विकिबुक्स mrwikibooks https://mr.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिबुक्स विकिबुक्स चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 3152 36760 36718 2026-09-09T15:16:35Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36760 wikitext text/x-wiki =='''एकनाथांचे चरित्र'''== नाथांचा जन्म इ.स.१५२८ मध्ये पुण्यपावन अशा घराण्यात झाला. ज्यांनी विजयनगरहून श्री विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपुरात परत आणली त्या संत भानुदासाचे एकनाथ हे पणतू होत. भगवद्भक्ती त्यांच्या घराण्यात पूर्वीपासून चालत आलेली. पैठण हे तत्कालीन महाराष्ट्राचे काशीक्षेत्र आणि संस्कृत धर्मग्रंथाच्या अभ्यासाचे व्यासपीठ समजले जाई. या पैठणक्षेत्री एकनाथांचा जन्म झाला. नाथांच्या वडिलांचे नाव सूर्यनारायण तर आईचे नाव रुक्मिणी असे होते. पण आईवडिलांचा सहवास नाथांना फार काळ लाभला नाही. नाथांचे पालनपोषण त्यांचे आजोबा चक्रपाणी यांनीच केले. एकनाथांनी लहानपणी गीता, उपनिषदे, शास्त्रे, पुराणे याबरोबरच लेखन, वाचन, गणित यांचाही अभ्यास केला. बालवयात भक्तिमार्गाचे संस्कार नाथांवर झाले. त्यांचे मन परमार्थाकडे वळले व गुरूभेटीची ओढ निर्माण झाली. आजोबा चक्रपाणी यांची अनुज्ञा घेऊन एकनाथ देवगिरी येथील विद्वान संत जनार्दनस्वामी यांच्याकडे गेले. अत्यंत तेजस्वी व विनम्र अशा नाथांची योग्यता स्वामींनी ओळखली व एकनाथांना गुरूदिक्षा दिली. गुरू-शिष्य तीर्थयात्रेला निघाले असतांना स्वामींनी नाथांना चतु:श्लोकी भागवतावर टीका लिहिण्याची आज्ञा केली. त्याप्रमाणे नाथांनी पंचवटी आणि त्र्यंबकेश्वर येथील मुक्कामात भागवतावर विद्वत्तापूर्ण व रसाळ भाषेत टीका पूर्ण केली. अष्टविनायक, बारा ज्योतिर्लिंग व उत्तर भारतातील तीर्थे करून नाथ पैठणला आले. गुरूआज्ञेप्रमाणे नाथांनी सन १५५७ मध्ये पैठण येथे गिरिजाबाईंशी विवाह केला. पतिव्रता गिरिजाबाई नाथांच्या जीवनांत पूर्ण समरस झाल्या. श्रीखंड्या व उध्दव हे दोन सेवक नाथांना लाभले. गोदा, लीला आणि हरिपंडित ही तीन अपत्ये, मुक्तेश्वर कवी, गोदावरीचा मुलगा हे नाथांचे कुटुंब. एकनाथांचा मुलगा हरिपंडित हा संस्कृत भाषेचा अभिमानी, कर्मठ, सनातनी वृत्तीचा होता. नाथ उदार व सहिष्णू होते. भागवतावर नाथांनी मराठीत टीका केली म्हणून हरिपंडित रागावला व घर सोडून काशीला निघून गेला. नाथांच्या भागवतग्रंथाच्या मराठी टीकेचा काशीच्या पंडितांनी सन्मानाने गौरव केला, तेव्हा हरिपंडिताला आपली चूक समजली व पितापुत्रामधील वाद कायमचा मिटला. प्राकृतात ग्रंथरचना करण्याची [[ज्ञानेश्वर]]ापासून चालत आलेली परंपरा नाथांनीही पुढे चालविली. नाथांनी आपले विचार व्यक्त करण्यासाठी विविध पद्धतींची योजना केली. पंडित आणि विद्वानांसाठी चतु:श्लोकी भागवत व एकनाथी भागवताचे लेखन केले. मध्यमवर्गासाठी रुक्मिणीस्वयंवर व भावार्थरामायणाची योजना केली. जो तळाचा वर्ग होता त्यासाठी भारूडांची निर्मिती केली. लोकभाषेत लोकरंजन करताना लोकशिक्षण देणारे एकनाथ हे पहिले कवी होत. ग्रंथ, भारूडे, पदे, गौळणी आणि अभंग मिळून नाथांची काव्यसंपदा पाऊण लाख भरते. दत्तउपासक आणि वारकरी, प्रपंच आणि परमार्थ, काव्य आणि तत्वज्ञान, संस्कृत आणि प्राकृत, पंडितश्रेष्ठ आणि सामान्यजन असा समन्वय नाथांनी आपल्या जीवनात व धर्मग्रंथात घातला. भागवतातील नवव्या अध्यायाच्या ३२ ते ३५ या चार श्लोकावर एकनाथांनी १०३६ ओव्यांचे भाष्य लिहिले. सृष्टीनिर्मितीपूर्वीं ब्रह्मदेवाने केलेल्या तपश्चर्येने श्रीआदिनारायण प्रसन्न झाले व त्यांनी जे ज्ञान सांगितले ते या चार श्लोकात आले आहे. हा आपला पहिलाच ग्रंथ असल्याने ‘वाकुडे तिकुडे आर्ष‘ आहेत असे नाथ संकोचाने व विनयाने सांगतात. ग्रंथाच्या शेवटी “जे बोलविले जनार्दने । तेचि ग्रंथकथने कथिलें म्यां ।“ या शब्दांत ग्रंथलेखनाचे सारे श्रेय नाथ आपले गुरू जनार्दनस्वामींना अर्पण करतात. नाथांची भारूडरचना विविध स्वरुपाची असून त्यातून लोकजीवनातील उदाहरणे देऊन लोकभाषेतून अध्यात्म शिकवले आहे. मनोरंजनातून परमार्थाची भाषा शिकवली आहे. त्यामुळे नाथांचे वर्णन लोकसाहित्यकार असे केले जाते. नाथकालीन समाजजीवनाचे म्हणजे चालिरिती, सणवार, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन, समाजव्यवस्था यांचे अत्यंत स्पष्ट दर्शन ही भारूडे घडवतात. अशी सुमारे ३०० भारूडे नाथांनी लिहिली आहेत. याशिवाय ‘हस्तामलक', ‘स्वात्मसुख’, ‘शुकाष्टक’, ‘आनंदलहरी’, ‘गीतासार’, ‘चिरंजीवपद’, ‘गीतामहिमा’ अशी स्फुटप्रकरणे नाथांनी लिहिली आहेत. त्यातील ओव्यांची एकूण संख्या सुमारे ४००० आहे. विविध देवदेवतांवर एकनाथांनी अभंगरचना करून भक्तीच्या नाना छटांचे मनोरम दर्शन घडवले आहे. अभंगातून कृष्णजन्म, बालक्रिडा, कृष्णमहिमा, पंढरीमहिमा विठ्ठलमहिमा, राममहिमा, नाममहिमा, नामपाठ, किर्तनमहिमा, संतमहिमा, सद्गुरूमहिमा, अद्वैतज्ञान, आत्मभूमी अश्या विविध विषयांवर प्रासादिक, सुबोध अभंगरचना करून नाथांनी सामान्यजनांना तसेच भक्तजनांना परमार्थाच्या सहजसुलभ वाटा दाखवून मार्गदर्शन केले आहे. सुलभता, गेयता, प्रासादिकता हे नाथांच्या अभंगांचे प्रमुख गुणविशेष आहेत. == '''एकनाथांची भजने''' == '''कर्मयोग आणि चित्तशुध्दी''' '''१ मनुष्यदेहाचे सार्थक''' '''१''' फूल झडे तंव फळ सोसे । तया पाठी तेही नासे ।<br>एक मागे एक पुढे । मरण विसरले बापुडे ।<br>मरण ऐकता परता पळे । पळे तोही मसणी जळे । एका जनार्दनी शरण । काळ वेळ तेथे न रिघे मन । '''भावार्थ:''' झाडावर फूल उमलते. कालांतराने ते कोमेजून जाते. फूल झडून गेल्यावर झाडावर फळ लागते. यथावकाश फळ पिकून मधुर बनते आणि हळूहळू नासून जाते. हा निसर्गनियम असून विकास आणि विनाश एकापाठोपाठ येतात. तरीही मरणाची कल्पना माणसाला भेडसावते. तो मरणापासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करतो आणि शेवटी काळामुखी पडतो. जीवनातील हे सत्य सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, काळ वेळ आल्याशिवाय मरण येत नाही. '''२''' जे जे दिसे ते ते नासे । अवघे ओस जायाचे ।<br>पदार्थ-मात्र जात असे । काही नसे आन दुजे ।<br> एका जनार्दनी सर्व वाव । धरा भाव विठ्ठली । '''भावार्थ:''' जे जे डोळ्यांना दिसते, ते ते सर्व नाशवंत आहे. उत्पत्तीनंतर विकास व शेवटी विनाश ठरलेला आहे. या तत्वाशिवाय दुसरे काहीही सत्य नाही. या अविनाशी विठ्ठलचरणी भक्तिभाव ठेवावा, असे एका जनार्दनी या भजनांत सांगतात. '''३''' अशाश्वतासाठी । का रे देवासवे तुटी ।<br>अंतकाळीचे बंधन । कोण निवारी पतन ।<br>तु म्हणसी हे माझे । खरा ऐसे वाहसी ओझे ।<br> याचा न धरी विश्वास । एका जनार्दनाचा दास । '''भावार्थ:''' माणुस जन्माला येतो आणि देहबुध्दीने ममत्व निर्माण होते. आपला देह, इंद्रियसुखाची साधने, आप्तपरिवार आपली वाटू लागतात. सर्व माझे-माझे म्हणुन गाढवाप्रमाणे ओझे वाहतो. हेच अंतकाळीचे बंधन बनते. जनार्दनस्वामींचे दास एकनाथ सांगतात की या सर्व गोष्टी अशाश्वत आहेत, त्यावर विश्वास धरु नये. त्यामुळे अंतकाळीचे पतन-निवारण करणाऱ्या देवाला आपण पारखे होतो. '''४''' देह हा काळाचा जाणार शेवटी । याची धरुनी मिठी गोडी काय ।<br>प्रपंच काबाड एरंडाचे परी । रस-स्वाद तरी काही नाही ।<br>नाशवंतासाठी रडतोसी वाया । जनार्दनी शरण रिघे तु पाया ।<br>एका जनार्दनी भेटी होता संतांची । जन्म-मरणाची चिंता नाही । '''भावार्थ:''' देह हा अशाश्वत असून शेवटी तो काळामुखी जाणार आहे, त्याची लालसा धरून उपयोग नाही. प्रपंच हा काबाडकष्ट देणारा असून एकनाथ प्रपंचाला रस-स्वाद नसलेल्या एरंडाच्या झाडाची उपमा देतात. प्रपंच नाशवंत असून त्याचे दु:ख करण्यापेक्षा संतांना शरण जाणे श्रेयस्कर आहे. कारण एकदा संतांची भेट झाली की जन्ममरणाची चिंता करण्याचे कारण नाही, असे संत एकनाथ म्हणतात. '''५''' मागे बहुतांसी सांगितले संती । वाया हे फजिती संसार तो ।<br>अंधाचे सांगाती मिळालेसे अंध । सुख आणि बोध काय तेथे ।<br>एका जनार्दनी जाऊ नको वाया । संसार माया लटकी ते । '''भावार्थ:''' फार पूर्वीच संतांनी उपदेश केला की संसार ही केवळ लटकी माया असून तिच्या बंधनात अडकणे म्हणजे व्यर्थ जीवन घालवणे. जो सत्याचे दर्शन घेऊ शकत नाही, अशा अंधास दुसरा अंध भेटला तर कोण कुणाला योग्य मार्ग दाखवणार आणि त्यापासून कोणते सुख प्राप्त होणार ? म्हणून एकनाथमहाराज सांगतात की संसार-बंधनात अडकून मिळालेला मनुष्यजन्म वाया घालवू नका. '''६''' नरदेही येऊनी करी स्वार्थ । मुख्य साधी परमार्थ ।<br>नव्हता ब्रह्मज्ञान । श्वान - सूकरांसमान ।<br>पशुवत् जिणे । वाया जेवी लाजिरवाणे ।<br>एका जनार्दनी पामर । भोगिती अघोर यातना । '''भावार्थ:''' नरदेह मिळूनही जर ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर मनुष्यजन्म मिळूनही जीवन कुत्रा व डुकराप्रमाणे पशुवत, लाजिरवाणे होऊन वाया जाईल. एकनाथमहाराज म्हणतात, अशा पामरांना अनंत अघोर यातना भोगाव्या लागतात. नरदेही येऊन परमार्थ साधणे अत्यंत श्रेयस्कर आहे, कारण नरदेहाद्वारेच देवत्व साधता येते. '''७''' देह सांडावा ना मांडावा । येणे परमार्थचि साधावा ।<br>जेणे देही वाढे भावो । देही दिसतसे देवो ।<br>ऐसे देही भजन घडे । त्रिगुणात्मक स्वयें उडे ।<br>त्रिगुणात्मक देही वावो । एका जनार्दनी धरा भावो । '''भावार्थ:''' परमेश्वरकृपेने मिळालेल्या नरदेहाचा त्यागही करु नये आणि त्याचा अहंकारही मानू नये. हा नरदेह परमार्थ साधण्याचे साधन आहे, असे समजून जीवन परमेश्वराच्या भक्तिभावात घालवावे. जसजसा भक्तिभाव वाढत जातो तसतसा देहात देव प्रकट होतो आणि असा देह भजनांत तल्लीन होतो, तेव्हा सत्व-रज-तमोगुण लयास जाऊ लागतात. असा भक्तिभाव धरावा की हा त्रिगुणात्मक देह नश्वर आहे असा भाव निर्माण व्हावा, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२ स्वधर्माचरणाचे अगत्य''' '''८''' परमार्थाचे वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे नारायण संतोषत ।<br>विषयिक वचना देता अनुमोदन । तेणे नारायण क्रोध पावे ।<br>भक्ति-प्रेम-वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे नारायण संतोषत ।<br>दुर्बुध्द वचना देता अनुमोदन । तेणे नारायण क्रोध पावे ।<br>एका जनार्दनाचे वचना द्यावे अनुमोदन । तेणे जनार्दन संतोषत । '''भावार्थ:''' परमार्थवचनांचा आनंदाने स्विकार केल्याने नारायण प्रसन्न होतात. याउलट इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने नारायणाचा कोप होतो. भक्ती आणि प्रेमाच्या वचनांनी नारायण प्रसन्न होतात, तर वाईट विचारांचा अंगिकार केल्याने नारायण क्रोधिष्ट होतात. एकनाथमहाराज म्हणतात, सद्गुरू जनार्दनस्वामींची वचने स्विकारल्यास स्वामी संतोष पावतात. '''९''' मेघ वर्षे निर्मळ जळ । परी जैसे बीज तैसे फळ ।<br>तैसे भक्त अभक्त दोन्ही । वेगळीक वेगळेपणी ।<br>एका जनार्दनी गुण । चंदन वेळू नोहे समान । '''भावार्थ:''' मेघ सर्व काळी सर्व स्थळी, निर्मळ जळाचा वर्षाव करीत असतात, तरीही झाडांवर येणारी सर्व फळे एकाच प्रकारची नसतात. जसे बीज तसे फळ येते, हा निसर्गनियम आहे. चंदनाच्या बीजापासून चंदनाचे झाड आणि बांबूपासून बांबू उगवणार या निसर्ग नियमाचा दाखला देवून एका जनार्दनी स्पष्टीकरण करतात की, भक्त आणि अभक्त एकाच भगवंताचे अंश असले तरी त्यांचे स्वाभाविक गुणधर्म भिन्न असल्याने ते परस्परांपासून वेगळे असतात. '''१०''' अधर्मे अदृष्टाचे चिन्ह । विपरीत वचन ते ऐका ।<br>भांडारी ठेविला कापूर उडे । समुद्रामाजी तारू बुडे ।<br>ठक येवोनि एकांती । मुलाम्याचे नाणे देती ।<br>परचक्र विरोध धाडी । खणित लावुनी तळघरे फोडी ।<br>पाणी भरे पेवा आत । तेणे धान्य नासे समस्त ।<br>गोठण शेळ्या रोग पडे । निमती गाईम्हशींचे वाडे ।<br>भूमि-निक्षेप करू जाती । ते आपुल्याकडे धुळी ओढिती ।<br>ऐसी कर्माची अधर्म-स्थिती । एका जनार्दनी सोशी फजिती । '''भावार्थ:''' जेव्हा लोकांमध्ये अधर्म, अनाचार यांचे प्राबल्य वाढते तेव्हा भविष्यात घडून येणाऱ्या गोष्टींची विपरित चिन्हे दिसू लागतात. धान्याच्या कोठारातील कापूर उडणे, समुद्रात जहाज बुडणे, ठकांकडून फसवणूक होणे, परचक्र येऊन तळघरे फोडली जाणे, धान्याच्या पेवात (कोठारात) पाणी भरुन सगळं धान्य नासून जाणे, गाई-म्हशी, शेळ्या यासारख्या पाळीव प्राण्यांवर रोग पडून मृत्यु येणे, भूकंप होऊन जमीन खचणे ही सर्व अधर्म वाढल्याची लक्षणे आढळून येतात. या अधर्म-स्थितीत लोकांना असुरक्षितता, अवहेलना सोसावी लागते असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११''' जया करणे आत्म-हित । स्वधर्म आचरावा सतत ।<br>कर्मे नित्य नैमित्तिक । ब्रह्मप्राप्ती लागी देख ।<br>तीचि नित्य आचरावी । चित्तशुध्दी तेणे व्हावी ।<br>एका जनार्दनी कर्म । ईशभक्तीचे हे वर्म ।<br> '''भावार्थ:''' ज्या साधकांना स्वतःचे हित साधायचे असेल त्यांनी आपली नित्य व नैमित्तिक (रोज नियमितपणे करावी अशी नित्य व काही निमित्ताने करावी लागणारी नैमित्तिक) कर्मे यथाकाल, यथाविधी, यथासांग पूर्ण करून स्वधर्माचे आचरण करावे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, कर्माच्या आचरणाने आपले चित्त शुध्द होऊन आत्मदर्शनाचा मार्ग मोकळा होतो. ईश्वरभक्तीचे हेच रहस्य आहे. '''१२''' ज्यासी करणे चित्तशुद्धी । कर्मे आचरावी आधी ।<br>तरीच होय मन:शुध्दी । सहज तुटती आधि-व्याधि ।<br>चित्ताची स्थिरता । होय उपासने तत्वतां ।<br> चित्त झालिया निश्चळ । सहज राहिल तळमळ ।<br>एका जनार्दनी मन । होय ब्रह्म-रूप जाण । '''भावार्थ:''' कर्माने चित्त-शुद्धी होते हा पारमार्थिक सिध्दांत सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, ज्यांना चित्त-शुध्दीची आस लागली आहे त्यांनी कर्माचे आचरण करावे. त्यामुळे मनाची मलिनता नाहिशी होऊन ते शुध्द होते. परिणामी मनाचे रोग (आधि) व देहाच्या व्याधी सहज तुटतात. देवाच्या नियमित उपासनेने चित्ताची स्थिरता लाभते. चित्त निश्चळ झाल्याने मनाची तळमळ नाहिसी होते आणि मन आत्मस्वरुपाशी एकरुप होते. '''१३''' नित्य-नैमित्तिक कर्मे आचरावी । तिही ते पावावी चित्तशुध्दि ।<br>चित्त स्थिर व्हाया करी उपासना । भजे नारायणा एका भावे ।<br>विवेक-वैराग्य-प्राप्ति तत्प्रसादे । चित्ता लागे वेध सद्गुरूचा ।<br>सद्गुरू-कृपेने पूर्ण बोध होय । नित्य त्याचे पाय हृदयी धरी ।<br>एका जनार्दनी ठेवूनिया मन । मनाचे उन्मन पावलासे । '''भावार्थ:''' नित्य, नैमित्तिक कर्मे सद्भावनेने आचरावी, कारण त्यामुळे चित्तशुध्दी होते. चित्त स्थिर होण्यासाठी नारायणाची अनन्यभावे उपासना केल्याने नारायणकृपेने विवेक व वैराग्याची प्राप्ती होते. विवेक व वैराग्य आले की सद्गुरूभेटीची ओढ लागते. सद्गुरूने कृपा केल्याने पूर्ण आत्मबोध होतो. आत्मबोधाचा लाभ करुन देणाऱ्या सद्गुरूचरणांची नित्य सेवा करावी असे सांगून एकाजनार्दनी सांगतात, सद्गुरूचरणांशी मन एकाग्र केल्याने मन शुध्द होऊन उच्च पातळीवर स्थिर झाले, मनाचे उन्मन झाले. '''१४''' परब्रह्म-प्राप्ती लागी । कर्मे आचरावी वेगी ।<br>चित्त शुध्द तेणे होय । भेटी सद्गुरूचे पाय । <br>कर्म नित्य नैमित्तिक। प्रायश्चित्त जाण एक ।<br>उपासन ते चौथे । आचरावे शुध्द चित्ते ।<br>तेणे होय चित्त स्थिर । ज्ञानालागी अधिकार ।<br>होय भेटी सद्गुरूची । ज्ञानप्राप्ति तैची साची ।<br>प्राप्त झाल्या ब्रह्मज्ञान । आपण जग ब्रह्म परिपूर्ण ।<br>एका जनार्दनी भेटला । ब्रह्म-स्वरूप स्वयें झाला । '''भावार्थ:''' नित्यकर्म, नैमित्तिक कर्मे, प्रायश्चित्त कर्मे व चौथी उपासनाकर्मे केल्याने चित्त शुध्द होऊन परब्रह्म प्राप्ती होते. चित्त स्थिर होऊन ज्ञानासाठी अधिकारी बनते. सद्गुरुंची भेट हीच ज्ञानप्राप्ती होय, आत्म-स्वरुपाशी पूर्णपणे एकरूप होणे हेच ब्रह्मज्ञान. एकनाथमहाराज जनार्दनस्वामींना भेटले आणि ब्रह्मज्ञान होउन ब्रह्म-स्वरूप झाले असे म्हणतात. '''३ निष्काम कर्म-योग ''' '''१५''' आधी घेई निरपेक्षता । त्याचे चरण वंदीन माथा ।<br>निरपेक्षाची आवडी । ब्रह्मज्ञान घाली उडी ।<br>निरपेक्षावाचून । नाही नाही रे साधन ।<br>एका जनार्दन शरण । निरपेक्ष पाविजे ज्ञान । '''भावार्थ:''' निरपेक्ष भक्ती, निरपेक्ष कर्म हेच निरपेक्ष ज्ञान मिळवण्याचे एकमेव साधन आहे. निरपेक्षतेशिवाय अन्य कोणतेही साधन नाही. निरपेक्ष साधकाच्या प्रेमामुळे प्रत्यक्ष ब्रह्मज्ञान धाव घेते असे सांगून एकनाथ महाराज म्हणतात, एका जनार्दनी निरपेक्षपणे शरणागत झाल्याने ब्रह्मज्ञानाचा अधिकारी झाला. '''१६''' आशा-बध्द करिती वेदांचे पठण । तेणे नारायण तुष्ट नोहे ।<br>आशा-बध्द करिती जप तप हवन । तेणे नारायण तुष्ट नोहे ।<br>निराशी करिती देवाचे कीर्तन । एका जनार्दन तुष्ट होय । '''भावार्थ:''' जेव्हा साधक काहितरी फळ मिळवण्यासाठी वेदांचा अभ्यास, पठण करतो. त्यामुळे नारायण प्रसन्न होत नाही. जप, तप, होम हवन ही नैमित्तिक कर्मे जेव्हा सत्ता, संपत्ती, संतती, लौकिक मिळवण्याच्या आशेने केली जातात, तेव्हाही नारायण संतुष्ट होत नाही. जेव्हा केवळ मनाच्या समाधानासाठी, चित्तशुध्दीसाठी जी कर्मे केली जातात, तेव्हा एकनाथांचे जनार्दनस्वामी आनंदित होतात. '''१७''' वेदयुक्त मंत्र जपता घडे पाप । मी मी म्हणोनि संकल्प उठतसे ।<br>यज्ञादिक कर्म घडता सांग । मी मी संसर्ग होता वाया ।<br>एका जनार्दनी मीपणा टाकून । करी कृष्णार्पण सर्व फळ । '''भावार्थ:''' योग-याग, होम-हवन करतांना ज्या वेदमंत्रांचे पठण केले जाते ते मंत्र मुख्यतः कामनापूर्तीसाठी गायले जातात. त्यामुळे मनात नवनवे संकल्प उठतात. या संकल्पानुसार यज्ञादिक कर्मे यथासांग पार पाडली जातात. त्यामुळे मनाला मीपणाचा संसर्ग होतो. अहंकाराची बाधा होते. यासाठी एका जनार्दनी सांगतात, मीपणाचा त्याग करून केलेल्या सर्व कर्माची फळे श्रीकृष्ण नारायणाला श्रध्देने अर्पण करावी. '''१८''' कर्म करिसी तरी कर्मठचि होसी । परी निष्कर्म नेणसी कर्मामाजी ।<br>ब्रह्मालागी कर्म सांडणे हे कुडे । पाय खंडोनि पुढे चालु पाहसी ।<br>एका जनार्दनी सर्व कर्म पाही । सांडी मांडी नाही तये ठायी । '''भावार्थ:''' कर्म करतांना निष्कर्म होणे हेच कर्माचे अंतिम साध्य आहे. फलाशा सोडून कर्म करणे म्हणजे कर्माचे फळ ईश्वराला समर्पित करणे होय. परंतु कर्म करत असताना आपण निष्कर्म न होता अधिकाधिक कर्मठ होत जातो. ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्नात आपली सर्व नित्य व नैमित्तिक कर्मे सोडून देणे म्हणजे पाय तोडून टाकून पुढे चालण्याचा प्रयत्न करण्यासारखे आहे. कारण कर्म हेच ब्रह्मज्ञानाचे मुख्य साधन आहे असे सांगून एका जनार्दनी कोणतेही कर्म सोडू नये असे आग्रहाने सांगतात. '''१९''' धावू नको सैरा कर्माचिया पाठी । तेणे होय दृष्टि उफराटी ।<br>शुध्द-अशुध्दाच्या न पडे विवादा । वाचे म्हणे सदा नारायण ।<br>एका जनार्दनी ब्रह्मार्पण कर्म । तेणे अवघे धर्म जोडतील । '''भावार्थ:''' योग्यायोग्यतेचा कोणताही विचार न करता साधक कर्माच्या पाठीमागे लागला तर तो निष्कर्मी बनण्याची ऐवजी कर्मठ बनतो, त्याची दृष्टी उफराटी बनते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, कर्माची कोणती पध्दत शुद्ध व कोणती अशुध्द यांच्या वादात न पडता, वाचेने सतत नारायणाचे नाम घेत कर्म केले की ते ब्रह्मार्पण होते व सर्व धर्मांचे पालन केल्याचे श्रेय मिळते. '''२०''' प्रपंच परमार्थ एकरूप होत । आहे ज्याचा हेत रामनामी ।<br>परमार्थे साधे सहज संसार । येथे येरझार नाही जना ।<br>सहज संसारे घडे परमार्थ । लौकिक विपरीत अपवाद ।<br>एका जनार्दनी नाही तया भीड । लौकिकाची चाड कोण पुसे । '''भावार्थ:''' रामनामाचा अखंडित जप करीत जो प्रपंच करतो त्याचा प्रपंच व परमार्थ एकरूप होतो, म्हणजे प्रपंच करीत असताना त्याला परमार्थ साधतो. रामनामस्मरणात संसार सहजपणे घडून येतो. याविपरीत उदाहरण हा अपवाद समजावा. येथे जन्म-मरणाची बंधने तुटून पडतात, असे एकनाथ महाराज सांगतात. '''२१''' जगाचिये नेत्री दिसे तो संसारी । परी तो अंतरी स्फटिक शुध्द ।<br>वायाचि हाव न धरी पोटी । वाउगी ती गोष्टी न करी जगा ।<br>स्त्री-पुत्र-धन नाही तेथे मन । इष्ट मित्र कारण नाही ज्याचे<br>एका जनार्दनी प्रपंच परमार्थ । सारिकाचा होत तयालागी ।<br> '''भावार्थ:''' रामनाम घेत संसार करणारा साधक जगाच्या दृष्टीने संसारी असला तरी तो अंतर्यामी स्फटिकासारखा शुध्द असतो. लौकिक, सत्ता, संपत्ती याविषयी त्याच्या मनात लालसा नसते. पत्नी, संतती याविषयी संसारात असूनही ममत्व नसते. असा भक्त सामान्यांना विपरीत वाटतील अशा गोष्टी करीत नाही. इष्ट मित्रांना खुष ठेवण्याचा प्रयत्न तो करीत नाही. असा भक्त संसारात राहून परमार्थ साधत असतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२२''' उत्तम पुरुषाचे उत्तम लक्षण । जेथे भेद शून्य मावळला ।<br>भेद शून्य झाला बोध स्थिरावला । विवेक प्रगटला ज्ञानोदय ।<br>जिकडे पाहे तिकडे उत्तम दर्शन । दया शांती पूर्ण क्षमा अंगी ।<br>एका जनार्दनी उत्तम हे प्राप्ती । जेथे मावळती द्वैताद्वैत ।<br> '''भावार्थ:''' ज्या पुरुषाच्या चित्तातील मी-तू पणाचा भेद, द्वैत-अद्वैत हा भेद पूर्णपणे लयास गेला आहे तो उत्तम पुरुष समजावा. सर्व प्रकारचे भेदाभेद नाहिसे होऊन चित्त शुद्ध झाले असता सद्गुरुने केलेला बोध चित्तात स्थिरावतो, विवेक प्रकट होऊन ब्रह्मज्ञान होते. जळी-स्थळी, काष्ठी-पाषाणी केवळ एकच आत्मतत्व भरून राहिले आहे असा प्रत्यय येतो. सर्वत्र परमेश्वराचे उदात्त दर्शन घडते. अशा साधकाचे मन दया, क्षमा, शांती यांनी भरून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, जेथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव आला तेथे ही उत्तम लक्षणे दिसून येत असल्याचे जाणवते. '''२३''' समुद्र क्षोभे वेळोवेळी । योगिया क्षोभेना कोणे काळी ।<br>समुद्रा भरते पर्व-संबंधे । योगी परिपूर्ण परमानंदे ।<br>समुद्र सर्वदा तो क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर ।<br>योगियाची योग-स्थिती । सदा परमार्थ भक्ति ।<br>एका जनार्दनी शरण । योगियांचे जे योगचिन्ह । '''भावार्थ:''' येथे एकनाथमहाराज समुद्र व योगी यांची तुलना करीत आहेत. अनेकवेळा समुद्रात वादळे निर्माण होतात, वडवानल उठतात. योगी पुरुषांच्या अंत:करणातमात्र कधीच क्षोभ निर्माण होत नाही. पर्वकाळी अमावस्या, पौर्णिमेला समुद्राला भरती येते. योगीमात्र सदासर्वकाळ परमानंदाने प्रसन्नचित् असतो. समुद्राचे पाणी क्षारयुक्त असते, तर योगेश्वराचे चित्त माधुर्याने परिपूर्ण असते. सदा परमार्थभक्ति ही योगीजनांची कायमस्वरूपी योग-स्थिति असते. जनार्दनस्वामींच्या चरणी शरणागत असलेले संत एकनाथ योग्यांची योगचिन्हे सांगून योग्याचा महिमा वर्णन करतात. === मिथ्या साधनांच्या मागे लागु नका === '''२४''' प्रतिमेचा देव केला । काय जाणे ती अबला ।<br>नवस करिती देवासी । म्हणती पुत्र देई वो मजसी ।<br>देव खोटा नवस खोटा । एका जनार्दनी रडती पोटा । '''भावार्थ''' पाषाणाची, धातूची, देवाची मूर्ती तयार करून ती मंदिरात ठेवतात. मंदिरात देवदर्शनाला आलेल्या स्त्रिया भक्तिभावाने या प्रतिमेला पुत्रप्राप्तीसाठी नवस बोलतात. एका जनार्दनी म्हणतात, प्रतिमेचा खोटा देव खरा मानून केलेला नवस फळाला येणे शक्य नसते, फसगत होऊन केवळ दु:खच पदरी पडते. '''२५''' देव दगडाचा भक्त तो मेणाचा । आइका दोहींचा विचार कैसा ।<br>खरेपणा नाही देवाचे ते ठायी । भक्त अभाविक पाही दोन्ही एक ।<br> एका जनार्दन ऐसे देवभक्तपण । निलाजरे जाण उभयतां । '''भावार्थ:''' दगडाचा देव आणि मेणाचा भक्त याविषयी एकनाथमहाराज आपले मत व्यक्त करतात. खरा देव दगडाच्या प्रतिमेत नसून तो भाविक भक्ताच्या अंतरात नांदतो. दगडाचा देव व अभाविक भक्त दोन्ही खोटे आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, खोट्या देवाची कामनापूर्तीसाठी पूजा करणारे दोन्ही दांभिक, निलाजरे होत. '''२६''' नीचाचेनि स्पर्शे देवो विटाळला । पाणिये प्रक्षाळूनी सोवळा केला ।<br>देवापरिस जळ सबळ केले । ज्ञान ते दुर्बळ होऊनि ठेले ।<br>एका जनार्दनी साच नाही भाव । संशयेचि देव नाही केला । '''भावार्थ:''' नीच (दलीत) माणसाच्या स्पर्शाने देव विटाळला (अशुध्द) झाला म्हणून पाण्याने धुऊन शुध्द केला. जो परमेश्वर सजीव व निर्जीव सृष्टीतील सर्वांच्या अंतर्यामी वास करुन सर्वांना पावन करतो तो नीचाच्या स्पर्शाने अपवित्र कसा होऊ शकेल आणि पाण्याने धुऊन तो सोवळा केला असे मत व्यक्त करणे म्हणजे पाण्याला देवापेक्षा अधिक सबळ मानणे हे अज्ञानाचे लक्षण असून ते ज्ञानाला कमीपणा आणते असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, जेथे मनातील भक्तिभाव खरा नसेल, तेव्हा मनात संशय निर्माण होतो आणि देवाविषयी विपरित भावना व्यक्त केली जाते. '''२७''' केले तुंवा काय जाउनिया तीर्था । सर्वदा विषयार्था भुललासी ।<br>मनाची ती पापे नाही धोवियेली । वृत्ति हे लाविली संसारीच ।<br>तीर्थ-यात्रा-योगे कीर्ति ही पावली । बुद्धि शुध्द झाली नाही तेणे ।<br>एका जनार्दन सद्गुरू-पाय धरी । शांतीचे जिव्हारी पावशील । '''भावार्थ:''' सदासर्वदा इंद्रियविषयांचा ध्यास असलेला सामान्य भक्त त्या विषयत भुलून जातो, त्याच्या सर्व वृत्ति संसारात गुंतलेल्या असतात. तीर्थयात्रेला जाऊन त्यांना काही गौरव, थोडी प्रतिष्ठा प्राप्त होते. पण त्याच्या मनाची पापे धुतली जात नाहीत किंवा बुध्दी शुध्द होत नाही, मनाची पापे आणि बुध्दीची मलिनता जाण्यासाठी सद्गुरुंना शरण जावे लागते. संतसंगतीत अंतरंगात शांतीचा उदय होतो, असे एका जनार्दनी सांगतात. '''२८''' हृदयस्थ असोनि का रे फिरसी वाया । दीप आणि छाया जयां परी ।<br>आत्मतीर्थी सुस्नात झालिया मन । आणिक साधन दुजे नाही ।<br>एका जनार्दनी मनासी आवरी । मग तु संसारी धन्य होसी । '''भावार्थ:''' परमात्म्याचे अधिष्ठान आपला हृदयात असतांना, त्याला शोधण्याची धावपळ करणे व्यर्थ आहे. जिवा-शिवाची जोडी दीप-छाये सारखी आहे. आत्मस्वरुपाच्या पवित्र तीर्थात मन भिजून शुध्द होणे यासारखे दुसरे साधन नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनाच्या सर्व वृत्ती आवरून वागल्यास संसारी धन्यता मिळते. '''२९''' देव देव म्हणूनि फिरताती वेडे । चित्त शुध्द नाही तरी देव केंवि जोडे ।<br>पाहे तिकडे देव आहे । दिशा व्यापुनी भरला राहे ।<br>एका जनार्दनी आर्तभूत । देव उभा असे तिष्ठत । '''भावार्थ:''' देवाचा शोध घेत सामान्यजन वेड्यासारखी फिरतात. ज्याचे चित्त शुध्द नाही, त्याला देवाचा साक्षात्कार घडणे शक्य नाही. खरा भक्तीभाव असलेल्या भाविकाला सर्व दिशा व्यापून देव सर्वत्र भरला आहे असा अनुभव येतो. सर्व सृष्टीत भरुन राहिलेली देवाची अनंत रूपे त्याला सतत दिसत असतात, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''३०''' जिवाचे जीवन जनी जनार्दन । नांदतो संपूर्ण सर्व देही ।<br>वाउगी का वाया शिणती बापुडी । काय तयार जोडी हाती लागे ।<br>एका जनार्दनी वाउगी ती तपे । मनाच्या संकल्पे हरि जोडे । '''भावार्थ:''' सर्व प्रकारच्या जीवांचे प्राणतत्व असलेला जनार्दन सर्व प्राणिमात्रांच्या देहात वास करतो, हे जाणून न घेणारे अज्ञानी-जन देवाचा शोध घेत व्यर्थ श्रम करून काया झिजवतात. एका जनार्दनी म्हणतात, यज्ञ-याग-तप या साधनांनी देव प्रसन्न होत नाही तर मनाच्या संकल्पसिध्दीने हरि जोडला जातो. '''३१''' आपुली पूजा आपण करावी । ही जंव ठावी राहटी नाही ।<br>कासया ती पूजा जाणिवेचा शीण । त्याहुनी अज्ञान बरा दिसे ।<br>एका जनार्दनी ज्ञानाज्ञाने । पुजावे चरण विठोबाचे । '''भावार्थ:''' आपण स्वत:च परमेशाचे रूप आहोत ही जाणीव ठेवून आत्मसन्मान हीच खरी देवपूजा आहे हे समजून न घेता देवपूजेचा व्यर्थ अट्टाहास करण्यापेक्षा अज्ञानी असणे अधिक बरे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जाणतेपणी किंवा अजाणतेपणी विठोबाला भक्तिभावाने शरण जाऊन त्याचे चरण पूजावे हेच योग्य होय. <br /> === सार-ग्राही श्रवण पाहिजे === '''३२''' वेदांमाजी ओंकार सार । शास्त्र सार वेदांत ।