्ही निघून जातों आणि पुन्हा मेलों तरी लग्नाचं नांव काढणार नाहीं अशी शपथ घेतों. दीक्षित : श्रीमंत. हें काय ? तुम्ही स्वस्थ बसा, कोदंडा, या दीक्षिताला अजून तूं चांगला ओळखला नाहींस, तुझ्यासारख्या कच्च्या पोराच्या दटावणीला मी भीक घालतों काय ? तूंच हें क्षेत्न सोडून या क्षणीं चालता हो, नाहीं तर तुज्यावर हवं तें कुभांड रचून तुला इथलं कारा-गृह दाखवीन. कोदंड : दाखविशील. कारण --- कोदंड : दाखविशील. कारण ---- पद्य --- ( फिरवि वदन ) तूं पापी अधमाधम खलकषाय, निंद्य जगिं तुज काय ॥ मूतिंमंत तूं अपाय, संग्रहघट कुमतीचा हा त्वदीय काय ॥ध्रु०॥ करुनि विविध पातकांस ॥ भोगिति जे नरकवास ॥ प्रमुख त्यांत व्हावयास ॥ कोण तुजशिवाय ॥१॥ ( जाऊं लागतो ) दीक्षित : अहो कोदंड, थांबा ! ( हात धरून ) सर्पाला दुखवून जिवंत सोडीन, इतका मी भोळा नाहीं. या, या हेरंबमहालाच्या गारशा तळघराचं तर थोडं सुख घ्या. छे छे ! आतां ही धडपड --- अरे गोरख, कानीफ ( ते येतात ) चला; या चोराला चतुर्भुज करून तळघरांत नेऊन टाका. ( ते पुढें सरतात ) कोदंड : अरे, तुम्ही मला बांधून नेणार तर न्या, परंतु आधीं या नीचाचा प्राण घेतों. मग न्या. दीक्षित : बघतां काय ! ओढून घेऊन चला. ( ओढूं लागतात ) कोदंड : ( जातांना ) घ्यानांत ठेव. तुला या दुष्कर्माबद्दल झाडा देण्याचा प्रसंग लवकरच येईल ! ( त्यास घेऊन जातात ) दीक्षित : बरं बरं ! पाहूं म्हणे ! बरं श्रीमंत, मी या शास्त्रीबुवांना घेऊन इथले एक अधिकारी परिचयाचे झाले आहेत, त्यांना भेटून याची काय व्यवस्था करावयाची तें ठरवून येतों. सुवर्ण० : थोडा तरी सुवर्णप्रयोग करावा लागेल. दीक्षित : पण मग अगदीं निर्धास्त. श्रीमंत : ठीक आहे. कांहीं करा, पण याचं तोंड पुन: उघडणार नाही असं करा. दीक्षित : तें माझं काम चला. शास्त्रीबुवा. ( जातां जातां ) प्रथमत: असं करूं, आणि असं नच जुळलं तर तसं करूं. ( जातात ) श्रीमन्त : शावास आहे आमच्या दीक्षितांची ! याला म्हणावं प्रसंगावधान. नाहीं तर आम्ही ! हें तुमचं कपट बाहेर फोडतों असं कोदंड म्हणाला मात्र, आणि इकडे माझ्या जिवाची काय त्रेधा झाली, ती फक्त मलाच ठाऊक. ईश्वराला सुद्धां कळली नसेल ! साकी भरे कांपरें, भ्रमे द्दष्टि ही, जीभहि गेलि सुकोनी ॥ दीक्षितरायें लाज राखिली संकट तें टाळोनी ॥ आशा लग्नाचीं । झाली प्रबळ पुन्हा अमुची ॥१॥ ( जातो ) {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:नाटक]] [[वर्ग: गोविंद बल्लाळ देवल साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:संगीत शारदा (नाटक)]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] q9hz5kvaki3mbkpxic7mm3zpmv7wlg3 0 5236 36727 36383 2026-09-08T06:37:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36727 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = राम गणेश गडकरी | विभाग = | मागील = [[वेड्याचा बाजार (मराठी नाटक)]] | पुढील = [[वेड्यांचा बाजार (मराठी नाटक)/अंक दुसरा]] | वर्ष = | टिपण = }} नमन अतुल तव कृति भ्रमवि मति ईश्वरा ! ॥धृ०॥ वर्षती मेघजल, शांतविति भ्रमितल, सलिल मग त्ययुनि मल जात सुरमंदिरा ॥ गोविंद पूर्व-पद-अग्रज स्मरुनि पद, दबळि निज हृत्सखद शब्द नाकरा ! [गोविंदाग्रज] =अंक पहिला= ==प्रवेश पहिला== ''[मधुकर व वसंत, स्थ्ळः-रस्ता]'' * ''मधुकर'' : वेडयांचा बाजार आहे आमचें घर म्हणजे! वसंतराव, एकेकाचा प्रकाराऐकलात तर अक्कल गुंग होऊन जाईल तुमची! नाहींतर उगीतर उगीच वेणूताईचें लग्न इटकें लांबणीवर पडलें असतें का! जा कांहीं नाहीं तरी सोळावें वर्ष असेल तिला! पण आमचे तात्या पडले ज्योतिप्याच्या नांदात ! अण्णासहेबांना सगळा वैद्यकाचा व्यापार आणि आईला देवधर्म पुरतात! बरें दादाविषयी म्हणाल तर त्यानें संन्यासदीक्षा घ्यावयाची फक्त बाकी ठेविली आहे! * ''वसंत'' : खरेंच, माधवरावांच्या डोक्यांत हें वेड कसें काय आलें ? * ''मधुकर'' : लग्न झालें तोंपर्यंत सर्व ठीक होतें; पुढें त्यांना कळलें कीं, बहिनीला लिहितां वाचताम येत नाहीं म्हणून; आणि हे म्हणजे पक्के सुधारनावादी! केला निश्चय कीं, पुन्हां म्हणून बायकोचें तोंड पहावयाचें नाही, आणि त्य सुमारास विवेकानंद, स्वाभी रामतीर्थ, हंसस्वरूप या मंडळींच्या व्याख्यानांचा प्रसार सुरू झाला होता, त्या वैतागांत आमच्या दादासाहेबांनींही परमाथीची कास धरिली! इकडे बिचारी रमावहिनी महिरीं चांगले लिहायला वाचायला शिकली, पण उपयोग काय? इतक्या अवकाशांत दादासाहेब पूर्ण विरक्त बनले! वहिनींना घरीं आणावयाचें नांव काढलें कीं हे घर सोडण्याच्या प्रतिज्ञा करायला लागतात! * ''वसंत'' : पण, मधुकर, मला वाटतें कीं माधवरावाचं हें वैराग्य फार दिवस टिकणार नाहीं! हें दोन दिवसांचें वारें दिसतें सगळें! कांहीं प्रयत्न केला तर माधवराव अजून ठिकाणावर येतील! * ''मधुकर'' : येतील तेव्हां खरें! पण आज तर घरांत एका वेडयाची भर पडली आणि बाकीच्यांच्या वेडांना उठाव्णी मिळाली! तात्या म्हणतात त्याला साडेसाती आहे सध्यां; अण्णा म्हणतात, अभ्यासानें आणि जाग्रणानें त्याचें डोकें फिरलें आहे आणि आई म्हणते कुणी तरी जादुटोणा केला आहे! * ''वसंत'' : आणि तिघांचेही आपापल्या परीनें सारखे उपाय चालू असतीत, * ''मधुकर'' : तें कांहीं विचारूं नका, त्यांच्या पत्रिकेचीं वर्षफळें काढण्यांत तात्या वर्षेंच्या वर्षें घालवितात; अण्णांच्या औषधांनी आणि काढयांनीं त्याची अन्नपाण्याची सुद्धां गरज भागविली आहे आणि आईनें तर अंगार्‍याधुपार्‍यांनीं त्याला शुद्ध बैरागी बनविला आहे! * ''वसंत'' : काय विलक्षण मंडळी! हा प्रकार पाहून तुम्हाला अगदीं वेडयासारखें होत असेल! * ''मधुकर'' : अहो, इतक्यानें कुठें आटोपतें आहे सारें? दादाच्या लग्नांत आपण चुकलों असें प्रत्येकाला वाटतें आहे आणि वेणूताईच्या लग्नाबद्दल फाजील सावधगिरी घेऊन मागच्या चुकीचा वचपा भरून काढप्याची तिघांनींही आपापल्या मनाशीं गांठ बांधून ठेविली आहे! * ''वसंत'' : आमची यमुताई मोठी भाग्याची म्हणून निर्विघ्नपणें तुमच्या पदरांत पडली म्हणायची! * ''मधुकर'' : त्यावेळीं आमच्या मंडळींत इतकी जागृति झाली नव्हती, नाहींतर माझ्या लग्नाचा प्रकारसुद्धां वेणुताईच्या लग्नासारखाच झाला असता. हल्लीं मात्र खरा तमाशा चालला आहे घरांत ! वेणुताई आणि दादा यांच्या कल्याणासाठीं तिहेरी उपायांचा सारखा मारा सुरू आहे. * ''वसंत'' : यमुताई कधींकधीं या गोष्टी सांगते, पण इतका प्रकार असेल असें नव्हतें आम्हांला वाटत ! मग कदाचित् ती मुद्दाम सांगत नसेला! * ''मधुकर'' : ती सांगणार किती तुम्हांला! अण्णांनीं या दोघांसाठीं औषधांचा असा सांठा करून ठेविला आहे घरांत कीं तो पाहून मुर्डी आंजर्ल्याच्या वैद्यांनासुद्धां लाज वाटावी! आईनें दोघांच्या हातापायांत गंडेताईतांची इतकीं गर्दी केली आहे कीं दोघांनींही ताबूतांत फकिरी घेतली आहे असा भास होतो. आणि तात्यांनीं तर या दोघांचीं वर्षफळें, पत्रिका यांच्या नकला करण्यासाठीं आणि ठिपणें करण्यासाठीं वीस रुपये दरमहाचा एक स्वतंत्र कारकून ठेवून दिला आहे! * ''वसंत'' : आणि माधवराव हें सारें मुकाटयानें सोशीत असतात वाटतें! * ''मधुकर'' : तो इकडे लक्षच देत नाहीं! भोंवतीं बैराग्यांचा एक तांडा असला म्हणजे झालें! त्यानें तर घराला धर्मशाळेची कळा आणून ठेवली आहे. * ''वसंत'' : अशा घोटाळ्यांत सारी जबाबदारी तुम्हांलाच संभाळावी लागते हें स्वाभाविकच आहे. मधुकर, मीं वेणूच्या लग्नाचा विषय आज मुद्दामच काढिला आहे हें तुमच्या लक्षांत आलेंच असेल. * ''मधुकर'' : तुम्हीं न बोलतां तुमचा हेतु माझ्या डोळ्यांसमोर नेहमीं उभा असतो; पण ज्या गोष्टीचा इलाज आपल्या हातीं नाहीं तिचा नुसता उच्चार करण्यांत काय हांशील आहे या विचारानें मी नेहमीं स्वस्थ बसतों. * ''वसंत'' : तर काय आमच्या प्रीतिविवाहाची भाशा मीं सोडून द्यावी म्हणतां? मधुकर, आमचा प्रीतिविवाह म्हणजे एखाद्या नाटकांतली नाहीं तर कादंबरींतील बडबड समजूं नक! तुमच्या लग्नांत वेणू मला देण्याबद्दल जी सारखी थट्टा चालली तिचा आमच्या दोघांच्याही मनावर अगदीं तात्पुरताच परिणाम झाला नाहीं, लग्नानंतर यमुताईबरोबर मी तुमच्या खेडेगांवीं एक महिनाभर होतों त्यावेळीं एकमेकांच्या अधिक परिचयानें तो परिणाम द्दढ झाला. तुमच्या लग्नांतल्या थट्टेला आम्हीं लग्नापेक्षां जास्त महत्त्व देऊं लागलों, पुढें, तुम्हांला माहीतच आहे, मी जरी त्यानंतर कधीं तुमच्या घरीं आलो नाहीं तरी या तीन चार वर्षीत आमच्या यमुताईबरोबर वेणू आमच्या घरीं दोन चार वेळां महिना महिना राहिली होती. या अवकाशांत आमच्या एकमेकांच्या गुणांची आम्हांला पारख पटून तुमच्या लग्नांतल्या थट्टेला आमच्या लग्नानें खरेपणाचें स्वरूप देण्याचा निश्चय केला आणि या कामांत माझी सारी भिस्त, मधुकर, एकटया तुमच्यावरच आहे, आमच्या लग्नाला तुमची आडकाठी नाहीं ना? * ''वसंत'' : <poem> :::''(राग-यमन. ताल-दादरा.)'' ::वैवाहिक दीक्षा जधि प्राप्त हो तुला ॥ ::प्रेमोत्सव होई कीं तेंवि मला ॥धृ०॥ ::आप्तवर्ग बांधिति ती सूत्र-बंधनें ॥ ::तींच करिति सुद्दष सुनव प्रेम-बंधनें । ::अंकूस्ति प्रेमांकुर होइ त्या पळा ॥१॥ </poem> * ''मधुकर'' : असल्या अनुरूप विवाहाला दुदैंवाखेरीज दुसर्‍या कोणाची आडकाठी असणारा? मी मागेंच एक दोन वेळां तुमच्याबद्दल गोष्ट काढिली होती; पण तात्या म्हणतात तुमचें टिपण जमत नाहीं, आई म्हणते परतवेल होते आणि अण्णा तर वैद्याच्या मुलाखेरीज कोणाचें नांव सुद्धां काढूं देत नाहींत. यंदा तात्यांनीं पुढल्या महिन्यांत वेणूचे ग्रह साधारण बरे आहेत तेव्हां तेवढघांत लग्न करून घ्यायला हरक्त नाहीं म्हणून लग्नाला कशीतरी परवानगी दिली आहे एकदांची! तेव्हां आतां लोकांचीं तोडें बंद करण्यासाठीं निदान त्या बाळाभाऊशीं का होईना पण एकदांचें घेणूचें लग्न करण्याचा मी विचार केला आहे. * ''वसंत'' : बाळाभाऊ कोण हा! * ''मधुकर'' : अहो तो आमच्या गांवच्या वैद्यवुवांचा मुलगा! वैद्यवुवांनीं अण्णांच्यावर आपल्या वैद्यकाचे चांगलेंच जाळें पसरलें होतें. अण्णा त्यांच्या अगदीं अर्ध्या वचनांत वागत असत. वैद्यवुवांच्या अतंकाळीं अण्णांनीं त्यांना वचन दिलें कीं वेणू बाळाभाऊला देईन म्हणून, आतां बाळाभाऊतें स्वतां नकार दिल्याखेरीज अण्णा म्हणतात मी कांहीं माझ्या वचनाला बाघ आणणार नाहीं. * ''वसंत'' : बरें; निदान मुलगा तरां बरा आहे का? * ''मधुकर'' : कसला बरा? जाणून बुजून पोरांला विहिरींत लोटायची! घरच्या माणसांनीं शिकण्यासाठीं इथं ठेवला आणि मुलानें नाटकाचा छंद धरिला! उठतां बसतां नाटकाखेरीज बोलणें नाहीं! नेहमीं नाटकवाल्यांत पडलेला! * ''वसंत'' : आणि अशा माकडाच्या पदरीं तुम्हीं असलें रत्न बांधणार? मधुकर, यापेक्षां वेणूला खरोखरीच एखाद्या--- * ''मधुकर'' : वसंतराव, मला कांहींच कळत नाहीं असें समजूं नका! पण हा लोकापवाद मोठा कठीण आहे! चवाठयावरचीं कुत्रीं [[भाकरी]]च्या तुकडयानें तरी भुंकायचीं थांबतात; कावळा व्रण असेल तिथें तरी चोंच मारितो, विंचवाला छेडलें तरच तो नांगी चालवितो; पण लोकांच्या कुटाळकीची तर्‍हा या सर्वांच्या विरहित असतें. तेव्हां असा देखतां डोळ्यांनीं आगींत पाय घालायला तयार झालों आहें, बरें दुर्दैवानें त्याचें टिपणही तात्यांच्या पसंतीस उतरलें आहे! आज आतां तेवढयासाठींच निघालों आहें. कुठुन तरी त्याला हुडकून अढून एकदां मुलगी समक्ष पहा म्हणजे शास्त्रोक्त झालें म्हणून सांगतो. * ''वसंत'' : धिक्कार असो आमच्या समाजाला! विचारी मनुप्याला असा अविचार करणें भाग पडतें आणि त्याबद्दल त्याला कोणी दोष देत नाहीं! अरेरे असे प्रकार पहात बसण्यापेक्षां संन्यास घेऊन वनवास पत्करलेला बरा! * ''मधुकर'' : वसंतराव असं अगदीं निराश होऊं नका! चल आज त्या बाळाभाऊला बोलावूं, त्याला दोन गोष्टी सांगून पाहूं! मी ही आज रात्रीं पुन्हां तुमच्याबद्दल गोष्ट काढून पाहतों! पाहूं, प्रयत्नांतीं परमेश्वर! नाहींतर होणाराला पाठ दिलीच पाहिजे, चला, त्या बाळाभाऊचा तपास काढूं. * ''वसंत'' : काशीच्या नव्या पाठशाळेंतून शिक्षण संपवून परीक्षा दिल्यानंतरसुद्धां तेथेंच राहिलों असतों आणि संन्यास घेतला असता--- *''मधुकर'' : मग दादाला हंसायला कुठें जागा उरली? चला अहो, हातपाय गाळूं नका. चला. * ''मधुकर'' : <poem> :::''(राग-बिहाग, ताल-त्रिवट.)'' ::सजुनि तुम्हा संन्यासी होतां नुरत तिळहि हंसण्या बारण इतरां कां तुम्ही हंसती ॥धृ०॥ ::हा विषाद द्या त्यजुनि तुम्ही प्रयत्न करुनि वरा नव यथ ॥१॥ ''(जातात.)'' </poem> ==प्रवेश दुसरा== * ''वेणू'' : [यादहरावा भाई याहो,] ::भीमवबाळा ती वेव्हाळा टाकुनि गोपाळा ॥ ::निश्चय केला बंधुवरानें द्यावी शिशुपाळा ॥ ::विवाहकाळीं खळ तो आला तंव राजस बाळा ॥ ::शोकमरानें विव्हळ झाली दोष लावि माळा ॥ ::अजुनि तरी या दासीसाठीं याहो गोपाळा ॥ ::जवळी आली काळवेळ ही संकट हें टाळा ॥ ::ऐन समायि कां निष्टुर झालां? काय असें केलें ॥ ::दीनावरिचें प्रेम सदाचें आज कुठें गेलें ॥ ::कधिं वाहिन ही काया माझी देवा तव पायां ॥ ::कधिं पाहिनसें झालें मजला सांवळि ती काया ॥ ::कधीं सांठविन रूप मनोहर या नयनीं देवा ॥ ::मिळेल केव्हां अमागिनीला प्रेमाचा ठेवा ॥ ::नका करूं छळ याहुनि माझा अजुनी घननीळा ॥ ::वाट बघु किति घेउनि हातीं अश्रूंची माळा ॥ ::किती आळवूं परोपरीनें कंठ किं हो सकला ॥ ::तरिहि यावया अजुनी माझा माधव कां चुकला ॥ ::सर्वसाक्षि भगवंता आतां अंत नका पाहूं ॥ ::कीं विषयानीं प्राण तरी हा पदकमला वाहूं ॥ ::मीच अमागी, म्हणुनी आपण अनुनी नच आलां ॥ ::ब्रह्म सगुण जें दुर्लभ सकलां मिळे कसें मजला ॥ ::रडतां यापरि अश्रुजलानें पद भिजुनि जाई ॥ ::ऊर भरुनि ये, शब्द न चाले... * ''यमुना'' : हें हू काय वन्सं? गाणें म्हणतां म्हणतां तुमची सुद्धां अगदीं तुमच्या गाण्यांतल्या भीमकबाळेसारखी स्थिति झाली! * ''वेणू'' : बहिनी, तुझें आपलें भलतेंच! भीमकबाळेसारखी स्थिति व्हायला मला ग काय झालें आहे! एकादें गाणें म्हणतांना मनुष्प तसें तद्रूप नाहीं का होत? * ''यमुना'' : वेणू बन्सं! पुरे झाली ही बतावणी: तुमच्यासारखी शिकलेली नसेन म्हणून काय झालें! इतकें का मला कळत नसेल? सांगा पाहूं तुमच्या मनांत काय असेल तें, वा: गडे, माझ्याजवळ सुद्धां आडपडदा? * ''वेणू'' : बहिनी, रागावू नकोस अशी. बायकांच्या मनाला कुठें तोंड असतें का? इतंक दिवस तुल मी माझें दुःख मुद्दाम सांगितलें नाहीं. तं तरी काय करणार बापडी! रमाबहिनीचें दुःख आपल्याला पुष्कळ माहीत आहे. पण काय उपाय होतो आपल्या हातून तिथें तरीं? तीच माझी गत. एरवीं आडपडदा कशाचा? फार झालें तर डोळे निपटीत बसाचें हेंच बायकांचें समाधान. * ''यमुना'' : (''पदरानें तिचे डोळे पुसून'') नका रडूं, वन्सं. शपथ आहे तुम्हांला माझ्या गळ्याची. आजच तुम्हाला इतकें वाईट वाटायला काय झालें? सांगा पाहूं मला? * ''वेणू'' : सांगतें, पण वहिनी, ऐकून घेटल्यावर तूं माझी थट्टा नाहीं ना करणार? * ''यमुना'' : काय बोलतां वन्सं! चला. तुमचें बोलणें तुम्हांलच शोभतें. हीच का माझी परीक्षा केलीत आजवर? आम्हीं नांवाच्या नणंद-भावजयी; पण सख्या बहिणीप्रमाणें आतांपयेंत वागत आलों आणि तुमचें हें बोलणें? मग काय बोलायचें माणसानें पुढें! * ''यमुना'' : :::(''राग-देस, ताल-झापताल'') ::असुनी भगिनि-भाव, कां हा दुजां भाव ? मळवा न तें नांव ॥धृ०॥ ::कथुनि कारण मला, करूं नका शोक हा, मी देत वचनाला ॥ ::ठेवा न त्या नांव कां हा दुजा भाव ? ॥ ::मळवा न तें नांव ॥१॥ * ''वेणू'' : रागावलीस पुन्हां! तसें नव्हे वहिनी, पण सुखांतल्या माणसाला दुःखी माणसाच्या दुःखाची चांगलीशी कल्पनाच करितां येत नाहीं. म्हणून मी तसें बोललें; तुला लावून बोलण्यासाठीं नव्हे! वितीच्या यातना वितीलाच माहीत; दुसर्‍यांना तिचें दुःख हलकेंच आहे असेंच वाटायचें! * ''यमुना'' : बरें, तसें का होईना? मी मुळींच बोलत नाहीं आतां! आधीं मला सांगा आणि मग पहा. मी थट्टा करतें का काय तें? हातच्या कांकणाला आरसा कशाला हवा? सांगा पाहूं तुम्हांला का वाईट वाटलें मघाशीं. * ''वेणू'' : सांगायलाच कशाला हवें? तुंच सांग बरें वहिनी, माझी स्थितिसुद्धां त्या भीमकबाळेसारखीच नाहीं का ? * ''यमुना'' : ती कशी काय? * ''वेणू'' : नीट आठवण कर म्हणजे तुझ्यासुद्धां तेव्हांच लक्षांत येईल. * ''यमुना'' :(''थोडा वेळ विचार करून'') माझ्या नाहीं बाई कांहीं लक्षांत येत. * ''वेणू'' : असें वेड पांधरलेंतर कुठून येणार लक्षांत! * ''यमुना'' : वेड नव्हे वन्सं, खरेंच नाहीं आठवत मला कांहीं. * ''वेणू'' : बरें, तुझ्या लग्नांतली तरी तुला चांगली आठवण आहे ना? * ''यमुना'' : अगदीं चांगली आठवण आहे! पण तिच्यावरून काय सरजायचें इथें! * ''वेणू'' : बोहल्यावर तू आणि मधुदादा होता? मागें मी मुहूर्ताचा कर्‍हा घेऊन उभी होतें, आठवतें का तुला? * ''यमुना'' : हो, न आठवायला काय झालें? डोल्यांदेखतच्या गोष्टी! त्यावेळीं जाऊबाईंनीं तुमच्या नी आमच्या वसंतदादाच्या पदराला गांठ मारली, मुलींनीं तुम्हांला वसंतदादाचें नांव घ्यायचा आग्रह केला, अखेर तुम्ही लाजून अगदीं रडकुंडीला आलां तेव्हां मींच ती गांठ सोडली, तेव्हांचीच गोष्ट ना? * ''वेणू'' : तेव्हांचीच कशाला, तीच गोष्ट! आतां तरी आलें ना सारें लक्षांत? * ''यमुना'' : अस्सं! अस्सं! आतां लक्षांत ना यायला वेळी का आहें मी! * ''वेणू'' : वहिनी, कां बरें इतकी घाई केलीस, त्यावेळीं ती गांठ सोडायची? * ''यमुना'' : हें काय वन्सं? (''तिच डोळे पुसते'') या गोष्टी कुणाच्या हातच्या का असतात! झालीं, पांच वर्षें होऊन गेलीं त्या गोष्टीला ! * ''वेणू'' : पांच वर्षें झालीं का ग वहिनी तुझ्या लग्नाल? * ''यमुना'' : हो यंदाच्या श्रावणांतली माझी पांचती मंगळागौर ना? वर्षोंना काय लागतें व्हायला! आलीं-गेलीं वर्षें. * ''वेणू'' : मला ही गोष्ट अगदीं काल झाल्यासारखी वाटते. वहिनी, त्या दिवसापासून मला एवढया एकाच गोष्टीचा सारखा निदिघ्यास लागला आहे. वहिनी, पुन्हां येईल का ग तशी वेळ कवीं? * ''यमुना'' : हो, देवाच्या मनांत आलें तर तसें सूद्धां घडून येईल. * ''वेणू'' : मला तुझे असे भोवम आशीवदि नकोत. तूं घेशील का मनावर माझें एवढें काम? तुझी अगदीं जन्माची उतराई होईन. * ''यमुना'' : हात्तिच्या, त्याला एवढी काकळूत कशाला करायला पाहिजे, मला नको का आहे असें झालें तर, एकदां मीं गोष्ट काढली सुद्धां होती जवळ! आज पुन्हां काढीन. * ''वेणू'' : "पुन्हां काढीन" नाहीं! एवढयाणें नाहीं व्हायचें माझें समाधान, उन्हाच्या धापेंत उडत्या पांखराच्या सावलीनें काय विसांवा मिळणार? तूं मधुदादाला अगदीं गळ घाल आणखी, * ''यमुना'' : आणखी वसंतदादाला सुद्धां ना? * ''वेणू'' : हो, दोहींकडे अगदीं आळ घेऊन बैस, कांहीं म्ह्टल्या कांहीं आपला हट्ट सोडूं नकोत. नाहीतर पहा, बाबा कांहीं करोत, माझ्या मनासारखं नाहीं झालें तर मी कांहीं माझ्या जिवाचे... * ''वेणू'' : ::(''राग-यमन, ताल-त्रिवट'') ::सोसुनि दुःखा यापरि, ऐशी ॥ ::होऊं भार कां या जगतासी? ॥धृ०॥ ::प्रिय गोष्टींचा त्याग वरोनि, अप्रिय तेही प्रिय मानोनि. घालूं माळा कां दुःखासी? ॥१॥ * ''यमुना'' : पुरे मेलें हें बोलणें. वन्सं, तुम्ही अगदीं बिनघोर रहा. मी काय पाहिजे तें करीन. पण तुमच्या मनासारखें घडवून आणीन, आतां तर झालें ना! * ''वेणू'' : तुझ्या तोंडांत साखर पडो म्हणजे झालें. * ''यमुना'' : बरें, पण वन्सं, आजच तुम्हांला इतकें वाईट वाटून घ्यायला काय झालें? * ''वेणू'' : आज दुपारीं जेवणावर बाबा काय म्हणाले तें सांगितलें नाहीं वाटतें मधुदादानें तुला? * ''यमुना'' : कुठून सांगणें होणार, तुमचें तरी काय विचारणें. * ''वेणू'' : हो. खरेंच, राजाराणीची गांठ पडायची ती मंचकावरच! झालें. मुरडलेंस नाक! पोर व्हायची वेळ आली तरी आमच्या वहिनींचें पोरपण कांहीं गेलें नाहीं अजून. * ''यमुना'' : बरें, काय म्हणत होते मामंजी? * ''वेणू'' : बाबांनीं मधुदादाला सांगितलें कीं ते-ते हे आहेतना त्यांना म्हणावें उद्यां येऊन मुलीला शास्त्रोक्त पाहून जा एकदां म्हणून! म्हणजे उद्यांच्या वैशाखांत घेऊं उरकून कार्य झालें! * ''यमुना'' : कुणाला, आपल्या वैद्यबुवांच्या बाळाभाऊंना वाटतें? * ''वेणू'' : हो. * ''यमुना'' : मग त्यांच्या नांवाची लाज वाटायला लागली वाटतें इतक्यांत! * ''वेणू'' : बघ केलीस खरी भलतीच थट्टा, अग अग लाज कशाची? जें नांव ऐकायलासुद्धां नको तें कशाला तोंडावाटें काढूं उगीच? * ''यमुना'' : आणि उद्यांच बाळाभाऊ तुम्हाला पहायला येणार वाटतें? * ''वेणू'' : हो. अन् हें ऐकल्यापासून माझा जीव कसा खालींवर होत आहे सारखा! सांगशील ना तू मधूदादाला आजच? * ''यमुना'' : सांगेन, सांगेन; अगदीं खचित सांगेन, तुम्ही कांहीं काळजी करूं नका. (''सदाशिव येतो.'') * ''वेणू'' : या सदुभाऊ, इतक्या उन्हाचे कुणिकडे? * ''सदाशिव'' : ताईनें तुम्हांला बोलविलें आहे घरीं! * ''वेणू'' :कुणी! रमावहिनीनें का? * ''सदाशिव'' : हो, तिला करमत नाहीं म्हणून तुम्हांला बोलविलें आहे घटकाभर बसायला. * ''वेणू'' : खरेंच, किती दिवसांत रमावहिनीकडे गेलें नाहीं. शनवार शनवार आठ, आदितवार नऊ आणि आजचा सोमवार दहा. चल वहिनी तूं पण. * ''यमुना'' : अशा उन्हाच्या; अंमळशानें. * ''वेणू'' : गाडी आणिवतें हवी तर, मग तर झालें ना? * ''सदाशिव'' : आणावयाला नकोच. मी आणलीच आहे आमची गाडी. * ''वेणू'' : झालें तर मग. गाडींत नाहींना झोंप लागणार उन्हाची आमच्या दादाच्या नाजुक राणीला? चल. * ''यमुना'' : दमा जरा. सदुभाऊ, चहा करतें आणि मग. * ''सदाशिव'' : नको, आतां तुमच्या घरीं करा चहा. चला लौकर. यमू-बरें चला. (''जातात.'') == प्रवेश तिसरा == [''वलवंत प्रासादिक नाटकमंडळीचा दिवाणखाना. तालमीचा देखावा. कांहीं मंडळी जमली आहेत, कांहीं येताहेत, एकजण मध्येंच निजले आहेत.''] * ''काका'' : चलरे; कृष्णा, दे घंटा आणि हाक मार वडया मंडळीला; ददा, पांडू, भाऊराव (''दोन तीन मुलें जातात.'') हें कोण निजलें आहे. देसपांडे का? उठीव त्यांना! * ''कृष्णा'' : देशपांडे, अहो देशपांडे, उठा कीं. * ''देशपांडे'' : अरे कां त्रास देतोस मर्दा; आहे काय गडबड! * ''कृष्णा'' : अहो तालीम. * ''देशपांडे'' : तालीम नाहीं आखाडा. * ''कृष्णा'' : काय कोठयांचा नाद हा. * ''देशपांडे'' : नाद नाहीं आवाज. * ''काका'' : अहो, बस करा कीं; उठा, (''देशपांडे उठून बसतात. मुलें येतात.'') * ''गोपाळ'' : काका, अण्णासाहेब गेले आहेत बाहेर. पंत म्हणतात माझी आहे पाठ नक्कल; आणि गणपतराव म्हणतात तुम्ही सुरू करा मी आलोंच. रघुनाथ, भाऊराव म्हणतात मी भांग काढून येतों केंसांना? * ''देशपांडे'' : भांग का गांजा? (''दोघे तिघे जण येतात.'') * ''पांडू'' : का काका, आम्हांला जरा उशीर झाला कीं कायदे आणि कलमें काढिलीं, आताम करा कीं दंड? * ''देशपांडे'' : दंड का हात? * ''काका'' : आम्ही कशाला बसतों कुणाला दंड करीत; मालक जाणे अन् तो दंड जाणे! तो मालकांचा मान! * ''देशपांडे'' : मान का कंबर! * ''पांडू'' : हं, तें ठीकच आहे; मोठयांना कोण ठेवणार नांवं? * ''देशपांडे'' : नांव नाहीं होडी. * ''तात्या'' : गप्य बैस कसा, पांडू; अरे, ती वडील मंडळी, आपण त्यांना असें बोंलू नये. त्यांनीं कांहीं केलें तरी आपल्याला तीं पूज्यच! * ''देशपांडे'' : पूज्य का शून्य. * ''काका'' : बस करा आपला फाजीलपणा, देशापांडे, नक्कल आहे का उद्यांची पाठ? * ''देशपांडे'' : (''हळूच एकीकडे'') पाठ का पोट? * ''काका'' : बरें भाऊराव येईपर्यंत तेवढें "जाऊं कामाला" घ्या बसवून! पांडू, सूर धर काळ्या पांचव्याचा मध्यम. * ''देशपांडे'' : (''एकीकडे'') मध्यम का उत्तम. (''कांहीं मुलें पुढें येतात.'') * ''मुले'' : जाऊं कामाला! चला ग दिवस किती आला! * ''काका'' : ए विन्या, नीट म्हण कीं लेका जा-ऊं. * ''विन्या'' : जाऊं [''त्याचा सूर चुकतो''] * ''काका'' : अरे लेका, जा-आ-आ ऊं. * ''विन्या'' : जा-आ-आ ऊं. [''सूर पुन्हां चुकतो.''] * ''काका'' : जा-आ-आ आ. * ''विन्या'' : जा-आ-आ-आ-आ. * ''काका'' : चार कशाला आकार घेतोस? जा-आ-आ-आ. प, ध, प, सा. * ''विन्या'' : प, ध, प, सा. * ''देशपांडे'' : पसा कां मूठ? * ''काका'' : आ-आ-आ-आ-प, ध, प, सा. (''काका व विन्या म्हणतात.'') * ''गणू'' : [''एकीकडे''] तात्या हे कावळ्याची "सारीगम" करण्यापैकीच हं. खालेरीस आपला मुक्काम होता; तेव्हां एकदां सकाळीं कावळा ओरडत होता. * ''एक'' : काका पडले गाष्यांतले दरदी; केली सुरुवात त्याच्या ओरडण्याची सुरावट करायला. त्यांतलाच हा अव्यापारेपु व्यापार. या मूठभर पोराला काय कळणार यांचा ‘पधपसा’ नि’निसधप’! * ''काका'' : जा, लेका, म्हण कसें तरी. [''मुलें पद म्हणतात.''] * ''शंकर'' : उपवन तरुवेलींना जल अमी घालाया जातें ॥ जल मी घालाया जातें. * ''हरि'' : हरिण-शिशूंना कोमल पल्लव-काका, हरिण-शिशृंना म्हणजे काय? * ''काका'' : यांत काय अवघड आहे; अरे वेटया, हरिण म्हणजे हरणें आणि शिशू म्हणजे असे! हरिण शिशूंना म्हणजे ससे नी विश्व म्हणजे विशवे. * ''हरि'' : हरिण-शिशूंना कोमल पल्लव चाराया जातें । पल्लव चाराया जातें ॥ * ''गोपाळ'' : कादंबरीची कुसुम कंचुकी गुंफाया जातें । कंचुकी गुंफाया जातें ॥ * ''काका'' : जरा चेहर्‍यांत मजा आणा कीं थोडी! रडतोस कां असा. * ''दामू'' : पंजर शुकसारिकेस गायन शिकवाया जातें । सगायन शिकवाया ॥ * ''काका'' : अरे खुळ्या सगायन काय? आणि तूं काय गायन शिकविणार! मांजर खाल्ल्यासाखा ओरडतो आहेस नुसता! नाहीं आवाजांत प्रेम कीं नाहीं गाण्यांत ढंग! आणि म्हणे गायन शिकवाया जातें. * ''दामू'' : काका, भाऊराव आले? [''भाऊराव येतात.''] * ''काका'' : हं मग घ्या मुलींचा प्रवेश शारदेंतला! * ''रघु'' : काका, मी करूं वल्लरीची नक्कल? * ''काका'' : लेका, आवाजाचें झालें आहे मडकें आणि वल्लरीची नक्कल कशाला? बसत जा आजपासून आंतल्या पेटीवर! * ''शंकर'' : तात्या तुमचे बाळाभाऊ आले! [''बाळाभाऊ दोघांशीं बोलत बोलत येतात.''] * ''काका'' : तात्या, हं, आज होऊन जाऊंदे याची गम्मत. * ''तात्या'' : ओ हो हो हो, बाळाभाऊ? या, गुरु. * ''बाळा'' : गुरू! कोण आम्ही का तुम्ही? वा: भय्या! * ''तात्या'' : [''हसत''] भले! आम्ही गुरू वाटतें! आमची काय आहे योग्यता गुरू व्हायची! * ''देशपांडे'' : [''एकीकडे''] गुरू का जनावर! * ''बाळा'' : बनवा, बनवा बुवा आम्हांला! * ''तात्या'' : हें बनवणें वाटतें! आतां मात्र हात जोडले; माफ करा. बाळाभाऊ; तुमची काय गोष्ट; आज तुम्ही नाटकांत नाहीं, नाहींतर झुलवून सोडलें असतें लोकांना. * ''काका'' : काय, तात्या, बाळाभाऊ गातात वाटतें! * ''तात्या'' : गातात! तुम्हीं ऐकलें नाहींत कधी! किर्लोस्करांच्या भाऊरावामार्गें एवढा एकच प्राणी आहे आज! आपल्या इथें नेहमीं येतात तर खरें! तान तयारी भलतीकडे, गळा फिरता, आवाजांत झार अशी आहे अगदीं किनरीसारखी! आतां गंधर्वाचा पाडा शिल्लक नाहीं, नाहींतर हे सव्वा, दीड, अडीच गंधर्वापेक्षांही बालगंधर्व व्हावयाचे. * ''भाऊ'' : मग, तात्या, होऊंद्या आतां कांहीं! * ''काका'' : हो खरेंच, ऐकवा कांहीं आम्हांला! * ''तात्या'' : बाळाभाऊ, या पुढें! भय्या एकच चीज, पण ऐशी झाली पाहिजे कीं अगदीं भलतीकडे ! काका, सुरलपणाबद्दल तर शिकरत आहे! रहिमतखां झक मारतो, यांच्यापुढें! * ''बाळा'' : ए, तात्या! काय हें! आम्ही आपलें उगीच आ करणारे. * ''तात्या'' : आ करणारे! लोकांना आश्चर्यानें “आ” करायला लावाल! काका हें सारें उगीच वरवर बरें का ? गृहस्थाच्या अंगांत इतके गुण आहेत पण कोणी स्तुति केली कीं बिघडलें बस्तान! * ''गण'' : हं, मग, तात्या, आतां उशीर कां. * ''तात्या'' : बाळाभाऊ करा सुरुवात. कृष्णा घे तबला. * ''बाळा'' : (''गंभीर आवाजानें तात्याच्या कानाशीं लागून पण सर्वांस ऐकूं येत जाईल अश रीतीनें'') वडी मंडळी? जाऊं द्या! तुम्ही एकदां चढयां सुरांत दोन ताना फेंका कीं चिमणीसारखें तोंड होईल एकेकाचें! बडी मंडळी! देखनेमें ढबू और चलनेमें शिवराई! (''उघड'') म्हणा, आपल्याला थोडाच रंग मारायचा आहे? * ''बाळा'' : पण-पण बुवा. * ''देशपांडे'' :(''मध्येंच'') पण कां पैज? * ''बाळा'' : तात्या, वेळ जातो आहे उगीच! * ''तात्या'' : बाळाभाऊ, हं, पांडू, धर सूर! [''पांडू पेटीचा सूर धरतो.''] * ''बाळा'' : (''निरनिराळे सूर बदलून'') आ-आ-आ-आ. हं ठीक आहे. नाहींतर एक सूर चढा घ्या अजून, [''पांडू तसें करितो.''] * ''बाळा'' : मग काय, म्हणायचें तात्या! [''बाळाभाऊ पुढील ठुंबरी वेडया वांकडया सुरांत ओरडतात; तात्या बढजाव भय्या म्हणून म्हणतात; मंडळी तोंडाला पद लावून हंसतात व मधून “वाहवा” देतात. बाळाभाऊ क्रमाक्रमानें आवाज चढवीत शेवटीं किंकाळ्या मारितात व ताल प्रथम सावकाश (''लय'') नंतर फार जल्द (''दुगण'') व एकदम अगदीं सावकाश (''ठाय'') असा बदलून मधून मधून भरपूर ताना मारितात. मंडळी माना डोलावितात.''] (चीज) * ''बाळा'' : जो तूं गुण समजत सुन हमरी ॥ * ''काका'' : वाहवाः बाळाभाऊ, वाहवा तात्या खूप मजा केली. *भाऊरव: शिकले कुठें हें इतकें? * ''बाळा'' : शिकण्यासारखें आहे काय त्यांत, उगीच आपुलें वडें वांकुडें गाईन परी तुझा म्हणवीन. * ''तात्या'' : अहो खर्‍या हिर्‍याला उसनी चमक हवी कशाला? हें सारें ऐकून ऐकून झालें आहे नुसतें. ::(''मुलें बाळाभाऊस मधून मधून ताना घ्यावयाला सांगतात, बाळाभाऊ, वेडयावांकडया ताना मारितात, तात्या बोटानें गिरक्या घेऊन त्यांना सूचना देतात.'') * ''रघु'' :बाळाभाऊ आतां जिन्याची तान, * ''शंकर'' : भले, आतां जिन्याची तान, * ''रघु'' : आतां चक्री तान, * ''तात्या'' : बाळाभाऊ, आतां लावणी "नका टाकून जाऊं," * ''काका'' : तात्या आतां जरा यंत्र थांबवा. हा ग्रामगीताचा प्रकार नको. * ''तात्या'' : यंत्र थांबवा कशाला, आतांशा गाणार्‍या यंत्रातून चांगले मोठे प्रतिष्ठित लोक सुद्धां ही लावणी बरोबर बिनदिक्कत ऐकत बसतात. मग आमच्या या यंत्रानेंच काय पाप केलें आहे, तें कांहीं नाहीं चलदेव. बाळाभाऊ अगदी हावभाव सुद्धां, ::(''तात्या शिकवितात बाळाभाऊ हावभावासकट वरील लावणी म्हणतात.'') * ''काका'' : भेल, बाळाभाऊ, खूप आहे! हावभावाची तर शिकस्त आहे! * ''तात्या'' : नाटकांत येणार आहेत आपल्या! चालेल का नाहीं? * ''पंत'' : चालेल म्हणजे? किर्लोस्करांतल्या बालगंधर्वावर आहे कडी! * ''देशपांडे'' : कडी का कुलूप? * ''पंत'' : घाला कीं तुमच्या तोंडाला कुलूप एकदां! * ''काका'' : बरें तात्या, आणखी कांहीं सुनवा कीं? * ''तात्या'' : बाळाभाऊ, होऊन जाऊं द्या एकदां अखेरचें! काय पाहिजे मंडळी, "नच सुंदरी करूं कोपा" कीं "अरसिक किती हा शेला"? * ''रघू'' : "अरसिक किती हा" च होऊं द्या! * ''कृष्णा'' : आणखी, तात्या, परवां रंगपटांत झालें तशा थाटानें! * ''तात्या'' : हरकत नाहीं, का बाळाभाऊ? * ''बाळा' : म्हणजे पदर घेऊन? माफ करा भय्या! बनवितां वाटतें आम्हांला? * ''तात्या'' : बनवितों? तुम्हांला वाटतें कां तसें खरोखरीच ? मग काय, राहिलें आमचें म्हणणें! बाकी, बाळाभाऊ, आम्ही तुम्हांला मंडळींतले समजतों आणि तुम्हीं मात्र फटकून असतां बरें का? * ''काका'' : बरें, बुवा गाणें आपलें असें तसें असतें तर मग भाग निराळा, * ''पंत'' : हो, पण आवाज जसा गळी: म्हणणें ढंगदार! मग बनविणार कसें इथें? * ''तात्या'' : आणि मी तुम्हांला वनवीन? आपल्या मंडळीला बनविलें म्हणजे झालेंच कीं मग? तुम्हांला वाटलें का खरेंच तुमचा आवाज वाईट आहे आणि ही सारी थट्टा म्हणून? * ''बाळा'' : नाहीं, पण उगीच बाहेरची मंडळी आली म्हणजे पंचाईत. * ''तात्या'' : बाहेरचें कोण येणार? येवढी आपलीच मंडळी! मी करतों सारी यवस्था. * ''पंत'' : नाहींटर त्यांना आवडत नसेल तर राहूं दे तात्या? उगीच कशाला इतका खल! * ''देशपांडे'' : खल का बत्ता! * ''तात्या'' : नाहीं; नाहीं; म्हणावयाचें ना गुरु? * ''बाळा'' : म्हणूं कीं? पण बाहेरचें कुणि--- * ''तात्या'' : मी तें करितों सारें ठीक! अरे, कोणी तरी बसा आणि कुणी दारांत आलें तर एकदन कळवा पाहूं? कोण बसेल बरं, कृष्णा? * ''गणू'' : कृष्णा कशाला, मीच बसतों कीं; उगीच पोरासोरीं काम नको. * ''तात्या'' : बस, सत्रा आणे काम! (''गणू जाऊं लागतो.'') * ''बाळा'' : गणपतराव, भय्या तसदी पडते आहे? माफ करायची हं. * ''गणू'' : अरे दोस्त, तुमच्यासाठीं जान कुरबान आहे. (''एका टोंकाला जाऊन बसतो.'') * ''तात्या'' : ठीक आतां उठा भय्य; रघु, जा त्यांना पदर दे पाहूं; हें घे माझें उपरणें. * ''बाळा'' : तात्या पदरच कशाला पण नुसतें म्हणतों कीं. * ''तात्या'' : हं एकदां भाषा झाल्यावर बदलायचें नाहीं गुरु. जारे रघु; कर सोंग तयार. या उपरण्याचा पदर दे. सदर्‍याच्या बाह्या चोळीवजा सरकीव म्हणजे झालें. टोपबीप नको आज. * ''रघु'' : पण तात्या चोळीला कापूस नाहींना इथें. * ''तात्या'' : अरे नसूं दे लेका कापूस. ते धाकटे रंगाचे रिकामे पेले आहेत ना कोनाडयांत तेच घे लौकर जा. * ''पंत'' : ठीक रंग आहे. तात्या. ::(''बाळाभाऊ. रघु व एकदोन मुलें जातात.'') * ''काका'' : खूप बनविला आहेंस बुवा ! ::[''वसंत व मधुकर येतात.''] * ''मणू'' : ओहोहो! कोण मधुकर आणि वसंतराव! या बसा! कोणिकडे आज वाट चुकालं? * ''मधु'' : आमचे ते बाळाभाऊ वैद्य; त्यांना बोलवावयाला आलों. * ''गणू'' : होय का? या मूर्तीशीं काय काम निघालें तुमचें? * ''मधु'' : थोडेंच काम होतें; आहेतु का ते? * ''गणू'' : आहेत: पण जरा बाजूला उभे राहून थोडी मजा पाहा त्यांची, पुढें माच येऊं नका इतक्यांत; नाहींतर त्यांचा फिक्का पडेल. ::(''मधुकर व वसंत थोडे बाजूला सरतात. नंतर धोतराचा पद घेतलेले स्त्रीवेषधारी बाळाभाऊ येतात.'') * ''काका'' : तात्या सोंगांतसुद्धा प्रेम आहे, चालण्यांतुसुद्धां लकब आहे थोडी. * ''पंत'' : हं हं बाळाभाऊ, खूप आहे बरें; चालूं द्या आतां. ::[''एका उपरण्याचा शेला घेऊन बाळाभाऊ वेडयावांकडया अभिनयांत “अरसिक किती हा शेला” हें पद म्हणतात. मंडळीचा गोंधळ चालूच आहे.''] * ''काका'' : शाबास गबृ! अगदीं सही भाऊराव कोल्हटकर! * ''देशपांडे'' : सही नाहीं शिक्का. * ''पंत'' : सवाई भाऊराव म्हणाना! हा गुण नवीनच कळला! * ''तात्या'' : अहो, झांकलें माणिक आहे माणिक! गाणें आहे; चेहरा आहे; अभिनय आहे; शिवाय कवि आहेत! * ''काका'' : कया सांगतोस! * ''तात्या'' : खरेंच: नाटक लिहिलें आहे त्यांनीं एक! त्याचें नांव वैद्यनाटक! * ''बाळा'' : वः तात्या, वैद्यनाटक नव्हे; नाटयवैद्यक! * ''काका'' : म्हणजे वैद्यकाची भानगड आहे वाटतें त्यांत? * ''तात्या'' : म्हणजे-त्यांचे वडील मोठे प्रसिद्ध वैद्य होते! आणि हे नाटयभक्त; तेव्हां आपल्या वडिलोपार्जित धंद्याचें नांव गाजविण्यासाठीं तोच विषय घेतला नाटकाला! हो, कवीला काय कमी? “जहां न पहूंचे रवि; वहां पहूंचे कवि!” त्यांत नायिकेला कामज्वर भरला होतात तो पांचव्या अंकांत काडेचिराइताचा काढा देऊन ह्टविला असा भाग आहे एकंदर! * ''पंत'' : वाहवा! ऐकायला मिळालें पाहिजे बुवा एकदा! * ''काका'' : बरें, तात्या, आतां अखेरचें एक; म्हणजे खेल खलास! * ''तात्या'' : बाळाभाऊ ‘जाई परतोनि’ आतां! आणि शेवटीं म्हणत म्हणत आंत निघून जायचें! ::[''कृष्णाला हरिण कल्पून बाळाभाऊ पद म्हणतातः मधून मधून घसा फोडून रडतात; मंडळी रडण्याचा आविभवि आणितात; तात्या तर ओक्साबोक्शीं रडतात. शेवटीं बाळाभाऊ झटक्यानें निघून खोलींत जातात, टाळ्यांचा गजर.''] * ''मधु'' : का हो, गणपतराव, अगदीं हुबेहूब माकडचेष्टा आहेत या ! * ''गणू'' : तो मदारी आहेना आमचा तात्या । असें हुरळलेलें तट्टू तात्याच्या तावडींत सांपडलें कीं त्यानें बनविलेंच त्याला! जरा चढविलें कीं झाळें