<br>मंत्रांमाजी गायत्री सार । तीर्थ-सार गुरु-चरण ।<br>दानांमाजी अन्न-दान सार । कीर्तन सार कलियुगी ।<br>जिव्हा-उपस्थ जय सार । भोग-सार शांति-सुख ।<br>एका जनार्दनी एका सार । सर्व-सार आत्म-ज्ञान । '''भावार्थ:''' ओंकार हे वेदांचे सार तर शास्त्र हे वेदांताचे सार आहे. सर्व मंत्रामध्ये गायत्रीमंत्र प्रमुख, तर गुरुचरणांचे तीर्थ सर्व तीर्थात पवित्र मानले जाते. दानामध्ये दान अन्नदान, नवविधा भक्तीत कीर्तन-भक्ती कलियुगात श्रेष्ठ मानली जाते. वाणी, रुची (जिव्हा) व कामवासना यांचा संयम हा सर्वश्रेष्ठ संयम असून शांति-सुख हे भोगाचे सार आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, आत्म-ज्ञान (मी देह नसून आत्मा आहे, अमृताचा पुत्र आहे) हे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ ज्ञान आहे. '''३३''' पिंपळावरुनी मार्ग आहे । ऐकोनि वृक्षा वेधो जाय ।<br>ऐसे अभागी पामर । न कळे तयांसी विचार ।<br>म्हणोनी शरण जनार्दनी । एका जनार्दनी एकपणी । '''भावार्थ:''' गीतेच्या पंधराव्या अध्यायांत भगवंताने अश्वस्थ (पिंपळ) वृक्षाला संसारवृक्षाची उपमा दिली आहे, हे लक्षात घेऊन एखादा भाविक संसार बंधनातून सुटण्यासाठी पिंपळाला फेरे घालत असेल तर तो अभागी पामर आहे असे समजावे कारण त्याला भगवंताचे विचार समजले नाहीत.पारमार्थिक विचार समजण्यासाठी सद्गुरूला शरण जाऊन ज्ञान ग्रहण करणे जरुरीचे आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, आपण जनार्दनस्वामींना एकनिष्ठपणे शरणागत आहोत. '''३४''' वेद-वाणी देवे केली । येर काय चोरापासूनि झाली ।<br>सकळ वाचा वदवी देव । का वाढवा अहंभाव ।<br>ज्या ज्या वाणी स्तुति केली । ती ती देवासी पावली ।<br>एका जनार्दनी मातु । वाचा वाचक जगन्नाथु । '''भावार्थ:''' संस्कृत भाषेचे अभिमानी लोक गर्विष्ठपणे सांगतात की, संस्कृत (वेदांची भाषा) वाणी देवांनी निर्माण केली आहे. संत एकनाथ मराठी प्राकृत भाषेचे अभिमानी असल्याने ते विचारतात, संस्कृतशिवाय बाकी भाषा चोरापासून आल्या आहेत असे नसून सर्व वाचा वदवणारा देवच आहे. कोणत्याही वाणीतून भगवंताची स्तुति केली तरी ती देवाला पावते. एका जनार्दनी म्हणतात, वाणी निर्माण करणारा आणि वदवणारा केवळ जगन्नाथच आहे. '''३५''' [[शतावर]]्ती श्रवण अधिक पै झाले । तेणे अंगा आले जाणपणव ।<br>श्रवण तो लौकिक मनी नाही विवेक । बुध्दीसि परिपाक कैसेनि होय ।<br>एका जनार्दनी साच न रिघे मन । तंववरी समाधान केवी होय । '''भावार्थ:''' शंभरापेक्षा अधिक ग्रंथांचे श्रवण (वाचन) केल्याने अनेक गोष्टींचे ज्ञान झाले. परंतु मनात विवेक निर्माण झाला नाही, तर बुध्दी परिपक्व होऊ शकणार नाही आणि मनामध्ये खऱ्या ज्ञानाचा उदय झाल्याशिवाय निर्भेळ समाधान लाभणार नाही असे एका जनार्दन म्हणतात. '''३६''' करिता हरिकथा श्रवण । स्वेद रोमांच न ये दारुण ।<br>रुका वेचिता प्राण । जाऊ पाहे ।<br>द्रव्य-दारा-लोभ अंतरी । हरि-कथा वरी वरी ।<br>बीज अग्नी माझारी । विरूढे कैसे ।<br>एका जनार्दनी । काम-क्रोध-लोभ तीन्ही ।<br>द्रव्य दारा त्यजुनी । नित्य तो मुक्त । '''भावार्थ:''' हरिकथा ऐकतांना सामान्य माणसाचे अष्टसात्विक भाव दाटून येत नाहीत. देहावर रोमांच उभे रहात नाहीत किंवा स्वेद (घाम) येत नाही. परंतु पैसा खर्च करतांना मात्र प्राणांतिक वेदना होतात कारण धन, पत्नी, संतती यांचा मनाला लोभ वाटतो. या लोभरुपी अग्नीत भक्तीभावाचे बीज रुजत नाही, जसे अग्नीमध्ये कोणत्याही वनस्पतीचे बीज रुजत नाही. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, काम, क्रोध, लोभ, पत्नी आणि धन यांचा जो त्याग करु शकतो तो नित्य मुक्त समजावा. तोच हरिकथा श्रवणात भक्तभावाने रममाण होऊ शकेल. '''३७''' आरशा अंगी लागता मळ। मुख न दिसेचि निर्मळ ।<br>मळ तो झाडूनि पाहता । मुख दिसे निर्मळता ।<br>पाहता शुध्द भाव रिती । परमार्थ हाचि चित्ती ।<br>एका जनार्दनी हा विचार । आरशासारखा प्रकार । '''भावार्थ:''' चित्तामध्ये काम, क्रोध,मोह,लोभ या विकारांची पुटं चढलेली असतील तर या मलिन चित्तात परमार्थाचे निर्मळ रूप दिसणार नाही. जसे आरशावर धुळीची पुटं चढली की, निर्मळ मुख-दर्शन होणार नाही हा विचार एका जनार्दनी स्पष्ट करून सांगतात. <br /> === अहिंसा-सत्यादी व्रते निष्ठेने पाळावी === '''३८''' श्रुती सांगती परमार्था । हिंसा न करावी सर्वथा ।<br>संकल्प नाशी तो संन्यासी । तेथे कल्पना कायसी ।<br>वेद बोले सर्वा ठायी । एकावाचुनी दुजे नाही ।<br>एका जनार्दनी बोधु । नाही तंव न कळे वेदु । '''भावार्थ:''' श्रुतींचे वचन आहे परमार्थ साधु इच्छिणार्यांनी हिंसा करू नये. वेदांच्या वचनाप्रमाणे अहिंसा आणि सत्यवचन निष्ठेने पाळावे. शस्त्राचा आघात करून शरिराला घायाळ करणे आणि खोटे बोलून, अविश्वास दाखवून मन दुखावणे या दोन्ही गोष्टी परस्परावलंबी किंवा समान आहेत. एका जनार्दनी सांगतात की श्रुतींचा किंवा वेदांचा जोपर्यंत खरा बोध होत नाही, तोवर त्यातील रहस्य कळणार नाही. '''३९''' ब्रह्मांडाची दोरी । हालवी जो एक्या करी ।<br>भूतीं परस्परे मैत्री । ती एके ठायी असती बरी ।<br>पंचप्राणांचे जे स्थान । तये कमळी अधिष्ठान ।<br>एका जनार्दनी सूत्रधारी । बाहुली नाचवी नाना परी । '''भावार्थ:''' ब्रह्मांडरूपी पाळण्याची दोरी भगवंताच्या हातात असून तो एका कराने तो हालवित आहे. पंचप्राण हृदयांत स्थित असून कमळ हे त्याचे अधिष्ठान आहे. कठपुतळ्यांचा खेळ करून दाखवणारा हातामधील दोरीने बाहुली नाचवून नाना प्रकारचे नाच करून दाखवतो. एका जनार्दनी म्हणतात, तो ब्रह्मांडनायक सूत्रधारी असून सर्व प्राणिमात्रांकडून अनेक प्रकारच्या क्रिडा करवून घेतो. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये परस्परांविषयी मैत्रीची भावना असावी. '''४०''' असत्याचा शब्द नको माझे वाचे ।<br>आणिक हो का ओझे भलतैसे ।<br>अणुमात्र रज डोळां न साहे ।<br>कैसा खुपताहे जन-दृष्टी ।<br>एका जनार्दन असत्याची वाणी ।<br>तोचि पाप-खाणी दुष्ट-बुध्दि । '''भावार्थ''' ज्याप्रमाणे धुळीचा अगदी बारीक कण डोळ्यात गेला तरी तो डोळ्यात खुपतो, तसेच असत्य भाषण लोकांच्या डोळ्यांत सलत राहते. दुसऱ्या कोणत्याही पापाच्या ओझ्यापेक्षा असत्य वाणी हे मोठे पाप आहे. असत्य वाणी ही दुष्ट बुध्दी असून अनेक पापांची खाणी आहे. म्हणून एका जनार्दनी परमेश्वराला प्रार्थना करतात की, असत्य शब्द वाचेवाटे कधीही बोलले जाऊ नयेत. '''४१''' अर्थ नाही जयापाशी । असत्य स्पर्शेना तयासी ।<br>अर्थापाशी असत्य जाण । अर्थापाशी दंभ पूर्ण ।<br>अर्थापोटी नाही परमार्थ । अर्थापोटी स्वार्थ घडतसे ।<br>अर्थ नको माझे मनी । म्हणे एका जनार्दनी । '''भावार्थ:''' या भजनात संत एकनाथ अर्थाने कसे अनर्थ घडतात याचे वर्णन करीत आहेत. पैसा मिळवण्यासाठी लबाडी, खोटेपणा यांचा आश्रय घेतला जातो. पैसा मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी दांभिकता व स्वार्थीपणाचा अवलंब करावा लागतो. अर्थामुळे साधक परमार्थाला पारखा होतो. आपल्या मनात पैशाविषयी विचार कधीही येऊ नयेत असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४२''' विषयाचे अभिलाषे सकळ भेद भासे ।<br>विषय-लेश तेथे मुक्ति केवि वसे ।<br>विषय तृष्णा सांडी मग तु साधन मांडी ।<br>वैराग्याची गोडी गुरूसी पुसे ।<br>स्त्री-पुरुष भावना भेद भासे ।<br>तेथें ब्रह्म-ज्ञाना गमन कैचें ।<br>कणुभरित जो डोळा शरीरासी दे दु:ख ।<br>अणुमात्र विषय तो संसार-दायक ।<br>एका जनार्दनी निज-ज्ञान शक्ति ।<br>निर्विषय मन ते अभेद भक्ति । '''भावार्थ:''' संसारातील सर्व भेदाभेद केवळ इंद्रियांच्या विषय-तृष्णेने भासतात. जेथे विषयांची प्रिती आहे, तेथे मुक्ती राहू शकत नाही. जेथे मनात स्त्री-पुरुष हा भेद निर्माण होतो, तेथे ब्रह्मज्ञान प्रवेश करु शकत नाही. धुळीच्या एका कणाने भरलेला डोळा शरीराला दु:ख देतो, तसाच विषयाचा अत्यल्प संसर्गसुध्दा संसारबंधनास कारणीभूत ठरतो. यासाठी साधकाने विषयतृष्णेचा सर्वस्वी त्याग करून नंतरच साधनेला सुरवात करावी. या विवेकानंतरच वैराग्य येते हे ज्ञान गुरूंकडून प्राप्त होते. सद्गुरुंकडून मिळालेली ज्ञानशक्ति, विषयवासनांपासून मुक्त झालेले मन हेच अभेद भक्तिचे मुख्य लक्षण आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४३''' हीचि दोनी पै साधने । साधके निरंतर साधणे ।<br>पर-द्रव्य पर-नारी । यांचा विटाळ मने धरी ।<br>नको आणिक उपाय । सेवी सद्गुरूचे पाय ।<br>म्हणे एका जनार्दनी । न लगे आन ते साधन । '''भावार्थ:''' परक्याचे धन आणि परस्त्री या दोन गोष्टींचा मोह टाळण्याचा सतत अभ्यास व सद्गुरूंची निरंतर सेवा याशिवाय अन्य कोणत्याही साधनाची गरज नसल्याचे संत एकनाथमहाराज आवर्जून सांगतात. '''४४''' कनक कांता न ये चित्ता । तोचि परमार्थीं पुरता ।<br>हेचि एक सत्य सार । वाया व्युत्पत्तीचा भार ।<br>वाचा सत्यत्वे सोवळी । येर कविता ओवळी ।<br>जन तेचि जनार्दन । एका जनार्दनी भजन । '''भावार्थ:''' परमार्थ हा शब्द कोणत्या मूळ धा[[तूप]]ासून निर्माण झाला, त्याचा अर्थ काय यांचा व्यर्थ उहापोह करण्यापेक्षा परमार्थी कसा ओळखावा हे जाणून घेणे अधिक उद्बोधक आहे. कनक (धनसंपत्ती) व कांता (स्त्री-सौख्य) याविषयी ज्याच्या चित्तात मोह निर्माण होत नाही तो परमार्थी समजावा असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सत्य हेच केवळ सार असून वाचेने सत्यवचन बोलणे हेच शुध्दपणाचे लक्षण असून जन हेच जनार्दनाचे रुप आहे, जनसेवा हीच ईश्वरसेवा होय. '''४५''' रस सेविण्यासाठी । भोगवी जन्माचिया कोटी ।<br>रसनेअधीन सर्वथा । रसनाद्वारे रस घेता ।<br>जव रसना नाही जिंकिली । तंव वाउगीच बोली ।<br>एका जनार्दनी शरण । रस रसना जनार्दन । '''भावार्थ:''' जिवात्मा रसनेच्या अधीन राहून जिव्हेद्वारा सर्व रसांचा आस्वाद घेतो. या रसमयतेचे सेवन करण्यासाठी तो अनेकदा जन्म-मरणाच्या बंधनात अडकतो. ज्याचे जिभेवर बंधन नाही (बोलण्यात) त्याचे बोल पोकळ आहेत असे समजावे. जनार्दनस्वामी शरणागत संत एकनाथ म्हणतात, रस व रसना दोन्ही जनार्दनाचे रुप आहे. '''४६'''<br> पक्षी अंगणी उतरती । ते का गुंतोनि राहती ।<br>तैसे असावे संसारी । जोवरी प्राचीनाची दोरी ।<br>वस्तीकर वस्ती आला । प्रात:काळी उठोनि गेला ।<br>शरण एका जनार्दन । ऐसे असतां भय कवण । '''भावार्थ:'''<br>दाणे टिपण्यासाठी पक्षी अंगणांत येतात, पण ते तेथे गुंतून राहात नाहित. संसारिकांनी संसारात असे राहावे जसा वाटसरू एका रात्रीच्या निवाऱ्यासाठी धर्मशाळेत उतरतो आणि सकाळी निघून जातो. जनार्दनस्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात, अशा प्रकारे निष्काम वृत्तिने जन्ममरणाचे भय संपते. <br /> === टाकावयाच्या गोष्टी : अविश्वास, अभिमान ममत्व === '''४७''' अविश्वासा घरी । विकल्प नांदे निरंतरी ।<br>भरला अंगी अविश्वास । परमार्थ तेथे भूस ।<br>सकळ दोषांचा राजा । अविश्वास तो सहजा ।<br>अविश्वास धरिला पोटी । एका जनार्दनी नाही भेटी ।<br> '''भावार्थ:''' अविश्वास हा सर्व दोषांमधला सर्वात अपायकारक दोष समजला जातो. ज्याच्या मनात इतरांबद्दल अविश्वास असतो त्याचे मन अनेक प्रकारच्या संशयाने, विकल्पाने ग्रासलेले असते. तेथे आत्मविश्वासाचा अभाव असून सद्गुरूंविषयी श्रध्दा निर्माण होऊ शकत नाही. जेथे श्रध्दा नाही, तेथे परमार्थ सुदृढ होणे शक्य नाही; असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''४८''' अविश्वासा पुढे । परमार्थ कायसें बापुडे ।<br>अविश्वासाची राशी । अभिमान येतसे भेटीसी ।<br>सदा पोटी जो अविश्वासी । तोचि देखे गुण-दोषांसी ।<br>सकळ दोषा मुकुटमणी । अविश्वास तोचि जनी ।<br>एका जनार्दनी विश्वास । नाही त्यास भय काही ।<br> '''भावार्थ:''' मनातील अविश्वासामुळे अभिमान निर्माण होतो. अहंकाराने इतरांचे गुण-दोष पहाण्याची वृत्ती बळावते, त्यामुळे परमार्थाची हानी होण्याची भिती वाढते. एका जनार्दनी सांगतात की ज्याचा गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास असतो, तो कोणत्याही भयापासून मुक्त होतो. '''४९''' <br> एक नरदेह नेणोनि वाया गेले । एक न ठके म्हणोनि उपेक्षिले ।<br>एकांते गिळले । ज्ञान-गर्वे ।<br>एक ते साधनी ठकिले । एक ते करू करू म्हणतचि गेले ।<br>करणे राहिले । ते तैसें<br>ज्ञाने व्हावी ब्रह्म-प्राप्ति । ते ज्ञान वेंची विषयांसक्ती ।<br>भांडवल नाही हाती । मा मुक्ति कैची ।<br>स्वप्नींचेनि धने । जागृती नोहे धर्म ।<br>ब्रह्माहमस्मि समाधान । सोलीव भ्रम ।<br>अभिमानाचिया स्थिती ब्रह्मादिका पुनरावृत्ति ।<br>ऐसी वेद-श्रुति निश्चये बोले ।<br>एका जनार्दनी । एकपण अनादि ।<br>अहं आत्मा तेथे । समूळ उपाधी ।<br> '''भावार्थ:''' काही साधक मानवी देहाचे महत्त्व समजून न घेतल्याने, काही ज्ञानाचा गर्व झाल्याने, तर काहीची उपेक्षा झाल्याने वाया गेले. काही अयोग्य पद्धतीने साधना केल्याने फसले, तर काही निश्चय दृढ नसल्याने किंवा आळस बळावल्याने साधनेत प्रगती करु शकले नाहीत. ब्रह्मप्राप्ति व्हावी यासाठी जे ज्ञान संपादन केले ते इंद्रियसुखाच्या शोधात खर्च करून ज्ञानरुपी भांडवल गमावून काही मुक्तिला पारखे झाले. मी ब्रह्मरुप आहे हे जाणून त्यातून समाधान मानणे, हा केवळ भ्रम आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अभिमानाने ब्रह्मादिक (ब्रह्मा, विष्णू, महेश आदि) देवांचेसुध्दा स्वर्गातून पतन होते असे वेद-श्रुती वचन आहे. मी देह नसून आत्मरुप आहे, हे अनादी तत्व जाणून उपाधीरहित होणे अधिक श्रेयस्कर आहे. '''५०''' <br> लोखंडाची बेडी तोडी । आवडी सोनियाची घडी ।<br>मी ब्रह्म म्हणता अभिमान । तेथे शुध्द नोहे ब्रह्मज्ञान ।<br>जैसी देखिली जळ-गार । शेवटी जळचि निर्धार । <br>मुक्तपणे मोला चढले । शेवटी सोनियाचे फांसा पडिले । <br>एका जनार्दनी शरण । बध्द-मुक्तता ऐसा शीण ।<br> '''भावार्थ:''' लोखंडाची बेडी तोडून आवड म्हणून सोन्याची बनवली, तरी ते शेवटी बंधनकारकच आहे. मी ब्रह्म आहे हे शुध्द ज्ञान नसून केवळ अभिमान आहे, जसे मेघातून पडलेल्या गारा हे पाण्याचेच घनरुप आहे. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मुक्तीसाठी साधना केल्याने लोकांकडून लौकिक मिळाला पण तो सोन्याच्या बंधनात सापडून वाया गेला. बंधन आणि मुक्तता हा केवळ जाणिवेचा शीण आहे. '''५१''' मी एक शुचि । जग हे अपवित्र । कर्मचि विचित्र । ओढवले ।<br>देखत देखत । घेत असे विख । अंती ते सुख । केवी होय ।<br>अल्पदोष ते । अवघेचि टाळी । मुखे म्हणे । सर्वोत्तम बळी ।<br>अभिमाने अशुचि । झालासे पोटी । एका जनार्दनी । नव्हेचि भेटी ।<br> '''भावार्थ:''' विषाची परिक्षा घेऊनही जाणूनबुजून ते विष प्राशन करणे हे विचित्र कर्म आहे, त्यातून शेवटी कोणतेही सुख लाभणार नाही. अभिमानाची बाधा विषासारखी घातक असून मीच तेवढा पवित्र आणि बाकी सर्व जग अपवित्र असे समजून वागल्याने साधकाचे मन अशुध्द बनते आणि तो गुरु-उपदेशाला अपात्र ठरतो, असे एका जनार्दनी प्रतिपादन करतात. '''५२''' <br> ममता ठेवुनी घरी-दारी । वाया का जाशी बाहेरी ।<br>आधी ममत्व सांडावे । पाठी अभिमाना खंडावे ।<br>ममता सांडी वाडे कोडे । मोक्ष-सुख सहजी घडे ।<br>एका जनार्दनी शरण । ममता टाकी निर्दाळून । '''भावार्थ:''' साधक मोक्ष-मुक्तीसाठी प्रयत्न करीत असतांना मोह आणि ममता त्याला बंधनकारक होतात. सगे-सोयरे, नातेवाईक, पत्नी, पुत्र आणि कन्या यांच्या ममतेमध्ये तो मनाने गुंतून पडतो. तसेच घरदार, संपत्ती, सांसारिक सुख यांचा मोह असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, हे ममत्व आधी सोडून नंतर अभिमानाचा त्याग केल्यास मोक्ष-सुख सहज साध्य होते. '''५३''' <br> मोह ममता ही समूळ नाशावी । तेव्हाचि पावावी चित्तशुध्दी ।<br>चित्तशुध्दि झालिया । गुरुचरण-सेवा । तेणे ज्ञानठेवा । प्राप्त होय ।<br>एका जनार्दनी । प्राप्त झाल्या ज्ञान । ब्रह्म परिपूर्ण अनुभवेल ।<br> '''भावार्थ:''' मोह-ममतेचे पूर्ण निरसन झाल्यानंतर साधकाचे चित्त शुद्ध होते. हे शुध्द झालेले चित्त गुरुसेवेत पूर्ण रममाण होते. त्यामुळे गुरुकृपा होऊन ज्ञानप्राप्ती होते. एका जनार्दनी सांगतात, गुरुकृपेने संपूर्ण ब्रह्मज्ञान होऊन ते प्रत्यक्ष अनुभवता येते. === जगात वागतांना घ्यावयाची काळजी === '''५४''' <br> मत्सर ज्ञानियाते न सोडी । मा इतर कायसी बापुडी ।<br>शिणताती मत्सर-वेधे । भोगिताती भोग विविधे ।<br>एका जनार्दनी मत्सर । तेणे परमार्थ पळे दूर ।<br> '''भावार्थ:''' अत्यंत ज्ञानी साधकसुध्दा मनातील मत्सराला बळी पडतो. मत्सराने ज्याच्या मनाला वेधून टाकले आहे अशा ज्ञानी साधकाला अनेक भोग भोगावे लागतात, तर इतर सामान्य माणसाला किती यातना भोगाव्या लागत असतील याची कल्पनाच करता येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, मत्सराने व्यापलेले मन परमार्थाचा विचार करु शकत नाही. '''५५''' <br> लज्जा अभिमान टाकुनी परता । परमार्थ सरता करी का रे ।<br>वादक निंदक भेदक । ऐसे त्रिविध । यांचा टाकुनी भेद । भजन करी ।<br>एका जनार्दनी त्रिविधा परता । होउनी परमार्था हित करी । <br> '''भावार्थ:''' <br>जगामध्यें वादक, निंदक (निंदा करणारे) व भेदक (मनात भेद निर्माण करणारे) असे त्रिविध प्रकारचे लोक असतात. ते भोळ्या भाविक भक्तांचा बुध्दीभेद करुन, निंदा करुन त्यांना भक्तीमार्गापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांचा विचार करुन भक्तांनी परमार्थ-मार्ग सोडू नये. लज्जा, अभिमान यांचा त्याग करुन भक्तिमार्गावर श्रध्दा ठेवावी व स्वत:चे हित साधावे, असा उपदेश एका जनार्दनी करतात. '''५६''' <br> विवाद-वाद हे तो अधम लक्षण । भक्तीचे कारण न साधे येणे ।<br>मुख्य एक करी एकविधपण । सम-दरुशने देख जगी ।<br>नर अथवा नारी असो भलते याती । वंदावे विभूति म्हणोनिया ।<br>एका जनार्दनी बोध धरी मना । होऊनिया सान सानाहूनि ।<br> '''भावार्थ:''' <br>वाद-विवाद करणे हे नीचपणाचे (अधम) लक्षण आहे. त्यामुळे परमार्थ हे भक्तीचे मूळ साधन साध्य होणार नाही. मतभिन्नतेपेक्षा समदर्शत्व (सर्वत्र समभावाने पाहणे) अधिक श्रेयस्कर आहे, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, स्त्री-पुरुष, जातिभेद न मानता सर्व एकाच परमेश्वराच्या विभूति आहेत असे समजून वंदनीय मानाव्यात. विनम्रता धरुन सर्वांना आपलेसे करावे हा बोध मनी धरावा. '''५७''' <br> ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथे नाही दोष-गुण ।<br>पराचा देखती जे दोष । तेचि दोषी महा-दोष ।<br>गुण-दोष जे देखती । एका जनार्दनी नाडती । <br> '''भावार्थ:''' ब्रह्म हे परिपूर्ण असून ते गुणदोषरहित आहे. तेथे गुण-दोषांचा संपूर्ण अभाव असल्याने इतरांचे दोष पहाणे हा महादोष आहे व जे दुसऱ्यांचे दोष बघतात ते महादोषी आहेत असे समजावे, असे एका जनार्दनी सांगतात. '''५८''' <br> देह-बुद्धि सांडी कल्पना दंडी । वासनेची शेंडी वाढवू नको ।<br>तु तेचि पाही तु तेचि पाही । पाहूनिया राही जेथीचा तेथे ।<br>तु ते तूचि पाही जेथे देहो नाही । मीपणे का वाया गुंतलासी ।<br>एका जनार्दनी मीपण तूपण । नाही नाही मज तुझीच आण । <br> '''भावार्थ:''' आपण आत्मरुप नसून देह-रुप आहोत ह्या देहबुध्दिचा त्याग करावा, कारण देहबुध्दिमुळे इंद्रियांच्या वासना निर्माण होतात व त्यातून जन्म-मृत्यूचे चक्र चालूच राहते. मीपणाने त्यात गुंतून पडतो. हे मी-तूपण द्वैत निर्माण करुन परमेश्वरी तत्वापासून साधकाला अलग करते. एका जनार्दनी सांगतात, आपणच आपल्याला ओळखावे. '''५९''' <br> सर्वांभूती देव वसे । नीचाठायी काय नसे ।<br>नीच कोठुनी जन्मला । पंचभूतांवेगळा झाला ।<br>नीच म्हणोनि काय भुली । एका जनार्दनी देखिली ।<br> '''भावार्थ:''' विश्वातिल सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी परमेश्वर अंशरुपाने व्यापून राहिला आहे असे पारमार्थिक सत्य सांगते. असे असतांना नीचयोनीत किंवा जातीत जन्माला येणाऱ्यांच्या ठिकाणी परमेश्वर वसत नाही असे समजणे म्हणजे फार मोठी चूक करणे आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व प्राण्यांची निर्मिती आकाश, पृथ्वी, वायू, जल, अग्नी या पंचमहाभूतातून झाली आहे हे शास्त्र-वचन आहे, तर नीच यापासून वेगळा असू शकणार नाही. '''६०''' <br >थोर तोचि म्हणावा । नेणे भूतांचा जो हेवा ।<br>लहान तोचि म्हणावा । काया वाचा भजे देवा ।<br>एका जनार्दनी म्हणे । देवावाचुनी काही नेणे । <br> '''भावार्थ:''' <br> परमेश्वरीसृष्टीतील कोणत्याही प्रकारच्या श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ प्राण्यांचा जो हेवा करीत नाही, तो थोर (मोठ्या मनाचा) समजावा आणि जो देहाने, वाचेने, मनापासून देवाचे निरंतर भजन करतो त्याला विनम्र (लहान) म्हणावे; असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, देवावाचून कोणी काही जाणू शकत नाही. '''६१''' <br> आम्ही ब्रह्मपुरीचे ब्राह्मण । जाती कुळ नाही लहान ।<br>आम्हा सोवळे ओवळे नाही । विटाळ न देखो कवणे ठायी ।<br>आम्हा सोयरे जे झाले । ते जाती-कुळा वेगळे केले ।<br>एका जनार्दनी बोधु । जाती-कुळाचा फिटला संबंधु । <br> '''भावार्थ:''' एका जनार्दनी येथे अभिमानाने सांगतात की आम्ही ब्रह्मपुरीचे ब्राह्मण आहोत, थोर कुळात जन्मलो आहोत. शुध्द विचारांमुळे सोवळ्या-ओवळ्याच्या संकुचित कल्पनांपासून दूर असल्यामुळे कोणाचाही विटाळ मानत नाही. जाती-कुळाच्या अनिष्ट रुढी ज्यांना मान्य नाहीत अशा सज्जनांशी सोयरिक असल्याने जाती-कुळाचा संबंधच फिटला आहे. '''६२''' काम क्रोध लोभ दंभ मद मत्सर ।<br>षड्वैरी तत्पर हेचि येथे ।<br>क्षुधा तृषा मोह शोक जरामरण ।<br>षड्ऊर्मि पूर्ण देही हेचि ।<br>आशा मनीषा कल्पना इच्छा तृष्णा वासना ।<br>हे अठरा गुण जाणा देहामाजी ।<br>एका जनार्दनी त्यजुनि अठरा ।<br>तोचि संसारामाजी शुध्द ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अनिवार वासना, रागीटपणा, हावरटपणा, दांभिकपणा, गर्विष्टपणा, मत्सर हे माणसाचे सहा शत्रू असून ते माणसाचा विनाश करण्यासाठी अत्यंत तत्पर असतात. भूक, तहान, मोह, शोक, वार्धक्य या सहा माणसाच्या नैसर्गिक ऊर्मी आहेत. आशा (भविष्यकालीन इच्छा) मानसिक इच्छा, कल्पना, शारिरीक वासना, अनावर ओढ असे अठरा मानवी देहाचे गुण आहेत असे समजावे. या अठरा गुणांचा त्याग करणारा या जगात शुध्द, सात्विक समजला जातो, असे एका जनार्दनी या भजनात स्पष्ट करतात. <br /> === मनोजय === '''६३''' <br> बैसता निश्चळ । मन करी तळमळ ।<br>ध्यान-धारणा ते विधि । मने न पावेचि सिध्दि ।<br>ऐशिया मना काय करावे । कोठे निवांत बैसावे ।<br>एका जनार्दनी शरण । मन धावे सहजपणे । <br> '''भावार्थ:''' मन हे अत्यंत चंचळ असून ते सतत सहजपणे एका ठिकाणावरून दुसर्‍या ठिकाणी भरकटत असते, तळमळत असते. ध्यानधारणा यासारख्या विधिंमध्ये मन एकाग्र होत नाही, त्यामुळे ध्यानधारणेतून् सिध्दी प्राप्त होत नाही. अशा चंचळ मनाला कोणत्या उपायाने एकाग्र करावे हे समजत नाही. जेथे मनाला निवांतपणा लाभेल असे ठिकाण सापडत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, गुरुचरणांपाशी मात्र हे मन सहजपणे धाव घेऊन स्थिर होते. '''६४''' <br> शत्रु असती दूर देशी । येता बहु दिवस लागती तयांसी ।<br>बाह्य शत्रुंचे अल्पं दु:ख । मन: शत्रुंचे वर्म अशेख ।<br>आसनी शयनी एकांती । जगी अथवा ध्यान-स्थिती ।<br>ऐशिया मना न जिंकिता । देवपण न ये हाता ।<br>देवपणाचे भुलले हावे । एका जनार्दनी नेणती देव ।<br> '''भावार्थ:''' बाह्य शत्रू आपल्यापासून दूर असतात, त्यांना जवळपास येण्यास काही कालावधी लागतो, बाह्य शत्रुंचे भय काही प्रमाणात कमी वाटते. परंतु मनात असलेले अविवेक, अहंकार, संशय यासारख्या शत्रुंचे मूळ रहस्य समजत नाही. आसनावर बसलेले असतांना किंवा मंचकावर निद्रिस्त असतांना, एकांतात जप करीत असतांना किंवा ध्यानात असतांना या मनाला जिंकता न आल्यास देवपण येत नाही एका जनार्दनी म्हणतात. देवपणाचा हव्यास धरणारे देवालामात्र नीटपणे ओळखत नाहीत. '''६५''' <br> वैर करूनि मन मारावे । मना-अधीन न व्हावे ।<br>मनामागे जाऊ नये । मन आकळूनि पाहे ।<br>मन म्हणे ते न करावे । मने मनासी बांधावे ।<br>मन म्हणेल ते सुख । परि पाहता अवघे दु:ख ।<br>एका जनार्दनी मन । दृढ ठेवावे आकळून । '''भावार्थ:''' मनाचा शत्रू होऊन त्याचे दमन करावे, मनाच्या अधीन होऊ नये, मन सांगेल तसे आचरण करू नये. आपण मनामागे न जाता मनाला आपल्या बंधनात ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. मनाला जे सुखाचे वाटते ते दु:खाचे कारण असू शकते. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनाला निश्चयपूर्वक संयमाचे बांध घालावेत. '''६६''' <br> माझ्या मनाचे ते मन । चरणी ठेवावे बांधून ।<br>मग ते जाऊ न शके कोठे । राहे तुमच्या नेहटे ।<br>मनासी ते बळ । देवा तुमचे सकळ ।<br>एका जनार्दनी देवा । मन दृढ पायी ठेवा । '''भावार्थ:''' देवाने आपले मन त्याच्या चरणांशी दृढ करावे. त्यामुळे ते कोठेही जाऊ शकणार नाही, तर चरणकमळी गुंतून राहिल. मनाला एकाग्र करण्याची शक्ति केवळ एका परमेश्वराकडे आहे. देवाने कृपा करून मनोबल वाढवावे अशी प्रार्थना करतात. '''६७''' <br>आम्ही अलकापुरचे जोशी । शकुन सांगू निश्चयेसी ।<br>तेणे चुकती चौऱ्यांशी । होरा ऐका दादांनो ।<br>नका जाऊ मनामागे । थोर-थोर झाले दगे ।<br>मी बोलत नाही वाउगे । सावध राहा दादांनो ।<br>वासना वाईट बा ही थोर । पुरविले लहान थोर ।<br>फिरती चौऱ्यांशी लक्ष घरे । पडाल फशी दादांनो ।<br>एका जनार्दनी जोशी । सांगेन शकून सर्वत्रांसी ।<br>राम-नाम वाचेसी । तेणे तरती विश्वासी दादांनो ।<br> '''भावार्थ:''' एका जनार्दनी म्हणतात, आपण देवनगरीचे ज्योतिष असून या शास्त्रात निष्णात आहोत. ज्यामुळे चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे फेरे चुकतिल असा होरा (भविष्यातील मार्ग) सुचवतो, चंचळ मनाच्या मागे गेल्याने फसवणूक होण्याची शक्यता असते. मनोवासना अतिशय वाईट असते असा अनुभव आहे. वाचेने सतत रामनामाचा जप केल्याने संसार सागरातून विश्वासाने तरून जाता येते, हा शकून सर्वांना कल्याणकारी आहे. '''६८''' <br> सर्व भावे सुख असता घेई अनुताप । मग करी संकल्प भजनाचा ।<br>ऐसा अनुताप घडता मानसी । भजन ते मुखासी येत स्वभावे ।<br>एका जनार्दनी अनुतापेविण । भजन प्रमाण नोहे देवा ।<br> '''भावार्थ:'''<br>सर्व प्रकारची सुखे हात जोडून समोर असतांना परमेश्वरप्राप्तीसाठी जो कठोर साधना करतो, संसारातील दु:ख व क्लेष यांनी जो पोळला गेला आहे, ज्याला पश्चाताप झाला आहे तो साधक ईश्वरभजनाचा संकल्प करतो. त्याच्या वाणीतून सहजपणे भजन घडते. एका जनार्दनी म्हणतात, अनुतापाशिवाय घडलेले भजन देवाला मान्य होत नाही. '''६९''' <br> अनुतापावाचूनि नाम न ये मुखा । वाउगाचि देखा शीण होय ।<br>मुख्य तो संकल्प अनुताप वाहे । मग चित्त होय शुध्द तेणे ।<br>अनुताप झालिया सहज समाधि । तुटेल उपाधी सहजचि ।<br>एका जनार्दनी अनुतापे पाहे । मग देव आहे जवळी तया ।<br> '''भावार्थ:''' संसाराती तापाने होरपळलेला जीव पश्चातापदग्ध होतो, तेव्हा त्याच्या मुखातून हरीनामाचे भजन सहजपणे घडते. अनुतापातूनच भजनाचा संकल्प होतो, त्यामुळे चित्त शुध्द होते. अनुताप झाल्यावर ईश्वरभजनात मन तल्लीन होऊन सहज समाधि लागते आणि सर्व उपाधी (सर्व शीण, कष्ट) नाहिसे होतात, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अशा साधकाच्या जवळ देव सतत राहतो. '''७०''' <br> देही वाढे जो जो शांति । तो तो विरक्ती अंगी बाणे ।<br>ऐसा आहे अनुभव । देही देव प्रकाशे ।<br>देही आत्मा परिपूर्ण । भरला संपूर्णची देही ।<br>एका जनार्दनी रिता ठाव । नाही वाव पाहता जगी ।<br> '''भावार्थ:''' <br>साधक सातत्याने साधना करीत असतांना मनाला शांतीचा अनुभव येऊ लागतो. या शांतीतून विरक्तिचा लाभ होतो आणि दैवीकृपेचा लाभ होवून देहातून दैवी गुण प्रकाशू लागतात असा अनुभव येतो. देहात आत्मतत्व संपूर्णपणे व्यापून राहिले आहे असा प्रत्यक्ष अनुभव येऊन विश्वातील प्रत्येक अणुरेणूत हे आत्मतत्त्व भरले असून कोठेही रिकामा ठाव नाही याची जाणिव होते, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''७१''' <br> साधक सर्वदा पुसती । कोण बाधा चित्त-वृत्ती <br>एकचि गुण जे पुरता जोडे । ते एकविधा वृत्ति <br>एकचि न जोडे गुणावस्था । या लागी नोहे एकविधता <br>एका जनार्दनी पूर्ण । चित्त चैतन्य संपूर्ण <br> '''भावार्थ:''' साधक नेहमीच असा प्रश्न विचारतात की, कोणत्या गुणांमुळे चित्तामध्ये बाधा निर्माण होऊन चित्त विचलित होते. या प्रश्नाला उत्तर देताना एका जनार्दनी सांगतात की एकच गुण पूर्णपणे आत्मसात करून एकविध वृत्ति वाढते. एकाच प्रकारची गुणावस्था जोडली गेली नाही, तर एकविधता साधली जात नाही. चित्त हे चैतन्याने पूर्णपणे भरलेले आहे. '''७२''' <br>आंबेया पाडू लागला जाण । अंगी असे [[आंबट]]पण ।<br>सेजे मुरल्याची गोडी । द्वैताविण ते चोखडी ।<br>अग्नीपोटी निपजे अन्न । वाफ जिरता परमान्न ।<br>एका जनार्दनी गोडी । तोडा लिगाडाची बेडी ।<br> '''भावार्थ:''' आंबा पाडाला लागला तरी त्याची चव आंबट असते. तो भट्टीत घालून पिकवला की गोड होतो. अग्नी देवून अन्न शिजवतात, पण वाफ जिरली की ते परमान्न होते. साधक साधनेत एकाग्र झाला, तेव्हाच परमेश्वराशी एकरूप होतो. ===नाम-स्मरण आणि कीर्तन=== ==== '''नादमाधुर्य''' ==== '''७३''' उदार धीर-निधि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>पतित-पावन सिध्दि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>सुख-सागर-निधि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br>एका जनार्दनी बुध्दि । श्रीविठ्ठल-नाम आधी ।<br> '''भावार्थ:''' जो औदार्य व धैर्य यांचा ठेवा आहे, अशा विठ्ठलाचे नामस्मरण आधी करावे. ज्याच्याकडे पतितांना पावन करणारी सिध्दि आहे, अशा विठ्ठलाला आधी स्मरावे. जो सुख देणारा सागरनिधी आहे, अशा विठ्ठलाचे नाम आधी जपावे. एका जनार्दनी म्हणतात, विठ्ठलनामस्मरण करण्याची बुद्धी सद्गुरूंकडे मागावी. '''७४''' आंबे केळी द्राक्ष-घडु । नामापुढे अवघे कडु ।<br> नाम गोड नाम गोड । हरि म्हणता पुरे कोड ।<br> गुळ साखर कायसी निकी । अमृताची चवी झाली फिकी ।<br> एका जनार्दनी पडली मिठी । चवी घेतली ती कधीच नुठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> विठ्ठलाच्या नामाची गोडी एकदा चाखली की त्यापुढे आंबे, केळी, द्राक्षे यांची गोडी अगदीच फिकी वाटते. नाम इतके गोड आहे की हरिउच्चारण करताच सर्व इच्छा पूर्ण होतात. गुळसाखरच काय, पण अमृताची चवसुध्दा हरिनामाच्या तुलनेत फिकी वाटते. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिनामाच्या गाडीने जिभेला अशी मिठी पडते की एकदा चव घेता ती कधीच विसरत नाही. '''७५'''<br> लौकिकापुरता नव्हे हा विभाग । साधले अव्यंग सुख-सार ।<br> अवीट विटेना बैसले वदनी । नाम संजीवनी ध्यानी-मनी ।<br> एका जनार्दनी भाग्य ते चांगले । म्हणोनि मुखा आले राम-नाम ।<br> ''भावार्थ:'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, ज्याचे भाग्य चांगले असेल त्यालाच रामनामाचा छंद लागून मुखात सतत रामनामाचा जप असेल. रामनामाची अवीट गोडी निर्माण होईल. ध्यानी-मनी-स्वप्नी ही नामसंजीवनी वदनी वसेल. साधकाला निरंतर सुखाची प्राप्ती होईल, तो केवळ लौकिक व्यवहार उरणार नाही. '''७६'''<br> गुंतला भ्रमर कमळिणी-कोशी । आदरे आमोदासी सेवितसे ।<br> तैसे राम-नामी लागता ध्यान । मन उन्मन होय जाण ।<br> एका जनार्दनी राम परिपूर्ण । प्रपंच परमार्थ रामचि जाण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मध सेवन करण्यासाठी गेलेला भ्रमर कमळफुलात गुंतून पडतो आणि अत्यंत आनंदाने आदरपूर्वक मधाचा आस्वाद घेतो. तसेच साधकाचे रामनामी ध्यान लागून मन उच्च पातळीवर स्थिर होते. मन रामनामात एकाग्र होऊन मनाची चंचलता नाहिसी होऊन त्याचे उन्मन होते. एका जनार्दनी म्हणतात, राम परिपूर्ण असून तोच प्रपंच व परमार्थ साधण्याचे साधन आहे. '''७७'''<br> भुक्ती-मुक्तीचे कारण । नाही नाही आम्हा जाण ।<br> एक गाऊ तुमचे नाम । तेणे होय सर्व काम ।<br> धरिलिया मूळ । सहज हाती लागे फळ ।<br> बीजाची आवडी । एका जनार्दनी गोडी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> रामनामात रंगलेला साधक नामसाधनेने भुक्ती, मुक्ती मिळेल किंवा नाही हे जाणत नाही. कारण साध्यापेक्षा त्याचे साधनेत मन गुंतलेले आहे. रामाचे नामस्मरण आणि किर्तन या साधनेतच त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. राममंत्र हे बीज असून त्याने मूळ धरले की फळ मिळणारच. एका जनार्दनी म्हणतात, फळापेक्षा बीजमंत्राची गोडी अवीट आहे. ==== '''नाम-सोलभ्य''' ==== '''७८'''<br> सेवेचे कारण मुख्य तो सद्भाव ।<br> इतर ते वाव इंद्रिय-बाधा ।<br> साधन हेचि साधी तोडी तू उपाधी ।<br> नको ऋध्दि-सिध्दि आणिक काही ।<br> नामाचा उच्चार मुख्य हेंचि भक्ति ।<br> एका जनार्दनी विरक्ती तेणे जोडे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मनातला भक्तिभाव हेच ईश्वरसेवेचे प्रमुख कारण आहे, बाकी सर्व केवळ उपाधी असून इंद्रियांना शीण देणाऱ्या आहेत. नामस्मरण हेच ईश्वरभक्तीचे खरे साधन असून ऋध्दि-सिध्दि यांपासून अलिप्त होऊन नामजपांत तल्लीन झाल्यानेच विरक्ती येईल असे एका जनार्दनी सांगतात. '''७९'''<br> राम कृष्ण हरि । नित्य वदे जी वैखरी ।<br> तयापाशी नुरे पाप । नासे त्रिविध हा ताप ।<br> नाम तेचि पर-ब्रह्म। जप-यज्ञ तो परम ।<br> एका जनार्दन जपा । राम-कृष्ण मंत्र सोपा ।<br> '''भावार्थ:''' राम कृष्ण हरि या नामाचा जो नित्य जप करतो तो खरा पुण्यवान समजावा, त्यांच्या मनात पापाचा लवलेशही राहात नाही. या साधकाचे आध्यात्मिक,आधिभौतिक,आधिदैविक असे तिनही ताप नाहिसे होतात.असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, नामजप श्रेष्ठ यज्ञ असून नाम हेच परब्रह्म आहे.राम-कृष्ण हा सोपा (सहज करण्यासारखा) मंत्र असून त्याचा नित्य जप करावा. '''८०'''<br> कृतांताचे माथा देऊनिया पाय । वाचे नाम गाय अहर्निशी ।<br> उघडा रे मंत्र उघडा रे मंत्र । शिव जपे स्तोत्र राम-नाम ।<br> एका जनार्दनी न करी आळस । चौऱ्यांशीचा लेश नको भोगू ।<br> '''भावार्थ:'''<br> राम-नाम जप हा अतिशय सहज-सुलभ मंत्र आहे. समजण्यास सोपा व उच्चारण करण्यास सुलभ असून राम-नामाचा जपाचे स्तोत्र शिवशंकर सदैव गातात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, रामनामाचा जप करण्यात साधकांनी आळस करु नये, कारण चौर्यांशी लक्ष जन्म-मरणाचे फेरे चुकवणारा हा अगाध मंत्र आहे. रात्रंदिवस वाचेने रामजप करणारा भक्त कळीकाळाला जिंकू शकतो. '''८१'''<br> देवासी तो प्रिय एक नाम आहे । म्हणोनि तू गाये सदोदित ।<br> कळा हे कौशल्य अवघे विकळ । मंगळ मंगळ रामनाम ।<br> एका जनार्दनी नाम मुखीं गाता । मुक्ति सायुज्यता पाठी लागे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> साधकाने देवाच्या नामाचा अखंड जप करावा. कारण देवाला एकच गोष्ट अत्यंत प्रिय आहे, ती म्हणजे त्याचे नाम. कोणतीही कला किंवा कौशल्य हे अपूर्ण आहे, रामनाममात्र मंगलदायी, पवित्र आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, सायुज्य मुक्ती ही सर्वश्रष्ठ मुक्ती असून मुखाने नाम गाणाऱ्या साधकाला सायुज्यता प्राप्त होते. '''८२'''<br> अबध्द पढता वेद बाधी निषिध्द ।<br> अबध्द नाम रडता प्राणी होती शुध्द ।<br> अबध्द मंत्र जपता जापक चळे ।<br> अबध्द नाम जपता जड मूढ उध्दरले ।<br> स्वधर्म कर्म करिता पडे व्यंग ।<br> विष्णु-स्मरणे ते समूळ होय सांग ।<br> एका जनार्दनी नाम निकटी ।<br> ब्रह्मानंदे भरली सृष्टी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> न समजता अशुध्द उच्चारपध्दतीने वेदांचे वाचन निषिध्द, बाधक मानतात. परंतु नामजपाला शुध्दाशुध्देचे कोणतेही बंधन नाही, नामाने प्राणी शुध्द होतो. चुकीच्या पध्दतीने मंत्राचे पठण केले तर साधक बुध्दीभ्रष्ट होतो तर अजाणता नामजप केला तरी मूर्खच नव्हे तर जड (अचेतन) सुध्दा उध्दरुन जातात. स्वधर्माचे आचरण करतांना काही उणिवा राहून जातात, परंतु विष्णुस्मरणाने सर्व मुळापासून पवित्र होते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, नामाच्या सान्निध्यात सर्व सृष्टी ब्रह्मानंदाने भरून जाते. ==== '''नाम-माहात्म्य''' ==== '''८३'''<br> सर्वांमाजी सार नाम विठोबाचे । सर्व साधनांचे घर जे का ।<br> शुकादिका नाम साधिलेसे दृढ । प्रपंच-काबाड निरसिले ।<br> एका जनार्दनी जनी ब्रह्म-नाम । तेणे नेम धर्म सर्व होय ।<br> '''भावार्थ:'''<br> विठोबाचे नाम हे सर्व साधनांचे सार आहे, सर्व साधना जेथे फलदायी होऊ शकतात असे धाम म्हणजे विठोबाचे नाम. शुक, सनकादिक ऋषी नामावर दृढ श्रध्दा ठेवून प्रपंचाच्या बंधनापासून मुक्त झाले. एका जनार्दनी म्हणतात, सामान्य जनांसाठी नाम हेच ब्रह्म असून नामाने सर्व धर्म साध्य होतात. '''८४'''<br> संसार-सागरी बुडलिया प्राणी । करी सोडवणी कोण त्याची ।<br> अविद्यादी पंचक्लेश हे तरंग । बुडाले सर्वांग प्राणियांचे ।<br> एका जनार्दनी उच्चारील नाम । सुखाचा आराम प्राप्त होय ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संसार-सागरात अविद्येसारखे पाच प्रकारांचे क्लेश-तरंग उसळत असतात. त्यांत प्राण्याला बुडण्याचे भय सतत भेडसावत असते. संसारसागरात बुडणाऱ्या प्राण्याला हात देवून सोडवणारे फक्त नामच आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जो परमेश्वराच्या नामाचा मनापासून वैखरीने जप करतो त्याला सुख-शांति प्राप्त होते. '''८५'''<br> ओखद घेतलिया पाठी । जेवी होय रोग-तुटी ।<br> तैसे घेता राम-नाम । नुरे तेथे क्रोध-काम ।br> घडता अमृत-पान । होय जन्माचे खंडन ।<br> एका जनार्दनी जैसा भाव । तैसा भेटे तया देव ।<br> '''भावार्थ:'''<br> औषध घेतल्यानंतर ज्याप्रमाणे शारिरीक व्याधींचे निराकरण होते किंवा अमृत प्राशन करताच अमरपद प्राप्त होऊन जन्ममरणाच्या चक्रातून सुटका होते, त्याप्रमाणे राम-नाम हे अत्यंत प्रभावशाली औषध किंवा अमृत आहे असे समजावे. राम-नाम रुपी रसाने मनातिल काम क्रोधादि विकारांचा निचरा होतो असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, जशी ज्याची श्रध्दा तशी त्याच्यावर देवाची कृपा होते. '''८६'''<br> आपुले कल्याण इच्छिणे जयासी । तेणे या नामासी विसंबू नये ।<br> करील परिपूर्ण मनाचे हेत । ठेवलिया चित्त नामापाशी ।<br> भक्ति आणि मुक्ति वोळंगती सिध्दि । होईल ही बुध्दि आत्मनिष्ठे ।<br> एका जनार्दनी जाता हे नाम । पुरवील काम जो जो हेतु ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्या साधकाला आपले कल्याण साधायचे असेल त्याने हे नामाचा जप करण्याचा आळस करू नये. हे नाम चित्तात सतत धारण केल्याने मनातील सर्व हेतू पूर्ण होतील. भुक्ति आणि मुक्ति या सिध्दि पायाशी लोटांगण घालतील, बुध्दी देहनिष्ठा सोडून आत्मनिष्ठ बनेल. या नामाचा जप करणाऱ्या साधकाच्या सर्व कामना पूर्ण होतील असे एका जनार्दनी खात्रीपूर्वक सांगतात. '''८७'''<br> नाही जया भाव पोटी । तया चावटी वाटे नाम ।<br> परी येता अनुभव । चुकवी हाव संसार ।<br> येरझारी पडे चिरा । नाही थारा जन्माचा ।<br> एका जनार्दनी खंडे कर्म । सोपे वर्म हाता लागे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्याची परमेश्वराच्या नामावर श्रध्दा नाही, मनात भक्तिभाव नाही त्याला नाम निरर्थक वाटते. परंतु अनुभवांती नामस्मरणात संसारातील ऐहिक इच्छा चुकवण्याचे सामर्थ्य आहे, जन्म-मरणाच्या वाटेवर धोंडा पडतो आणि जन्माचा थारा राहात नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, जन्ममरणाचे मुळ कारण कर्म असून त्याचे खंडन नामस्मरणाने होते हे रहस्य जाणून घेतले पाहिजे. '''८८'''<br> विठ्ठल म्हणता विठ्ठलचि होसी । संदेह ये विशी धरू नको ।<br> सागरी उठती नाना पै तरंग । सिंधु तो अभंग विठ्ठल एक ।<br> तैसे मन करी द्वैत न धरी । सर्व चराचरी विठ्ठल एक ।<br> एका जनार्दनी विठ्ठलावाचूनि । दुजा नेणो कोणी स्वप्नी आम्ही ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सागरांत अनेक तरंग उमटतांना दिसतात. परंतु त्या तरंगांनी सिंधुचे एकत्व भंगत नाही, तो सागर अभंग असतो. तसा विठ्ठल नाना रुपांनी चराचरांत प्रतिबिंबीत होत असला; तरी तो एकमेवाद्वितीय, अभंग आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात; मनांत द्वैतभाव न आणता एका विठ्ठलाशिवाय दुसरा कोणी आहे, अशी कल्पना स्वप्नातदेखिल करू नये. विठ्ठलाचे नाम घेता-घेता त्या चराचरांत व्यापून राहिलेल्या विठ्ठलाशी एकरुप होशील यात संदेह धरु नये. '''८९'''<br> लोह परिसासी झगटे । मग काळिमा कैची भेटे ।<br> तैसे विनटो राम-नामा । पहिलेपण कैचे भेटे ।<br> गंगा मीनली सागरी । परतेना ती ब्रह्म-गिरी ।<br> एका जनार्दनी भेटी । चौ देहाची सुटे गाठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> लोखंड परिसाच्या सान्निध्यात आले की, त्याचा काळिमा लोपून त्याच्यात परिसाचे गुणधर्म येतात. गंगेचा प्रवाह सागराला जाउन मिळाला की, तो उगमस्थाकडे परत येत नाही. तसे मन एकदा रामनामी गुंतले की ते फिरुन संसारिक व्यापात गुंतत नाही. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, परमेश्वरी कृपेने जेव्हा सद्गुरूंची भेट होते तेव्हा स्थूल, सूक्ष्म कारण, महाकारण या चारी देहाच्या गाठी सुटून देहबुध्दी लयास जाते. ==== '''नामावर विश्वास''' ==== '''९०'''<br> जनार्दने मज सांगितला मंत्र । रामनाम पवित्र जप करी ।<br> सोडवील राम संसार-साकडी । ना पडेचि बेडी अरिवर्गा ।<br> एका जनार्दनी टाकूनि संशय । नाम मुखी राहो प्रेम पोटी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जनार्दनस्वामींनी राममंत्र देवून रामनामाचा पवित्र जप करण्यास सांगितले. संसार-संकटापासून राम सुटका करतील आणि काम, क्रोध, मोह, लोभ, मत्सर या षड्रिपुंची बेडी तुटून पडेल. एका जनार्दनी म्हणतात, मनातील सर्व संशय टाकून हृदयात प्रेम व मुखी रामनामाचा जप असावा. '''९१'''<br> असंख्य वचने असोनि नसती । कोण तया रीती चालतसे ।<br> हरि-नाम वचन एकचि प्रमाण । हे तो अप्रमाण करील कोण ।<br> जनार्दनाचे वचना द्यावे अनुमोदन । एका जनार्दन प्रमाण तेचि ।<br> '''भावार्थ:'''<br> भक्तिमार्गावरुन वाटचाल करतांना अनेकांची असंख्य उपदेशपर वचने ऐकावयास मिळतात. ती सर्वच आचरणात आणणे शक्य नसते असा अनुभव येतो. हरिनाम वचन हेच प्रमाण मानले जाते. ते कोणीही अमान्य करीत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूवचनास प्रमाण मानून, त्यास अनुमोदन देऊन त्याचा स्वीकार करावा. '''९२'''<br> जागृती स्वप्नं सुषुप्ती माझारी । जपे नाम हरि सर्व काळ ।<br> साधन आणिक न लगे सकळ । रामनाम निखळ जपे आधी ।<br> पापाचे पर्वत छेदी नाम-वज्र । हाचि निर्धार ऋषीश्वर ।<br> एका जनार्दनी नाम निज-धीर । पावन साचार राम-नाम ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जागेपणी, स्वप्नी व गाढ झोपेत असताना सतत हरिनामाचा जप अखंडपणे सुरू ठेवावा. हेच परमेश्वर प्राप्तीचे एकमेव साधन आहे, याशिवाय वेगळ्या साधनाची गरज नाही. अनंत पापांचे पर्वत छेदून टाकण्याचे सामर्थ्य या नामरुपी वज्रात (अमोघ शस्त्र) आहे असे थोर ऋषी सांगतात. नाम हे आत्मधैर्य देणारे साधन असून ते मनाला पावन करते असे एका जनार्दनी सांगतात. '''९३'''<br> चिंतातुर मन नसावे कदा काळी । हृदयी नामावळी जप करी ।<br> वारंवार चिंतावी देवाची पाउले । जेणे जन्म जाळे उकलेल ।<br> एका जनार्दनी आलासे प्रत्यय । सर्व भावे गाय नाम त्याचे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मनातील सर्व चिंता सोडून देऊन अंत:करणात नामाचा सतत जप करावा आणि वारंवार देवाच्या पावलांचे चिंतन करावे. अत्यंत भक्तिभावाने देवाला आळवावे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, त्यामुळे जन्माचे जाळे उकलून त्यातून सुटका होईल याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन पहावा. '''९४'''<br> चिंतने नासतसे चिंता । चिंतने सर्व कार्य ये हाता ।<br> चिंतने मोक्ष सायुज्यता । घर शोधितसे ।<br> ऐसें चिंतनाचे महिमान । तारिले अधम खल जन ।<br> चिंतने समाधान । प्राणिमात्रा होतसे ।<br> चिंतने तुटे आधि-व्याधि । चिंतने तुटतसे उपाधि ।<br> चिंतने होय सर्व सिध्दि । एका जनार्दनाचे चरणी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> येथे एका जनार्दनी ईश्वरचिंतनाचे महत्त्व सांगत आहेत. चिंतनाने सर्व चिंताचा परिहार होतो. चित्त शुध्द होऊन सायुज्यता मुक्तीचा लाभ होतो व प्राणिमात्रांचे समाधान होते. चिंतनाने शरिराच्या व्याधी व मनाच्या व्यथांचा निरास होतो. चिंतनाने जीवनातील सर्व कटकटी मिटून जातात व सर्व कार्ये सिध्दीस जातात. अनेक दुष्ट व पापी लोकांचा उद्धार केवळ ईश्वरचिंतनाने होतो असा अनुभव आहे. '''९५'''<br> घाली देवावरी भार । आणिक न करी विचार ।<br> योगक्षेम निर्धार । चालवील तुझा ।<br> वाचे नाम नामावळी । वासुदेवी वाहे टाळी ।<br> प्रेमाचे कल्लोळी । नित्यानंदे सर्वदा ।<br> सोस घेई का रे वाचे । राम-कृष्ण वदता साचे ।<br> धरणे उठते यमाचे । नि:संदेह ।<br> शरण एका जनर्दनी । करी राम-नाम-ध्वनि ।<br> कैवल्याचा दानी । रक्षिल तुज ।<br> '''भावार्थ:'''<br> साधकाने देवावर विश्वास ठेवून भविष्याचा विचार न करता परमेश्वराच्या भक्तीत तल्लीन व्हावे. देव सर्व योगक्षेम चालविल अशी खात्री बाळगावी. ईश्वरप्रेमात रंगून सतत भजनात दंग व्हावे. वाचेने राम-कृष्णाच्या नामाचे संकिर्तन करीत असताना यमयातना चुकतील. स्वामी जनार्दनांना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात, श्रीराम कैवल्याचा दानी असून केवळ नामस्मरण केल्याने तो भक्तांचे रक्षण करतो. '''९६'''<br> पशु आणि पक्षी तरले स्मरणे । तो तुम्हा कारणे उपेक्षीना ।<br> धरूनि विश्वास आळवावे नाम । सद्गद ते प्रेम असो द्यावे ।<br> सुख-दु:ख कोटी येती आणि जाती । नामाविण विश्रांती नाही ।<br> एका जनार्दनी नामाचा प्रताप । नुरेचि तेथे पाप ओखदासी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> परमेश्वराच्या नामस्मरणाने पशु-पक्षीसुध्दा संसार-सागरातून तरून नेले जातात; तर नामावर विश्वास ठेवून प्रेमाने आळवल्यास देव उपेक्षा करणार नाही अशी खात्री धरावी. संसारात अनेक प्रकारची सुख-दु:खे येतात आणि जातात, परंतु नामाशिवाय विश्रांती मिळवण्याचा दुसरा साधना-मार्ग नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, नाम इतके प्रत्ययकारी आहे की पाप तेथे औषधालासुध्दा उरत नाही. '''९७'''<br> कोणी काहीतरी म्हणो। आम्ही न जाणो तया बोला ।<br> गाऊ मुखे नामावळी । सुख-कल्लोळी सर्वदा ।<br> नाचु संत-मेळा सदा । कीर्तनी गोविंदा रंजवू ।<br> एका जनार्दन हाचि धंदा । वाया शब्दा न लागु ।<br> '''भावार्थ:'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, आम्ही संतजन मुखाने गोविंदाची नामावळी गात, त्याच्या कीर्तनात रंगून जाऊन भक्तीसुखात गोविंदाला रंजवु. कोणी काही बोलले तरी त्यांच्या बोलण्याकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष करु. हाच आमचा एकमेव धंदा आहे. ==== '''नाम-स्मरणाचे पथ्य''' ==== '''९८'''<br> जग राम-नाम म्हणे । तयां का न येती विमाने ।<br> नवल स्मरणाची ठेव । नामी नाही अनुभव ।<br> नष्ट गणिका राम म्हणे । तिसी वैकुंठीचे पेणे ।<br> एका जनार्दनी ध्यात । राम पाहे ध्याना आत ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सामान्य माणसे रामनामाचा जप करतात. पण त्यांच्यावर राम-कृपा होऊन मुक्ती मिळत नाही, नामाचा अनुभव येत नाही. कारण त्यांचा जप वरवरचा असतो, ती स्मरणातील ठेव नसते. एका जनार्दनी म्हणतात, रामानामाचा ध्यानी-मनी-स्वप्नी ध्यास लागला तरच गणिकेवर झाली तशी रामकृपा होईल. '''९९'''<br> नाम घेता हे वैखरी । चित्त धावे विषयावरी ।<br> कैसे होता हे स्मरण । स्मरणामाजी विस्मरण ।<br> नाम-रूपा नव्हता मेळ । नुसता वाचेचा गोंधळ ।<br> एका जनार्दनी छंद । बोला माजी परमानंद ।<br> '''भावार्थ:'''<br> केवळ मुखाने रामनामाचा जप सुरू आहे पण चित्त मात्र इंद्रिय-विषयांचे चिंतन करीत असेल, तर ते राम-स्मरण नव्हे विस्मरण आहे. नामस्मरण करतांना रामरुप ध्यानी नसेल, तर तो केवळ वाचेचा गोंधळ समजावा असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, रामनामात परमानंद असून तो मनाला लागलेला छंद आहे. '''१००'''<br> भव रोगासी ओखद । राम-हेचि शुध्द ।<।br> येणे तुटे रोग-व्यथा । भक्ति मुक्ति वंदिती माथा ।<br> न लगे आणिकांचे काम । वाचे वदे राम-नाम ।<br> पथ्य एक शुध्द क्रिया । एका जनार्दनी लागे पाया ।<br> '''भावार्थ:'''<br> राम-नाम हेच भव-रोगावरचे शुध्द औषध आहे. त्यामुळे सर्व रोग, आधि-व्याधी समूळ नाहिशा होतील. रामनामाशिवाय वेगळ्या उपायांची गरज नाही. वाचेने राम-नाम घेणे ही एक प्रकारची शुध्दी-क्रिया असून ते भव-रोगावरचे पथ्य आहे ते पाळणे आवश्यक आहे असे एका जनार्दनी आग्रहाने सांगतात. '''१०१'''<br> हरिनाम स्मरतो म्हणोनि आचरसी दोष ।<br> श्रवण स्मरण भक्ति तेणे पडली ओस ।<br> हरिनामाचेनि बळे करिसी अधर्म ।<br> देवाचेनि तमुचे शुध्द नोहे कर्म ।<br> सत्यव्रती धर्म सद्-यज्ञ-निष्ठ ।<br> असत्य-वचनी त्याचा पडला अंगुष्ठ ।<br> एका जनार्दनी संत-सोयीने चाले ।<br> सद्गुरू-वचन सबाह्य शुध्द झाले। <br> '''भावार्थ:'''<br> हरिनाम घेऊन भक्ति करणारा साधक दोषपूर्ण आचरण करीत असेल त्याचे नामस्मरण आणि भक्ति व्यर्थ आहे असे समजावे. हरिनामाच्या बळावर केलेला अधर्म हे अशुध्द कर्म होय. सत्याचे व्रत घेऊन आचरलेला धर्म हा सद्-यज्ञ आहे. असत्यवचनाने तो यज्ञ फलद्रुप होणार नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, हे सद्गुरूवचन असून अंतर्बाह्य शुध्द आहे. संतजन त्याप्रमाणे आचरण करतात. '''१०२'''<br> व्यापक विठ्ठलनाम तेव्हाचि होईल । जेव्हा जाईल मी-तूपण <br> आपुले ते नाम जेव्हा ओळखील । व्यापक साधेल विठ्ठल तेणे ।<br> आपुले ओळखी आपण सापडे । सर्वत्र हि जोडे विठ्ठलनाम ।<br> नामाविण जन पशूच्या समान । एका जनार्दनी जाण नाम-जप ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जेव्हा साधकाच्या मनातील मी-तूपण (द्वैतभाव) समूळ नाहीसा होईल, हे सर्व विश्व एकाच आत्मरूप चैतन्याने भरलेले आहे याचा साक्षात्कार होईल तेव्हाच विठ्ठलनामाची व्यापकता समजून येईल आणि स्वत:ची खरी ओळख पटेल. तेव्हा मनाचे उन्मन होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, नाम-जपाने माणुस पशूचा माणुस बनेल. ==== '''एकनाथांचा परिपाठ''' ==== '''१०३'''<br> हरीचिया दासा हरि दाही दिशा । भावे जैसा तैसा हरि एक ।<br> हरि मुखी गाता हरपली चिंता । त्या नाही मागुता जन्म घेणे ।<br> जन्म घेणे लागे वासनेच्या संगे । तेचि झाली अंगे हरिरुप ।<br> हरिरुप ध्यानी हरिरुप मनी । एका जनार्दनी हरि बोला ।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिदासाला उत्कट भावभक्तिमुळे सर्वत्र दाही दिशांना हरिरुप दिसते. हरीनामाचा सतत जप करीत असल्याने हरिदासाच्या सर्व चिंता मिटून जातात, त्याला परत जन्म घ्यावा लागत नाही, कारण त्याच्या सर्व वासना हरिरुप झालेल्या असतात. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिरुप ध्यानी-मनी धरुन केवळ हरिनामाचा जप करावा. '''१०४'''<br> हरि हरि बोला नाही तरी अबोला । व्यर्थ गलबला करू नका ।<br> नको नको मान सांडी आभिमान । सोडी मी-तूपण तोचि सुखी ।<br> सुखी जेणे व्हावे जग निववावे । अज्ञानी लावावे सन्मार्गासी ।<br> मार्ग जया कळे भाव-भक्ति बळे । जगाचिये मेळे न दिसती ।<br> दिसती जनी वनी प्रत्यक्ष लोचनी । एका जनार्दनी ओळखिले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जो कोणी मानापमानाच्या कल्पनांचा त्याग करुन अभिमान, आपपर भाव सोडून इतरांशी मित्रत्वाचे नाते जोडतो तो जीवनात सुखी होतो. ईश्वरावरील अतूट भक्तिभावामुळे जगाचे बाजारी स्वरुप दिसत नाही अशा भक्ताला जनी-वनी केवळ जनार्दनच भरला आहे हे ओळखता येते असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अज्ञानी लोकांना सन्मार्ग दाखवून त्यांचे दु:ख दूर करावे. मुखाने केवळ हरिनामाचा जप करावा किंवा मौन धरावे व्यर्थ गलबला करु नये. '''१०५'''<br> ओळखिला हरि धन्य तो संसारी । मोक्ष त्याचे घरी सिध्दी सहित ।<br> सिध्दि लावी पिसे कोण तया पुसे । नेले राजहंसे पाणी काई ।<br> काय ते करावे संदेही निर्गुण । ज्ञानाने सगुण ओस केले ।<br> केले कर्म झाले तेचि भोगा आले । उपजले मेले ऐसे किती ।<br> एका जनार्दनी नाही यातायात । सुखाची विश्रांती हरी संगे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्याने परमेश्वरी तत्व जाणून घेतले त्याला सिध्दीसहित मोक्ष प्राप्त होतो. परंतु सिध्दी साधकाच्या मनाला वेड लावतात. त्यामुळे साधक देवाच्या भक्तिला पारखा होतो. राजहंसाला दूधापासून पाणी वेगळे करण्याची सिध्दी प्राप्त झालेली असते. पण त्या सिध्दीला फारसे महत्त्व नसते. परमेश्वरी तत्व सगुण की निर्गुण या संदेहात पडलेले मन ज्ञानमार्गाने जावे की भक्तिमार्ग आचरावा याविषयी साशंक बनते. कर्ममार्ग अनुसरला तरी कर्माची फळे भोगावी लागतात. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, यापैकी कोणतीही यातायात न करता हरिस्मरणात सुखाची विश्रांती मिळते. '''१०६'''<br> जे जे दृष्टी दिसे ते ते हरिरूप । पूजा ध्यान जप त्यासी नाही ।<br> वैकुंठ-कैलासी तीर्थक्षेत्री देव । तयाविण ठाव रिता कोठे ।<br> वैष्णवांचे गुह्य मोक्षाचा एकांत । अनंतासी अंत पाहता नाही ।<br> आदि-मध्य-अंती अवघा हरि एक । एकचि अनेक एक हरि ।<br> एकाकार झाले जीव-शिव दोन्ही । एका जनार्दनी ऐसे केले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> जे जे डोळ्यांना दिसते ते ते सर्व हरिरुप आहे, सर्वत्र चैतन्य रुपाने हरि व्यापून राहिला असून कोठेही रिकामी जागा नाही सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती, लय या तिन्ही अवस्थांमध्ये हरि हेच अविनाशी तत्व अस्तित्वात आहे आणि हे तत्व अनंत असून त्याला अंत नाही. एकच हरिरुप सृष्टीतिल अनंत रुपानें नटले आहे.जीव व शिव एकरुप होतो तेव्हा सर्वत्र हरिदर्शन विनासायास घडते. वैकुंठात, कैलास पर्वतावर आणि तीर्थक्षेत्री भक्तांसाठी देव तिष्ठत उभा आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, पूजा, ध्यान, तप यांची गरज नाही. सद्गुरुकृपेने वैष्णवांचे हे रहस्य समजून येते. '''१०७'''<br> सत्पद ते ब्रह्म चित्पद ते माया । आनंद-पद जया म्हणती हरि ।<br> सत्पद निर्गुण चित्पद सगुण । सगुण-निर्गुण हरी-पायी ।<br> तत्सदिति ऐसे पैल वस्तूवरी । गीतेमाजी हरि बोलियेले ।<br> हरिपद-प्राप्ति भोळ्या भाविकांसी । अभिमानियासी गर्भवास ।<br> अस्ति भाति प्रिय ऐशी पदे तिन्ही । एका जनार्दनी तेची झाले ।<br> '''भावार्थ:'''<br> सच्चिदानंद या परमेश्वरी नामाची फोड करून सांगतांना एका जनार्दनी म्हणतात, ब्रह्म हे सत्पद (सत्य), माया हे चित्पद (सनातन) आणि हरि हे आनंद-पद आहे. ब्रह्म हे निर्गुण, माया ही सगुण तर हरि हा सगुण, निर्गुण असून आनंदमय आहे. ब्रह्म आणि माया ह्या पैलवस्तु डोळ्याला अगोचर आहेत असे गीतेमध्ये भगवान सांगतात. भोळ्या भाविकांना हरिपदाची प्राप्ति होऊन मोक्षाचा मार्ग सुलभ होतो, तर ज्ञानामुळे अहंकार निर्माण होऊन जन्ममरणाच्या बंधनात पडावे लागते. '''१०८'''<br> हरि बोला देता हरि बोला घेता । हांसता खेळता हरि बोला ।<br> हरि बोला गाता हरि बोला खांता । सर्व कार्य करिता हरि बोला ।<br> हरि बोला एकांती हरि बोला लोकांती । देह-त्याग अंती हरि बोला ।<br> हरि बोला भांडता हरि बोला कांडता । उठता बैसता हरि बोला ।<br> हरि बोला जनी हरि बोला विजनी । एका जनार्दन हरि बोला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कोणतीही वस्तू देतांना, घेतांना, खातांना तसेच गातांना हरिचे नाम घ्यावे. हसून खेळून आनंदात असतांना, कष्टाची कामे करतांना किंवा रागाने भांडतांनासुध्दा हरिनाम स्मरण करावे. एकांतामध्ये चिंतन करतांना किंवा चारचौघांत हास्य विनोद करतांना, जनी-विजनी हरीच्या नामाचा वाचेने सतत जप करावा. '''१०९'''<br> आवडीने भावे हरि-नाम घेसी । तुझी चिंता त्यासी सर्व आहे ।