काम! * ''वसंत'' : म्हणजे, ही काय जादू आहे तात्याजवळ! * ''गणू'' : उद्योग काय तात्याला दुसरा! हा बाळाभाऊ अगदीं फटेल ना! पण तात्याच्या अर्घ्या वचनांत अगदीं! तात्याचें वाक्य त्याला प्रमाण! * ''मधु'' : फारच नवल म्हणायचें बुवा! * ''गणू'' : नवल कशाचें! एकटा बाळाभाऊच आहे का असा! मुक्कामाच्या दर गांवाला आमच्या तात्याचीं एक दोन कुळें आहेतच! एरवीं ही मंडळी खूप हुषार; पण एवढया बाबतींत ढिसाळ! चांगलें सात सात यत्ता शिकलेले लोकसुद्धां आहेत तात्याच्या यादींत! [''बाळाभाऊ बाहेर येतात.''] बाळाभाऊ, हे मधुकर आले आहेत तुमच्याकडे! * ''बाळा'' : [''गडबडीनें''] कसें काय मधुकर! कुणीकडे आज? * ''मधु'' : तुमच्याकडेच आलों आहे! अप्पांनीं तुम्हांला बोलाबिलें आहे घरीं. तुम्ही वेणूताईला एकदां शास्त्रोक्त पाहून जा म्हणजे बरें पडेल! आज किंवा उद्यां तुमच्या सवडीप्रमाणें येऊन जा. * ''बाळा'' : ठीक आहे! चला! आतां पाहतों कांहीं काम नसलें तर, नाहीं तर उद्यां येईन. चला, बरें आहे, मंडळी, जरा जाऊन येतों. ::[''मधु व वसंत नमस्कार वगैरे करितात व बाळाभाऊसह जातात. मंडळींत खूप हंशा होतो.''] ==प्रवेश चवथा == [अप्पासाहेब यशोदाबाई] *अण्णाः काय करावें आतां प्रकृतीला ! अगदीं तील खपेनासा झाला आहे ! आज सकाळीं अग्निमांद्य झालें म्हणून चूर्ण आणिवलें वैद्यबुवांकडून तों लागलीच इतकी क्षुधा प्रदीप्त झाली कीं सार्‍या मुलखाची खाई सुटली आहे ! काय ही भूक ! *यशोदाः मग खायचें होतें कांहीं थोडेंसें ! देऊं का आणून कांहीं ? *अण्णाः अग, खायचें काय कयाळ ! मागें त्या रामभाऊला असेंच अग्निमांद्य झालें; पुढें चूर्ण घेटल्याबरोबर अशीच खाई सुटून त्या नादांत खाल्लेंहि त्यानें थोडेंसें ! झालें; सहा महिने खाटेला खिळून पडावें लागलें ! वैद्य तरी आतां कोणता आणावा ? *यशोदाः खरें तर काय ? इतके वैद्य झाले पण मेल्या एकाच्यासुद्धां हाताला गुण नाहीं. सारे मेले--- *अण्णाः अग, वैद्याला शिव्या देऊं नयेत अशा ! वैद्यांच्या स्वाधीनच्या का या गोष्टी आहेत ? वैद्य काय करणार इथें ? आतांशा हवा पहा ना कशी असते ती ! सकाळीं सारें आमाळ झाकलेलें ! दुपारीं अंगाचीं कारंजीं होतात आणि संध्याकाळीं गार वारा लागतो ! रात्रीं असाच वार्‍याचा खेळ ! घटकेंत वारा इतका बंद होतो कीं श्वासोच्छ्‌वास सुद्धां बंद व्हावयाची वेळ येते, तर घटकेंत असा वारा सुटतो कीं घरें सुद्धां उडून जातील असें वाटतें ! घर पडेल म्हणून बहिर यावें म्हटलें तर लागलीच सर्दी व्हावयाची ! काय-करावें काय या वार्‍याला ? *यशोदाः असें वार्‍याशीं भांडून काय होणार ? हें सारें बाहेरचें आहे आणि त्यानेंच इकडे असें वाटतें ! *अण्णाः कसलें आलें आहे कर्माचें बाहेरचें *यशोदाः नाहीं म्हणून कसें चालेल ? परवां का कालच वाटतें, कोपर्‍यांत तेलाचा डबा होता आणि सकाळीं बघतें तो डबा आपला आंगणांत ! *अण्णाः अग, उडाला असेल या वार्‍यानें ! *यशोदाः तसेंच, परवां पहांटे पहांटेस गोठयांत सारखी खडबड आणि सकाळीं कपिलेनें दुधाचा एक थेंब दिला असेल तर शपथ ! *अण्णाः वार्‍यानें वासराचें दावें तुटलें असेल, नाहीं तर या उन्हानें गाय आटली असेल झालें ! *यशोदाः कांहीं नाहीं, वेणूला पाहिलें तर काल आपली एकदम उचकीच लागली; घटका झाली, दोन घटका झाल्या, उचकी आपली तशीच ! नाना उपाय केल; पण ज्याचें नांव तें ! अखेर अंबाबाईच्या नांवानें अंगारा लावला; म्हटलें चुकलें, कांहीं चूक झाली असेल तर आईनें पदरांत घ्यावी ! झालें घटकेंत उचकी बंद ! *अण्णाः बाकी ती आतांशा फारच झुरणीस लागल्यासारखी दिसते. *यशोदाः पहावत नाहीं पोरींकडे ! कसली गेंदासारखी पोर, पण फाटल्यासारखी झाली आहे बघतां बघतां ! खाणें नाहीं, पिणें नाहीं ! इकडे पोरीची ही दशा आणि तिकडे लोकांचीं घालून पाडून बोलणीं ! नकोसा झाला आहे जीव ! कुणी म्हणतात पोरीनं लग्नाची धास्ती घेतली आहे तर कुणी म्हणतें तिचें मीठ तोडलें आहे ! *अण्णाः धास्ती कसली आणि मीठ कसलें ? तिला मुळीं पहिल्यापासूनच क्षयाची भावना आहे ! *यशोदाः आतां बोललें तर येईळ राग ? क्षय नाहीं, खोकला नाहीं; हा सारा बाहेरवा आहे ! म्हणून हे सारे खेळ होताहेत. *अण्णाः पण बाहेरवा व्हायाला आम्हीं काय कुणाचें खाल्लें आहें ? *यशोदाः आज सकाळींच मी पिलंभटाचा देव खेळविला, देवानें स्पष्ट सांगितलें, कीं करंजगांवच्या विहिरीवर तुझी मूल तिनीसांजची न्हाऊनमाखून, डोकींत गजरा घालून गेली होती तिथें तिला तिला बाहेरचा पायरव झाला. तसा मागें मी एकदां अंबाबाईला गोंधळ बोललें होतें तो कांहीं अजून घातला नाहीं त्याची ही सारी घरांत नड आहे ! *अण्णाः तुला नाहीं उद्योग आणि त्या पिलंभटालाहि नाहीं उद्योग ! घाला गोंधळ झालें; पण घरांत कुणाचें औषध मात्र बंद करूं नका ! [मधुकर व पिलंभट येतात.] *मधुः अण्णा, देऊन आलों वसंतरावांची पत्रिका आजोबांजवळ ! *पिलं: हें पनवेलकरांचें क्षिणामृत वेणूताईसाठीं ! या माधवरावाच्या कफपित्तवातनाशक गोळ्या दिल्या आहेत भाऊशास्त्री घाटयांनी ! आणि हीं तुमच्याकाढयांचीं औषधें ! पिंपळीं, हिरडा, बेहडा, कोष्टिकोळिंजन, धमासा, पित्तपापडा, वावडिंग, डिकेमाली. *अण्णा: भले शाबासा ! पण, पिलंभट, जीर्णज्वर कांहीं हटत नाहीं अजून ! पहा, बरें, आहे का आतां ताप ! *पिलं: (नाडी पाहून) ओ, हो, हो, पुष्कळ ताप आहे अंगांत, काढा बदलला पाहिजे असें वाटतें ! *यशोदाः (अण्णांच्या अंगाला हात लावून) कुठें, आहे कुठें ताप ! उगीच पराचा कावळा करायचा झालें. *अण्णाः अग, नाही कसा ताप ? कालपासून अंगांत कणकण आहे नी म्हणे ताप नाहीं ! काल रात्रीं आंचवायला बागेंत गेलों आणि जरा बोलत उभा राहिलों जरासा उघडया अंगानें वार्‍यांत; तेव्हां मन कचरलें ! आणि म्हणे ताप नाहीं ! *यशोदाः मग हाताला लागत नाहीं कुठें माझ्या ? *पिलं: बाईसाहेव, हाडीज्वर हाताला कसा लागणा ? बोलून चालून चोरटें दुखणें हें, त्यांतला दरदी असेल त्यालाच कळायचें ! *अण्णाः (कण्हत) अहाहा, काय पाठींत कळ आली पाहा. *पिलं: ही झुळूल आली ही, वार्‍याची, तिनें ! *मधुः बरें; अण्णा, पत्रिकेचें तसेंच राहिलें ! बसंतरावांची--- *अण्णाः वसंतराव, वसंतराव, माळ का करून घालायची आहे वसंतरावाची ! छप्पन्न वेळा सांगितलें आणि आतां पुन्हां सांगतों एकदां, कीं तो सोन्यानें भरला असला तरी मला त्याला मुलगी द्यायची, नाहीं ! *यशोदाः पण उगीच का जिवाचें पाणी करून घ्यायचें तें ! तिनें ज्याचे तीळतांदूळ खाल्ले असतील तो येऊन आपण होऊन घेऊन जाईल तिला. आपण कशाला उगीच संताप करून घ्यायचा ? *अण्णाः तसें नव्हे; मीं एकदां सांगितलें कीं मीं वेणू बाळाभाऊला देणार, त्याच्या वडिलांना माझें वचन गेलें आहे तें कांहीं मी मोडणार नाहीं आणि बाळाभाऊनें आपण होऊन नको म्हटलें तर दुसर्‍या एखाद्या वैद्याच्या घरीं देईन ! पोरीला क्षय आहे, तिला वैद्याच्याच घरीं दिली पाहिजे. *यशोदाः बाळाभाऊचें ठिकाण कांहीं वाईट नाहीं; आज इतके दिवसांचा नाद आहे आणि मुलगाही माहितीचा ! आतां अंमळ मुलगा आहे बसवया बांध्याचा आणि पोरीची जात पडली उफाडयाची. म्हणून वरणभाव व्हायची भीति आहे थोडीशी, पण तेवढयावर कांहीं हातचें स्थळ घालवायला नको ! *मधुः पण जें करायचें तें जरा विचारानें केलें तर बरें नाहीं का ? *यशोदाः अरे सारें खरें; पोरीला सुख लागलें पाहिजे; मुलगा हाताचा धड पाहिजे,--- *पिलं: नाहीं तर आपली हातातोंडाशीं गांठ. *यशोदा: हो; सगळें खरें; पण करायचें कसें ! पोरीचें बाशिंगबळ असें कीं आजवर लग्नाचें नांव सुद्धां निघायची पंचाईत. आतां कुठें हातातोंडास गांठ पडते तोंच हीं कुसपटें कशला हवींत ? कुठून तरी पोरीला [[हळद]] लागली म्हणजे मिळविली असें झालें आहे. थोरापोरीं बोलबोलून नकोसें केलें आहे मला. *मधुः पण, आई, लोकांसाठीं का लग्न करायचें आहे ? उगीच एखाचा उडाणट्प्पूला धरला आणि दिली पदाराला गांठ तर तिकडून पुन्हा लोक नांवें ठेवणारच. *अण्णाः आतांच्या लोकांना भारी समजायला लागलें. आम्ही यांच्या वयाचे होतों पिलंभट, पण वडिलांचे समोर बोलण्याची प्राज्ञा नव्हती कधीं. कांहीं मागणें-सवरणें झालें तर तें सुद्धां चिठ्ठीनें, तोंडांतून म्हणून व्र निघायचा नांव कशाला पाहिजे ! *पिलं: हल्लीं सुद्धां आम्हीं पाहात नाहीं का प्रत्यक्ष ! तात्यासाहेबांच्या तोंडीं लागतांना आपण अण्णासाहेबांना अजून तर कांहीं पाहिलें नाहीं. अगदीं सांभाच्या पिंडीवर हात मारून सांगावें कुणी यांतलें एक अक्षर खोटें असेल तर ! *अण्णाः तात्यांची मजीं निराळी दिसली अंमळ कीं आमचें आपलें माधार घ्यायचें ठरलेलें; पण आमचे चिरंजीव पाहा. *मधुः अण्णा, तुम्हांला येतो राग, पण कांहीं वेळाच अशा असतात. *यशोदाः ऐक रे, मधु, भारी तोंड तुला, आपला साधारण कल पाहिला; सोडून दिली गोष्ट, सर घोडया पाणी खोल, उगीच तोंड करायचें कारण काय ? *मधुः आई, आतां तोंड न केलें तर उद्यां लोक तोंड काढूं देणार नाहींत कुठें. तुला सांगितलें ना नाटकमंडळींत काय चाललें होतें तें, अशा वेडयापिराच्या गळ्यांत पोर बांधली तर लोक काय म्हणतील ? *अण्णाः अरे, नाटकमंडळींत गेलें आलें एखादे वेळीं म्हणून काय होतें त्यानें ? पोरपण आहे, होतोच असा हूडपणा थोडा माणसाच्या हातून ! आम्ही लहान होतों तेव्हां किर्लोस्कारांचें नाटक नवीनच निघालें होतें; आम्ही खुशाल जात येत होतों. अण्णा मोठा योग्य पुरुष ! लाख मनुष्य ! शरीरानें असा सुद्दढ असें कीं हा एकेक दंड ! कधीं ताप नाहीं, खोकला नाहीं; कांहीं नाहीं. *पिलं: अण्णाची गोष्ट कशाला ! हजारों माणसांचा पोशिंदा तो ! अत्तराचे दिवे जाळलेत त्यानें ! भटाभिक्षुकाला मुठीनें पैसे द्यावे त्यानें. आल्यागेल्याला, गोब्राह्मणाला खेळ पहायची सदर परवानगी ! आतांचे नाटकवाले कसले भुकेबंगातल ! कुणाला फुकट सोडतील का नाटकाला ? नांव कशाला ? अण्णाची गोष्ट कशाला ? *अण्णा: त्यांचा आमचा मोठा घरोबा ! पण म्हणून माणसांतून का उठून गेलों होतों ? त्यांतलेंच बाळाभाऊचें काम ! आस्ते आस्ते संसाराचें ओझें पडूं लागलें कीं तितकें राहात नाहीं तें वारें. बरें, हा वसंतराव तरी काय असा लागून गेला आहे मोठा ? त्याचे तरी काय हात लगले आहेत आकाशाला ? *मधु: काय वाईट आहे वसंतराव? आपल्या दादासारखी त्याची सुद्धां वकिलीची परीक्षा झाली आहे ! *यशोदा : मग यांनीं काय दिवे लावले एवढें शिकून, तर त्यानें लावायचे राहिले आहेत ? शिवाय आमच्या मुलीला मोहरकरांचें वळणच निराळें ! देव नाहीं, धर्म नाहीं; शिवण नाहीं टिपण नाहीं ! त्या मुलाचे गुण तर काहीं विचारूंच नका ! तुम्ही पाहिलेच असतील आपल्या मधूच्या लग्नांत, पिलंभट ! *पिलं: हो, न पाहायला डोल्यावर भात का बांधला होता माझ्या ? बाई, शिकलेले लोक ना हे ! *यशोदा: अहो, शिकलेले झाले म्हणून काय झालें ! आमचीं मुलें नाहींत का शिकलेलीं ? पण शिकण्याशिकण्याच्या परी आहेत ना ? *पिलं: आमच्या मुलांची गोष्ट कशाला पाहिजे ? मधु-माधवांच्या एवढाल्या परीक्षा झाल्या पण कधीं बुवा फयरीला पाय लावतील ? जीभ कापून देईन मी आपली हवी तर ! लौकिक केवढा, अगत्य काय माणसाचें ! केव्हांही पानतंबाखूला चार सहा आणे मागा; नाहीं म्हणून नाहींच निघायचें एकाच्या तोंडांतून ! तेंच याच्या जवळ कधीं मागितलें-मागतो कोण आधीं. आपण तर त्यानें एकदां नाहीं म्हटल्यापासूनच कानाला खडा लावला आहे ! पण एकदां म्हटलें संकल्य सांगतों, उद्क सोडा; म्हणे, आम्हांला संकल्य नको; म्हटलें तशीच दक्षणा द्या. धर्माला पाठ देऊं नये अशी ! म्हणे, धर्म आंधळ्यापांगळ्यांना करावा. तात्पर्य काय, अखेर दक्षणा दिली नाहीं, साफ नाहीं म्हटलें ! *यशोदाः तें असो; पण मधूच्या लग्नांत वसंतराव करीत होता विडे आणि चुना होता थोडासा कोरडा. या मुलानें पाणी घेतलें हातीं तेव्हां म्हटलें मामाच्या भाच्यानें चुन्यांत पाणी घालूं नये; तर म्हणतो त्यानें काय व्हायचें आहे ? खुशाल त्यानें पाणी टाकलें चुन्यांत ! झालें, म्हटलें तर, शनवारीं आदरून दूध घ्यायचें, भरल्या घरांत दिवे लावतांना जोवायला बसायचें, असें नाहीं तें करायचें. *पिलं: तसेंच वरातीच्या वेळीं माझा देव खेळविला ना तुम्ही आणि देवानं मधुकरावरून उतरलेला नारळ, यानें घेतला तो हातीं, म्हटलें हा उतरलेला नारळ हाती घेऊं नये, द्या इकडे, मी करतो त्याची व्यवस्था. त्यानें तिथल्या तिथें फोडला नारळ आणि हंसत हंसत खाऊन टाकला. *यशोदा: छे ग बाई, मी नाहीं द्यायची माझ्या पोरीला असल्या मुलाला ! साराच मेला भ्रष्टाकार !! *अण्णा: आणी शरीरानें तरी काय आहे ? बरगडीन् बरगडी मोजून घ्यावी मुलाची ! मला वाटतें त्याला क्षयाची बाघा असावी ! *पिलं: हो, हो, आहेच ना १ कालच मीं त्याला खोकतांना पाहिला. खोकला म्हणजे क्षयाचें मूळ आहे. येरव्ही यायचाच नाहीं. (अप्पासाहेब खोकतात.) नाहीं तर हें खणखणीत खोकणें पाहा. खोकण्याखोकण्याच्या तरी परी आहेत. त्या पोराचें शरीर काय आणि खोकणें काय ? *अण्णाः छे, हो, अगदींच पाप्याचें पितर. पोरीला काय डोळे झांकून विहिरींत का लोटावयाची आहे ? *मधु: (स्व.) बिचार्‍या वसंतरावाचे ग्रह कांहीं ठीक दिसत नाहींत ! (पाहून) झालें, हे तात्या आलेच ! यांचे कांहीं निराळेंच असेल आणखी. [तात्यासाहेब व माधव पत्रिकांनीं भेंडोळीं घेऊन येतात.] *माधव: हं, घ्या पित्रिकांचीं बिंडाळीं सारीं. (खालीं टाकतो.) *तात्याः अरे, अरे, माधवू, पत्रिका ना त्या वेडया ! अशा टाकूं नयेत त्या ! *पिलं: हो, जन्मजन्माचा संबंध त्यांत. एखाद्या पत्रिकेंतला एखादा ग्रह या घरांतला या घरांत लवंडला तर फटू म्हणतां ब्रहाहत्या व्यायची. *तात्या: वः पिलंभट, वसंतरावाची पत्रिका घेऊन मी तुमची वाट पाहात बसलों. म्हटलें आतां याल, मग याल अखेर कंटाळून मीच आलों माधवाबरोबर पत्रिका घेऊन इकडे. *पिलं: मी गेलों अण्णासाहेबांचीं औषधें आणायला ! त्यांचा जीर्णज्वर आज जरा बळावला आहे ! *तात्याः आतां काय सांगावें या लोकांना ? अरे, औषधें घेऊन काय होणार कपाळ ? जीर्णज्वर नाहीं आणि विषमज्वर नाहीं; ही सारी ग्रहांची पीडा आहे ! यंदा आण्णाला मुळीं शनीची महादशा आहे ! *पिलं: हो, हो, तरीच शरीर काळें ठिक्कर पडत चाललें आहे ! शनीखेरीज काळसरपणा नाहीं. जपजाप्य करायला हवें उद्यांपासून. *मधुः बरें, तात्या, त्या टिपणांचें काय झालें ? *तात्याः आज इतके दिवस घालविले तेव्हां अखेर दोन टिपणें वेणूच्या टिपणाशीं जमतातशीं आढळलीं. अगदीं झाडून जुन्यापान्या सार्‍या कुंडल्या पालथ्या घातल्या ! ही विक्रमाची; ही काशीकर गागाभट्टाची ! ही थोडीबहुत जमते. पण त्याला मरून झालीं अडीचशें वर्षें ! आतां ही हिंदुस्थान देशाची आणि ही बाळाभाऊची कुंडली. या दोन्ही मात्र जमतात. *पिलं: तेव्हां त्यांत बाळाभाऊच बरे. हो, हिंदुस्थान देशाशीं तर लग्न नाहीं लावतां येत. *मधु: पण ती वसंतरावाची नाहीं जमत कुंडली ? *तात्याः मुळींच नाहीं. ती तर अगदींच जमत नाहीं. फारच भयंकर योगायोग ! *मधुः साधारण जमत असेल तर पाहा. अगदींच फार बारकाईनें *तात्या: छत् , वेडया नांव सुद्धां काढूं नकोस त्या मुलाचें ! त्याच्या लग्नीं राहू, केंद्रांत मंगळ, त्रिकांत शनि असे सारे ग्रह अनिष्ट पडले आहेत. काय सांगूं तुला, अरे, त्याच्या गळ्यांत लग्नाची माळ पडल्याबरोबर त्याला मृत्यु येणार. अगदीं मृत्यु ठेवलेला. *पिलं: मी म्हणतों निदान अपमृत्यु, अपमृत्युला तर मरण नाहीं ना ? *अण्णा: आणि हीं पाप्याचीं पितरें अपमृत्यूनें सुद्धां मरायचीं ! *पिलं: तर काय ? यांना मरायला मृत्यूच कशाला हवा ! खरें कीं नाहीं माधवराव ? *माधवरावः कशाचा मृत्यु आणि कशाचा जन्म. हे सारे या स्थूल देहाचे विकार आहेत. अंतवंतं इमे देहा नित्यस्योक्ता: शरीरिण:॥ आत्म्याला या उपाधि मुळींच नाहींत. आत्मा अविनाशी, अविकारी अनंत असा आहे. त्याला नाश नाहीं. नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावक: । न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोषयपि मारुत:॥ पंचवीस तत्त्वांचा मेळ म्हणजे देह. मात्र, वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ॥ तशांतला आत्मसंक्रमणाचा प्रकार. मायाभ्रमानें मूढ जीव त्याला मरण म्हणतात. वाकी खरें पाहतां, आत्मा अमर आहे. ‘नायं इंति न हन्यते !’ *यशोदा: माधव हें रे काय बडबडणें ? एकुलत्या एक बहिणीच्या लग्नाचें घाटतें आहे आणि *माधव: बहीण, भाऊ, आई, बाप सर्व भ्रम आहे हा. का तव कांता कस्ते पुत्र: संसारोयमतीव विचित्र: । कस्य त्वं त्वा कुत आयात: । मी कोण याचा विचार केला पाहिजे ! संसार मृगजलवत् आहे. गेल्या जन्मींचीं बहीणभावंडें कुठें गेलीं; पुढल्या जन्मींचीं आतां कुठें आहेत; हा सारा मोय्वा खेळ आहे. ‘ अहं ब्रह्मास्मि’ मी ब्रह्म, तूं ब्रह्म, तात्या ब्रह्म, आण्णा ब्रह्म *पिलं: मीही ब्रह्म आहें; पत्रिका ब्रह्म आहेत; पैसा ब्रह्म आहे. *माधव: एकं सद्‌विप्रा तद्वहुधा वदन्ति ! तें शोधून काढलें पाहिजे ! ब्रह्म हविर्ब्रंह्म भोक्ता ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणाहुतम् ! *मधुः दादा, जरा थांब, मुख्य कामाचा ब्रह्मघोटाळा होतो आहे सारा. तात्या, पत्रिकेवर इतका भरंवसा ठेवून कसें चालेल ? वेळ थोडी चुकली तर लागलीच जमीनअस्मानाचें अंतर पडतें भविष्यांत. *पिलं : हो, सरासरी आणि शतमान. *मधु: म्हणून म्हणतों कीं पत्रिकेकडे थोडें दुर्लक्ष केलें तर नाहीं का चालणार ? मुलगा चांगला आहे. तात्याः भलतेंच कांहीं तरी. मुलगा चांगला आहे; पण लाभला पाहिजे ना ? विषाची परांक्षा पहायची कीं काय ? खुळा नाहीं तर. आजन्म मुका राहीन माझें बोलणें खोटें झालें तर ! *पिलं: भलतेंच ! होप्यमाण कुठें चुकतें काय ? *यशोदा: शिवाय परतवेल होईल तें निराळेंच. *मधुः मग काय हा नाद सोडून द्यायचा ? दैव पौरीचें; दुसरें काय ? *अण्णाः चला: मधु, जा आणि बाळाभाऊला आतांच घेऊन ये. *मधुः जातो. काय करायचें ? मर्जी प्रभूची ! *माधव: मधु, वेडया, असा हताश काय होतोस ? काय करायचें तें केलें पाहिजे ! परिणाम कांहीं हा होईना ? <poem> :कर्मण्येबाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ॥ :मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥ </poem> [पडदा पडतो.] अंक पहिला समाप्त. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:वेड्यांचा बाजार]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] kj2lckshxawrji35mec19v1qlwq0h2m 0 5239 36730 36648 2026-09-08T06:37:47Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36730 wikitext text/x-wiki उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेंद्र मुर्ख प्रक्षालयस्व ट:। प्रभाते रोदिती कुक्कु-चवैतुहि चवैतुहि॥ 1॥ - सुभाषित ऐशी काव्ये कराया इकडून तिकडून आणलेली बुध्दी दे चक्रपाणी। - स्मरणातून या जगतीतलावर अखिल मानवजातीच्या सुखसमाधानाची जी जी साधने आहेत, त्या सर्वात काव्याला सर्व राष्ट्रांनी, सर्व धर्मांनी आणि सर्व जातींनी एकमताने अग्रस्थान दिलेले आहे. काव्यात राष्ट्राचे बुध्दिवैभव आणि कर्तृत्वशक्ती इतिहास आणि संस्कृती, विकारोत्कर्ष आणि नीतिमत्ता, अशी जोडपी एकाच वेळी विहरत असल्यामुळे राष्ट्राचे सर्वस्व त्याच्या काव्यात प्रतिबिंब होत असते. ज्यांना लिपी नाही, अशी राष्ट्रे थोडीबहुत सापडतील; परंतु लौकिक काव्याविरहित राष्ट्र कधीही सापडणार नाही. लेखनकलेच्या अभावी इलियडसारखी महाकाव्ये कैक पिढयांपर्यंत नुसती जिभेच्या शेंडयावर नाचत आली होती. कवितेचा व राष्ट्रोत्कर्षाचा परस्परांशी निकट संबंध आहे. कवितेने वीरांना आणि प्रणयीजनांना उत्साह दिला आहे, आणि वीरांनी व प्रणयीजनांनी कवितेला विषयांचा पुरवठा केला आहे; सुंदर स्त्रियांना चढवून ठेविले आहे. कवितेने किती तरी लोकांना शुध्द वेडे केले आहे, तर शुध्द वेडयांनी किती तरी कविता केल्या आहेत! आणि म्हणूनच या महत्त्वाच्या विषयावर चार शब्द लिहिण्याचा आज मी प्रयत्न करून पाहणार आहे. कविता हा एकच शब्द उच्चारल्याबरोबर किती तरी गोष्टी एकदम डोळयांसमोर येऊन उभ्या राहतात! ते समासप्राचुर्य, ती रचना, ती प्रतिमा, त्या भरार्‍या, ती वैदर्भी रीती, ते हृदयंगम, त्या डोळयांतून अश्रुधारा, ते मार्दव, तो रसपरिपोष, ते अरसिकेषु कवित्वनिवेदनम्, ते शब्दसौष्ठव, ते कवीला अगम्य, ती प्रियतमा, ती कमले, ते लाटानुप्रास, ते निरंकुशा: कवय:, ते ओज, ते प्रवाह, ती स्वर्गापर्यंते, ती तादाम्ये, त्या सर््फूत्या, ती वेडे- बस्स! एकटयादुकटया माणसाला खरोखरीच या हलकल्लोळात वेड लागावयाचे! कविता! कविता!! कविता करणे जितके सोपे आहे, तितकेच कवितेची व्याख्या करणे अवघड आहे! विषयव्यापकतेचा पसारा डोळयांपुढे ठेवून कवितेची व्याख्या करणेही भिन्नभिन्न पदार्थांशी संलग्न होणार्‍या पाण्याचा रंग ओळखण्याप्रमाणे, किंवा चार खंडांतून पसरलेल्या इंग्रजी राज्याच्या सरहद्दी सांगण्याप्रमाणेच मानवी मतीच्या आटोक्याबाहेरचे आहे. कवितेच्या विषयांची यादी विराट्स्वरूपवर्णनालाही लाजविण्यासारखी आहे. मेरुमांदारापासून मृच्छकटिकातील जोडयांतल्या खडयापर्यंत यच्चयावत् पाषाणसृष्टीला कवितेच्या प्रांतात जागा मिळालेली आहे. ज्वालामुखीच्या तेजस्वी रसगंगेत उजळलेली तिची अंगकांती चिलमीच्या धुराने धुरकटलेलीही आहे. स्वर्गलोकांतून पाताळाकडे अमृतकुंभ नेणार्‍या गरुडाबरोबर हिने भरारी मारली आहे. 'तशी लालबागेच्या सगुण पोपटां'बरोबर बेवडयाची बाटली घेऊन भटकण्यातही हिने मागे पुढे पाहिले नाही. राधाकृष्णाच्या रासक्रिडेप्रमाणे राघुमैनेचे रागरंगही कवितेने आळविलेले आहेत. श्रीखंडीप्रमाणे रणांगणात व बृहन्नडेप्रमाणे बायाबापडयांत हिचा केरवा नाच झालेला आहे. रामरावण, अकिलिसपॅरिस किंवा कर्णार्जुन यांच्यामधील महायुध्दात थैमान करून ही थकली, तशी नार्‍यासुभार्‍या, चिंगीरंगी किंवा सोम्यागोम्या यांच्यातील अटीतटीचे सामनेही हिने साजरे केले आहेत. त्रिकालदर्शी व सर्वतोगामी ऋषीच्या गंभीरतेने जिने दिक्कालाच्या अनंत ब्रह्मांडात भरार्‍या मारल्या आहेत, तीच लहान मुलाच्या उत्सुकतेने सनावळी किंवा मुंबई इलाख्यातील तालुक्यांची यादी गात बसली आहे. एकीकडे संसारातल्या अनुरूप वधूवरांच्या विवाहासाठी मंगलाष्टके म्हणत आहे, तर दुसरीकडे खेळातल्या बिझिकची गुलाम-राण्यांची विजोड जोडपी जमविण्यासाठी 'फुलवरराणी पहा बदामाला' असे नियम ठरवून देत आहे. घटकेत एकान्तातल्या योगाभ्यासी जनाला अचल समाधीचे रहस्य सांगत आहे. तर घटकेत बडोद्याच्या जुम्मादादाच्या तालमीतल्या बाळगोपाळांना 'जंपिंग म्हणजे उडी मारावी जोडी मुद्गलाची फिरवा। सेक्शन सहा मोजूनी पहा'। असा कसरतीचा उपदेश करीत आहे. सर्कशीतल्या नायिकेप्रमाणे वाघसिंहाशी लगट केल्यानंतर ही मागीलदाराच्या मोलकरणीप्रमाणे कुत्र्यामांजरांबरोबर खरकटयात वावरू लागते. हिमालयवर्णनानंतर तिने चव बदलण्यासाठी ग्रांटरोडवर्णन केले आहे. सहस्त्रदल कमलापासून दगडफुलापर्यंत, सीतेसारख्या साध्वीपासून साळूसारख्या गावगौरीपर्यंत क्षीरसागरातील पारिजातपुष्पापासून डबक्यातल्या फुलापर्यंत, चवरीपासून केरसुणीपर्यंत, सहस्त्राक्ष इंद्रापासून आंधळया मुलापर्यंत, सप्तदीपांच्या नामावळीपासून जी.आय.पी. स्टेशनच्या शिरगणतीपर्यंत, भास्कराचार्याच्या लीलावतीपासून तात्यापंतोजीच्या तोंडच्या हिशेबांच्या चालीपर्यंत, पुराणपुरुषाच्या सहस्त्रनामापासून आधुनिक कवींच्या खानेसुमारीपर्यंत, फार काय सांगावे, तुळशीच्या बुंध्यापासून रामाच्या शेंडीपर्यंत, सर्वत्र कवितेने आपले एकछत्री साम्राज्य पसरून ठेवले आहे. सर्वाभूती, सर्वाघटी पसरलेल्या परमात्म्यापेक्षाही कवितेची व्यापकता मोठी आहे. पुरुषसूक्तांतल्या नायकाची सत्ता जे अस्तित्वात आहे तेवढयावरच काय ती असते; पण कवितेने जे आहे ते तर आपलेसे केलेच आहे, पण जे नाही तेही आपलेसे केले आहे- अगदी जे नाही नाही तेही करून ठेवले आहे. याप्रमाणे कवितेचे स्वरूप यद्यपि रंग उडालेल्या तसबिरीप्रमाणे पुसट असले, तथापि तिने कार्य मात्र लहानसहान केलेले नाही! कवितेच्या कर्तृत्वाचा थोडासा उल्लेख प्रारंभी केलेला आहे. तिच्या उपकाराचे साकल्याने वर्णन करावयाचे असल्यास आजपासून काळाच्या शेवटपर्यंत सर्व भावी काव्ये त्या एकाच विषयावर करावी लागतील. कवितेने जगावर उपकारांचे ब्रह्मांडच्या ब्रह्मांड करून ठेवलेले आहे. गद्याच्या गबाळ अमर्यादपणाला कवितेने आटोपशीर आकारात आणून मनुष्य जातीच्या स्थळकाळाची विलक्षण बचत केली आहे. एका समग्र गद्य ग्रंथाच्या मोकाट मैदानात एखाद्याला आपल्या एका घटकेचा मूर्खपणासुध्दा नीटसा फिरवून दाखविता येणार नाही, तेच कवितेत एका श्लोकाच्या बंदिस्त चौकात तो आपल्या आजन्म मूर्खपणाचे प्रदर्शन करून मोकळा होईल! तसेच, गद्यातल्या लेखांतून भल्याबुर्‍याची सेळभेळ असल्यामुळे बरेवाईटपणाबद्दल खात्री करून घेण्यासाठी प्रत्येक लेख आपल्याला बहुधा निम्माअधिक तरी वाचावाच लागतो; आणि बराच वेळ गेल्यावर त्यातील फोलपणा आपल्या लक्षात येत जातो. मासिक पुस्तके वाचताना कित्येकदा तरी आपली अशी फसगत होऊन उगाच वेळ फुकट जातो. कवितेच्या बाबतीत अशी फसवणूक बहुतेक होत नाही! कविता दिसली, की आपण तिकडे मुळी पाहतच नाही! त्याचप्रमाणे गद्याच्या नियमशून्यतेमुळे 'आव जाव घर तुम्हारा' अशातला त्याचा प्रकार होऊन बसला आहे. गद्यलेखकाच्या मनात आले की, ते कसेबसे तरी कागदावर उतरतेच; आणि त्यामुळेच गद्याचे गाठोडे मर्यादेबाहेर फुगत जात असते. परंतु गणमात्रायमकांसारख्या अडचणींमुळे आज किती तरी लोकांच्या कविता करण्याच्या कल्पना वार्‍यावर विरून जगाच्या मागचा जंजाळ चुकलेला आहे. तात्पर्य, गद्यापेक्षा काव्याचा मनुष्यजातीला अतोनात जास्त फायदा होत आलेला आहे. वस्तुत: पाहता प्रस्तुत लेखकासारख्या सामान्य मनुष्याला सदरहू विषयावर अधिकारयुक्त वाणीने बोलता येणे अशक्य कोटीच्याहीपलीकडचे कार्य झाले असते; परंतु अलीकडे कवितादेवीच्या शिखरावर-नव्हे, कवितामंदिराची लागवड- तसेही नाही,- काव्यामृताची स्वैरलकेरी- छे; नाही साधत! कवितेची रचना व टीकांचा भडिमार ही दोन्हीही इतक्या अमर्याद प्रमाणावर वाढत चालली आहेत की, नियतकालीन वाङ्मयाकडे नुसते धावता धावता पाहणारालाही तद्विषयक बरीचशी माहिती झाल्यावाचून राहणार नाही. त्यातून मला तर मित्रत्वाच्या नात्याने उभयपक्षींच्या वाग्भटांचा जिवंत वाणीचाही लाभ होत असल्यामुळे 'अधिकस्याधिकं फलम्' होऊन बसले आहे. आणि म्हणूनच आप * ल्या तावडीत सापडलेल्या हरिणाला जसा चित्ता। बघतो तशा प्रकारे तत्परतेने व पूर्ण समचित्ता॥ 1॥ ने वाचक जर माझा प्रस्तुतचा लेख नीट बघतील। तर त्यांना कवितेचे पुष्कळसे ज्ञान खास होईल!॥ 2॥ जगातली एकंदर काव्यसंपदेकडे निरखून पाहणाराला तिचे दोन अगदी ठळक भाग करता येण्यासारखे आहेत. * गद्य व पद्य यांचे परस्परभिन्न रचनानियम बहुतेक काटेतोल सावधगिरीने सांभाळून हे 'काव्यगद्य' निर्माण केलेले आहे. गद्य व कविता- अतएव निसर्ग व कला- यांच्या एकजीव तादाम्याचे हे पहिले उदाहरण आहे अशी उमेद आहे. लांबलांब संस्कृत समास व कोवळे कोवळे शब्द यांच्या जाळयांतील शाब्दिक उपमांची जी एक गुंतावळ अलीकडे 'एक गद्यकाव्य' म्हणून लोकांसमोर मांडण्यात येते, तिच्यावरून या काव्यगद्याची कल्पना सुचलेली आहे. - बाळकराम एक जगातील घडामोडींमुळे सुचलेली कविता व दुसरी अशा प्रकारची कविता वाचल्यामुळे किंवा एखाद्या कवीशी बराच परिचय झाल्यामुळे केलेली कविता. पहिल्या प्रकारची कविता व्हावयाला एखाद्या 'कवी'खेरीज दुसरे काही लागत नाही. दुसर्‍या प्रकारच्या एखाद्या कवितेचे सोळा सोपस्कार व्हावयाला मात्र, पहिल्या प्रकारची एखादी चांगलीशी कविता, तिचा अर्थ न समजणारा आणि स्वत:ला 'कवी' समजणारा एखादा ब्रह्मदेव, त्या काळी एखादी लोकप्रिय झालेली चाल, कवितेत नेहमी दिसून येणारे काही संस्कृत शब्द, 'जनि', 'जगी', 'खचितचि', 'ग', 'या काळी' यांसारखे काही उडाणटप्पू शब्द, काही बेकार शुध्दशब्दयोगी अव्यये, हव्या त्या ठिकाणी सापडणार्‍या थोडयाशा उज्ज्वल उपमा, या सर्वांचा अचूक उपयोग करण्याची हातोटी, धाडस व अज्ञान, असल्या काव्यनिष्पत्तीच्या परिणामाबद्दल बेफिकीरपणा, वाटेल त्या ढोबळ चुकीला दुर्बोध गुणांच्या कोटीत ढकलण्याइतका निस्सीम आत्मविश्वास, हा एकंदर खटाटोप उरकण्याला पुरेसे रिकामपण, प्रसिध्द मासिक पुस्तकांतील परतवाणाला मतभेदाच्या गंभीर स्वरूपाखाली ऐसपैस जागा देणारे एखादे मासिक पुस्तक, या कर्त्याचे नुसते नाव किंवा फार तर दोन ओळींचा मासला पाहिल्याबरोबर ते पान बदलणारे थोडेसे वाचक, पुढे काही कारणांमुळे जुन्याच्या अभिमानाचे सोंग घेऊन कुठल्या तरी वृत्तपत्रात तिच्यावर खरमरीत थोबाडसुख घेणारा त्याच किंमतीचा एखादा टीकाकार, त्या टीकेवर कविराजांच्या तोंडच्या असंबध्द शिव्यागाळीचा भडिमार, भाविक अजागळपणे ऐकणारे त्याचे सलगीतले सोबती, त्याच मुक्ताफळांतल्या तुटपुंज्या तयारीने प्रतिटीका करणारा एखादा जानी दोस्त आणि अखेरीला बारा महिन्यांतून केव्हा तरी एखाद्या सभेत या कवीचा त्याच्या जातगोतासकट वर्षश्राध्द करणारा त्याच्याच देशातला दुसरा उपटसुंभ इतकी सामग्री असावी लागते! याप्रमाणे दुसर्‍या प्रकारच्या कवितेसाठी साधनबाहुल्याची गरज असल्यामुळे तिची निष्पत्ती मर्यादित प्रमाणावर होते, असे मात्र मुळीच नाही. भरण्याच्या (Quantity) दृष्टीने पाहिले असता मिठाईच्या पुडयांत पेढयांचे बताशांशी, मोरीसाठी केलेल्या मिश्रणात फेनाईलचे शुध्द पाण्याशी, माळयाच्या पुडयांत गुलाबांचे कण्हेर फुलांशी, पुणा मेलच्या प्रवासात थांबावयाच्या स्टेशनांचे न थांबावयाच्या स्टेशनांशी, मोठमोठया ऑफिसांतून वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे कारकुनाशी, क्लबांच्या बैठकींतून त्या बाटल्यांचे सोडालिमलेटच्या बाटल्यांशी, प्रेमयाचनेच्या संवादांतून रमणीच्या शब्दांचे वल्लभाच्या शब्दांशी, किंवा एकंदर समाजात शहाण्यांचे मूर्खांशी जे प्रमाण असते, तेच पहिल्या प्रकारच्या कवितेत दुसर्‍या प्रकारच्या कवितेशी असते. आताच केलेल्या उत्पत्तिविवेचनावरून वाचकांच्या ध्यानात आलेच असेल, की जन्यजनकसंबंधामुळे दुसरीचे सामान्यस्वरूप अगदी पहिल्यासारखेच असते. वरवर पाहणारांना या दोन प्रकारच्या कवितांचा भेद चांगलासा लक्षातसुध्दा येत नाही. उलट दुसर्‍या प्रकारात रागरंगाची रेलचेल आणि अलंकारांचा अमर्याद भरणा जास्तच दिसून येत असल्यामुळे सामान्य वाचक पुष्कळदा बुचकळयात पडल्यावाचूनही राहत नाही. नैसर्गिक फलसृष्टीपेक्षा गोकाकची लाकडी करामत रंगेलपणात फाजील भडक व खर्‍या राजापेक्षा त्याच्या नाटकी प्रतिनिधीच्या उरावर पाहणाराचा ऊर दडपून टाकणारी मोत्यांची कंठाल बेसुमार प्रमाणाची असावयाची हा रोजच्या पाहण्यातला खेळ आहे! दुसर्‍या प्रकारच्या कवितेचा फारपणा याप्रमाणे अवाढव्य असल्यामुळे, प्रस्तुत लेखात आपणाला तिच्याबद्दलच उहापोह करावयाचा आहे. पहिल्या प्रकारच्या कवितेशी आपणाला मुळीच प्रयोजन नाही, असे म्हटल्यास चालेल; आणि म्हणूनच सदरहू लेखातून पहिल्या व दुसर्‍या प्रकारच्या लेखकांसाठी अनुक्रमे 'सत्कवि' व 'कवि' असे तात्पुरते पारिभाषिक शब्द वापरण्याचे योजिले आहे, एवढे लक्षात ठेवण्याची वाचकांनी खटपट करावी. मराठी भाषेच्या सुदैवाने व दुर्दैवाने सध्याचे सारेच काव्यलेखक दुसर्‍या प्रकारचे नाहीत.