<br> नको खेद धरू कोणत्या गोष्टीचा । पति तो लक्ष्मीचा जाणतसे ।<br> सकळ जीवांचा करिता सांभाळ । तुज मोकलील ऐसे नाही ।<br> जैसी स्थिति आहे तैशापरि राहे । कौतुक तु पाहे संचिताचे ।<br> एका जनार्दनी भोग प्रारब्धाचा । हरिकृपे त्याचा नाश झाला ।<br> '''भावार्थ:''' <br> लक्ष्मीचा पती सर्व जीवांचे पालन-पोषण, सांभाळ करणारा व सर्वांची चिंता करणारा आहे, सर्व कांही जाणणारा आहे. या परमेश्वरी शक्तिवर विश्वास ठेवून ज्या परिस्थितीत आहे तिचा स्विकार करावा व भविष्यात जे घडेल त्याचा संचित म्हणून अंगिकार करावा. या घटना आपल्या प्रारब्धाचा भोग आहेत असे मानावे. कोणत्याही गोष्टीचा खेद न करता मनापासून हरिचे नामस्मरण करावे. त्यामुळे हरिकृपा होऊन प्रारब्धातील दु:खांचा नाश होईल असे एका जनार्दन सांगतात. ''कीर्तन देवास प्रिय, कीर्तनाने सामाजिक चित्त-शुध्दि''<br> '''११०'''<br> आवडी करिता हरि-कीर्तन । हृदयी प्रगटे जनार्दन ।<br> थोर कीर्तनाचे सुख । स्वये तिष्ठे आपण देख ।<br> घात आलिया नावाची । चक्र गदा घेउनी करी ।<br> कीर्तनी होऊनी सादर । एका जनार्दनी तत्पर ।<br> '''भावार्थ:'''<br> आवडीने हरिचे कीर्तन करतांना मनाला जे सुख मिळते त्याची तुलना दुसऱ्या कोणत्याही सुखाची होऊ शकत नाही. हे सुख अप्रतिम असते कारण त्या वेळी प्रत्यक्ष जनार्दन हृदयात प्रगट होतात. काही संकट आल्यास चक्र, गदा हाती घेऊन येतात व त्या संकटाचे निवारण करतात म्हणुनच एका जनार्दनी कीर्तनभक्ती सर्वांत श्रेष्ठ भक्ती आहे असे मानतात. '''१११'''<br> कीर्तनाची आवडी देवा । वैकुंठाहुनी घाली धावा <br> नवल वैकुंठीच नसे । तो कीर्तनी नाचतसे ।<br> भोळ्या भावासाठी । धावे त्याच्या पाठोपाठी ।<br> आपुले सुख तया द्यावे । दु:ख आपण भोगावे ।<br> दीन-नाथ पतित-पावन । एका जनार्दनी वचन ।<br> '''भावार्थ: <br> दीनांचा नाथ, पतित-पावन अशा देवाला कीर्तनाची इतकी आवड आहे की तो कीर्तनासाठी वैकुंठाहून धावत येतो आणि नवल असे की, तो संताच्या मेळ्यात, कीर्तनाच्या रंगात रंगून नाचतो. भोळ्या भाविकांच्या भावासाठी देव त्यांच्यापाठोपाठ धावत येतो. त्यांचे दु:ख आपण भोगतो आणि त्यांच्या सुखाचा भागीदार बनतो. हे एका जनार्दनीचे वचन सार्थ आहे. '''११२''' <br> नवल रोग पडिपाडु । गोड परमार्थ झाला कडु ।<br> विषय व्याधीचा उफाडा । हरि-कथेचा घेई काढा ।<br> ऐसा रोग देखोनि गाढा । एका जनार्दनी धावे पुढा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अंगामध्ये ताप असला की, जिभेची चव जाते आणि गोड पदार्थ कडु लागतात. तसेच इंद्रियविषयांचा मोहरुपी रोग जडला की, परमार्थ कडु वाटतो. हा रोग बळावला असता हरिकथेचा काढा घ्यावा आणि रोग विकोपाला गेला तर गुरुचरणांना शरण जावे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११३'''<br> हरि-कीर्तने चित्त शुध्द । जाय भेद निरसूनि ।<br> काम-क्रोध पळती दुरी । होत बोहरी महापापा ।<br> गजरे हरीचे कीर्तन । पशुपक्षी होती पावन ।<br> एका जनार्दनी उपाय । तरावया भव-नदीसी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> हरिकीर्तनाने चित्त शुध्द होते. मी-तूपणाचा द्वैतभाव लयास जातो. काम-क्रोधरुपी शत्रु परागंदा होतात. महापापांची होळी होते. हरिकीर्तनाच्या गजराने पशुपक्षीसुध्दा पावन होतात. एका जनार्दनी म्हणतात, संसारसरिता तरून जाण्याचा हरिकीर्तन हा एकच उपाय आहे. '''११४'''<br> करिता कीर्तन श्रवण । अंतर्मळाचे होत क्षालन ।<br> तुमचे कीर्तन पवित्र कथा । पावन होत श्रोता वक्ता ।<br> तुमचे कीर्तनी आनंद । गाता तरले ध्रुव प्रल्हाद ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन । तिन्ही देव वंदिती रण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> परमेश्वराचे कीर्तन म्हणजे त्याच्या पवित्र कथांचे श्रवण. या श्रवणभक्तीने अंत:करणातील वाईट भावनांचे निर्मूलन होते, कीर्तन करणारा आणि ऐकणारा दोघेही पावन होतात. भक्त प्रल्हाद आणि ध्रुव दोघेही कीर्तनभक्तीने मोक्षाप्रत गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, ब्रह्माविष्णुमहेश हे तिन्ही देव कीर्तनकारांना वंदन करतात. '''११५'''<br> तुमचे वर्णिता पोवाडे । कळिकाळ पाया पडे ।<br> तुमची वर्णिता बाळलीळा । ते तुज आवडे गोपाळा ।<br> तुमचें वर्णील हास्य-मुख । त्याचे छेदिसी संसार-दु:ख ।<br> तुमचे दृष्टीचे दर्शन । एका जनार्दनी ते ध्यान ।<br> '''भावार्थ:'''<br> देवाच्या कीर्तीचे गुणगान कळीकाळालासुध्दा वंदनीय आहे. आपल्या बाळलीळांचे वर्णन गोपाळकृष्णाला ऐकायला आवडते. देवाच्या हास्यमुखाचे वर्णन करणाऱ्या भक्तांचे संसारदु:ख देव नाहीसे करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, देवाच्या कृपादृष्टीचे मनाला ध्यान लागते. '''११६'''<br> मागणे ते आम्ही मागु देवा । देई हेवा कीर्तनी ।<br> दुजा हेत नाही मनी । कीर्तनावाचूनि तुमचिया ।<br> प्रेमे हरिदास नाचत । कीर्तन होत गजरी ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन । पावन होती चराचर जाण ।<br> '''भावार्थ:'''<br> हरिकीर्तनाच्या गजरात हरिदास जेव्हा आनंदाने नाचतात, तेव्हा सर्व चराचर सृष्टी पावन होते. या कीर्तनसुखाची मागणी एका जनार्दनी देवाकडे करतात. याशिवाय दुसरी कोणतीही मागणी नाही असे ते देवाला सांगतात. ==== '''कीर्तनभक्तीचा आदर्श''' ==== '''११७'''<br> नवल भजनाचा भावो । स्वत: भक्तचि होय देवो ।<br> वाचे करिता हरिकीर्तन । उन्मनी मन निशीदिनी ।<br> नाही प्रपंचाचे भान । वाचे सदा नारायण ।<br> एका जनार्दनी मुक्त । सबाह्य अभ्यंतरी पुनीत ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कीर्तन \भक्तीचा महिमा एवढा आश्चर्यकारक आहे की, कीर्तनात रंगलेला भक्त स्वत:च देव बनतो. मन एका उच्च पातळीवर पोचून तेथेच स्थिर होते. ह्या उन्मनी अवस्थेत मन रात्रंदिवस गुंतुन राहते. वाचेने सतत हरिनामाचा जप अखंडपणे सुरू असतो. प्रपंचाचे भान हरपून जाते. आंतरबाह्य शुध्द झालेले मन देहबंधनापासून मुक्त होते असा अनुभव एका जनार्दनी येथे व्यक्त करतात. '''११८'''<br> आजी नवल झाले वो माझे । पाहण्या पाहणे दृष्टि धाये ।<br> ऐसा लाघवी सुखकर मूर्ति । संतसंगे झाली मज विश्रांति ।<br> योगीश्वर जया चिंतिती । सनकादिक जया ध्याती ।<br> योग-साधन नातुडे जो माये । एका जनार्दनी कीर्तनी नाचतु आहे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> योगी-मुनीजन ज्याचे सतत चिंतन करतात आणि सनकादिक श्रेष्ठ मुनी ज्याच्यावर निरंतर ध्यान लावतात, अशा पांडुरंगाचे दर्शन योगसाधनेने मिळत नाही. हरिची लाघवी, सुंदर मूर्ती पाहून डोळ्यात साठवण्यासाठी दृष्टी धावत असताना नवल घडले आणि संतकृपेने मिळालेल्या दर्शनसुखाने मन अपार भरून विश्रांत झाले. आनंदाने एका जनार्दनी कीर्तनरंगी रंगून गेले. '''११९''' <br> जे पदी निरुपण तेचि हृदयी ध्यान । तेथे सहजी स्थिर राहे मन ।<br> कीर्तनासी तोषोनि कळिकाळ । तुष्टला समाधीसी समाधान रे ।<br> कीर्तनी सद्भाव अखंड अहर्निशी । पाप न रिघे त्याच्या देशी ।<br> निज-नामे निष्पाप अंतर देखोनि । देव तिष्ठे तयापाशी रे ।<br> हरि-नाम-कीर्तने अभिमान सरे । आणिक श्रेष्ठ आहे काज ।<br> सद्भावे कीर्तनी गाता पै नाचता । लोकेषणा सांडी लाज रे ।<br> व्रता तपा तीर्था भेटे जो न पाहता । तो कीर्तनी सापडे देवो ।<br> तनु मनु प्राणे कीर्तनी विनटले । भावा विकिला वासुदेवो रे ।<br> एका जनार्दनी कीर्तन भावे । श्रोता वक्ता ऐसे लाहावे ।<br> गर्जत नामे निशाण लागुनी । सकळिका वैकुंठासी जावे रे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> कीर्तनातील पदात ईश्वरीतत्वांचे जे निरुपण केले असेल त्याचे हृदयात ध्यान करीत असतांना तेथे मन सहजपणे स्थिर राहते. कीर्तनात रंगलेला कळिकाळसुध्दा आनंदी होवून समाधानाने समाधिस्त होतो. अत्यंत सात्विक भावाने जो अखंडपणे दिवस-रात्र कीर्तनात रंगतो त्याच्याकडे पाप प्रवेश करीत नाही. नामजपाने निष्पाप बनलेले अंत:करण पाहून देव त्या ठिकाणी उभा राहतो. हरि-नाम-कीर्तनात रंगून गातांना, नाचतांना भक्त लौकिकाची, लाज-लज्जेची चाड विसरून जातो. अभिमान, मीपणा पिकलेल्या फळाप्रमाणे गळून पडतो. जो परमेश्वर अनेक प्रकारच्या व्रतांनी, खडतर तपाने, तीर्थक्षेत्री भेटत नाही तो कीर्तनात हमखास सापडतो. कीर्तन भक्तीभावाला वासुदेव हरि विकला गेला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, कीर्तनभक्तीत श्रोता, वक्ता हाती हरिनामाचा झेंडा घेऊन हरिचा नामघोष करित वैकुंठाची वाटचाल करतात. '''१२०''' <br> नित्य नवा कीर्तनी कैसा ओढावला रंग ।<br> श्रोता आणि वक्ता स्वये झाला श्रीरंग ।<br> आल्हादे वैष्णव करिती नामाचा घोष ।<br> हरि-नाम गर्जता गगनी न माये हरुष ।<br> पदोपदी कीर्तनी निवताहे जग मन ।<br> आवडी भुकेली तिने गिळिले गगन ।<br> एका जनार्दनी गाता हरीचे नाम ।<br> निमाली इंद्रिये विषय विसरली काम ।<br> '''भावार्थ:'''<br> कीर्तनभक्तीत रंगून गेलेले श्रोते आणि वक्ते श्रीरंगात तल्लीन होऊन स्वत: श्रीरंगमय होतात. जेव्हा वैष्णव हरिनामाचा जयघोष करतात, तेव्हा त्यांचा आनंद गगनात मावेनासा होतो. भक्तांच्या प्रत्येक पदागणिक श्रोत्यांचे मन निवत जाते, विश्रांती पावते. एका जनार्दनी म्हणतात, हरिचे नाम गातांना इंद्रिये विषयवासना विसरून जातात, मन निष्काम बनते; हा एक अलौकिक पारमार्थिक अनुभव आहे. '''१२१''' <br> कीर्तनाची मर्यादा कैसी । देव सांगे उध्दवासी ।<br> गावे नाचावे साबडे । न घालावे कोडे त्या काही ।<br> मिळेल तरी खावे अन्न । अथवा पर्णे ती भक्षून ।<br> जाईल तरी जावो प्राण । परी न संडावे कीर्तन ।<br> किरकीर आणू नये । बोलू नये भलती गोष्टी ।<br> स्वये उभा राहून । तेथे करी मी कीर्तन ।<br> घात आलिया निवारी। माता जैसी बाळावरी ।<br> बोले उध्दवासी गूज । एका जनार्दनी बीज ।<br> '''भावार्थ:''' <br> या भजनात श्रीहरी उध्दवाला कीर्तनभक्तीच्या मर्यादा विशद करुन सांगत आहेत. हरिभजनात गावे, नाचावे. मिळाले तर अन्न खावे नाहीतर झाडाची पाने खाऊन भुक भागवावी. प्राण गेला तरी कीर्तन सोडू नये. कीर्तनात कोणतीही तक्रार करु नये किंवा अजाणतेपणी भलत्याच गोष्टींची चर्चा करु नये. कीर्तनकाराच्या ठिकाणी आपण स्वत: उभा असून कोणतेही संकट निवारण्यास सज्ज असतो, जशी माता आपल्या बाळाचे संकट निवारण करते. एका जनार्दनी म्हणतात, कीर्तन-भक्तीचे हे रहस्य देव भक्त उध्दवाला सांगतात. '''१२२'''<br> सगुण चरित्रे परम पवित्रे सादर वर्णावी ।<br> सज्जन-वृंदे मनोभावे आधी वंदावी ।<br> संत-संगे अंतरंगे नाम बोलावे ।<br> कीर्तन-रंगी । देवा-संनिध सुखे डोलावे ।<br> भक्तिज्ञानविरहित गोष्टी इतरा न कराव्या ।<br> प्रेमभरे । वैराग्याच्या युक्ति विवराव्या ।<br> जेणे करुनी मूर्ति ठसावे । अंतरी श्रीहरिची ।<br> ऐशी कीर्तन-मर्यादा हे संताचे घरची ।<br> अद्वय-भजने अखंड-स्मरणे । वाजवी कर-टाळी ।<br> एका जनार्दनी मुक्त होय तत्काळी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> सज्जनांच्या समुदायाला मनोभावे वंदन करुन परमेश्वराची अत्यंत पवित्र अशी सगुण-चरित्रे कीर्तनात वर्णन करावी. संतजनांबरोबर मनापासून ईश्वर नामाचा जयघोष करावा. प्रेमाने, विवेकाने वैराग्य कसे मिळवता येईल याचे विवरण करावे. श्रोत्यांच्या अंतकरणात श्रीहरिची स्पष्ट प्रतिमा स्थापन करावी. ही संतांची कीर्तनभक्तीची पध्दत आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीच्या अखंड नाम स्मरणाने अद्वैत निर्माण होऊन भक्त ईश्वराशी एकरुप होऊन तात्काळ भव-बंधनातून मुक्त होतो. '''१२३''' <br> धन्य तोचि जगी एक हरि-रंगी नाचे ।<br> राम कृष्ण वासुदेव सदा स्मरे वाचे ।<br> सुख दु:ख समान सकळ जीवांचा कृपाळ ।<br> ज्ञानाचा उद्बोध भक्ति-प्रेमाचा कल्लोळ ।<br> विषयी विरक्त जया नाही आप-पर ।<br> संतुष्ट सर्वदा स्वये व्यापक निर्धार ।<br> जाणीव शाहणीव ओझे सांडूनिया दूरी ।<br> आपण वस्तीकर वर्ततसे संसारी ।<br> एका जनार्दनी नित्य हरीचे कीर्तन ।<br> आसनी शयनी नित्य हरीचे चिंतन ।<br> एका जनार्दनी नित्य हरीचे कीर्तन ।<br> आसनी शयनी नित्य हरीची चिंता ।<br> '''भावार्थ:''' <br> राम कृष्ण वासुदेव या नामाने स्मरण करुन हरिकीर्तनात दंग होऊन नाचतो तो धन्य होय. या हरिभक्ताच्या दृष्टीने सुखदु:खे समान असतात. तो सुखाने हरखून जात नाही आणि दु:खाने खचून जात नाही. तो सृष्टीतील सर्व जीवांवर प्रेम करतो. त्याच्या अंतरात भक्ती-प्रेम उसळून येते व बुद्धीत विवेकाचा संचार होतो. विवेकातून वैराग्याचा उगम होतो, मी-तूपणा, आपपर भाव लयास जातो. तो सदा संतुष्ट, समाधानी असतो. ज्ञानाचे ओझे दूर फेकून तो एखाद्या वाटसरूसारखा विरक्तपणे संसारात राहतो. आसनावर बसून किंवा मंचावर शयन करतांना तो सतत हरीकीर्तनात, चिंतनात मग्न असतो. त्याचा हरिभक्तीचा निर्धार पक्का असतो. असा भक्त धन्य होय असे एका जनार्दनी म्हणतात. ==== '''सत्संगती आणि गुरुभक्ती''' ==== '''१२४''' <br> वैष्णवा घरी देव सुखावला । बाहीर न वजे दवडो निघातला ।<br> देव म्हणे माझे पुरतसे कोड । संगत या गोड वैष्णवांची ।<br> जरी देव नेउनी घातला दूरी । परतोनि पाहे तंव घराभीतरी ।<br> कीर्तनाची देवा आवडी मोठी। एका जनार्दनी पडली मिठी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> वैष्णवांच्या गोड संगतीत देव सुखावला, कारण देवाला कीर्तन-भक्ती अतिशय प्रिय आहे. वैष्णव देवाच्या सर्व इच्छा पुरवतात. वैष्णवांची संगत देवाला आवडते. वैष्णव देवाला दूर करतात, पण देवाला वैष्णवांचा दुरावा सहन होत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, देव आनंदाने कीर्तन-भजनात भक्तांशी एकरुप होतो. '''१२५''' <br> संता-अंकी देव वसे । देवा-अंकी संत बैसे ।<br> ऐसी परस्परे मिळणी । समुद्रतरंग तैसे दोन्ही ।<br> हेम-अलंकारवत । तसे देव-भक्त भासत ।<br> पुष्पी तो परिमळ असे । एका जनार्दनी देव दिसे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> देव व संत यांचा निकटचा संबंध वर्णन करतांना एका जनार्दनी म्हणतात, सागराच्या पृष्ठभागावर जसे लाटांचे तरंग उमटतात तसे देव व संत एकरुप असतात. सोने आणि सुवर्णाचे अलंकार भिन्न-रुप भासतात, परंतु ते एकरुप असतात. सुमन आणि सुगंध जसे वेगळे करता येत नाहीत तशी संत व देवाची संगत असते. '''१२६''' <br> संत आधी देव मग । हाचि उमग आणा मना ।<br> देव निर्गुण संत सगुण । म्हणोनी महिमान देवासी ।<br> मुळी अलक्ष लक्षा नये । संती सोय दाविली ।<br> एका जनार्दनी संत थोर । देव निर्धार धाकुला ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताची थोरवी वर्णन करतांना एका जनार्दनी सांगतात, भक्तिमार्गावर साधकाला संत आधी भेटतात. संताच्या मार्गदर्शनाने देव ओळखता येतो. संत सगुण असून देव निर्गुण आहे. संत आपल्या विवेकाने, विचारांनी, वाणीने, कृतीने देवाला निर्गुणातून सगुणात आणतात. दृष्टीला जो अगोचर असतो तो प्रत्यक्ष डोळ्यासमोर उभा करतात. संत वाल्मिकींनी निर्गुण विष्णुरूप रामरुपाने सगुणात आणले. त्यामुळे देवाचा महिमा वाढला. संत हे देवापेक्षा थोर आहेत हे समजून घ्यावे. '''१२७''' <br> संताचा महिमा देवचि जाणे । देवाची गोडी संतासी पुसणे ।<br> ऐसी आवडी एकमेका । परस्परे नोहे सुटिका ।<br> बहुत रंग उदक एक । या परी देव संत दोन्ही देख ।<br> मागे पुढे नव्हे कोणी । शरण एका जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> देवाच्या नवविधा-भक्तीची गोडी चाखण्यासाठी संतांच्या सहवासात राहावे आणि संतांचा महिमा देवच जाणतो. देव आणि संत एकमेकांपासून वेगळे करता येत नाही. जसे पाण्याचे रंग वेगवेगळे दिसतातम् पण उदक एकच असते. एका जनार्दनी म्हणतात, देव आणि संत दोन्ही सारखेच प्रत्ययकारी असतात. दोघांना समदृष्टीने बघावे. '''अभंग १२८''' <br> अभक्ता देव कंटाळलो । परी सरते करिती संत त्या ।<br> म्हणोनी महिमा त्यांचा अंगी । वागविती अंगी सामर्थ्य ।<br> मंत्र-तंत्रा नोहे बळ । भक्ति प्रेमळ पाहिजे ।<br> आगम-निगमाचा पसारा । उगाचि भारा चिंध्यांचा ।<br> वेद-शास्त्रांची घोकणी । ती तो कहाणी जुनाट ।<br> एका जनार्दनी सोपा मार्ग । संत-संग चोखडा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> अभक्तांना देव कंटाळतो, परंतु संतकृपेने तो भवसागर तरुन जातो. असे सामर्थ्य संताच्या अंगी असते. प्रेमळ भक्तीचे बळ मंत्र-तंत्रापेक्षा अधिक असते. वेद-शास्त्रांचे पाठांतर ही जुनाट पध्दत असून वेद, उपनिषदे हे केवळ कालबाह्य, जीर्ण भांडार आहे असे सांगून एका जनार्दन म्हणतात, संतांचा सहवास हा सर्वात सोपा व अचूक मार्ग आहे. '''अभंग १२९''' <br> संतासी जो नांदी देवासी जो वंदी । तो नर आपदी आपदा पावे ।<br> देवासी जो निंदी संतांसी जो वंदी । तो नर गोविंदी सरता होय ।<br> कृष्णा कंस द्वेषी नारदा सन्मानी । सायुज्य-सदनी पदवी पावे ।<br> एका जनार्दनी गूज सांगे कानी । रहा अनुदिनी संत-संगे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संतांची निंदा करून जो भक्त देवाला वंदन करतो, तो परमेश्वरी कृपेला पात्र होत नाही. पण संतांना आदरभावाने वंदन करतो आणि देवाची निंदा करतो. असा भक्त मात्र गोविंदाला आपलासा वाटतो हे पटवून देण्यासाठी एका जनार्दनी कंसाचे उदाहरण देतात. कंस सतत कृष्णाचा द्वेष करतोम् पण नारदांचा सन्मान करत असतो. त्याला सायुज्य मुक्तीचा लाभ होतो. सतत संतांच्या सहवासात रममाण व्हावे असे एकनाथ महाराज सांगतात. === संतांचे अवतार-कार्य === '''अभंग १३०''' मेघापरिस उदार संत । मनोरथ पुरवितो ।<br> आलिया शरण मनें वाचा । चालविती त्याचा भार सर्व ।<br> लिगाड उपाधि तोडिती । सरते करिती आपणामाजी ।<br> शरण एका जनार्दनी । तारिले जनी मूढ सर्व ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संत हे मेघाप्रमाणे उदार असून मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करतात. काया-वाचा-मनाने शरण आलेल्या भक्ताचा सर्व प्रकारे भार हलका करतात. भक्तांच्या सर्व उपाधी, संकटे दूर करतात. भक्ताला आपल्यासारखे बनवतात. अज्ञानीजनांना मार्गदर्शन करून तारुन नेणाऱ्या गुरूचरणांना एका जनार्दनी शरणागत होतात. '''अभंग १३१'''<br> जया जैसा हेत । तैसा संत पुरविती ।<br> उदारपणे सम देणे । नाही उणे कोणासी ।<br> भलतिया भावे संत-सेवा । करिता देवा माने ते ।<br> एका जनार्दनी त्याचा दास । पूर्ण वोरस कृपेचा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> प्रत्येक साधकाच्या मनातील हेतु समजून संत तो हेतु पूर्ण करतात. उदारपणे सर्वांना समप्रमाणात, कोणताही दुजाभाव न ठेवता दान देतात. कोणत्याही भावनेने संत-सेवा केली तरी परमेश्वराला ती मान्य असते. एकनाथमहाराज जनार्दनस्वामींचे दास असून ते आपल्यावर पूर्ण कृपेचा वर्षाव करतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 131'''<br> संतांचे ठायी नाही द्वैतभाव । रंक आणि राव सारिखाचि ।<br> संतांचे देणे अरि-मित्रा सम । कैवल्याचे धाम उघडे ते ।<br> संतांची थोरवी वैभव गौरव । न कळे अभिप्राव देवासी तो ।<br> एका जनार्दनी करी संत-सेवा । परब्रह्म ठेवा प्राप्त झाला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांच्या मनात कोणताही दुजाभाव नाही, त्यांना धनवान आणि निर्धन सारखेच असतात. त्यांना शत्रू आणि मित्र समानच वाटतात. संत म्हणजे मोक्षाचे उघडे द्वार ! संतांचा गौरव हेच त्यांचे वैभव असून तेच त्यांचा थोरपणा, त्याचा ठाव देवांना सुध्दा लागत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, संतसेवेमुळेच त्यांना परब्रह्मज्ञानाचे भांडार प्राप्त झाले. '''अभंग 132''' <br> संत माय-बाप म्हणता । लाज वाटे बहु चित्ता ।<br> माय बाप जन्म देती । संत चुकविती जन्म-पंक्ति ।<br> माय बापा परिस थोर । वेद-शास्त्री हा निर्धार ।<br> शरण एका जनार्दनी । संत शोभती मुकुट-मणी ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांना जेव्हा आपण माय-बाप म्हणतो, तेव्हा मनापासून लाज वाटते. कारण माय-बाप जन्म देतात तर संत जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका करतात. वेद-शास्त्र जाणणारे संत मायबापापेक्षा खात्रीपूर्वक श्रेष्ठ आहेत. संत सर्वात मुकुटमण्याप्रमाणे शोभून दिसतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १३३'''<br> जयाचेनि चरणे तीर्था तीर्थपण । तो ह्रदयी केला साठवण ।<br> नवल महिमा हरिदासंतसाची । तीर्थे उपजती त्याचे कुशी ।<br> काशी-मरणे होय मुक्ति । येथे वचने न मरता मुक्ति ।<br> एका जनार्दनाचे भेटी । सकळ तीर्थे वोळंगती दिठी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ज्यांच्या चरणस्पर्शाने तीर्थाला पावित्रपणा येतो त्या संतांची ह्रदयात साठवण केली. संतांचा महिमा इतका मोठा आहे की त्यांच्या कुशीतून तीर्थे उगम पावतात. काशी या तीर्थक्षेत्री मरण आल्यास मुक्ति मिळते असे सांगितले जाते, पण संतांच्या गावी न मरताच मुक्तिचा लाभ होतो. एका जनार्दन जेव्हा गुरूंना भेटतात तेव्हा सर्व तीर्थे पायाशी लोळण घेतात असे एका जनार्दनी अभिमानाने सांगतात. '''अभंग 134''' <br> सर्वांगी सुवास परि तो उगला न राहे ।<br> सभोवते तरु चंदन करीतचि जाये ।<br> वैरागर मणि पूर्ण तेजाचा होये ।<br> सभोवते हरळ हिरे करितचि जाये ।<br> एका जनार्दनी पूर्ण झालासे निज ।<br> आपणा सारिखे परी ते करितसे दुजे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> चंदनाचे झाड़ सर्वांगात सुवासाने भरलेले असते. परंतु ते वेगळे न राहता आपल्या सभोवतालच्या वृक्षांना सुगंधित करते. पूर्ण तेजस्वी असा वैरागर मणि जवळपासच्या पाषाणांचे मौल्यवान हिरे बनवतो. एका जनार्दनी म्हणतात आध्यात्मिक ज्ञानाने परिपूर्ण असलेले संत आपल्या संगतीने सामान्यांना उन्नत करतात. '''अभंग १३५''' <br> निवृत्ति शोभे मुकुटाकार । ज्ञान सोपान वटेश्वर ।<br> विटु पंढरीचे राणे । ल्याले भक्तांची भूषणे ।<br> गळा शोभे वैजयंती । तिसी मुक्ताई म्हणती ।<br> अखंड शोभे माझ्या बापा । पदकी तो नामा शिंपा ।<br> कासे कसिला पीतांबर । तो हा जाणावा कबीर ।<br> चरणी वीट निर्मळ । तो हा झाला चोखामेळ ।<br> चरणा तळील ऊर्ध्वरेखा । झाला जनार्दन एका ।<br> '''भावार्थ''' <br> पंढरीचा विठुराणा आपल्या भक्तांची भूषणे लेऊन विटेवर उभे आहेत अशी सुंदर कल्पना एकनाथमहाराज या अभंगात करतात. विठुरायाच्या मस्तकावर निवृत्ती रूपी मुकट शोभून दिसते आहे आणि गळ्यात मुक्ताई नावाची वैजयंतीमाळ विराजमान झाली आहे. या वैजयंतीमाळेतील मोहक पदक म्हणजे संत नामदेव ! पंढरीरायाने कमरेला बांधलेला रेशमी पीतांबर हेच संत कबीर, विठोबा ज्या विटेवर उभा आहे ती वीट झाली आहे संत चोखामेळा तर चरण तळीची वर जाणारी रेषा म्हणजे संत एकनाथ असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १३६''' <br> धर्माची वाट मोडे । अधर्माची शीग चढे ।<br> तै आम्हा येणे घडे । संसार-स्थिती ।<br> आम्हा का संसारा येणे । हरिभक्ति नामस्मरणे ।<br> जड जीव उध्दरणे । नाम-स्मरणे करुनि ।<br> सर्व कर्म ब्रह्मस्थिति । प्रतिपादाच्या वेदोक्ति ।<br> हेचि एक निश्चिती । करणे आम्हा ।<br> नाना मते पाखंड । कर्मठता अति बंड ।<br> तयाचे ठेंचणे तोंड । हरि-भजने ।<br> विश्वरूप सृष्टी । अर्जुना दाविली दृष्टी ।<br> भिन्न भेदाची गोष्टी । बोलू नये ।<br> एका जनार्दनी । धरिता भेद मनी ।<br> दुर्हावले येथुनी । निंदक जाण ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जेव्हा धर्माची अवनती होते आणि अधर्माचे प्राबल्य वाढते, तेव्हा संतांना पृथ्वीवर जन्म घ्यावा लागतो. हरिभक्ति व नामस्मरण या साधनांनी जड जीवांचा उध्दार करणे व वेद वाणीचे प्रतिपादन करून कर्म योगाचे महत्त्व वाढवणे या दोन गोष्टी संताना कराव्या लागतात. नास्तिकता वाढवणारी पाखंडी मते व कर्मठता यांचा हरिभजनाने निरास करण्याचा प्रयत्न करावा लागतो. अर्जुनासारख्या भक्तांना विश्वरुप दाखवण्यासाठी नविन दृष्टी देवून भगवंतानी त्याच्या मनातील सर्व संशय, भेदाभेद नाहिसे केले. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनातले सर्व भेद नाहिसे झाले तर चित्त परमेश्वरी शक्तीशी एकरूप होते आणि निंदक दुरावतात. ''21 संतांची लक्षणें'' '''अभंग 137''' <br> जे जे बोले तैसा चाले । तोचि वहिले निवांत ।<br> अंगी असोनि जाणपण । सदा सर्वदा तो लीन ।<br> निंदा अथवा वंदा । नाही विषम ती बाधा ।<br> शांतीचा मांदूस । भरला असे सदोदित ।<br> एका जनार्दनी धन्य । त्याचे दर्शन जग-मान्य ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो जे बोलतो तसेच वागतो, ज्याच्या मनात कोणतीही चलबिचल नसते त्याचे मन निवांत असते. तो अत्यंत जाणता असूनही विनम्र असतो.कोणाच्या निंदेने अगर स्तुतीने तो विचलित होत नाही. तो शांतीचा मांदूस (पेटी)असतो, ही लक्षणे असलेला संत धन्य असून त्याचे दर्शन सर्वांना प्रिय असते असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 138''' <br> असोनी संसारी आपदा । वाचे वदे विठ्ठल सदा ।<br> नाहीं मानसी तळमळ । सदा शांत गंगाजळ ।<br> असोनिया अकिंचन । ज्याची वृत्ती समाधान ।<br> एका जनार्दनी ऐसे थोडे । लक्षामधे एक निवडे ।<br> '''भावार्थ:''' <br> प्रपंचात अनेक प्रकारची कमतरता असूनही सतत देवाच्या नामस्मरणात रममाण असलेला संत गंगाजळाप्रमाणे शांत असतो. त्याच्या अंतरंगात कोणत्याही गोष्टीची तळमळ नसते. निर्धन (गरीब) असूनही तो समाधानी असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, असे भक्त क्वचितच पहावयास मिळतात, लाखामधे एखादाच ! '''139''' <br> मज कोणी न देखावे । मज कोणी नोळखावे ।<br> मान देखोनिया दृष्टी । पळे देह-उपेक्षा पोटी ।<br> मी एक लौकिकी आहे । ऐसे कवणा ठावे नोहे ।<br> ऐसा निरपेक्ष सज्ञानी । एका शरण जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> आपणास कोणी ओळखु नये यासाठी लोकांच्या नजरा चुकवून अलिप्तपणे साधना करणारे काही भक्त असतात. त्यांना मान-सन्मान, आत्म-स्तुती यांची अपेक्षा नसते. आपण सर्व सामान्यांपैकी एक आहोत असे ते मानतात. एका जनार्दनी म्हणतात असे भक्त सज्ञानी असून अत्यंत निरपेक्ष असतात. '''अभंग १४०''' <br> छळिता न येती रागावरी ।तदाकारी वृत्ति मुराली ।<br> आप-पर नाही येथे । भेद तेथे नसेचि ।<br> याती असो भलते परी । एक सरी जगासी ।<br> एका जनार्दनी भाव अवघिया ठाव एकचि ।<br> '''भावार्थ:''' <br> काही साधक असे असतात की, त्यांच्या अखंड साधनेमुळे ते परमात्मशक्तीसी एकरुप झालेले असतात. त्यांच्या मनातील सर्व संशय मिटतात आणि भेदाभेद संपून जातात. कोणताही आपपर भाव नसतो. जाती-पातिचा भेद न मानता सर्वांसी समभाव ठेवून वागतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४१''' <br> आपुलीच दारा जरी टेके व्यभिचारा ।<br> क्रोधाचा थारा अंतरी न ये ।<br> आपुलेच धन तस्करे नेता जाण ।<br> जयाचे मन उद्विग्न नव्हे ।<br> आपुलाचि पुत्र वधोनी जाय शत्रु ।<br> परी मोहाचा पाझर नेत्री न ये <br> आपुले शरीर गांजितां पर-नरे ।<br> परी शांतीचे घर चळो नेदी ।<br> एका जनार्दनी जया पूर्ण बोधु ।<br> तोचि एक साधु जगामाजी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> आपली पत्नी व्यभिचारी आहे हे जाणूनही ज्याच्या अंतरात क्रोध निर्माण होत नाही, आपले धन चोराने चोरुन नेले आहे हे लक्षात येऊनही ज्याचे मन विचलित होत नाही, शत्रुने आपल्या मुलाचा वध केला आहे हे समजूनही जो मोहाने शोकाकुल होऊन रडत नाही, परक्या माणसाने आपल्या शरीराला वेदना दिल्या तरी ज्याची मन:शांती ढळत नाही, अशा साधुपुरुषाला पूर्ण बोध झाला असून असा साधु जगामधे एखादाच सापडतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४२''' <br> मुखी नाही निंदा-स्तुती । साधु वर्ते जो आत्म-स्थिती ।<br> राग-द्वेष समूळ गेले । द्वैताद्वैत हारपले ।<br> घेणे देणे हा पसारा । नाही जयासी दुसरा ।<br> एका जनार्दनी संत । ज्याचे हृदयी भगवंत ।<br> '''भावार्थ:''' <br> मुखाने जो कुणाचीही निंदा किंवा स्तुती करत नाही जो स्वत:च्या आत्मस्वरुपात रममाण असतो, ज्याच्या मनातील सर्व राग-द्वेष विलयास गेले आहेत, देण्याघेण्याच्या व्यवहारातून जो अलिप्त झाला आहे. अशा साधुसारखा दुसरा कोणी नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, अशा संताच्या हृदयात भगवंताचा निवास असतो. '''अभंग १४३''' <br> देही असोनि विदेही । चाले बोले सदा पाही ।<br> असे अखंड समाधी । नसे काही आधि-व्याधी ।<br> उपाधीचे तोडोनि लाग । देही देहपणे भरले जग ।<br> एका जनार्दनी संग । सदा समाधान सर्वांग ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो साधक देहाने या जगात वावरत असला तरी मनाने तो देहातीत असतो आपण देह नसून आत्मतत्व आहोत असा आत्मबोध झालेला असतो. ध्यानयोगाच्या अखंड साधनेमुळे तो सतत समाधी अवस्थेत असतो. त्याला कोणतीही मानसिक अथवा शारिरीक आधि-व्याधी नसते. तो जगातील सामान्य व्यवहारापासून मुक्त असतो तो मनाने संपूर्ण समाधानी असतो असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''अभंग १४४''' <br> जो वस्तु झाला केवळ । त्याचे अंतर कोमळ ।<br> भूतमात्री दयाळ । सर्वांपरी भजन ।<br> जेथे रज तम वसती । तेथे द्वेष लोभ नांदती ।<br> त्याचे संगे ज्ञान-ज्योती । विझोनि जाय ।<br> एका जनार्दनी शरण । जेथे शुध्द तत्वाचे प्राधान्य ।<br> तो वस्तुसी जाय मिळोन । सहजी सहज ।<br> '''भावार्थ:''' <br> जो भक्त परमेश्वर चिंतनाने ब्रह्मरुप झाला आहे. त्याच्या मनात संपूर्ण प्राणिमात्रांविषयी दयाभाव निर्माण झालेला असतो. त्याचे अंतकरण कोमल भावनेने भरलेले असते. रज, तम गुणांचे उच्चाटन होऊन केवळ सत्वगुणांची वस्ती असते, तेथे द्वेष लोभ यांना थारा नसतो. तेथे केवळ ज्ञानज्योती प्रकाशत असते. या शुध्द ब्रह्मज्ञानामुळे तो ब्रह्मरुपाशी सहज एकरुप होतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग 145''' <br> ब्रह्म सर्वगत सदा सम । जेथे आन नाही विषम ।<br> ऐसे जाणती ते अति दुर्गम । तयाची भेटी झालिया भाग्य परम ।<br> एसे कैसियाने भेटती ते साधु । ज्याचा अतर्क्य तर्कवेना बोधू ।<br> ज्यांसी निजानंदी आनंदु । ज्यांचा परमानंदी उद्बोधु ।<br> पवना पालवेल पालाण । पायी चढवेल गगन ।<br> भूतभविष्य कळो येईल वर्तमान । परी त्या साधुचे न कळे महिमान ।<br> चंद्रामृत सुखे सेववेल । रवि अस्ता जाता धरवेल ।<br> बाह्या हेळा सागर तरवेल । परी त्या साधूंची भेटी नव्हेल ।<br> जप, तप करवेल अनुष्ठान । ध्येय ध्याता धरवेल ध्यान ।<br> ज्ञेय ज्ञाता-विवर्जित ज्ञान । ज्ञाना-ध्यानाचे मूळ हे साधूजन ।<br> निजवृत्तीचा करवेल निरोधु । जीव-शिवाचा भोगवेल आनंदु ।<br> एका जनार्दनी निज-साधु । त्यांच्या दर्शने तुटे भव-बंधु ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ब्रह्म हे सर्वत्र सलगपणे समप्रमाणात व्यापून राहिलेले आहे. जेथे कोठेहि विषमता नाही हे समजण्यास अत्यंत कठीण असलेले शुध्द तत्व जे जाणतात अशा ब्रह्मज्ञानी साधुंची भेट होणे हे अतिशय भाग्याचे लक्षण आहे. ज्यांचा उपदेश तर्काने जाणतां येत नाही.असे साधू आत्मानंदात निमग्न असतात त्यांचा उपदेश परम आनंद देणारा असतो. या साधुंचा महिमा समजून घेणेसुध्दा सामान्य माणसाच्या कुवती बाहेरचे आहे. कदाचित वाऱ्याला पदरात बांधणे शक्य होईल, पायाने आकाश चढून जाणे शक्य होईल, वर्तमान काळात राहून भूत आणि भविष्याचा वेध घेता येईल, पण या साधुंचा महिमा वर्णन करतात येणार नाही. एखादे वेळी मावळत्या सूर्याला रोकता येईल चंद्राचे शीतल चांदणे सुखाने सेवन करता येईल केवळ दोन्ही हातांनी सागर तरून जाता येईल परंतु या साधुंची भेट होणे संभवत नाही. ध्यानस्थ, ध्यान आणि ध्येय ही त्रिपुटी संपून ध्याता ध्येयाशी समरस होईल. ज्ञाता ज्ञेयाशी एकरूप होऊन ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्न करीत असतांना समजून येईल की हे साधुजन ज्ञान आणि ध्यानाचे मूळस्थान आहेत. असे साधू स्वाभाविक वृतींचा नरोध करून जीवा-शिवाचे ऐक्य घडवून आनंद देणारे आहेत, त्यांच्या केवळ दर्शनाने संसाराची बंधने गळून पडतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. ==== '''संतांची सेवा हे सर्वोत्तम साधन''' ==== '''अभंग १४६''' <br> संताचिये द्वारीं होईन द्वारपाळ । <br> न सांगता सकळ करी काम<br> तेणें माझ्या जीवा होईल समाधान।<br. या परते साधन आणिक नाहीं<br> शेष उष्टावळी काढीन पत्रावळी ।<br> पूर्व कर्मा होळी सहज होईल <br> एका जनार्दनी हे चि मागत ।<br> नाही दुजा हेत सेवेविण<br> '''भावार्थ:''' <br> या अभंगात संत एकनाथ संतसेवेचे महत्त्व सांगत आहेत. संतांच्या घराचा द्वारपाळ होऊन त्यांची सर्व कामे केल्याने मनाला समाधान मिळेल. संतांच्या घरच्या उषट्या पत्रावळी काढल्याने पूर्वीच्या संचितकर्माची होळी होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, हाताने संतसेवा घडावी एवढीच मागणी आहे. संतसेवेशिवाय अन्य कोणताही हेतू नाही. '''अभंग १४७''' <br> संताचिये परिवारी । लोळेन मी निर्धारी ।<br> जीवा होईल महालाभ । ऐसा घडता उद्योग ।<br> सांडोनिया थोरपण । शिव घाली लोटांगण ।<br> आपुले महत्त्व । तेथे मिरवु नये सत्य ।<br> शरण एका जनार्दनी । ओवाळावा जीव चरणी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताच्या परिवाराचा सुखेनैव सहवास घडल्याने जीवाला मोठा लाभ होईल. यामुळे शिवशंकर आपला थोरपणा सोडून पायाशी लोळण घेईल. एका जनार्दनी म्हणतात, संतपरिवारात आपला थोरपणा विसरून संतांच्या चरणी जीव ओवाळून टाकावा. '''अभंग १४८''' <br> संत जाती हरि-कीर्तना । त्यांच्या वाहीन मोचे वहाणा ।<br> हेचि भवसिंधुचे तारु । तेणे उतरू पैल पार ।<br> जन्मोजन्मींचे भेषज । ते हे संत-चरण-रज ।<br> संत-चरणीच्या पादुका । झाला जनार्दन एका ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संत हे संसारसागर तारून नेणारी होडी (तारू) असून त्यांच्या मदतीने भवसिंधु पार करणे सहज शक्य होते. संतांची पायधूळ हे जन्मोजन्मींची दु:खे दूर करणारे औषध आहे. संत जेव्हा हरिकीर्तनाला जातील तेव्हा त्यांच्या चरणांच्या पादुका होईन असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १४९''' <br> संतांचिये घरी होईन श्वान-याती ।<br> उच्छिष्ट ते प्रीती मिळेल मज ।<br> तेणे या देहाची होईल शुध्दता ।<br> भ्रम मोह ममता निवारेल ।<br> आशा-पाश सर्व जातील तुटोनी ।<br> जीव हा बंधनी मुक्त होय ।<br> एका जनार्दनी भाकीन करुणा ।<br> श्री संत-चरणा वारंवार ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संताच्या घरचा कुत्रा बनून राहिल्याने संतानी प्रेमपूर्वक दिलेले उष्टे अन्न खाण्यास मिळेल त्यामुळे देह-शुध्दी होईल. मोह, ममता यांचे निवारण होऊन सर्व प्रकारचा भ्रमनिरास होईल. आशा-पाश तुटून जीव बंधनातून मोकळा होईल. एका जनार्दनी म्हणतात, संतचरणांना वंदन करून त्यांच्या करुणेची वारंवार याचना करावी. '''अभंग १५०''' <br> संत भलत याती असो । परी विठ्ठल मनी वसो ।<br> तया घालीन लोळणी । घेईन मी पायवणी ।<br> भलते ज्ञातीचा । विठ्ठल उच्चारी वाचा ।<br> तेथे पावन देह चारी । एका जनार्दनी निर्धारी ।<br> '''भावार्थ:''' <br> ज्याच्या मनात विठ्ठलभक्ती आहे असा संत कोणत्याही जातीचा असला तरी तो वंदनीयच आहे. विठ्ठलाचे नामस्मरण करणारा संत कोणत्याही जातीचा असला तरी त्याचे स्थूल, सुक्ष्म, कारण, महाकारण हे चारी देह नामजपाने पावन झालेले असतात. त्यांच्या पायाशी लोळण घ्यावी असे एका जनार्दनी खात्रीपूर्वक सांगतात. '''अभंग १५१''' <br> तुम्ही संत जन । माझे ऐका हो वचन ।<br> कृपा करा मजवरी । एकदा दाखवा तो हरि ।<br> आहे तुमचे हाती । म्हणोनि येतो काकुळती ।<br> एका जनार्दनी म्हणे थारा । संती द्यावा मज पामरा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> या अभंगात संत एकनाथ संतांना विनंती करीत आहेत की संतांनी कृपा करून एकदा तरी हरिदर्शन घडवावे. कारण ते त्यांना सहज शक्य आहे. हरी संतांच्या भक्तीचा भुकेला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, संतानी आपल्या पायाशी आसरा द्यावा अशी काकुळतीची याचना आहे. ==== '''संतसंगतीचा एकनाथांस आलेला अनुभव''' ====<br> '''अभंग १५२''' <br> संत-संगतीने झालें माझें काज । अंतरी ते निज प्रगटले ।<br> बरवा झाला समागम । अवघा निवारिला श्रम ।<br> दैन्य दरिद्र्य दूर गेले । संत-पाउले देखता ।<br> एका जनार्दनी सेवा । करीन मी आपुल्या भावा ।<br> '''भावार्थ:''' <br> संतकृपेने अंतरंगात हरिचे रूप प्रगट झाले. मनीचा हेत पूर्ण झाला. ही जिवा-शिवाची भेट फारच सुखदायक झाली. सर्व परिश्रमाचे निवारण झाले. संतांच्या चरण-दर्शनाने अवघे दैन्य, दारिद्र्य लयास गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, अत्यंत भक्तिभावाने संताची सेवा करावी. '''१५३ '''<br> कैवल्य-निधान तुम्ही संत जन । काया वाचा मन जडले पायी ।<br> सर्व भावे दास अंकित अंकिला । पूर्णपणे झाला बोध देही ।<br> जे जे दृष्टी दिसे ते ते ब्रह्मरूप । एका जनार्दनी दीप प्रज्वळला ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतजन मोक्षप्राप्तीचे सर्वोतम साधन आहे, ते कैवल्य-निधान म्हणून ओळखले जातात. देहाने मनाने व वाचेने साधक संतांशी जोडले जातात. जे जे दृष्टीला दिसते ते ते सर्व ब्रह्मरूप आहे असा संपूर्ण बोध होऊन अंतरात ज्ञानदीप प्रकाशित होतो. या अपूर्व लाभाने साधक संताचा कायमचा दास बनतो. '''अभंग १५४'''<br> धन्य दिवस झाला । संत समुदाय भेटला ।<br> कोडे फिटले जन्माचे । सार्थक झाले पै साचे ।<br> आजि दिवाळी दसरा । संत-पाय आले घरा ।<br> एका जनार्दनी झाला । धन्य दिवस तो माझा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संतांचा समुदाय भेटल्याने मनातले सर्व संशय विलयास गेले. मनुष्य देहाचे सार्थक झाले. आजचा दिवस धन्य झाला कारण संतांचे पाय घराला लागले. जनार्दनस्वामींनी एकनाथांचा शिष्य म्हणून स्विकार केला.घरात दिवाळी, दसरा साजरा झाला असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''155'''<br> केला संती उपकार । दिधले घर दावूनी ।<br> न ये ध्यानी मनी लक्षी । तो प्रत्यक्षी दाविला ।<br> संकल्पाचे तोडिले मूळ। आले समूळ प्रत्यया ।<br> एका जनार्दनी कृपावंत । होती संत सारखे ।<br> '''भावार्थ:'''<br> ज्या परमेश्वराचे रुप ध्यानाने, मनाने, बुध्दीने प्रयत्न करूनही दिसत नाही त्या विठ्ठलाचे घर दाखवून तो प्रत्यक्ष डोळ्यांना दाखवला हे संतांचे फार मोठे उपकार आहेत. मनातला संकल्प फळास आला. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व संत सारखेच कृपावंत असतात. '''अभंग १५६'''<br> मोकळे ते मन ठेविले बांधूनि । जनार्दन-चरणी सर्व भावे ।<br> स्थिर मती झाली वार्ता तेहि गेली । द्वैताची फिटली सर्व सत्ता ।<br> एका जनार्दनी धन्य संतसेवा । उगविला गोवा गुंतत सर्व ।<br> '''भावार्थ:'''<br> मोकाट भटकणारे मोकळे मन सद्गुरू जनार्दनस्वामींच्या चरणाशी बांधून ठेवले. सर्वभावे त्यांना शरण गेल्याने बुध्दी गुरुचरणांशी स्थिर झाली. मनातील द्वैतभाव विलयास गेला. मनातील संशयाचा गोंधळ निमाला. एका जनार्दनी म्हणतात, संतसेवेमुळेच हे सर्व घडून आले. संतसेवा धन्य होय.<br> '''अभंग 157'''<br> संत-द्वारी कुतरा झालो । प्रेम-रसासी सोकलो ।<br> भुंकत भुंकत द्वारा आलों। ज्ञान-थारोळ्या बैसलो ।<br> कुतरा भुंकत आला हिता । संती हात ठेविला माथा ।<br> कुत्रा गळ्याची साखळी । केली संतांनी मोकळी ।<br> एका जनार्दनी कुतरा । दात पाडुनी केला बोचरा ।<br> '''भावार्थ:'''<br> संत एकनाथ सांगतात, कुत्रा होऊन भुंकत भुंकत संताच्या दाराशी आलो. संताच्या ज्ञानरुपी थारोळ्यात (डबक्यात) बसून प्रेमरसाचे प्राशन केले. आपल्या हितासाठी याचना करीत असतांना संतानी कृपा करुन मस्तकावर हात ठेवला आणि गळ्याची साखळी मोकळी केली. याचना करणारे तोंड दात पाडून बोचरे केले. येथे एका जनार्दनी आपली गुरुनिष्ठा व विनयशीलता प्रकर्षाने प्रकट करीत आहेत. ==== '''गुरु-भक्ति''' ==== '''अभंग 158'''<br> मनोभाव जाणोनि माझा । सगुण रुप धरिलें वोजा<br> पाहुणा सद्गुरू-राजा। आला वो मायें<br> प्रथम अंत:करण लाभ । चित्त शुध्द आणि मन<br> चोखाळोनि आसन। स्वामींनी केलें<br> अनन्य आवडीचे जळ । प्रक्षाळिलें चरण-कमळ<br> वासना समूळ । चंदन लावी<br> अहं जाळियेला धूप। सद्भाव उजळिला दीप<br> पंच प्राण हे अमूप । नैवेद्य केला<br> एका जनार्दनी पूजा । देव भक्त नाहीं दुजा<br> अवघा चि सद्गुरु-राजा होवोनी ठेला<br> '''भावार्थ:'''<br> शिष्याचे मनोगत सद्गुरूंनी जाणून घेतले आणि सगुण रुपाने साकार झालें. सद्गुरु-राजा पाहुणा होऊन घरासी आला असून त्यांच्या कृपेनें अंत:करण म्हणजे चित्त व मन शुध्द झाले.या निर्मळ अंतकरणांत स्वामींनी आपले आसन स्थिर केलें गंगाजला सारख्या पवित्र जलानें सद्गुरुंचे चरण धुतले. वासना रुपी चंदनाचे खोड उगाळून त्याना चंदनाचा टिळा लावला.अहंकार रुपी धूप व सद्भावनेचा दीप प्रज्वलित केला.प्राण,आपान, व्यान उदान,समान या पंच-प्राणांचा नैवेद्य केला.अशा प्रकारे सद्गुरुंची षोडपोचारे पूजा केली,असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,देव व भक्त यांमध्ये द्वैत नसून सद्गुरू हेच देवता रुप आहेत यांत संशय नाही. '''अभंग १५९'''<br> श्रीगुरुंचे नाम-मात्र । तेचि आमुचे वेदशास्त्र |<br> श्रीगुरुंचे चरण-रज । तेणे आमुचे झाले काज |<br> श्रीगुरुंची ध्यान-मुद्रा । तेचि आमुची योग-निद्रा |<br> एका जनार्दनी मन । श्रीगुरु-चरणी केले लीन |<br> '''भावार्थ:'''<br> श्रीगुरुंचे नाम हेच शिष्यांचे वेदशास्त्र असून सद्गुरुंच्या चरणाची धूळ मस्तकी धारण केल्याने शिष्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात. श्रीगुरुंच्या प्रतिमेवर ध्यान लावून उपासना करणे हीच शिष्याची योग-निद्रा होय असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरुंच्या चरणी मनाला सर्वार्थाने लीन केल्याने योग-निद्रेचा अपूर्व अनुभव मिळाला. '''अभंग १६०'''<br> गुरु परमात्मा परेशु । ऐसा ज्याचा दृढ विश्वासु |<br> देव तयाचा अंकिला । स्वये संचला त्याचे घरा |<br> एका जनार्दनी गुरु देव । येथे नाही बा संशय |<br> '''भावार्थ:'''<br> गुरु हाच प्रत्यक्ष परमेश्वर आहे असा ज्याचा दृढ विश्वास असतो त्याच्यावर परमेश्वराचा विश्वास असतो. देव त्याचा अंकित असतो. देव स्वत: हा त्याच्या घरच्या पाहुणा म्हणून येतो. सद्गुरू जनार्दनस्वामी परमेश्वराचे रूप आहेत याबाबत कोणताही संशय नाही असे एका जनार्दनी नि:संशयपणे सांगतात. '''अभंग १६१'''<br> सेवेची आवडी । आराम नाही अर्ध घडी |<br> नित्य करिता गुरु-सेवा । प्रेम पडिभर होत जीवा |<br> आळस येवोचि सरला । आराणुकेचा ठावो गेला |<br> तहान विसरली जीवन । भूक विसरली मिष्टान्न |<br> ऐसे सेवे गुंतले मन । एका जनार्दनी शरण |<br> '''भावार्थ:'''<br> गुरुसेवेची मनात आवड निर्माण झाली की अर्धा ताससुध्दा आराम करावा असे वाटत नाही. सतत गुरुसेवेत गुंतलेल्या मनात गुरुविषयीचा प्रेमभाव वाढत असून आळस कायमचा पसार होतो. आराम करण्याची इच्छाच होत नाही, तहान, भूकेची जाणिवच होत नाही. गुरुसेवेत अशारितीने मन एकाग्र होते, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १६२'''<br> येवढे जया कृपेचे करणे । रंक राजेपणे मिरवती |<br> तो हा कल्पतरु गुरु जनार्दन । छेदी देहाभिमानु भव कंदु |<br> कृपेचे गोरसे धावे कामधेनु । तैसा माझा मनु देखलासि |<br> एका जनार्दनी तया वाचुनि कही । दुजे पाहणे नाही मनामाजी |<br> '''भावार्थ:'''<br> सद्गुरू जनार्दनस्वामी इच्छिलेले फळ देणारे कल्पतरु असून त्यांनी देहाभिमान समूळ नाहीसा करुन भव-बंधने छेदून टाकावित. संतकृपेने रंकाचा राजा बनतो. सद्गुरू जनार्दनस्वामी हे कामधेनु असून त्यांच्या कृपारुपी गोरसासाठी मनाला वेध लागला आहे. स्वामींच्या कृपाप्रसादाशिवाय कोणत्याही इतर वासना मनात नाही असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''अभंग १६३'''<br> साधावया परमार्था । साह्य नव्हेती माता-पिता |<br> साह्य नव्हेती व्याही जावुई । आपणा आपण साह्य पाही |<br> साह्य सद्गुरू समर्थ । तेचि करिती स्व:हित |<br> एका जनार्दनी शरण । नोहे एकपणा वाचून |<br> '''भावार्थ'''<br> परमार्थ साधण्यासाठी आई-वडील, व्याही, जावई यापैकी कुणाचेही साह्य होत नाही. आपणच आपले साह्यकारी असतो. परमार्थात सद्गुरूच समर्थपणे मदत करु शकतात. तेच आपले हित करु शकतात. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूचरणी एकनिष्ठपणे शरणागत होण्यानेच परमार्थ साधणे शक्य आहे. '''अभंग १६४'''<br> दासा दु:ख झाले फार । वेगी करा प्रतिकार |<br> पुण्य-स्थान मी पावलो । गुरु-चरणी विश्रामलो |<br> कर जोडूनिया सिर । ठेवियेले पायांवर |<br> जन्म-नाम जनार्दन । मुखी गुरु-अभिमान |<br> '''भावार्थ:'''<br> संत एकनाथ म्हणतात, सद्गुरू जनार्दनस्वामींच्या पुण्यपावन नगरात येऊन गुरुचरणांचा आश्रय घेतला, दोन्ही कर जोडून चरणांवर मस्तक ठेवले. स्वामींवर पूर्णपणे विसंबून दासाच्या दु:खाचा प्रतिकार करण्याची काकुळतीने विनंती केली. '''अभंग १६५'''<br> जन्मोजन्मीचे संचित । गुरु-पायी जडले चित्त |<br> ते तो सोडिल्या न सुटे । प्रेम-तंतू तो न तुटे |<br> दु:खे आदळली वरपडा । पाय न सोडा हा धडा |<br> एका जनार्दनी निर्धार । तेथे प्रगटे विश्वंभर |<br> '''भावार्थ:'''<br> अनेक जन्मांचे साचलेले पुण्य-कर्म फळास आले आणि गुरु-चरणांशी चित्त (मन) जडले. प्रयत्न करुनही आता ते गुरुचरणांपासून अलग होणार नाही, हा प्रेमाचा धागा तुटणार नाही. कितीही दु:खे कोसळली तरी गुरु-चरण सोडणार नाही असा मनाचा निश्चय असून गुरुचरणीच विश्वंभर प्रगट होईल असा विश्वास एका जनार्दनी प्रगट करतात. '''अभंग १६६'''<br> जय जय वो जनार्दने विश्वव्यापक संपूर्ण वो |<br> सगुण अगुण विगुण पूर्ण पूर्णानंदघन वो |<br> ब्रह्मा विष्णु रुद्र निर्माण तुजपासोनी वो |<br> गुण-त्रय उभय-पंचक तूचि अंत:करणी वो |<br> जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या उन्मनी हे स्थान वो |<br> विश्व तेजस प्राज्ञ प्रत्यगात्मा तू संपूर्ण वो |<br> त्वंपद तत्पद आणिक असिपद ते तू एक वो |<br> नसोनि एकपणी एका एकी जनार्दन वो |<br> '''भावार्थ:'''<br> सद्गुरू जनार्दनस्वामी प्रत्यक्ष परमेश्वराचे रूप असून ते संपूर्ण विश्वव्यापक आहेत. ते सगुण, निर्गुण या दोन्ही विशेष रुपाने अस्तित्वात असून आनंदमय आहेत. ब्रह्मा, विष्णु, महेश ही सद्गुरुंची वेगवेगळी रूपं आहेत. सत्व, रज, तम, पाच ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये या सर्वांच्या अंतर्यामी सद्गुरूरुपच अवस्थित आहे. सावधानता, स्वप्नावस्था, गाढ झोप, साक्षात्कारी व मनाची उदात्तता या सर्व अवस्थांचा सद्गुरू साक्षीदार आहे. सद्गुरू विश्वरूप, स्वयंप्रकाशी, सर्वज्ञानी असून चैतन्यरुपाने सर्वात्मक आहेत.अहम्, त्वम् व तत्पदाने सद्गुरू सर्वांच्या चित्तात विराजमान आहेत. सद्गुरू जनार्दन व एका जनार्दनी देहाने वेगळे दिसले तरी आत्मरुपाने ते एकरुपच आहेत असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''१६७'''<br> रामाईवो । सीतेकारणे रामे रावण वधिलियो |<br> देवगण सोडून सुखी केलीयो |<br> कृष्णाईवो देवकी बंदीशाळे त्याकारणे धावलीयो |<br> धरुन लीला कंसमामासी मारलीयो |<br> बोधाईवो | भक्तिभाव देखुनी तिष्ठत भीमातीरीयो |<br> पुंडलीकाकारणे सकळ जग उधादरिलीयो |<br> एका जनार्दनी देखिलीयो | आई वैदीण प्रसन्न झालीयो | सकळ सुख देखलियो |<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनात संत एकनाथ राम-कृष्ण लीलांचे वर्णन करतात. सीतेसाठी श्रीरामांनी रावणाचा वध करून सर्व देवांची रावणाच्या बंदीवासातून सुटका केली. श्रीकृष्णाने आपल्या देवकीमातेची कंसाच्या बंदीशाळेतून सुटका करण्यासाठी कंसमामाचा वध केला. पुंडलिकाचा भक्तिभाव पाहून त्याच्यासाठी भीमा नदीच्या तीरावर अठ्ठावीस युगे तिष्ठत उभा राहून सकळ जगाचा उध्दार केला. एका जनार्दनी म्हणतात, आई जगदंबा प्रसन्न झाल्याने सर्व सुख प्राप्त झाले.<br> ==== '''भक्ति-योग''' ==== '''परमेश्वर-स्तवन'''<br> '''१६८'''<br> सुंदर ते ध्यान मांडिये घेउनी | कौसल्या जननी गीती गाये |<br> सुंदर ते ध्यान नंदाचे अंगणी । गोपाळ गौळणी खेळताती |<br> सुंदर ते ध्यान चंद्रभागे तटी । पुंडलिका पाठी, उभे असे |<br> सुंदर ते ध्यान एका जनार्दनी । जनी वनी मनी भरलासे |<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत मोहक अशा रामाला मांडीवर घेऊन कौसल्यामाता गीत गाते. मनमोहन बालकृष्ण नंद राजाच्या अंगणात गोपाळ, गोपिकांबरोबर खेळ खेळतो. सर्वांगी सुंदर असा श्रीकृष्णभक्त पुंडलिकासाठी चंद्रभागेच्या तटावर उभा राहिला आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हाच परमेश्वर विश्वातील सकळ लोकात, सर्व वनस्पतींमध्ये आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात भरून राहिला आहे. '१६९'''<br> वेद जया लागलं नित्य वाखाणिती । तो हा वेदमूर्ति पांडुरंग |<br> रवि-शशी दीप्ति जेणे प्रकाशती । तो हा तेजोमूर्ति पांडुरंग |<br> पांचा भूतांची जो करितो झाडणी । तो ज्ञान-खाणी पांडुरंग |<br> राजा त्रैलोक्याचा गुरुराज स्वामी । वसे अंतर्यामी पांडुरंग |<br> प्रभा हे जयाची पसरली जनी । चि ची खाणी पांडुरंग |<br> परोपकारी लागी अवतार केला । आनंदाचा झेला पांडुरंग |<br> नेई भक्तांसी जो आपल्या समीप । तो हा मायबाप पांडुरंग |<br> इतिकर्तव्यता हेचि दास लागी । सेवावा हा जगी पांडुरंग |<br> एका जनार्दनी देह हरपला । होउनी राहिला पांडुरंग |<br> '''भावार्थ'''<br> सामवेदासह चारही वेद ज्याचे नित्य स्तवन करतात असा हा पांडुरंग वेदमूर्ती म्हणुन पुजला जातो. सूर्य,चंद्र या ज्योती प्रकाशित करणारा पांडुरंग तेजोमूर्ती म्हणुन ओळखला जातो. पृथ्वी,आकाश,जल,अग्नी,वायु या पाचही महाभूतांवर ज्याची सत्ता आहे असा पांडुरंग ज्ञानाची खाण असून तो स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ या तिन्ही लोकांचा गुरुराज स्वामी आहे. असा हा पांडुरंग सर्वांच्या अंतरंगी वसत असल्याने त्याची प्रभा सर्वत्र व्यापून राहिली आहे आणि जगत्-जन याच पांडुरंगाच्या रुपाने नटले आहे. सामान्य लोकांच्या उध्दारासाठी पांडुरंग अनेक अवतार धारण करतो. एकनिष्ठ भक्तांना वैकुंठात स्थान देवून चिरंजीव करतो. असा हा पांडुरंग प्रेमळ भक्तांचा मायबाप बनून त्यांना आनंदी करतो, अशा पांडुरंगाचे दास होऊन सेवा करण्यातच जीवनाची सार्थकता आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अनन्य भक्त पांडुरंगाशी एकरुप होऊन पांडुरंगच होतो. '''१७०'''<br> विश्व पाळिताहे हरि | दासा केवी तो अव्हेरी |<br> नव मास गर्भवास | नाही भागला आम्हांस |<br> बाळपणी वाचविले | स्तनी दुग्ध ते निर्मिले |<br> कीटक-पाषाणात असे | त्याचे मुखी चारा असे |<br> धरा धरा हा विश्वास | एका जनार्दनी त्याचा दास |<br> '''भावार्थ'''<br> जो पांडुरंग विश्वाचे पालन करतो, तो आपल्या भक्तांकडे दुर्लक्ष करणार नाही. नऊ महिन्यांच्या गर्भवासात सांभाळ करतो, बाळपणी पोषण करण्यासाठी दुधाची सोय करतो. पाषाणात वसत असलेल्या बेडकीसाठी जो चारा पुरवतो, त्या परमेश्वरावर विश्वास ठेवा असे एका जनार्दनी सांगतात.<br> '''१७१'''<br> चरणांची थोरी । जाणे गौतम-सुंदरी |<br> हृदयाची थोरी । भक्त जाणती परोपरीने |<br> करांची ती थोरी । जाणे सुदामा निर्धारी |<br> सम-चरणींची शोभा । एका जनार्दन उभा |<br> '''भावार्थ'''<br> श्री रामाच्या चरणांची थोरवी गौतम ऋषीची पत्नी पतिव्रता अहिल्याच जाणू शकते.ऋषींच्या शापाने पाषाण बनलेली अहिल्या रामाच्या केवळ पद-स्पर्शाने शाप-मुक्त होते. परमेश्वराच्या हृदयाची थोरवी भक्त प्रल्हाद, ध्रुव, पुंडलिक या सारखे प्रेमळ भक्तच समजू शकतात.मित्र सुदाम्याची नगरी सुवर्णाची करणाऱ्या श्री हरिच्या हातांची थोरवी केवळ सुदामा च जाणू शकतो.विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाच्या सम-चरणांची शोभा केवळ एका जनार्दनच अनुभवू शकतात.<br> '''172'''<br> चरण वंदिती कां निंदिती । ते हि हरिपदा जाती<br> चरण वंदितां तरली शिळा। निंदिता तारिलें शिशुपाळा<br> ऐसे चरणांचे महिमान । एका जनार्दनी शरण<br> ''''भावार्थ'''<br> परमेश्वराच्या चरणांना वंदन करणारे एकनिष्ठ भक्त जसे परमेश्वराच्या समीप राहाण्याचा मान मिळवतात तसेच देवाची निंदा करणारे सुध्दां सलोकांत जातात. श्रीरामाच्या चरणांना भक्तिभावाने वंदन करणारी अहिल्या राघवाने शाप -मुक्त केली. शिशुपाळ सतत श्री कृष्णाचा द्वेष करीत असे ,पांडवांच्या राजसूय यज्ञ-प्रसंगी गवळ्याचा पोर असे संबोधून श्री कृष्णाला भर-सभेंत अपमानित केले. अखेर शंभर अपराधा नंतर श्री कृष्णाने शिशुपालाचा सुदर्शन चक्राने वध केला परंतू शिशुपाल ही मुक्ती चा अधिकारी झाला.एका जनार्दनी परमेश्वराच्या चरणांचे महिमान वर्णंन करतात.<br> '''173'''<br> बहुतांची मतांतरे तीं टाकुनी । विठ्ठल-चरणी बुडी दे का<br> नव्हे तुज बाधा काळाची आपदा। ध्याई तूं गोविंदा प्रेम-भरित<br> जनार्दनाचा एका लिहून चरणी। बोलतसे वाणी करुणा-भरित<br> '''भावार्थ'''<br> जगांत अनेक भिन्न भिन्न स्वभावाचे लोक असतात त्यांची मते, विचार भिन्न असणे स्वाभाविक आहे.या मत -भिन्नतेकडे दुर्लक्ष करून विठ्ठल भक्तिंत दंग होऊन राहिल्यास कोणतिही संकटे ,काळाची बाधा भेडसवणार नाहीत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,भक्ती-प्रेमाने गोविंदाचे ध्यानांत मग्न व्हावे.<br> '''174'''<br> निवांत श्रीमुख पहावें डोळे भरी ।<br> तेथें नुरे अंतरी इच्छा कांही<br> चरणीं ते मिठी घालावें दंडवत।<br> तेणें पुरे आर्त सर्व मनीचे<br> हृदय-कमळीं पहावा तैसा ध्यावा।<br> एका जनार्दनी विसांवा सहज चि<br> '''भावार्थ'''<br> निवांतपणे बसून श्री हरीचे मुख डोळे भरून पहावें या दर्शनाने मनातील सर्व वासना लोप पावतात.श्री हरीला दंडवत घालून चरणांना मिठी घातली की, मनातील सर्व कामना पूर्ण होतात.अंतरंगात दडलेल्या श्री मुर्तीचे ध्यान करतांना मनाला सहजपणे विसावा प्राप्त होईल असे एका जनार्दनी सांगतात.<br> '''175'''<br> राम हें माझ्या जीवींचे जीवन । पाहतां मन हें झालें उन्मन<br> साधन काही नणें मी अबला । श्याम हें बीज बैसलेंसे डोळां<br> लोपली चंद्र सूर्याची कळा। तो माझा राम जीवींचा जिव्हाळा <br> प्रकाश दाटला दाही दिशा। पुढें हो मार्ग न दिसे आकाशा <br> खुंटली गति श्वासा -उच्छवासा। तो राम माझा भेटेल कैसा <br> यांसी हो साच परिसा कारण। एका जनार्दनी शरण तरी च साधन<br> '''भावार्थ'''<br> सावळ्या श्री रामाची मूर्ती पाहातांना ती डोळ्यांत रुतून बसली.राम-मुर्तीच्या प्रभेने चंद्र सूर्याचा प्रकाश लोपून गेला.राम-मुर्तीची प्रभा दाही दिशांत व्यापून राहिली.आकाशातिल पुढील मार्ग दिसेनासा झाला.श्वासाची गती खुंटली. श्री राम हा साधकांच्या जीविचा विसावा असून त्याच्या दर्शनानें मनाचे उन्मन होते.मन व्यवहारिक पातळीवरुन पारमार्थिक पातळीवर स्थिर होते. राम-भेटीची आस लागते.एका जनार्दनी म्हणतात,राम-चरणी संपूर्ण शरणागती हे च एकमेव साधन आहे.त्यां मुळे मनाची तळमळ शांत होईल.<br> '''176'''<br> कृष्णा धांव रे लवकरी । संकट पडलें भारी <br> हरि तूं आमुचा कैवारी । आलें विघ्न निवारी <br> आजि कां निष्ठुर झालासी होईल बा गति कैसी <br> अनाथ मी देवा परदेशी । पांव तूं वेगेसीं<br> आतां न लावी उशीर । अनर्थ करील फार <br> एवढा करीं उपकार । दे दर्शन सत्वर <br> कंठ शोषला अनंता । प्राण जाईल आतां <br> पदर पसरितें अच्युता । पाव रुक्मिणी -कांता <br> ऐकुनी बहिणीची करुणा । आला यादव -राणा <br> द्रौपदी लोळत हरि-चरणा । एका जनार्दना <br> '''भावार्थ'''<br> येथे एका जनार्दनी द्रौपदी वस्त्र हरणाच्य प्रसंगाचे वर्णन करतात.या प्रसंगी द्रौपदीने केलेला कृष्णाचा धांवा करूण-रसाने भरला आहे.