* काही सत्कवी आपल्या मातृभाषेची वंदनीय सेवा करीत आहेत; अर्थात प्रस्तुत लेखात त्यांच्याबद्दल काहीएक लिहिण्याचे कारण नाही. मात्र जाता जाता यांच्याबद्दल एवढे म्हणून ठेवल्यावाचून राहवत नाही की, यांच्या काव्यरचनेपासून सुदैवाने जसा आनंद होतो, तसाच दुर्दैवाने त्याच्या शतपट त्रासही होतो; कारण, यांच्या एकेक कवितेपासूनच, एकाचे एकवीस आणि पाचाचे पंचवीस याप्रमाणे कवितेची कमअक्कल पैदास होत असते. त्यांच्या कविता व्हावयाच्या बंद झाल्या, तर आपल्या नकली नाण्याच्या टाकसाळीही खडाखड बंद होतील. * माझ्या कविवाचका! तुझ्या छोटया मनाच्या समाधानासाठी मी मुद्दाम या मोघम शब्दाची योजना केलेली आहे. गोड फसवणीच्या भरात माझ्या योजलेल्या अंदाजाबाहेर आणखी एक वळकटी तू या बेदाद धर्मशाळेत हळूच आणून टाकणार आहेस हे मला आता उघड उघड दिसत आहे. - बाळकराम मोराचा नाच डोळयांसमोर नसला म्हणजे लांडोरीच्या अंगात उसने अवसान येत नाही आणि गंगेला पूर आला नाही म्हणजे 'गावगावांनाही तुंबा' बसण्याचे कारण उरत नाही. एखाद्या सत्कवीच्या कवितेची पालखी छबिन्यासाठी बाहेर पडल्याबरोबर तिच्या पाठोपाठ तिची जुनेरी नेसणार्‍या जाफराबादी छबेल्यांच्या धिंडकांची धांदल पाहणाराला आकाशातल्या मेघांची गंभीर गर्जना होताच त्याच्या कृपाजलाचे चार थेंब न पचविण्याइतक्या हलक्या पोटाच्या बेडकांच्या आरोळयांची, हुबळी-धारवाडाकडे पोळयाच्या दिवशी वर्खाने शिंगे शोभविणार्‍या मोठमोठया बैलांच्या मागून आपल्या टीचभर शिंगांवरही तिचीच बेगडी मखलाशी करून निघालेल्या बोकडांच्या तांडयाची, किंवा पुण्यासातार्‍याकडे दसर्‍याच्या दिवशी झेंडूच्या माळा घालून मिरविणार्‍या जातिवंत घोडयांच्या बिनीला लागून रंगीबेरंगी पट्टयांनी नटून चालणार्‍या कुंभारी गा-- धौतेश्वर! अशा प्रसंगी मात्र या सत्कवींच्या काव्यानंदाचाही क्षणभर विसर पडून त्रासलेल्या मनाला हल्ली मोठमोठया शहरांतून 'तीन वर्षाच्या आतील मुले' हातोहात नाहीशी करण्याची युक्ती परमेश्वराला या सत्कवींच्या लहानपणी न सापडल्याबद्दल एक प्रकारची हळहळ वाटू लागते! तो एखाददुसरा मोरही नको आणि त्याच्या मागचा लाखो लांडोरीचा तो कळपही नको, असे होऊन जाते! या दोन प्रकारच्या कवींच्या कृति सकृद्दर्शनी सारख्या स्वरूपाच्या भासल्या तरी त्यात सूज बाळशाइतके अंतर असते. सत्कवीच्या कवितेत नवनव्या कल्पना विहरत असतात व आपल्या दोस्त कवीच्या बेसूर बडबडीत, येथून तेथून त्याची स्वत:ची आपण कवी असल्याची एकच कल्पना दिसून येते. पहिल्याला रसिकांच्या झुंडीच्या झुंडी शोधीत असत, दुसरा रसिकांच्या तपासात फिरत असतो; एकाला त्याचे वाचक तो कवी असल्याचे वारंवार सांगत असतात, दुसरा आपल्या वाचकांना आपण महाकवी असल्याचे सांगत असतो; एकाच्या कवितेत परस्पर असंबध्द गोष्टींतून सुसंबध्द तत्त्व काढलेले दिसून येते, तर सुसंबध्द गोष्टींना असंबध्द रूपाने दाखविण्यात दुसर्‍याची कविता पटाईत असते; एकाची कविता वाचताच तिला मस्तकी धारण करावी असे वाटते, तर दुसर्‍याची कविता पाहताच माथे फिरावयाला लागते; पहिल्या प्रकारच्या कवितेत कधीकधी उघड दिसणार्‍या अर्थाच्या आड गमतीचा गूढार्थही दृगोच्चार होतो. तर दुसर्‍या कवितेत काहीच अर्थ नसतो; एक गरिबाच्या झोपडीतसुध्दा स्वर्गसुख तुच्छ वाटावयास लावितो, तर दुसर्‍याच्या कवितेतली स्वर्गसुखाची वर्णने ऐकताना नरकयातना भोगण्याइतका त्रास होतो; थोडक्यात आणि स्पष्ट सांगावयाचे झाल्यास एक खराखुरा कवी असतो आणि दुसरा शुध्द नंदी शिव-शिव! बोलण्याच्या भरात केवढे वाईट काम करीत होतो मी! परनिंदा! अतिशयोक्तीच्या नादाने या यमकमित्रांची किती नालस्ती केली ही! क्षमा करा, गणदासांनो, क्षमा करा. महाकवीत आणि तुमच्यात मी म्हणतो तितके विशेष अंतर नसून खरे पाहता ते अगदी दुर्लक्ष करण्याइतके थोडे, केवळ दोन बोटांइतके आहे! महाकवी अगदी वर्गात भरार्‍या मारीत असतात, आणि प्रासपुत्रांनो! तुम्हाला स्वर्ग केवळ दोन बोटे उरलेला असतो, एवढेच! प्रयोजनाची आणि भातुकलीची परिभाषा बहुतांशी एकरूप असते. त्याचप्रमाणे गोरगरिबांच्या गौरीपुढील मांडणावळीत ज्याप्रमाणे त्या त्या आळीतील श्रीमंतांच्या घरची आरासच ज्याच्या त्याच्या पतीप्रमाणे दिसून येते, त्याप्रमाणे चालू काळच्या सत्कवींच्या कवितेच्या अलंकारांनीच बहुतेक कवींच्या कविता नटतथटत असतात; कारण पहिल्या प्रकारच्या कवितेत योग्य कारणामुळे आलेल्या बहुतेक गोष्टी पहिलीत त्या आल्या एवढयाच कारणामुळे दुसरीत उतरत असतात; भूतकालाचा सबंध जामदारखाना याप्रमाणे आपल्यासमोर उघडा सापडल्यामुळे कवीला काव्यसाधनाची मुळीच वाण पडत नाही; परंतु या वडिलोपार्जित मिळकतीची मांडणी मात्र फारच अस्ताव्यस्त स्वरूपाची असते. आणि त्यामुळे आकाशात फिरणार्‍या ढगाप्रमाणे पहिलीत खरोखरीच पाणी खेळत असते; एखाद्या जलाशयातील त्याच्या प्रतिबिंबाप्रमाणे दुसरीची सारी करामत पाण्यात पडलेली असते. अल्लीबाबाने पाहिलेल्या चाळीस चोरांच्या गुहेत अगणित अलंकारांची जिन्नसवार जुळणी तरी केलेली असेल, बारा घरच्या तुकडयांनी भरलेल्या मधुकरीच्या ताटातसुध्दा ठोकळ मानाची काहीतरी शिस्त सापडेल, चौकीवर पडून राहिलेल्या बेवारशी सामानाची व्यवस्थाही अगदीच आडमाप नसेल; पण कवितेच्या या रचनेत मात्र जुन्यानव्या काळचा सारा चांगुलपणा चोरबाजारातल्या लिलाववाल्यांच्या दुकानातील सामानाप्रमाणे अगदीच गैरशिस्तपणे कोंबून भरण्यात येत असतो. खर्‍या कवितेपासून नकली कवितेची भेद स्पष्टपणे दाखविणे अद्यापि अगदी दुष्कर असले, तरी त्याची काही ठळक लक्षणे देता येण्यासारखी आहेत. तयार साठयांतून मनसोक्त उचल व्हावयाची असल्यामुळे असल्या कवीच्या कवितेत रूढ शब्द, कल्पना किंवा अलंकार या ज्यांचा विलक्षण भरणा झालेला असतो; मात्र यांचा उपयोग करण्यात मालकीच्या सरावातील मनमोकळेपणाच्या ऐवजी पाहुण्याच्या स्वागतसमारंभासाठी शेजारच्या श्रीमंतांकडून आणलेल्या रुप्याचांदीच्या भांडयांचा वापर करताना आपलेपणाचा छाप वठविण्याच्या हेतूने हलक्या मानाचा मनुष्य जो फाजील बेफिकीरपणा दाखवीत असतो, तोच या कवितांतून येथून दिसून येत असतो. ठिकठिकाणी क्षुल्लक वर्णनासाठी निर्वाणीच्या, व उत्कट रसपोषणासाठी अगदीच निर्जीव शब्दांचा उपयोग झालेला असतो. यामुळे या कविता तयार कपडे विकावयाच्या मोठमोठया इंग्रजी दुकानांतून दाराशी नखशिखांत सजवून ठेवलेल्या पुतळयांच्या खडया थाटात असलेल्या दिसतात. आहे, वाचकहो! उपमादृष्टांताच्या या फाजीलपणामुळे त्रासलेल्या तुमच्या मनाची स्थिती माझ्या लक्षात आहे! त्याचप्रमाणे प्रस्तुत लेखाचे लांबलचक चऱ्हाट कवितेइतकेच कंटाळवाणे होत चालले आहे, हेही मी पुरेपूर जाणून आहे; पण इलाज नाही. लेखाचा विषय कविता असल्यामुळे माझ्या अंगात या वेळी ती गद्यरूपाने संचरली आहे; तेव्हा उपमा वगैरे अलंकारांची गर्दी ही व्हावयाचीच! तसेच तुमच्या दृष्टीला दिसणारे हे चऱ्हाट विश्वव्यापी कवितादेवीच्या गंगावनातील गोफालासुध्दा पुरावयाचे नाही. भिन्नभिन्न उपमा, कल्पना किंवा शब्दप्रयोग यांचे एका वाक्यात मिश्रण हे या भेदाचे दुसरे स्पष्ट लक्षण होय. उदाहरणांनी हे लक्षण सुबोध करावयासाठी वैयक्तिक टीकादोषाला प्राप्त होणे अपरिहार्य असल्यामुळे प्रस्तुत लेखातील 'कवितादेवीचे शिखर' वगैरे प्रारंभीची वाक्यरचना वाचकांना पुन्हा पाहण्याची शिफारस करून मी मोकळा होतो. एकीचे पूर्वार्ध दुसरीच्या उत्तरार्धाशी सांधून सजलेली मिश्र कल्पना पाहताच अर्धमीनाकृती सागरसुंदरी पाहणार्‍या ग्रीक खलाशाप्रमाणे, किंवा कमरेपर्यंत फत्तराच्या व वर मानवी देह धारण करणार्‍या बकावलीपरीला पाहणार्‍या ताजुलमुलकाप्रमाणे बिचार्‍या वाचकाला गोंधळून गेल्यासारखे होत असते. तिसरी खूण रचनेच्या स्वरूपाबद्दलची असते. कोणत्याही विषयावर कविता करावयाला बसताच आपल्या कवीला प्रथम स्वाभाविकपणेच इतरांच्या त्या विषयावरील उत्तमोत्तम कल्पना आठवतात. यांचा उपयोग झाल्यानंतर दुसर्‍या प्रतीच्या कल्पनांच्या पलटणीची हजिरी होते. याप्रमाणे उतरत उतरत शेवटी स्वत:च्या रद्दड कल्पकतेची पुरवणी जोडण्यात येते. यामुळे सहजच रसपरिपोष, कल्पनासौंदर्य वगैरे बाबतीत आपल्या कवीची कविता नेहमी उतरत्या भाजणीत केलेली दिसून येते. प्रारंभीच्या दोनचार ओळींशी शेवटल्या ओळींची तुलना करून पाहताच ही गंमत वाचकांच्या चटकन लक्षात आल्यावाचून राहत नाही. अशी कविता पाहणाराला पहिल्या दुसर्‍या वर्गाच्या डब्यांना जोडवूनच मालाचे डबे ओढणार्‍या सदर्न मराठा रेल्वेच्या गाडीची, किंवा कॉलर नेकटायपर्यंत सुधारलेल्या पोषाखानंतर कमरेभोवती पिढीजाद रुमालाचा फडकाच लावून कार्ल्याच्या जत्रेत मिरवणार्‍या कोळीदादाच्या मूर्तीची आठवण होत असते. अलीकडे काही मासिक पुस्तकांतून कवितेच्या प्रारंभीच कवीचे नाव देण्याची वहिवाट पडत आहे, ती या दृष्टीने पाहता अस्थानी आहेशी वाटू लागते. कारण शेवटच्या भागावर कवीची खरीखुरी मालकी असल्यामुळे त्याचे नाव शेवटी येणेच रास्त आहे. याशिवाय विशेषणाचा दुरुपयोग, कल्पनेची चोरी छपविण्यासाठी मूळच्या साध्या शब्दांऐवजी संस्कृतातल्या आडरस्त्यावरच्या शब्दांची योजना, इत्यादी बारीकसारीक लक्षणेही सांगता येण्यासारखी आहेत. सूक्ष्म दृष्टीने पाहिल्यास लांबलांब संस्कृत समास वापरण्याच्या रीतीचा उगमही असल्या छपवाछपवीच्या इच्छेपासूनच झालेला आहे, असे दिसून येईल. कोणत्याही काळी कवींचा एक भला मोठा कळप समकालीन सत्कवींची री ओढून अशा प्रकारची कविता करण्यासाठी सारखा झटत असतो. नवे नवे सत्कवि उदयाला येतील, तसतशी यांच्या काव्यरचनेची पध्दती बदलत जात असते. मोठमोठया कचेऱ्यांतून वरचा अधिकारी वेळोवेळी बदलला जाऊन कारकूनपेशाचे कारागीर मात्र अगदी बुढ्ढेपणातही आपल्या जागी तितक्याच आज्ञाधारक लघुवृत्तीने काम करीत असतात, तद्वत या कवींच्या मेळयांची स्थिती असते. कोणीकोणी कवी उभ्या आयुष्यात एखाददुसरी कविता नीटशी समजताच तिच्या भिन्नभिन्न शिळया आवृत्ती काढण्याचा उपक्रम सुरू ठेवीत असतात. जगाच्या अमुद्रित काव्यसंग्रहात अशा शिळा छापाचे कामच विशेष असल्याचा तज्ज्ञांचा अभिप्राय आहे. अष्टौप्रहर चाल करून ठरावीक वर्तुळांतच गिरक्या खाणार्‍या घडयाळातील काटयांप्रमाणे यांची कटकट अखंड चालूच असते. मात्र घोडकेसांच्या झाडणीचे केस जसे कितीही काळ गेला तरी पांढरे होण्याचा संभव नसतो, तसा वाढत्या कालमानाप्रमाणे यांच्या पोरकटपणाचेही ज्ञानवृध्दद्वात कधी पर्यवसान होण्यासारखे नसते. आता आपल्या चालू काळच्या कवीचा साधारण नकाशा काय असतो, हे पाहण्याचा थोडाबहुत प्रयत्न करून पाहू. प्राणिसृष्टीतील इतर घटकांप्रमाणेच 'कवि हा जन्मावा लागतो', मडके, वस्तरा, गुडधानी वगैरे पदार्थांसारखा तो 'करून होत नाही.' सर्व जगाशी याचे बंधुत्वाचे नाते असल्यामुळे जातिभेदाच्या अभावी हा अगदीच विजातीय असतो. याचे आयुष्य बाल्यावस्था, तारुण्यावस्था, व विरहावस्था या तिहींनी विभागलेले असते. कवी म्हातारा मात्र असल्याचे अजून ऐकिवात नाही. याचे बाळपण मोठया सुखात गेलेले असते; परंतु तारुण्य मात्र तितकेच दु:खपूर्ण असते. याच्या जीविताची श्वसनक्रिया आजन्म दीर्घ नि:श्वासांनीच होत असते. याच्या अंतरी कसली तरी आग भडकलेली असते. हा रानावनांतून, डोंगरांवरून, जलाशयाच्या तटांवरून किंवा बागबगिच्यांतून नेहमी फिरत असतो. आनंदात निमग्न असणे, रडणे, तंद्रीत पडणे, किंकाळया मारणे, आलोचन जाग्रणे करणे; स्वप्ने पाहणे, भ्रांतिष्टासारखे भटकणे, अश्रूंच्या पुरात वाहून जाणे, फुलपाखरांच्या मागे लागणे, जगावर लाथ मारणे यांसारख्या करमणुकीच्या प्रकारात हा आपला फावला वेळ घालवीत असतो. याला फुलांची दांडगी आवड असते. मात्र हा लहरी स्वभावाचा असल्यामुळे गाण्याबजावण्याचाही याला बराच शोक असतो. याचा मुख्य आहार म्हणजे अमृत होय. ते आणण्यासाठी हा हरघडी स्वर्गापर्यंत येरझारा घालीत असतो. वर्णनावरून पाहता अमृताचा रंग पांढरा असावा. या अमृतपानामुळे हा जिवंतपणी मेल्यासारखा असतो, तरी मरणोत्तर चिरंजीव होण्याची याला खात्री असते. आपली कविता पुढल्या पिढीला आवडण्याबद्दल हा वाटेल तशी हमी देत असतो. याची एकंदर वृत्ती एखाद्या बालकासारखी असते. कवीच्या वस्त्रप्रावरणाबद्दल बहुतेक कोठेही उल्लेख केलेला नाही. 'अरसिकेषु कवित्वनिवेदनम्', 'निरंकुशा: कवय:', 'तान्प्रतिनैष यत्न:' आणि 'कवि हे शब्दसृष्टीचे ईश्वर' या चार बुरजांच्या किल्ल्यांत याचे वास्तव्य असते. जगाच्या कल्याणाची जबाबदारी याने आपल्या टाळक्यावर घेतलेली असते. व्यवहाराच्या सोईसाठी याने गुणविभागश: मनुष्याच्या दोन जाती पाडिलेल्या असतात. आपली कविता वाखाणणारी शेलकी मंडळी 'रसिक' वर्गात बसवून हा बाकीच्या सर्वांना जात्या 'अरसिक' कोटीत ढकलून देतो. (ही विभागणी वैयक्तिक तत्त्वावर होत असल्यामुळे एका कवीचा रसिक दुसर्‍याच्या हिशेबी अरसिकांत जमा व्हावयाला काही हरकत नसते.) पैकी रसिकांशी याची जिवाभावाची दोस्ती असून अरसिकांशी मात्र याचे हाडवैर असते. कवीचे व्याकरणाशीही असेच दांडगे शत्रूत्व असते. काही काही कवी तर जवळजवळ अक्षरशत्रूही असतात. याशिवाय गंधर्व, अप्सरा इत्यादी परलोकच्या रहिवाशांशीही कवीची थोडीबहुत पैछान असते. याचे सर्व जगभर प्रेम असते. हा विलक्षण मत्सरी असतो. आपल्या कवितेविषयी बोलताना तो पंढरपूरच्या वारकऱ्यांच्या धिंगाण्याने गर्जत असतो; तसेच दुसऱ्यांच्या कवितेविषयी बोलणे निघताच त्याच्या तोंडावर समाजिष्टाची स्तब्ध गंभीरता पसरते. कवी स्थल-कालाविषयी बिलकूल पर्वा करीत नाही; नाही म्हणावयाला मासिक पुस्तकाच्या संपादकाजवळ मात्र 'पुढच्याच महिन्यात' 'आपल्या कविते'ला स्थळ देण्याविषयी तो कधीमधी अजीजी करीत असतो. कीर्तीविषयीही तो असाच बेफिकीर असतो. एखाद्याने आपली कविता वाचल्यावर तो आतुरतेने ती कशी काय असल्याबद्दल चौकशी करतो, ती केवळ वाचकाची रसिकता पाहण्यासाठी. हा घरचा अतिशय दरिद्री असतो. मात्र अस्सल गर्भश्रीमंतांना आपल्या गजान्तलक्ष्मीबद्दल वाटत नसेल इतका कवीला आपल्या दारिद्य्राचा अभिमान असतो. आकाशात गिरक्या घेणार्‍या गिरकेबाज कबुतराला गरिबीच्या गिलोलाने कोलमडून तडफडताना पाहिले, म्हणजे जगाची काळजी वाहणार्‍या या जिवाचे असे हाल करणारा परमेश्वर मोठा निर्बूज असला पाहिजे, असे तिऱ्हाइतालासुध्दा कधीकधी वाटण्याचा संभव असतो; परंतु प्रत्येक कवीच्या घरी मासिक पुस्तकांकडून परतलेल्या कवितांचे द्रव्याभावामुळे न छापलेले बाड पाहणाराला मात्र कवीपेक्षा परमेश्वरालाच जगाची जास्त काळजी वाटते, असे प्रांजलपणे कबूल करावे लागते. कवीचे अंत:करण आरशासारखे असते! अर्थात अशा हृदयात समोर असेल त्या काव्याचे जसेच्या जसे प्रतिबिंब वठत असल्यास ते रास्तच आहे. अगदी लहानपणापासूनच याला कविता करण्याचा रोग जडलेला असतो. हा रोग कोणत्याही उपायाने हटण्यासारखा नसतो. एकदा हालू लागलेला दात सोन्याच्या तारेने काही काळ तरी बांधून स्थिर ठेवता येतो, पांढरा झालेला केस कलपाने तात्पुरता तरी काळा होतो; परंतु कवी मात्र सोन्याची रास पुढे ठेविली, किंवा टीकेमुळे ठिकठिकाणी काळाठिक्कर पडला, तरी कविता करावयाचा थांबत नाही. कवीचे नाव बहुधा त्याच्या आप्तेष्टांच्या नावाशी संलग्न असते. नाव मिळविण्याइतकी अक्कल नसल्यामुळेच कवीला सग्यासोयऱ्यांच्या नावावर भिस्त ठेवावी लागत असेल, अशी क्षुद्र कल्पना लढवून कोणी कोणी या प्रघाताला नावे ठेवण्याचा प्रयत्न करतात; परंतु त्यात नावापुरतेसुध्दा तथ्य नसते. पुढेमागे कवितेमुळे आपले नाव घालविण्याची भीती असल्यामुळे आप्तेष्टांना दूरदृष्टीने पुढे लोटणार्‍या कवीला अक्कल नाही, असे कोण म्हणेल? शिवाय दातांवरून जाणत्यांना घोडयाचे वय ओळखता येते, त्याप्रमाणे दर्दी मनुष्याला कवीच्या या नावावरून त्याचे काव्यारंभाच्या काळचे वय हुडकून काढता येण्याचीही या पध्दतीने थोडीशी सोय होते. पुत्र किंवा बंधू या अर्थाच्या शब्दांनी नावाचा शेवट करणारा कवी बहुधा बाळपणीच कविता करण्याला शिकलेला असतो, असा अंदाज करणे फारसे चुकीचे होणार नाही. कारण प्रणयाची लज्जत कोवळया वयात समजण्याजोगी नसल्यामुळे मुलाच्या प्रेमाची मर्यादा आईबाप, बहीणभाऊ यांच्यापुरतीच पसरलेली असते. 'भ्रमर', 'मयूर' वगैरे काव्यसृष्टीतल्या परक्या मंडळींच्या नावावर विकावयाला तयार झालेल्या उमेदवाराला बाल्य व तारुण्य यांच्या सीमारेषेवर उभा करता येईल. या वयातील प्राणी जन्मदत्त नातेवाईकांच्या प्रेमाला तृप्तीमुळे कंटाळलेला, स्त्रीविषयक प्रेम न जाणणारा; परंतु त्याची अंधुक कल्पना असल्यामुळे ते शोधावयाच्या मार्गाला लागलेला असा असतो; आणि म्हणून या भटकण्यातच त्याची वरील मंडळींशी ओळख घडून येत असते. रमणाच्या नात्याने सरसावणारा प्रणयी वीर तरुण वयाचा असतो, हे सांगावयाला नकोच. यापुढील वयात कविता प्रसिध्द करायला लागलेला कवी स्वत:च्या संपूर्ण नावाने, किमानपक्षी 'यशवंत', 'सदाशिव' याप्रमाणे एकतृतियांश नावाने तरी पुढे येऊ लागतो. कवीचे सर्वच जीवन जगाविरहित असल्यामुळे नात्याच्या बाबतीत त्याच्या कल्पनांतून कधीकधी विसंगतपणा दिसून येतो. आपल्या कवितेला हा कधी कन्या कल्पून तिला वाटेल त्या रसिकांच्या गळयात बांधण्यासाठी झटत असतो, तर कधी तिला आपलीच वल्लभा ठरवून तिच्याभोवती नाचत सुटतो! बाकी एका अर्थी कवीच्या विश्वबंधुत्वामुळे या विरोधाचे सहज खंडन होण्याजोगे आहे. सार्‍या जन्मभर कविता करणे हा जरी कवीचा व्यवसाय असला, तरीही वर सांगितलेल्या अवस्थात्रयींमुळे त्याच्या जीवनक्रमात वेळोवेळी महत्त्वाचे फेरफार घडून येत असतात. बाळपणी आईच्या मांडीवर लोळत राहणे, फुलांत उठणे-बसणे, पतंग फुलपाखरांच्या बरोबर बागडणे, हाच त्यांचा मुख्य रोजगार असतो. पुढे लवकरच याला कविता करण्याची कला प्राप्त होते. या वयात शकुंतलेच्या सखीप्रमाणे याला 'मेले विषयासंबंधी वारे'ही लागले नसल्यामुळे अर्थातच हा कवितेसाठी विषयसुध्दा उघड उघड प्रसिध्द कवितांतीलच घेत असतो. या वयातील त्याची कविता स्थलवर्णनात किंवा नीतिपर तत्त्वे हुडकण्यात गढलेली असते. षडरिपूंशी सामने, संसाराच्या भोवर्‍यात सापडल्याबद्दल खेतप्रदर्शन, चौर्‍याएेंशी लक्ष योनींचा फेरा चुकविण्यासाठी ईश्वराची प्रार्थना वगैरे भानगडी याच वयाच्या कवितेत उरकून टाकण्यात येतात. कवी काळाच्या पुढेच असतो, ही गोष्ट सर्वत्र मशहूरच आहे. तिला अनुसरून जरासे वयोमान वाढताच आपला कवी शृंगाराकडे वळतो. या अल्पवयस्क अवस्थेतील त्याची सारी कविता बहुतकरून शृंगारालाच वाहिलेली असते. या वेळी हा सुखसागरात पोहत असतो. यानंतर बहुतेक लवकरच त्याचे लग्न झाल्यामुळे विरहावस्थेचा काळ सुरू होतो. साधारण दहाजणींसारखी बायको मिळाल्यामुळे त्याच्या भ्रमाचा भोपळा फुटून हा सुखसागरातच गटांगळया खाऊ लागतो. बायको मिळाल्यामुळे विरहाला प्रारंभ होणे हा कवीच्या आयुष्यातील सर्वांत मोठा विरोधाभास अलंकार होय. कवीचे लग्न जरी एकदाच होत असते, तरी त्याला दोन स्त्रिया असतात. एक संसारकामात राबणारी बायको व दुसरी कवितेत नाचणारी प्रिया. यापैकी बायको घरातल्या घरात काबाडकष्ट करून पोराबाळांच्या खस्ता खात असते, आणि प्रिया कवीला गुंगारा देऊन कोठेतरी दडून बसलेली असते. बायकोशी याचे चारचौघांसमक्ष राजरोस लग्न झालेले असते, प्रियेशी हा गांधर्वविवाहाने संबंध जोडू पाहात असतो. ती याच्या इष्टमित्रांनी कधी पाहिलेली नसते, किंबहुना यानेही पाहिलेली नसते. तिला आळविण्यासाठी हा परोपरीने रडत असतो. कधी कधी हा छातीवर फुले ठेवून पडलेला असतो. याच्या डोळयांतून अश्रूंचे अलोट पूर वाहत असतात. आमच्या तिंबूनानांनी तर आगीसाठी बंब ठेवण्याच्या आटाआटीपेक्षा विरहावस्थेतील कवींचाच उपयोग करण्याची आमच्या म्युनिसिपालिटीला शिफारस करण्याचे मनात आणिले होते; परंतु कवीला आपल्या अलोट पुराने स्वत:च्या हृदयातील विरहाग्नीच्या ज्वाळा विझविता येत नाहीत, असे पाहून नानांनी आपला हा बेत रद्द केला. या अवस्थेत कवीच्या सभोवार भयाण अंधार पडलेला असतो. या अंधारात बसून तो सिनेमा थिएटरातील प्रेक्षकांप्रमाणे कल्पनातीत गोष्टी पाहत असतो. पृथ्वीवरील लहानसहान गोष्टींच्या वर्णनासाठीसुध्दा याला स्वर्गापर्यंत भरारी मारावी लागते. उंटावरून शेळया वळण्यापेक्षाही वरच्या दर्जाच्या या करामतीत कवीकडून कधी कधी गमतीचा वस्तुविपर्यास होत असतो. एका कवीने मोराच्या मधुर गायनाची शिफारस केली आहे. दुसर्‍याला अश्विनमासाचे दिवस विलक्षण शांतीचे वाटून जमीन हिरव्या कुरणांनी मंडित झालेली दिसली आहे. तिसर्‍याने बोरघाटात हंसाची वसाहत करून ठेविली आहे. कोणी फुलपाखराचे गाणे ऐकिले आहे. कोणी काकडभुंग्याला सकाळी सूर्याला सामोरे जाऊन स्वागतपर गाताना पाहिले आहे. एकाने आपण बोलूनचालून स्पष्ट रोडकेच असलो, तरी आपला तिरस्कार न करण्याबद्दल आपल्या प्रियेला विनवणी केली आहे; जणू काय सुंदर स्त्रियांच्या डोळयात भरण्यासाठी तरुणांच्या अंगी गलेलठ्ठपणा हा गुण अवश्यच आहे! या व याच धर्तीच्या अनेक आचरट चुका पाहून वाचकांना राग येण्याचा संभव आहे खरा; परंतु हे सारे शोध कवीने स्वर्गात भरारी मारून तेथून केलेले आहेत, असे कळल्यावरून तरी ते क्षम्य वाटावयाला हरकत नाही, असे वाटते. स्वर्गाच्या खालोखाल कवीला स्मशानाची आवड असते. यामुळे भुताखेतांशीही त्याची बरीच जानपछान झालेली असते. विरहावस्थेत कवी मरणाची सारखी अपेक्षा करीत असतो; परंतु बहुधा त्याच्या काव्यनिर्माणशक्तीला वचकूनच यम त्याची ही प्रार्थना होताहोईतो ऐकत नाही. मला वाटते, प्राणिमात्राच्या यच्चयावत् हालचालींची नोंद ठेवणार्‍या चित्रगुप्तानेसुध्दा, आपल्या आधुनिक कवीच्या कवितांच्या नकला करण्यापुरती देवाजवळून सवलत मागून घेतलेली असेल. आमचा भांबूराव (याच्या व आबाभटजींच्या कवित्वाचे विस्तृत वर्णन पुढे येणारच आहे.) आपल्या विरहावस्थेच्या काळात मरण्यासाठी असाच आतुर झाला होता. या एकाच विषयावर त्याने इतक्या कविता केल्या की, अखेर नानांनी कंटाळून त्याच्या टेबलावर अफू, सोमल वगैरे द्रव्यांची सार्‍या आधुनिक कवींना पुरून उरण्याइतकी रास आणून ठेविली होती! विरहदु:ख भोगीत असताना आयुष्याच्या शेवटच्या टोकाप्रमाणे प्रारंभीच्या टोकावरही कवी मधूनमधून नजर टाकीत असतो. चालू काळाच्या दु:खामुळे त्याला बालपण विशेषच सुखाचे वाटू लागते! शिवाय बाळपण मूळचेच सुखप्रद असल्याबद्दल सर्व जगाचीच एकवाक्यता आहे! वाचकहो! आपले बाळपण कोणाला रमणीय वाटत नाही? मोठमोठया कवींनासुध्दा 'बाळपणीचा काळ सुखाचा', 'रम्य ते बाळपण देई देवा फिरूनी' किंवा 'बाळपणीच्या नाना तऱ्हा' अशासारखे बाळपणाचे पोवाडे गायिलेले आहेत! अहाहा! ते बाळपण आणि त्या लीला! ते अर्ध्या तिकिटाने प्रवास करणे! ते निम्म्या दराने नाटक पाहणे! ते सर्वांनी कौतुक करणे! माझ्या लहानपणी शेजारपाजारच्या बायकांनी पटापट चुंबने घेऊन माझे लाड पुरवावेत; पण तेच आता-! वाचकहो, बाळपणीचे सुख अवर्णनीय आहे, असे म्हणतात ते काही खोटे नाही! यानंतर कवीच्या अंगच्या मुख्य गुणाचे वर्णन करावयाचे आहे. हा गुण म्हणजे कवीचे वेड होय. कवीच्या वेडासाठी स्वतंत्र टप्पा (पॅराग्राफ) न राखणे निव्वळ वेडेपणाचे होईल. कवी हा उपजत वेडा असतो. लेखाच्या तोंडातच कवीचा व वेडाचा संबंध उडत्या उल्लेखाने दर्शविलेला आहे. कवीचे हे वेड घालविण्याचा प्रयत्न करणे तर दूरच राहिले, परंतु ते नाकबूल केल्यानेसुध्दा आपल्याशी कवी उभा दावा धरील. या वेडाच्या भरात कवी वाटेल तो विलक्षण चमत्कार करून दाखवितो. एका कवीने आपल्या कुटुंबातील सारी माणसे गेल्याचे एका सद्गृहस्थाला पत्र पाठविले आणि दुसर्‍या दिवशी सर्वांच्या खुशालीचे दुसरे पत्र पाठवून त्यात पहिल्यातील सर्व गोष्टी आपण वेडाच्या भरात लिहिल्याबद्दल खुलासा केला! जगाला उपदेश करावयाला तयार झालेला हा महात्मा स्वत: वेडापीर असतो, हे साहित्यशास्त्रासंबंधी सत्य, पदार्थमात्राला दृष्टीगोचर स्वरूप देणारा प्रकाश स्वत: अदृश्य असतो या पदार्थशास्त्रातील तत्त्वालाही लाजविण्याजोगे आहे! कोणाला पैशाचे वेड लागते, कोणाला कीर्तीचे वेड लागते. एका बाईला आपण पोस्टाचे तिकिट असल्याबद्दलचे वेड लागले होते; एका गृहस्थाला आपण प्रमाणाबाहेर लठ्ठ असल्याचे व दुसर्‍याला अक्षय पाऊस पडत असल्याचे वेड लागले होते; परंतु कवीला आपण वेडे असल्याचेच वेड लागलेले असते! प्रत्येक कवी आपल्याला निर्भेळ वेड लागल्याबद्दल अट्टाहासाने दवंडी पिटत असतो. लोकांना हे वेड खरे वाटण्यासाठी तो भर दोन प्रहरीच फिरावयाला निघतो, केसांच्या झिंज्या पसरतो, चारचौघांत बोलताना मध्येच स्वगत भाषणाला सुरुवात करतो, पंक्तीत जेवताना 'दुग्धी लिंबू' पिळणार्‍या अर्जुनालाही शहाणा म्हणवितो, (एकाने तर एकदा आपल्या शेजारी जेवावयाला बसलेल्या एका वृध्द गृहस्थालाच प्रियामजकूर समजून त्याच्या तोंडात घास भरविण्यालाही कमी केले नाही.) कोटाची बटणे उघडी टाकतो, टाळक्यावरची टोपी सव्वा हात मागे ठेवितो, किंवा भर रस्त्यात मध्येच बैठक मारतो. इस्पितळातील वेडयांच्या आणि कवींच्या तांडयांची थोडीशी तुलना करणे फारसे वावगे होणार नाही. इस्पितळातील प्रत्येक वेडा तिऱ्हाइताला स्वत:खेरीज तेथील बाकी सर्व रहिवाशी वेडे असल्याबद्दल बजावीत असतो, आणि कवीच्या टोळीतील प्रत्येकजण हा हक्क स्वत:पुरताच राखून ठेवीत असतो. वेडा उगीच आडव्यातिडव्या उडया मारितो, तसा हा रसिकांच्या अंगावर धूळ उडवितो, तर दुसरा लोकांच्या डोळयात धूळ टाकण्यासाठी झटत असतो! या कवींच्या स्वर्गापर्यंतच्या सार्‍या उडया केवळ त्यांच्या वेडाच्या जिवावर चाललेल्या पाहून मात्र स्वर्गाच्या सरहद्दीवरील बंदोबस्त फारच ढिलाईचा होत चालला असावा, असे वाटू लागते! हे स्वर्गस्थ देवांनो, आम्हा आर्यांची टीकांची बाडे मासिक पुस्तकांची कपाटे फोडून तुमच्या कानांवर येऊन आदळत नाहीत काय? स्वर्गप्राप्तीचे ते कडक निर्बंध आज कोठे गेले? आपल्या विधवेच्या केसाने किंवा जानव्याच्या सुताने स्वर्गास जाण्याच्या आमच्या कार्य-कल्पना लयाला जाऊन नुसत्या वेडाच्या कल्पनेनेच आता स्वर्गसुख मिळणार काय? कवीच्या आणखी एका गुणाचा उल्लेख करून त्याचे हे लांबलेले वर्णन पुरे करू. कविता करण्याइतकाच त्याला आपल्या कविता दुसर्‍याला वाचून दाखविण्याचाही हव्यास असतो. अर्थात नव्या कवितेचा पहिला मारा कवीच्या निकटच्या मित्रांवरच होत असतो. काही कवी आपले बाड बरोबर घेऊन हिंडत असतात, आणि काही तर सार्‍या कविता पाठ म्हणून दाखवीत असतात. या कवितेतील लहानसहान गुणांचे सविस्तर स्पष्टीकरणसुध्दा श्रोत्याला ऐकावे लागते! माझ्या एका कविमित्राने मला कविता ऐकविण्याचा इतका त्रास दिला की, ज्याचे नाव ते! कोठेही व केव्हाही तो भेटला, की त्याच्या सगळया बेगम कवितांचा मला नजराणा केल्यावाचून राहात नसे! एकदा भर बुधवारात त्याने तालासुरावर आपल्या कविता म्हणून दाखवायला सुरुवात केली. हळूहळू आमच्याभोवती तमासगिरांचा तांडा जमू लागला! लोक आपणाला वेडे समजतील, असे मी त्याला सुचविताच त्याला दुप्पट अवसान येऊन रंग चढत चालला. शेवटी बुधवार चौकात येईपर्यंत आमच्या मागे इतका बेताल घोळका जमला की, ज्याचे नाव ते! त्याच रत्नाने आणखी एकदा माझा असाच कोंडमारा केला होता! त्या वेळी मी एका निकडीच्या कामात गढून गेलो होतो. अशात कोठल्याशा आप्ताच्या मरणाबद्दलचे आपले शोकरसप्रधान छोटेखानी काव्य आणून त्याने माझ्या सेवेला सादर केले. मला त्या वेळी फुरसत नसल्यामुळे पुढे केव्हा तरी स्वत:च ते वाचून पाहण्याचे अभिवचन देऊन तूर्त माझा वेळ न घेण्याबद्दल मी मोठया काकुळतीने त्याची विनवणी केली. बराच वेळ नाखुषीने आढेवेढे घेऊन शेवटी त्या काव्यातील निदान सतरावे कडवे तरी आपल्या तोंडूनच ऐकण्याचा मला आग्रह केला. माझा रुकार मिळताच त्याने ते कडवे अगदी ठाईत आळवून आळवून म्हणण्याला प्रारंभ केला. त्यातील गुणांच्या विवंचनात मागील संदर्भ माझ्या लक्षात येण्यासाठी त्याने सोळावे कडवे म्हणून दाखविले! सोळाव्याच्या स्पष्ट बोधासाठी पुन्हा पंधराव्याची साक्ष! याप्रमाणे अरेबियन् नाईटस्मधील गोष्टीतून गोष्ट निघण्याच्या तत्त्वाबरहुकूम आम्ही मागल्या पावली जात जात पहिल्या कडव्यावर जाऊन ठेपलो! आणि तेथून संगतवार शेवटपर्यंत आलो. गुणांच्या सूक्ष्म शोधासाठी याप्रमाणे त्या काव्याची आम्ही एकंदर तेरा पारायणे केली. शिवाय प्रत्येक वेळी चरण नीट कळण्यासाठी तो चारचारदा घोळून म्हणत होता, ते वेगळेच! मधून मधून आत्मस्तुतिपर मल्लिनाथीचा माराही सारखा चालू होताच. आमच्या संवादातील चार-सहा वाक्ये नमुन्यासाठी पुढे दिली आहेत. तो- लक्षात नाही आले तुमच्या! ही या चरणातली मुख्य मख्खी आहे. मी- आले लक्षात! फार मार्मिकपणाने तुम्ही हे वर्णिले आहे खरे! तो- माझ्यात हेच तर विशेष आहे! सृष्टीचे सूक्ष्म अवलोकन! तुमच्या सामान्य दृष्टीला जिथे काही दिसत नाही तिथे मला हजारो गोष्टी दिसतात. मी- तुमची कविताच याबद्दल साक्ष देईल! (त्याच्या कवितेत मला एकही गुण दिसत नसून त्याच्या दृष्टीने मात्र तिच्यात गुणांनी गजबजलेली शहरेच्या शहरे दिसत होती. मात्र माझ्या या वाक्यातील खोच त्याच्या लक्षात आली नाही. पण त्याची कविता ऐकण्याचा कंटाळा मी माझ्या तोंडावर स्पष्टपणे दाखवूनही जेथे त्याचा सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्या आटोक्यात आला नाही, तेथे त्या गर्भित सूचनेचा काय पाड?) तो- उगीच अशी कविता नाही होत! अंत:करण सृष्टीशी एकजीव झाले पाहिजे! बस्स, कवीला हृदय पाहिजे! कवीला डोक्याची काही जरूर नाही! मी- अगदी बरोबर! आपल्या पुष्कळशा कवींना विधात्याने डोके दिले आहे, ते उपयोगाकरिता नसून केवळ मनुष्यदेहाची परंपरा सांभाळण्याकरिताच असावे असा माझा समज आहे! तो- तुमचा समज अगदी खरा आहे! माझेच उदाहरण घ्या की, हृदय मृदू नसते, तर अशी कविता होती का? अहो, हृदयच काय, माझा हात पाहा, कविता लिहून लिहून किती मऊ झालेला आहे तो! स्वर्गापर्यंत भरार्‍या एरवी साधत नाहीत! नुसता हात मऊ झाल्याने स्वर्गापर्यंत जाण्याचे त्याला सामर्थ्य आलेले पाहून पाठीचीसुध्दा हाडे मऊ करून त्याला अजिबात स्वर्गवासी करण्याची परोपकारबुध्दी क्षणभर माझ्या मनात येऊन गेली! हे काव्यवाचन चालले असताना तो त्या मेलेल्या आप्ताबद्दल मधून मधून रडतही होता! मीही मयतमजकूर अगदी अवेळी मेल्याबद्दल मनापासून दिलगिरी प्रदर्शित केली! पुढे तो शोकाने ओक्साबोक्सी रडू लागताच मी किंकाळया मारावयाला लागलो, आणि शेवटी दु:खावेगाच्या भरात बेशुध्द झाल्याचे सोंग करून धाडकन् धरणीवर अंग टाकले! माझ्या अंदाजाप्रमाणे डॉक्टर वगैरे आणण्याच्या खटपटीत न पडता तो आपल्या शीघ्रकवित्वाच्या जोरावर अश्रुजलानेच मला सावध करू लागला! काही वेळ श्वासोच्छवास साफ बंद ठेवून मी तसाच निपचित पडून राहिलो त्या वेळी मात्र आपल्यावर काही किचाट येईल, या भीतीने तो आपले चंबूगबाळे आवरून घाईघाईने निघून गेला, आणि मी एकदाचा त्या जाचातून सुटून अस्वलाच्या तावडीतून वाचलेल्या इंग्रजी प्रवाशाप्रमाणे मोकळेपणाने आपल्या कामाला लागलो! प्राणायामाचे महत्त्व या वेळेपर्यंत मला नीटसे समजले नव्हते! काव्यवाचनाबद्दल कवीचा लकडा इतका चिकाटीचा असल्यामुळे त्याच्याशी ओळख होणे हे दुर्दैवाचे लक्षण आहे. माझा तर असा तर्क आहे, की वाल्मीकीच्या शतकोटी रामायणाचे तीन तुकडे तीन लोकी वाटून देऊन स्वत:साठी 'राम' ही दोनच अक्षरे ठेवण्यात भगवान कैलासनाथाचा हाच लोकहितपर हेतू असला पाहिजे, कारण एवढे मोठे काव्य वाचण्याची जबाबदारी कोणत्याही एकाकी लोकावर टाकणे केवळ निर्दयतेचे झाले असते. (मात्र एका सबंध काव्याचे तीन तुकडे केल्यानंतरही प्रत्येक तुकडा ठाकठिकीने सलगच्या सलग कसा राहिला, हे माझ्या बाळबोध मनाला न सुटण्याजोगे कोडे आहे. त्या दिवशी शृंगीभृंगी वगैरे गणांनी थंडाई थोडी विशेष कुसरीने केली असावी असे वाटते.) काही लोकांचा आमच्या आधुनिक कवींवर असा आरोप आहे, की त्यांना महाकाव्ये करता येत नाहीत. मी हा कवीचा दोष नसून उलट गुण समजतो. त्यांच्या इवलाल्या स्फुट काव्यांनीच वाचकांना बेजार करून सोडिले आहे, मग महाकाव्ये निघू लागली, तर काय प्रलय होईल न कळे! छे; छे! कवीश्वरांनो! भलत्या भरीला पडून तुम्ही महाकाव्ये रचण्याच्या नादी मात्र मुळीच लागू नका! नुसत्या छऱ्यांनी जमीनदोस्त होणारांवर क्रपतोफांची सरबत्ती कशाला हवी! काही कवींना आपल्या कवितेत प्रेतांनाही उठविण्याइतकी धमक असते, असे वाटत असते, ते बहुतेक याच जोरावर! खरोखरीच स्मशानात एखाद्या कवीने लांबसे काव्य जोराने वाचावयाला प्रारंभ केला तर खात्रीने प्रेते खडाखड उठून उभी राहतील! मात्र ती ते काव्य ऐकायला एक क्षणभर तरी थांबतील किंवा नाही, एवढाच प्रश्न आहे! चालू महायुध्दात सरकारने हिंदी शिपायांच्या इतक्या पलटणी नेल्या, त्यापेक्षा आधुनिक कवींची लहानशी तुकडी पुढे घातली असती तर शत्रूची ताबडतोब पांगोपांग झाली असती, अशी माझी बालंबाल खात्री आहे! आपल्या कविमित्राचा निरोप घेण्यापूर्वी काही भाग्यशाली कवीचे अभिनंदन केल्यावाचून माझ्याने राहवत नाही. या कवींच्या घरातूनही कवितेचा वावर चाललेला असतो. कोठे कोठे तर कवितेची साथ थेट पोराबाळांपर्यंत पसरलेली आढळून येते. नामदेवाच्या कुटुंबाप्रमाणे हल्ली महाराष्ट्रात बरीच घरे कविता करण्यात रमलेली आहेत. आमच्या भांबूरावांचा धाकटा मुलगा तर उपजताक्षणीच स्त्रग्धरावृत्तात रडत असल्याचे तो शपथेवर सांगत असतो. याप्रमाणे सहकुटुंब सहपरिवारे स्वर्गापर्यंत भरार्‍या मारणार्‍या आमच्या आधुनिक कवीपुढे एकटादुकटा सदेह स्वर्गाला जाणारा तुकाराम अगदीच फिक्का पडतो, हे पुराणाभिमानी लोकांनाही कबूल करावे लागेल! अशा प्रकारे चालत्या जमान्यातल्या कविवर्गाचे वर्णन केल्यानंतर दुसर्‍या एका वर्गाकडे न वळणे केवळ अन्यायाचे होणार आहे. हा वर्ग आधुनिक कवींच्या आक्षेपकांचा होय. आजकाल कवितेच्या कारभारात पडलेल्या लोकांचे मतभेदानुरूप दोन स्पष्ट विभाग पडलेले आहेत. यांपैकी एका वर्गाला 'नव्याचे सोयरे' व दुसर्‍या कंपूला 'जुन्याचे सुतकी' अशी नावे देता येतील. पहिला पंथ कोणत्याही नव्या गोष्टीचे अभिनंदन करीत असतो, आणि दुसरा प्रत्येक जुन्या गोष्टीबद्दल हळहळत असतो! एकाच्या मते हिंदुस्थानचे उष्टावण अजून व्हावयाचे आहे, तर दुसर्‍याच्या दृष्टीने त्याच्या उत्तरक्रियेसाठी भाताचे पिंड वळावयाचेच काम तेवढे राहिलेले आहे! याची ही सोयरसुतके केव्हाही फिटण्याजोगी नसतात. आपल्या बहुतेक कविमित्रांचा सोयर्‍यात समावेश होत असून त्यांचे आक्षेपक सुतक्यांच्या थव्यात सामील झालेले असतात. मात्र आनंदाच्या स्मितहास्यापेक्षा दु:खाच्याच किंकाळया नेहमी तीव्र असल्यामुळे सोयरेमंडळींपेक्षा सुतक्यांचीच मुजोरी जास्त जोराची असते. नव्या पक्षाला जुनी कविता इथूनतिथून कमकुवत वाटत असते, आणि जुन्या पंथाला नवी कविता बाटग्या स्वरूपाची भासत असते. या सुतक्यांची काही मते पुढे मासल्यासाठी दिलेली आहेत. भक्ती व कविता एकच होत, हे त्यांचे अत्यंत लाडके मत होय. अर्थात् सर्व इंग्रजी कविता, बहुतेक चांगली संस्कृत कविता, आणि नलोपाख्यानासारखी बरीच मराठी कविता यांच्या दृष्टीने बाष्फळ ठरून मोकळी होते! भक्तीखेरीज कविता नाही आणि भक्तिविषयक जे काही असेल, ते पूर्वजांनी म्हणून ठेवलेलेच आहे; त्यामुळे नव्या कवींनी मुळीच कविता करू नये हा यांचा पहिला सिध्दांत होय! प्रीतीसारख्या पाचकळ विषयावरील कविता अश्लील असावयाचीच, हे याचे आवडते मत असते! लग्नसमारंभावर अश्लीलत्वाचा आरोप करण्याला यांची सेना अजून कशी सरसावत नाही, हे मोठे आश्चर्य आहे. मेघदूतासारखी चटोर काव्ये, आणि शाकुंतलासारखी चघळ नाटके यांच्या डोळयांदेखत राजरोस मिरवत आहेत, हे त्यांच्या उजळ ब्रीदाला अगदी लांच्छनास्पद आहे! प्रीतीविषयक कविता करावयाच्या झाल्या, तर त्यांना पुराणाची थोडीशी फोडणी तरी असावी असा यांचा आग्रह असतो! प्रणयकल्पनांची किळसवाणी बडबड सोडून देऊन, यशोदेजवळ गाऱ्हाणी सांगावयाला आलेल्या गोपींजवळून पाच वर्षांच्या निर्दोषवृत्ती कृष्णाने आपला चेंडू काढून घेण्यात जे हृदयजंगम हस्तकौशल्य दाखविले, त्याचे वर्णन करावयाला अर्थात यांची आडकाठी नसते! नावडत्या गोष्टीवर तुटून पडताना देवादिकांची आणि साधुसंतांची पथके पुढे केल्याखेरीज यांचे नीट जमत नाही! हल्ली चोहीकडे अधर्म, भ्रष्टाकार आणि पीछेहाट जोराने सुरू आहे, हे यांचे जन्मवेड असते. नव्या कवींना किंवा त्यांच्या कविता छापणार्‍या मासिक पुस्तकांवर लोक अद्यापि सार्वत्रिक बहिष्कार कसा घालीत नाहीत याचे या वर्गाला मोठे गूढ वाटत असते. परमेश्वराचा अकरावा अवतार बहुधा या सत्कार्याकरिताच होणार, असा यांचा आवडता होरा असतो. आधुनिक कवींना महाकाव्ये करता येत नाहीत, हा यांचा तिसरा आक्षेप असतो. चवथा आक्षेप असा आहे, की आधुनिक कवींना मुळीच ज्ञान नसते. आधुनिक कवींना वेडाची 'सोल एजन्सी' घ्यावीशी वाटते, तर हा आक्षेपक वर्ग सर्वज्ञतेचा मक्ता आपल्याकडेच ठेवू पाहत असतो. भूमध्यरेषेच्या एका टोकावरील उत्तर ध्रुवाप्रमाणे दुसरीकडील दक्षिण ध्रुवाच्याही माथ्यावर विधात्याने बर्फाच्या घडया घातलेल्या आहेत, हे लहानसे तत्त्व मात्र यांच्या सर्वज्ञतेत सामील व्हावयाचे चुकून राहिल्यासारखे वाटते! आधुनिक कवी मोठे गंभीर तत्त्वज्ञान सांगतात; पण त्याप्रमाणे स्वत: वागत नाहीत, हा यापुढील आक्षेप आहे. या दृष्टीने पाहता ज्या वैराग्यपर भक्तिभावाच्या काव्याचे यांना पूर्ण रहस्य समजलेले आहे, त्याच्या उपदेशाबरहुकूम अंगाला राख फासून निघालेला यांचा भला मोठा तांडा आपल्याला कधी तरी पाहावयाला मिळण्याची आशा वाटू लागते. कलियुगात चांगले कवी होणे शक्य नाही, हा यांनी सहावा सिध्दांत ठरवून ठेवलेला आहे. अर्थात कलियुगाचा आरंभकाल मात्र आपली कविता किंवा लेख अलीकडच्या मासिक पुस्तकांकडून परत आल्या दिवसापासून ज्याचा त्याने स्वतंत्रदृष्टया मोजावयाचा असतो. मागील सात-आठच शतकांत सुमारे आठ-दहा चांगले कवी निर्माण होऊन गेल्या पन्नास वर्षाच्या लांबलचक अवधीत शेपन्नाससुध्दा उत्तम कवी होऊ नयेत, हे वरील विधानाचे बिनतोड प्रत्यक्ष प्रमाण आहे. हल्लींची कविता टिकाऊ नसते, हे या वर्गाचे सरते म्हणणे असते, आणि हा मुद्दा मात्र माझ्या दृष्टीने अगदी बरोबर आहे. जुन्या बाडांचा पसारा केला, तर त्यातून गतकवींच्या चारचारशे वर्षाच्या मुरलेल्या कविता किती तरी काढून दाखविता येतील; परंतु आजकालच्या एकाही कवीला आपली कविता शंभर वर्षांपेक्षा जास्त टिकली आहे, असे म्हणता येणार नाही! ही क्षणभंगुरता खरोखरी लाजिरवाणी आहे! रस्ता चुकून वाङ्मयाच्या फंदात पडलेल्या या दोन वर्गांचे परस्परांशी जे हाडवैर असते, त्यांच्या मानाने अहिनकुलाचे, देवदानवांचे, कोर्टाची पायरी चढलेल्या सख्ख्या भावांचे वैरसुध्दा गुण्यागोविंदाच्या वागण्यासारखे निर्दोष ठरेल. दोन्ही पक्ष आपापल्या (गैर) समजुतीप्रमाणे नेटाचे प्रयत्न करीत असतात. त्यामुळे मायभाषेला कवितेच्या काढयाबरोबर टीकांच्या निकाढयाचाही भरपूर पुरवठा होत असतो. एक पक्ष मराठी कवितेला नवाईने बाटगी बनविण्याचा प्रयत्न करितो, तर दुसरा तिला फक्त वारकऱ्यांबरोबर तीर्थक्षेत्रांवर पाठवून अगदी सोवळी करण्यासाठी धडपडत असतो. पहिल्याचा पुढील पिढीवर भरवसा, तर दुसर्‍याची मागील लोकांवर भिस्त! एक भविष्यपुराणवादी आणि दुसरा तर सारीच पुराणे उराशी बाळगणारा! जगातील चैतन्य आपल्या कवितेमुळेच उत्पन्न होत असते हा पहिल्याचा अभिमान तर प्रलयकाळ लांबणीवर पडण्याला केवळ आपली पुण्याईच कारण असल्याबद्दल दुसर्‍याची खातरजमा! या आक्षेपक वर्गाची जुन्या लोकांबद्दलची आस्था, चालू काळच्या तरुण मंडळींविषयीची कळकळ आणि पुढील पिढीसंबंधी हळहळ ही पाहिली, म्हणजे त्यांच्याबद्दल आदर वाटू लागतो! आधुनिक कवितेच्या धुडगुसामुळे आम्हा आर्यांच्या आर्यत्वाचे, इतिहासाचे, व्याकरणाचे, धर्माचे, प्रासयमकांचे, नीतिमत्तेचे, सर्वस्वाचे पार वाटोळे होणार अशी यांच्या मनाने हाय खाल्लेली दिसते. भिऊ नका, जरीपुराण्यांनो! भिऊ नका! आधुनिक कविता कितीही बोकाळली, तरी तिने आपले काहीच नुकसान होणार नाही! त्या कवितेने पुढच्या पिढीचे अहित होणे हे तुमच्या टीकांनी आधुनिक कवींना धोका पोहोचण्याइतकेच दुरापास्त आहे. त्यांची चट्सारी काव्ये तुमच्या स्वत:च्या अप्रसिध्द कवितांप्रमाणे (हो, हे सांगावयाचे राहिलेच! सार्वभौम चमत्कार असा आहे की, या आक्षेपकांपैकी बहुतेकांजवळ मात्र आपापल्या