आपण भयंकर मोठ्या संकटांत सापडलो असून हे विघ्न निवारण करण्यासाठी श्री हरीने सत्वर धावून यावे कारण हरि आपला कैवारी असून अनाथ एकाकी पडलेल्या बहिणीसाठी त्यानें वेगाने धाव घ्यावी अशी कळकळीची विनंती द्रौपदी करीत आहे.कंठ शोषला असून प्राण जाईल अशी व्याकूळ अवस्था झाली आहे.आता उशीर केल्यास फार मोठा अनर्थ घडून येईल,या प्रसंगी निष्ठुर न होतां,अच्युताने त्वरेने येऊन उपकार करावा अशी पदर पसरून विनंती केली आहे.बहिणीची करुणा येऊन दयाघन यादव-राणा धावत आला आणि द्रौपदीने हरि-चरणाशी लोळण घेतली.<br> '''177'''<br> तें मन निष्ठुर कां केलें । जें पूर्ण दयेनें भरलें<br> गजेंद्राचे हाके सरिसे । धांवुनियां आलें <br> प्रल्हादाच्या भावार्थासी । स्तंभी गुरगुरलें<br> पांचाळीच्या करुणा-वचने । कळवळूनी आलें <br> एका जनार्दनी पूर्ण कृपेनें ।निशिदिनी पदीं रमले<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे मन कृपेने,कारुण्याने पूर्णपणे भरलेलें आहे,याची अनेक वेळां प्रचीती आली आहे.जेव्हां गजेंद्राचा पाय मगरीने पकडून त्याला पाण्यांत ओढून नेवू लागली तेंव्हा प्राणांतिक वेदनेनें संकटात सापडलेल्या गजेंद्राने श्री हरिची प्रार्थना केली असतां श्री कृष्णाने धावत येऊन गजेंद्राची सुटका केली.प्रल्हादाचा भक्तिभाव जाणून नरसिंह रुपाने खांबातून प्रगट होऊन हिरण्यकश्यपू नावाच्या दैत्याचा वध केला.द्रौपदी वस्त्र हरणाच्या प्रसंगी पांचाळीचा करुणेचा धांवा ऐकून कळवळले आणि मदतीसाठी धावून आले.एका जनार्दनी म्हणतात,सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या पूर्ण कृपेने मन प्रेम-भक्तिने रात्रं-दिवस प्रभू-चरणीं रममाण झाले. '''178'''<br> भजन नाहीं मी अकर्मी वायां।अभिनव अवगति झाली देवराया<br> नीचा नीच मीचि एक। मजवरी उपरी वर्ते सकळ लोक <br> अंधा अंध अधोगत पाहीं । मजहूनि अंध कोणी नाहीं <br> एका जनार्दनी नीच हा गेला। मुंगियेचे पायी सगळा सामावला। <br> '''भावार्थ '''<br> जो मनुष्य जन्माला येऊन परमेश्वराचे भजन करीत नाही तो कर्म न करणारा कर्म-करंटा समजला जातो.ही माणसाची अधोगती आहे. तो सर्वांत नीच पातळीवर असतो.त्याच्यापेक्षा सर्व लोक उच्च पातळीवर असतात.अज्ञानी व्यक्ती इतरांना अज्ञानी समजते.परंतू त्याच्या पेक्षा अज्ञानी कोणी नाही हे त्याच्या लक्षात येत नाही.एका जनार्दनी विनयाने आपली गणना अशा अज्ञानी लोकांमध्यें करतात.<br> '''179'''<br> आनंदाचा भोग घालीन आसनी। वैकुंठ-वासिनी तुझे नांवे <br> येई वो विठ्ठल अनाथांचे नाथें । पंढरी -दैवते कुळ-देवी<br> आपुलें म्हणावे सनाथ करावें।एका जनार्दनी वंदावें संत-जना । <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ आपण अनाथ असून वैकुंठवासी विठ्ठलाने आपणास साथ करावें अशी प्रार्थना करीत आहेत. पंढरीच्या या कुल-देवीने या भक्तास आपलेसे केल्यास ही पंढरी आनंदाने भरुन टाकीन असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''180'''<br> मागणें हें चि माझें देवा । दुजेपण दुरी ठेवा <br> मी-तूं ऐसी नको उरी । जनार्दना कृपा करीं <br> रंक मी एक दीन । माझें करावें स्मरण<br> नीच सेवा मज द्यावी । एका जनार्दनी आस परवावी <br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत एका जनार्दनी देवाला प्रार्थना करतात कीं,देव व भक्त यां मध्ये दुजेपणा,मी-तू पणा असा द्वैतभाव नसावा.गुरु-कृपेनेच परमेश्वराशी अद्वैत साधणे शक्य होईल अशी श्रद्धा असल्याने संत एकनाथ सद्गुरू कडे याचना करतात,आपण अत्यंत दीन-दुबळे असून स्वामींनी कोणत्याही प्रकारची नीच सेवा देऊन उपकृत करावे.आपली आठवण ठेवून मनाची आस पुरवावी. <br> '''181'''<br> जेथे जेथें मन जाईल वासना। फिरवावें नारायणा हें चि देई<br> वारंवार द्यावा नामाचा आठव। कुबुध्दीचा ठाव पुसा सर्व <br> भेदाची भावना तोडावी कल्पना। छेदावी वास-समूळ कंद<br> एका जनार्दनी नको दुजा छंद । राम कृष्ण गोविंद आठवावा<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या ज्या ठिकाणी मनाची वासना जाईल तेथून ती परत फिरवावी एव्हढी एकच मागणी एका जनार्दनी नारायणाकडे करीत आहेत. वारंवार नामाची आठवण द्यावी, भेदाची भावना तोडून वाईट वासना समूळ नाष्ट करावी राम कृष्ण गोविंदा शिवाय मनाला दुसरा कोणताही छंद नसावा आशी ईच्छा एका जनार्दनी येथें व्यक्त करतात.<br> '''182'''<br> सर्वा भूतीं तुझे रूप। हृदयी सिध्द चि स्वरूप<br> इतुलें देई अधोक्षजा । नाही तरी घोट भरीन तुझा <br> सकळांहूनी करी सान। सकळिका सम समान <br> नि:शेष दवडोनिया स्वार्थ । अवघा करी परमार्थ <br> एका जनार्दनी मागे। नाही तरी घाला घालीन अंगे<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतरंगी परमात्म्याचे रुप विराजमान आहे याची जाणीव सतत हृदयांत जागृत राहू द्यावी अशी अपेक्षा संत एकनाथ येथे व्यक्त करतात.सर्वच सजींवांवर सारखीच कृपा-दृष्टी ठेवावी,मनातील स्वार्थीपणाची भावना नाहिशी करून सर्वांना परमार्थी करावें,अशी निर्वाणिची मागणी एका जनार्दनी श्री हरीच्या (अधोक्षज) चरणांशीं करीत आहेत. '''183'''<br> तुज सगुण जरी ध्याऊं तरी तूं परिमाण होसी<br> तूज निर्गुण जरी ध्याऊं तरी तू लक्षा न येसी <br> सात चि वेद-पुरुषा न कळसी श्रृती -अभ्यासेंसीं<br> तो तूं नभाचा जो साक्षी शब्दीं केवीं आतुडसी <br> जय रामा रामा सच्चिदानंद रामा <br> भव-सिधु-तारक जय मेघ-श्यामा <br> अनंत-कोटी-ब्रह्मांडधीशा अनुपम्य महिमा<br> अहं सोनं ग्रासून हें तों मागतसे तुम्हां <br> अष्टांग योगे शरीर दंडुनी वायुसी झुंज घेऊं<br> तेथें बहुसाल अंतराय तयाचा येतसे भेऊ<br> कर्म चि जरीं आचरूं दृढ धरूनियां बाहो <br> तेथें विधि - निषेधाचा मोठा अंगीं वाजतसे धावो<br> जनीं जनार्दन प्रत्यक्ष डोळां कां न दिसे यासी<br> समताहंकृती योगी बुडविती साधन आश्रमासी<br> एका जनार्दनी सिध्द साधन कां न करिसी <br> सांडी मांडी न लगे मग तूं अवघा राम चि होसी <br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे सगुण रुपांत ध्यान करावे तर तो विश्व-व्यापी परमेश्वर एकदेशी बनून स्थळ-काळानें मर्यादित होतो. निर्गुण रूपांत ध्यान करीत असतांना रुप डोळ्यांना अगोचर असल्याने ध्यानात येत नाही.याच कारणाने वेदांना आणि श्रुतींना परमेश्वराचे रूप अगम्य आहे.जो परमात्मा अनंत आकाशाचा साक्षी आहे त्याचे वर्णन शब्दांत करणे अशक्य आहे.अनंत कोटी ब्रह्मांडाचा नायकाचा महिमा वर्णनातित आहे.अष्टांग योगाच्या अभ्यासाने किंवा कर्मयोगाचे नियमित आचरण करूनही या परम तत्वाचा वेध घेता येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात,या सर्व अवघड मार्गांनी जाण्यापेक्षा भक्ती-मार्गाचा अंगीकार करणे सुलभ आहे.राम-नामाचा जप करता करता भक्त देव बनतो.सत् चिदानंद ,भवतारक मेघश्याम रामाचे नाम च सिध्द-मंत्र आहे. <br> '''184'''<br> जय गोविंदा परमानंदा ऐक माझे बोल<br> निर्गुणरूपे असतां तुझें कांहीं च नव्हे मोल<br> मग तूं माया धरूनि अति झालिसी सबळ<br> नसतें देवपण अंगीं आणुनि चाळविसी केवळ<br> नसतां तुज मज भेद देवा लटिके जीवपण देसी <br> आपुलें ठाईं थोरपण आणुनी आमुची सेवा घेसी<br> नसती अविद्या पाठीं लावुनी संसारीं गोंविसी <br> नाना कर्मे केली म्हणुनि आम्हां कां दंडिसी<br> आपुली महिमा वाढो म्हणुनी आकस आरंभिलें<br> तुज मज देवा वैर ऐसे करितां नव्हे भले<br> ऐसें तुज मज वैर म्हणुनी गुरुसी शरण गेलों <br> देव-भक्तपण कोण्या कर्मे मग पुसों लागलं<br> सद्गुरु म्हणती सर्व हि मायिक निश्चयें वोलिलों <br> देव आणि भक्त एक चि गोष्टीसी पावलों<br> आतां सद्गुरु-वचनें तुझे गिळीन देवपण <br> तुझिया नेणों भक्तावरी घालीन पाषाण <br> जीव शिव दोन्ही मिळोनि मग मी सुखें राहीन<br> तुज मज रुप ना रेखा त्याते निर्धारीन <br> ऐसे भक्तबोल ऐकुनी देवा थोर उपजली चिंता <br> विवेक-बळें करुनी माझे देवपण उडवील आतां <br> या लागीं भिणें भक्त-जनांसी ऐक्य करुनी तत्वतः <br> एका जनार्दनी दर्शन द्यावें लागेल त्वरितां<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवापुढे देवा विषयी तक्रार करीत आहे. परमानंद गोविंदाला आपले खडे बोल सुनावले आहेत. परमेशाने सगुण रुप धारण केले नसते तो केवळ निर्गुण निराकार रुपांत असतां तर भक्तांच्या दृष्टीने काहीं मोल नाही. हे भक्तांचे मनोगत जाणून देवाने मायेचा आधार घेऊन नसते देवपण स्विकारलें आणि भक्तांना खोटे जीवपण दिले. स्वता:कडे थोरपणा घेऊन भक्तांकडून सेवा घेऊ लागला. भक्तांची अविद्या, अज्ञान यांचा फायदा घेऊन त्यांना जन्म-मरणाच्या संसार-चक्रांत अडकवले. आपले महत्त्व वाढवण्यासाठी कर्मफल म्हणून शिक्षा देऊ लागलास. एका जनार्दनी म्हणतात. असा आकस धरून वैर करणे योग्य नाही. देव -भक्तांत असे वैर निर्माण झाल्याने भक्त गुरु-चरणाला शरण गेले. देवाला देवपण आणि भक्ताला भक्तपण कोणत्या कर्माचे फळ आहे असे विचारु लागले. ही सर्व माया (नश्वर) आहे असा सद्गुरुंनी निर्णय दिला. देव आणि भक्त एकरुप आहेत या सद्गुरू वचनाने देवाचे देवपण गळून पडले. जीव हे शिवाचे अंशरुप आहे, देव -भक्तांत अद्वैत आहे. या सिध्दाताने भक्त सुखी झाले असून देवाला चिंता लागली. भक्त विवेक बळाने आपले देवपण उडवील अशी चिंता लागून राहिल्याने देव च भक्त -जनांना घाबरू लागला. आता भक्तांसी ऐक्य करण्यासाठी देवाला दर्शन द्यावे च लागेल असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''भक्ताचा संकल्प''<br> '''185'''<br> आम्हांसी तो पुरे विठ्ठ चि एक। वाउगा चि देख दुजा न मनीं<br> ध्यान धरुं विठ्ठल करुं त्याचे कीर्तन। आणिक चिंतन नाही न <br> ध्येय ध्याता ध्यान खुंटला पै शब्द। विठ्ठल उद्बोध सुख आ<br> एका जनार्दनी विठ्ठल भरला। रिता ठाव उरला कोठें सांगा <br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या मनांत एका विठ्ठला शिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट नाही.विठ्ठलाचे सतत ध्यान करावें त्याच्या कीर्तनात रमावें या शिवाय कशाचेही चिंतन एकनिष्ठ भक्त करीत नाही.ध्यानाची क्रिया,ध्यान करणारा आणि ज्याचे ध्यान करायचे तो विठ्ठल ही त्रिपुटी संपून भक्त देवाशी एकरूप होतो तेव्हां अणुरेणु सह सर्व विश्व एकाच परमात्मा तत्वाने व्यापले आहे, असा साक्षात्कार होऊन परमानंद होतो.असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''186'''<br> गाऊं तरी एक विठ्ठल चि गाऊन। ध्यान तरी विठ्ठल चि<br> पाहून तरी एक विठ्ठल चा पाहून। आणिक न गोवूं वासना ही<br> आठवून तो एक विठ्ठल आठवूं।आणिक न सांठवूं हृदयामाजी<br> एकाजनार्दनी जडला जिव्हारी। विठ्ठल चराचरी व्यापून ठेका <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, एकाग्रतेने ध्यान लावून विठ्ठलाची च मूर्ति पहावी. किर्तनांत विठ्ठलाचे च गुण गावेत.मनांत विठ्ठला शिवाय कोणतिही वासना नसावी.विठ्ठलाचे अखंड स्मरण करावें, हृदयात विठ्ठलाची मूर्ती सांठवून ठेवावी.चराचराला व्यापून राहिलेला विठ्ठल जिव्हारी बसला आहे. <br> '''187'''<br> तुमचे नाम-संकीर्तन । हें चि माझें संध्या-स्नान<br> तुमच्या पायाचें वंदन । हें चि माझें अनुष्ठान<br> तुमच्या पायाचा साक्षेप । हा चि माझा काळ-क्षेप<br> तुमच्या प्रेमे आली निद्रा । ही च माझी ध्यान-मुद्रा<br> एका जनार्दनी सार । ब्रह्म-रुप हा संसार <br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे संकीर्तन हें च आपले संध्या-स्नान असून त्यांच्या चरणांचे वंदन हेच अनुष्ठान आहे.सद्गुरूंची चरण-सेवा हाच मनाचा विरंगुळा,स्वामींच्या नामस्मरणांत आलेली निद्रा हीच ध्यान-मुद्रा.हा सर्व संसार ब्रह्म-रुप आहे हे जाणून घेणे हे च परमार्थाचे सार आहे असे एका जनार्दनी सांगतात. '''188'''<br> गातों एका ध्याती एका। अंतर्बाही पाहतों एका <br> अगुणी एका सगुणी एका । गुणातीत पाहतो एका <br> जनीं एका वनीं एका। निरंजनी देखो एका <br> संतजना पडिये एका । जनार्दनी कडिये एका <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी कीर्तनांत परमेश्वराचे गुण गातात,ध्यानमग्न होऊन अंतरंगांत आणि जन-वनांत परमात्म्याचे च दर्शन घेतात एका जनार्दनी देवाला सगुण,निर्गुण या दोन्ही स्वरुपात पाहतात तसेच सृष्टीतील गुणातित रुपही जाणतात. जनार्दन स्वामींच्या कृपा-प्रसादाने देवाचे निरंजन रूपांत एकाकार होतात. <br> '''189'''<br> चरणांची सेवा आवडी करीन। काया वाचा मन धरुनी जीवीं<br> या परते साधन न करीं तुझी आण। हा चि परिपूर्ण नेम माझा<br> एका जनार्दनी एकत्वें पाहीन। ह़दयीं ध्याईन जनार्दन <br> '''भावार्थ '''<br> देह,मन वाचा एकाग्र करून गुरु-चरणांची सेवा अत्यंत आवडीने करीन.याशिवाय कोणतिही वेगळी साधना करणार नाही हाच एकमेव नेम निष्ठेने करीन असे एका जनार्दनी शपथ घेऊन सांगतात.हृदयांत सद्गुरूंचे निरंतर ध्यान करीत असताना अद्वैत-भक्तीचे आचरण करावे असे मत व्यक्त करतात. <br> '''190'''<br> जगदात्मा श्रीहरि आनंदे पूजीन। अंतरी करीन महोत्सव<br> द्वैत विसरुनि करीन पाद-पूजा। तेणें गरुड-ध्वजा पंचामृत <br> शुध्दोदक स्नान घालीन मानसीं। ज्ञाने स्वरूपासी परिमार्जन <br> सत्व क्षीरोदक देवा नेसवीन। राजस प्रावरण पीतांबर <br> दिव्य अलंकार तोडर सोज्वळ।सहजस्थिति लेईलस्वामीमाझा <br> भक्ति नवविधा घालुनी सिंहासन। एका जनार्दन पूजा करी <br> '''भावार्थ'''<br> अंत:करणामध्यें जगताचा आत्मा जो श्री हरी त्याचे आनंदाने पूजन करुन भक्तिचा सोहळा साजरा करीन असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,देव-भक्तातिल द्वैत विसरून एकात्मतेने चरणांची पूजा करीन ही अद्वैत भक्ती हे च ज्याचे वाहन गरूड आहे अशा श्री हरिच्या पूजेतिल पंचामृत होय. मनातील शुध्द भावना हे स्नानासाठी उदक तर ज्ञान रुपी चंदनाने श्री हरीला परिमार्जन करीन.सत्व गुणाचे धवल वस्त्र जगदिश्वराला नेसवून रजोगुणाचा पिवळा शेला पांघरायला देईन.सोज्वळ तोडर हा दिव्य अलंकार घालून नव-विधा भक्तीच्या सिंहासनावर श्री हरीची प्रतिस्थापना करुन षोडपचारे पूजा करीन असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> ''सगुण--साक्षात्कार'' '''191'''<br> अवघें चि त्रैलोक्य आनंदाचें आतां।चरणीं जगन्नाथा चित्त ठेले<br> माय जगन्नाथ बाप जगन्नाथ। अनाथांचा नाथ जनार्दन <br> एका जनार्दनी एकपणें उभा । चैतन्याची शोभा शोभलीसे<br> '''भावार्थ '''<br> अनाथांचे नाथ अशा स्वामी जनार्दनांच्या कृपा-प्रसादानें माय-बाप जगन्नाथाच्या चरणीं चित्त एकाग्र झाले. एका जनार्दनी एकटाच जगन्नाथाच्या चैतन्याची शोभा अवलोकन करीत असताना तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले आहेत अशी अनुभूती त्यांना आली. '''192'''<br> चंद्राहूनि शीतळ रवीहूनि सोज्वळ। तेणें मज केवळ वेधिलें बाई <br> अमृताहूनि स्वादु गगनाहूनी मृदु। रुपेविण आनंदु देखिला बाई <br> एका जनार्दनी आनंदु परिपूर्णं। काया वाचा मन वेधिलें बाई <br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रापेक्षा शीतल,सूर्यापेक्षा निर्मळ, प्रकाशमान, अमृतापेक्षा रुचकर,आकाशापेक्षा मृदु अशा श्रीहरीनें चित्त वेधून घेतले. काया, वाचा मन पूर्णपणे एकरूप झाले. श्रीहरीचे रुप दिसेनासे झाले आणि केवळ परिपूर्ण आनंद सर्व विश्व व्यापून उरला आहे असा भास झाला.श्रीहरी-दर्शनाचे असे यथार्थ वर्णन एका जनार्दनी करतात. <br> '''193'''<br> आनंद अद्वय नित्य निरामय। सावळा भासतसे मज लागीं<br> वेधू तयाचा माझिया जीवा। काया वाचा मनोभावा लागलासे <br> वेधलेसें मन झालें उन्मन। देखतां चरण गोड वाटें<br> पाहतां पावतां पारुषला जीव। एका जनार्दनी देव कळों आला <br> '''भावार्थ '''<br> सावळा श्री हरी म्हणजे नित्य,निरामय,अतुलनीय आनंद आहे असे मनाला वाटते.काया,वाचा,मनाला या सावळ्या रुपाने जीवाला भुरळ घातली असून वेध लावला आहे.या रुपाकडे आकर्षित झालेल्या मनाचे उन्मन झालें असून ते उच्च पारमार्थिक पातळीवर स्थिर झाले असून देहभान विसरून केवळ चरण-कमळावर दृष्टी खिळून राहिली आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,या अनुभवातून देव सत् चिदानंद स्वरुप आहे याची प्रचिती आली. '''194'''<br> जगाचें जीवन मनाचे मोहन। योगियांचे ध्यान विठ्ठल माझा <br> द्वैताद्वैताहूनि वेगळा विठ्ठल । कळां पौर्णिमेची <br> न कळे चि आगमा नेणवे चि दुर्गमा। एका जनार्दनी आम्हां सापडला<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल जगताचा आधार,भक्तांच्या मनाला मोह घालून भक्ती.-साधनेंत गुंतवून टाकणारे, योग्यांना ध्यान लावणारे असामान्य रुप असून हा विठ्ठल द्वैत व अद्वैत यापेक्षा वेगळा आहे.पौर्णिमेच्या चंद्र कलेप्रमाणे तो परिपूर्ण आहे. विठ्ठलाचे स्वरूप वेद,शास्त्र,श्रुती यांना सुध्दा समजण्यास कठीण आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,प्रेमळ भक्तांना मात्र हा विठ्ठल सहज सापडतो. '''195'''<br> आजीचा सुदिनु आम्हां झाला आनंदु ।<br> सकळां स्वरूपीं स्वयें देखें गोविंदु<br> पाहिला गे मायें आतां सांगू मी कैसे।<br> जेथें पाहें तेथें गोविंद दिसे<br> पाहतां पाहणें तटस्थ ठेलें ।<br> सबाह्य अभ्यंतरी पुरुषोत्तमें कोंदलें<br> या परी पाहतां हरुष होतसे मना ।<br> एका जनार्दनी धणी न पुरे मना । <br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ गोविंद-भेटीचा आनंद व्यक्त करीत आहेत. सर्वांच्या मनाला आणि देहाला व्यापून उरणारा गोविंद पाहिला पण तो अनुभव शब्दांत वर्णन करता येत नाही. जेथे पहावे तेथे गोविंद च दिसतो.गोविंदाला पहात असतांना दृष्टी त्याच्या ठिकाणी खिळून राहिली आणि मन तटस्थ झाले.या पुरुषोत्तमाने मन आतून बाहेरून व्यापून टाकले.मनाला एव्हढा आनंद झाला असूनही दर्शन सुखाने मनाचे समाधान होईना.असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''196'''<br> चतुर्भुज श्याम मूर्ति । शंख-चक्र ते शोभती<br> पीतांबर वैजयंती । रुळती गळां<br> देव देखिला देखिला । तेणें संसाराचा ठावो पुसिला <br> विदेही तो भेटला । भक्त तयातें <br> दोघां होतां चि मिळणी । नुरे देव-भक्तपणीं<br> फिटली आयणी सर्व कोड कठिण<br> छंद पाहिजे नामाचा । निश्चयो काया मनें वाचा<br> एका जनार्दनी त्याचा । देव होय अंकित<br> '''भावार्थ '''<br> चार भुजा असलेली, हातामध्ये शंख,चक्र परिधान केलेली, पीतांबर नेसलेली, गळ्यांत वैजयंती माळ शोभून दिसणारी सांवळी मूर्ती पाहिली आणि विश्वाचा पसारा दिसेनासा झाला.देहाचे भान हरपून गेले. हा विदेही भक्त जेव्हां देवाला भेटला तेव्हां देवाचे देवपण आणि भक्ति एकरुप झाली. भक्तीचे रहस्य उलगडले.या अनुभवाचे वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात,काया,वाचे,मने नामाचा छंद जोपासल्याने देव भक्ताच्या अंकित होतो. '''197'''<br> अवघा व्यापक दाविला । माझा संदेह फिटला<br> मन होते गुंडाळले । आपुले चरणीं पै ठेविलें<br> नाहीं पहावया दृष्टी । अवघा जनार्दन सृष्टि <br> दुजा हेत हारपला । एका जनार्दनी एकला<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या कृपेने विश्वव्यापक परमात्म्याचे दर्शन घडले आणि मनतील सर्व शंकांचे निरसन झाले. मनाच्या सर्व वृत्ती आवरून ते सद्गुरू चरणांशी एकाग्र केले. अवघी सृष्टी जनार्दन स्वामींच्या रूपाने नटली आहे,दृष्टी या रूपांत हरवून गेली,मनांत दुसरी कोणतीही ईच्छा उरली नाही असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''198'''<br> जन्म मरणाचे तुटलें सांकडें । कैवल्य रोकडें उभें असे<br> डोळियाचा डोळा उघड दाविला । संदेह फिटला उरी नुरे<br> एका जनार्दनी संशय चा नाहीं। जन्म-मरण देहीं पुन्हां नये<br> '''भावार्थ'''<br> कैवल्याचा दानी विटेवर उभा असलेला प्रत्यक्ष पाहिला, ज्ञानियाच्या राजा डोळ्यापुढे साकार उभा राहिला आणि मनातला संदेह फिटला. जन्म मरणाचे संकट कायमचे टळले. एका जनार्दनी या देहाला पुन्हा जन्म-मरण येणार नाही असे खात्रीपूर्वक सांगतात. '''199'''<br> सायासाचें बळ । तें आजि झालें अनुकूल <br> धन्य झालें धन्य झालें । देवा देखिलें हृदयी <br> एका जनार्दनी संशय फिटला ।देव तो देखिला चतुर्भुज <br> '''भावार्थ'''<br> अंतकरणाच्या गाभाय्रांत देवाचे दर्शन झाले आणि धन्य झालो, जीवनात आतापर्यंत केलेले सायास (साधना) फळाला आली.शंख,चक्र,गदा,पद्म परिधान केलेल्या या चतुर्भुज देवाला पाहिलें आणि मनातले सारे संशय समूळ नाहिसे झाले असे एका जनार्दनी कृतार्थ भावनेनें सांगतात. '''200'''<br> आजी देखिलीं पाउलें । तेणें डोळें धन्य झाले <br> मागील शीण भारु । पाहतां न दिसे निर्धारु<br> जन्माचें तें फळ । आजि झालें सुफळ <br> एका जनार्दनी डोळां । विठ्ठल देखिला सांवळा<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सावळ्या विठ्ठलाची चरण-कमल दृष्टीस पडली आणि या डोळ्यांचे पारणे फिटले.जन्मभर केलेल्या साधनेचे सुफळ पदरांत पडले. मागचा सारा शीण-भार उतरुन गेला,कुठल्या कुठे दिसेनासा झाला. '''201'''<br> इच्छा केली तें पावलो । देखतां चि धन्य झालों <br> होतें सुकृत पदरीं । तुमचे चरण देखिले हरि<br> गेलें भय आणि चिंता । कृतकृत्य झालों आतां<br> आजि पुरला नवस । एका जनार्दनी झालों दास<br> '''भावार्थ '''<br> परमेश्वर दर्शनाची अंत्यंतिक इच्छा होती ती पूर्ण झाली. देव -दर्शन होतांच धन्यता पावलो.जन्मोजन्मीच्या सत्-कृत्याचे फळ पदरांत पडले,हरि-चरणांचे दर्शन झाले. आजवर केलेल्या तपस्येचे सार्थक झाले,मनातले सारे भय सगळ्या चिंता लयास गेल्या. एका जनार्दनी सांगतात, सद्गुरू जनार्दन स्वामींचा दास व्हावे असा नवस केला होता तो पुरवला गेला. ''भक्तीचे स्वरूप आणि गौरव''<br> '''202'''<br> भगवद्भावो सर्वां भूतीं । हें घि ज्ञान हें चि भक्ति <br> विवेक विरक्ति । या चि नांवें <br> हें सांडूनि विषय- ध्यान । तें चि मुख्यत्वें अज्ञान <br> जीवीं जीवा बंधन । येणें चि दृढ। <br> आठव तो परब्रह्म । नाठव तो भव-भ्रम<br> दोहींचे निज-धर्म । जाण बापा <br> आठव विसर चित्तीं । जेणें जाणिजेती<br> तेंचि एक निश्चिती । निजरूप <br> एका जनार्दनी । सहज निज-बोधनी <br> सबाह्य अभ्यंतरीं । पूर्ण परमानंदु <br> '''भावार्थ '''<br> सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी आत्मरुपाने (चैतन्य रुपाने) एकच भगवंत भरून राहिलेला आहे हा सर्वाभूती असणारा भगवत्-भाव हेच ज्ञान, हिच भक्ति! याच भगवत् -भावाला विवेक आणि विरक्ति। अशी ही नावें आहेत. या ज्ञान, भक्ति, विवेक, विरक्ती चा त्याग करून इंद्रिय विषयांचे चिंतन करणे हे च अज्ञान होय. त्यामुळेच जीवाला जन्म-मृत्युचे बंधन पडतें. परमात्म्याची सतत आठवण हें च परब्रह्म आणि परमात्म्याचा विसर हाच संसार-सुखाचा मोह.परब्रह्म हे अविनाशी, शाश्वत तर संसार विनाशी, अशाश्वत आहे. या दोन्ही गोष्टी भिन्न आहेत हे जाणून घेणे जरूरी आहे. आठव आणि विसर यांची जाणिव करून देणारे आपले च निजरूप आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,एकदां हा बोध झाला कीं, चित्त आतून बाहेरून पूर्णानंदाने भरून जाते कारण सगळी कडे याच विश्वंभराची विविध रूपे दिसू लागतात. '''203'''<br> भक्तीचे उदरीं जन्मले ज्ञान । भक्तीने ज्ञानाला दिधलें महिमान <br> भक्ति तें मूळ ज्ञान तें फळ। वैराग्य केवळ तेथींचे फूल <br> फूल फळ दोन्ही येत येरा पाठीं। ज्ञान वैराग्य तेवीं भक्तीचे पोटी<br> भक्तीविण ज्ञान गिवसती वेडे। मूळ नाही तेथे फळ केवीं जोडे <br> एका जनार्दनी शुध्द भक्ति-क्रिया। ब्रह्मज्ञान त्याच्या लागतसे पायां<br> '''भावार्थ'''<br> येथे संत एकनाथ भक्तीचे महत्त्व वर्णन करतात. भक्ती ही ज्ञानाचे उगमस्थान असून भक्तिमुळे च ज्ञानाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. भक्ती हे मूळ असून वैराग्य हे भक्तिच्या रोपट्यावर उमललेले सुंदर फूल असून ज्ञान हे फळ आहे. फूल व फळ एकमेकांच्या पाठोपाठ येतात तसे भक्तिच्या पोटी ज्ञान व वैराग्य! भक्ती शिवाय ज्ञान मिळवू पाहणे म्हणजे मुळा शिवाय फळाची अपेक्षा करण्या सारखे वेडसर पणाचे आहे. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ती-साधना ही एव्हढी पवित्र गोष्ट आहे कीं, ब्रह्मज्ञान भक्तिच्या पायाशी लोळण घेते. '''204'''<br> भक्ति-प्रेमाविण ज्ञान नको देवा। <br> अभिमान नित्य नवा तयामाजी<br> प्रेम-सुख देई प्रेम -सुख देई। <br> प्रेमे विण नाहीं समाधान <br> एका जनार्दनी प्रेम अति गोड । <br> अनुभवी सुरवाड जाणतील <br> '''भावार्थ'''<br> भक्ति-प्रेमा शिवाय जे ज्ञान प्राप्त होते त्यां मुळे मनांत अहंकार निर्माण होऊन अभिमान वाढतो तो साधनेत बाधा निर्माण करतो असे सांगून एका जनार्दनी असे ज्ञान देऊ नये अशी विनंती देवाला करतात. देवाने आपल्याला प्रेमसुख द्यावे कारण प्रेम-भक्तिच्या समाधानाची गोडी अवीट असून अनुभवी लोक ती जाणतात,असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''205'''<br> भक्तीच्या पोटीं मुक्ति पै आली। भक्तीनें मुक्तीतें वाढविले<br> भक्ति ते माता मुक्ति ते दुहिता। जाणोनि तत्वतां भजन करीं<br> भक्ति सोडूनि मुक्ति वांछिती वेडी। गूळ सोडुनी कैसी ते गोडी<br> एका जनार्दनी एक भाव खरा।भक्ति मुक्ति वाटूनि आलिया घरा<br> '''भावार्थ '''<br> भक्ति-साधना करता करता साधकाला मुक्ती प्राप्त होते भक्ती ही माता असून मुक्ती ही तिची कन्या (दुहिता) आहे हे जाणून घेऊन परमेश्वराचे भजन करावें असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ती सोडून मुक्तिची ईच्छा करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, गूळ टाकून देऊन गोडी चाखण्याची ईच्छा करण्या सारखे अडाणी पणाचे आहे.भक्तिद्वारे सलोकता - मुक्ति मिळवून परमेश्वराच्या सन्निध जाणे हा च खरा भक्ति-भाव आहे. <br> '''206 '''<br> अभेदा वांचून । न कळे भक्तीचे महिमान <br> साधितां साधन । विठ्ठल-रूप न कळे<br> मूळ पाहिजे विश्वास । दृढता आणि त्रास <br> मोक्षाचा सायास । येथे कांहीं नको चि<br> आशा मनीषा सांडा परते। काम क्रोध मारा लाते<br> तेणें चि सरते । तुम्ही व्हाल लोकी <br> दृढ धरा एक भाव। तेणें चरणीं असे ठाव<br> एका जनार्दनी भेव । नाहीं मग काळाचें <br> '''भावार्थ'''<br> ध्यान-योग, ज्ञान-योग, कर्म-योग या पैकी कोणत्याही मार्गाने विठ्ठलाचे रूप कळेलच असे नाही. भक्तिमार्गात देव व भक्त वेगळे राहत नाही, अभेदा शिवाय परमात्म तत्वाशी एकरूप झाल्यानंतर च भक्तीचे महत्त्व समजून येते. मोक्ष प्राप्तीसाठी करावे लागलेले सायास, साधना करतांना घेतलेला त्रास, चंचल मनाला वळवतांना करावा लागणारा निर्धार या पैकी काहिही भक्ती मार्गात अपेक्षित नाही. विठ्ठलावर असलेला अढळ विश्वास पुरेसा असतो. असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, मनातील सर्व ईच्छा, कामना, सोडून देऊन काम, क्रोधाला जिंकून विठ्ठलावर दृढ भक्तिभाव ठेवल्यास त्याच्या चरणी पूर्ण शरणागती पत्करल्याने कळीकाळाचे भय संपून जाईल यात शंका नाही. '''207'''<br> अभाग्य न भजती भगवंती। त्यांस पृथ्वी असे जडत्व देती<br> जळें दिधली त्यां अधोगती। तेजे दिधली संताप-वृत्ति <br> वायूने दिधलें त्यां चंचलत्व। नभें दिधलें भाव-शुन्यत्व <br> महातत्वें हरिलें निज-सत्व । मायें दिधलें त्यां ममत्व <br> सभाग्य भावें भजती भगवंती।त्यास पृथ्वी देतसे निज शांती <br> जळें दिधली मधुररस-वृत्ति।तेजें दिधली निजतेज-प्रभादिप्ति <br> वायु उपरमे दे निश्चलत्व। नभें दिधलें त्यां अलिप्तता <br> महत्तत्वें दिधलें शोधित-तत्व। मायें दिधलें सद्विद्या परमतत्व<br> एका जनार्दनी निज-भक्ति । तै अलभ्य लाभ होय प्राप्ति<br> भूते महाभूतें प्रसन्न होती । तेणें न भंगे ब्रह्म-स्थिति <br> '''भावार्थ'''<br> अभागी लोक परमेश्वराचे भजन करीत नाहीत, पृथ्वी अशा लोकांना जडत्व देते कारण जडत्व हा पृथ्वीचा। गुण आहे. दुसरे महत्-तत्व जळ (पाणी), पाणी नेहमी उताराकडे वाहते, भाग्यहीन लोकांना हें तत्व अधोगती देते. तिसरे तत्व आहे तेज ,तेजाचा गुण आहे दाहकता, अभागी लोकांना तेज संताप-वृत्ति देते. वायुचा गुण चंचलपणा अभागी लोक मनाने वायुसारखे चंचल असतात परमेश्वराच्या भजनांत रंगून जाऊ शकत नाही. भावशुन्यता अलिप्तपणा हा आकाशाचा गुण आहे अभागी लोक भक्ति.-रसांत रममाण होऊ शकत नाही.या उलट भाग्यवंत भगवंताला भक्तिभावाने पुजतात, पृथ्वी त्यांना शांति देते. पाण्यापासून समरसता मिळते. तेजा पासून बुध्दीची तेजस्विता प्राप्त होते. वायूकडून निश्चलता आणि आकाशाकडून अलिप्तपणा प्रदान केला जातो. अशा प्रकारे पंच महाभूतांकडून भाग्यवान लोक अलौकिक सत्वे मिळवतात. एका जनार्दनी म्हणतात, या गुणांमुळे भाग्यवंत प्रेम-भक्तीत रंगून जातात, समाधान, शांति यांचा अलभ्य लाभ होतो. माते कडून सद्विद्या हे परम-तत्व मिळते. पंच-महाभूतें प्रसन्न होतात अशा भाग्यवंतांची ब्रह्मस्थिती कधी भंग पावत नाही. <br> '''२०८''' <br> देव प्रसन्न झाला माग म्हणे वहिला ।<br> भक्त घरोघरी विचार पुसो गेला ।<br> भाव की भ्रांति आळस की भक्ति ।<br> विचारुनि व्यक्ति ठायी ठेवा ।<br> अरे हे गुह्य कुडे करू नये उघडे ।<br> तरी द्वारोद्वार पुसो जाय वेडे ।<br> एका जनार्दनी शीतल भाव ।<br> आळसेचि देव दुरावला ।<br> '''भावार्थ'''<br> एका साधकावर देव प्रसन्न झाला आणि हवे ते माग असे म्हणाला. साधक प्रत्येक घरात जाऊन देवाकडे काय मागावें असे विचारू लागला. भक्ति मागावी की भ्रांति, आळस मागावा की भक्ति? एका जनार्दनी म्हणतात, हे भक्तीचे रहस्य असून ते जाणून घेणें आवश्यक आहे ते सद्गुरू च सांगू शकतात.आळसाने देव आणि भक्त यांच्यांत दुरावा निर्माण होतो. '''209'''<br> मी वासुदेव नामे फोडिता नित्य टाहो ।<br> देखिले पाय आता मागतो दान द्या हो ।<br> सावळे रुप माझ्या मानसी नित्य राहो ।<br> पावन संत-वृंदे सादरे दृष्टि पाहो ।<br> सांडोनि सर्व चिंता संतपदी लक्ष लागो ।<br> मुक्त मी सर्व संगी सर्वदा वृत्ति जागो ।<br> भाविक प्रेमळांच्या संगतीं चित्त लागो ।<br> अद्वैत-वृत्ति चालो अक्षयी भक्ति-योग ।<br> स्वप्नी हि मानसाते नातळो द्वैत-संग ।<br> अद्वयानंद-वेधे नावडो अन्य भोग ।<br> अक्रियत्व चि वाहो सक्रियारूप बोध ।<br> पाहता विश्व माते निजरुप दाखवी ।<br> सत्कथा -श्रवण कर्णी पीयुष चाखवी ।<br> रसने नाममंत्र सर्वदा प्रेम देई ।<br> तोषला देवराणा म्हणे बा रे घेई <br> हे दान पावले सद्गुरू शांति-लिंगा ।<br> हें दान पावलें आत्मया पांडुरंगा ।<br> हें दान पावलें व्यापका अंतरंगा ।<br> हें दान पावलें एका जनार्दनी दोष जाती भंगा ।<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवाकडे प्रार्थना करून काही मागणे मागत आहेत. ते वासुदेवाच्या नावाने व्याकुळतेने टाहो फोडून दान देण्यासाठी चरणांशी विनंती करतात. पांडुरंगाचे सावळें रुप मनांत सतत राहावें आणि संतजनां विषयीं आदरभावना असावी. सर्व चिंताचे निराकरण होऊन संत -चरणांचे ध्यान लागावें , जे भाविक प्रेमळ भक्त असतील त्यांच्या संगतींत चित्त रममाण व्हावें, ईंद्रियविषयांच्या मोहा पासून मन मुक्त व्हावें, अशी ईच्छा व्यक्त करून संत एकनाथ म्हणतात, मनातले द्वैत संपून अद्वैत भक्तियोगाचे अखंड आचरण घडावे, या भक्तीत मिळणाऱ्या आनंदात ईतर सर्व भोगांचा विसर पडावा.स्वप्नांत सुध्दा द्वैत भावनेचा स्पर्श ना घडावा. या सर्व चल आणि अचल सृष्टींत भरलेला परमात्मा डोळ्यांना दिसावा. परमेश्वराच्या सत्कथा रुपी अमृत कर्णांना चाखावयास मिळावे, रसनेला देवाच्या नामाचे प्रेम निर्माण व्हावे. एकनिष्ठ भक्ताची ही प्रार्थना ऐकून देवानें आनंदाने दान दिले. हे दान शांतीरुप सद्गुरूंना, आत्मरुप पांडुरंगाला, सर्वव्यापी सर्वेश्वराला पावलें असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, या दानाने आपले सर्व दोष नाहिसे झाले, आपण कृतार्थ झालो. '''२१०''' <br> काया ही पंढरी आत्मा हा विठ्ठल । नांदतो केवळ पांडुरंग ।<br> भाव-भक्ति भीमा उदक त वाहे । बरवा शोभताहे पांडुरंग ।<br> दया क्षमा शांती हेचि वाळुवंट । मिळालासे थाट वैष्णवांचा ।<br> देखिली पंढरी देही जनी वनी । एका जनार्दनी वारी करी ।<br> '''भावार्थ''' <br> संत एकनाथांनी रचलेले आणि भीमसेन जोशींनी स्वरबद्ध केलेले हे भजन अतिशय लोकप्रिय झाले असून त्यात संत एकनाथांनी मनुष्यदेहाला पंढरीची उपमा देऊन विठ्ठल हा या देहातील आत्मा आहे असे सूचित केले आहे. पंढरपूर ज्या भीमानदीवर वसलेले आहे त्या नदीतून भाव-भक्ती चे उदक वाहत आहे अशी सुंदर कल्पना केली आहे. चंद्रभागेचे वाळवंट दया, क्षमा, शांतीरुपी वाळूने बनलेले आहे, या पंढरीत पांडुरंग शोभून दिसत आहे आणि वैष्णवजन पांडुरंगाच्या प्रेमरसात तल्लीन होऊन नाचत आहेत. एका जनार्दनी म्हणतात, या पंढरीचे दर्शन प्रत्येकाने आपल्या अंतरंगात, आपल्या सहवासातील जनमानसात आणि सभोवतालच्या सजीव सृष्टीत घ्यावे. ही पंढरीची वारी हा अत्यंत आनंददायक अनुभव आहे.<br> '''२११''' <br> नवविधा भक्ति नव आचरती । त्यांची नाम-कीर्ति सांगू आता ।<br> एक एक नाम घेता प्रात:काळी । पापा होय होळी क्षणमात्रे ।<br> श्रवण परीक्षिति तरला भूपती । साता दिवसात मुक्ति झाली तया ।<br> श्रीशुक आपण करूनि कीर्तन । उध्दरिला जाण परीक्षिति ।<br> हरिनाम-घोषे गर्जे तो प्रल्हाद । स्वानंदे प्रबोध झाला त्यासी ।<br> पायांचा महिमा स्वयें जाणे रमा । प्रिय पुरुषोत्तमा झाली तेणे ।<br> पृथुराया बाणले देवाचे अर्चन । तेणे समाधान पावला तो ।<br> गाईचिया मागे श्रीकृष्ण-पाउले । अक्रूरे घातले दंडवत ।<br> दास्यत्व मारुती अर्चे देह-स्थिती । सीता-शुध्द कीर्ति केली तेणे ।<br> सख्यत्व स्वजाति सोयरा श्रीपति । सर्व भावे प्रीति अर्जुनाची ।<br> आत्म-निवेदन करुनियां बळी । झाला वनमाळी द्वारपाल ।<br> नवविधा भक्ति नव जे केली । पूर्ण प्राप्ती झाली तया लागी ।<br> एका जनार्दनी आत्म-निवेदन । भक्ती दुजेपण उरले नाही ।<br> '''भावार्थ''' <br> या भजनात संत एकनाथ नवविधाभक्तीचे आचरण करणाऱ्या नऊ भक्तांची महती सांगत आहेत. प्रात:काळी या भक्तांचे नामस्मरण केल्यास काया, वाचा मनाने केलेल्या सर्व पापांची होळी होते. पांडवांचा वंशज परिक्षित राजाने सात दिवस भागवत ग्रंथाचे श्रवण केले आणि त्यांची संसार-बंधनातून सुटका होऊन मुक्ति मिळाली. श्रीशुकानी केलेले कृष्णलीलांचे किर्तन श्रवण करुन परिक्षिताचा उध्दार झाला. हरिनामाचा अखंड जप करुन प्रल्हादाला प्रभुकृपेचा लाभ झाला. पादसेवन भक्तीने लक्ष्मी पुरषोत्तम विष्णुला प्रिय झाली अर्चनभक्तीने पृथुराजाला निरंतर शांती-समाधानाचे वरदान मिळाले. कृष्ण-वधाचा हेतूने प्रेरित होऊन कंसाने अक्रुराला गोकुळात पाठवले तेथिल गोप-गोपिकांचे निष्काम प्रेम पाहून आणि गाईंच्या मागे फिरणारी श्रीकुष्णाची पाऊले पाहून वंदनभक्तीने अक्रुर तरुन गेला. दास्यत्वभक्तीने मारुतीने सीता-शुध्दी केली आणि श्रीरामाकडून चिरंजीवपद प्राप्त केले. सख्यभक्तीने अर्जुन श्रीहरीचा सखा, सोयरा बनला. आत्मनिवेदनभक्तीने बळीराजाने श्रीहरीला आपला द्वारपाळ बनवले. या नऊ अनन्य भक्तांना नवविधाभक्तीने परमेश्वराची प्राप्ती झाली. एका जनार्दनी म्हणतात, आत्मनिवेदनभक्तीने देव व भक्तात दुजेपण उरत नाही. <br> ''देव-भक्ताचे प्रेम (नाथांच्या मुखाने)'' <br> '''२१२''' <br> भजन भावाते निपजवी । भाव देवाते उपजवी ।<br> ऐसा भजने देव केला । भक्त वडील देव धाकुला ।<br> भक्ताकारणे संकल्प । भक्त देवाचाहि बाप ।<br> देव भक्ताचे पोटी । झाला म्हणोन आवड मोठी ।<br> एका जनार्दनी नवलावो । कैसा भक्तचि झाला देवो ।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्त जेव्हा देवाच्या भजनात तल्लीन होतो तेव्हा भक्तिभाव निर्माण होतो आणि या भक्तिभावातून देव जागृत होतो. अशाप्रकारे साधकाच्या भजनातून देव जन्म घेतो. भक्ताच्या संकल्पातून देवाची निर्मिती होते. भक्त देवाचा बाप आहे, म्हणून भक्ताच्या मनात देवाविषयी स्वाभाविक प्रेम (आवड)आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, ही मोठी नवलाची गोष्ट आहे की भक्त देवत्वाला पोचला आहे. '''२१३''' <br> आधी देव पाठी भक्त । ऐसे मागे आले चालत ।<br> हे हि बोलणेचि वाव । मक्ता आधी कैचा देव ।<br> भक्त शिरोमणी भावाचा । देव लंपट झाला साचा ।<br> भक्तासाठी अवतार । ऐसा आहे निर्धार ।<br> वडील भक्त धाकुला देव । एका जनार्दनी नाही संदेह । <br> '''भावार्थ ''' <br> आधी देवाचा अवतार आणि नंतर भक्त असे मानण्याची पूर्वी पध्दत होती. परंतु हे बोलणे सत्य नाही. भक्त हा भावाचा शिरोमणी असून देव या भक्तीभावामुळे वेडा झाला असून तो भक्तांसाठी अवतार धारण करण्याचा निर्धार करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्त वडील असून देव धाकटा आहे, याविषयी मनामध्ये कोणताही संशय नाही. <br> '''२१४''' <br> भक्तपणा सान नव्हे रे भाई । भक्ताचे पाय देवाचे हृदयी ।<br> भक्त तोचि देव भक्त तोचि देव । जाणती हा भाव अनुभवी ।<br> दान-सर्वस्वे उदार बळी । त्याचे द्वार राखे सदा वनमाळी ।<br> एका जनार्दनी मिती नाही भावा । देवचि करितो भक्तांची सेवा ।<br> '''भावार्थ '''<br> भक्तांची भावभक्ती ही छोटी गोष्ट नाही, या भक्तिभावाने देव भक्ताचे पाय आपल्या हृदयात धारण करतो. भक्त हाच देव असून ते एकरुप आहेत, हे केवळ अनुभवी सद्गुरूच जाणतात. सर्वस्वाचे दान देणारा दैत्यराजा बळी याचा वनमाळी द्वारपाल झाला. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तिभावाची महती अमर्याद आहे, भक्तांसाठी देव तिष्ठत राहून त्यांची सेवा करतो. <br> '''२१५''' <br> भक्तालागी अणुमात्र व्यथा । ते न साहवे भगवंता ।<br> करूनि सर्वांगाचा ओढा । निवारीतसे भक्त-पीडा ।<br> होऊनी भक्तांचा अंकित । सारथीपण तो करीत ।<br> ऐसा अंकित चक्रपाणि । एका शरण जनार्दनी ।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्ताला होत असलेले थोडेसेही दु:ख भगवंताला सहन होत नाही. आपले सर्वस्व पणाला लावून देव या भक्ताचे संकट निवारण करतो. भक्ताचा अंकित होऊन तो त्याचा सारथी होतो. एका जनार्दनी म्हणतात, देव हा भक्तिभावाचा भुकेला आहे. <br> '''२१६''' <br> साचपणे देवा शरण पै जाती । तया वैकुंठपति विसरेना ।<br> जैसी कन्या दूर देशी एकटी । रात्रंदिवस संकटी घोकी मायबाप ।<br> पतिव्रतेचे सर्व मन पति-पायी । तैसा देव ठायी तिष्ठतसे ।<br> एका जनार्दनी मज हा अनुभव । जनार्दनी देव दाखविला ।<br> '''भावार्थ ''' <br> एकनिष्ठपणे देवाला जे शरण जातात त्यांना वैकुंठपती विप्णु कधीच विसरत नाही. जशी परक्या देशात सासरी गेलेली मुलगी आई-वडिलांची, माहेरची सारखी आठवण काढत असते, जसे पतिव्रतेचे मन सतत पतीभोवताली घोटाळत असते, तसा देव भक्ताच्या ठिकाणी गुंतून पडतो. एका जनार्दनी स्वानुभवाने सांगतात की जनार्दनस्वामींच्या कृपेने आपल्याला देव-भक्ताचे नाते समजले. <br> '''२१७''' <br> मिठी घालुनीया भक्ता । म्हणे शिणलेती आता ।<br> धावे चुरावया चरण । ऐसा लाघवी आपण ।<br> योगियासी भेटी नाही । तो आवडीने कवळी बाही ।<br> एका जनार्दनी भोळा । भक्ता आलिंगी सावळा ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी या भजनात परमेश्वराच्या भक्ताविषयी वाटणाऱ्या आत्मभावाचे वर्णन करीत आहे. थकला-भागलेला भक्त दिसताच देव त्याचा श्रमपरिहार करण्यासाठी धावतो. प्रेमाने आलिंगन देतो. योगीजनांची भेट घेण्यासाठी देव अत्यंत आतूर असतो. भोळ्या भाविकांना सावळा श्रीहरी प्रेमाने मिठी घालतो. '''२१८''' <br> देव धावे मागे न करी आळस । सांडिता भवपाश माया-जाळ ।<br> सर्व भावे जे का शरण रिघती । तयांचे ओझे श्रीपती अंगे वाहे ।<br> नको भक्ति मुक्ति सदा नामी हेत । देव तो अंकित होय त्यांचा ।<br> एका जनार्दनी ऐसा ज्यांचा भाव । तया घरी देव पाणी वाहे ।<br> '''भावार्थ ''' <br> संसाराची सर्व बंधने, सर्व मायापाश तोडून, पूर्ण शरणागत होऊन, भक्तिभावाने जे भक्त श्रीपतीला शरण जातात त्यांच्या संसाराचे ओझे श्रीपती स्वत: वाहतो. अनन्य भक्त भुक्ति-मुक्तिची अपेक्षा करीत नाही. सतत देवाचा नामजप करीत असतो, देव त्याचा अंकित असतो. एका जनार्दनी म्हणतात, अशा अनन्य भक्ताच्या घरी देव पाणी भरतो. '''२१९''' <br> एका घरी द्वारपाळ । एका घरी होय बाळ ।<br> एका घरी करी चोरी । एका घरी होय भिकारी ।<br> एका घरी युध्द करी । एका घरी पुजा बरी ।<br> एका घरी खाय फळे। एका घरी [[लोणी]] बरे ।<br> एका एकपणे एकला । एका जनार्दनी प्रकाशला ।<br> '''भावार्थ''' <br> या भजनात एका जनार्दनी भगवंताच्या विविध लिलांचे वर्णन करतात. बळीराज्याच्या घरी भगवंत दारावरचा पहारेकरी होतो तर नंदाच्या घरी बालक बनतो आणि लोण्याची चोरी करतो, सुभद्रा आणि द्रौपदीघ्या घरी चिंधी मागणारा भिकारी होतो. दुर्योधनाच्या घरी युध्दाची भाषा करतो तर विदुराच्या घरी पूजा करुन घेतो. शबरीच्या घरी उष्टी बोरे खातो तर यशोदेच्या घरी लोणी चाखतो. या कृष्णलीलांचा आनंदात एका जनार्दनी रममाण होतो. <br> '''२२०''' <br> खुर्पु लागे सावत्यासी । न पाहे यातीसी कारण ।<br> घडी मडके कुंभाराचे । चोख्यामेळ्याची ढोरे ओढी ।<br> सजन कसायाचे विकी मांस । दामाजीचा दास स्वये होय ।<br> एका जनार्दनी जनीसंगे । दळू कांडू लागे आपण ।<br> '''भावार्थ ''' <br> पंढरीचा पांडुरंग संताच्या भक्तिप्रेमाचा भुकेला असून तो त्यांच्यासाठी अनेक कामे करतो. सावता माळ्याबरोबर भगवंत मळ्याची खुरपणी करतो तर गोरा कुंभाराची मडकी घडवतो. चोखामेळ्यासाठी गुरे ओढतो. सजन कसायाचे घरी मांस विकायचे काम करतो. दामाजीचा दास बनून त्याची संकटातून सुटका करण्यासाठी निजरुप प्रकट करतो. जनाबाईबरोबर दळण, कांडण करुन तिला मदत करतो असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''२२१''' <br> तुम्ही कृपाळु जी देवा । केली सेवा आवडी ।<br> करुनि सडा संमार्जन । पाळिले वचन प्रमाण ।<br> उगाळूनी गंध पुरविले । सोहळे केले दासाचे ।<br> ऐसा अपराधी पतित । एका जनार्दनी म्हणत ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, आपण देवाचा अपराध केला आहे. देवाकडून सडासंमार्जन, पुजेसाठी चंदन उगाळून घेतले असून आपण अत्यंत पतित आहोत. परंतु देवाने भक्ताचे सर्व सोहळे पूर्ण केले आहेत, अत्यंत आवडीने सेवा केली आहे कारण देव कृपाळु आहे आणि दिलेले वचन पूर्ण करणारा आहे. <br> '''२२२''' <br> देव विसरे देवपण । अर्पी वासना भक्तांसी ।<br> भक्त देही सदा वसे । धर्म अर्थ अर्पीतसे ।<br> जे जे भक्तांची वासना । पुरवी त्याचि क्षणा ।<br> एका जनार्दनी अंकित । उभा तेथेचि तिष्ठत ।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, देव आपला देवपणा विसरून भक्ताच्या देही निरंतर वास करतो. धर्म आणि अर्थ अर्पण करतो. भक्तांच्या मनोकामना, वासना तत्परतेने पूर्ण करतो. तो भक्ताचा अंकित होतो, त्याच्या दाराशी तिष्ठत उभा राहतो. <br> '''२२३''' <br> अभेद भजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।<br> कोठे न दिसे भेद-वाणी । अवघी कहाणी बुडाली ।<br> हरपले देव-भक्तपण । जनी झाला जनार्दन ।<br> एका जनार्दनी देव । पुढे उभा स्वयमेव ।<br> '''भावार्थ''' <br> भजनाचा निर्भेळ आनंद लुटताना देव-भक्त एकरुप होतात. कोठेही भेदाभेदाचा लवलेश ऐकू येत नाही. सारा भूतकाळ या आनंदात बुडून जातो. देवाचे मोठेपण आणि भक्ताचे सानपण हरपून नाहिसे होते. जनार्दन भक्तीरंगात रंगून जातो. एका जनार्दनी म्हणतात, देव प्रत्यक्ष पुढे उभा राहतो. <br> '''२२४''' <br> देव म्हणे भक्तांसी आवडी । मी झालो तुमचा गडी ।<br> सांगाल ते करीन काम । मजवरी ठेवा तुमचे प्रेम ।<br> भाव मज द्यावा । आणिक मज नाही हेवा ।<br> आवडीने देव बोले । भक्तांमाजी स्वये खेळे ।<br> खेळता गोपाळी । एका जनार्दनी गोकुळी ।<br> '''भावार्थ ''' <br> देव भक्तांना लडिवाळपणे म्हणतो, तो त्यांचा सेवक झाला आहे. भक्तांच्या प्रेमासाठी तो त्यांचे कोणतेही काम करण्यास तयार असून तो केवळ निरपेक्ष भावाचा भुकेला आहे. आणखी कोणतीही गोष्ट त्याला हवीशी वाटत नाही. मनापासून देव बोलतो आणि भक्तांबरोबर गोकुळात गोपाळांसह खेळ खेळतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''२२५''' <br> बहु बोलाचे नाही कारण । मी देह भक्त आत्मा जाण ।<br> माझा देह शरीर जाण । भक्त आत पंचप्राण ।<br> नांदे सहज भक्त आत । मी देह भक्त देहातीत ।<br> एका जनार्दनी भक्त । देवपणा मी भक्तांकित ।<br> '''भावार्थ ''' <br> देव हा केवळ पंचभूतात्मक शरीर असून भक्त त्याचे पंचप्राण आहेत. देवाच्या शरिरात भक्त आत्मरुपाने नांदतो. देव देह असून भक्त त्या देहापलिकडील अविनाशी आत्मतत्व आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, देवाचे देवपण भक्तांच्या अंकित आहे, देवावर भक्तांचे स्वामित्व आहे. <br> '''२२६''' <br> तुमचे अप्रमाण होता बोल । मग फोल जीवित्व माझे ।<br> कासया वागवू सुदर्शन । नाही कारण गदेचे ।<br> तुमचा बोल व्हावा निका । हेचि देवा मज प्रिय ।<br> मज याचे उणेपण । तुमचे थोरपण प्रकाशू द्या ।<br> एका जनार्दनी देव । स्वयमेव बोलती ।<br> '''भावार्थ ''' <br> भक्तांचे देवाविषयीचे वचनांचा प्रत्यय येत नसेल तर देवाचे अस्तित्व सिद्ध होणार नाही, देवाचे जीवित्व व्यर्थ होईल आणि हातातील गदा, सुदर्शनचक्राला काही कारण उरणार नाही. भक्तांच्या श्रध्देला उणेपणा येऊ नये अशी देवाची इच्छा आहे. भक्तांचा थोरपणा प्रकाशित व्हावा असे देवाचे मनोगत आहे असे एका जनार्दन म्हणतात. <br> '''२२७''' <br> मज जे अनुसरले काया वाचा मने । त्यांचे चालवणे सर्व मज ।<br> ऋणविई त्यांचा अनंत जन्मांचा । जे गाती वाचा कीर्ति माझी ।<br> तयांचिया द्वारी लक्ष्मीसहित । उभा मी तिष्ठत याचकपणे ।<br> सर्व जड भारी जाणे योगक्षेम । एका जनार्दनी नेम जाण माझा ।<br> '''भावार्थ''' <br> जे भक्त देवाची काया, वाचा, मने करून भक्ति करतात, सतत भगवंताचे चिंतन करतात, परमेश्वराचे किर्तन करतात त्या भक्तांचा देव अनंत जन्माचा ऋणी असतो. त्यांच्या दारात श्रीहरी लक्ष्मीसह याचक रुपाने उभा असतो. या एकनिष्ठ भक्तांचा योगक्षेम चालवून त्यांचे ओझे हलके करतो. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांची पाठराखण करणे हा देवाचा नेम आहे. '''२२८''' <br> मजसी जेणे विकिले शरीर । जाणे मी निर्धार अंकित त्याचा ।<br> त्याचे सर्व काम करीन मी अंगे । पडो नेदी व्यंगे सहसा कोठे ।<br> एका जनार्दनी त्याचा मी अंकित । राहे पै तिष्ठत त्याचे दारी ।<br> '''भावार्थ''' <br> जे भक्त देवाच्या सेवेत देह झिजवतात, वाणीने देवाचे किर्तन करतात, मनाने देवाचे चिंतन करतात त्या भक्तांचा देव अंकित असतो. त्यांची सर्व कामे देव स्वत: करतो, त्यांचा कमीपणा कोठे दिसू देत नाही. या भक्तांची ताबेदारी स्विकारून देव त्यांच्या दारात तिष्ठत उभा राहतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''२२९''' <br> माझा शरणागत न दिसे केविलवाणा ।<br> ही तो लाज जाणा माझी मज <br> एकविध भावे आलिया शरण ।<br> कर्म धर्म जाण पूर्ण त्याचे <br> समर्थाचे मुला काय खावयाची चिंता ।<br> तैसे मी तत्वता न विसंबे <br> एका जनार्दनी हा माझा नेम ।<br> आणिक नाही वर्म भावेविण <br> '''भावार्थ''' <br> भगवंताला शरण गेलेला भक्त केविलवाणा दिसत असेल तर ती गोष्ट देवाला कमीपणा आणणारी आहे. समर्थाचा मुलगा अन्नावाचून उपाशी राहत असेल तर समर्थ या नावाला विरोध करणारी आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, भगवंताला भाव-भक्तिने पूर्णपणे शरणागत झाल्याने भक्ताचे कर्म-धर्म विनासायास घडतात. भावपूर्ण भक्ति याशिवाय देवाला कसलिही अपेक्षा नाही. <br> '''२३०''' <br> सर्व कर्म मदर्पण । करिता मन होय शुध्द <br> न्यून ते चढते जाण । करी संपूर्ण मी एक <br> मन ठेवुनी माझ्या पायीन्। असो कोठे भलते ठायी <br> एका जनार्दनी मन । करा मजचि अर्पण <br> '''भावार्थ ''' <br> आपल्याकडून घडणारी सर्व कर्मे भगवंताला अर्पण केल्यास मन शुध्द होते. ही कर्मे करीत असतांना काही उणिवा राहिल्यास भगवान ते पूर्णत्वास नेतात. भक्त देहाने कोठेही असला तरी मनाने तो देवाच्या सन्निध असावा. एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ताने आपले मन देवाला अर्पण करावे, त्याने देव प्रसन्न होईल. <br> '''२३१'''<br> ऐके उध्दवा प्रेमळा । सांगतो जीवींचा जिव्हाळा <br> तू भक्त-राज निर्मळा । सुचित ऐके <br> मी बैसोनी आसनी । पूजा करितो निशिदिनी <br> ते पूज्य मूर्ति तुजलागुनी । नाही ठाउकी उध्दव <br> '''भावार्थ'''<br> उध्दव हा श्रीहरीचा प्रेमळ भक्त आहे. त्याला श्रीहरी आपले मनोगत व्यक्त करीत आहेत. देव उध्दवाला भक्तराज असे संबोधून आपल्या मनातील विचार ऐकावे अशी सूचना करतात. भगवंत स्थिरचित्ताने आसनावर बसून ज्या मूर्तीची रात्रंदिवस पूजा करतात ती मूर्ती कोणाची आहे हे त्यांच्या प्रिय भक्ताला (उध्दवाला) देखिल माहिती नाही. भगवंताचे हे कोडे उलगडण्याचा प्रयत्न उध्दवाने करावा अशी देवाची इच्छा आहे असे एका जनार्दनी सूचित करीत आहेत. <br> '''२३२''' <br> माझे आराध्य दैवत । ते कोण म्हणती सत्य ।<br> भक्त माझे जीवींचे हेत । जाणती ते ।<br> माझे विश्रांतीचे स्थान । माझे भक्त सूख-निधान ।<br> काया वाचा मन । मी विकिलो तयाची ।<br> ते हे भक्त परियेसी । उध्दवा सांगे हृषीकेशी ।<br> एका जनार्दनी सर्वांची । तेचि वदतसे ।<br> '''भावार्थ'''<br> भगवंत ज्याची आराधना करतात ते दैवत कोणते हे भगवंताचे भक्त जाणतात, कारण भगवंताच्या जीवनाचे हेत केवळ भक्तच जाणू शकतात. भक्त हे भगवंताच्या विश्रांतीचे स्थान, सुख मिळण्याचे ठिकाण असून या प्रेमळ भक्तांनी भगवंताला काया, वाचा, मनाने विकत घेतले आहे. या भक्तांची नावे हृषीकेशी (श्रीकृष्ण) उध्दवाला सांगतात. एका जनार्दनी सर्वांना त्याच भक्तांची नावे सांगतात. == ''आत्म-दर्शन'' ==<br> ''भाव-दशा''<br> ''२३३''<br> एका देहा माजीं दोघे पै बसची। एकासी बंधन एका मुक्तगति<br> पहा हो समर्थ करी तैसे होय। कोण त्यासी पाहे वक्र -दृष्टि <br> पाप पुण्य दोन्ही भोगावी एका हातीं।ऐसी आहे गति अतर्क्य ते<br> एका जनार्दनी जनीं जनार्दन । तयासी नमन सर्वभावें <br> '''भावार्थ '''<br> एकाच देहामध्यें जिवात्मा आणि शिवात्मा दोन्हीं वसत असतात. जिवातम्याला जन्म,मृत्युचे बंधन असते तर शिवात्मा मुक्त आहे. त्याच्या कडे कोणी वाकड्या नजरेने पाहू शकत नाही. शिवात्मा सामर्थशाली असून तो करील तसेच घडते. पाप आणि पुण्य दोन्ही जिवाला भोगावी लागतात.कर्मगती माणसाच्या तर्क शक्तीच्या पलिकडे आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, शिवशक्ती अतर्क्य आहे या शक्तीला सर्वभावे वंदन करावें. <br> '''234'''<br> सात्विका भरणे रोमांसी दाटणें। स्वेदाचे जीवन येऊन लागे<br> कांदे तो थरारी स्वरूप देखे नेत्रीं। अश्रु त्या भीतरीं वाहताती <br> आनंद होय पोटी स्तब्ध झाला कंठी।मौन वाक्-पुटीधरुनीराहे <br> टाकी श्वासोच्छ्वास अश्रुभाव देवा। जिरवून एका स्वरुप होय<br> एका जनार्दनी ऐसे अष्टभाव। उत्पन्न होतां देव कृपा करी <br> '''भावार्थ'''<br> अंगावर शहारे येणे, स्वाद (घाम फुटणे), शरिराला कंप सुटणे, डोळे अश्रुंनी डबडबणे, कंठ गद्गदणें, शब्द कुंठित होणे, श्वासोच्छ्वासाची गती वाढणे, स्वरुप दर्शनाने अंत:करण आनंदाने भरून जाणे हे अष्ट-सात्विक भाव आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, स्वरुपाशी एकरुप झाल्यावर या सात्विक भावांचा अनुभव येतो, तेव्हां देवाची कृपा होते. <br> '''235'''<br> सहज सहज ऐशा करिताती गोष्टी <br> परि सहजाची भेटी विरळा जाणे <br> सहजाची आवडी विद्या अविद्या तोडी <br> जाणीव-नेणीवेची राहूं नेदी बेडी <br> जाणीवा जाणपण नेणीवा नेणपण <br> दोहींच्या विंदानें सहजाचे दर्शन <br> एका जनार्दनी जाणीव ना नेणीव <br> सहज चैतन्यासी देउनि ठेला खेंव<br> '''भावार्थ'''<br> अध्यात्मिक अनुभवांत परमेश्वर भेटीच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात परंतू ईश्वर भेटीचे रहस्य एखादाच जाणतो. परमेश्वर कृपेची ओढ निर्माण झालेल्या साधकाचे ज्ञान, अज्ञान, जाणीव, नेणीव यांच्या बेड्या आपोआपच तुटून पडतात. असा साधक जाणीव आणि नेणिवेच्या कक्षा ओलांडून पलीकडे जातो आणि प्रत्यक्ष चैतन्याला मिठी घालतो. हा अनुभव विरळा च असतो. <br> '''236'''<br> मीतू ऐसी परी । जैसे तरंग सागरीं <br> दोहीं माजी एक जाणा । कृष्ण द्वारकेचा राणा <br> तंतु वस्त्र दोन्ही एक । तैसें जयासी व्यापक <br> देव भक्त ऐसी बोली ।भ्रांती निरसेनासी झाली <br> एका जनार्दनी कृपा। भ्रांति कैसी जगीं पहा पां <br> '''भावार्थ'''<br> समुद्रावर लाटांचे तरंग उठतात तसेच चित्तात मी-तूं पणाचे तरंग उमटतात.सागरावरचे तरंग जसे पाण्याचे असतात तसेच मनावर उमटणारे तरंग एकाच श्रीकृष्ण रुपी परम तत्वा पासून निर्माण झाले आहेत.तंतू पासून विणलेलें वस्त्र आणि तंतु जसे एकरुप असतात तसेच विश्व आणि विश्वाला प्रकाशित करणारा परमात्मा एकच आहेत हे जाणून घ्यावे म्हणजे देव आणि भक्त भिन्न आहेत या भ्रांतिचे निरसन होईल.एका जनार्दनी म्हणतात, परमेश्वरी कृपेने च या भ्रांतिचे निरसन होते. ''ब्रह्मनिष्ठांची लक्षणे'' '''237'''<br> वर्म जाणे तो विरळा । त्याची लक्षणें पै सोळा <br> देही देव पाहे डोळा। तो चि ब्रह्म -ज्ञानी <br> जन निंदो अथवा वंदो । तया नाही भेदाभेद <br> विधि -निषेधाचे शब्द । अंगी न बाणती <br> कार्य कारण कर्तव्यता । हें पिसें नाहीं सर्वथा <br> उन्मनी समाधि अवस्था । न मोडे जयाची <br> कर्म - अकर्माचा ताठा । न बाणें चि अंगीं वोखटा<br> वाउग्या त्यां चेष्टा । करी ना कांहीं <br> शरण एका जनार्दनी । तो चि एक ब्रह्मज्ञानी <br> तयाचे दर्शनी । प्राणियासि उध्दार <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्म-स्वरुपाचे रहस्य जाणणारा ब्रह्मनिष्ठ सोळा लक्षणांनी ओळखला जातो. जो आपल्या देहातच देव पाहतो तो खरा ब्रह्मज्ञानी समजावा. लोकांनी केलेली निंदा किंवा स्तुती तो समान भावानें स्विकारतो. कोणी स्विकार अगर धिक्कार करो ब्रह्मज्ञानी भेदाभेद मानत नाही. असा ब्रह्मज्ञानी कार्य व त्याची कारणे यांची चर्चा करीत नाही. त्याची उन्मनी व समाधी अवस्था कधी भंग पावत नाही. ब्रह्मज्ञानी आपण केलेल्या कामाचा किंवा न केलेल्या अयोग्य कामाचा कधी गर्व मानत नाही. निरुपयोगी प्रयत्नांचा हव्यास धरीत नाही. अशा ब्रह्मज्ञात्याला एका जनार्दनी शरण जातात, त्याच्या केवळ दर्शनाने अनेकांचा उध्दार होतो असे ते म्हणतात. '''238'''<br> निरपेक्ष निरद्वंद्व तो चि ब्रह्म-ज्ञानी <br> नायके चि कानीं परापवाद <br> सर्वदा सबाह्य अंतरीं शुचित्व <br> न देखे न दावी महत्त्व जगीं वाया <br> एका जनार्दनी पूर्णपणें धाला <br> शेजेचा मुराला रसीं उतरून <br> '''भावार्थ '''<br> जो मनाने पूर्णपणे निरपेक्ष आहे, ज्याला कुणाकडूनही कांही मिळावे अशी अपेक्षा नाही तो ब्रह्मज्ञानी समजावा.तो सदोदित अंतर्बाह्य शुध्द, निर्मल असतो कारण तो इतरांची निंदा किंवा स्तुति कानाने ऐकण्याचे टाळतो. ब्रह्मज्ञानी इतरांचा मोठेपणा डोळ्यांनी बघत नाही आणि स्वता:चा मोठेपणा जगाला दाखवत नाही.एका जनार्दनी म्हणतात,हा ब्रह्मज्ञानी स्वता:च्या आत्मानंदांत रममाण असतो.परिपक्व झालेले फळ आढींत घातले असतां जसे मधुर आणि रसमय बनते तसा हा ब्रह्मज्ञानी समजावा. '''239'''<br> जागा परीं निजला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे <br> सकळ शरीराचा गोळा । होय आळसाचा मोदळा <br> संकल्प विकल्पाची ख्याति । उपजे चि ना कदा चित्तीं<br> या परी जनी ं असोनि वेगळा। एका जनार्दनी पाहे डोळा <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञानी सदैव जागृत असुनही निश्चल, शांत असतो.सतत कर्मरत असूनही कर्माचे स्फुरण चढले आहे असे वाटत नाही. निवांत मनांत संकल्प, विकल्पाचे तरंग उठत नाही. अशा प्रकारे लोकांमध्ये वावरत असूनही सर्वांपेक्षा निराळा असतो असे एका जनार्दनी म्हणतात.<br> '''240'''<br> दृष्टी देखे पर-ब्रह्म । श्रवणीं ऐके पर-ब्रह्म <br> रसना सेवी ब्रह्मरस । सदा आनंद उल्हास <br> गुरु-कृपेचे हें वर्म ।जग देखे पर-ब्रह्म <br> एका जनार्दनी चराचर अवघें ज्यासी परात्पर <br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञानी आपल्या डोळ्यांनी केवळ परब्रह्मच पहातो.कानांनी केवळ परब्रह्मच ऐकतो.जिव्हेनें केवळ ब्रह्मरसच सेवन करतो. चित्त सतत आनंद व उल्हासानें उचंबळत असते.