कवितांचे थोडेबहुत भरताड हटकून असतेच.) कोणालाही न कळविता पचनी पाडावयाला काळ समर्थ आहे! सरस्वतीच्या सदावर्तीत बेकार दुष्काळी पाहुण्यांना सदर परवानगी असते, त्याप्रमाणे तुमच्यासारख्या सोवळेकरांची सोय होणेही अवश्य आहे! आपापले मत सांभाळून तुमच्या त्यांच्या खडाजंगी अशाच जोराने चालू द्या! मात्र हल्लीच्या काही सत्कवींनाही सरसकट लाथाडण्याचे जोखीम तुम्ही आपल्या अंगावर न घेतल्यास बरे; कारण हा वाद त्रिकाळ चालू असल्यामुळे तुमच्या पूर्वजांना, भवभूतीला छळताना कालिदास वगैरेंच्या कविता जशा उपयोगी पडल्या, तुकारामाचे अभंग बुडविण्यासाठी [[ज्ञानेश्वर]]ादि कवींची काव्ये आधारभूत झाली, तशा आजच्या सत्कवींच्या कविता उद्यापरवाच्या आधुनिक कवींच्या बोकांडीला बसताना तुमच्या वंशजांच्या कामी येणार आहेत! आधुनिक कवींचा लौकिकही तुमच्या घराण्याप्रमाणेच पूर्वापार चाललेला आहे! पंडितराजाच्या काळच्या 'नृत्याति पिनाकपाणौ' वगैरे उक्ती, रामदासांची 'धीटपाठ' काव्यांची वर्णने, किंवा तुकोबारायांचे 'घरोघरी जाहले कवि' यांसारखे उद्गार सध्याच्या कवींना उद्देशून केलेले नसावेत असा तर्क करण्याची मी तुमच्याजवळ नम्रपणे परवानगी मागतो! स्वत:ची टिमकी वाजविण्याच्या हेतूने लोकांच्या भाविक पूर्वजाप्रियतेचा फायदा घेण्यासाठी साधूकवींच्याभोवती तुमच्यासारख्या स्वार्थसाधूंनी मांडलेला सुळसुळाट, आणि नव्या-जुन्यांतून आपली शिधासामग्री काढणारी सालोमालोसारख्या उचल्यांची हातचलाखी, काळाप्रमाणे अनाद्यनंत आहेत! तुमच्या या धक्काबुकीत सत्कवींनासुध्दा थोडासा उपद्रव झाल्यास त्यांनी दिलगीर होण्याचे काही कारण नाही! कधीकाळी एखाद-दुसर्‍यालाच आत घेण्यासाठी उघडणार्‍या सरस्वतीमंदिराच्या दरवाजाने प्रत्येक सत्कवीच्या प्रवेशकाली पहिल्याने थोडी कुरकूर करणे अगदी साहजिकच आहे. येणेप्रमाणे मतभेदाच्या धांदलीमुळे चालू काळ मराठी कविता अगदी संकीर्ण स्वरूपाची होऊन बसली असल्यास काही नवल नाही. इंग्रजी कविता, संस्कृत कविता, आणि जुनी मराठी कविता, या तिघांचाही तिच्यावर थोडाथोडा अंमल बसलेला आहे. फोटो घेण्याच्या कॅमेर्‍यातील आधी अर्धवट उघडलेल्या काचेवर दुसर्‍यावेळी ज्याप्रमाणे चमत्कारिक मिश्राकृती उमटते, त्याप्रमाणे आमच्या आधुनिक कविहृदयावरही उपरीनिर्दिष्ट छिन्नभिन्न काव्यसंस्कृतीमुळे विलक्षण वर्णसंकराच्या भावनांचा छाप वटत असतो. त्यामुळे सध्याच्या कवितेच्या स्वरूपाची एकरूपता पार नाहीशी होऊन गेली आहे. संस्कृतातील मुग्ध श्रृंगारकल्पना इंग्रजीच्या उत्तान रीतीने प्रकट करताना मराठी कविता सर्कशीच्या रिंगणात उतरलेल्या मर्दानी थाटाच्या पोरीसारखी उघडी दिसते. आणि इंग्रजी ढंगाने सांगताना तिला झगा पोलका घालून शेतकाम करणार्‍या बारदेशगोव्याकडील किरिस्ताविणीची कळा येते. कधी शुध्द मराठी गोष्टीवर इंग्रजी कल्पनेचे टोपण घालून वरलीदादरकडे शिमग्याच्या दंगलीतून साडीचोळीच्या साजावर टोपी चढवून नाचणार्‍या गोमीप्रमाणे ती बागडू लागते, तर कधी मराठी वेदान्त इंग्रजी गंभीरतेने सांगण्याच्या भरात, मडमेची नक्कल करणार्‍या देशी दाईप्रमाणे किळंजून बोलत असते. अशा बकाली अवस्थेमुळे तिचे गुणधर्म इतके संख्यातीत बनले आहेत की, त्यांचा नुसता नामनिर्देश करणेही एका लेखाच्या आवाक्याबाहेरचे काम आहे. त्यातून माझ्या कवींच्या कारखान्याचा पसारा टाटा कंपनीच्या लोखंडी कारखान्यापेक्षाही वाढत चालल्यामुळे मराठी कवितेची अगदी लांबून डोळेभेट घेण्याखेरीज गत्यंतर नाही. कवितेतील वर्णभेद आम्हा हिंदू लोकांनाही लज्जेने खाली पहावयाला लावण्याजोगा आहे. रचनापरत्वे कवितेचा जातिभेद उभयविध आहे. संस्कृतातून सरळ जन्म झाल्यामुळे श्लोक आणि आर्या यांची फार उच्च जातीत गणना होते. भिन्नभिन्न वृत्तांमुळे यावरील वर्गात गोत्रभेदाचीही सोय झालेली आहे. अभंग, ओव्या, पोवाडे ही मंडळी कनिष्ट वर्गात असून लावण्या, छकडी वगैरे अस्पृश्य जातीत जमा होतात. उखाणे, म्हणी, आहाणे यांना गद्य व पद्य यांच्यामधील सरहद्दीवर राहणार्‍या बिनआकारी टोळया म्हटल्यास चालेल. हुतुतू-हमाम्यांसारख्या खेळातून म्हणावयाची समर्पक वाक्ये किंवा 'अलीकडे गंगा पलीकडे गंगा' वाहवून त्यांच्याकरवी शब्दब्रह्मार्तात पातकांचा उध्दार करविणार्‍या शिमग्यातल्या फाका, ही वरील वर्गाची अत्यंत रानटी उदाहरणे होत. याखेरीज गायकी धर्तीच्या कवितेचा संग्रह फार मोठा आहे. त्यांच्यातही चालीरीतीचे लक्षावधी भेदभाव आहेत. युरोपियन लोकांच्या निकट सहवासाने ज्याप्रमाणे हिंदुस्थानातील मूळच्या अगणित जातीत युरेजियन, गोवानीज वगैरे नवीन भर पडली आहे, याप्रमाणे इंग्रजी कवितेच्या वशिल्याने आमच्या इकडे चतुर्दशके, वैणिके इत्यादि नवनवे प्रकार प्रचारात येत आहेत. शिवाय, मनुष्याच्या मागे जसे राक्षसगण, मनुष्यगण या प्रकारचे उपजत उपद्व्याप लागलेले असतात, तसे अक्षरांतही कोमल, कठोर वगैरे भेद जात्याच ठरून बसलेले आहेत. इतकेच नाही, तर संस्कृत साहित्यशास्त्राने निरनिराळया गणांची आणि अक्षरांची कायमची शुभाशुभ लक्षणेही ठरवून टाकलेली आहेत. वर्ण्यविषयपरत्वेही कवितेचे अनेक प्रकार झालेले आहेत. महाकाव्याची रचना फार मोठी असून त्यातील लोकांना राष्ट्रहितैकपर समाजशासनपध्दतीबरहुकूम वागणार्‍या स्पार्टन लोकांप्रमाणे व्यक्तिश: जीवितस्वातंत्र्य मुळीच मिळत नाही, खंडकाव्ये तशाच वळणाची, पण लहान असल्यामुळे त्यांची उभारणी नागपुरातील बोहरी लोकांच्या मेहेंदीबाग संस्थेसारखी दिसते, एवढेच! मासिक पुस्तकांतून येणार्‍या छोटया कविता अविभक्त कुटुंबपध्दतीच्या वळणावर जातात. आपले सर्वस्व बरोबर वागविणार्‍या सुभाषितांचा कंपू यद्यपि एकोप्याने हिंडत असतो, तरी त्यापैकी कोणालाही आगापिछा नसल्यामुळे त्याला बैराग्याच्या तांडयाची उपमा देता येईल. धावे, पाळणे ही पडदानशीन मंडळी असते. तसाच मंगलाष्टकांचा मेळाही कधी लग्नमंडपाच्या बाहेर पडत नाही. भूपाळया पहाटेलाच म्हटल्या जात असल्यामुळे मला त्याबद्दल विशेष माहिती नाही. आरत्या, मुरळयांप्रमाणे केवळ देवांना वाहिलेल्या असतात. शिवाय संस्कृत कवितेच्या मार्मिक अनुकरणामुळे कूट प्रश्न, कर्तृगुप्ते क्रियापदे, कर्मगुप्ते, भावगुप्ते इत्यादि अनेक अवघड काव्यप्रकारही मराठीत उतरताना दिसून येतात. परंतु यांचा प्रचार अतिशय थोडया प्रमाणावर असल्याकारणाने माझ्या तद्विषयक कल्पना बर्‍याच अंधुक असण्याचा फार संभव आहे; म्हणून पुढील माहिती साशंकवृत्तीनेच स्वीकारण्याची वाचकांना विनंती आहे. कूटप्रश्नात एखादे कोडे सांगितलेले असते. उत्तर हुडकून काढण्यासाठी 'षण्मासिचा वायदा' सवलतीदाखल देणारे 'विचित्र पुतळा' किंवा 'विलक्षण वधू' यांच्यासंबंधीचे मराठी कूटश्लोक बहुश्रुत वाचकांना ठाऊक असतीलच. शिवाय ज्या कविता वाचून पाहिल्यावर कवीला काय म्हणावे, याचे वाचकांना मोठे कोडे पडते, त्यांचीही मी याच सदरात गणना करितो. कर्मगुप्तात किंवा क्रियागुप्तात अनुक्रमे कर्म किंवा क्रियापद शब्दांच्या संधिसमासात दवडून ठेविलेले आणि ते वाचकाने हुडकावून काढावयाचे असते. कर्तृगुप्तात कर्ता नापत्ता होण्याचा प्रयत्न करीत असतो. अलीकडे आपण कविता करून स्त्रीशिक्षणपर सहानुभूतीचा फायदा घेण्यासाठी बायकांच्या नावाने त्या छापावयासाठी पाठविण्याचा शिरस्ता पाडू पहात आहे तोच कर्तृगुप्ताचा मराठी मासला असावा! भावगुप्तातून भावार्थ सहसा लक्षात येत नाही. हल्लीची बहुतेक मराठी कविता या सदराखाली येते. इंग्रजी कवितेचाही नवा पायंडा अलीकडे पडू लागला आहे. 'मिस्टिक' कवितेत अत्यंत गहनार्थ अगदी अंधुक रितीने ध्वनित केलेला असतो. वाच्यार्थातून तो अंशत: शोधून काढावयाचे काम वाचकांकडे सोपविलेले असते; पुष्कळ प्रसंगी कवी मूर्ख, भ्रमिष्ट, अजाण वगैरे जी विशेषणे स्वत:कडे लावून घेत असतो, ती सत्यार्थाने अथवा शालीनतेने, याचा वाचकांना नीटसा उलगडा होत नाही. ही सारी 'मिस्टिक' कविता होय. 'पॅस्टोरल' कविता धनगराच्या जीवनक्रमाला वाहिलेली असते. अशा धनगरी कवितेचे मराठी 'मेंढयांवरी लोकर दाट भारी' हे एकच उदाहरण काय ते ऐकण्यात येते! मराठी कवितेच्या एका बर्‍याच मोठया भागाचे वर्णन करावयाचे चुकून राहिले आहे. हा भाग म्हणजे संगीताच्या वशिल्याने नाटकात घुसलेल्या पदांचा होय. मात्र इतर प्रकारची कविता जसजशी जास्त मुरेल तसतशी नावे देशांतील [[भाकरी]]प्रमाणे अधिकाधिक रूचकर होत जाते; तसा याचा प्रकार नाही. नाटकी पदांचा जमाना सारखा बदलत असतो. पहिल्यापहिल्याने रसपोषासाठी यांच्यात काव्यसौंदर्याचा उत्कर्ष साधण्याकडे लेखकाची प्रवृत्ती असे. परंतु नाटयसंगीताचा गायकी चालींकडे मोर्चा वळल्यामुळे अलीकडे मात्र कोठेही पाहिले, तरी पण नाही मी बोलत आता! कारण लौकरच नाटकविषयासंबंधी स्वतंत्रपणे लिहिण्याचा माझा इरादा आहे. कविता करता येण्याला गणमात्रांचे ज्ञान अतिशय आवश्यक आहे. अक्षरांच्या ऱ्हस्वदीर्घत्वाप्रमाणे ती लघु किंवा गुरू ठरत असून 'लघूची तो एक मात्रा गुरूच्या दोन मानिती' हा तद्विषयक मुख्य नियम आहे. याशिवाय काही किरकोळ नियमही आहेत. आर्या, गीति वगैरे मात्रागणवृत्तांतून व पद्यांतून मात्रांची मोजदाद ठेवायची असते, आणि श्लोकाच्या रचनेला तीनतीन अक्षरांच्या गणांची आवश्यकता असते. गुजराती कवितांतून दीर्घ अक्षरांना मारून मुटकून लघुत्व देण्यासाठी किंवा लघु अक्षरांना गुरुपदी बसविण्यासाठी त्यांच्या डोक्यांवर अनुक्रमे ॅ आणि - अशा खुणा ठेवण्याचा रिवाज आहे. यामुळे वर ओळीचा बांध नसल्यामुळे गद्यात जी गुजराती अक्षरे देशावरच्या धाब्याच्या घरांसारखी दिसतात तीच कवितेत या खुणांच्या योयाने, रिकाम्या टोपल्या वाहणार्‍या मुंबईतल्या हेलकऱ्यांसारखी किंवा नारळीच्या चोडांची ने-आण करणार्‍या मलबारी मजुरांसारखी दिसावयाला लागतात. मराठी कवी मात्र असा खुणाखुणांचा अजागळपणा कधीच दाखवीत नाहीत. कारण त्यांना बहुतकरून गणमात्रांची मुळीच माहिती नसते! कवितेला नटविण्यासाठी अलंकारांची जरूर असते. त्यांचे शब्दालंकार व अर्थालंकार असे दोन स्थूल भेद असून प्रत्येकाचे कोटयवधी सूक्ष्म पोटभेद आहेत. अर्थालंकारापैकी एकटया उपमेचे चौर्‍याएेंशी प्रकार आहेत, असे म्हणतात. तूर्त आपणाला या चौर्‍याएेंशी फेर्‍यात पडण्याचे काहीएक कारण नाही. ठोकळ नगांची माहिती झाली म्हणजे बस्स आहे. शब्दालंकारात यमक व प्रास यांना मुख्य महत्त्व मिळालेले आहे. यमके देशादेशाच्या रिवाजाप्रमाणे निरनिराळया प्रकारची आहेत. मराठी-गुजराती कवितांना सबंध अक्षरांचे यमक जुळविण्याची आटाआट असते; इंग्रजीत शेवटच्या स्वराशी स्वर जमला म्हणजे यमकाची पूर्णता होते. संस्कृतात स्तोत्रे, अष्टके वजा जाता, अन्यत्र कोठेही यमके नाहीत; तर फारसी वाङ्मयात पद्याप्रमाणे गद्य वाक्यांचीही यमके जमवितात. मराठीत संस्कृतातील सयमक अपवादाइतकाच भाग, फार झाले तर निर्यमक असेल. इंग्रजी यमकांचा मुळीच विधिनिषेध नाही. (मराठीतील हा निर्यमक भाग अगदी आधुनिक कवींनीच केलेला आहे. जुन्या कवितेत थोरल्या शास्त्रीबुवांच्या 'ज्याची स्पर्धा' इत्यादी श्लोकांचे शेवटचे व 'गोविंद गोपाळ' हे दोन बंधू या श्लोकातील पहिले चरण, निर्यमक उदाहरणे आहेत.) मराठीत अनुष्टुभ श्लोकाला मात्र नजरचुकीने निर्यमक फिरण्याची सवलत मिळालेली असून आर्याच्या दुसर्‍या-चवथ्या चरणांची यमके जोडण्याचा विलक्षण प्रघात पडला आहे. इकडे इंग्रजी-मराठीत यमकाक्षरे एकाच शब्दाची असून चालत नाहीत, तर तिकडे उर्दू-फारशीत दहादहा चरणांच्या शेवटी एकच शब्द यमकांची बाजू राखीत असतो. आमच्यातही पोथीतल्या ओवीच्या तीन चरणांची यमके जमून चौथा आडमाप असतो, तर बायकांच्या ओव्यांतून दुसर्‍यातिसर्‍या चरणांचेच यमक दिसून येते. मराठीतून यमके साधण्याच्या व्यासंगाची उदाहरणे देता येण्यासारखी आहेत. पैकी 'अनलसमीहित' ही दोन्ही एकरूप चरणाची आर्या एका टोकावर असून, 'ल,ळ' 'त,ट' 'ह,व,य,अ' यांसारख्या अक्षरांची यमके जुळविण्याच्या सवलतीचा फायदा घेणारी उदाहरणे दुसर्‍या टोकाशी पडलेली आहेत. प्रास हे यमकाचेच जुळे भावंड होय. त्याच त्याच अक्षरांच्या पुनरावृत्तीने प्रास तयार होत असतो. व्यवहारातील उदाहरण घ्यावयाचे असल्यास, मुंबईच्या रस्त्यांवरून चार-चार, पाच-पाच घरे टाकून चहाच्या दुकानांचा प्रास साधला आहे असे म्हणता येईल. श्लेषालंकार हाही शब्द व अर्थ या दोघांच्याही मदतीने तयार होतो. श्लिष्ट शब्दाला दोन अर्थ असल्यामुळे तद्युक्त वाक्यांकडे, एकीकडून कृष्णाच्या रासक्रीडेचे आणि दुसरीकडून रामपंचायतनाचे, अशी एकाच कागदावर दोन चित्रे दाखविणार्‍या तसबिरीप्रमाणे निरनिराळया दृष्टींनी पहावयाचे असते. शब्दालंकारात चित्रबंध, पद्यबंध वगैरे हजारो करामती असतात. या प्रकारच्या कौशल्यात भूमितीची वर्तुळे, ज्योतिषातील कुंडल्या, कमळाच्या पाकळया वगैरे सर्वच प्रकार सामील झाल्यामुळे प्रेक्षकाला गणितविद्या, चित्रकला, कविता, ज्योतिषशास्त्र या सर्वांच्या प्रीतिभोजनाचा भास होतो. संस्कृत काव्यात काही श्लोकांतून दोनच आणि काहींतून तर फक्त एकाच अक्षरावर सारी कसरत करून दाखविलेली पाहण्यात येते. या सर्व प्रकारच्या शब्दच्छलाची यद्यपि तज्ज्ञांनी अधमकाव्यात गणना केली असली, तरी त्याचा ब्यामोह मात्र फारच जबरदस्त आहे. मोठमोठया सत्कवींनाही या सैतानाने पछाडलेले आहे. रसाळ वाणीच्या वामनपंडितासारख्या थोर सत्कवीनेसुध्दा रसिकांना 'वंशी नादनटी तिला कटितटी' या प्रकारच्या 'टीपाटर्या' देऊन 'यमक्या' ही पदवी कमविली आहे! अर्थालंकाराच्या सम्यग्ज्ञानापोटी वाचकांना थोडक्यात एवढे सांगता येईल की, ''काव्यप्रकाश वाचा.'' [[वर्ग:संपूर्ण बाळकराम]] 80oe8g35z04sjo1ghlwu3r48uxl5ten 0 5252 36731 36370 2026-09-08T06:37:47Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36731 wikitext text/x-wiki ''राष्ट्राचे खरे जीवन स्वयंपाकघरावरच अवलंबून आहे.'' - स्वामी विवेकानंद ''फ्रान्सच्या सिंहासनावरून पदच्युत झाल्याबरोबर माझ्या मुलाने भटारखाना उघडावा; म्हणजे त्याला अन्नाचा तुटवडा पडणार नाही.'' - नेपोलियन बोनापार्टचा आपल्या मुलाला उपदेश ''प्रत्येक पुरुषाने जेवणाच्या गोष्टीकडे प्रथमच लक्ष पुरविले पाहिजे. मला जर कधीच पोटभर जेवावयास मिळाले नसते, तर माझ्या हातून इतकी पुस्तके लिहून होण्याचा सुतराम् संभव नव्हता.'' - हर्बर्ट स्पेन्सर ''अन्नाद्भवन्ति भूतानि। (असतील शिते तर जमतील भुते.)'' - श्रीमद्भगवद्गीता प्रस्तुत लेखाचा मथळा वाचून लगेच लेखकाच्या नावावर नजर टाकताच माझ्या सार्‍या वाचकभगिनी एकदम थबकतील, आणि मला स्वयंपाकघरातून हाकलून लावण्याचा ठराव करू लागतील! माझ्या भगिनीवर्गाने आपल्या या गरीब भावंडावर अशी आग पाखडण्यापूर्वी पुढील चार शब्द वाचून पाहण्याची कृपा करावी. माझ्या सुशिक्षित भगिनीजनांच्या विचारशीलतेची मला खात्री असल्यामुळे, या शब्दाकडे त्यांचे रागावलोकन होणार नाही, अशी मला पूर्ण उमेद आहे. बाकी एखाद्या निरक्षर बाईने मात्र हे चार शब्द वाचण्याची तसदी घेतली असती किंवा नाही, याची शंकाच आहे! बहुधा पहिल्या दोन ओळींवरच नजर फेकून तिने माझा लेख चुलीत टाकला असता, आणि तापलेल्या कालथ्याच्या किंवा जळत्या कोलिताच्या साहाय्याने मला स्वयंपाकघरातून पिटाळून लावले असते. यद्यपि प्रत्येक समाजाने आपापल्या परीने स्त्री-पुरुषांसाठी भिन्नभिन्न कामे नेमून दिली आहेत; तथापि प्रसंगविशेषी एका मनुष्यभेदाच्या प्राण्याला दुसर्‍याचे हक्क घेण्यापुरती सवलत देण्यात येते. स्त्री-पुरुषांमध्ये खरोखर म्हटले असता 'जो भेद विधीने केला' आहे, त्याचे वाजवीपेक्षा फाजील स्पष्टीकरण एका सुप्रसिध्द मराठी नाटककाराने एकाच पद्यात केलेले वाचकांच्या माहितीत असेलच. त्याव्यतिरिक्त स्त्री-पुरुषांच्या हक्कांचे वर्गीकरण निव्वळ मनुष्यनिर्मित असून पुष्कळ वेळा त्यात अतिव्याप्ती झालेली दिसून येते. सर्कशीच्या रिंगणात वाघाच्या तोंडात मर्दानी हिंमतीने मान देऊन बायका धीट पुरुषांनाही थक्क करून सोडतात, तर नाटकगृहातल्या रंगस्थलावरचे स्त्री नट आपल्या हावभावयुक्त मुरक्यांनी वारांगनांनाही लज्जेने पहावयास लावतात. एकीकडे विश्वविद्यालयीन उच्चतम परीक्षांतल्या यशस्वी उमेदवारांच्या नाममालिकेला आपल्या नावांनी नटविणारी अभिमाननीय रमणीरत्ने आहेत, तर दुसरीकडे आपल्या नावाच्या चार अक्षरांसाठीसुध्दा दुसर्‍याचा दस्तुर ठोकून, आर्यसंस्कृतीने स्त्रियांसाठीच आखलेल्या अज्ञानवर्तुलाच्या अगदी मध्यस्थानी चमकण्याजोगी उच्च जातीची नररत्नेही आहेत! लग्नप्रसंगी, अक्षतीसारख्या मिरवणुकीत, पुरुषांचा नेहमीचा पुढारीपणाचा मान आपल्याकडे घेऊन महिलासमाज घराबाहेर पडत असतो, त्या वेळी रिकाम्या झालेल्या स्वयंपाकघरात पुरुषवर्गातल्या स्वयंसेवकांचे पथक काम उरकीत असते. कधी कधी तर निसर्गाच्या कृतीतसुध्दा स्त्री-पुरुषभेदाबद्दल ढिलाई दिसून येते! दाढीमिशीला मुकलेले आजन्म संन्यासी कितीतरी वेळा दृष्टीला पडतात; आणि शारीरशास्त्रविषयक पुस्तकांतून दाढीमिशीच्या झुपक्यांनी कलंकित झालेल्या स्त्री-मुखचंद्रांची चित्रेही बहुश्रुत वाचकांनी पाहिली असतील. याप्रमाणे स्त्री-पुरुषांनी परस्परांना आपापल्या कार्यक्षेत्राचे एखाद्या वेळी सीमोल्लंघन करताना पाहिले, तर उगाच हाकाटी करीत बसण्याचे कारण नाही. इतक्याउपरही इंग्लंडातील चालू बायकांच्या बंडाचे प्रवेश रोज वाचल्यामुळे आपल्या हक्कांना विशेष जपणार्‍या एखाद्या करारी भगिनीने मला स्वयंपाकघरात शिरण्यास मज्जाव केला, तर तिचेही पुढील युक्तिवादाने समाधान करता येण्यासारखे आहे. स्त्रियांना पुरुषाप्रमाणे शिक्षण देवविण्यासाठी अट्टाहास करताना, प्राचीन आर्यावर्तातल्या स्त्री-शिक्षणाची उदाहरणे देण्यासाठी सुधारकांनी गार्गी, मैत्रेयी यांच्याकडे धाव घेतली, त्याप्रमाणे माझ्या या विधानाच्या प्राचीनतेलाही विराटराजाच्या घरी बल्लवाचे काम बारा महिने करणार्‍या भीमाचा बळकट पाठिंबा आहे. स्त्री-शिक्षणापासून सुपरिणामांचीच निष्पत्ती होते, हे दाखविण्यासाठी सुधारकांना युरोपातल्या स्त्रियांकडे बोट दाखवावे लागले; परंतु पुरुषांच्या हातून पाकनिष्पत्ती चांगली होते, याची साक्ष मी देशातल्या देशात पटवून देईन! आज प्रत्येक श्रीमंताच्या घरी चाललेल्या अन्नयज्ञातून होतृपदाचा मान आम्हा पुरुषांनाच मिळत नाही काय? 'पंचाग्निसाधन करू धूम्रपान' अशा बाण्याने ठिकठिकाणी बसलेले आचार्‍याचे अड्डे आजच ओस पडले आहेत काय? पेशवाईत पर्वतीवरचे वरणाचे व भाज्यांचे हौद ज्यांच्या कृतींनी भरून निघाले, त्या वीरांच्या हातातली सारे-पळे आज गंजत पडले आहेत असे आम्हाला वाटते काय? नाही भगिनींनो, नाही! त्यांच्या वंशजांच्या हातात ते झारेपळे आज तीच कामे करीत आहेत! अशा प्रकारे झार्‍यापळयांच्या शस्त्रास्त्रांनी सायुध झालेली आचारी, पाणके, वाढपी, वाढपी आणि खटपटी यांची चतुरंग सेना भांगेने धुंद होऊन, खोकल्याच्या किंकाळया मारीत व चिलमीच्या धुराचे लोट सोडीत, स्वयंपाकघराच्या किल्ल्यावर आपल्या साधनांचे यशोध्वज फडकविण्यासाठी सज्ज झाले असता, तुम्ही स्वयंपाकघराचे रक्षण कसे करणार? तो पाहा, तो खटपटी वीर, आपल्या वज्रमुठींनी कणिक तिंबून काढीत आहे! खांद्यावर घागर घेऊन घाव ठोकणार्‍या त्या पाणीदार वीराने तर अंगणात नुसता चिखल माजवून दिला आहे! तसाच तो तिसरा वीर केळीच्या आगोतल्यासारखा कापीत चालला आहे! आणि सर्वांच्याही पुढे आघाडी मारून आगीत तोंड घालण्यासाठी थेट चुलीपर्यंत जाऊन भिडलेला तो जवानमर्द ब्राह्मणभाई तर आवेशाच्या एका फुंकराने उडालेल्या राखेच्या लोटात पार दिसेनासा झाला आहे! भगिनींनो! अजून तरी ऐका आणि आम्हा पुरुषांनाही स्वयंपाकाचे समान हक्क द्या! याप्रमाणे सार्‍या पुरुषजातीसाठी स्वयंपाकघराची दारे मोकळी करून घेतल्यावर, मी आत पाऊल टाकण्यापूर्वी स्वत:च्या लायकीबद्दल येथे थोडीशी प्रस्तावना करणे जरूर आहे, म्हणून अगोदर तिकडे वळतो. पाकशास्त्रातील नैपुण्याबद्दल आमच्या घराण्याचा पूर्वापार लौकिक चालत आलेला आहे. आमच्या पंचक्रोशीत होणारी प्रयोजने, सहस्त्रभोजने, श्राध्दकर्मे, गावजेवणे वगैरे लहानमोठया प्रमाणांची सार्वजनिक भोजनकार्ये आमच्या घरचा एक तरी पुरुष स्वयंपाकाला असल्याखेरीज सहसा तडीला जात नसत. गेल्या सात पिढयांत आमच्या घरात बायकांना स्वयंपाक करण्याची सक्त मनाई होती. माझ्या आजोबांच्या अमदानीपर्यंत हा लौकिक अव्याहतपणे कायम होता. माझ्या वडिलांनी मात्र पूर्वपरंपरा सोडून विद्याभ्यास, नोकरी यांसारखे नसते धंदे करण्यात सार्‍या आयुष्याची माती केली! माझ्या आज्याने पुण्याला एक नमुनेदार खाणावळ घातली होती. तिजबद्दल लोकप्रियता इतकी जबरदस्त वाढली होती की, काही विशेष कारणाकरिता, खाणावळीचा दरवाजा कायमचा बंद करून एकाएकी माझे आजोबा निघून गेल्यावर दुसर्‍या दिवशी जेवणाच्या वेळी पंक्तिबारगिरांचा एक तांडाच्या तांडा खाणावळीला गराडा घालून आपापल्या परीने हळहळू लागला! अर्थात्, लोकांचा लकडा चुकविण्यासाठी, आजोबांना कोणाला कळविल्यावाचून रातोरात जावे लागले होते! आपली लोकप्रियता खरी आहे, की लोक नुसत्या नावावरच जातात हे नीट अजमावून पाहण्यासाठी, आजोबांनी पुढे एका अगदी अनोळखी शहरात नाव बदलून दुसरी खाणावळ काढली व तिच्यातही अखेरीला पहिल्यासारखे नाव मिळविले. माझ्या वडिलांनी यद्यपि आपला पिढीजाद धंदा सोडून दिला होता, तरी माझ्याबरोबर आमच्या घराण्याच्या स्वयंपाकनैपुण्याने पुन्हा जन्म घेतला. मला स्वयंपाकाचे उपजत वेड होते. तिसर्‍या-चौथ्या वर्षीच माझ्या बहिणीशी चूलबोळक्यांसाठी मांडावयास लागून मी आजोबांची प्रीती संपादन केली. आजोबांनी मला लहान लहान भांडयाकुंडयांचा सबंध 'सट' आणून दिला होता. खेळातल्या चूलबोळक्यांचा आमच्या घराइतका मोठा संग्रह सार्‍या आळीत मिळून नव्हता! पाचव्या सहाव्या वर्षी तर माझ्यावाचून आमच्या आळीत भातुकलीचा एकही समारंभ पार पडत नसे. या वयात मी समवयस्क सवंगडयांबरोबर उनाडण्यात दिवस न घालविता, आईजवळ स्वयंपाकघरात बसून तिच्या [[भाकरी]] करण्याकडे, किंवा भाजी फोडणीला टाकण्याकडे, घटकाघटका लक्षपूर्वक पाहत असे. तिखटमिठाच्या डब्यांतून ते ते पदार्थ वेळोवेळी आईला काढून देण्याच्या सरावामुळे तद्विषयक बारीकसारीक माहिती मला त्या वेळीच झाली होती. अशा एखाद्या प्रसंगी माझ्याकडे पाहून आजोबांना गहिवर दाटून येई व मला पोटाशी धरून ते म्हणत की, ''वडिलाने कुलाचार सोडला; पण हा मात्र कुलदीपक होणार खास! बाळक्या, बेटया, तू मोठमोठया लोकांच्या घरी दिवस काढ!'' आजोबांच्या अशा उत्तेजनपर शब्दांनी मात्र स्फुरण चढून, मी थोडेसे पीठ घेऊन भाकरी करावयाला, किंवा उरापोटी वरवंटा उचलून काहीतरी वाटावयाला मोठया आवेशाने सरसावत असे. लौकरच मला स्वयंपाक करण्यात बरेच कळू लागले. एकदा तर आईने संध्याकाळचा स्वयंपाक माझ्या हातून करवून घेतला. आजोबांनी तर त्या दिवशी खाण्याचा असा सपाटा सुरू केला, की माझ्या पाककौशल्याची बातमी ऐकून बाबांनी संतापाने न जेवण्याचा निश्चय जर केला नसता, तर आईसाठी मागे घासभरसुध्दा अन्न उरले नसते! दुसर्‍या दिवशी या खाण्याने आजोबांची पोटदुखीची व्यथा उपटून अखेर त्या प्रेमळ म्हातार्‍याचा त्यातच अंत झाला! जाताजाता येथे एवढे सांगणे योग्य वाटते की, मी केलेल्या भाताचा पिंड देईपर्यंत म्हातार्‍याच्या पिंडाकडे कावळयांनी ढुंकूनसुध्दा पाहिले नाही! असो. आज मला माझ्या या आवडत्या विषयासंबंधी दोन शब्द लिहिण्याची स्फूर्ती माझ्या भगिनींचे एतद्विषयक लेख वाचून झालेली आहे, हे कबूल केले पाहिजे. सदर लेखांतून दिलेली पक्वान्नांची काहीकाही नावे पाहून प्रथम माझे लक्ष या विषयाकडे वळले. या नावाकडे लक्ष देताच काव्यशास्त्राप्रमाणेच पाकशास्त्रातही काव्यालंकारांना बराच वाव मिळालेला आहे, असे वरवर पाहणारालाही दिसून येईल. 'स्वयंपाकघरा'तल्या बर्‍याचशा गोष्टींतून, 'मोहन' हा नायक असावा असे वाटते! माझ्या पाकशास्त्रांतून मी याला असूयेने हद्दपार केल्याचे वाचकांना दिसून येईलच. 'दुधाचा रस्सा', 'दह्याची भाजी', 'कांद्याच्या करंज्या' किंवा 'तिखटमिठाच्या मेसूरवडया' ही स्वयंपाकघरातल्या काव्यशास्त्रातील विरोधाभास अलंकाराची उदाहरणे असून 'भोपळयाच्या बियांचे अनारसे' अद्भूतरसाच्या कोटीत जमा होतात. 'अलिजाबहादुर' हे पक्वान्न वीरसाचे एकलकोंडे उदाहरण असून 'फजिता' हे हास्यरसाचे अपत्य असावे. 'मुरक्की', 'सुरळी होळगी' ही पात्रे परभाषावाचक असून संगीत 'मृच्छकटिका'तल्या बौध्द भिक्षूप्रमाणे किंवा 'शारदे'तल्या मुसलमान शिपायाप्रमाणे हास्यरसाचाच उठाव करणारी आहेत. अशा प्रकारची नामावली पाहून माझ्या माहितीत असलेली आमच्या घराण्यातली पिढीजाद पाकरहस्ये वाचकांच्या फायद्यासाठी पुढे दिलेली आहेत. ही पक्वान्ने कित्येक वाचकांना कदाचित माहीत असण्याचाही संभव आहे; परंतु असे वाचक फार थोडेच सापडतील अशी मला आशा आहे. 'स्वयंपाकघरातील सामान्य व्यवस्थे'विषयी प्रथम 'चार शब्द' लिहिल्यानंतर काही पक्वान्नांची माहिती देऊन वाचकांची सप्रेम रजा घेण्याचा माझा संकल्प आहे. स्वयंपाकघरातील सामान्य व्यवस्था माझ्या एका भगिनीने म्हटले आहे की, ''स्वयंपाकघरात आधी चांगला उजेड पाहिजे.'' ही गोष्ट अगदी बरोबर आहे; परंतु या गोष्टीकडे विशेष लक्ष देण्याची तिची सूचना मात्र मला कबूल नाही! स्वयंपाकघरातल्या कोणत्याच गोष्टीकडे अजिबात लक्ष न दिले, म्हणजे अनायासेच कामाचा चांगलाच उजेड पडतो, हे उघड आहे. दुसर्‍या एका भगिनीने स्वयंपाकघर अगदी आरशासारखे स्वच्छ ठेवण्याविषयी सूचना केली आहे. तीसुध्दा जराशी चुकीचीच आहे. माझ्या मते आठ-पंधरा दिवसांनी घरातला केर काढणे फार उत्तम! अशाने वेणीफणी करताना उघडेच टाकून दिलेले 'बाकस' वेळीअवेळी लाथाडल्यामुळे त्यातून चोहीकडे उधळलेले मणी, टिकल्या, घुंगर्‍या किंवा याच प्रकारचे किडूक-मिडूक आठ-पंधरा दिवसांत एखाद्या वेळी पायदळी सापडून पुन्हा मिळण्याचा संभव असतो. झालेला केर कोपर्‍यात गोळा करण्यापूर्वी तिकडच्या धोतराच्या ओलवतीचा बोळा एकीकडे ठेवलेला बरा; नाहीतर केराचा लेप बसून धोतराला लुगडयाची कळा येते आणि मग धुणी धुवावयाच्या वेळी आपल्याला धोतर शोधून काढण्यासाठी उगीच घरभर येरझारा घालाव्या लागतात. एका बाईला तर अशा रीतीने गडप झालेला धोतराचा बोळा शोधून काढण्यासाठी 'तिकड'च्या खिशातले पैशाचे पाकिटसुध्दा उघडून पाहण्याची तकलीफ घ्यावी लागली! त्याचप्रमाणे लोटे, गडवे, पाट वगैरे इकडे तिकडे पडलेल्या चिजा केराबरोबर न जाऊ देण्याची खबरदारी घ्यावी. कारण केर भरून टाकताना मग उगाच जिवापाड ओझे उचलावे लागते. मी तर म्हणतो, की रांगती पांगती मुलेसुध्दा केरात जाऊ देऊ नयेत. कोपर्‍यातून बाहेर गडगडताना ती पुन्हा केर करून ठेवतात. मुलांच्या बाबतीत एकंदरीनेच जास्त लक्ष दिलेले काही वाईट नाही. गतवर्षी आमच्या गावी एका बाईने गडबडीत आपले चारपाच वर्षाचे निजलेले मूलसुध्दा बिछान्यात गुंडाळले आणि अखेर बिछान्याच्या वळकटयांच्या उतरंडीखाली ते पोर अक्षरश: चेंगरून मेले! सकाळी झालेली ही गोष्ट अकरा वाजता जेवतेवेळी तिच्या लक्षात आली. झालेल्या प्रकरणात जरासा हलगर्जीपणा झाला, असे म्हणण्याचे मी धाडस करितो. कारण, नऊ साडेनऊ वाजताच मुलाची एकदा चौकशी केली असती, म्हणजे मग त्याच्यासाठी केलेले सपाट वाटीभर कण्यांचे खिमट फुकट गेले नसते! एवढयासाठीच मुलांकडे जरा विशेष लक्ष पुरविण्याची मी सूचना करीत आहे. ऐन घाईच्या वेळी पोळी लाटताना किंवा वरण घाटताना सकाळपासून भुकेलेला बाळया सारखा रडत आला, तर त्रासिकपणे 'मर मेल्या' म्हणून त्याच्याकडे हातातले लाटणे किंवा पळी फेकून मारू नये. संतापाच्या भरात बाळयावरचा नेम चुकून त्याची हाडे मोडण्याऐवजी पाटयावर आपटल्यामुळे लाटणे किंवा पळी मोडून चार आण्याचे नुकसान झाल्याची अनेक उदाहरणे घडलेली आहेत. तसेच घाईघाईने भाजी चिरून झाल्यावर, रांगते मूल जवळपास असल्यास विळीचे पाते उघडे ठेवूनच दुसर्‍या कामाला लागू नये. पोराच्या जातीने सहजगत्या हातपाय कापून घेतल्यामुळे पुन्हा विळीचे काम लागल्यास धुवून घेण्याची यातायात करावी लागते. गडबडीच्या वेळी हाताहोईतो 'जळळं मेलं कारटं' 'तिकड'च्या समोर आदळून बसवावं, हे उत्तम. तिकडून ऑफिसचे काम घरी पाहत बसण्याचे सोंग चाललेले असते, तिकडे लक्ष देण्यात काहीच अर्थ नाही. आंघोळीला पाणी उपसून देताना गंगाजळाच्या तळाशी भाताच्या शितांचा थर बसविण्याची काळजी घ्यावी. पेंढयाच्या काडया, कोळसे, भाजीची डेंखे वगैरे योग्य मिश्रण असल्याने घरातली काडीसुध्दा फुकट जात नाही, अशी 'तिकड'ची खात्री होते. जमल्यास आंघोळीचे पाणी उपसल्यावर प्रथम केर काढावा व नंतर आंघोळीला 'खाली' बोलवावे. अशा रंगीबेरंगी पाण्यामुळे, आपण लुगडेबिगडेसुध्दा धुवून घेतल्याचा 'तिकडे' संशय येऊन उलट आपल्या कामाचा उरक लक्षात येतो आणि तळचा शितांचा थर पाहिल्याबरोबर भात झाल्याची खूण पटून 'तिकडे' ऑफिसात वेळेवर जावयाला मिळण्याची खात्री वाटू लागते. वेणीफणी स्वयंपाकघरातच करण्याचा सराव ठेवला, म्हणजे मग भाकरी करताना पिठात केस गेल्यावाचून राहत नाहीत आणि अशी 'केशाकर्षणा'ने बनलेली भाकर उभ्याओणव्याने ताटात टाकली, तरी सहसा तिचे तुकडे होत नाहीत. एका भगिनीने सुचविल्याप्रमाणे 'वाढताना ताटात गर्दी करू नये, पदार्थ थोडथोडया प्रमाणात वाढावे, म्हणजे ताट पाहूनच जेवणाराचे समाधान होते.' विशेषत: पाव्हणेरावळे असल्यास ही सूचना जरूर अमलात आणावी. मागून घेण्याची सोय नसल्यामुळे पाहुण्यांना 'ताटाकडे पाहूनच समाधान' मानण्यावाचून अशा प्रसंगी गत्यंतर नसते! यावाचून स्वयंपाकघरातल्या साधारण व्यवस्थेखेरीज पुष्कळ गोष्टी सांगण्यासारख्या आहेत; परंतु स्थलसंकोचास्तव येथेच आटोपते घेऊन मला माहीत असलेल्या मुख्य मुख्य पदार्थांच्या कृती देऊ लागतो:- चापटपोळया स्वत:च्या खेरीज दुसरी चांगलीशी पाठ घ्यावी. आपल्या हाताची बोटे नीट पसरून हात खूप जोराने त्या उघडया पाठीवर आपटावा. असेच चार-सहा वेळा करावे. चांगल्या चापटपोळया होतात. धम्मकलाडू वरच्याप्रमाणे, फक्त हाताची चांगली भक्कम मूठ करावी. याच पदार्थाला कोठेकोठे 'मुष्टिमोदक' असेही म्हणतात. हे दोन्ही पदार्थ वेळीअवेळी मुलांना द्यावयाला चांगले असतात. कणिक तिंबणे हव्या तशा हाताने दुसर्‍यावर माराचा वर्षाव केला, म्हणजे त्याची कणिक तिंबून निघते. हे फार आटाआटीचे पक्वान्न आहे. विहिणीची रेवडी मोठया मानापमानाने विहीणबाईंना बसावयास बोलवावे. शेजारच्या पाजारच्या बायकांना बोलावणे असावेच. मग वेळ पाहून उखाळयापाखाळया काढाव्या व घालूनपाडून बोलावयास सुरुवात करावी. विहीण चांगली तापून निघेपर्यंत उणीपाणी काढावयाचे सोडू नये. लौकरच सार्‍या बाया हसावयास लागतात व विहीणीची शोभा होऊन चांगली रेवडी होते. मात्र यात आपल्याकडे वरमाईपणाने नाते असले पाहिजे. पोळया लाटणे माझ्या भगिनींनी या कामात फारच मर्यादशील वृत्ती ठेवल्यासारखी दिसते. पोळया, कधी कधी पुर्‍या व सठीसामासी पापड लाटण्यापलीकडे त्यांच्या मनाची धाव जात नाही. खरे म्हटले असता सवड सापडल्यास कोणताही पदार्थ लाटावयास मागेपुढे पाहू नयेत! अर्थात्, संकोचवृत्तीच्या सासुरवाशिणींना या बाबतीत थोडे जपून वागले पाहिजे. त्यांनी माझ्या एका भगिनीच्याच शब्दात म्हणावयाचे असल्यास, ''पोळी फार मोठी लाटू नये, पुरीसारखी लाटावी,'' व इकडे तिकडे कोणी नाहीसे पाहून ''हलक्या हाताने तव्यावरून काढून घ्यावी.'' ताजी मिळते, दुसरे काय! बाकी झाकून ठेवलेली पोळी लाटावयास सुध्दा हरकत नाही. या कामी तरतरीतपणा विशेष लागतो. बर्फीची चटणी चांगली शेर, दीडशेर सुरती बर्फी घ्यावी व सहज हाताला लागेल अशी उघडी ठेवावी. स्वयंपाक करताना अगर येताजाता तिचा एकेक बकाणा भरीत जावे. घटकेच्या आत सगळया बर्फीची चटणी होते. माझ्या एका भगिनीने कुरकूर केली आहे की, ''दररोज नवीन चटणी करण्यास फार अडचण होते.'' माझ्या मते कोणत्याही आवडत्या पदार्थाची तेव्हाच चटणी करून टाकता येते. थंडा फराळ दुपारची जेवणे झाली म्हणजे खुशाल तणावून द्यावे व चुलीला वाटाण्याच्या अक्षता द्याव्या. संध्याकाळी 'तिकडून' कामकाज करून कंटाळून घरी येणे झाल्यावर आजाराची सबब सांगावी. 'तिकडे' बहुतकरून चुलीची आराधना करण्याचा कंटाळा असतोच! अशा वेळी हजार हिश्शांनी 'थंडा फराळ' करून वेळ भागवावी लागते; हा पदार्थ उपासालासुध्दा चालतो. अंगाचा तिळपापड बहुतेक प्रकार वरच्यासारखाच. मात्र 'तिकडून' ज्या दिवशी दोनचार स्नेहीसोबती संध्याकाळी फराळाला बोलवायचे झाले असेल, त्याच दिवशी हा पदार्थ करता येतो. ऐन वेळी चुलखंडात जिकडेतिकडे सामसूम पाहून तिकडच्या अंगाचा तिळपापड होतो. पण चौरचौघांदेखत बोलावयाचे मात्र नाही. कदाचित् दुसर्‍या दिवशी हा तिळपापड आपल्या अंगावर शेकून घ्यावा लागतो. पाठीचे धिरडे सारी तयारी पुन्हा वरच्यासारखीच. पाहुणा मात्र एकच असावा आणि 'तिकडून' विचारणे झाले, म्हणजे आपण जळफळू लागावे. 'तिकडून' एखाददुसरा शब्द तोंडातून काढताच आपण तोंडाला तोंड द्यावे. 'तिकडून' हातघाईवर येणे होते आणि लौकरच आपल्या पाठीचे चांगले धिरडे होते. हे पोटाला बाधत नाही. हाडाची पूड नेहमी कैदाशिणीप्रमाणे वागणे ठेवावे. वेळ-अवेळ पाहिल्यावाचून तोंडाला येईल ते भकावे. 'तिकड'च्या माणसांना शिव्यागाळी कराव्या. काही म्हणता काही ऐकू नये. सार्‍या घराला सळो की पळोसे करावे. एखाद्या दिवशी तरी आपल्या हाडांची चांगली पूड होते! हे पक्वान्न नेहमी करावयास सोपे नाही! मनातले मांडे आपल्या जन्मजन्मांतरी मिळणार नाहीत असे दागिने अंगाखांद्यावर घालून आपण मिरवत असल्याची नेहमी कल्पना करीत बसावे. यालाच 'मनातले मांडे खाणे' असे म्हणतात. गरिबांच्या संसाराला हा पदार्थ वाटेल तेव्हा करता येण्यासारखा आहे. माणसांचे मेतकूट घरची चांगली श्रीमंती असल्याखेरीज हा पदार्थ होत नाही. घरात चाकरमाणसे पुष्कळशी असली म्हणजे आपण त्यांच्यावर मुळीच लक्ष ठेवू नये. दळण, बाजारहाट, शिधा वगैरे गोष्टी होतील तशा होऊ द्याव्या. लौकरच सार्‍या माणसांचे छान मेतकूट जमते. अर्थात हे उघडयावर येईपर्यंत टिकते. घरादाराचे खोबरे 'तिकडे बाटलाबाईसारखे एखादे व्यसन लागलेले पाहताच आपण वैतागाने चाकरमाणसांवर घर टाकून माहेरची वाट धरावी. वर्ष-सहा महिन्यांत सार्‍या घरादाराचे खोबरे होते. हा पदार्थ जन्मात एखाद्या वेळेला करता येतो. अकलेचा [[कांदा]] आपले चांगले आठ-दहा वर्षाचे पोर घ्यावे. त्याची तिन्हीत्रिकाळ सारखी वाखाणणी करावी. तो बोलेल ते त्याला बोलू द्यावे. 'तिकडून' त्याच्यावर जरा रागवायचे झाले, की पोराला पोटाशी धरून दिवसभर रडत बसावे. त्याचे भलभलते लाड मनापासून पुरवावेत. वर्षा दोन वर्षात पोराचा चांगला अकलेचा कांदा तयार होतो. पुढे याला बाहेरच्या लोकांनी चांगला फोडून काढताना पाहिले म्हणजे मात्र खरोखरीच डोळयांना पाणी येते. गुळाचा गणपती आपलेच तीन-चार वर्षाचे पोर घ्यावे. त्याला नेहमी स्वयंपाकघरात बसवून ठेवावे. नेहमी त्याच्या हातावर गोडधोडाचे काहीतरी ठेवीत जावे. त्याला इकडची काडी तिकडे करू देऊ नये. शाळेतसुध्दा जाऊ देऊ नये. खायला हवे तसे घालावे; पण जागचा हलू देऊ नये. लौकरच बसल्या जागी मुलगा अगदी गुळाचा गणपती होतो. हा पुष्कळ वर्षे टिकतो. याशिवाय 'डाळ शिजवणे', 'नाकाला मिरच्या लावणे', 'वाटाण्याच्या अक्षता', 'पुराणातील वांगी', 'वाटेल त्या कामाचा खिचडा', वगैरे पुष्कळ लहानसान पदार्थ सहज करता येण्याजोगे आहेत; परंतु स्थलसंकोचास्तव त्यांची माहिती देत बसणे शक्य नाही. तूर्त दिले आहेत, तेवढया पदार्थांचेच माझ्या भगिनींनी मोकळया मनाने चीज केले म्हणजे स्वत:ला धन्य समजेन. त्यांनी माझ्या या गुणाचे सहृदयपणाने कौतुक करावे, एवढेच या भोळयाभाबडया व गरीब भावंडाचे मागणे आहे. [[वर्ग:संपूर्ण बाळकराम]] ea4lg4n0yxhamijcsibmubz3xrb9ovg 36740 36731 2026-09-08T06:39:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36740 wikitext text/x-wiki ''राष्ट्राचे खरे जीवन स्वयंपाकघरावरच अवलंबून आहे.'' - स्वामी विवेकानंद ''फ्रान्सच्या सिंहासनावरून पदच्युत झाल्याबरोबर माझ्या मुलाने भटारखाना उघडावा; म्हणजे त्याला अन्नाचा तुटवडा पडणार नाही.'' - नेपोलियन बोनापार्टचा आपल्या मुलाला उपदेश ''प्रत्येक पुरुषाने जेवणाच्या गोष्टीकडे प्रथमच लक्ष पुरविले पाहिजे. मला जर कधीच पोटभर जेवावयास मिळाले नसते, तर माझ्या हातून इतकी पुस्तके लिहून होण्याचा सुतराम् संभव नव्हता.'' - हर्बर्ट स्पेन्सर ''अन्नाद्भवन्ति भूतानि। (असतील शिते तर जमतील भुते.)'' - श्रीमद्भगवद्गीता प्रस्तुत लेखाचा मथळा वाचून लगेच लेखकाच्या नावावर नजर टाकताच माझ्या सार्‍या वाचकभगिनी एकदम थबकतील, आणि मला स्वयंपाकघरातून हाकलून लावण्याचा ठराव करू लागतील! माझ्या भगिनीवर्गाने आपल्या या गरीब भावंडावर अशी आग पाखडण्यापूर्वी पुढील चार शब्द वाचून पाहण्याची कृपा करावी. माझ्या सुशिक्षित भगिनीजनांच्या विचारशीलतेची मला खात्री असल्यामुळे, या शब्दाकडे त्यांचे रागावलोकन होणार नाही, अशी मला पूर्ण उमेद आहे. बाकी एखाद्या निरक्षर बाईने मात्र हे चार शब्द वाचण्याची तसदी घेतली असती किंवा नाही, याची शंकाच आहे! बहुधा पहिल्या दोन ओळींवरच नजर फेकून तिने माझा लेख चुलीत टाकला असता, आणि तापलेल्या कालथ्याच्या किंवा जळत्या कोलिताच्या साहाय्याने मला स्वयंपाकघरातून पिटाळून लावले असते. यद्यपि प्रत्येक समाजाने आपापल्या परीने स्त्री-पुरुषांसाठी भिन्नभिन्न कामे नेमून दिली आहेत; तथापि प्रसंगविशेषी एका मनुष्यभेदाच्या प्राण्याला दुसर्‍याचे हक्क घेण्यापुरती सवलत देण्यात येते. स्त्री-पुरुषांमध्ये खरोखर म्हटले असता 'जो भेद विधीने केला' आहे, त्याचे वाजवीपेक्षा फाजील स्पष्टीकरण एका सुप्रसिध्द मराठी नाटककाराने एकाच पद्यात केलेले वाचकांच्या माहितीत असेलच. त्याव्यतिरिक्त स्त्री-पुरुषांच्या हक्कांचे वर्गीकरण निव्वळ मनुष्यनिर्मित असून पुष्कळ वेळा त्यात अतिव्याप्ती झालेली दिसून येते. सर्कशीच्या रिंगणात वाघाच्या तोंडात मर्दानी हिंमतीने मान देऊन बायका धीट पुरुषांनाही थक्क करून सोडतात, तर नाटकगृहातल्या रंगस्थलावरचे स्त्री नट आपल्या हावभावयुक्त मुरक्यांनी वारांगनांनाही लज्जेने पहावयास लावतात. एकीकडे विश्वविद्यालयीन उच्चतम परीक्षांतल्या यशस्वी उमेदवारांच्या नाममालिकेला आपल्या नावांनी नटविणारी अभिमाननीय रमणीरत्ने आहेत, तर दुसरीकडे आपल्या नावाच्या चार अक्षरांसाठीसुध्दा दुसर्‍याचा दस्तुर ठोकून, आर्यसंस्कृतीने स्त्रियांसाठीच आखलेल्या अज्ञानवर्तुलाच्या अगदी मध्यस्थानी चमकण्याजोगी उच्च जातीची नररत्नेही आहेत! लग्नप्रसंगी, अक्षतीसारख्या मिरवणुकीत, पुरुषांचा नेहमीचा पुढारीपणाचा मान आपल्याकडे घेऊन महिलासमाज घराबाहेर पडत असतो, त्या वेळी रिकाम्या झालेल्या स्वयंपाकघरात पुरुषवर्गातल्या स्वयंसेवकांचे पथक काम उरकीत असते. कधी कधी तर निसर्गाच्या कृतीतसुध्दा स्त्री-पुरुषभेदाबद्दल ढिलाई दिसून येते! दाढीमिशीला मुकलेले आजन्म संन्यासी कितीतरी वेळा दृष्टीला पडतात; आणि शारीरशास्त्रविषयक पुस्तकांतून दाढीमिशीच्या झुपक्यांनी कलंकित झालेल्या स्त्री-मुखचंद्रांची चित्रेही बहुश्रुत वाचकांनी पाहिली असतील. याप्रमाणे स्त्री-पुरुषांनी परस्परांना आपापल्या कार्यक्षेत्राचे एखाद्या वेळी सीमोल्लंघन करताना पाहिले, तर उगाच हाकाटी करीत बसण्याचे कारण नाही. इतक्याउपरही इंग्लंडातील चालू बायकांच्या बंडाचे प्रवेश रोज वाचल्यामुळे आपल्या हक्कांना विशेष जपणार्‍या एखाद्या करारी भगिनीने मला स्वयंपाकघरात शिरण्यास मज्जाव केला, तर तिचेही पुढील युक्तिवादाने समाधान करता येण्यासारखे आहे. स्त्रियांना पुरुषाप्रमाणे शिक्षण देवविण्यासाठी अट्टाहास करताना, प्राचीन आर्यावर्तातल्या स्त्री-शिक्षणाची उदाहरणे देण्यासाठी सुधारकांनी गार्गी, मैत्रेयी यांच्याकडे धाव घेतली, त्याप्रमाणे माझ्या या विधानाच्या प्राचीनतेलाही विराटराजाच्या घरी बल्लवाचे काम बारा महिने करणार्‍या भीमाचा बळकट पाठिंबा आहे. स्त्री-शिक्षणापासून सुपरिणामांचीच निष्पत्ती होते, हे दाखविण्यासाठी सुधारकांना युरोपातल्या स्त्रियांकडे बोट दाखवावे लागले; परंतु पुरुषांच्या हातून पाकनिष्पत्ती चांगली होते, याची साक्ष मी देशातल्या देशात पटवून देईन! आज प्रत्येक श्रीमंताच्या घरी चाललेल्या अन्नयज्ञातून होतृपदाचा मान आम्हा पुरुषांनाच मिळत नाही काय? 'पंचाग्निसाधन करू धूम्रपान' अशा बाण्याने ठिकठिकाणी बसलेले आचार्‍याचे अड्डे आजच ओस पडले आहेत काय? पेशवाईत पर्वतीवरचे वरणाचे व भाज्यांचे हौद ज्यांच्या कृतींनी भरून निघाले, त्या वीरांच्या हातातली सारे-पळे आज गंजत पडले आहेत असे आम्हाला वाटते काय? नाही भगिनींनो, नाही! त्यांच्या वंशजांच्या हातात ते झारेपळे आज तीच कामे करीत आहेत! अशा प्रकारे झार्‍यापळयांच्या शस्त्रास्त्रांनी सायुध झालेली आचारी, पाणके, वाढपी, वाढपी आणि खटपटी यांची चतुरंग सेना भांगेने धुंद होऊन, खोकल्याच्या किंकाळया मारीत व चिलमीच्या धुराचे लोट सोडीत, स्वयंपाकघराच्या किल्ल्यावर आपल्या साधनांचे यशोध्वज फडकविण्यासाठी सज्ज झाले असता, तुम्ही स्वयंपाकघराचे रक्षण कसे करणार? तो पाहा, तो खटपटी वीर, आपल्या वज्रमुठींनी कणिक तिंबून काढीत आहे! खांद्यावर घागर घेऊन घाव ठोकणार्‍या त्या पाणीदार वीराने तर अंगणात नुसता चिखल माजवून दिला आहे! तसाच तो तिसरा वीर केळीच्या आगोतल्यासारखा कापीत चालला आहे! आणि सर्वांच्याही पुढे आघाडी मारून आगीत तोंड घालण्यासाठी थेट चुलीपर्यंत जाऊन भिडलेला तो जवानमर्द ब्राह्मणभाई तर आवेशाच्या एका फुंकराने उडालेल्या राखेच्या लोटात पार दिसेनासा झाला आहे! भगिनींनो! अजून तरी ऐका आणि आम्हा पुरुषांनाही स्वयंपाकाचे समान हक्क द्या! याप्रमाणे सार्‍या पुरुषजातीसाठी स्वयंपाकघराची दारे मोकळी करून घेतल्यावर, मी आत पाऊल टाकण्यापूर्वी स्वत:च्या लायकीबद्दल येथे थोडीशी प्रस्तावना करणे जरूर आहे, म्हणून अगोदर तिकडे वळतो. पाकशास्त्रातील नैपुण्याबद्दल आमच्या घराण्याचा पूर्वापार लौकिक चालत आलेला आहे. आमच्या पंचक्रोशीत होणारी प्रयोजने, सहस्त्रभोजने, श्राध्दकर्मे, गावजेवणे वगैरे लहानमोठया प्रमाणांची सार्वजनिक भोजनकार्ये आमच्या घरचा एक तरी पुरुष स्वयंपाकाला असल्याखेरीज सहसा तडीला जात नसत. गेल्या सात पिढयांत आमच्या घरात बायकांना स्वयंपाक करण्याची सक्त मनाई होती. माझ्या आजोबांच्या अमदानीपर्यंत हा लौकिक अव्याहतपणे कायम होता. माझ्या वडिलांनी मात्र पूर्वपरंपरा सोडून विद्याभ्यास, नोकरी यांसारखे नसते धंदे करण्यात सार्‍या आयुष्याची माती केली! माझ्या आज्याने पुण्याला एक नमुनेदार खाणावळ घातली होती. तिजबद्दल लोकप्रियता इतकी जबरदस्त वाढली होती की, काही विशेष कारणाकरिता, खाणावळीचा दरवाजा कायमचा बंद करून एकाएकी माझे आजोबा निघून गेल्यावर दुसर्‍या दिवशी जेवणाच्या वेळी पंक्तिबारगिरांचा एक तांडाच्या तांडा खाणावळीला गराडा घालून आपापल्या परीने हळहळू लागला! अर्थात्, लोकांचा लकडा चुकविण्यासाठी, आजोबांना कोणाला कळविल्यावाचून रातोरात जावे लागले होते! आपली लोकप्रियता खरी आहे, की लोक नुसत्या नावावरच जातात हे नीट अजमावून पाहण्यासाठी, आजोबांनी पुढे एका अगदी अनोळखी शहरात नाव बदलून दुसरी खाणावळ काढली व तिच्यातही अखेरीला पहिल्यासारखे नाव मिळविले. माझ्या वडिलांनी यद्यपि आपला पिढीजाद धंदा सोडून दिला होता, तरी माझ्याबरोबर आमच्या घराण्याच्या स्वयंपाकनैपुण्याने पुन्हा जन्म घेतला. मला स्वयंपाकाचे उपजत वेड होते. तिसर्‍या-चौथ्या वर्षीच माझ्या बहिणीशी चूलबोळक्यांसाठी मांडावयास लागून मी आजोबांची प्रीती संपादन केली. आजोबांनी मला लहान लहान भांडयाकुंडयांचा सबंध 'सट' आणून दिला होता. खेळातल्या चूलबोळक्यांचा आमच्या घराइतका मोठा संग्रह सार्‍या आळीत मिळून नव्हता! पाचव्या सहाव्या वर्षी तर माझ्यावाचून आमच्या आळीत भातुकलीचा एकही समारंभ पार पडत नसे. या वयात मी समवयस्क सवंगडयांबरोबर उनाडण्यात दिवस न घालविता, आईजवळ स्वयंपाकघरात बसून तिच्या [[भाकरी]] करण्याकडे, किंवा भाजी फोडणीला टाकण्याकडे, घटकाघटका लक्षपूर्वक पाहत असे. तिखटमिठाच्या डब्यांतून ते ते पदार्थ वेळोवेळी आईला काढून देण्याच्या सरावामुळे तद्विषयक बारीकसारीक माहिती मला त्या वेळीच झाली होती. अशा एखाद्या प्रसंगी माझ्याकडे पाहून आजोबांना गहिवर दाटून येई व मला पोटाशी धरून ते म्हणत की, ''वडिलाने कुलाचार सोडला; पण हा मात्र कुलदीपक होणार खास! बाळक्या, बेटया, तू मोठमोठया लोकांच्या घरी दिवस काढ!'' आजोबांच्या अशा उत्तेजनपर शब्दांनी मात्र स्फुरण चढून, मी थोडेसे पीठ घेऊन भाकरी करावयाला, किंवा उरापोटी वरवंटा उचलून काहीतरी वाटावयाला मोठया आवेशाने सरसावत असे. लौकरच मला स्वयंपाक करण्यात बरेच कळू लागले. एकदा तर आईने संध्याकाळचा स्वयंपाक माझ्या हातून करवून घेतला. आजोबांनी तर त्या दिवशी खाण्याचा असा सपाटा सुरू केला, की माझ्या पाककौशल्याची बातमी ऐकून बाबांनी संतापाने न जेवण्याचा निश्चय जर केला नसता, तर आईसाठी मागे घासभरसुध्दा अन्न उरले नसते! दुसर्‍या दिवशी या खाण्याने आजोबांची पोटदुखीची व्यथा उपटून अखेर त्या प्रेमळ म्हातार्‍याचा त्यातच अंत झाला! जाताजाता येथे एवढे सांगणे योग्य वाटते की, मी केलेल्या भाताचा पिंड देईपर्यंत म्हातार्‍याच्या पिंडाकडे कावळयांनी ढुंकूनसुध्दा पाहिले नाही! असो. आज मला माझ्या या आवडत्या विषयासंबंधी दोन शब्द लिहिण्याची स्फूर्ती माझ्या भगिनींचे एतद्विषयक लेख वाचून झालेली आहे, हे कबूल केले पाहिजे. सदर लेखांतून दिलेली पक्वान्नांची काहीकाही नावे पाहून प्रथम माझे लक्ष या विषयाकडे वळले. या नावाकडे लक्ष देताच काव्यशास्त्राप्रमाणेच पाकशास्त्रातही काव्यालंकारांना बराच वाव मिळालेला आहे, असे वरवर पाहणारालाही दिसून येईल. 'स्वयंपाकघरा'तल्या बर्‍याचशा गोष्टींतून, 'मोहन' हा नायक असावा असे वाटते! माझ्या पाकशास्त्रांतून मी याला असूयेने हद्दपार केल्याचे वाचकांना दिसून येईलच. 'दुधाचा रस्सा', 'दह्याची भाजी', 'कांद्याच्या करंज्या' किंवा 'तिखटमिठाच्या मेसूरवडया' ही स्वयंपाकघरातल्या काव्यशास्त्रातील विरोधाभास अलंकाराची उदाहरणे असून 'भोपळयाच्या बियांचे अनारसे' अद्भूतरसाच्या कोटीत जमा होतात. 'अलिजाबहादुर' हे पक्वान्न वीरसाचे एकलकोंडे उदाहरण असून 'फजिता' हे हास्यरसाचे अपत्य असावे. 'मुरक्की', 'सुरळी होळगी' ही पात्रे परभाषावाचक असून संगीत 'मृच्छकटिका'तल्या बौध्द भिक्षूप्रमाणे किंवा 'शारदे'तल्या मुसलमान शिपायाप्रमाणे हास्यरसाचाच उठाव करणारी आहेत. अशा प्रकारची नामावली पाहून माझ्या माहितीत असलेली आमच्या घराण्यातली पिढीजाद पाकरहस्ये वाचकांच्या फायद्यासाठी पुढे दिलेली आहेत. ही पक्वान्ने कित्येक वाचकांना कदाचित माहीत असण्याचाही संभव आहे; परंतु असे वाचक फार थोडेच सापडतील अशी मला आशा आहे. 'स्वयंपाकघरातील सामान्य व्यवस्थे'विषयी प्रथम 'चार शब्द' लिहिल्यानंतर काही पक्वान्नांची माहिती देऊन वाचकांची सप्रेम रजा घेण्याचा माझा संकल्प आहे. स्वयंपाकघरातील सामान्य व्यवस्था माझ्या एका भगिनीने म्हटले आहे की, ''स्वयंपाकघरात आधी चांगला उजेड पाहिजे.'' ही गोष्ट अगदी बरोबर आहे; परंतु या गोष्टीकडे विशेष लक्ष देण्याची तिची सूचना मात्र मला कबूल नाही! स्वयंपाकघरातल्या कोणत्याच गोष्टीकडे अजिबात लक्ष न दिले, म्हणजे अनायासेच कामाचा चांगलाच उजेड पडतो, हे उघड आहे. दुसर्‍या एका भगिनीने स्वयंपाकघर अगदी आरशासारखे स्वच्छ ठेवण्याविषयी सूचना केली आहे. तीसुध्दा जराशी चुकीचीच आहे. माझ्या मते आठ-पंधरा दिवसांनी घरातला केर काढणे फार उत्तम! अशाने वेणीफणी करताना उघडेच टाकून दिलेले 'बाकस' वेळीअवेळी लाथाडल्यामुळे त्यातून चोहीकडे उधळलेले मणी, टिकल्या, घुंगर्‍या किंवा याच प्रकारचे किडूक-मिडूक आठ-पंधरा दिवसांत एखाद्या वेळी पायदळी सापडून पुन्हा मिळण्याचा संभव असतो. झालेला केर कोपर्‍यात गोळा करण्यापूर्वी तिकडच्या धोतराच्या ओलवतीचा बोळा एकीकडे ठेवलेला बरा; नाहीतर केराचा लेप बसून धोतराला लुगडयाची कळा येते आणि मग धुणी धुवावयाच्या वेळी आपल्याला धोतर शोधून काढण्यासाठी उगीच घरभर येरझारा घालाव्या लागतात. एका बाईला तर अशा रीतीने गडप झालेला धोतराचा बोळा शोधून काढण्यासाठी 'तिकड'च्या खिशातले पैशाचे पाकिटसुध्दा उघडून पाहण्याची तकलीफ घ्यावी लागली! त्याचप्रमाणे लोटे, गडवे, पाट वगैरे इकडे तिकडे पडलेल्या चिजा केराबरोबर न जाऊ देण्याची खबरदारी घ्यावी. कारण केर भरून टाकताना मग उगाच जिवापाड ओझे उचलावे लागते. मी तर म्हणतो, की रांगती पांगती मुलेसुध्दा केरात जाऊ देऊ नयेत. कोपर्‍यातून बाहेर गडगडताना ती पुन्हा केर करून ठेवतात. मुलांच्या बाबतीत एकंदरीनेच जास्त लक्ष दिलेले काही वाईट नाही. गतवर्षी आमच्या गावी एका बाईने गडबडीत आपले चारपाच वर्षाचे निजलेले मूलसुध्दा बिछान्यात गुंडाळले आणि अखेर बिछान्याच्या वळकटयांच्या उतरंडीखाली ते पोर अक्षरश: चेंगरून मेले! सकाळी झालेली ही गोष्ट अकरा वाजता जेवतेवेळी तिच्या लक्षात आली. झालेल्या प्रकरणात जरासा हलगर्जीपणा झाला, असे म्हणण्याचे मी धाडस करितो. कारण, नऊ साडेनऊ वाजताच मुलाची एकदा चौकशी केली असती, म्हणजे मग त्याच्यासाठी केलेले सपाट वाटीभर कण्यांचे खिमट फुकट गेले नसते! एवढयासाठीच मुलांकडे जरा विशेष लक्ष पुरविण्याची मी सूचना करीत आहे. ऐन घाईच्या वेळी [[पोळी]] लाटताना किंवा वरण घाटताना सकाळपासून भुकेलेला बाळया सारखा रडत आला, तर त्रासिकपणे 'मर मेल्या' म्हणून त्याच्याकडे हातातले लाटणे किंवा पळी फेकून मारू नये. संतापाच्या भरात बाळयावरचा नेम चुकून त्याची हाडे मोडण्याऐवजी पाटयावर आपटल्यामुळे लाटणे किंवा पळी मोडून चार आण्याचे नुकसान झाल्याची अनेक उदाहरणे घडलेली आहेत. तसेच घाईघाईने भाजी चिरून झाल्यावर, रांगते मूल जवळपास असल्यास विळीचे पाते उघडे ठेवूनच दुसर्‍या कामाला लागू नये. पोराच्या जातीने सहजगत्या हातपाय कापून घेतल्यामुळे पुन्हा विळीचे काम लागल्यास धुवून घेण्याची यातायात करावी लागते. गडबडीच्या वेळी हाताहोईतो 'जळळं मेलं कारटं' 'तिकड'च्या समोर आदळून बसवावं, हे उत्तम. तिकडून ऑफिसचे काम घरी पाहत बसण्याचे सोंग चाललेले असते, तिकडे लक्ष देण्यात काहीच अर्थ नाही. आंघोळीला पाणी उपसून देताना गंगाजळाच्या तळाशी भाताच्या शितांचा थर बसविण्याची काळजी घ्यावी. पेंढयाच्या काडया, कोळसे, भाजीची डेंखे वगैरे योग्य मिश्रण असल्याने घरातली काडीसुध्दा फुकट जात नाही, अशी 'तिकड'ची खात्री होते. जमल्यास आंघोळीचे पाणी उपसल्यावर प्रथम केर काढावा व नंतर आंघोळीला 'खाली' बोलवावे. अशा रंगीबेरंगी पाण्यामुळे, आपण लुगडेबिगडेसुध्दा धुवून घेतल्याचा 'तिकडे' संशय येऊन उलट आपल्या कामाचा उरक लक्षात येतो आणि तळचा शितांचा थर पाहिल्याबरोबर भात झाल्याची खूण पटून 'तिकडे' ऑफिसात वेळेवर जावयाला मिळण्याची खात्री वाटू लागते. वेणीफणी स्वयंपाकघरातच करण्याचा सराव ठेवला, म्हणजे मग भाकरी करताना पिठात केस गेल्यावाचून राहत नाहीत आणि अशी 'केशाकर्षणा'ने बनलेली भाकर उभ्याओणव्याने ताटात टाकली, तरी सहसा तिचे तुकडे होत नाहीत. एका भगिनीने सुचविल्याप्रमाणे 'वाढताना ताटात गर्दी करू नये, पदार्थ थोडथोडया प्रमाणात वाढावे, म्हणजे ताट पाहूनच जेवणाराचे समाधान होते.' विशेषत: पाव्हणेरावळे असल्यास ही सूचना जरूर अमलात आणावी. मागून घेण्याची सोय नसल्यामुळे पाहुण्यांना 'ताटाकडे पाहूनच समाधान' मानण्यावाचून अशा प्रसंगी गत्यंतर नसते! यावाचून स्वयंपाकघरातल्या साधारण व्यवस्थेखेरीज पुष्कळ गोष्टी सांगण्यासारख्या आहेत; परंतु स्थलसंकोचास्तव येथेच आटोपते घेऊन मला माहीत असलेल्या मुख्य मुख्य पदार्थांच्या कृती देऊ लागतो:- चापटपोळया स्वत:च्या खेरीज दुसरी चांगलीशी पाठ घ्यावी. आपल्या हाताची बोटे नीट पसरून हात खूप जोराने त्या उघडया पाठीवर आपटावा. असेच चार-सहा वेळा करावे. चांगल्या चापटपोळया होतात. धम्मकलाडू वरच्याप्रमाणे, फक्त हाताची चांगली भक्कम मूठ करावी. याच पदार्थाला कोठेकोठे 'मुष्टिमोदक' असेही म्हणतात. हे दोन्ही पदार्थ वेळीअवेळी मुलांना द्यावयाला चांगले असतात. कणिक तिंबणे हव्या तशा हाताने दुसर्‍यावर माराचा वर्षाव केला, म्हणजे त्याची कणिक तिंबून निघते. हे फार आटाआटीचे पक्वान्न आहे. विहिणीची रेवडी मोठया मानापमानाने विहीणबाईंना बसावयास बोलवावे. शेजारच्या पाजारच्या बायकांना बोलावणे असावेच. मग वेळ पाहून उखाळयापाखाळया काढाव्या व घालूनपाडून बोलावयास सुरुवात करावी. विहीण चांगली तापून निघेपर्यंत उणीपाणी काढावयाचे सोडू नये. लौकरच सार्‍या बाया हसावयास लागतात व विहीणीची शोभा होऊन चांगली रेवडी होते. मात्र यात आपल्याकडे वरमाईपणाने नाते असले पाहिजे. पोळया लाटणे माझ्या भगिनींनी या कामात फारच मर्यादशील वृत्ती ठेवल्यासारखी दिसते. पोळया, कधी कधी पुर्‍या व सठीसामासी पापड लाटण्यापलीकडे त्यांच्या मनाची धाव जात नाही. खरे म्हटले असता सवड सापडल्यास कोणताही पदार्थ लाटावयास मागेपुढे पाहू नयेत! अर्थात्, संकोचवृत्तीच्या सासुरवाशिणींना या बाबतीत थोडे जपून वागले पाहिजे. त्यांनी माझ्या एका भगिनीच्याच शब्दात म्हणावयाचे असल्यास, ''पोळी फार मोठी लाटू नये, पुरीसारखी लाटावी,'' व इकडे तिकडे कोणी नाहीसे पाहून ''हलक्या हाताने तव्यावरून काढून घ्यावी.'' ताजी मिळते, दुसरे काय! बाकी झाकून ठेवलेली पोळी लाटावयास सुध्दा हरकत नाही. या कामी तरतरीतपणा विशेष लागतो. बर्फीची चटणी चांगली शेर, दीडशेर सुरती बर्फी घ्यावी व सहज हाताला लागेल अशी उघडी ठेवावी. स्वयंपाक करताना अगर येताजाता तिचा एकेक बकाणा भरीत जावे. घटकेच्या आत सगळया बर्फीची चटणी होते. माझ्या एका भगिनीने कुरकूर केली आहे की, ''दररोज नवीन चटणी करण्यास फार अडचण होते.'' माझ्या मते कोणत्याही आवडत्या पदार्थाची तेव्हाच चटणी करून टाकता येते. थंडा फराळ दुपारची जेवणे झाली म्हणजे खुशाल तणावून द्यावे व चुलीला वाटाण्याच्या अक्षता द्याव्या. संध्याकाळी 'तिकडून' कामकाज करून कंटाळून घरी येणे झाल्यावर आजाराची सबब सांगावी. 'तिकडे' बहुतकरून चुलीची आराधना करण्याचा कंटाळा असतोच! अशा वेळी हजार हिश्शांनी 'थंडा फराळ' करून वेळ भागवावी लागते; हा पदार्थ उपासालासुध्दा चालतो. अंगाचा तिळपापड बहुतेक प्रकार वरच्यासारखाच. मात्र 'तिकडून' ज्या दिवशी दोनचार स्नेहीसोबती संध्याकाळी फराळाला बोलवायचे झाले असेल, त्याच दिवशी हा पदार्थ करता येतो. ऐन वेळी चुलखंडात जिकडेतिकडे सामसूम पाहून तिकडच्या अंगाचा तिळपापड होतो. पण चौरचौघांदेखत बोलावयाचे मात्र नाही. कदाचित् दुसर्‍या दिवशी हा तिळपापड आपल्या अंगावर शेकून घ्यावा लागतो. पाठीचे धिरडे सारी तयारी पुन्हा वरच्यासारखीच. पाहुणा मात्र एकच असावा आणि 'तिकडून' विचारणे झाले, म्हणजे आपण जळफळू लागावे. 'तिकडून' एखाददुसरा शब्द तोंडातून काढताच आपण तोंडाला तोंड द्यावे. 'तिकडून' हातघाईवर येणे होते आणि लौकरच आपल्या पाठीचे चांगले धिरडे होते. हे पोटाला बाधत नाही. हाडाची पूड नेहमी कैदाशिणीप्रमाणे वागणे ठेवावे. वेळ-अवेळ पाहिल्यावाचून तोंडाला येईल ते भकावे. 'तिकड'च्या माणसांना शिव्यागाळी कराव्या. काही म्हणता काही ऐकू नये. सार्‍या घराला सळो की पळोसे करावे. एखाद्या दिवशी तरी आपल्या हाडांची चांगली पूड होते! हे पक्वान्न नेहमी करावयास सोपे नाही! मनातले मांडे आपल्या जन्मजन्मांतरी मिळणार नाहीत असे दागिने अंगाखांद्यावर घालून आपण मिरवत असल्याची नेहमी कल्पना करीत बसावे. यालाच 'मनातले मांडे खाणे' असे म्हणतात. गरिबांच्या संसाराला हा पदार्थ वाटेल तेव्हा करता येण्यासारखा आहे. माणसांचे मेतकूट घरची चांगली श्रीमंती असल्याखेरीज हा पदार्थ होत नाही. घरात चाकरमाणसे पुष्कळशी असली म्हणजे आपण त्यांच्यावर मुळीच लक्ष ठेवू नये. दळण, बाजारहाट, शिधा वगैरे गोष्टी होतील तशा होऊ द्याव्या. लौकरच सार्‍या माणसांचे छान मेतकूट जमते. अर्थात हे उघडयावर येईपर्यंत टिकते. घरादाराचे खोबरे 'तिकडे बाटलाबाईसारखे एखादे व्यसन लागलेले पाहताच आपण वैतागाने चाकरमाणसांवर घर टाकून माहेरची वाट धरावी. वर्ष-सहा महिन्यांत सार्‍या घरादाराचे खोबरे होते. हा पदार्थ जन्मात एखाद्या वेळेला करता येतो. अकलेचा [[कांदा]] आपले चांगले आठ-दहा वर्षाचे पोर घ्यावे. त्याची तिन्हीत्रिकाळ सारखी वाखाणणी करावी. तो बोलेल ते त्याला बोलू द्यावे. 'तिकडून' त्याच्यावर जरा रागवायचे झाले, की पोराला पोटाशी धरून दिवसभर रडत बसावे. त्याचे भलभलते लाड मनापासून पुरवावेत. वर्षा दोन वर्षात पोराचा चांगला अकलेचा कांदा तयार होतो. पुढे याला बाहेरच्या लोकांनी चांगला फोडून काढताना पाहिले म्हणजे मात्र खरोखरीच डोळयांना पाणी येते. गुळाचा गणपती आपलेच तीन-चार वर्षाचे पोर घ्यावे. त्याला नेहमी स्वयंपाकघरात बसवून ठेवावे. नेहमी त्याच्या हातावर गोडधोडाचे काहीतरी ठेवीत जावे. त्याला इकडची काडी तिकडे करू देऊ नये. शाळेतसुध्दा जाऊ देऊ नये. खायला हवे तसे घालावे; पण जागचा हलू देऊ नये. लौकरच बसल्या जागी मुलगा अगदी गुळाचा गणपती होतो. हा पुष्कळ वर्षे टिकतो. याशिवाय 'डाळ शिजवणे', 'नाकाला मिरच्या लावणे', 'वाटाण्याच्या अक्षता', 'पुराणातील वांगी', 'वाटेल त्या कामाचा खिचडा', वगैरे पुष्कळ लहानसान पदार्थ सहज करता येण्याजोगे आहेत; परंतु स्थलसंकोचास्तव त्यांची माहिती देत बसणे शक्य नाही. तूर्त दिले आहेत, तेवढया पदार्थांचेच माझ्या भगिनींनी मोकळया मनाने चीज केले म्हणजे स्वत:ला धन्य समजेन. त्यांनी माझ्या या गुणाचे सहृदयपणाने कौतुक करावे, एवढेच या भोळयाभाबडया व गरीब भावंडाचे मागणे आहे. [[वर्ग:संपूर्ण बाळकराम]] 0usnevkqp98ppabn88razasvjxve6dy 0 5259 36705 36405 2026-09-08T06:36:03Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36705 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र आठवी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = [[श्यामची आई/रात्र सातवी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र नववी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण =}} '''क्षमेविषयी प्रार्थना''' बाहेर पिठूर चांदणे पडले होते. मंदिराच्या गच्चीवर सारी मंडळी बसली होती. दूरचा नदीप्रवाह चांदीच्या प्रवाहासारखा दिसत होता. नदीला विश्रांती माहीतच नाही. सारखे वाहणे तिला माहीत. तिची प्रार्थना, कर्ममय प्रार्थना, सारखी चोवीस तास सुरू असते. कर्म करीत असताना ती कधी गाणी गुणगुणते, कधी हसते, खेळते, कधी गंभीर होते, कधी रागाने लाल होते. नदी म्हणजे एक सुंदर व गंभीर गूढ आहे. श्याम त्या नदीकडे पाहातच उभा होता. सृष्टिसौंदर्य श्यामला वेडे करीत असे. कधी रम्य सूर्यास्त पाहून जणू त्याची समाधी लागे व पुढील चरण त्याच्या तोंडातून बाहेर पडत:- '''राहूनी गुप्त मागे करितोसि जादुगारी । रचितोसि रंगलीला प्रभु तू महान् चितारी ।''' '''किती पाहू पाहू तृप्ती न रे बघून । शत भावनांनि हृदय येई उचंबळून ॥''' या वेळेसही त्याची अशीच समाधी लागली होती का? राम त्याच्याजवळ गेला व म्हणाला, 'श्याम! सारी मंडळी आली; प्रार्थनेला चल. सर्वजण वाट पहात आहेत.' 'हो. मी आपला पाहातच राहिलो.' असे म्हणून श्याम त्याच्यासाठी असलेल्या जागेवर जाऊन बसला. प्रार्थना झाली व गोष्टीस सुरूवात झाली. मित्रांनो! प्रत्येक गोष्टीत संस्कृती भरलेली आहे. प्रत्येक जातीची विशिष्ट संस्कृती असते. सर्वांची मिळून राष्ट्रीय संस्कृती होत असते. प्रत्येक चालीरीतीत संस्कृतीचा सुगंध भरलेला आहे. तो ओळखला पाहिजे. आपल्या सा-या चालीरीतीत आपण लक्ष घातले पाहिजे. काही अनुपयुक्त चाली असतील त्या सोडून दिल्या पाहिजेत; परंतु संस्कृतीचे संवर्धन करणा-या चाली मरू देता कामा नये. आपल्या देशातील, आपल्या समाजातील प्रत्येक आचार म्हणजे एक शिकवण आहे. आमच्या घरी एक अशी पध्दत होती की, रोज दुपारच्या मुख्य जेवणाच्या वेळी प्रत्येकाने श्लोक म्हणावयाचा. जेवताना श्लोक म्हटला नाही तर वडील रागे भरत. वडील आम्हाला श्लोकही सुंदर सुंदर शिकवीत असत. मोरोपंत, वामनपंडित यांचे सुंदर श्लोक व कविता ते शिकवीत असत. तशीच इतर स्तोत्रे, भूपाळया श्लोक वगैरे शिकवीत. पहाट झाली की वडील येत, आम्हास उठवीत. आमच्या अंथरूणावर बसत आणि आम्हाला भूपाळया श्लोक वगैरे शिकवू लागत. आम्ही अंथरूणातच गोधडया पांघरून बसत असू. माझ्या लहानपणी आमच्याकडे ब्लँकिट नव्हते. गोधडी, पासोडी किंवा आईची चौघडी हेच पांघरूण व अंथरूण असावयाचे. गणपतीची, गंगेची वगैरे भूपाळया वडील शिकवीत. 'कानी कुंडलाची प्रभा चंद्रसूर्य जैसे नभा' हे चरण आजही मला मधुर वाटतात. वक्रतुंड महाकाय, शांताकारं, वसुदेवसुतं देवं, कृष्णाय वासुदेवाय, वगैरे संस्कृत श्लोक, तसेच गंगे गोदे यमुने, कृष्णानुजा सुभद्रा, कुंकुममंडित जनके, देवी म्हणे अनार्या, ये रथावरि झणी यदुराया, असा येता देखे, मारावे मजला, अंग वक्र अधरी धरि पावा, वगैरे आर्या व श्लोक ते शिकवीत. हे श्लोक आम्हाला लहानपणी पाठ येत. रोज एखादा नवीन श्लोक ते शिकवायचे. वडील नुसते तोंडपाठ नसत घेत करून, तर अर्थही सांगावयाचे. 'सौमित्र म्हणजे कोण?' असे ते विचारीत. आम्हाला सांगता आले नाही तर पुन्हा प्रश्न विचारीत. 'लक्ष्मणाची आई कोण?' आम्ही सांगावे 'सौमित्रा'. मग सौमित्र म्हणजे कोण?' आम्ही सांगावे अंदाजाने 'लक्ष्मण' भले शाबास! अशी मग ते शाबासकी देत. सौमित्र याचा अर्थ सांगितल्यावर मग राधेय म्हणजे कोण, सौभद्र म्हणजे कोण वगैरे विचारीत. जणू शिक्षणशास्त्राप्रमाणे ते शिकवीत. वडिलांच्या या पध्दतीमुळे शेकडो संस्कृत शब्दांचा अर्थ आम्हाला समजू लागला होता. वडिल पहाटे शिकवीत तर सायंकाळी आई शिकवी. ''''दिव्या दिव्या दीपोत्कार। कानी कुंडल मोतीहार। दिवा देखून नमस्कार।'''' किंवा ''''तिळाचे तेल कापसाची वात। दिवा तेवे मध्यानरात। दिवा तेवे देवापाशी । माझा नमस्कार सर्व देवांच्या पायापाशी ॥'''' वगैरे आई शिकवीत असे. आम्हालाही त्यामुळे पाठ करण्याचा नाद लागे. दुपारी जेवणाचे वेळी जर वडिलांनी न शिकविलेला परंतु आम्हीच पाठ केलेला श्लोक आम्ही म्हटला तर वडील शाबासकी देत. त्यामुळे आम्हास उत्तेजन मिळे. गावात कोठे लग्नमुंजी पंगत असली किंवा उत्सवाची समाराधना असली तेथेही मुले श्लोक म्हणत. जो श्लोक चांगला म्हणे त्याची सारे स्तुती करीत. अशा रीतीने घरीदारी श्लोक पाठ करावयास उत्तेजन मिळे. जेवताना सुंदर काव्य, सुंदर विचारांचे श्लोक कानावर पडत. जणू ते ऋषितर्पणच होत असे. गावात कोठे जेवणावळ असली तर आमच्याकडे बोलावणे असावयाचेच. आमच्याबरोबर वडीलही आलेले असतील तर श्लोक म्हणावयास आम्हास मानेने, डोळयांनी इशारा देत व आम्ही लगेच म्हणत असू. घरी गेल्यावर वडील रागावतील ही भीती असे. मला श्लोक जरी चांगले व पुष्कळ येत होते तरी पंक्तीत मी लाजत असे. माझा आवाज फारसा चांगला नव्हता व सभाधीटपणाही नव्हता. लहानपणापासून मी समाजाला व समाजाच्या टीकेला भीत असे. मी लाजाळू पक्षी आहे. अजूनही फारसा माणसाळलेला झालो नाही. मी लगेच कावराबावरा होतो. श्लोक म्हणत असता कोणी हसला, कोणी टीका केली तर मला वाईट वाटे; परंतु वडील जवळ असले म्हणजे मुकाटयाने म्हणावयास लागे. तेथे गत्यंतर नसे. त्या दिवशी गंगूअप्पा ओकांकडे समाराधना होती. त्यांचा आमचा फार घरोबा. आमच्याकडे आमंत्रण होते. माझे वडील बाहेरगावी गेलेले होते. दुस-याच्या घरी जेवावयास जाण्याची मला लहानपणापासूनच लाज वाटत असे; परंतु कोणी तरी गेलेच पाहिजे होते. हजेरी लागलीच पाहिजे. नाही तर तो उर्मटपणा, माजोरेपणा दिसला असता. त्यांचे मन दुखविले, असे झाले असते. वडील घरी नसल्यामुळे माझ्यावर जेवावयास जाण्याची पाळी आली. दुपारी स्नान सांगणे आले व थोडया वेळाने मी जेवावयास गेलो. कणेरांगोळया घातल्या होत्या. केळीची सुंदर पाने होती. मी एका आगोतलीवर जाऊन बसलो. उदबत्त्यांचा घमघमाट सुटला होता. उन्हाळयाचे दिवस होते म्हणून पाण्याच्या मोठया हंडयांना बाहेरून फडकी लावलेली होती व पाण्यात वाळा टाकलेला होता. घरोघरचे कोणी आले की नाही, का आले नाही, याची चवकशी झाली. जो येणार असून आला नसेल त्याच्याकडे हातात पळीपंचपात्र देऊन एखाद्या मुलाला पाठविण्यात येई. सारी मंडळी आल्यावर पानप्रोक्षण झाले व 'हरहर महादेव' होऊन मंडळी जेवावयास बसली. मी मुकाटयाने जेवत होतो. श्लोक म्हणावयास सुरूवात झाली. मुलांनी श्लोक म्हणण्याचा सपाटा चालविला. कोणकोणाला शाबासकी मिळत होती. बायका वाढीत होत्या. एखाद्या बाईचा मुलगा पंक्तीत जेवत असला तर ती आपल्या मुलाला विचारी, 'बंडया! श्लोक म्हटलास का? म्हण आधी.' श्लोक म्हणणे म्हणजे सदाचार व भूषण मानले जाई. 'श्याम! श्लोक म्हण ना रे! तुला तर किती तरी चांगले येतात. तो 'चैतन्य सुमनं' नाही तर 'डिडिम डिम्मिन् डिम्मिन्-' म्हण. मला आग्रह होऊ लागला. मला लाज वाटे व म्हणण्याचे धैर्य होईना. 'बायक्या आहेस अगदी!' शेजारचे गोविंदभट म्हणाले. सारे मी ऐकून घेतले. दक्षिणेची दिडकी [[कढी]]त घालून मी तिला लख्ख करीत होतो. इतरांच्या म्हणण्याकडे मी लक्ष दिले नाही. एक मुलगा सर्वांचे जेवण होण्याआधीच उठला, त्याच्यावर सर्वांनी तोंडसुख घेतले. आधी उठणे म्हणजे पंक्तीचा अपमान असे समजण्यात येई. जेवणे झाली. सर्व मंडळी उठली. मी सुपारी वगैरे खातच नसे. वडील फार रागावत सुपारी खाल्ली तर. विद्यार्थ्यांने सुपारी, विडा खाऊ नये, अशी चाल होती. मी घरी आलो. शनिवार असल्यामुळे दोन प्रहरी शाळेला सुट्टी होती. आईने विचारले, 'काय रे होते जेवावयाला? भाज्या कसल्या केल्या होत्या?' मी सारी हकीकत सांगितली. आईने विचारले, 'श्लोक म्हटलास की नाही?' आता काय उत्तर देणार? एका खोटयास दुसरे खोटे. एक खोटे पाऊल टाकले की ते सावरावयास दुसरे खोटे पाऊल टाकावे लागते. पाप पापास वाढवीत असते. दृढमूल करीत असते. आईला मी खोटेच सांगितले, 'श्लोक म्हटला.' आईने पुन्हा विचारले, 'कोणता म्हटलास? तो म्हटलेला लोकांना आवडला का?' पुन्हा मी खोटे सांगितले की, 'नेत्री दोन हिरे प्रकाश पसरे' हा श्लोक म्हटला. माझ्या वडिलांना हा श्लोक फार आवडत असे व तो आहेही गोड. मी सारा म्हणून दाखवू का? '''नेत्री दोन हिरे प्रकाश पसरे अत्यंत ते साजिरे ।''' '''माथां सेंदुर पाझरे वरि बरे दूर्वांकुरांचे तुरे ॥''' '''माझे चित्त विरे मनोरथ पुरे देखोनि चिंता हरे ॥''' '''गोसावीसुत वासुदेव कवि रे त्या मोरयाला स्मरे ॥''' मी आईला हे सारे खोटेच सांगत होतो. तोच शेजारची मुले आली. एकमेकांच्या खोडया करावयाच्या, एकमेकांची उणी पाहावयाची, एकमेकांस मार बसवावयाचा, हा मुलांचा स्वभाव असतो. शेजारचे बंडया, बन्या, वासू सारे आले व आईला म्हणाले, 'यशोदाकाकू! तुमच्या श्यामने आज श्लोक नाही म्हटला. सारे त्याला म्हण म्हण असे सांगत होते; परंतु याने म्हटलाच नाही.' 'श्यामनेच मला शिकविलेला 'भरूनि गगन-ताटी शुध्द नक्षत्ररत्ने' तो मी म्हटला व मला शाबासकी मिळाली.' असे वासू म्हणाला. गोविंदा म्हणाला, 'असा येता देखे रथ निकट तो श्यामल हरी' हा मी म्हटला व नरसूअण्णांनी मला शाबासकी दिली.' आई मला म्हणाली, 'श्याम ? मला फसविलेस! खोटे बोललास ! श्लोक म्हटला म्हणून मला सांगितलेस?' वासू म्हणाला, 'श्याम ! केव्हा रे म्हटलास? बन्या म्हणाला, 'अरे त्याने मनात म्हटला असेल; तो आपल्याला कसा ऐकू येईल?' बंडया म्हणाला, 'पण देवाने तर ऐकला असेल!' मुले माझी थट्टा करीत निघून गेली. मुले म्हणजे गावातील न्यायाधीशच असतात. कोणाचे काही लपू देणार नाहीत. गावातील सर्वांची बिंगे चव्हाटयावर आणणारी वर्तमानपत्रेच ती! मला आई म्हणाली, 'श्याम ! तू श्लोक म्हटला नाहीस. ही एक चूक व खोटे बोललास ही तर फार भयंकर चूक! देवाच्या पाया पड व म्हण मी पुन्हा असे खोटे बोलणार नाही.' मी मुखस्तंभ तेथे उभा होतो. आई पुन्हा म्हणाली, 'जा, देवाच्या पाया पड. नाही तर घरी येऊ देत, त्यांना सांगेन; मग मार बसेल; बोलणी खावी लागतील.' मी जागचा हललो नाही. मला वाटले, आई वडिलांस सांगणार नाही. ती विसरून जाईल. आजचा तिचा राग उद्या कमी होईल. आई पुन्हा म्हणाली, 'नाही ना ऐकत? बरं! मी आता बोलत नाही.' वडील रात्रीसच परगावाहून आले होते. रोजच्याप्रमाणे ते पहाटे उठवावयास आले. त्यांनी भूपाळया सांगितल्या, आम्ही म्हटल्या. वडिलांनी मला विचारले, 'श्याम! काल कोणता श्लोक म्हटलास?' आई ताक करीत होती. तिची सावली भिंतीवर नाचत होती. उभे राहून ताक करावे लागे. मोठा डेरा होता. माथ्यासुध्दा मोठा होता. आईने एकदम ताक करायचे थांबविले व ती म्हणाली, 'श्यामने काल श्लोक म्हटला नाही; मला मात्र खोटेच येऊन सांगितले की, म्हटला. परंतु शेजारच्या मुलांनी सारी खरी हकीकत सांगितली. मी त्याला सांगत होत्ये की, देवाच्या पाय पड व पुन्हा खोटे बोलणार नाही, असे म्हण; परंतु किती सांगितले तरी ऐकेनाच.' वडिलांनी ऐकले व रागाने म्हटले, 'होय का रे? ऊठ, उठतोस की नाही? त्या भिंतीजवळ उभा रहा. श्लोक म्हटलास का काल?' वडिलांचा राग पाहून मी घाबरलो. मी रडत रडत म्हटले, 'नाही म्हटला.' 'मग खोटं का सांगितलेस? शंभरदा तुला सांगितले आहे की, खोटे बोलू नये म्हणून.' वडिलांचा राग व आवाज वाढत होता. मी कापत कापत म्हटले, 'आता नाही पुन्हा खोटे बोलणार.' 'आणि ती देवाच्या पाया पड म्हणून सांगत होती तर ऐकले नाहीस. आईबापांचे ऐकावे हे माहीत नाही वाटते? माजलास होय तू?' वडील आता उठून मारणार, असे वाटू लागले. मी रडत रडत आईजवळ गेलो व आईच्या पायांवर डोके ठेवले. माझे कढत कढत अश्रू तिच्या पायांवर पडले. 'आई! मी चुकलो, मला क्षमा कर.' असे मी म्हटले. आईच्याने बोलवेना. ती वात्सल्यमूर्ती होती. विरघळलेल्या ढेकळाप्रमाणे माझी स्थिती झालेली पाहून तिला वाईट वाटले; परंतु स्वत:च्या भावना आवरून ती म्हणाली, 'देवाच्या पाया पड. पुन्हा खोटे बोलण्याची बुध्दी देऊ नकोस, असे त्याला प्रार्थून सांग.' मी देवाजवळ उभा राहिलो. स्फुंदत स्फुंदत देवाला प्रार्थून लोटांगण घातले. नंतर मी पुन्हा भिंतीजवळ जाऊन उभा राहिलो. वडिलांचा राग मावळला होता. 'ये इकडे,'असे ते मला म्हणाले. मी त्यांच्याजवळ गेलो. त्यांनी मला जवळ घेतले. पाठीवरून हात फिरवला व ते म्हणाले, 'जा आता, शाळा आहे ना?' मी म्हटले, 'आज रविवार, आज सुट्टी आहे.' वडील म्हणाले, 'मग जरा नीज हवा तर. का शेतावर येतोस माझ्याबरोबर? पत्रावळींना पाने पण आणू.' मी होय म्हटले. वडिलांचा स्वभाव मोठा हुषार होता. त्यांनी एकदम सारे वातावरण बदलले. रागाचे ढग गेले व प्रेमाचा प्रकाश पसरला. जसे काही झालेच नाही. आम्ही बापलेक शेतावर गेलो. माझी आई मूर्तिमंत प्रेम होती तरी वेळप्रसंगी ती कठोर होत असे. तिच्या कठोरपणातच खरे प्रेम होते. खरी माया होती. कधी कठोर प्रेमाने तर कधी गोड प्रेमाने आई या श्यामला, आम्हा सर्वांना वागवीत होती. कधी ती प्रेमाने थोपटी; तर कधी रागाने धोपटी. दोन्ही प्रकारांनी ती मला आकार देत होती. ह्या बेढब व ऐदी गोळयाला रूप देत होती. थंडी व ऊब दोन्हींनी विकास होतो. दिवस व रात्र दोन्हींमुळे वाढ होते. सारखाच प्रकाश असेल तर नाश. म्हणून एका कवितेत म्हटले आहे :- '''करूनि माता अनुराग राग । विकासवी बाळ-मना-विभाग''' '''फुले तरू सेवुनि उष्ण शीत । जगी असे हीच विकास-रीत ॥''' {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] dzps8rhume7s1xh2jd7wfnjsbcgtt7j 0 5265 36728 36385 2026-09-08T06:37:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36728 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र नववी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = [[श्यामची आई/रात्र आठवी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र दहावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण =}} '''मोरी गाय''' "बारकू आला की नाही? आज त्याला मी दुपारी रागे भरलो होतो. एका गाईला तो मारीत होता. गाय दुस-याची असली तरी ती देवता आहे. जा रे बारकूला त्याच्या घरून आणा.' श्याम म्हणाला. "तो बाहेर बसला आहे ऐकत, आत यावयास लाजतो आहे.' शिवा म्हणाला. श्याम उठला व बाहेर आला. त्याने बारकूचा हात धरला. बारकू ओशाळला होता. तो हातातून निसटून जाण्यासाठी धडपडत होता. श्याम त्याला म्हणाला, 'बारकू! तू मला आवडतोस, म्हणून तुला रागे भरलो. माझा इतका का तुला राग आला? मी तुझ्या भावासारखाच आहे. चल आज मी आमच्या मोऱ्या गाईची गोष्ट सांगणार आहे.' श्यामच्या प्रेमळ शब्दांनी बारकू प्रार्थनागृहात आला. श्यामच्या गोष्टीची सारीजणे वाट पाहात होती. श्यामने सुरूवात केली: "आमच्या घरी एक मोरी गाय होती. ती अजून माझ्या डोळयासमोर आहे. अशी गाय आपल्या साऱ्या गावात नाही, असे लोक म्हणत असत. खरोखर दृष्ट पडण्यासारखी ती होती. कशी उंच थोराड होती. गंभीर व शांत दिसे. आमच्या वडिलांचा पाच शेरांचा लोटा होता. तो भरून ती दूध देई. तिची कास भरदार असे. तिची नीट काळजी घेण्यात येत असे.' माझी आई सकाळी उठली म्हणजे गोठयात जावयाची. मोऱ्या गाईला आपल्या हाताने चारा घालावयाची. मग तिच्या कपाळाला कुंकू लावी व तिची शेपटी आपल्या तोंडावरून फिरवी. गाय म्हणजे देवता. गाईला ही थोरवी बायकांनी दिली आहे; परंतु आज खरी गोपूजा राहिली नाही. तोंडदेखली गोपूजा आहे, देखल्या देवा दंडवत, असा प्रकार आहे. पूर्वी दुस-याची गाय आपल्या अंगणात आली तर तिला काठी मारून हाकलीत नसत. तिला [[भाकरी]] वगैरे देत. मूठभर चारा देत. आज दुसऱ्याच्या गाईस जरा अंगणात येऊ दे की, त्या गोमातेच्या अंगावर बसल्याच काठया. दुसऱ्याची गाय दूर राहिली. स्वत:च्या घरच्या गाईलाही पोटभर वैरण, वेळेवर पाणी मिळत नाही. रानात, गावात जे मिळेल ते तिने खावे. कोठे घाणेरडे पाणी प्यावे. आज या गाईला आपण भीक मागायला लावले आहे म्हणून आपणांवर भीक मागावयाची पाळी आली आहे. जशी सेवा तसे फळ. गाईची सेवा जितकी करू तितके सुख व सौभाग्य येईल. माझी आई मधून गोठयात जावयाची. तांदूळ धुतलेले पाणी घंगाळात भरून तिला पाजावयाची. त्याला धुवण म्हणतात. हे थंड व पौष्टिक असते. दुपारी जेवावयाचे वेळेत एक देवळातील गुरवाचा नैवेद्य व एक गाईसाठी, असे दोन नैवेद्य मांडण्यात येत असत. देवळातील नैवेद्य गुरव येऊन घेऊन जाई व गाईचा गाईला नेऊन देण्यात येत असे. त्याला गोग्रास म्हणतात. आई आपल्या हातांनी हा गोग्रास गाईला नेऊन देत असे. या मो-या गाईचे आईवर फार प्रेम होते. प्रेम करावे व करवून घ्यावे. प्रेम दिल्याने दुणावते. आईला ती चाटावयाची. तिच्या मानेखालची पोळी आई खाजवी, तसतशी मोरी गाय आपली मान वर करी. आईचा शब्द ऐकताच मोरी गाय हंबरत असे. मो-या गाईचे दूध आईच काढीत असे. मोरी गाय दुस-या कोणाला काढू देत नसे. ज्याने द्यावे त्याने घ्यावे, असा जणू तिचा निश्चय होता. दुसरे कोणी जर तिच्या कासेखाली बसले तर ती त्यास हुंगून पाही. 'गंधेन गाव: पश्यन्ति.' गाई वासाने ओळखतात. तिच्या कासेला हात लागताच हा हात कोणाचा हे तिला कळत असे. आईशिवाय दुसरा कोणी बसताच ती लाथ मारी. ती गाय स्वत्ववती होती, सत्यवती होती, अभिमानी होती. प्रेम न करणाऱयाला ती लाथ मारी. 'पाप्या! माझ्या कासेला तू हात लावू नकोस; माझ्या कासेला हात लावण्यासाठी माझा प्रेमळ वत्स होऊन ये, 'असे जणू ती सांगत असे. ती मोरी गाय भाग्यवान होती, असे आम्ही समजत असू. जणू आमच्या घराची ती शोभाच होती. आमच्या घराची देवता होती. आमच्या घरातील प्रेम व पावित्र्य, स्नेह व सौंदर्य यांची जणू ती मूर्ती होती. परंतु पायलाग म्हणून भयंकर रोग आला. या रोगाने कोकणात फार ढोरे मरतात. पटापट पाय आपटून गुरे मरतात. पायाला क्षते पडतात व त्यांत किडे होतात. एक दोन दिवसांत ढोर मरते. मो-या गाईला पायलाग झाला. पुष्कळ उपचार केले; परंतु गाय बरी झाली नाही. एका काडीसही ती शिवेना. मान टाकून पडली होती. आम्ही घरात जपही केले; परंतु आमची पुण्याई संपली होती. मोरी गाय आम्हास सोडून गेली! मोरी गाय गेली त्या दिवशी आई जेवली नाही. आम्ही सारे जेवलो. आईला किती वाईट वाटले ते मी कसे सांगू! जो प्रेम करतो त्यालाच प्रेमवस्तू गेल्याचे दु:ख कळते! इतरांस काय समज? मोरी गाय जेथे मेली त्या जागेवर आई पुढे काही दिवस [[हळद]]कुंकू व फुले वाहात असे. कधी कधी बोलताना आई म्हणे, 'मोरी गाय गेली व तुमच्या घराण्याचे भाग्यही गेले. त्या दिवसापासून घरात भांडणतंटे सुरू झाले. भरल्या गोकुळासारखे तुमचे घर पूर्वी गावात दिसे परंतु मोरी गाय गेल्यापासून अवकळा आली. माझ्या आईचे म्हणणे खरे आहे, फार व्यापक अर्थाने खरे आहे. ज्या दिवसापासून भारतमातेची मोरी गाय गेली. ज्या दिवसापासून गाईला भारतीय लोकांनी दूर केले, तिची हेळसांड केली, त्या दिवसापासून दु:ख, रोग, दारिद्रय, दैन्य, दुष्काळ ही अधिकाधिक येऊ लागली. चरखा व गाय या भारतीय भाग्याच्या दोन आराध्यदेवता, आधारदेवता, या दोन देवतांची पूजा पुनरपि जोपर्यंत सुरू होणार नाही, तोपर्यंत तरणोपाय नाही. गाय रस्त्यात दिसली म्हणजे तिला उजवी घालून तिला नमस्कार करणे म्हणजे गो-पूजा नव्हे. आपण दांभिक झालो आहो. देवाला नमस्कार करतो व भावाला छळतो. गाईलाही माता म्हणतो; परंतु तिला खायला प्यायला देत नाही; तिचे दूधही मिळत नाही; मिळाले तर रूचत नाही. खोटा वरपांगी नमस्कार करणाऱयाला नरक सांगितला आहे. दास्य सांगितले आहे.' {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 77mcxwgj795z83eegwtfef2rsncffr7 0 5275 36707 36129 2026-09-08T06:36:34Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[अळणी]] 36707 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र अठरावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र सतरावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र एकोणिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण =}} '''[[अळणी]] भाजी''' राजा व राम नदीवर गेले होते. एका शिलाखंडावर दोघे बसले होते. राजा म्हणाला, "राम! मला येथून जावेसेच वाटत नाही. येथील ही नदी, ही वनराजी, हे मोर सारे पाहून किती आनंद होतो. परंतु सर्वांत मोठा आनंद म्हणजे तुमच्या संगतीचा. श्यामच्या गोष्टीही ऐकावयास मिळतील. मला त्या फार आवडतात." राम म्हणाला, "त्यांना गोष्टी म्हणावे, का प्रवचने म्हणावी; व्याख्याने म्हणावी; का आठवणी म्हणाव्या, काही समजत नाही. ऐकताना आनंद होतो, स्फूर्ती येते." राजा म्हणाला, "श्याम बोलतो, त्यात त्याचे निर्मळ हृदय ओतलेले असते. म्हणून सांगण्याला एक विशेषच माधुरी असते. म्हणून कृत्रिमतेचा लवलेशही नसतो." "अरे, पण कृत्रिमता असल्याशिवाय लोकांना आवडत नाही. आजकालचे लोक कृत्रिमतेचे भोक्ते आहेत. सगळाच रुपया शुद्ध चांदीचा असेल, तर बाजारात चालत नाही. त्यात थोडी अशुद्ध धातू मिसळावी लागते, तेव्हाच तो खण् वाजतो व व्यवहारात चालतो." राम म्हणाला. "माझ्या मनात एक विचार आहे. तुला सांगू? तू हसशील." राजाने विचारले. "सांग, मी हसणार नाही. कोणाच्या खऱ्या भावनांना मी कधी हसत नाही." राम म्हणाला. "श्यामच्या या आठवणी प्रसिद्ध केल्या तर? मुलांना वाचायला आवडतील, बायकांना वाचायला आवडतील; आईबापांस त्या उपयोगी पडतील; श्यामच्या सांगण्यात कोकणातील संस्कृती भरलेली आहे. या आठवणी म्हणजे एक सुंदर संस्कृतीचे वर्णनच आहे. नाही?" राजाने विचारले. "परंतु श्यामला ते आवडणार नाही. त्याला आत्मविश्वास नाही. कोण असल्या गोष्टी वाचायला तयार आहे? लोकांना भव्य, भडक पाहिजे. "त्यांना 'लैला-मजनू'च्या गोष्टी पाहिजेत." असे तो म्हणतो." राम म्हणाला. त्यांचे बोलणे चालले होते, तोच घंटा झाली. प्रार्थनेची घंटा. दोघे मित्र आश्रमात जावयास निघाले. श्याम राजाची वाट पाहात होता. राजा व राम दोघे येताना त्याला दिसले. "आज मला नाही रे हाक मारलीत? अगदी दोघेच गेलात?" श्यामने विचारले. "तू वाचीत होतास, म्हणून नाही बोलाविले. दिवसभर इतर काम असते, थोडा वेळ वाचीत होतास तर अडथळा करू नये, असे वाटले." राजा म्हणाला. "अरे, मला तरी कोठे फारसे वाचावयास आवडते? विश्वाचा विशाल ग्रंथ वाचावा, मनुष्यांची जीवने वाचावी, हृदये वाचावी, त्यातील सुखदुःखे जाणून घ्यावी, हेच खरे वाचन, नाही का?" श्याम म्हणाला. "श्याम, तू भरपूर वाचले आहेस, म्हणून असे म्हणतोस. सृष्टीचा ग्रंथ वाचावयास शिकावे लागते. शेतकऱ्याच्या आनंदाचे कवी वर्णन करतात; परंतु शेतकऱ्यास तो उपभोगता येत नाही. कारण त्याला ती दृष्टी नसते." राजा म्हणला. इतक्यात दुसरी घंटा झाली. सारे प्रार्थनेला बसले. प्रार्थना संपली व नेहमीप्रमाणे श्यामने आठवण सांगण्यास सुरुवात केली: "मित्रांनो! प्रत्यक्ष उदाहरणाने जे शिक्षण मिळते, ते शेकडो व्याख्याने ऐकून किंवा अनेक ग्रंथ वाचूनही मिळत नाही. कृती ही मुकेपणाने बोलते. शब्दांहूनही हे मुके परिणामकारक असते." कसे जेवावे याचीसुद्धा आपल्याकडे संस्कृती आहे. माझे वडील नेहमी सांगावयाचे, "आपल्या पानाकडे पाहून जेवावे. पानावर वस्तू असता मागू नये. येईल तेव्हा घ्यावे. पंक्तीत सर्वांना वाढायला आणतील, तेव्हा आपणांसही मिळेल. हावरेपणा करू नये. शीत पानाच्या खाली सांडू नये, पानात काही टाकू नये. पानातील पदार्थांवर टीका करू नये. पानात गुंतवळ किंवा काही सापडले, तर निमूटपणे काढावे. वाच्यता करू नये. दुसऱ्यास वर करून दाखवू नये. कारण दुसऱ्यांना किळस येते. विषारी वस्तू सापडली तर मात्र सांगावे. पान कसे लख्ख करावे." या सांगण्याप्रमाणे वडील स्वतः वागत असत. मी अनेकांना जेवताना पाहिले आहे; परंतु माझ्या वडिलांचे जेवण झाल्यावर ताट जितके स्वच्छ व निर्मळ दिसे, तसे मी कोठेही पाहिले नाही. त्या ताटात कोणी जेवले आहे की नाही, हे समजण्याचीही मारामार पडे. त्यांच्या ताटाबाहेर एक शीतकण पडलेला दिसावयाचा नाही. माझ्या पानाभोवती जर शिते दिसली, तर रागावत व म्हणत, "मथुरीचे एक कोंबडे जेवेल, इतकी शिते सांडली आहेस. कर गोळा सारी." "अमुक वाईट, हे असेच झाले, याला चव नाही." वगैरे ते कधी बोलत नसत. त्यांना सारेच गोड लागे. त्यांचा एक शब्द ठरलेला असे. "राजमान्य!" त्यांना कोणी विचारावे, "भाजी कशी झाली आहे?" त्यांचे उत्तर ठरलेले असे. "राजमान्य." जेवणाची कोणतीही खोडी त्यांना नव्हती. एके दिवशीची गोष्ट माझ्या चांगलीच ध्यानात राहिली आहे. रोज वडील घरच्या देवांची पूजा करून देवळास गेले, म्हणजे आम्ही पाटपाने घ्यावयास लागत असू. भाताशिवाय सर्व वाढून तयार ठेवीत असू. "आई, भाऊ आले. भाऊ आले. भात उकर." वडील देवळातून येताना गणपतीचे तीर्थ आणीत, ते आम्ही घेतले, म्हणजे जेवणे सुरू होत. त्या दिवशी आम्ही जेवावयास बसलो. आईने रताळीच्या पाल्याची भाजी केली होती. माझ्या आईला कसलीही भाजी करावयास येत असे. भोपळीचा पाला, भेंडीचा कोवळा कोवळा पाला, सर्वांची ती भाजी करी. ती म्हणावयाची, "तिखट, मीठ व तेलाची फोडणी दिली, की सारे गोड लागते आणि खरेच गोड लागे. ती करी ते सारेच गोड लागे. जणू तिच्या हातात पाकदेवताच होती. केलेल्या पदार्थात हृदयातील सारी गोडी ओतून तो पदार्थ ती तयार करीत असे. माधुर्याचा सागर सर्वांच्या हृदयात ठेवलेलाच आहे. परंतु त्या दिवशी मजा आली. भाजी झाली होती मुळी अळणी! भाजीत मीठ घालावयाला आई विसरली होती. कामाच्या भरात राहून गेले घालावयाचे. परंतु वडील बोलत ना, म्हणून आम्हीही कोणी बोललो नाही. वडिलांचा संयम मात्र दांडगा. जणू आस्वादव्रतच ते चालवीत होते. आईने भाजी वाढावयास आणली म्हणजे म्हणावयाचे, "काय फाकडो झाली आहे भाजी!" पानातील मीठही त्यांनी भाजीला लावले नाही किंवा जास्त मागितले नाही. कारण आईला संशय आला असता. वडील भाजी खात होते, म्हणून आम्हीही थोडी थोडी खात होतो. आम्हीही मीठ मागितले नाही. आई मला म्हणाली, "तुला नाही का रे आवडली भाजी? खात नाहीस रोजच्यासारखी?" मी उत्तर देण्याऐवजी वडील म्हणाले, "तो आता इंग्रजी शिकायला लागला ना, त्याला या पालेभाज्या कशा आवडतील?" मी म्हटले, "असे नाही काही. इंग्रजी शिकून मी वाईट होणार असेन, तर शिकवूच नका मला. कशाला शिकवता?" वडील म्हणाले, "अरे, तुला राग यावा म्हणून म्हटले हो. तू जरा रागावलास म्हणजे बरे वाटते. याला फणसाची भाजी आवडते, होय ना ग? उद्या पाटीलवाडीहून आणीन हो. जून मिळाला तर उकडगरेच करा." आई म्हणाली, "आणावा. पुष्कळ दिवसांत फणसाची भाजी केली नाही." बोलणी अशी होत होत आमची जेवणे झाली. वडील ओटीवर गेले व विष्णुसहस्त्रनाम म्हणत शतपावली करू लागले. शतपावली झाल्यावर जानव्यासाठी चातीवर सूत कातीत बसले. खापराची चाती होती. प्रत्येकास सूत कातता आले पाहिजे, असा दंडक होता. पसारा आटोपून आई जेवावयास बसली. ती घास घेते व भाजी खाऊन बघते, तो भाजी अळणी! मीठ नाही मुळी तीत. मी जवळच होतो. आई म्हणाली, "काय, रे, श्याम! भाजीत मीठ मुळीच नाही. तुम्ही कोणी बोललेही नाहीत. श्याम, सांगावे की नाही रे! अळणी कशी रे भाजी खाल्लीत?" मी म्हटले, "भाऊ बोलले नाहीत, म्हणून आम्हीही बोललो नाही!" आईला वाईट वाटले. "मिठाशिवाय भाजी खाल्लीत रे साऱ्यांनी." ती म्हणाली. तिला रुखरुख लागली. ती पुन्हा म्हणाली, "तरीच तू खाल्ली नाहीस. नाही तर बचकभर भाजी तूच खायचा, निम्मी तूच संपवायचा. तुला गुलामा, भाजी हवी पुष्कळ. माझ्या लक्षात तेव्हाच आले पाहिजे होते. परंतु आता काय बोलून?" आपली मोठी चूक झाली, असे आईला वाटले. जी वस्तू दुसऱ्याला करून द्यावयाची, ती चांगली करून द्यावी. जो पदार्थ करून द्यावयाचा तो चांगला करून द्यावा. मग भाजी असो, की काही असो. आपण अळणी भाजी वाढली, हयगय केली, निष्काळजीपणा केला, कामात दक्षता ठेवली नाही, हे बरे झाले नाही, असे आईला वाटले. तिला रुखरुख लागली. बरे, आईला वाईट वाटू नये, म्हणून वडील बोलले नाहीत. इतक्या खटपटीने चुलीजवळ धुरात बसून स्वयंपाक केला, तो गोड करून खावा, त्यात दोष पाहू नये. स्वयंपाक करणाऱ्याचे मन दुखवू नये, ही वडिलांची दृष्टी. मित्रांनो! दुसऱ्याचे मन दुखवू नये, म्हणून जिभेवर ताबा ठेवून अळणी भाजीही मिटक्या मारून खाणीरे माझे वडील श्रेष्ठ, का अळणी भाजी कशी हातून झाली, का, रे, तुम्ही कोणी सांगितले नाही, असे म्हणणारी, चांगला पदार्थ हातून झाला नाही, म्हणून मनाला लावून घेणारी, हळहळणारी, माझी आई श्रेष्ठ? दोघेही थोर व श्रेष्ठ. हिंदू संस्कृती, संयम व समाधान यांवर उभारलेली आहे; त्याचप्रमाणे कर्मकुशलतेवरही उभारलेली आहे. हे दोन्ही धडे माझे आईबाप मला देत होते. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] kuwo7d2appif59j9rzgu1b8g4gejfcq 0 5282 36738 36156 2026-09-08T06:39:39Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36738 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र पंचविसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र चोवीसावी|रात्र चोवीसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र सव्विसावी|रात्र सव्विसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र पंचविसावी : देवाला सारी प्रिय''' <poem> संध्याकाळचे चार-पाच वाजण्याची वेळ होती. सुट्टी होती, म्हणून मी घरी गेलेलो होतो. आई देवळात दर्शनाला गेली होती. मी घरीच होतो. देवदर्शन करून आई आली तेव्हा मी तिला विचारले. "आई! मी जाऊ का बाहेर? कमळ्या देवधराकडे, नाही तर बन्या वरवडेकराकडे जाईन. गोंधळेकरांचा बापू येथे आला, तर त्याला बहुधा मी बन्याकडे आहे, असे सांग. जाऊ का?" आई म्हणाली, "श्याम! तू जा. परंतु तुला एक काम सांगत्ये, ते आधी कर. बाळदादांच्या कवाडीपुढे एक म्हारीण बसली आहे. म्हातारी आहे अगदी. तिच्या डोक्यावरचा गोयला खाली पडला आहे. तिच्या डोक्यावर द्यायला हवा आहे. ती म्हारीण आजारी व अशक्त दिसत आहे. तिच्या डोक्यावर मोळी दे व घरी ये; मी तुला आंघोळ घालीन, जा." "आई! लोकांनी बघितले, तर मला हसतील. मला मारायला येतील; काव काव करून नुसते खायला येतील मला. खरेच जाऊ?" असे मी विचारले. "लोकांना सांग 'मी घरी जाऊन आंघोळ करणार आहे. ती म्हातारी येथे किती वेळ कोणी महार येतो का, म्हणून वाट पाहत बसणार? मोळी विकून तिला परत दूर महारवाड्यात जायचे आहे' वगैरे सांग व घरी ये." असे आई म्हणाली. आईचे म्हणणे ऐकावयाचे, एवढे मला ठाऊक. मी गेलो, मी जणू रस्त्यानेच जात आहे, असे म्हातारीला दाखविले. मी मुद्दाम तिच्यासाठी आलो आहे, असे तिला वाटू नये, म्हणून मी जपत होतो. मी तिला विचारले, "का, ग, डोक्यावर का द्यायला हवी आहे मोळी? मी देतो." असे म्हणून मी एकीकडून मोळी उचलू लागलो. "नको रे दादा, तुम्ही बामण. कोणी पाह्यलं, तर मारतील मला! नको रे दादा. जा, बाबा. कोणी येईल महारवाड्यातून वरंड वगैरे घेऊन, तो देईल डोईवर." असे ती गयावया करून विनवू लागली. "अग, मी घरी गेल्यावर आंघोळ करीन हो, घे" असे म्हणून शेवटी तिच्या डोक्यावर मी मोळी चढविली. "अरे श्याम! ती महारीण ना? अरे, तिला शिवलास काय? एवढ्यात इंग्रजी शिकून साहेब झालास, वाटतं? भाऊरावांना सांगितलेच पाहिजे." श्रीधरभट कोठूनसे अकस्मात उगवले व मला बोलू लागले. इतक्यात त्यांचा शब्द ऐकून शेजारच्या घरात ओसरीवर बसलेले दुसरे गृहस्थही बाहेर आले आणि "श्याम! अगदीच च्येवलास तू. अरे, काही ताळतंत्र तरी!" असे ते बोलू लागले. मी त्यांना म्हटले, "मी घरी जाऊन आंघोळ करणार आहे. तसाच घरात शिरून काही घर बाटविणर नाही. ही म्हातारी किती वेळ थांबेल? काळोख होईल तिला जावयाला. नदीतून जावयाचे आहे तिला. मी स्नान करणार आहे. 'स्नानात् शुद्धीः' हे मला माहीत आहे." असे म्हणून मी तेथून गेलो. मी घरी आलो. आई म्हणाली, "त्या म्हातारीला आपल्याकडेच हाक मार. कोठे लांब जाईल गोयला घेऊन? पुन्हा पडायचा एखादा. आपल्याकडची फाटीही सरली आहेत. जा, हाक मार तिला." "ए गोयलेवाली! अग, इकडे ये." मी तिला हाक मारली. आमच्या कवाडातून ती आत आली. आईने तिला किती निठवी भात घालण्याचे ते ठरविले. मी कणगीतून भात काढून आणले व तिच्या पदरात घातले. आईने तिला विचारले, "म्हाताऱ्ये, आजारी का गं आहेस?" "व्हय, माय. ताप लई येतो. काय करतांव, पोटाला हवं ना!" असे ती म्हणाली. "दुपारचा भात उरलेला आहे. शिळा झाला आहे. देऊ का तुला?" आईने विचारले. "द्या, आई, देव तुमचे भले करो. गरिबाचे दुनियेत कुणी नाही, बघा!" दीनवाणी म्हातारी बोलली. आईने भात पत्रावळीवर आणला. मी तो तिला दिला. अंगणाच्या कडेला बसून तिने खाल्ला. "वायच पाणी घालताव, दादा?" ती मला म्हणाली. पाणी आणून मी दुरून तिच्या ओंजळीवर घातले. पाण पिऊन दुवा देत ती निघून गेली. "चल, श्याम, तू आंघोळ कर." आईने सांगितले. आईने केळीजवळ दुरून माझ्या अंगावर पाणी घातले व सारे अंग भिजल्यावर मी दुसऱ्या दगडावर बसलो. मग स्वतःच्या हाताने पाणी घेऊन मी आंघोळ केली. आंघोळ करून मी घरात गेलो. मी आईला म्हटले, "आई, मागे ती खेरांकडे जेवणावळ झाली ना, त्या दिवशी की नाही एक गरीब म्हारीण मांडवाच्या दाराशी भीक मागत होती हो. आम्ही मांडवात जेवत होतो. पुरण[[पोळी]] खात होतो, आग्रह होत होता; भास्करभटजींना इतका आग्रह झाला, की ते रागावून उठावयास लागले. परंतु आपट्यांनी त्यांना बसविले. परंतु बाहेरच्या त्या महारणीला कोणी काही घातले नाही. ती उन्हात तळमळत होती. पंक्तीत पंख्यावर पाणी घालून वारा घालीत होते. वाळ्याचे पाणी वाढीत होते; परंतु ती गरीब भिकारीण ओरडत होती. "घास घाला हो, दादा." आई! तिला घासभर अन्न, पोटभर पाणी कोणी दिले नाही. एवढेच नव्हे, तर एक गृहस्थ मला त्यांचे नाव नाही माहीत-ते मुंबईला नोकरीस असतात व पीतांबर नेसलेले होते. ते वाढीत होते-ते एकदम मांडवाबाहेर गेले व त्या म्हारणीच्या अंगावर ओरडून म्हणाले, "लाज नाही वाटत भीक मागायला या वेळी! अजून जेवणेही झाली नाहीत. जेवणे झाल्यावर ये उष्टे मागायला. आत ब्राम्हण जेवतात, तर येथे ओरडत बसली! तुम्ही अलीकडे माजलीत म्हारडी! नीघ, का मारू वहाण फेकून!" असे म्हणून आई, त्या पीतांबरधारी मनुष्याने खरेच वहाण उचलली. "नको, रे दादा. नको रे मारु, जात्ये, रे दादा." असे म्हणून ती निघून गेली. आई, हे मुंबईला इराण्याच्या हॉटेलात खातात. दुसऱ्याचे जोडे पुसतात. यांची ह्या आपल्या गावात ऐट व मिजास! मघाची ती म्हारीण नाही का म्हणाली, "गरिबाला कोणी नाही," तेच खरे. आई! उद्या जर एखादा महाराचा मुलगा मामलेदार होऊन आला, तर त्याला हे सोवळे लोक आपल्या घरी मेजवानी देतील. त्याला पानसुपारी, अत्तर, गुलाब करतील; त्याच्या गळ्यात हार घालतील. आई! पैसा व सत्ता यांना नमस्कार करणे हाच का ग यांचा धर्म? हाच का, ग, ह्यांचा देव? हातात वहाण घेऊन त्याचा पीतांबर बाटला नाही. पायांत पायतणे घालून ही सोवळी, हे मुकटे, कद हातात घेऊन खुशाल जातात; परंतु ही वहाण ज्याने ह्यांना पायांत घालावयास दिली, तो मात्र घाणेरडा! त्याची सावलीही नको! आई! हे कसे, ग? हे कसले सोवळे? हा का धर्म! देवाला हे आवडेल का, ग? एक पैसा तेवढा यांचा देव आहे, नाही?" आई म्हणाली, "बाळ! जगात सारे पैशाला, सत्तेला मान देतात हो. त्या पंढरीनाथांची गोष्ट सांगतात ना. ते गरीब होते. तेव्हा त्यांना सारे पंड्या पंड्या म्हणून हाका मारीत; परंतु पुढे ते देशावर गेले, शिकले, वकील झाले. त्यांनी वऱ्हाड-खानदेशात फावड्यांवारी पैसा मिळविला. मग ते आपल्या गावात एकदा आले होते. आपल्या सोमेश्वराचा त्यांनी मोठा उत्सव केला. लोक त्यांना 'पंढरीनाथ बाबा' म्हणू लागले. कुणाच्याशा घरी ते गेले होते. तेथे त्यांना बसावयास पाट देण्यात आला. तो पाट त्यांनी दूर केला व म्हणाले, "तात्या, हा पाट मला नाही तुम्ही दिलात, माझ्या पैशाला दिलात. माझ्या हातातली ही सोन्याची सलकडी या पाटावर ठेवतो व मी खालीच बसतो. तुम्ही पैशाला मान देता; मनुष्याला मान देत नाही. मनुष्याच्या हृदयातील देवाला मान देत नाही. हृदयातील श्रीमंतीस मान देत नाही. तुम्हांला हे पिवळे पांढरे दगड आणि त्या कागदी नोटा ह्याच पूज्य आहेत." श्याम, असे ते म्हणावयाचे. महारामांगाजवळ पैसे नाहीत, म्हणून त्यांना आपण दूर ठेवतो. हेच उद्या जर श्रीमंत झाले, तर आपण महारमांग ठरू. श्याम! महार असो वा मांग असो, सर्वांना मदत करावी. घरी येऊन आंघोळ करावी. कारण समाजात राहावयाचे आहे. समाजाच्या निंदेला तोंड द्यावयाचे धैर्य नाही, म्हणून ते पापी आहेत, त्यांचा स्पर्श झाला, म्हणून नव्हे. पापी तर आपण सारेच आहोत." "खरेच पापातून कोणाची सुटका झाली आहे? मी निष्पाप आहे, असे छातीला हात लावून कोणाला म्हणता येईल? उलट निढळाच्या घामाने प्रामाणिक मनाने भाकर मिळविणारे महारमांगच अधिक पुण्यवान आहेत, नाही, आई?" मी विचारले. "श्याम! आपले ते विठनाककडे शेत आहे ना, ते खरे महाराचेच आहे. मला सारे माहीत आहे. काही तरी पूर्वी अदमण गल्ला दिला होता. त्याची सवाई-दिडी करून ते शेत आपण मिळविले. अरे, आपणच देवाघरी पापी ठरू. आपणांला खाली मान घालून उभे राहावे लागेल, हो!" आई खिन्न होऊन म्हणाली. "आई! दामाजीसाठी देव विठू महार नव्हता का ग झाला? महार म्हणजे घाणेरडा, पापी असे देवाला वाटते, तर त्याने ते रूप धारण केले असते का ग?" मी विचारले. आई म्हणाली, "श्याम! देवाला सारेच आकार पवित्र वाटतात. त्याने माशाचे रूप घेतले, कासवाचे घेतले, डुकराचे घेतले, सिंहाचे घेतले. ह्यातील अर्थ हाच, की देवाला सारे आकार पवित्र आहेत. देव ब्राम्हणाच्या देहात आहे, माशाच्या आहे, महाराच्याही आहे. देव गजेंद्राच्यासाठी धावतो, घोड्यांना खाजवतो, गाई चारतो. त्याला कुब्जाही आवडते व शबरीही प्रिय वाटते. त्याला गुह कोळी आवडतो, जटायू हा पक्षी आवडतो, हनुमंत हा वानर आवडतो. श्याम! देवाला सारी प्रिय आहेत. कारण सारी त्याचीच. तू माझा, म्हणून मला आवडतोस; तशी आपण सारी देवाची, म्हणून सारी त्याला आवडतो. मला आवडेल, ते तू करतोस, त्याप्रमाणे देवाला आवडेल, ते करण्याचा आपण प्रयत्न केला पाहिजे, परंतु, श्याम! ज्याचे आपल्या आईबापांवर, बहीणभावावर प्रेम नाही, तो महारावर, मांगावर करील का? आधी घरातील साऱ्यांवर प्रेम करा. मग एकनाथाप्रमाणे महाराच्या मुलीसही पोटाशी धरण्याचे सामर्थ्य येईल. प्रेम हृदयात मावत नाहीसे झाले, म्हणजे ते सर्वांकडे धावते. श्याम, मी तुला काय सांगणार? देव सर्वत्र आहे म्हणून पुराणात सांगतात. मला तरी वेडीला काय कळते? तू मोठा झालास, म्हणजे तुला कळेल." आई मजजवळ बोलता बोलता दिवे लागावयाची वेळ झाली. मला कोणी तरी "श्याम श्याम" म्हणून बाहेरून हाक मारली, म्हणून मी निघून गेलो. मित्रांनो! आपण खोटे श्रेष्ठकनिष्ठपणाचे वाद पुरून टाकू या. समाजसेवा करणारा प्रत्येक जण पवित्र आहे, हे लक्षात धरू या. हे जोपर्यंत होत नाही, तो पर्यंत मी असेच म्हणणार. <poem> (पद चाल-मेरे मौलाबुला) माझ्या भारती या देव मुळी नुरला सगळा अंधार रे भारतांतरि भरला? माझ्या.. नाहि दया स्नेह तिथे देव का असे बंधुभाव तीळ न, तिथे प्रभु कसा वसे देव मंदिरी ना देव अंतरी ना देव तो अजि मेला. माझ्या.. <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] b51mcigu2te8vn7kne0w6h4ubsrf1zk 0 5289 36706 36417 2026-09-08T06:36:04Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[कढी]] 36706 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र बत्तिसावी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र एकतिसावी|रात्र एकतिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र तेहतिसावी|रात्र तेहतिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र बत्तिसावी : कर्ज म्हणजे जिवंतपणीचा नरक''' <poem> त्या दिवशी सावकाराचा माणूस कर्जवसुलीसाठी आमच्याकडे आला होता. तो दूत आमच्या घरी आला म्हणजे आईला मेल्याहून मेल्यासारखे होत असे. कर्जापायी सुख नाही. कर्ज म्हणजे जिवंतपणीचा नरक होय. मेले तरी कर्ज काढू नये. उपवास काढावे; परंतु ऋण नको. ऋणाने एकदाच सुख होते, ते म्हणजे ऋण घेताना. त्यानंतर ते नेहमी रडविते; भिकेस लावते. कर्जाने स्वाभिमान जातो, मान हरपतो. कर्जाने मान नेहमी खाली होते. कर्ज म्हणजे मिंधेपणा. दीनपणा. सावकाराचा माणूस! वडील त्याची बरदास्त ठेवीत होते. घरात चांगली भाजी करावयास त्यांनी सांगितले. केळीची पाने आणून ठेविली. "कढी कर व कढीत [[कढी]]लिंब टाक, म्हणजे वास लागेल." अशी आईला सूचना देऊन वडील शेतावर निघून गेले. तो मनुष्य ओटीवर बसला होता. आईने त्याला चहा करून दिला. घरातील पूड संपली होती; तरी शेजारून आई घेऊन आली. चहापानानंतर आईने कढत पाणी त्याला आंघोळीस दिले. त्या कारकुनाने आंघोळ केली; परंतु स्वतःचे धोतरही त्याने धुतले नाही. सावकाराचा नोकर! श्रीमंताच्या कुत्र्यालाही मान असतो. श्रीमंताच्या कुत्र्यांचेही गरिबांना मुके घ्यावे लागतात. एकदा एका शेतकऱ्याला एका श्रीमंताचा कुत्रा चावावयास आला. शेतकऱ्याने त्या कुत्र्याला काठी मारली. त्या श्रीमंताने शेतकऱ्यावर खटला भरला व त्या शेतकऱ्यास २५ रुपये दंड झाला, असे मी वाचले होते! शेतकरी! शेतकरी म्हणजे का माणूस आहे? साऱ्या जगासाठी खपणारा तो गुलाम! साऱ्या खुशालचेंडूंना पोसणारा तो जणू पशू! असे असून श्रीमंताच्या कुत्र्याला मारतो? मित्रांनो! हिंदुस्थानात पशुपक्षी यांना माणसांपेक्षा अधिक मान आहे. देवळात कुत्रे, कावळे चालतील; घरात पोपट-मैना चालतील; परंतु हरिजन खपणार नाही! पशुपक्ष्यांवर प्रेम करणारे परंतु मानवाचा तिटकारा करणारे असे नराधम जेथे आहेत, तेथे सुख, सौभाग्य व स्वातंत्र्य कसे येणार? त्या सावकाराच्या माणसाचे ते ओंगळ धोतर माझ्या आईला धुवावे लागले. माझ्या पुण्यशील आईच्या हातून ते अमंगळ वस्त्र धुतले गेले. आईचा हात त्या धोतराला लागून ते धोतर वापरणारा पवित्र व्हावा, असाही ईश्वराचा हेतू असेल! परमेश्वराचे हेतू अतर्क्य आहेत. तो शुद्धीचे कार्य असे, कोठून करवून घेईल, याचा नेम नसतो. माझे वडील शेतावरून आले. "तुमचे स्नान वगैरे झाले का?" असे त्यांनी कारकुनाला विचारले. तो 'होय' म्हणाला. तुमची वाट पाहत होतो. तुमच्या जवळ बोलून हिशोब करून पैसे घेऊन मला सायंकाळी विसापूरला मुक्काम करावयाचा आहे. आज रात्री तेथे वस्तीला राहीन, असे तो म्हणाला. "बरे, मी स्नान करतो; लौकरच पूजा वगैरे आटोपतो. तुम्ही थोडी विश्रांती घ्या." असे त्यास सांगून वडील आंघोळीस गेले. स्नान करून ते आले व पूजेला बसले. आईला त्यांनी हळूच विचारले, "त्यांना चहा वगैरे दिलास की नाही करून? कोठून आणून द्यायचा होतास." आई म्हणाली, "सारे काही दिले. त्याचे धोतरही धुऊन वाळत घातले आहे. एकदाची धिंडका जाऊ दे येथून लवकर." आई त्रासली होती, संतापली होती. वडील शांतपणे पूजा करू लागले. ते शांत होते, तरी त्यांची मनातील, खिन्नता बाहेर डोकावत होती. घरच्या देवाची पूजा करून वडील देवळास गेले. आईने पाटपाणी केले. धाकटा पुरुषोत्तम शाळेतून आला होता. त्याने ताटे घेतली. वडील लौकरच देवळातून परत आले. "उठा, वामनराव, हातपाय धुवा." असे वडील त्यांना म्हणाले. "या, बसा येथे. सोवळे नसले तरी चालेल. काही हरकत नाही." असे वडील त्यांना म्हणाले. जे वडील आम्हांस सोवळ्या- ओवळ्यासाठी बोलावयाचे, त्यांना तो ओवळा मनुष्य स्वतःच्या शेजारी चालला. जणू तो सावकाराचा मनुष्य म्हणजे देवच होता. त्याची हांजी हांजी करणे, त्याचा उदोउदो करणे, एवढेच वडिलांचे काम होते. काय करतील? हा एवढा मिंधेपणा, हा तेजोभंग, ही सत्त्वहानी कशाने झाली? एका कर्जामुळे. कर्ज का झाले? लग्नमुंजीतून वाटेल तसा खर्च केल्याने; पूर्वीच्या इतमामाप्रमाणे राहण्याने; ह्या खोट्या कुलाभिमानामुळे; आंथरूण पाहून पाय न पसरल्यामुळे; भांडणाने, भाऊबंदकीने, कोर्टकचेर्यांमुळे, कर्ज फेडावयास ताबडतोब न उठल्यामुळे; कर्ज उरावर बसत होते, तरी जमिनीचा मोह न सुटल्यामुळे! गड्यांनो! तुमच्या बायकामाणसांची, पोराबाळांची अब्रू चव्हाट्यावर येऊ नये, अब्रूचे धिंडवडे होऊ नयेत असे वाटत असेल, तर कर्जाला स्पर्श करू नका. कर्ज असेलच, तर शेतभात, दागदागिने सारे काही विकून आधी कर्जमुक्त व्हा. पाने वाढली. वामनराव व आमचे वडील जेवावयास बसले. "पुरुषोत्तम! छानदार श्लोक म्हण. वामनराव शाबासकी देतील, असा म्हण." वडिलांनी सांगितले. पुरुषोत्तमाने श्लोक म्हटला; परंतु त्याला शाबासकी देण्याइतके वामनरावांचे हृदय मोठे नव्हते. सावकाराकडे राहून तेही निष्प्रेम, अनुदार होत चालले होते; आढ्यताखोर व दिमाखबाज होत चालले होते. "संकोच नका करू वामनराव; भाजी घ्या आणखी, वाढ ग आणखी एक पळीभर." असे आईस सांगून आग्रहपूर्वक वामनरावास वडील जेववीत होते. वामनराव विशेष काही बोलत नव्हते. तो साधा स्वयंपाक त्यांना आवडलाही नसेल! चमचमीतपणा स्वयंपाकात नव्हता. शेवटी जेवणे झाली. वामनराव व वडील ओटीवर बसले. वामनरावास सुपारी, लवंग देण्यात आली. त्यांना प्यावयाला ताजे पाणी पाहिजे होते, म्हणून फासाला तांब्या लावून पाणी आणण्यासाठी पुरुषोत्तम विहिरीवर गेला. थंडगार पाणी तो घेऊन आला. वामनराव प्याले. आई घरात जेवावयास बसली. "मग काय, भाऊराव! व्याजाचे पैसे काढा. तुम्ही आजचा वायदा केला होता. आज पंचाहत्तर रुपये तरी तुम्ही दिलेच पाहिजेत. खेप फुकट दवडू नका. तुम्ही सांगितले होते आज यावयाला म्हणून आलो." वामनराव बोलू लागले. "हे पाहा, वामनराव! दहा मण भात होते ते सारे विकले. त्याचे काही पैसे आले. काही नाचण्या होत्या, त्या विकल्या. इकडून तिकडून भर घालून पंचवीस रुपये तुमच्यासाठीच बांधीव तयार ठेविले आहेत. आज इतकेच घेऊन जा. मालकांची समजूत घाला. आमच्यासाठी चार शब्द सांगा. पैसे काही बुडणार नाहीत म्हणावे. हळूहळू सारा फडशा पाडू, बेबाक करू. जरा मुले मोठी होऊ देत-मिळवती होऊ देत-एक यंदा प्रीव्हिअसमध्ये गेला आहे. हे पाहा, वामनराव, शेणातले किडे का शेणातच राहतात? तेही बाहेर पडतात." माझे वडील अजीजी करून सांगत होते. "ते मी काही ऐकणार नाही. पैसे घेतल्याशिवाय येथून हलणार नाही. हे नवीन घर बांधलेत, त्याच्यासाठी तुमच्याजवळ पैसे आहेत. मुलांना इंग्रजी शाळेतून शिकविण्यासाठी तुमच्यापाशी पैसे आहेत; फक्त सावकाराचे देणे देण्यासाठी मात्र पैसे नाहीत. अहो! सावकारांचा वसूल आला नाही, तर आम्हांला तरी पगार कोठून मिळणार? ते काही नाही. आम्हांलाही मालकासमोर उभे राहावयास शरम वाटते. रुपये द्या." वामनराव रागाने, बेमुवर्तखोरपणे बोलत होता. तो तरी काय करील? तोही गुलामच! "वामनराव! काय सांगू तुम्हांला? घर ते काय? अहो केंबळी घर. मापाच्या भिंती! तिचा आग्रह म्हणून बांधली मठी, उभारला हा गुरांचा गोठा. परंतु हे लहानसे घर बांधावयासही तिच्या हातांतल्या पाटल्या विकाव्या लागल्या!" वडील शरमिंदे होऊन सांगत होते. वडील बाहेर बोलत होते. घरात आईच्या भातात डोळ्यांतील टिपे गळत होती. पोटात शोक मावत नव्हता, भात गिळवत नव्हता. "घर बांधायला पाटल्या विकल्यात, सावकाराचे देणे देण्यासाठी बायको विका." असे वामनराव निर्लज्जपणे बोलला. विजेसारखी आई उठली. मोरीत हात धुऊन ती बाहेर आली. तिच्या डोळ्यांतून शोकसंतापाच्या जणू ठिणग्या बाहेर पडत होत्या. ती थरथरत होती. ओटीच्या दारात उभे राहून आई त्वेषाने म्हणाली, "या ओटीवरून चालते व्हा! बायको विका, असे सांगायला तुम्हांला लाज नाही वाटत? तुमच्या जिभेला काही हाड आहे की नाही? तुम्हांला बायको आहे की नाही? येथून चालते व्हा व त्या सावकाराला सांगा, की घरादाराचा लिलाव करा. परंतु असे बोलणे ऐकवू नका. खुशाल. दवंडी पिटा, जप्ती आणा. परंतु पोराबाळांच्या देखत असे अभद्र बोलू नका." "ठीक आहे. आम्ही तरी त्याचीच वाट पाहात आहोत. या महिन्यात तुमच्या घरादाराची जप्ती नाही झाली, तर मी वामनराव नव्हे! एका बाईमाणसाने, भाऊराव, आमचा असा अपमान करावा का?" वामनरावांनी वडिलांस विचारिले. "तू घरात जा. जातेस की नाही?" माझे वडील रागाने बोलले. आई निमूटपणे घरात गेली व रडत बसली. अश्रूंशिवाय कोणता आधार होता? बाहेर ओटीवर वडील वामनरावांची समजूत घालीत होते. हो ना करता करता पंचवीस रुपये घेऊन कारकून निघून गेला. वडील घरात आले. "तुम्हां बायकांना कवडीची अक्कल नसते. तुम्हांला काही समजत नाही. सकाळपासून किती जपून त्याच्याजवळ मी वागत होतो! त्याची मनधरणी करीत होतो. चुलीजवळ फुंकीत बसावे, एवढेच तुमचे काम. उद्याचे मरण तुम्ही आज ओढवून घ्याल. रागाने का कोणते काम होत असते? गोडीगुलाबीने घ्यावे लागते. आमची कशी ओढाताण होत असेल त्याची तुम्हाला काय कल्पना?" वडील आईला बोलू लागले. "पदोपदी अपमान करून घेण्यापेक्षा आज मेलेले काय वाईट? कुत्र्यासारखे हिडीसफिडीस करून घेऊन जगण्यात काय गोडी? उद्यापेक्षा आजच मरणे म्हणजे सोने आहे. आणू द्या जप्ती, होऊ द्या लिलाव, आपणही मोलमजुरी करू, मथुरीच्या तिकडे राहावयास जाऊ. मजूरसुद्धा मेली असली अभद्र बोलणी, अशी घाणेरडी बोलणी ऐकून घेणार नाहीत. चला, आपण मोलमजुरी करू, धरित्रीवर निजू, झऱ्याचे पाणी पिऊ, झाडाचा पाला ओरबाडून खाऊ. चला." आई भावनाविवश झाली होती. "बोलणे सोपे, करणे कठीण. दुपारची वेळ झाली, म्हणजे समजेल सारे!" असे बोलून वडील बाहेर गेले. धाकटे भाऊ आईजवळ जाऊन म्हणाले, "आई! रडू नकोस. तू रडलीस, म्हणजे आम्हांला रडू येते. आई! तू सांगशील, ते काम आम्ही करू. रडू नकोस, आई!" लहान मुले मोठ्या आईची समजूत घालीत होती! फुले झाडाला आधार देत होती! करुण असे ते दृश्य होते. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] qp8prgi8716qwv7hn11s2ssu38wm22y 0 5303 36691 33869 2026-09-08T06:34:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[आंबट]] 36691 wikitext text/x-wiki '''मूळ सतराव्या अध्यायाचा प्रारंभ''' अथ सप्तदशोऽध्यायः '''अर्थ''' सतरावा अध्याय सुरु होतो. '''मूळ श्लोक''' अर्जुन उवाच ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १७-१ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''अर्जुन''' = अर्जुन, '''उवाच''' = म्हणाला, '''कृष्ण''' = हे श्रीकृष्णा, '''शास्त्रविधिम्‌''' = शास्त्रविधीचा, '''उत्सृज्य''' = त्याग करून, '''ये''' = जी माणसे, '''श्रद्धया''' = श्रद्धेने, '''अन्विताः''' = युक्त होऊन, '''यजन्ते''' = देवादींचे पूजन करतात, '''तेषाम्‌''' = त्यांची, '''निष्ठा''' = स्थिती, '''तु''' = तर, '''का''' = कोणती असते, '''सत्त्वम्‌''' = सात्त्विकी असते, '''आहो''' = अथवा, '''रजः''' = राजसी, '''(किंवा)''' = किंवा, '''तमः''' = तामसी असते ॥ १७-१ ॥ '''अर्थ''' अर्जुन म्हणाला, हे श्रीकृष्णा, जी माणसे शास्त्रविधीला सोडून श्रद्धेने युक्त होऊन देवादिकांचे पूजन करतात, त्यांची मग स्थिती कोणती? सात्त्विक, राजस की तामस? ॥ १७-१ ॥ '''मूळ श्लोक''' श्रीभगवानुवाच त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ १७-२ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''श्रीभगवान''' = भगवान श्रीकृष्ण, '''उवाच''' = म्हणाले, '''देहिनाम्‌''' = माणसांची, '''सा''' = ती (शास्त्रीय संस्कारांनी रहित अशी), '''स्वभावजा''' = स्वभावतःच उत्पन्न झालेली, '''श्रद्धा''' = श्रद्धा, '''सात्त्विकी''' = सात्त्विक, '''च''' = आणि, '''राजसी''' = राजस, '''च''' = तसेच, '''तामसी''' = तामस, '''इति''' = अशी, '''त्रिविधा एव''' = तीन प्रकारचीच, '''भवति''' = असते, '''ताम्‌''' = ती, '''(मत्तः)''' = (माझ्याकडून), '''शृणु''' = तू ऐक ॥ १७-२ ॥ '''अर्थ''' भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, मनुष्यांची ती शास्त्रीय संस्कार नसलेली, केवळ स्वभावतः उत्पन्न झालेली श्रद्धा सात्त्विक, राजस व तामस अशा तीन प्रकारचीच असते. ती तू माझ्याकडून ऐक. ॥ १७-२ ॥ '''मूळ श्लोक''' सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १७-३ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''भारत''' = हे भारता (अर्थात भरतवंशी अर्जुना), '''सर्वस्य''' = सर्व माणसांची, '''श्रद्धा''' = श्रद्धा ही, '''सत्त्वानुरूपा''' = त्यांच्या अंतःकरणाच्या भावाला अनुरूप अशी, '''भवति''' = असते, '''अयम्‌''' = हा, '''पुरुषः''' = पुरुष, '''श्रद्धामयः''' = श्रद्धामय आहे, '''(अतः)''' = म्हणून, '''यः''' = जो पुरुष, '''यच्छ्रद्धः''' = जशी श्रद्धा असणारा आहे, '''सः एव''' = तो स्वतःसुद्धा, '''सः''' = तोच असतो ॥ १७-३ ॥ '''अर्थ''' हे भारता (अर्थात भरतवंशी अर्जुना), सर्व माणसांची श्रद्धा त्यांच्या अंतःकरणानुरूप असते. हा पुरुष श्रद्धामय आहे. म्हणून जो पुरुष ज्या श्रद्धेने युक्त आहे, तो स्वतःही तोच आहे (अर्थात त्या श्रद्धेनुसार त्याचे स्वरूप असते). ॥ १७-३ ॥ '''मूळ श्लोक''' यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ १७-४ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''सात्त्विकाः''' = सात्त्विक पुरुष, '''देवान्‌''' = देवांची, '''यजन्ते''' = पूजा करतात, '''राजसाः''' = राजस पुरुष, '''यक्षरक्षांसि''' = यक्ष व राक्षस यांची (पूजा करतात), '''(तथा)''' = तसेच, '''अन्ये''' = अन्य जे, '''तामसाः''' = तामस, '''जनाः''' = पुरुष आहेत, '''(ते)''' = ते, '''प्रेतान्‌''' = प्रेते, '''च''' = आणि, '''भूतगणान्‌''' = भूतगणांची, '''यजन्ते''' = पूजा करतात ॥ १७-४ ॥ '''अर्थ''' सात्त्विक माणसे देवांची पूजा करतात. राजस माणसे यक्ष-राक्षसांची तसेच इतर तामस माणसे असतात, ती प्रेत व भूतगणांची पूजा करतात. ॥ १७-४ ॥ '''मूळ श्लोक''' अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ १७-५ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''अशास्त्रविहितम्‌''' = शास्त्रविधीने रहित (केवळ मनःकल्पित), '''घोरम्‌''' = घोर, '''तपः''' = तप, '''ये''' = जे, '''जनाः''' = पुरुष, '''तप्यन्ते''' = करतात, '''(च)''' = आणि, '''(ये)''' = जे पुरुष, '''दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः''' = दंभ व अहंकार यांनी संयुक्त असतात, '''(एवम्‌)''' = तसेच, '''कामरागबलान्विताः''' = कामना, आसक्ती आणि सामर्थ्याचा अभिमान यांनी सुद्धा युक्त असतात ॥ १७-५ ॥ '''अर्थ''' जी माणसे शास्त्रविधी सोडून केवळ मनाच्या कल्पनेप्रमाणे घोर तप करतात तसेच दंभ, अहंकार, कामना, आसक्ती आणि बळाचा अभिमान यांनी युक्त असतात ॥ १७-५ ॥ '''मूळ श्लोक''' कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्‌ ॥ १७-६ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''(च)''' = आणि, '''(ये)''' = जे पुरुष, '''शरीरस्थम्‌''' = शरीररूपाने स्थित असणाऱ्या, '''भूतग्रामम्‌''' = भूतसमुदायाला, '''च''' = आणि, '''अन्तःशरीरस्थम्‌''' = अंतःकरणात स्थित असणाऱ्या, '''माम्‌''' = मज परमात्म्याला, '''एव''' = सुद्धा, '''कर्शन्तयः''' = कृश करणारे असतात, '''तान्‌''' = ते, '''अचेतसः''' = अज्ञानी पुरुष, '''आसुरनिश्चयान्‌''' = आसुर स्वभावाचे आहेत, '''(इति)''' = असे, '''विद्धि''' = तू जाण ॥ १७-६ ॥ '''अर्थ''' जे शरीराच्या रूपात असलेल्या भूतसमुदायाला आणि अंतःकरणात राहणाऱ्या मलाही कृश करणारे असतात, ते अज्ञानी लोक आसुरी स्वभावाचे आहेत, असे तू जाण. ॥ १७-६ ॥ '''मूळ श्लोक''' आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ १७-७ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''आहारः''' = भोजन, '''अपि''' = सुद्धा, '''सर्वस्य''' = सर्वांचे (आपल्या प्रकृतीला अनुसरून), '''त्रिविधः''' = तीन प्रकारचे, '''प्रियः''' = प्रिय, '''भवति''' = होते, '''तु''' = आणि, '''तथा''' = त्याचप्रमाणे, '''यज्ञः''' = यज्ञ, '''तपः''' = तप, '''(च)''' = आणि, '''दानम्‌''' = दाने (ही सुद्धा तीन तीन प्रकारची होतात), '''तेषाम्‌''' = त्यांचा, '''इमम्‌''' = हा (वेगवेगळा), '''भेदम्‌''' = भेद, '''(मत्तः)''' = माझ्याकडून, '''शृणु''' = तू ऐक ॥ १७-७ ॥ '''अर्थ''' भोजनही सर्वांना आपापल्या प्रकृतीप्रमाणे तीन प्रकारचे प्रिय असते. आणि तसेच यज्ञ, तप व दानही तीन तीन प्रकारची आहेत. त्यांचे हे निरनिराळे भेद तू माझ्याकडून ऐक. ॥ १७-७ ॥ '''मूळ श्लोक''' आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ १७-८ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः''' = आयुष्य, बुद्धी, बल, आरोग्य, सुख व प्रीती वाढविणारे, '''रस्याः''' = रसयुक्त, '''स्निग्धाः''' = स्निग्ध, '''स्थिराः''' = स्थिर राहणारे, '''(तथा)''' = तसेच, '''हृद्याः''' = स्वभावतःच मनाला प्रिय असणारे, '''(ईदृशाः)''' = असले, '''आहाराः''' = आहार म्हणजे भोजन करण्याचे पदार्थ, '''सात्त्विकप्रियाः''' = सात्त्विक पुरुषाला प्रिय असतात ॥ १७-८ ॥ '''अर्थ''' आयुष्य, बुद्धी, बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढविणारे, रसयुक्त, स्निग्ध, स्थिर राहणारे, स्वभावतः मनाला प्रिय वाटणारे असे भोजनाचे पदार्थ सात्त्विक पुरुषांना प्रिय असतात. ॥ १७-८ ॥ '''मूळ श्लोक''' कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ १७-९ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''कटु''' = कडू, '''अम्ल''' = [[आंबट]], '''लवण''' = खारट, '''अत्युष्ण''' = अतिशय गरम, '''तीक्ष्ण''' = तिखट, '''रुक्ष''' = कोरडे, '''विदाहिनः''' = दाहकारक (जळजळ निर्माण करणारे), '''दुःखशोक-आमयप्रदाः''' = दुःख, चिंता तसेच रोग उत्पन्न करणारे असे, '''आहाराः''' = आहार म्हणजे भोजन करण्याचे पदार्थ, '''राजसस्य''' = राजस पुरुषाला, '''इष्टाः''' = प्रिय असतात ॥ १७-९ ॥ '''अर्थ''' कडू, आंबट, खारट, फार गरम, तिखट, कोरडे, जळजळणारे आणि दुःख, काळजी व रोग उत्पन्न करणारे भोजनाचे पदार्थ राजस माणसांना आवडतात. ॥ १७-९ ॥ '''मूळ श्लोक''' यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्‌ । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्‌ ॥ १७-१० ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''यत्‌''' = जे, '''भोजनम्‌''' = भोजन, '''यातयामम्‌''' = अर्धपक्व, '''गतरसम्‌''' = रसरहित, '''पूति''' = दुर्गंधयुक्त, '''पर्युषितम्‌''' = शिळे, '''च''' = आणि, '''उच्छिष्टम्‌''' = उष्टे आहे, '''च''' = तसेच, '''(यत्‌)''' = जे, '''अमेध्यम्‌ अपि''' = अपवित्र सुद्धा आहे, '''(तत्‌)''' = ते भोजन, '''तामसप्रियम्‌''' = तामस पुरुषाला प्रिय असते ॥ १७-१० ॥ '''अर्थ''' जे भोजन कच्चे, रस नसलेले, दुर्गंध येणारे, शिळे आणि उष्टे असते, तसेच जे अपवित्रही असते, ते भोजन तामसी लोकांना आवडते. ॥ १७-१० ॥ '''मूळ श्लोक''' अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७-११ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''यः''' = जो, '''विधिदृष्टः''' = शास्त्रविधीने नियत, '''यज्ञः''' = यज्ञ, '''यष्टव्यम्‌ एव''' = करणे हे कर्तव्य आहे, '''इति''' = अशाप्रकारे, '''मनः''' = मनाचे, '''समाधाय''' = समाधान करून, '''अफलाकाङ्क्षिभिः''' = फळाची इच्छा न करणाऱ्या पुरुषांकडून, '''इज्यते''' = केला जातो, '''सः''' = तो, '''(यज्ञः)''' = यज्ञ, '''सात्त्विकः''' = सात्त्विक आहे ॥ १७-११ ॥ '''अर्थ''' जो शास्त्रविधीने नेमून दिलेला, यज्ञ करणे कर्तव्य आहे, असे मनाचे समाधान करून फळाची इच्छा न करणाऱ्या पुरुषांकडून केला जातो, तो सात्त्विक यज्ञ होय. ॥ १७-११ ॥ '''मूळ श्लोक''' अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्‌ । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्‌ ॥ १७-१२ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''तु''' = परंतु, '''भरतश्रेष्ठ''' = हे भरतश्रेष्ठा (अर्थात भरतवंशीयांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुना), '''दम्भार्थम्‌ एव''' = केवळ दांभिक आचरणासाठी, '''च''' = अथवा, '''फलम्‌ अपि''' = फळ हे सुद्धा, '''अभिसन्धाय''' = दृष्टीपुढे ठेवून, '''यत्‌''' = जो यज्ञ, '''इज्यते''' = केला जातो, '''तम्‌''' = त्या, '''यज्ञम्‌''' = यज्ञाला, '''राजसम्‌''' = राजस असे, '''विद्धि''' = तू जाण ॥ १७-१२ ॥ '''अर्थ''' परंतु हे भरतश्रेष्ठा (अर्थात भरतवंशीयांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुना), केवळ दिखाव्यासाठी किंवा फळही नजरेसमोर ठेवून जो यज्ञ केला जातो, तो यज्ञ तू राजस समज. ॥ १७-१२ ॥ '''मूळ श्लोक''' विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्‌ । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १७-१३ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''विधिहीनम्‌''' = शास्त्रविधीने रहित, '''असृष्टान्नम्‌''' = अन्नदानाने रहित, '''मन्त्रहीनम्‌''' = मंत्र-रहित, '''अदक्षिणम्‌''' = दक्षिणारहित, '''(च)''' = आणि, '''श्रद्धाविरहितम्‌''' = श्रद्धेने रहित (अशाप्रकारे केल्या जाणाऱ्या), '''यज्ञम्‌''' = यज्ञाला, '''तामसम्‌''' = तामस यज्ञ, '''(इति)''' = असे, '''परिचक्षते''' = म्हणतात ॥ १७-१३ ॥ '''अर्थ''' शास्त्राला सोडून, अन्नदान न करता, मंत्रांशिवाय, दक्षिणा न देता व श्रद्धा न ठेवता केल्या जाणाऱ्या यज्ञाला तामस यज्ञ असे म्हणतात. ॥ १७-१३ ॥ '''मूळ श्लोक''' देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्‌ । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १७-१४ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम्‌''' = देवता, ब्राह्मण, गुरू आणि ज्ञानी माणसांचे पूजन, '''शौचम्‌''' = पवित्रता, '''आर्जवम्‌''' = सरळपणा, '''ब्रह्मचर्यम्‌''' = ब्रह्मचर्य, '''च''' = आणि, '''अहिंसा''' = अहिंसा (हे सर्व), '''शारीरम्‌''' = शरीरसंबंधी, '''तपः''' = तप (आहे), '''(इति)''' = असे, '''उच्यते''' = म्हटले जाते ॥ १७-१४ ॥ '''अर्थ''' देव, ब्राह्मण, गुरू व ज्ञानी यांची पूजा करणे, पावित्र्य, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा, हे शारीरिक तप म्हटले जाते. ॥ १७-१४ ॥ '''मूळ श्लोक''' अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्‌ । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १७-१५ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''अनुद्वेगकरम्‌''' = उद्वेग निर्माण न करणारे, '''प्रियहितम्‌''' = प्रिय आणि हितकारक, '''च''' = तसेच, '''सत्यम्‌''' = यथार्थ सत्य असे, '''यत्‌''' = जे, '''वाक्यम्‌''' = भाषण आहे, '''च''' = तसेच, '''(यत्‌)''' = जो, '''स्वाध्यायाभ्यसनम्‌''' = वेदशास्त्रांचे पठण तसेच परमेश्वराच्या नावाच्या जपाचा अभ्यास, '''(तत्‌) एव''' = तेच, '''वाङ्मयम्‌''' = वाचेसंबंधीचे, '''तपः''' = तप, '''(इति)''' = असे, '''उच्यते''' = सांगितले जाते ॥ १७-१५ ॥ '''अर्थ''' जे दुसऱ्याला न बोचणारे, प्रिय, हितकारक आणि यथार्थ भाषण असते ते, तसेच वेदशास्त्रांचे पठण व परमेश्वराच्या नामजपाचा अभ्यास, हेच वाणीचे तप म्हटले जाते. ॥ १७-१५ ॥ '''मूळ श्लोक''' मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १७-१६ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''मनःप्रसादः''' = मनाची प्रसन्नता, '''सौम्यत्वम्‌''' = शांत भाव, '''मौनम्‌''' = भगवंतांचे चिंतन करण्याचा स्वभाव, '''आत्मविनिग्रहः''' = मनाचा निग्रह, '''(च)''' = आणि, '''भावसंशुद्धिः''' = अंतःकरणाच्या भावांची चांगल्याप्रकारे पवित्रता, '''इति''' = अशाप्रकारे, '''एतत्‌''' = हे, '''मानसम्‌''' = मनासंबंधीचे, '''तपः''' = तप, '''उच्यते''' = म्हटले जाते ॥ १७-१६ ॥ '''अर्थ''' मनाची प्रसन्नता, शांत भाव, भगवच्चिंतन करण्याचा स्वभाव, मनाचा निग्रह आणि अंतःकरणातील भावांची पूर्ण पवित्रता, हे मनाचे तप म्हटले जाते. ॥ १७-१६ ॥ '''मूळ श्लोक''' श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७-१७ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''अफलाकाङ्क्षिभिः''' = फळाची इच्छा नसणाऱ्या, '''युक्तैः''' = योगी, '''नरैः''' = पुरुषांकडून, '''परया''' = परम, '''श्रद्धया''' = श्रद्धेने, '''तप्तम्‌''' = केले गेलेले, '''तत्‌''' = जे (पूर्वोक्त), '''त्रिविधम्‌''' = तीन प्रकारचे, '''तपः''' = तप (त्याला), '''सात्त्विकम्‌''' = सात्त्विक, '''परिचक्षते''' = असे म्हणतात ॥ १७-१७ ॥ '''अर्थ''' फळाची इच्छा न करणाऱ्या योगी पुरुषांकडून अत्यंत श्रद्धेने केलेल्या वर सांगितलेल्या तिन्ही प्रकारच्या तपाला सात्त्विक तप म्हणतात. ॥ १७-१७ ॥ '''मूळ श्लोक''' सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्‌ । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्‌ ॥ १७-१८ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''यत्‌''' = जे, '''तपः''' = तप हे, '''सत्कारमानपूजार्थम्‌''' = सत्कार, मान आणि पूजा यांच्यासाठी केले जाते, '''(तथा)''' = तसेच, '''च एव''' = अन्य कोणत्यातरी स्वार्थासाठी स्वभावतः केले जाते, '''(वा)''' = किंवा, '''दम्भेन''' = दांभिकपणाने, '''क्रियते''' = केले जाते, '''तत्‌''' = ते, '''अध्रुवम्‌''' = अनिश्चित, '''(तथा)''' = तसेच, '''चलम्‌''' = क्षणिक फळ देणारे तप, '''इह''' = येथे, '''राजसम्‌''' = राजस असे, '''प्रोक्तम्‌''' = म्हटले गेले आहे ॥ १७-१८ ॥ '''अर्थ''' जे तप सत्कार, मान व पूजा होण्यासाठी तसेच दुसऱ्या काही स्वार्थासाठीही स्वभावाप्रमाणे किंवा पाखंडीपणाने केले जाते, ते अनिश्चित तसेच क्षणिक फळ देणारे तप येथे राजस असे म्हटले आहे. ॥ १७-१८ ॥ '''मूळ श्लोक''' मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्‌ ॥ १७-१९ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''मूढग्राहेण''' = मूढतापूर्वक हट्टाने, '''आत्मनः''' = मन, वाणी व शरीर यांच्या, '''पीडया''' = पीडेसहित, '''वा''' = अथवा, '''परस्य''' = दुसऱ्याचे, '''उत्सादनार्थम्‌''' = अनिष्ट करण्यासाठी, '''यत्‌''' = जे, '''तपः''' = तप, '''क्रियते''' = केले जाते, '''तत्‌''' = त्या तपाला, '''तामसम्‌''' = तामस असे, '''उदाहृतम्‌''' = म्हटले जाते ॥ १७-१९ ॥ '''अर्थ''' जे तप मूर्खतापूर्वक हट्टाने, मन, वाणी आणि शरीर यांना कष्ट देऊन किंवा दुसऱ्यांचे अनिष्ट करण्यासाठी केले जाते, ते तप तामस म्हटले गेले आहे. ॥ १७-१९ ॥ '''मूळ श्लोक''' दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्‌ ॥ १७-२० ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''दातव्यम्‌''' = दान देणे हे कर्तव्य आहे, '''इति''' = अशा भावनेने, '''यत्‌''' = जे, '''दानम्‌''' = दान, '''देशे''' = देश, '''च''' = तसेच, '''काले''' = काल, '''च''' = आणि, '''पात्रे''' = पात्र प्राप्त झाल्यावर, '''अनुपकारिणे''' = उपकार न करणाऱ्याला, '''दीयते''' = दिले जाते, '''तत्‌''' = ते, '''दानम्‌''' = दान, '''सात्त्विकम्‌''' = सात्त्विक असे, '''स्मृतम्‌''' = म्हटले गेले आहे ॥ १७-२० ॥ '''अर्थ''' दान देणे कर्तव्य आहे, या भावनेने जे दान, देश, काल आणि पात्र मिळाली असता उपकार न करणाऱ्याला दिले जाते, ते दान सात्त्विक म्हटले गेले आहे. ॥ १७-२० ॥ '''मूळ श्लोक''' यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्‌ ॥ १७-२१ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''तु''' = परंतु, '''यत्‌''' = जे, '''(दानम्‌)''' = दान, '''परिक्लिष्टम्‌''' = क्लेशपूर्वक, '''च''' = तसेच, '''प्रत्युपकारार्थम्‌''' = प्रत्युपकाराच्या अपेक्षेने, '''वा''' = अथवा, '''फलम्‌''' = (कोणतेतरी) फळ, '''उद्दिश्य''' = दृष्टीपुढे ठेवून, '''पुनः''' = पुन्हा, '''दीयते''' = दिले जाते, '''तत्‌''' = ते, '''दानम्‌''' = दान, '''राजसम्‌''' = राजस, '''(इति)''' = असे, '''स्मृतम्‌''' = म्हटले आहे ॥ १७-२१ ॥ '''अर्थ''' परंतु जे दान क्लेशपूर्वक, प्रत्युपकाराच्या हेतूने अथवा फळ नजरेसमोर ठेवून दिले जाते, ते दान राजस म्हटले आहे. ॥ १७-२१ ॥ '''मूळ श्लोक''' अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्‌ ॥ १७-२२ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''यत्‌''' = जे, '''दानम्‌''' = दान, '''असत्कृतम्‌''' = सत्कार न करता, '''(वा)''' = अथवा, '''अवज्ञातम्‌''' = तिरस्कार करून, '''अदेशकाले''' = अयोग्य स्थळी व काळी, '''च''' = तसेच, '''अपात्रेभ्यः''' = कुपात्र माणसाला, '''दीयते''' = दिले जाते, '''तत्‌''' = ते, '''(दानम्‌)''' = दान, '''तामसम्‌''' = तामस, '''उदाहृतम्‌''' = म्हटले गेले आहे ॥ १७-२२ ॥ '''अर्थ''' जे दान सत्काराशिवाय किंवा तिरस्कारपूर्वक अयोग्य ठिकाणी, अयोग्य काळी आणि कुपात्री दिले जाते, ते दान तामस म्हटले गेले आहे. ॥ १७-२२ ॥ '''मूळ श्लोक''' ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ १७-२३ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''ॐ''' = ॐ, '''तत्‌''' = तत्‌, '''सत्‌''' = सत्‌, '''इति''' = हे, '''त्रिविधः''' = तीन प्रकारचे, '''निर्देश:''' = नाम, '''ब्रह्मणः स्मृतः''' = सच्चिदानंदघन ब्रह्माचेच आहे, '''तेन''' = त्याच्याकडून, '''पुरा''' = सृष्टीच्या आदिकाळी, '''ब्राह्मणाः''' = ब्राह्मण, '''च''' = आणि, '''वेदाः''' = वेद, '''च''' = तसेच, '''यज्ञाः''' = यज्ञ इत्यादी, '''विहिताः''' = निर्मिले गेले ॥ १७-२३ ॥ '''अर्थ''' ॐ तत्‌ सत्‌ अशी तीन प्रकारची सच्चिदानंदघन ब्रह्माची नावे सांगितली आहेत. त्यांपासून सृष्टीच्या आरंभी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञादी रचले गेले आहेत. ॥ १७-२३ ॥ '''मूळ श्लोक''' तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्‌ ॥ १७-२४ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''तस्मात्‌''' = म्हणून, '''ब्रह्मवादिनाम्‌''' = वेदमंत्रांचे उच्चारण करणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषांच्या, '''विधानोक्ताः''' = शास्त्रविधीने नियत अशा, '''यज्ञदानतपःक्रियाः''' = यज्ञ, दान आणि तपरूप क्रिया या, '''सततम्‌''' = सदा, '''ॐ''' = ॐ, '''इति''' = असे (परमात्म्याचा नामाचे), '''उदाहृत्य (एव)''' = उच्चारण करूनच, '''प्रवर्तन्ते''' = सुरू होतात ॥ १७-२४ ॥ '''अर्थ''' म्हणून वेदमंत्रांचा उच्चार करणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषांच्या शास्त्राने सांगितलेल्या यज्ञ, दान व तप रूप क्रियांचा नेहमी ॐ या परमात्म्याच्या नावाचा उच्चार करूनच आरंभ होत असतो. ॥ १७-२४ ॥ '''मूळ श्लोक''' तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ १७-२५ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''तत्‌''' = तत्‌ म्हणजे तत्‌ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या परमात्म्याचे हे सर्व काही आहे, '''इति''' = या भावनेने, '''फलम्‌''' = फळाची, '''अनभिसन्धाय''' = इच्छा न धरता, '''विविधाः''' = नाना प्रकारच्या, '''यज्ञतपःक्रियाः''' = यज्ञ व तप रूप क्रिया, '''च''' = तसेच, '''दानक्रियाः''' = दानरूप क्रिया, '''मोक्षकाङ्क्षिभिः''' = कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषांकडून, '''क्रियन्ते''' = केल्या जातात ॥ १७-२५ ॥ '''अर्थ''' तत्‌ या नावाने संबोधिल्या जाणाऱ्या परमात्म्याचेच हे सर्व आहे, या भावनेने फळाची इच्छा न करता नाना प्रकारच्या यज्ञ, तप व दान रूप क्रिया कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषांकडून केल्या जातात. ॥ १७-२५ ॥ '''मूळ श्लोक''' सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ १७-२६ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''सद्भावे''' = सत्य भावाच्या बाबतीत, '''च''' = आणि, '''साधुभावे''' = श्रेष्ठ भावांच्या संदर्भात, '''सत्‌''' = सत्‌, '''इति''' = या प्रकारे, '''एतत्‌''' = या परमात्म्याच्या नावाचा, '''प्रयुज्यते''' = प्रयोग केला जातो, '''तथा''' = तसेच, '''पार्थ''' = हे पार्था (अर्थात पृथापुत्र अर्जुना), '''प्रशस्ते''' = उत्तम, '''कर्मणि (अपि)''' = कर्माच्या बाबतीत सुद्धा, '''सत्‌''' = सत्‌ या, '''शब्दः''' = शब्दाचा, '''युज्यते''' = प्रयोग केला जातो ॥ १७-२६ ॥ '''अर्थ''' सत्‌ या परमात्म्याच्या नावाचा सत्य भावात आणि श्रेष्ठ भावात प्रयोग केला जातो. तसेच हे पार्था (अर्थात पृथापुत्र अर्जुना), उत्तम कर्मातही सत्‌ शब्द योजला जातो. ॥ १७-२६ ॥ '''मूळ श्लोक''' यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ १७-२७ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''च''' = तसेच, '''यज्ञे''' = यज्ञ, '''तपसि''' = तप, '''च''' = आणि, '''दाने''' = दान यांच्या बाबतीत, '''(या)''' = जी, '''स्थितिः''' = स्थिती म्हणजे श्रद्धा व आस्तिक भाव आहे, '''(सा) एव''' = ती सुद्धा, '''सत्‌''' = सत्‌, '''इति''' = याप्रकाराने, '''उच्यते''' = सांगितली जाते, '''च''' = आणि, '''तदर्थीयम्‌''' = त्या परमात्म्यासाठी केले जाणारे, '''कर्म''' = कर्म हे, '''एव''' = निश्चितपणे, '''सत्‌''' = सत्‌, '''इति''' = असे, '''अभिधीयते''' = म्हटले जाते ॥ १७-२७ ॥ '''अर्थ''' तसेच यज्ञ, तप आणि दान यांमध्ये जी स्थिती अर्थात आस्तिक बुद्धी असते, तिलाही सत्‌ असे म्हणतात आणि त्या परमात्म्यासाठी केलेले कर्म निश्चयाने सत्‌ असे म्हटले जाते. ॥ १७-२७ ॥ '''मूळ श्लोक''' अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्‌ । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ १७-२८ ॥ '''संदर्भित अन्वयार्थ''' '''पार्थ''' = हे पार्था (अर्थात पृथापुत्र अर्जुना), '''अश्रद्धया''' = श्रद्धेविना केले जाणारे, '''हुतम्‌''' = हवन, '''दत्तम्‌''' = दिलेले दान, '''(च)''' = तसेच, '''तप्तं तपः''' = केलेले तप, '''च''' = आणि, '''यत्‌''' = जे काहीही, '''कृतम्‌''' = केले जाणारे शुभ कर्म आहे, '''(तत्‌)''' = ते सर्व, '''असत्‌''' = असत्‌, '''इति''' = असे, '''उच्यते''' = सांगितले जाते, '''(अतः)''' = म्हणून, '''तत्‌''' = ते तर, '''नो इह''' = या लोकीही लाभदायक नाही, '''च''' = आणि, '''न प्रेत्य''' = मेल्यावरही लाभदायक नाही ॥ १७-२८ ॥ '''अर्थ''' हे पार्था (अर्थात पृथापुत्र अर्जुना), श्रद्धेशिवाय केलेले हवन, दिलेले दान, केलेले तप आणि जे काही केलेले शुभ कार्य असेल, ते सर्व असत्‌ म्हटले जाते. त्यामुळे ते ना इहलोकात फलदायी होत ना परलोकात. ॥ १७-२८ ॥ '''मूळ सतराव्या अध्यायाची समाप्ती''' ॐ तत्सदिति श्रीमद्‌भगवद्‌गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ '''अर्थ''' ॐ हे परमसत्य आहे. याप्रमाणे श्रीमद्‌भगवद्‌गीतारूपी उपनिषद तथा ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राविषयी श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादातील श्रद्धात्रयविभागयोग नावाचा हा सतरावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ १७ ॥ [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स प्रकल्पातून स्थानांतरीत]] [[वर्ग:श्रीमद्‌भगवद्‌गीता (मूळ श्लोक, संदर्भित अन्वयार्थ आणि अर्थ यासह)]] atytvneca95qiq4sbrytp9dwqwcc8jd 0 5322 36695 36212 2026-09-08T06:35:05Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[सपक]] 36695 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = श्रीधरस्वामी नाझरेकर | विभाग = | मागील = [[श्रीशिवलीलामृत/अध्याय पहिला]] | पुढील = [[श्रीशिवलीलामृत/अध्याय तिसरा]] | वर्ष = १७१८ | टिपण = }} <poem> अध्याय दुसरा श्रीगणेशाय नमः॥ जेथें सर्वदा शिवस्मरण ॥ तेथें भुक्ति मुक्ति सर्वकल्याण ॥ नाना संकटें विघ्नें दारुण ॥ न बाधती कालत्रयी ॥१॥ संकेतें अथवा हास्येंकरून ॥ भलत्या मिसें घडो शिवस्मरण ॥ न कळतां परिसासी लोह जाण ॥ संघटतां सुवर्ण करी कीं ॥२॥ न कळतां प्राशिलें अमृत ॥ परी अमर करी कीं यथार्थ ॥ औषधी नेणतां भक्षित ॥ परी रोग सत्य हरी कीं ॥३॥ शुष्कतृणपर्वत अद्भुत ॥ नेणतां बाळक अकस्मात ॥ अग्निस्फुलिंग टाकीत ॥ परी भस्म यथार्थ करी कीं ॥४॥ तैसे न कळतां घडे शिवस्मरण ॥ परी सकळ दोषां होय दहन ॥ अथवा विनोदेंकरून ॥ शिवस्मरण घडो कां ॥५॥ हे कां व्यर्थ हांका फोडिती ॥ शिव शिव नामें आरडती ॥ अरे कां हे उगे न राहती ॥ हरहर गर्जती वेळोवेळां ॥६॥ शिवनामाचा करिती कोल्हाळ ॥ माझें उठविलें कपाळ ॥ शिव शिव म्हणतां वेळोवेळ ॥ काय येतें यांच्या हाता ॥७॥ ऐसी हेळणा करी क्षणक्षणीं ॥ परी उमावल्लभनाम ये वदनीं ॥ पुत्रकन्यानामेंकरूनी ॥ शिवस्मरण घडो कां ॥८॥ महाप्रीतीनें करितां शिवस्मरण ॥ आदरें करितां शिवध्यान ॥ शिवस्वरूप मानूनी ब्राह्मण ॥ संतर्पण करी सदां ॥९॥ ऐसी शिवीं आवडी धरी ॥ त्याहीमाजी आली शिवरात्री ॥ उपवास जागरण करी ॥ होय बोहरी महत्पापा ॥१०॥ ते दिवशीं बिल्वदळें घेऊन ॥ यथासांग घडलें शिवार्चन ॥ तरी सहस्त्रजन्मींचे पाप संपूर्ण ॥ भस्म होऊन जाईल ॥११॥ नित्य बिल्वदळें शिवासी वाहत ॥ त्याएवढा नाहीं पुण्यवंत ॥ तो तरेल हें नवल नव्हे सत्य ॥ त्याच्या दर्शनें बहुत तरती ॥१२॥ प्रातःकाळी घेतां शिवदर्शन ॥ यामिनीचें पाप जाय जळोन ॥ पूर्वजन्मींचें दोष गहन ॥ माध्यान्हीं दर्शन घेतां नुरती ॥१३॥ सायंकाळीं शिव पाहतां सप्रेम ॥ सप्तजन्मींचें पाप होय भस्म ॥ शिवरात्रीचा महिमा परम ॥ शेषही वर्णू शकेना ॥१४॥ कपिलाषष्ठी अर्धोदय संक्रमण ॥ महोदय गजच्छाया ग्रहण ॥ इतुकेही पर्वकाळ ओंवाळून ॥ शिवरात्रीवरून टाकावें ॥१५॥ शिवरात्री आधींचि पुण्यदिवस ॥ त्याहीवरी पूजन जागरण विशेष ॥ त्रिकाळपूजा आणि रुद्रघोष ॥ त्याच्या पुण्यासी पार नाहीं ॥१६॥ वसिष्ठ विश्वामित्रादि मुनीश्वर ॥ सुरगण गंधर्व किन्नर ॥ सिद्ध चारण विद्याधर ॥ शिवरात्रिव्रत करिताती ॥१७॥ यदर्थी सुरस कथा बहुत ॥ शौनकादिकां सांगे सूत ॥ ती श्रोतीं ऐकावी सावचित्त ॥ अत्यादरेंकरूनियां ॥१८॥ तरी मासांमाजी माघमास ॥ ज्याचा व्यास महिमा वर्णीं विशेष ॥ त्याहीमाजी कृष्णचतुर्दशीस ॥ मुख्य शिवरात्रि जाणिजे ॥१९॥ विंध्याद्रिवासी एक व्याध ॥ मृगपक्षिघातक परमनिषिध्द ॥ महानिर्दय हिंसक निषाद ॥ केले अपराध बहु तेणें ॥२०॥ धनुष्यबाण घेऊनि करीं ॥ पारधीसी चालिला दुराचारी ॥ पाश वागुरा कक्षेसी धरी ॥ कवच लेत हरितवर्ण ॥२१॥ करीं गोधांगुलित्राण ॥ आणिकही हातीं शस्त्रसामुग्री घेऊन ॥ काननीं जातां शिवस्थान ॥ शोभायमान देखिलें ॥२२॥ तंव तो शिवरात्रीचा दिन ॥ यात्रा आली चहुंकडून ॥ शिवमंदिर श्रुंगारून ॥ शोभा आणिली कैलासींची ॥२३॥ शुद्धरजततगटवर्ण ॥ देवालय झळके शोभायमान ॥ गगनचुंबित ध्वज पूर्ण ॥ रत्नजडित कळस तळपताती ॥२४॥ मध्यें मणिमय शिवलिंग ॥ भक्त पूजा करिती सांग ॥ अभिषेकधारा अभंग ॥ विप्र धरिती रुद्रघोषें ॥२५॥ एक टाळ मृदंग घेऊन ॥ सप्रेम करिती शिवकीर्तन ॥ श्रोते करटाळी वाजवून ॥ हरहरशब्दें घोष करिती ॥२६॥ नाना परिमळद्रव्यसुवास ॥ तेणें दशदिशा दुमदुमिल्या विशेष ॥ लक्ष दीपांचे प्रकाश ॥ जलजघोष घंटारव ॥२७॥ शशिमुखा गर्जती भेरी ॥ त्यांचा नाद न माये अंबरी ॥ एवं चतुर्विध वाद्यें नानापरी ॥ भक्त वाजविती आनंदे ॥२८॥ तो तेथें व्याध पातला ॥ समोर विलोकी सर्व सोहळा ॥ एक मुहूर्त उभा ठाकला ॥ हांसत बोलिला विनोदे ॥२९॥ हे मूर्ख अवघे जन ॥ येथें द्रव्य काय व्यर्थ नासोन ॥ आंत दगड बाहेरी पाषाण ॥ देवपण येथें कैचें ॥३०॥ उत्तम अन्न सांडून ॥ व्यर्थ कां करिती उपोषण ॥ ऐसिया चेष्टा करीत तेथून ॥ काननाप्रती जातसे ॥३१॥ लोक नामें गर्जती वारंवार ॥ आपणहि विनोदें म्हणे शिव हर हर ॥ सहज सव्य घालूनि शिवमंदिर ॥ घोर कांतार प्रवेशला ॥३२॥ वाचेसी लागला तोचि वेध ॥ विनोदें बोले शिव शिव शब्द ॥ नामप्रतापें दोष अगाध ॥ झडत सर्व चालिले ॥३३॥ घोरांदर सेवितां वन ॥ नाढळतीच जीव लघुदारूण ॥ तों वरूणदिग्वधूचें सदन ॥ वासरमणि प्रवेशला ॥३४॥ निशा प्रवर्तली सबळ ॥ कीं ब्रह्मांडकरंडा भरलें काजळ ॥ कीं विशाळ कृष्णकंबळ ॥ मंडप काय उभारिला ॥३५॥ विगतधवा जेवीं कामिनी ॥ तेवीं न शोभे कदा यामिनी ॥ जरी मंडित दिसे उडुगणीं ॥ परी पतिहीन रजनी ते ॥३६॥ जैसा पंडित गेलिया सभेंतून ॥ मूर्ख जल्पती पाखंडज्ञान ॥ जेवीं अस्ता जातां सहस्त्रकिरण ॥ उडुगणें मागें झळकती ॥३७॥ असो ऐसी निशा दाटली सुबद्ध ॥ अवघा वेळ उपवासी निषाद ॥ तों एक सरोवर अगाध ॥ दृष्टीं देखिलें शोधितां ॥३८॥ अनेक संपत्ती सभाग्यसदनीं ॥ तेवीं सरोवरी शोभती कुमुदिनी ॥ तटीं बिल्ववृक्ष गगनीं ॥ शोभायमान पसरला ॥३९॥ योगभ्रष्ट कर्मभूमीसी पावती जनन ॥ तेवीं बिल्वडहाळिया गगनींहून ॥ भूमीस लागल्या येऊन ॥ माजी रविशशिकिरण न दिसे ॥४०॥ त्यांत तम दाटलें दारूण ॥ माजी बैसल्या व्याध जाऊन ॥ शरासनीं शर लावून ॥ कानाडी ओढोन सावज लक्षी ॥४१॥ दृष्टीं बिल्वदळें दाटलीं बहुत ॥ तीं दक्षिणहस्तें खुडोनि टाकीत ॥ तो तेथें पद्मजहस्तें स्थापित ॥ शिवलिंग दिव्य होतें ॥४२॥ त्यावरी बिल्वदळें पडत ॥ तेणें संतोषला अपर्णानाथ ॥ व्याधासी उपवास जागरण घडत ॥ सायास न करितां अनायासें ॥४३॥ वाचेसी शिवनामाचा चाळा ॥ हर हर म्हणे वेळोवेळां ॥ पापक्षय होत चालिला ॥ पूजन स्मरण सर्व घडलें ॥४४॥ एक याम झालिया रजनी ॥ तों जलपानालागीं एक हरिणी ॥ आली तेथें ते गर्भिणी ॥ परम सुकुमार तेजस्वी ॥४५॥ व्याध तिणें लक्षिला दुरून ॥ कृतांतवत परम दारुण ॥ आकर्ण ओढिला बाण ॥ देखोनि हरिणी बोलतसे ॥४६॥ म्हणे महापुरुषा अन्यायाविण ॥ कां मजवरी लाविला बाण ॥ मी तव हरिणी आहे गर्भिण ॥ वध तुवां न करावा ॥४७॥ उदरांत गर्भ सूक्ष्म अज्ञान ॥ वधितां दोष तुज दारुण ॥ एक रथभरी जीव वधितां सान ॥ तरी एक बस्त वधियेला ॥४८॥ शत बस्त वधितां एक ॥ वृषभहत्येचें पातक ॥ शत वृषभ तैं गोहत्या देख ॥ घडली शास्त्र वदतसे ॥४९॥ शत गोहत्येचें पातक पूर्ण ॥ एक वघितां होय ब्राह्मण ॥ शत ब्रह्महत्येचें पातक जाण ॥ एक स्त्री वधिलिया ॥५०॥ शत स्त्रियांहूनि अधिक ॥ एक गुरुहत्येचें पातक ॥ त्याहूनि शतगुणी देख ॥ एक गर्भिणी विधिलिया ॥५१॥ तरी अन्याय नसतां ये अवसरीं ॥ मज मारिसी कां वनांतरी ॥ व्याध म्हणे कुटुंब घरी ॥ उपवासी वाट पहात ॥५२॥ मीही आजि निराहार ॥ अन्न नाहींच अणुमात्र ॥ परी मृगी होऊनि सुंदर ॥ गोष्टी वद्सी शास्त्रींच्या ॥५३॥ मज आश्चर्य वाटतें पोटीं ॥ नराऐशा सांगसी गोष्टी ॥ तुज देखोनियां दृष्टीं ॥ दया हृदयीं उपजतसे ॥५४॥ पूर्वीं तुं होतीस कोण ॥ तुज एवढें ज्ञान कोठून ॥ तूं विशाळनेत्री रूप लावण्य ॥ सर्व वर्तमान मज सांगे ॥५५॥ मृगी म्हणे ते अवसरीं ॥ पूर्वी मंथन करितां क्षीरसागरीं ॥ चतुर्दश रत्ने काढिलीं सुरासुरीं ॥ महाप्रयत्नेंकरूनियां ॥५६॥ त्यांमाजी मी रंभा चतुर ॥ मज देखोनि भुलती सुरवर ॥ नाना तपें आचरोनि अपार ॥ तपस्वी पावती आम्हांतें ॥५७॥ म्यां नयनकटाक्षजाळें पसरून ॥ बांधिले निर्जरांचें मनमीन ॥ माझिया अंगसुवासा वेधून ॥ मुनिभ्रमर धांवती ॥५८॥ माझे गायन ऐकावया सुरंग ॥ सुधापानीं धांवती कुरंग ॥ मी भोगीं स्वर्गीचे दिव्य भोग ॥ स्वरूपें न मानी कोणासी ॥५९॥ मद अंगी चढला बहुत ॥ शिवभजन टाकिलें समस्त ॥ शिवरात्री सोमवार प्रदोषव्रत ॥ शिवार्चन सांडिलें म्यां ॥६०॥ सोडोनियां सुधापान ॥ करूं लागलें मद्यप्राशन ॥ हिरण्यनामा दैत्य दारूण ॥ सुर सोडोनि रतले त्यांसी ॥६१॥ ऐसा लोटला काळ अपार ॥ मृगयेसी गेला तो असुर ॥ त्या दुष्टासंगे अपर्णावर ॥ भजनपूजन विसरलें ॥६२॥ मनासी ऐसें वाटलें पूर्ण ॥ असुर गेला मृगयेलागून ॥ इतुक्यांत घ्यावें शिवदर्शन ॥ म्हणोनि गेलें कैलासा ॥६३॥ मज देखतां हिमनगजामात ॥ परम क्षोभोनि शाप देत ॥ तूं परम पापिणी यथार्थ ॥ मृगी होई मृत्युलोकीं ॥६४॥ तुझ्या सख्या दोघीजणी॥ त्या होतील तुजसवं हरिणी ॥ हिरण्य असुर माझिये भजनीं ॥ असावध सर्वदा ॥६५॥ तोही मृग होऊनि सत्य ॥ तुम्हांसींचि होईल रत ॥ ऐक व्याधा सावचित्त ॥ मग म्यां शिव प्रार्थिला ॥६६॥ हे पंचवदना विरूपाक्षा ॥ सच्चिदानंदा कर्माधक्षां॥ दक्षमखदळणा सर्वासाक्षा ॥ उ:शाप देईं आम्हांतें ॥६७॥ भोळा चक्रवर्ती दयाळ ॥ उःशाप वदला पयःफेनधवल ॥ द्वादश वर्षे भरतां तात्काळ ॥ पावाल माझिया पदातें ॥६८॥ मग आम्हीं मृगयोनी ॥ जन्मलों ये कर्मअवनीं ॥ मी गर्भिणी आहें हरिणी ॥ प्रसूतकाळ समीप असे ॥६९॥ तरी मी आपुल्या स्वस्थळा जाऊन ॥ सत्वर येतें गर्भ ठेवून ॥ मग तूं सुखें घेई प्राण ॥ सत्य वचन हें माझें ॥७०॥ ऐसी मृगी बोलिली सावचित्त ॥ त्यावरी तो व्याध काय बोलत ॥ तूं गोड बोलसी यथार्थ ॥ परी विश्वास मज न वाटे ॥७१॥ नानापरी असत्य बोलोन ॥ करावें शरीराचें संरक्षण ॥ हें प्राणीमात्रासी आहे ज्ञान ॥ तरी तूं शपथ वदें आतां ॥७२॥ महत्पापें उच्चारून ॥ शपथ वदें यथार्थ पूर्ण ॥ यावरी ते हरिणी दीनवदन ॥ वाहत आण ऐका ते ॥७३॥ ब्राह्मणकुळीं उपजोन ॥ जो न करी वेदशास्त्रध्ययन ॥ सत्यशौचवर्जित संध्याहीन ॥ माझे शिरीं पातक तें ॥७४॥ एक वेदविक्रय करीती पूर्ण ॥ कृतघ्न परपीडक नावडे भजन ॥ एक दानासी करिती विघ्न ॥ गुरु निंदाश्रवण एक करिती ॥७५॥ रमावराउमावरांची निंदा ॥ त्या पापाची मज होय आपदा ॥ दान दिधलें जें ब्रह्मवृंदा ॥ हिरोनी घेती माघारें ॥७६॥ एक यतिनिंदा करिती ॥ एक शास्त्रें पहाती द्वैत निर्मिती ॥ नाना भ्रष्टमार्ग आचरती ॥ स्वधर्म आपुला सांडोनियां ॥७७॥ देवायला माजी जाऊनी ॥ हरिकथापुराणश्रवणीं ॥ जे बैसती विडा घेउनी ॥ ते कोडी होती पापिये ॥७८॥ जे देवळांत करिती स्त्रीसंभोग ॥ कीं स्त्रीभ्रतारांसी करिती वियोग ॥ ते नपुंसक होऊनि अभाग्य ॥ उपजती या जन्मीं ॥७९॥ वर्मकर्मे निंदा करीत ॥ तो जगपुरीषभक्षक काग होत ॥ शिष्यांसी विद्या असोनि न सांगत ॥ तो पिंगळा होत निर्धारें ॥८०॥ अनुचित प्रतिग्रह ब्राह्मण घेती ॥ त्यानिमित्तें गंडमाळा होती ॥ परक्षेत्रींच्या गाई वळूनि आणिती ॥ ते अल्पायुषी होती या जन्मीं ॥८१॥ जो राजा करी प्रजापीडण ॥ तो या जन्मीं व्याघ्र कां सर्प होय दारूण ॥ वृथा करी साधुछळण ॥ निर्वंश पूर्ण होय त्याचा ॥८२॥ स्त्रिया व्रतनेम करीत ॥ भ्रतारासी अव्हेरीत ॥ धनधान्य असोनि वंचित ॥ त्या वाघुळा होती या जन्मीं ॥८३॥ पुरूष कुरूप म्हणोनियां त्यागिती ॥ त्या या जन्मीं बालविधवा होती ॥ तेथेंही जारकर्म करिती ॥ मग त्या होती वारांगना ॥८४॥ ज्या भ्रतारासी निर्भर्त्सिती ॥ त्या दासी किंवा कुलटा होती ॥ सेवक स्वामीचा द्रोह करिती ॥ ते जन्मा येती श्वानाच्या ॥८५॥ सेवकापासूनि सेवा घेऊन ॥ त्याचें न दे जो वेतन ॥ तो अत्यंत भिकारी होऊन ॥ दारोदारी हिंडतसे ॥८६॥ स्त्रीपुरुष गुज बोलतां ॥ जो जाऊनि ऐके तत्वतां ॥ त्याची स्त्री दुरावे हिंडतां ॥ अन्न न मिळे तयातें ॥८७॥ जे जारणमारण करिती ॥ ते भूत प्रेत पिशाच होती ॥ यती उपवासें पीडिती ॥ त्यांते दुष्काळ जन्मवरी ॥८८॥ स्त्री रजस्वला होऊनी ॥ गृहीं वावरें जे पापिणी ॥ पूर्वज रुधिरीं पडती पतनीं ॥ त्या गृही देव पितृगण न येती ॥८९॥ जे देवाच्या दीपांचें तोत नेती ॥ ते या जन्मीं निपुत्रिक होती ॥ ज्या रांधितां अन्न चोरोनी भक्षिती ॥ त्या मार्जारी होती या जन्मीं ॥९०॥ ब्राह्मणांसी कदन्न घालून ॥ आपण भक्षिती षड्र[[सपक]]्वान ॥ त्यांचे गर्भ पडती गळोन ॥ आपुलिया कर्मवशें ॥९१॥ जो मातापित्यांसी शिणवीत ॥ तो ये जन्मी मर्कट होत ॥ सासुश्वशुरा स्नुषा गांजित ॥ तरी बाळक न वांचे तियेचें ॥९२॥ मृगी म्हणे व्याधालागून ॥ जरी मी न ये परतोन ॥ तरी हीं महत्पापें संपूर्ण ॥ माझ्या माथां बैसोत ॥९३॥ हे मिथ्या गोष्ट होय साचार ॥ तरी घडो शिवपूजेचा अपहार ॥ ऐसी शपथ ऐकतां निर्धार ॥ व्याध शंकला मानसी ॥९४॥ म्हणे पतिव्रते जाई आतां ॥ सत्वर येई निशा सरतां ॥ हरिणी म्हणे शिवपदासी तत्वतां ॥ पुण्यवंता जाशील ॥९५॥ उदकपान करूनि वेगीं ॥ निजाश्रमा गेली कुरंगी ॥ इकडे व्याघ्र दक्षिणभार्गी ॥ टाकी बिल्वदळे खुडूनियां ॥९६॥ दोन प्रहर झाली यामिनी ॥ द्वितीय पूजा शिवें मानुनी ॥ अर्धपाप जळालें मुळींहुनी ॥ सप्तजन्मींचें तेधवां ॥९७॥ नामीं आवड जडली पूर्ण ॥ व्याध करी शिवस्मरण ॥ मृगीमुखें ऐकिलें निरूपण ॥ सहज जागरण घडलें तया ॥९८॥ तों दुसरी हरिणी अकस्मात ॥ पातली तेथें तृषाक्रांत ॥ व्याधे बाण ओढीतां त्वरित ॥ करुणा भाकी हरिणी ते ॥९९॥ म्हणे व्याधा ऐक ये समयी ॥ मज कामानळें पीडीलें पाहीं ॥ पतीसी भोग देऊनि लवलाही ॥ परतोनि येतें सत्वर ॥१००॥ व्याध आश्चर्य करी मनांत ॥ म्हणे शपथ बोलोनि जाई त्वरित ॥ धन्य तुमचे जीवित्व ॥ सर्व शास्त्रार्थ ठाउका ॥१॥ चापी तडाग सरोवर ॥ जो पतित मोडी देवागार ॥ गुरुनिंदक मद्यपानी दुराचार ॥ तीं पापें समग्र मस्तकीं माझ्या ॥२॥ महाक्षत्रिय आपण म्हणवित ॥ समरांगणी मागें पळत ॥ वृत्ति हरी सीमा लोटित ॥ ग्रंथ निंदित महापुरूषांचे ॥३॥ वेदशास्त्रांची निंदा करी ॥ संतभक्तांसी द्वेष धरी ॥ हरिहर चरित्रें अव्हेरी ॥ माझे शिरीं तीं पापें ॥४॥ धनधान्य असोनि पाहीं ॥ पतीलागीं शिणवी म्हणे नाहीं ॥ पति सांडोनि निजे परगृही ॥ तीं पापे माझिया माथां ॥५॥ पुत्र स्नुषा सन्मार्ग वर्तता ॥ त्यांसी व्यर्थची गाजिती जे नं पाहंतां ॥ ते कुरुप होती तत्वतां ॥ हिंडता भिक्षा न मिळेचि ॥६॥ बंधुबंधु जे वैर करिती ॥ ते या जन्मीं मत्स्य होती ॥ गुरुचें उणें जे पाहती ॥ त्यांची संपत्ति दग्ध होय ॥७॥ जे मार्गस्थांचीं वस्त्रे हरिती ॥ ते अतिशूद्र प्रेतवस्त्रें पांघरती ॥ आम्ही तपस्वी म्हणोनिया अनाचार करिती ॥ ते घुले होती मोकाट ॥८॥ दासी स्वामीची सेवा न करी ॥ ती ये जन्मी होय मगरी ॥ जो कन्याविक्रय करी ॥ हिंसक योनी निपजे तो ॥९॥ स्त्री भ्रताराची सेवा करीत ॥ तीस जो व्यर्थचि गांजित ॥ त्याचा गृहभंग होत ॥ जन्मजन्मांतरी न सुटे ॥११०॥ ब्राह्मण करी रसविक्रय ॥ घेतां देतां मद्यपी होय ॥ जो ब्रह्मवृंदा अपमानिताहे ॥ तो होय ब्रह्मराक्षस ॥११॥ एकें उपकार केला ॥ जो नष्ट नाठवी त्याला ॥ तो कृतघ्न जंत झाला ॥ पूर्वकर्मे जाणिजे ॥१२॥ विप्र श्राध्दीं जेवुनी ॥ स्त्रीभोग करी ते दिनीं ॥ तो श्वानसुकरयोनीं ॥ उपजेल नि:संशये ॥१३॥ व्यवहारी दहांत बैसोन ॥ खोटी साक्ष देई गर्जोन ॥ पूर्वज नरकीं पावती पतन ॥ असत्य साक्ष देतांचि ॥१४॥ दोघी स्त्रिया करून ॥ एकीचेंच राखी जो मन ॥ तो गोचिड होय जाण ॥ सारमेय शरीरी ॥१५॥ पूर्वजन्मीं कोंडी उदक ॥ त्याचा मळमूत्रनिरोध देख ॥ करितां साधुनिंदा आवश्यक ॥ सत्वर दंत भग्न होती ॥१६॥ देवालयीं करी भोजन ॥ तरी ये जन्मी होय क्षीण ॥ पृथ्वीपंतीची निंदा करितां जाण ॥ उदरीं मंदाग्नि होय पैं ॥१७॥ ग्रहणसमयीं करी भोजन ॥ त्यासी पित्तरोग हो दारुण ॥ परबाळें विकी परदेश नेऊन ॥ तरी सर्वांगीं कुष्ठ भरे ॥१८॥ जी स्त्री करी गर्भपातन ॥ तीउपजे वंध्या होऊन ॥ देवालय टाकी पाडोन ॥ तरी अंगभंग होय त्याचा ॥१९॥ अपराधाविण स्त्रीसी गांजिताहे ॥ त्याचें ये जन्मीं एक अंग जाये ॥ ब्राह्मणाचें अन्न हरिती पापिये ॥ त्यांचा वंश न वाढे कधीं ॥१२०॥ गुरु संत माता पिता ॥ त्यांसी होय जो निर्भर्त्सिता ॥ तरी वाचा जाय तत्वतां ॥ अडखळे बोलतां क्षणाक्षणां ॥२१॥ जो ब्राह्मणांसी दंड भारी ॥ त्यासी व्याधितिडका लागती शरीरीं ॥ जो संतासीं वादविवाद करी ॥ दीर्घ दंत होती त्याचे ॥२२॥ देवद्वारींचे तरुवर ॥ अश्वत्थादि वृक्ष साचार ॥ तोडितां पांगुळ होय निर्धार ॥ भिक्षा न मिळे हिंडातां ॥२३॥ जो सूतकान्न भक्षित ॥ त्याचे उदरीं नाना रोग होत ॥ आपणचि परिमळद्रव्य भोगी समस्त ॥ तरी दुर्गंधी सत्य सर्वांगी ॥२४॥ ब्राह्मणाचें ऋण न देतां ॥ तरी बाळपणीं मृत्यु पावे पिता ॥ जलवृक्षाच्छाया मोडितां ॥ तरी एकही स्थळ न मिळे त्यातें ॥२५॥ ब्राह्मणासी आशा लावून ॥ चाळवी नेदी कदा दान ॥ तो ये जन्मीं अन्न अन्न ॥ करीत हिंडे घरोघरीं ॥२६॥ जो पुत्रद्वेंष करीत ॥ आणि दरिद्रियाचें लग्न मोडित ॥ तरी स्त्रीसी सल राहे पोटांत ॥ वंध्या निश्चित संसारी ॥२७॥ जेणे ब्राह्मण बांधिले निग्रहून ॥ त्यासी सांडसें तोडी सुर्यनंदन ॥ जो नायके कथाग्रंथ पावन ॥ बधिर होय जन्मोजन्मी ॥२८॥ जो पीडी मातापितयांस ॥ त्याचा सर्वदा होई कार्यनाश ॥ एकासी भजे निंदी सर्व देवांस ॥ तरी एकचि पुत्र होय त्यासी ॥२९॥ जो चांडाळ गोवध करी ॥ त्यासी मिळे कर्कश नारी ॥ वृषभ वधितां निर्धारीं ॥ शतमूर्ख पुत्र होय त्यासी ॥१३०॥ उदकतृणेंविण पशु मारीत ॥ तरी मुक्याचि प्रजा होती समस्त ॥ जो पतिव्रतेसी भोगूं इच्छित ॥ तरी कुरूप नारी कर्कशा मिळे ॥३१॥ जो पारधी बहु जीव संहारी ॥ तो फेंपरा होय संसारी ॥ गुरूचा त्याग जो चांडाळ करी ॥ तो उपजतांचि मृत्यु पावे ॥३२॥ नित्य अथवा रविवरीं मुते रवीसमोर ॥ त्याचे बाळपणीं दंत भग्न केश शुभ्र ॥ जे मृत बाळासाठीं रूदती निर्धार॥ त्यांस हांसता निपुत्रिक होय ॥३३॥ हरिणी म्हणे व्याधालागून ॥ मी सत्वर येतें पतीसी भोग देऊन ॥ न यें तरी हीं पापें संपूर्ण ॥ माझ्या माथां बैसोत पैं ॥३४॥ व्याध मनांत शंकोन ॥ म्हणे धन्य धन्य तुमचें ज्ञान ॥ सत्वर येई गृहासी जाऊन ॥ सत्य संपूर्ण सांभाळी ॥३५॥ जलपान करूनि वेगीं ॥ आश्रम गेली ते कुरंगी ॥ तों मृगराज तेचि प्रसंगीं ॥ जलपानार्थ पातला ॥३६॥ व्याधें ओढिला बाण ॥ तों मृग बोले दीनवदन ॥ म्हणे माझ्या स्त्रिया पतिव्रता सगुण ॥ त्यांसी पुसोन येतों मी ॥३७॥ शपथ ऐकें त्वरित ॥ कीर्तन करिती प्रेमळ भक्त ॥ तो कथारंग मोडितां निर्वंश होत ॥ तें पाप सत्य मम माथां ॥३८॥ ब्रह्मकर्म वेदोक्त ॥ शुद्र निजांगे आचरत ॥ तो अधम नरकीं पडत ॥ परधर्म आचरतां ॥३९॥ तीर्थयात्रेसी विघ्नें करी ॥ वाटपाडी वस्त्र द्रव्य हरी ॥ तरी सर्वांगी व्रण अघोरीं ॥ नरकीं पडे कल्पपर्यंत ॥१४०॥ शास्त्रकोशीं नाहीं प्रमाण ॥ कूटकविता करी क्षुद्र लक्षून ॥ हरिती ब्राह्मणांचा मान ॥ तरी संतान तयांचे न वाढे ॥४१॥ हरिदिनीं शिवदिनी उपोषण ॥ विधियुक्त न करी द्वादशी पूर्ण ॥ तरी हस्त पाद क्षीण ॥ होती त्याचे निर्धारें ॥४२॥ एक शिवहरीप्रतिमा फोडिती ॥ एक भगवद्भक्तां विघ्नें करिती ॥ एक शिवमहिमा उच्छेदिती ॥ नरसीं होती कीटक ते ॥४३॥ मातृद्रोही त्यासी व्याधी भरे ॥ पितृद्रोही पिशाच विचरे ॥ गुरुद्रोही तात्काळ मरे ॥ भूतप्रेतगणीं विचरे तो ॥४४॥ विप्र आहार बहुत जेविती ॥ त्यांसी जो हांसे दुर्मती ॥ त्याचे मुखीं अहोचक्ररोग निश्चि ती॥ न सोडती जन्मवरी ॥४५॥ एक गोविक्रय करिती ॥ एक कन्याविक्रय अर्जिती ॥ ते नर मार्जार मस्त होती ॥ बाळें भक्षिती आपुलीं ॥४६॥ जो कन्या भगिनी अभिलाषी ॥ कामदृष्टीं न्याहाळी पतिव्रतेसी ॥ प्रमेहरोग होय त्यासी ॥ कीं खडा गुह्यांत दाटत ॥४७॥ प्रासादभंग लिंगभंग करी ॥ देवांचीं उपकरणें अलंकार चोरी ॥ देवप्रतिष्ठा अव्हेरी ॥ पंडुरोग होय ॥४८॥ एक मित्रद्रोह विश्वासघात करिती ॥ मातृपितृहत्या गुरूसी संकटी पाडिती ॥ ब्रह्मवध गोवध न वारिती ॥ अंगी सामर्थ्य असोनियां ॥४९॥ ब्राह्मण बैसवोनि बाहेरी ॥ उत्तमान्न जेविती गृहांतरी ॥ सोयर्यांची प्रार्थना करी ॥ संग्रहणी पोटशूळ होती तयां ॥१५०॥ एक कर्मभ्रष्ट पंचयज्ञ न करिती ॥ एक ब्राह्मणांची सदनें जाळिती ॥ एक दीनासी मार्गी नागविती ॥ एक संतांचा करिती अपमान ॥५१॥ एक करिती गुरुछळाण ॥ एक म्हणती पाहों याचें लक्षण ॥ नाना दोष आरोपिती अज्ञान ॥ त्यांचे संतान न वाढे ॥५२॥ जो सदा पितृदोष करी ॥ जो ब्रह्मवृंदासी अव्हेरी ॥ शिवकीर्तन ऐकतां त्रासे अंतरी ॥ तरी पितृवीर्य नव्हे तो ॥५३॥ शिवकीर्तनीं नव्हे सादर ॥ तरी कर्णमूळरोग निर्धार ॥ नसत्याचि गोष्टी जल्पे अपार ॥ जो दर्दुर होय निर्धारें ॥५४॥ शिवकीर्तन किंवा पुराण श्रवण ॥ तेथें शयन करीतां सर्प होय दारुण ॥ एक अविवादक छळक जाण ॥ ते पिशाचयोनी पावती ॥५५॥ एकां देवार्चनीं वीट येत ॥ ब्राह्मण पूजावया कंटाळत ॥ तीर्थप्रसाद अव्हेरीत ॥ त्यांच्या आंखुडती अंगशिरा ॥५६॥ मृग म्हणे ऐसीं पापें अपार ॥ मम मस्तकीं होईल परम भार ॥ मग पारधई म्हणे सत्वर ॥ जाई स्वस्थाना मृगवर्या ॥५७॥ व्याध शिवनामें गजें ते क्षणीं ॥ कंठ सद्गदित अश्रु नयनीं ॥ मागुती बिल्वदळें खुडोनी ॥ शिवावरी टाकीतसे ॥५८॥ चौं प्रहरांच्या पूजा चारी ॥ संपूर्ण झाल्या शिवजागरीं ॥ सप्तजन्मींचीं पापें निर्धारीं ॥ मुळींहूनी भस्म झालीं ॥५९॥ तों पूर्वदिशा मुख प्रक्षाळित ॥ सुपर्णाग्रज उदय पावत ॥ आरक्तवर्ण शोभा दिसत ॥ तेंचि कुंकुम प्राचीचें ॥१६०॥ तों तिसरी मृगी आली अकस्मात ॥ व्याध देखिला कृतांतवत ॥ म्हणे मारूं नको मज यथार्थ ॥ बाळासी स्तन देऊनि येतें मी ॥६१॥ व्याध अत्यंत हर्षभरित ॥ म्हणे ही काय बोलेल शास्त्रार्थ ॥ तो ऐकावया म्हणत ॥ शपथ करूनि जाय तूं ॥६२॥ यावरी मृगी म्हणे व्याधा ऐक ॥ जो तृणदाहक ग्रामदाहक ॥ गोब्राह्मणांचें कोंडी उदक ॥ क्षयरोग त्यासी न सोडी ॥६३॥ ब्राह्मणांची सदनें हरिती देख ॥ त्यांचे पूर्वज रौरवीं पडती नि:शंक ॥ मातृपुत्रां बिघडती एक ॥ स्त्रीपुरुषां विघड पाडिती ॥६४॥ देवब्राह्मण देखोन ॥ खालती न करिती कदा मान ॥ निंदीती बोलती कठोर वचन ॥ यम कर चरण छेदी तयांचे ॥६५॥ परवस्तु चोरावया देख ॥ अखंड लाविला असें रोंख ॥ साधुसन्मानें मानी दुःख ॥ त्यासी नेत्ररोगतिडका न सोडिती ॥६६॥ पुस्तकचोर ते मुके होती ॥ रत्नचोरांचे नेत्र जाती ॥ अत्यंत गर्वी ते महिष होती ॥ पारधी निश्चिती श्येनपक्षी ॥६७॥ भक्तांची जो निंदा करीत ॥ त्याचे मुखीं दुर्गंधी घाणित ॥ जो मातापितयांसी ताडित ॥ लुला होत यालागीं ॥६८॥ जो अत्यंत कृपण ॥ धन न वेंची अणुप्रमाण ॥ तो महाभुजंग होऊन ॥ धुसधुसीत बैसे तेथें ॥६९॥ भिक्षेसी यतीश्वर आला ॥ तो जेणें रिता दवडिला ॥ शिव त्यावरी जाण कोपला ॥ संतती संपत्ती दग्ध होय ॥१७०॥ ब्राह्मण बैसला पात्रावरी ॥ उठवूनि घातला बाहेरी ॥ त्याहूनियां दुराचारी ॥ दुसरा कोणी नसेचि ॥७१॥ ऐसा धर्माधर्म ऐकोन ॥ पारधी सद्गद बोले वचन ॥ स्वस्थळा जाई जलपान करूनियां ॥ बाळांसी स्तन देऊन येई ॥७२॥ ऐसें ऐकोनि मृगी लवलाह्या ॥ गेली जलप्राशन करूनियां ॥ बाळें स्तनी लावूनियां ॥ तृप्त केलीं तियेनें ॥७३॥ वडील झाली प्रसूत ॥ दुसरी पतीची कामना पुरवीत ॥ मृगराज म्हणे आतां त्वरित ॥ जाऊं चला व्याधापासी ॥७४॥ मृग पाडसांसहित सर्वही ॥ व्याधापासीं आलीं लवलाहीं ॥ मृग म्हणे ते समयी ॥ आधीं मज वधीं पारधिया ॥७५॥ मृगी म्हणे हा नव्हे विधी ॥ आम्हीं जाऊं पतीच्या आधी ॥ पाडसे म्हणती त्रिशुध्दी ॥ आम्हांसी वधीं पारधिया ॥७६॥ त्यांची वचनें ऐकतां ते क्षणी ॥ व्याध सद्गद झाला मनीं ॥ अश्रुधारा लोटल्या नयनीं ॥ लागे चरणीं तयांच्या ॥७७॥ म्हणे धन्य जिणें माझें झालें ॥ तुमचेनि मुखें निरूपण ऐकिलें ॥ बहुतां जन्मींजें पाप जळालें ॥ पावन केलें शरीर ॥७८॥ माता पिता गुरु देव ॥ तुम्हीच आतां माझे सर्व ॥ कैचा संसार मिथ्या वाव ॥ पुत्रकलत्र सर्व लटकें ॥७९॥ व्याध बोले प्रेमेकरून ॥ आतां कधीं मी शिवपद पावेन ॥ तों अकस्मात आलें विमान ॥ शिवगण बैसले त्यावरी ॥१८०॥ पंचवदन दशभुज ॥ व्याघ्रांबर नेसले महाराज ॥ अद्बुत तयांचे तेज ॥ दिक्चक्रामाजी न समाये ॥८१॥ दिव्य वाद्यें वाजविती किन्नर ॥ आलाप करिती विद्याधर ॥ दिव्य सुमनांचे संभार ॥ सुरगण स्वयें वर्षती ॥८२॥ मृगे पावलीं दिव्य शरीर ॥ व्याध करी साष्टांग नमस्कार ॥ मुखें म्हणे जयजय शिव हर हर ॥ तों शरीरभाव पालटला ॥८३॥ परिसीं झगडतां लोह होय सुवर्ण ॥ तैस व्याध झाला दशभुज पंचवदन ॥ शिवगणीं बहुत प्रार्थून ॥ दिव्य विमानीं बैसविला ॥८४॥ मृगें पावलीं दिव्य शरीर ॥ तींही विमानी आरूढलीं समग्र ॥ व्याधाची स्तुति वारंवार ॥ करिती सुरगण सर्वही॥८५॥ व्याध नेला शिवपदाप्रती ॥ तारामंडळी मृगे राहती ॥ अद्यापि गगनीं झळकती ॥ जन पाहती सर्व डोळां ॥८६॥ सत्यवतीहृदयरत्नखाणी ॥ रसभरित बोलिला लिंगपुराणीं ॥ तें सज्जन ऐकोत दिनरजनीं ॥ ब्रह्मानंदेकरूनियां ॥८७॥ धन्य तें शिवरात्रिव्रत ॥ श्रवणें पातक दग्ध होत ॥ जे हें पठण करिती सावचित्त ॥ धन्य पुण्यवंत नर तेचि ॥८८॥ सज्जन श्रोते निर्जर सत्य ॥ प्राशन करोत शिवलीलामृत ॥ निंदक असुर कुतर्कि बहुत ॥ त्यांसी प्राप्त कैचें हें ॥८९॥ कैलासनाथ ब्रह्मानंद ॥ तयांचे पदकल्हार सुगंध ॥ तेथें श्रीधर अभंग षट्पद ॥ रुंजी घालीत शिवनामें ॥१९०॥ शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड ॥ स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड परिसोत सज्जन अखंड ॥ द्वितीयाध्याय गोड हा ॥१९१॥ ॥ श्रीसांबसदाशिवार्पणमस्तु ॥ </poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:श्रीशिवलीलामृत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] gwqx9bjjdfdtg894xm2rpl4zrw00u46 0 5365 36741 36424 2026-09-08T06:39:46Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[पोळी]] 36741 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = सोनसाखळी/गुराखी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[सोनसाखळी]] | पुढील = [[सोनसाखळी/बहीणभाऊ]] | वर्ष = | टिपण = }} <poem> एक होता राजा. त्याला शिकारीचा फार नाद. एकदा तो शिकारीसाठी गेला व रस्ता चुकला. भटक भटक भटकला. रानात त्याला एक लहानसा गुराखी भेटला. तो गायी चारीत होता, पावा वाजवीत होता. राजा त्याला म्हणाला, "मुला मला रस्ता दाखवतोस?" मुलाने विचारले, "तुम्ही कोण?" तो म्हणाला, "मी राजा." गुराखी म्हणाला, "राजासुद्धा रस्ता चुकतो! आम्ही नाही बा कधी चुकत. अंधारातसुद्धा नेमके घरी जाऊ." राजा म्हणाला, "मुला तू हुशार आहेस. कोण तुला शिकवते?" गुराखी म्हणाला, "मला, कोण शिकविणार? झाडे, माडे, फुले, पाखरे, नद्यानाले हे माझे मित्र. गायी चारतो, घरी जातो. आई भाकर देते ती खातो." राजा म्हणाला, "कोठे आहे तुझी आई?" गुराखी म्हणाला, "जवळच आहे झोपडी. येता का आईकडे!" राजा म्हणाला, "चल." दोघे निघाले. झोपडी आली. गुराखी म्हणाला, "आई, आई आपल्याकडे राजा आला. हा बघ." म्हातारी लगबगा बाहेर आली. तिने घोंगडी घातली. राजा म्हणाला, "म्हाताऱ्ये, तुझा मुलगा हुशार आहे. त्याला मी नेतो, शिकवतो, पुढे त्याला प्रधान करीन." म्हातारी म्हणाली, "नको रे बाबा, आम्ही रानातले राजेच आहोत. राजाची मर्जी ढगावणी, आळवावरचे पाणी. आता आहे, मग नाही. काडीचा भरवसा नाही." परंतु मुलगा म्हणाला, "आई, राजाबरोबर मला जाऊ दे. मी मोठा होईन. तुला मग पालखीतून नेईन." आई म्हणाली, "तुला इच्छा आहे तर जा. परंतु माझे शब्द ध्यानात ठेव." राजा व गुराखी निघाले. गुराख्याने रस्ता दाखविला. दोघे राजधानीला आले. राजाने गुराख्याला शिकविण्यासाठी एक शिक्षक ठेवला. हळूहळू तो गुराखी हुशार झाला. राजाने त्याला मुख्य प्रधान केले. गुराखी मुख्य प्रधान झाला, परंतु त्याला गर्व झाला नाही. तो गरिबांची काळजी घेई, त्याने विहिरी बांधल्या. धर्मशाळा बांधल्या. तो कोणाला नाही म्हणत नसे. लोक त्याला दुवा देत. परंतु राजाचे जुने नोकर त्याचा हेवा करु लागले. ते राजाला म्हणत, "राजा, भिकारडा गुराखी, त्याला तू प्रधान केलेस हे बरे नव्हे. तो प्रामाणिक असू शकणार नाही. लोकांना मदत करतो, विहिरी बांधतो. धर्मशाळा बांधतो. कोठून आणतो हे पैसे? तिजोरीतील चोरीत असेल." राजा हलक्या कानांचा नव्हता. तो लक्ष देत नसे. परंतु पुढे तो राजा मेला व त्याचा मुलगा गादीवर आला. या नव्या राजाजवळ ते जुने नोकर नाना गोष्टी सांगू लागले. एक दिवशी म्हणाले, "महाराज, तुमच्या वडिलांनी ऐकले नाही व या भिकारड्या गुराख्याला प्रधान केले. हा लफंग्या आहे. तुमच्या वडिलांची हिऱ्यांच्या मुठीची एक तलवार होती. ती याने लांबविली. विचारा याला ती कोठे आहे म्हणून." नव्या राजाने गुराखी प्रधानाला बोलाविले व सांगितले, "ती रत्नजडित मुठीची तलवार घेऊन ये." प्रधानाने शोध शोध शोधली. तलवार सापडेना. परंतु त्याला आठवले की एकदा पूर्वीच्या राजानेच ती मोडून नवीन दागिने केले. त्याने ती हकीगत सांगितली. नव्या राजाचा विश्वास बसेना. तो म्हणाला, "प्रधानजी, चार दिवसांनी सर्व खजिन्याचा हिशेब घेईन. पैची अफरातफर असेल तर मान उडवीन." प्रधान म्हणाला, "महाराज, चार दिवस नकोत. आताच घ्या. चार दिवसांची मुदत द्याल, परंतु माझे शत्रू म्हणतील की नेलेले पैसे आणून ठेवले असतील, पुन्हा संशयाला जागा नको." राजा म्हणाला, "ठीक तर, आताच खजिना पाहू." राजा निघाला. तो प्रधान निघाला. सारी जुनी कारभारी मंडळी निघाली. खजिना मोजण्यात आला. पाव आण्याचीही चूक नाही. मत्सरी मंडळींची मान खाली झाली. परंतु त्यातील एकजण धीर करुन राजाला म्हणाला, "राजा, या प्रधानाच्या घराची झडती घ्या. खात्रीने चोरलेली हिरेमाणके तेथे सापडतील." राजा म्हणाला, "चला." सारे प्रधानाच्या घरी गेले. ओटीवर साधी चटई होती. ना गालीचे, ना हंड्याझुंबरे, राजा म्हणाला, "यांचे घर तर साधे दिसते." मत्सरी मंडळी म्हणाली, "लबाड लोक वरुन असेच असतात. बगळे दिसायला ढवळे परंतु आत काळे." राजा म्हणाला, "बरे. घरात शिरु या." घरात कोठे काही सापडले नाही. परंतु शोधता शोधता एका खोलीत एका कपाटाला भले मोठे कुलूप होते. मंडळी म्हणाली "केवढे मोठे कुलूप! यात असेल चोरीचा माल." राजाने विचारले, "प्रधानजी, यात काय आहे?" प्रधान म्हणाला, "महाराज, माझी सारी संपत्ती यात आहे." राजा खवळला. रागाने लाल झाला. तो ओरडून म्हणाला, "फोडा ते कुलूप." कुलूप फोडण्यात आले. परंतु आत काय होते? तेथे एक फाटकी घोंगडी, एक काठी व एक फाटका वहाणांचा जोड होता. राजाने रागाने विचारले, "कोठे आहे संपत्ती? राजाची थट्टा करतोस?" प्रधान नम्रपणे म्हणाला, "महाराज, हीच माझी खरी संपत्ती. तुमच्या वडिलांनी मला रानातून आणले तेव्हा एवढ्याच वस्तू माझ्याजवळ होत्या. बाकीचे माझे वैभव तुमचे होते. ते मी सारे लोकांस देत असे. आई म्हणाली होती, 'राजाची मर्जी म्हणजे आळवावरचे पाणी. राजाची नोकरी म्हणजे सुळावरची [[पोळी]].' तिचे शब्द खरे झाले. मी पुन्हा रानात जातो व रानातील राजा होतो." राजाला वाईट वाटले. त्याला त्या दुष्ट कारभारी मंडळींचा राग आला. त्याने गुराख्याला सांगितले, "तू जाऊ नकोस. या चांडाळांनाच मी दूर करतो. तुझ्यासारखा प्रधान असेल तरच राजाच्या हातून भले होईल. लोकांच्या कल्याणासाठी तरी तू रहा." गुराख्याने ऐकले. दुष्ट मंडळी दूर गेली. प्रजा सुखी झाली. गुराख्याने आपल्या आईलाही रानातून आणिले. तो दिवसा लोकांचे कल्याण करी व रात्री आईचे पाय चेपून तिचा आशीर्वाद घेई. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:सोनसाखळी]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] pkx480dgcuk1pr5sz8wju0t4tt17bmy 0 5366 36732 36425 2026-09-08T06:37:47Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36732 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = सोनसाखळी/बहीणभाऊ | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[सोनसाखळी/गुराखी]] | पुढील = [[सोनसाखळी/सोनसाखळी]] | वर्ष = | टिपण = }} <poem> मधू व मालती दोघे बहीणभाऊ. त्यांचे एकमेकांवर फार प्रेम. घरात अलोट संपत्ती होती. कशाची वाण नव्हती. आईबाप मधू-मालतीचे सारे लाड पुरवीत. मधू घोड्यावर बसायला शिके. त्याचा एक छानदार घोडा होता. मालतीचे लग्न झाले. एका जहागीरदाराच्या घरी तिला देण्यात आले. माहेरच्यापेक्षाही मालतीचे सासर श्रीमंत होते. मधूही आता मोठा झाला होता. त्याचे अद्याप लग्न झाले नव्हते. परंतु एकाएकी त्याचे वडील वारले. वडील वारले व थोड्या दिवसांनी आई पण वारली. मधू एकटा राहिला. मालती चार दिवस माहेरी आली होती. परंतु पुन्हा सासरी गेली. सारा कारभार मधूच्या अंगावर पडला. परंतु त्याला अनेकांनी फसविले. एकदा त्याने मोठा व्यापार केला, परंतु त्यात तो बुडाला. मधू भिकारी झाला. त्याची शेतीवाडी जप्त झाली. घरादारांचा लिलाव झाला. सुखात वाढलेला मधू, त्याला वाईट दिवस आले. ज्याच्याकडे शेकडो लोक जेवत त्याला अन्न मिळेना. जो गाद्यागिर्द्यावर झोपायचा, त्याला रस्त्यावर निजावे लागे. ज्या मधूला हजारो लोक पूर्वी हात जोडत, तोच आज सर्वांसमोर हात पसरीत होता. मधूला वाटले आपल्या बहिणीकडे जावे. प्रथम बहिणीकडे जाण्याला तो धजत नव्हता. तो स्वाभिमानी होता. "श्रीमंत बहिणीकडे भिकाऱ्यासारखे कसे जावयाचे? जिच्याकडे पूर्वी हत्तीघोड्यांवरुन गेलो, तिच्याकडे पायी कसे जावयाचे? जरीच्या पोषाखाने पूर्वी गेलो, तेथे फाटक्या चिध्यांनी कसे जावयाचे?" परंतु मधू मनात म्हणाला, "प्रेमाला पैशाअडक्याची पर्वा नाही, हिरेमाणकांची जरुर नाही. माझी बहीण का मला दूर लोटील? छे, शक्य नाही." मधू बहिणीकडे आला, दारात उभा राहिला. वरुन गच्चीतून बहीण बघत होती. मधूने वर पाहिले, परंतु बहीण आत निघून गेली. मधूला वाटले बहीण खाली भेटायला येत असेल. परंतु कोणी आले नाही. दरवाज्यावरील भय्याने विचारले, "कोण रे तू? येथे का उभा चोरासारखा? निघ येथून." मधू म्हणाला, "माझ्या बहिणीचा हा वाडा आहे. तिला आत सांगा, जा." नोकर हसला. परंतु घरात जाऊन परत आला. तो मधूला म्हणाला, "चला तिकडे गोठ्यात, तेथे तुम्हाला [[भाकरी]] आणून देतो. ती खा व जा." मधूने विचारले, "बहिणीने काय सांगितले?" नोकर म्हणाला, "बाईसाहेब म्हणाल्या, असेल कोणी भिकारी. बसवा गोठ्यात, द्या शिळी भाकरी." मधू गोठ्यात गेला. त्याच्या डोळ्यांतून पाणी आले. त्याला कोरडी भाकर देण्यात आली. मधूने तेथे एक खळगा खणला व त्यात ती भाकर पुरली. पाणीही न पिता तो तेथून निघून गेला. मधू दूर देशी गेला. तेथील राजाच्या पदरी तो नोकर राहिला. एकदा फार कठीण प्रसंग आला असता त्याच्या सल्ल्याने राजा वाचला. राजाने त्याला मुख्य प्रधान केले. मधूच्या सांगण्याप्रमाणे राजा वागे. नव्या प्रधानाची वाहवा होऊ लागली. मधूने आता विवाहही केला. तो मोठ्या बंगल्यात राहू लागला. आपल्या बहिणीला भेटावे असे मधूच्या मनात आले. पत्नीसह तो निघाला. बरोबर हत्ती होते. घोडे होते. थाटामाटाने निघाला. पुढे जासूद बहिणीला कळविण्यासाठी गेले. बहीण एकदम उठली. ती आपल्या पतीसह सामोरी गेली. चौघडे वाजत होते, शिंगे फुंकली जात होती. थाटामाटाने भाऊ बहिणीच्या घरी आला. दुसऱ्या दिवशी मोठी मेजवानी होती. गावातील मोठमोठ्यांना आमंत्रणे होती. चंदनाचे पाट होते. चांदीची ताटे होती. मोठा थाट होता. पंचपक्वान्ने होती. सारी मंडळी पाटावर बसली. आता जेवायला बसावयाचे. इतक्यात भाऊ एकाएकी उठला. सारे चकित झाले. "काय पाहिजे, काय हवे?" सारे विचारु लागले. परंतु मधू एकदम गोठ्यात गेला. तेथील ती जुनी मातीसारखी झालेली भाकर त्याने खणून काढली. मालती मधूला म्हणाली, "भाऊराया, हे काय वेड्यासारखे करतोस?" मधू म्हणाला, "ताई, तुझ्या भावाला बसायला गोठा व खायला शिळी भाकर हेच योग्य. हा आजचा थाटमाट भावासाठी नाही. हा सारा मान भावाच्या श्रीमंतीचा आहे. हे पैशाचे प्रेम आहे." मालतीच्या डोळ्यांत पाणी आले. ती मधूच्या पाया पडून म्हणाली, "भाऊ चुकले मी. तू बहिणीला क्षमा नाही करणार? पुन्हा उतणार नाही, मातणार नाही. प्रेमाला विसरणार नाही. भाऊ, क्षमा कर. घरात चल." मधूने मालतीचे डोळे पुसले. पुन्हा कधी मालतीने कोणाला तुच्छ मानले नाही. बाहेरची संपत्ती, ती आज आहे उद्या नाही. खरी संपत्ती हृदयाची. ती कधी गमावू नये असे ती साऱ्यांना आता सांगते. मधू व मालती दोघे बहीणभावंडे सुखी झाली तशी आपण सारी होऊ. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:सोनसाखळी]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 1ses7m77a5lyyp1h86fabwt0kj9nuak 0 5372 36733 36426 2026-09-08T06:37:48Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[भाकरी]] 36733 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = सोनसाखळी/शब्दावरुन पारख करावी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[सोनसाखळी/सदिच्छेचे सामर्थ्य]] | पुढील = [[सोनसाखळी]] | वर्ष = | टिपण = }} <poem> एक होता राजा. त्याचा स्वभाव जरा विचित्र होता. लोक त्याला कधी नावे ठेवीत, कधी त्याची स्तुती करीत. त्या राजाला एकदा एका साधुपुरुषाच्या दर्शनाची इच्छा झाली. राजाने त्या साधूची कीर्ती ऐकली होती. परंतु त्या साधूचे दर्शन त्याला कधीच झाले नव्हते. "जो कोणी मला साधुपुरुषाचे दर्शन करवील, त्याला मी एक हजार सोन्याची नाणी देईन." अशी राजाने सर्वत्र दवंडी देवविली. त्या साधूला कोणीच पाहिले नव्हते. साधू निरनिराळ्या वेशात वावरतो, निरनिराळी स्वरुपे धारण करतो, असे लोक म्हणत. साधूला ओळखायचे कसे? एक गरीब मनुष्य होता. त्याला बायको होती. त्याला मुलेबाळे होती. परंतु घरात खायला नव्हते. आपली उपाशी मुलेबाळे पाहून त्याला वाईट वाटे. तो राजाकडे गेला व म्हणाला, "राजा, मला आजच हजार सोन्याची नाणी दे. दोन महिन्याचे आत साधूचे दर्शन तुला घडवीन." राजा म्हणाला, "दर्शन न घडविलेस तर?" दरिद्री म्हणाला, "मरणाची शिक्षा मला दे." राजा म्हणाला, "ठीक." त्या दरिद्री माणसाला एक हजार सोन्याची नाणी देण्यात आली. तो घरी गेला. मुलांबाळांना आनंद झाला. बायको आनंदली. घरी आता कशाला वाण नव्हती. मुलाबाळांना चांगले कपडे करण्यात आले. त्यांच्या आंगावर दागदागिने घालण्यात आले. त्याची बायको सोन्याने पिवळी झाली. पैठणीने सजली. नवीन घर बांधण्यात आले. शेतीवाडी खरेदी करण्यात आली. गाईगुरे विकत घेतली गेली. घोड्याची गाडी आली. अशी मौज झाली. सर्वांना सुख झाले. परंतु तो दरिद्री मनुष्य दुःखी होता. त्याच्या डोळ्यांसमोर सारखे मरण होते, साधूपुरुष त्याला कोठे भेटणार, कोठे दिसणार? परंतु जरी मरणाच्या विचाराने त्याला दुःख होई, तरी त्यातल्या त्यात त्याला थोडे समाधान होते. आपण जरी मेलो तरी मुलांबाळांना सुख होईल या विचारानेच त्याने राजाजवळ तसे वचन दिले होते. आपण मेलो तरी मुलांना ददात उरणार नाही, आणि आईही आहे त्यांची, काळजी घ्यायला; असे समाधान तो मानी. परंतु मरणाच्या कल्पनेचे दुःख काही कमी होत नसे. त्याचे खाण्यापिण्याकडे लक्ष नसे. तो दुःखी, कष्टी, उदासी दिसे. तो अशक्त झाला. फिक्कट दिसू लागला. "तुम्हाला काय होते? नीट जेवत नाही; नीट बोलत नाही, का असे? घरात सारी सुखी आहेत, तुम्ही का दुःखी?" असे बायकोने विचारले. "आपण सुखी झालो. परंतु कितीतरी गरीब माणसे जगात आहेत. त्यांना कोण देणार पोटभर खायला? त्यांच्या विचाराने मनाला वाईट वाटते." तो म्हणाला. "जगात दुःख पुष्कळ आहे. आपण काय करणार?" ती म्हणाली. "थोडेपार दुःख दूर करता येईल तर बघावे." तो म्हणाला. "मी अडल्यापडल्यास मदत करीन. [[भाकरी]]तुकडा कुणाला देत जाईन. मी उतणार नाही, मातणार नाही. गर्वाने दुसऱ्यास कधी हिडिसपिडीस करणार नाही." ती म्हणाली. "देव तुझ्यावर दया करील." तो म्हणाला. "परंतु तुम्ही हसा, खेळा, आनंदात रहा." ती म्हणाली. "देवाची कृपा होईल तर हसेन-खेळेन." तो म्हणाला. तो गरीब मनुष्य दिवस मोजीत होता. एक महिना गेला. दुसरा सुरु झाला. त्याने साधूची सर्वत्र चौकशी केली, परंतु पत्ता लागेना. दुसरा महिनाही संपत आला. शेवटी तोही संपला. राजाने त्या गरीब माणसाकडे शिपाई पाठविले. मोठा दरबार भरला. हजारो लोकही साधू येतो की काय, ते पाहण्यासाठी जमले होते. शिपायाबरोबर तो गरीब मनुष्य आला. त्याला तेथे उभे करण्यात आले. "कोठे आहे साधुपुरुष!" राजाने विचारले. "राजा, पुष्कळ हिंडलो फिरलो. परंतु साधूमहाराज दिसले नाहीत. त्यांना ओळखायचे तरी कसे? ते नाना रुपे धारण करितात. अमुकच ते असे कसे समजावे? माझ्यावर कृपा कर. माझी मुलेबाळे आहेत. मला मरणाची शिक्षा देऊ नकोस. मी पाया पडतो. निराधाराला आधार दे." तो गरीब मनुष्य म्हणाला. राजा संतापला रागाने म्हणाला, "तू लफंग्या दिसतोस. तू फसवलेस. तुला का ही गोष्ट आधी माहीत नव्हती? ते साधूमहाराज नाना वेष धारण करतात, नाना रुपात वावरतात हे तुझ्या कानी नव्हते आले? आता क्षमा नाही. तुझी मरणाची शिक्षा टळत नाही. तुला हालहाल करुन मारले पाहिजे. साधे मरण नाही उपयोगी. राजाला फसविले आहेस." त्या राजाचे चार प्रधान होते. त्यांतील तिघांवर राजाची फार मर्जी होती. चौथ्यावर विशेषशी नव्हती. ते चारी प्रधान तेथे बसलेले होते. राजाने पहिल्या प्रधानाला विचारले, "या लफंग्याला कसे मारावे?" तो म्हणाला, "महाराज याला कुंभाराच्या आव्यात भाजून मारावे." इतक्यात सभेतील एक मनुष्य उभा राहिला व म्हणाला, "राजा, शब्दावरुन माणसाची पारख करावी." राजाने त्याच्याकडे पाहिले परंतु तो काही बोलला नाही. नंतर त्याने दुसऱ्या प्रधानाला तोच प्रश्न केला. तो दुसरा प्रधान म्हणाला, "राजा, वस्तरा घ्यावा व त्याच्या शरीराचे राईराईएवढे तुकडे करावे." सभेतील तो मनुष्य पुन्हा उभा राहिला व म्हणाला, "राजा, शब्दावरुन माणसाची पारख करावी." राजाने रागाने त्याच्याकडे पाहिले. नंतर त्याने तिसऱ्या प्रधानाला विचारले. तो तिसरा प्रधान म्हणाला, "महाराज, याला भिंतीत चिणून मारावे." पुन्हा तो सभेतील मनुष्य म्हणाला, "राजा, शब्दावरुन माणसाची पारख करावी." त्या माणसाचे हे उद्धट वर्तन पाहून राजा संतापला. परंतु अद्याप चौथ्या प्रधानाला विचारायचे राहिले होते. शेवटी त्या चौथ्या प्रधानालाही विचारण्यात आले. चौथा प्रधान म्हणाला, "महाराज, याला मारु नये. या गरिबाला सोडून द्यावे. पहा त्याची स्थिती. दोन महिन्यापूर्वी तो कसा होता व आज कसा आहे? तो केवळ अस्थिपंजर झाला आहे. रोज त्याच्या डोळ्यांसमोर मरण होते. आपण दोन महिन्यांनी मरणार असे सारखे त्याच्या मनात होते. तो क्षणाक्षणाला मरत होता. किती मानसिक वेदना त्याला झाल्या असतील? झाली एवढी शिक्षा त्याला पुरे. त्याला आणखी मारणे योग्य नव्हे. मेलेल्याला मारण्यात काय अर्थ?" सभेतील तो पुरुष पुन्हा उभा राहिला व म्हणाला, "राजा, शब्दावरुन माणसाची पारख करावी." राजा त्या माणसाकडे वळला व म्हणाला, "पुन्हा पुन्हा तू हे शब्द उच्चारीत होतास, त्याचा अर्थ काय? नीट काय ते सांग, नाहीतर तुलाही मरणाची शिक्षा देतो." तो मनुष्य उभा राहून म्हणाला, "राजा, पहिल्या प्रधानाने मडकी भट्टीत भाजतात त्याप्रमाणे या माणसाला भाजून मारावे असे सांगितले. का बरे त्याने असे सांगितले? अरे, तो कुंभार आहे. परंतु तू त्याला प्रधान केलेस. त्याच्या डोळ्यांसमोर नेहमी मडकी असतात. आणि तो दुसरा प्रधान? तो आहे न्हावी. म्हणून त्याने वस्तऱ्याने तुकडे करावे असे सांगितले. त्याच्या डोळ्यांसमोर सदैव वस्तराच असायचा. आणि तो तिसरा प्रधान? तो आहे गवंडी. भिंती बांधणे हे त्याचे काम. म्हणून भिंतीत चिणून मारा असे त्याने सुचविले. कुंभार, न्हावी, गवंडी यांना तू प्रधान केलेस. त्यांचे धंदे वाईट नाहीत. त्या त्या धंद्याने ते समाजाचीच सेवा करतात. परंतु राज्यकारभार कसा त्यांना हाकता येईल? राज्यकारभार चालवायला मोठी दृष्टी हवी. जगाचा खूप अनुभव हवा. मनुष्य-स्वभावाचे ज्ञान हवे. खोल पाहता आले पाहिजे. नीट सल्ला देता आला पाहिजे. हा चौथा प्रधान भला दिसतो. किती सुंदर विचार त्याने सांगितले! कसा चांगला सल्ला त्याने दिला परंतु त्याच्यावर तुझा लोभ नाही. राजा, चांगले प्रधान नेम व त्यांच्या सल्ल्याने वाग." त्या मनुष्याचे ते बोलणे ऐकून सर्वांनी माना डोलावल्या. परंतु ते तीन प्रधान खट्टू झाले. त्यांनी आपल्या माना खाली घातल्या. राजा म्हणाला, "त्या मनुष्याला इकडे आणा. या सिंहासनावर त्याला बसवू दे, त्याची पूजा करु दे." परंतु कोठे आहे तो मनुष्य? कोठे गेला? कोठे बसला? सारे इकडे तिकडे पाहू लागले. परंतु तो मनुष्य दिसेना. आता होता, क्षणात नाहीसा झाला. तो साधुपुरुषच तर नव्हता? होय. ज्याच्या दर्शनासाठी राजा अधिर झाला होता, तोच तो साधूमहाराज होता. परंतु आता काय? तो चौथा प्रधान राजाला म्हणाला, "अनेक वेषात वावरणारे, नाना रुपात दिसणारे ते साधूमहाराज समोर होते. त्यांचे दर्शन तुम्हाला झाले. या गरीब माणसामुळेच शेवटी हे दर्शन झाले. दर्शनच नव्हे तर त्यांचे शब्दही तुम्हाला ऐकायला मिळाले. धन्य झालात तुम्ही, धन्य झालो आम्ही सारे." राजा म्हणाला, "होय, ते साधूमहाराजच होते. या गरीब माणसाला सोडून द्या. शेवटी याच्यामुळे दर्शन झाले. याला आणखी एक हजार नाणी द्या. जा. गरीब माणसा, जा. सुखी रहा." त्या तीन प्रधानांकडे वळून राजा म्हणाला, "तुम्ही आपापले धंदे करायला जा. ते धंदे नीट करा म्हणजे झाले. ज्यांच्यावर माझी मर्जी नव्हती, त्यांना आता मी मुख्य प्रधान नेमतो. राज्यकारभार कसा हाकावा हे तेच चांगले सांगतील." ते तीन प्रधान निघून गेले. चौथा प्रधान मुख्य प्रधान झाला. राज्याचा कारभार चांगला चालू झाला. आणि तो गरीब मनुष्य? त्याच्या घरात आनंदीआनंद झाला. बाबा परत आले म्हणून मुले उड्या मारु लागली. पत्नीच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू आले. "तुम्ही आमच्या सुखासाठी मरण पत्करले होते. आमची दैना तुम्हाला पाहवेना? होय ना? किती तुमचे आमच्यावर प्रेम!" ती स्फुंदत म्हणाली. "त्या प्रेमानेच वाचलो. त्या त्यागानेच देव प्रसन्न झाला. त्याने दया केली. आता मी हसेन-खेळेन. आनंदात राहीन. सारीच आनंदात राहू." तो म्हणाला. "हो. सारी आनंदाने राहू, गंमत करु." मुले नाचत म्हणाली. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:सोनसाखळी]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] sbfhcnsbpprd85tya9qq5otsbgg4pv5