सर्व जग हे ब्रह्मज्ञानीला षर-ब्रह्म च वाटते. अवघी सजीव निर्जीव सृष्टी परब्रह्माचेच प्रतिबिंब आहे असा अनुभव येणे हे गरु-कृपेचे रहस्य आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''241'''<br> ब्रह्मस्थितीचे हें वर्म । तुज दावितों सुगम <br> सर्वां भूती भगवद्भाव । अभेदत्वें आपण चि देव <br> संसार ब्रह्म-स्मृति । सांडोनिया अहंकृति <br> शरण एका जनार्दन । कृपा पावला परिपूर्ण <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दन ब्रह्मस्थितीचे रहस्य वर्णन करुन सांगतात, सर्व चराचर हे भगवंताने अंशरुपाने व्यापले आहे असा भगवद्भाव मनांत निर्माण होऊन आपण परमेश्वराचे च अंशरुप आहोत , देव व भक्त यांत द्वैत नाही असा अद्वैताचा प्रत्यक्ष अनुभव येऊन अहंकार, मी-पणा गळून पडणे हे गुरु-कृपेचे लक्षण आहे असे एका जनार्दन सांगतात. <br> ''गुरु कृपेचा चमत्कार''<br> '''242'''<br> जनार्दने मज केला उपकार । पाडिला विसर प्रपंचाचा <br> प्रपंच पारखा झाला दुराचारी । केलीसे बोहरी काम-क्रोधा <br> आशातृष्णा ह्यांचे तोडियेले जाळे ।कामनेचें काळें केलें तोंड <br> एका जनार्दनी तोडिलें लिगाड । परमार्थ गोड दाखविला <br> '''भावार्थ'''<br> जनार्दन स्वामींनी आपल्यावर फार मोठा उपकार केला आहे. त्यांच्या कृपेनें नश्वर प्रपंचाची बंधने तुटून पडली आणि प्रपंचाचा विसर पडला. ज्या प्रपंच्याच्या मोहाने अनेक दुराचार घडतात त्या प्रपंचा पासून सुटका झाली, काम व क्रोध चित्तातून हद्दपार झालें. आशातृष्णा जाळ्यांत अडकलेलें मन जाळे तोडून मुक्त झाले. कामनेचे पूर्ण उच्चाटन झाले, अत्यंत गोड फळे देणार्या परमार्थाची ओळख पटली. असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''243'''<br> सर्व भावें दास झालों मी उदास। तोडिला मायापाश जनार्दने <br> माझें मज दाविलें माझें मज दाविलें। उघडें अनुभवले परब्रह्म<br> रविबिंबा परी प्रकाश तो केला। अंधार पळविला काम क्रोध <br> एका जनार्दनी उघडा बोध दिला।तो चा टिकवला हृदया माजी<br> '''भावार्थ '''<br> जनार्दन स्वामींनी केलेल्या उपदेशाने ऐहिक गोष्टीं बाबत उदासीन वृत्ती निर्माण झाली. स्वामींचा एकनिष्ठ दास बनलो. स्वता:चे आत्मरुप बघावयास मिळाले, परब्रह्म स्पष्टपणें अनुभवास आले.आत्मबोधारुपी सूर्यप्रकाशाचा उदय झाला, काम क्रोधाचा अंधार नाहीसा झाला. सद्गुरू जनार्दन स्वामींचा उपदेश हृदयांत कायमचा ठसविला असे एका जनार्दनी सांगतात. '''244'''<br> अभिनव गुरुने दाखविले। ओहं सोनं माझे गिळिलें प्रपंचाचे उगवोनि जाळे ।केलें षडवैरियांचे तोंड काळें उदो-अस्ताविण प्रकाश । स्वयें देही दाविला भास मीपण नाहीं उरले। एका जनार्दनी मन रमलें '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूघ्या कृपेने मी-तू पणाचे सर्व भेदाभेद नाहिसे झाले.प्रपंचाचे जाळें मोकळे झाले.काम, क्रोध, लोभ, मोह, दंभ,अहंकार या षड्ररिपूंनी तोंड काळें केले.सूर्योदय व सूर्यास्त या शिवाय निरंतर आत्मबोधाचा प्रकाश सर्व देही भरून राहिला.एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरू वचनात मन कायमचे गुंतून राहिले. '''245'''<br> अभिनव सांगतां विस्मयो दाटला। देही च भासला देव माझ्या <br> नवल कृपेचे विंदान कसे। जनार्दनें सरसें केलें मज <br> साधनाची आटी न करितां गोष्टी। हृदय-संपुटी दाविला देव<br> एका जनार्दनी एकपणें शरण । न कळे महिमान कांहीं मज<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूंनी सांगितलेल्या अभिनव गोष्टींनी विस्मय वाटला. आपल्या देहातच देव सामावलेला आहे या सत्य वचनाची प्रचिती आली. कोणत्याही साधनेचा आटापिटा न करता अंत:करणांत वसत असलेला देव दाखवला. एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूंचा महिमा अपार असून त्याचे वर्णन करणे शक्य नाही. सद्गुरूंना अनन्यपणे शरण जाणे च योग्य आहे. '''246'''<br> पीक पिकलें प्रेमाचे। साठवितां गगन टांचें <br> भूमि शोधोनि पेरिलें बीज। सद्गुरू -कृपें उगवले सहज कामक्रोधांच्या उपटोनी बेडी। कल्पनेच्या काथा काढी एका जनार्दनी निभाव। विश्वंभरित पिकला देव '''भावार्थ'''<br> प्रेमाचे एव्हढे अमाप पीक पिकले कीं, ते साठवण्यासाठी गगन अपुरे पडले. सुयोग्य अशी भूमी शोधून तेथे बी पेरले आणि सद्गुरू कृपेने ते बीज सहज उगवले. काम क्रोधाचे तण काढून टाकले, कल्पनेचा समूळ नाश केला. एका जनार्दनी म्हणतात, भाव-भक्तिच्या योगानें विश्वंभर देव प्रसन्न झाला. '''247'''<br> भक्ति आणि मुक्ति फुकाचें ठेवणे। गुरु जनार्दन तुच्छ केलें <br> साधन आष्टांग यज्ञ तप दान ।तीर्थे तीर्थाटण शीण वाया <br> एका जनार्दनी दाविला आरसा।शुध्द त्यां सरिसा सहज झालों<br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी भुक्ति आणि मुक्ति या गोष्टी निरुपयोगी ठरवल्या आहेत. स्वामी या गोष्टी तुच्छ मानतात. यज्ञ, तप, दान, तीर्थयात्रा ह्या अष्टांग साधनांचा निरर्थक शीण होतो. एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरूंनी परम तत्वाचा आरसा दाखवून निजरुप प्रत्ययास आणले. <br> '''248'''<br> गुरु-कृपांजन पायो मेरे भाई। राम बिना कछु जानत नाहीं<br> अंतर राम बिहार राम। जहूं देखो तहं राम ही राम <br> जागत राम सोवत राम। सपनेमें देखो राजा राम <br> एका जनार्दनी भाव ही नौका। जो देखो सो राम सरिखा<br> '''भावार्थ '''<br> गुरु-कृपा रुपी अंजन डोळ्यांत घातले की, सारे विश्व रामरुप दिसू लागते. देहाच्या अंतरांत आणि बाहेर सर्वत्र रामाचे दर्शन घडते. जिकडे पहावे तिकडे रामरुप भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय येतो.जागेपणी आणि झोपेंत तसेच स्वप्नांत देखील केवळ राम च दिसतो. एका जनार्दनी म्हणतात, राम-चरणाशी असलेला भक्ति -भाव हा च प्रत्ययकारी असून या भक्तिभावाने भेटणारा प्रत्येक जण राम च आहे असे वाटते. '''249'''<br> ओहं कोहं सोहं सर्व आटलें। दृश्य द्रष्टत्व सर्व फिटले ऐसी कृपेची साउली । माझी जनार्दन माउली द्वैत -अद्वैताचे जाळें । उगविलें कृपा-बळें शरण एका जनार्दनी । एकपणें भरला अवनी '''भावार्थ '''<br> एका जनार्दनी म्हणतात मी-तूं पणाचे सर्व भेदाभेद नाहिसे झाले. दृष्टीस भासणारे सर्व विश्व निराभास झाले .द्रुष्य, द्रष्टा आणि दर्शन ही त्रिपुटी विलयास जाऊन द्वैत-अद्वैत यांचे मायाजाल विरुन भक्त आणि देव एकरुप झाले, हे सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या कृपा-प्रसादाने घडून आले. '''250 '''<br> वेणुनादाचिया किळा। पान्हा फुटला निराळा आर्तभूत जीव तिन्हीं । चातक निघाले जीवनीं स्वानुभवाचे सरिता। जेंवि जीवना दाटे भरते एका एक गर्जे घनीं । पूर आला जनार्दनी '''भावार्थ'''<br> श्री हरीच्या बासरीचा स्वर कानी पडला आणि भक्तिभावना उचंबळून आल्या. आर्त, जिज्ञासू, आणि साधक हे तिन्हीं चातकरुपी जीव स्वानुभवरुपी सरितेच्या जीवनाने तृप्त झाले. एका जनार्दनी म्हणतात, जनार्दन स्वामींच्या कृपा प्रसादानें जीवनाचे सार्थक झाले. ''आत्म-साक्षात्कार''<br> '''251 '''<br> चित्त चैतन्या पडली गांठी । न सुटे मिठी। <br> संचित कर्माची झाली आटी । उफराटी दृष्टि <br> कैचा आठव दृश्याचा खुंटली वाचा। उदय झाला सुखाचा<br> देह विदेह वाढले मीतूंपणे। एका जनार्दनी सहज एकपणें <br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू कृपेने चित्त चैतन्य या अविनाशी तत्वाशी एकरुप झाले आतां त्यांची ताटातुट होणे शक्य नाही.पूर्विच्या संचित कर्मांची बंधने तुटून पडली.बाह्य विश्वाच्या दृश्यांवर जडलेलें मन उलटे फिरुन अंतर्यामी स्थिर झाले. अनिर्वचनिय सुखाचा उदय झाला, त्याचे वर्णन करण्यासाठी शब्द सापडेनासे झाले. देह बुध्दी लयास जावून मी तूं पणाच्या द्वैत भावनेचा निरास झाला.एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू कृपेने विदेही अवस्था सहज प्राप्त झाली. '''252'''<br> जाणती हे कळा हारपोनि गेली ।वृत्ति मावळली तया माजीं<br> पाहतां पाहणें हारपोनि गेले। मी माझे सरलें तयामाजीं <br> अंतरी बाहेरीं पाहतां शेजारी। शून्याची वोवरी ग्रासियेली <br> ग्रासियेले तेणें चंद्र सूर्य दोन्ही। एका जनार्दनी आनंद झाला <br> '''भावार्थ'''<br> जाणिवेची कळा लोप पावली, मनाच्या सर्व वृत्ती मुळापासून मावळल्या, पाहतां पाहतां सर्व दृष्ये हारपून गेली. एका जनार्दनी म्हणतात, मनाचे मीपण त्या साक्षात्कारांत संपून गेलें. चित्ताच्या अंतरंगात,बाह्यविश्वांत सभोवतालच्या अवकाशात ते च आत्मरुप व्यापून राहिले. त्या आत्मरुपाने चंद्र, सूर्याला ग्रासून टाकलें.या आत्मरुपाच्या साक्षात्काराने अवर्णनीय आनंदाचा अनुभव आला. '''253'''<br> सत्व रज तम गेले निरसोनि । दृश्याची लावणी कैसी झाली <br> गेल्या माघारीं पाहतां न दिसे । स्वतां तो प्रकाश सदोदित <br> अंतरीं बाहेरीं पाहतां शेजारी। प्रकाश अंतरीं लखलख <br> एका जनार्दनी प्रकाश संपूर्ण । सवे नारायण बिंबलासे<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, या अविनाशी आत्मरुपांत त्रिगुणात्मक (सत्व,रज,तम)सृष्टी विरुन गेल्या सारखं वाटले.सारे विश्व मावळलें.मागे वळून पाहताना केवळ प्रकाशा शिवाय कांहीच दिसेनासे झाले.त्या लखलखीत प्रकाशाने सर्व विश्व अंतर्बाह्य व्यापून टाकले.सूर्यनारायण उदयास आले.<br> '''254'''<br> त्रिभुवनाचा दीप प्रकाश देखिला। हृदयनाथ पाहिला जनार्दन <br> दीपांची ती वाती वातीचा प्रकाश । कळिकामय दीप देहीं दिसे <br> चिन्मय प्रकाश स्वयं आत्मज्योति। एका जनार्दनी भ्रांति निरसली <br> '''भावार्थ'''<br> अंतरंगात वसत असलेल्या सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे दर्शन झाले आणि त्रिभुवन उजळून टाकणाऱ्या दिपाच्या प्रकाशाचा भास झाला. सद्गुरू कृपेचा दीप व वातीचा प्रकाश दीप कलिके सारखा हृदयाच्या गाभार्यांत प्रकाशमान झाला असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''255'''<br> काना वाटे मी नयनासी आलो। शेखीं नयनाचा नयन मी झालो<br> दृष्टि, द्वारा मी पाहें सृष्टि। सृष्टि हरपली माझें पोटी <br> ऐसें जनार्दनें मज केलें। माझें चित्ताचें जीवपण नेले <br> एका जनार्दनी जाणोनि भोळा । माझे सर्वांग झाला डोळा<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या कृपेची किमया आपण कानांनी ऐकली आणि त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी आतुर झालो, स्वामींचे दर्शन होतांच नयनांना नविन दृष्टी प्राप्त झाली. आत्म-स्वरुपाचे रहस्य समजून आले आणि बाह्य- सृष्टि लोप पावली. आत्मरुपाच्या साक्षात्काराने देहाचे मी पण , चित्ताचे जीवपण विलयास गेले. सर्वत्र चैतन्य रुप दिसू लागले. सर्वांग डोळा बनून या चैतन्य स्वरुपाचा विलक्षण अनुभव आला. <br> '''256'''<br> उपाधीच्या नांवे घालियेलें शून्य। आणिक दैन्यवाणें काय बोलू <br> टाकुनिया संग धरियेला देव। आतां तो उपाय दुजा नाहीं <br> सर्व वैभव सत्ता जयाचें पदरीं। झालों अधिकारीं आम्ही बळें <br> एका जनार्दनी तोडियेला संग।झालों आम्ही नि:संग हरिभजनें। <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी या भजनांत म्हणतात,सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या उपदेश प्रमाणे त्यांनी सर्व उपाधी सोडून दिल्या इंद्रियांचा संग सोडून देऊन केवळ देवाला आपलासा केला.हरिभजनाचा छंद लागला,या छंदाने मन नि:संग झाले. सर्व वैभव,सद्गुरूंचे असून ते च सर्व सत्ताधारी आहेत,त्यांच्या च कृपेनें अधिकारी बनलो.<br> '''257'''<br> माझें मीपण देहीं चि मुरालें । प्रत्यक्ष देखिलैं परब्रह्म <br> पर -ब्रह्म सुखाचा सोहळा । पाहिलास डोळा भरुनिया <br> ब्रह्म-ज्ञानाची तें उघडली पेटी। झालो असें पोटीं शीतळजाणा<br> एका जनार्दनी ज्ञानाचें तें ज्ञान। उघड समाधान झालें जीवा<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ परब्रह्म स्वरुपाचा अनुभव वर्णन करीत आहेत.परब्रह्म सुखाचा अवर्णनीय सोहळा त्यांनी डोळे भरून पाहिला आणि त्यांचे मीपण लयास गेले.ब्रह्मज्ञानाचे रहस्य उलगडले,अंतःकरण शांत झाले. एका जनार्दनी म्हणतात परब्रह्म हे साक्षात ज्ञान त्या ज्ञानाचे रहस्य समजले.मन पूर्ण समाधान पावले. '''258'''<br> मन रामीं रंगलें अवघे मन चि राम झालें <br> सबाह्य अभ्यंतरी अवघें रामरुप कोंदलें <br> चित्त चि हारपलें अवघें चैतन्य चि झालें<br> देखतां देखतां अवघे विश्व मावळलें <br> पाहतां पाहतां अवघें सर्वस्व ठकलें <br> आत्मा रामाचें ध्यान लागलें मज कैसे <br> क्रिया कर्म अवघे येणें चि प्रकाशें <br> सत्य मिथ्या प्रकृती पर राम चि अवघा भासे<br> भक्ति अथवा ज्ञान शांति आणिक योग - स्थिति <br> निर्धारितां न कळें राम-स्वरूपीं जडली प्रीति <br> एका जनार्दनी अवघा राम चि आदी अंती<br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत संत एकनाथ अपूर्व भक्ती-रसाच्या अनुभवाचे वर्णन करतात.मन राम-नामांत इतके रंगून गेले की मन रामरुपच झालें.अंतरांत आणि बाह्य विश्वांत सर्वत्र रामरुपच कोंदून राहिले आहे असे वाटले.चित्त या रामरुपी चैतन्यांत हारपून गेले आणि पाहतां पाहतां सारा विश्वाचा भास दिसेनासा झाला. मी पणाची जाणिवच संपून गेली.आत्मारामाच्या स्वरुपाचे अखंड ध्यान लागले. भासमान,मायावी प्रकृतीत केवळ रामच भरून राहिला.भक्ति, ज्ञान योग आणि शांति यांचे मनवरील पटलच दूर झाले आणि राम-स्वरूपावर प्रिति जडली.एका जनार्दनी म्हणतात, रामच केवळ विश्वाच्या आदी अंती आहे याचा साक्षात्कार झाला. ''सर्वत्र देवदर्शन''<br> '''259'''<br> जन देव जन विजन । देवीं जडले तन मन <br> देव घरीं देव दारीं । देव दिसे व्यवहारी। <br> देव मागे देव पुढें । दृष्टि चैतन्य उघडें <br> एका जनार्दनी देव । सहज चैतन्य स्वयमेव<br> '''भावार्थ'''<br> तन मन परमेश्वरी चरणांशी गुंतून राहिले कीं, जनांत आणि वनांत सगळीकडे देवाचे अस्तित्व जाणवते. चार भिंतिंच्या आंत घरांत आणि बाहेर व्यवहारात देव दिसू लागतो. मागे पुढे सभोताली दृष्टिपुढे चैतन्याचा अनुभव येतो. एका जनार्दनी म्हणतात, चैतन्य सहजपणे एकमेव पुढे उभे ठाकले आहे असे वाटते. '''260'''<br> पाहो गेलो देवालागीं । देवरुप झालो अंगी। <br> आतां मी-तूंपणा ठाव । उरला नाहीं अवघा देव <br> सुवर्णाची झालीं लेणीं । देव झाला जगपणीं <br> घटीं मृत्तिका वर्तत । जगीं देव तैसा व्याप्त <br> एकानेक जनार्दन । एका जडला एकपणें <br> '''भावार्थ'''<br> देव-दर्शनासाठी दवालयांत गेलो आणि देवाशी एकरुपता पावून देवरुप झालो. देव व भक्त वेगळे उरलेच नाही, सारे द्वैत संपून गेले. सुवंर्णाचे अलंकार घडवले, रुप आणि आकार बदलला तसाच परमेश्वर सर्व सृष्टीत भरून राहिला आहे. मातीच्या घटांत आंतबाहेर जशी माती च असते तसा देव सर्व जग व्यापून उरणारा आहे. एका जनार्दनी म्हणतात , तसेच ह्या गुरुतत्वाशी आपण एकरुप झालो आहे. <br> '''261'''<br> देव झाला पाठीं पोटीं । तया नाहीं आटाआटी <br> जेथें जाय तेथें देव । नाहीं भेद सर्वथा<br> संसारासी मारुनि लाथा । केला तत्वतां देशोधडी <br> विषयाचे ठेचिलें तोंड । मोडिलें बंड पाचांचे <br> एका जनार्दनी एकपणा साठीं ।देव पाठी पोटी भक्ता मागें <br> '''भावार्थ '''<br> ज्या भक्ताला पुढे मागे देवाचे अस्तित्व जाणवू लागते त्याला साधनेचा आटापिटा करावा लागत नाहीं. स्थल-कालाचा भेद नाहिसा होऊन त्याला सर्वत्र देव दिसतो. पअसा एकनिष्ठ भक्त संसाराला लाथ मारून जगापासून अलिप्त होतो. इंद्रिय विषयांचा संग टाळून मुक्त होतो. पंचमहाभुतानी बनलेल्या देहाचे बंड मोडून टाकतो. एका जनार्दनी म्हणतात, या एकनिष्ठ भक्तांच्या भक्ति साठी देव त्यांच्या मागे पुढे वावरत असतो. <br> '''262'''<br> अष्ट हि दिशा पूर्ण भरला देव। मा पूर्व-पश्चिम भाव तेथें कैचा<br> पाहे तिकडे देव व्यापूनि भरला। रिता ठाव उरला कोठे नाही <br> समाधि समाधान मनाचे उन्मन। मा देवा भिन्नपण नाही नाही <br> एका जनार्दनी एकपणा साठीं। देव पाठीं पोटीं भक्ता मागे <br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर आठही दिशा व्यापून भरून राहिला आहे.सर्वत्र देवाचे अस्तित्व जाणवत असल्याने पूर्व , पश्चिम असा भेद नाहिसा झाला. सर्व विश्वांत देव व्यापून राहिल्याने रिक्त जागा दिसेनासी झाली. बघता बघता मन समाधी अवस्थेत गेले. उच्च पातळीवर जाऊन स्थिर झाले आणि अपूर्व समाधान झाले.असा आत्म साक्षात्काराचा अनुभव वर्णन करुन एका जनार्दनी म्हणतात, भक्ताच्या प्रेमसुखाचा आनंद घेण्यासाठी देव भक्ताच्या सभोवती सतत नांदतो.<br> '''263'''<br> साकर दिसे परी गोडी न दिसे । ती काय त्या वेगळी असें<br> तैसा जनीं आहे जनार्दन। तयातें पहावया सांडीं अभिमान <br> कापुरा अंगीं परिमळू गाढा । पाहतां पाहतां केवीं दिसे <br> पाठ पोट जैसें नाही चि सुवर्णा। एका जनार्दनी यापरी जाणा<br> '''भावार्थ'''<br> साखर आणि साखरेची गोडी जशी एकजीव असूनही साखर डोळ्यांना दिसते पण गोडी वेगळी दिसत नाही.कापुराचा नाकाला जाणवणारा सुवास उघड्या डोळ्यांनी बघता येत नाही. सोन्याचे नाणे जसे अंतर्बाह्य सोन्याने भरलेलें असते तसे सृष्टीच्या अणुरेणूत भरलेले आत्मतत्व जाणावे, जनांत अंशरुपानें भरलेला जनार्दन प्रत्यक्षात दिसत नाही ,या दैवी शक्ती चा अनुभव घेण्यसाठी अहंकार दूर करावा. असे एका जनार्दनी म्हणतात . <br> '''264'''<br> मागें पुढे विठ्ठल भरला । रिता ठांव नाहीं उरला <br> जिकडे पाहावे तिकडे आहे। दिशा-द्रुम भरला आहे <br> एका जनार्दनी सर्व देशी । विठ्ठल व्यापक निश्चयेंसीं<br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ विठ्ठल तत्व किती व्यापक आहे हे सांगत आहेत . जिकडे पाहावे तिकडे , मागे, पुढे दाही दिशांत हे इश्वरी रुप भरुन राहिलें आहे. हा विठ्ठल एकदेशीय नसून सर्व चराचरात त्याचे अस्तित्व जाणवते हे नि:संशय सत्य आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''265'''<br> पहा कैसा देवाचा नवलाव। पाहे तिकडे अवघा देव <br> पाहणें पातलें देवे नवल केलें। सर्व हि व्यापिलें काय पाहीं <br> पहाणेयाचा ठाव समूळ फिटला।अवघा देहीं दाटला देव माझ्या<br> एका जनार्दनी कैसे नवल झाले। दिशाद्रुम दाटले देहें सहजी<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वरी शक्तीचा चमत्कार असा कीं, जिकडे पाहावे तिकडे देव च दिसतो. देव रुप च सर्व आसमंतात व्यापून राहिले आहे तर त्या इश्वरी रुपा शिवाय अन्य काही नजरेस पडत नाही आणि पहाणाराही त्या रुपाशी एकरुप होतो. हे दैवी-रुप देहाच्या अणुरेणूत व्यापून राहते. एका जनार्दनी म्हणतात, सारे विश्व या देहांत सामावले आहे ही अनुभूती विस्मयकारक आहे.<br> '''266'''<br> देवासी कांहीं नेसणें नसे । जेथे तेथें देव उघडा चि दिसे<br> देव निलाजरा देव निलाजरा । देव निलाजरा पहा तुम्ही <br> लाजेसीं जेथें नाही ठाव ।पांढरा डुकर झाला देव <br> एका जनार्दनी एकल्या काज । भक्ति तेणें चि नेली लाज<br> '''भावार्थ '''<br> देव भक्तिभावाचा एव्हढा भुकेला आहे कीं, त्याचा लज्जा भाव लोपून गेला आहे अशी एक वेगळी कल्पना या भजनांत वाचायला मिळते. देव भक्तांसाठी आपले अंतर्बाह्य स्वरुप उघड करुन दाखवतो , देव निलाजरा आहे असा संदैश एका जनार्दनी देतात. '''267'''<br> एक धरलिया भाव । आपण चि होय देव <br> नको आणिक सायास । जाय तिकडें देव भास <br> ध्यानीं मनीं शयनीं । देव पाहे जनीं वनीं <br> अवलोकीं जिकडे । एका जनार्दनी देव तिकडे <br> '''भावार्थ'''<br> मनामध्ये भक्तिभाव दृढ असला म्हणजे परमेश्वर प्राप्तीसाठी आणखी काही वेगळे सायास करण्याची गरज नाही.असा एकनिष्ठ भक्त ध्यान करीत असताना, चिंतन करताना , एकांतवासांत अथवा जनसमुहांत कोठेही असला तरी तो देवाच्या अस्तित्वाचा अनुभव घेत असतो, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, असा भक्त आपणच देव होतो. <br> '''268'''<br> मज करुं दिली नाहीं सेवा । दाविलें देवा देहीं च <br> जग व्यापक जनार्दन । सदा असे परिपूर्ण <br> भिन्न भिन्न नाहीं मनीं । भरलासे जनीं वनीं <br> अवलोकी जिकडे । एका जनार्दनी देव तिकडे <br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरु कृपेने आपणास या देही च परमेश्वरी शक्तिची प्रचिती आली कोणत्याही प्रकारची सेवा न घडतां हे फळ मिळाले असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सर्व विश्व व्यापून असलेला हा जनार्दन सर्वज्ञानी, परिपूर्ण असून भेदातीत आहे. '''269'''<br> पाहलें रे मना पाहलें रे। बुध्दी -बोधें इंद्रिया सम जालें रे <br> नयनी पाहतां न दिसे बिंब। अवघा प्रकाश स्वयंभ <br> एका जनार्दनी पहाट। जनीं वनीं अवनी लखलखाट<br> '''भावार्थ'''<br> बुध्दिला झालेल्या पारमार्थिक बोधाने इंद्रियांना समत्व प्राप्त झाले, डोळ्यांना सूर्य-बिंब दिसनासे झाले. ज्ञान-सूर्याचा उदय झाल्यानें अवघे विश्व स्वयंभू प्रकाशाने उजळून निघाले. एका जनार्दनी म्हणतात, नगर, वन, सारी पृथ्वी या स्वयंभू प्रकाशाने न्हावून निघाली, सगळीकडे लखलखाट झाला. <br> '''270'''<br> जळ स्पर्शो जातां स्नानीं । तंव चिन्मय भासे जीवनी <br> कैसी वाहताहे गंगा । स्नानें हरपलें अंग <br> अंगत्व मुकलें अंगा । स्नानीं सोवळीं झाली गंगा<br> एका जनार्दनी मज्जन । सकळ तीर्थे झाली पावन <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू गंगेच्या प्रवाहांत स्नानासाठी उतरले आणि त्या पवित्र जलाने देहाचे देहपण च हरपले, चिरंतन इश्वरी तत्वाचा जीवनाला स्पर्श झाला आहे असा भास झाला. गंगा-जलाची मलिनता लोप पावली. सकळ तीर्थे पावन झाली. '''271'''<br> स्वयं प्रकाशामाजीं केले असे स्नान। <br> द्वैतार्थ त्यागून निर्मळ झालो <br> सुविद्येचे वस्त्र गुंडोनि बैसलो ।<br> भूतदया ल्यालों विभूति अंगीं <br> चोविसा परतें एक ओळखिलें ।<br> तें चि उच्चारिलें मूळारंभीं। <br> एका भावें नमन भूतां एकपणीं ।<br> एका जनार्दनी संध्या झाली <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ पारमार्थिक संध्येचे वर्णन करीत आहेत. ज्ञान -सूर्याच्या स्वयं प्रकाशांत स्नान केल्याने चित्तातिल द्वैत-भावाची मलिनता लोप पावून चित्त निर्मळ झाले. सुविद्येचे वस्त्र नेसून भूतदयेची विभूति अंगाला लावली. चोविस तत्वाच्या पलिकडे असजलेल्या ॐ काराचा उच्चार मूळारंभी करून सर्व प्राणिमात्रांना नमन केले. अशा प्रकारे संध्या-पाठ संपूर्ण झाला. '''272'''<br> झाली संध्या संदेह माझा गेला ।आत्माराम ह्रदयीं प्रगटला <br> गुरु-कृपा निर्मळ भागीरथी। शांति क्षमा यमुना सरस्वती <br> ऐसीं पदे एकत्र जेथें होती। स्वानुभव स्नान हे मुक्त-स्थिति <br> सद्बुद्धीचे घालुनि सुखासन। वरी गुरुची दया परिपूर्ण <br> शम-दम विभूति चर्चुनि जाण। वाचे उच्चारी केशव नारायण <br> सहज कर्मे झालीं तीं ब्रह्मार्पण। जन नोहे अवघा हा जनार्दन <br> आइकता निववी साधुजन। एका जनार्दनी बाणली निजखूण <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी या भजनांत सांगतात, संध्या झाली आणि मनातिल संदेह समूळ नाहिसा झाला. ह्रदयांत आत्माराम प्रगट झाला .गुरु-कृपेची भागीरथी, शांतिरुपी यमुना आणि क्षमा रुपी सरस्वती यांच्या त्रिवेणी संगमांत स्वानुभवाचे स्नान करून मुक्त-स्थिती प्राप्त झाली. सद्बुद्धीचे सुखासन घालून शम-दमाची विभूति अंगाला लावली. वाचेने केशव नारायण या नामाचा जप सुरू केला. या पुण्याईने सारी कर्मे सहजपणे इश्वर-चरणी अर्पण केली. गुरु-कृपेने जनीं वनीं अंत:करणी एकच जनार्दन भरुन राहिला आहे असा साक्षात्कार झाला. ही श्रध्दा चित्तांत कायम स्वरुपी दृढ झाली. '''273'''<br> बोधभानु तया नाहीं मध्याह्नु। <br> सायंप्रातर् नाही तेथें कैचा अस्तमानु <br> कर्म चि खुंटले करणें चि हारपलें। <br> अस्तमान गेलें अस्तमाना <br> जिकडे पाहे तिकडे उदयो चि दिसे।<br> पूर्व पश्चिम तेणें कैची भासे <br> एका जनार्दनी नित्य प्रकाश ।<br> कर्माकर्म झालें दिवसा चंद्र जैसा <br> '''भावार्थ '''<br> निरंतर प्रकाशणाय्रा ज्ञान -सूर्याला सकाळ, दुपार,संध्याकाळ या काळाचे बंधन नसते, उदय आणि अस्त या स्थितिच्या मर्यादा नसतात. तसेच पारमार्थिक बोध झालेल्या साधकाचे कर्म ,अकर्माचे बंधन गळून पडते.या साधकाच्या दृष्टीने जिकडे पाहावे तिकडे प्रकाशच असतो ,मावळणे ही क्रियाच अस्तित्वांत नसते. पूर्व, पश्चिम (उगवती आणि मावळती) या दिशांचे भान ही हरपून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, या आत्मज्ञानी साधकाचे कर्माकर्म दिवसा दिसणाऱ्या चंद्रा सारखे निस्तेज असते. <br> '''274'''<br> कृष्ण चंदन आणिलें । सकळ वेधिलें परिमळें <br> तेथें फुटती अंकुर । अंगी भावाचे तरुवर <br> खैर घामोडे चंदन । कृष्ण-वेधे वेधिलें मन <br> एकाएक हरिख मनीं । वसंत दाटे जनार्दनी <br> '''भावार्थ '''<br> या भजनांत संत एकनाथांनी कृष्ण भक्तीवर सुंदर रुपक योजले आहे. श्री कृष्णरुपी चंदनाच्या सुगंधाने सर्वांचे मन वेधून घेतले. सर्वांच्या देहावर भावभक्तीचे अंकुर फुटले. एका जनार्दनी म्हणतात, मनाच्या प्रांगणात वसंताचे आगमन झाले. आनंदाने मन भरून गेले. <br> '''275'''<br> आतां कैसेनि पुजूं देवा । माझी मज घडें सेवा <br> तोडू गेलो तुळसी-पान । तेथें पाहतां मधूसूदन <br> पत्र गंध धूप दीप । तें हि माझें चि स्वरुप <br> एका जनार्दनी पुजा । पूज्य पूजक नाही दुजा <br> '''भावार्थ'''<br> या। भजनांत संत एकनाथ देवपुजेच्या संदर्भांत एक नविनच कल्पना मांडतात. देवपुजेसाठी तुळशीचे पान तोडायला गेलो असतांना मधुसूदनाचे दर्शंन घडलें. पाने, फुले, गंध, धूप, दीप हे सर्व पूजा साहित्य स्वता:चीच रुपे आहेत असे वाटले. एका जनार्दनी म्हणतात, पूजा करणारा आणि पूजेचे आराध्य दैवत वेगळे नसून एकरुप च आहेत आतां देवाची पूजा कशी करता येईल.<br> '''276'''<br> मी चि देवो मी चि भक्त । पूजा उपचार मी समस्त <br> ही चि उपासना भक्ति । धर्म अर्थ सर्व पुरती <br> मी चि गंध मी चि अक्षता । मी चि आहे मी चि पुरता<br> मी चि धूप मी चा दीप । मी माझें देव स्वरूप <br> मी चि माझी करीं पूजा । एका जनार्दनी बोले वाचा <br> '''भावार्थ'''<br> या भजनांत संत एकनाथ देवपूजे विषयी एक वेगळाच दृष्टिकोन व्यक्त करतात. पूजा करणारा भक्त हाच पूजेचा उपचारही आहे,पूजे पासून मिळणारे फळ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) हे सुध्दा तो भक्त च आहे, पूजेला लागणारे सर्व साहित्य (गंध, धूप, दीप, अक्षता इ.) हे सुध्दा त्यां भक्ताचे च रुप आहे. ईतकेच नव्हे तर ज्याची पूजा केली जाते तो देव देखील भक्त च आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, सतत केलेल्या उपासनेने देव भक्तातील द्वैत संपून भक्त आणि देव एकरुप होतात.<br> '''39 ज्ञोनोत्तर जीवन'''<br> '''277'''<br> मी तो स्वयें परब्रह्म । मी चि स्वयें आत्माराम<br> मी तो असे निरूपाधी । मज नाही आधि -व्याधि<br> मी तो एकट एकला । द्वैत-भाव मावळला <br> मज विण नाहीं कोणी । एका शरण जनार्दनी <br> '''भावार्थ'''<br> आत्मज्ञान झालेल्या साधकाचे मनोगत या अभंगांत संत एकनाथ व्यक्त करतात. आपणास कोणतिही आधि, व्याधी, उपाधी नाहीं. चित्तातील द्वैत भाव लयाला जाऊन परब्रह्म रुपाशी एकरूप झालो असून सद्गुरू चरणी सर्वभावे शरणागत आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. <br> '''278'''<br> घर सोडोनि जावें परदेशा । मज सवें देव सरिसां <br> कडे कपाटें सीवरी । जिकडे पाहे तिकडे हरि<br> आतां कोणीकडें जावें । जिकडें पाहे तिकडें देव <br> एका बैसला निरंजनी । न जाईजे जनीं वनीं <br> '''भावार्थ'''<br> घराचा त्याग करून परदेशी गेलो तरी देव सतत आपल्या समवेत आहे ही जाणीव असल्याने एकनिष्ठ भक्ताला जिकडे पाहावे तिकडे देवाचे अस्तित्व जाणवते. एका जनार्दनी म्हणतात, देव नाही असे ठिकाण च नसल्याने नगरांत किंवा अरण्यांत कोठेही न जातां एका ठिकाणी निवांत बसावे. <br> '''279'''<br> जिकडे जावें तिकडे देवचि सांगातें। ऐसे केले नाथें पंढरीच्या<br> शब्द तेथें झाला समूळ चि वाव। गेला देहभाव हारपोनि <br> अंतरी बाहेरीं एकमय झाले। अवघे कोंदाटलें परब्रह्म <br> एका जनार्दनी ऐसी झाली वृत्ती। वृत्तीची निवृत्ती चिदानंदीं<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी म्हणतात, पंढरीच्या विठ्ठलाने अशी जादू केली कीं, जिकडे जावे तेथे देव सन्निध आहे असे वाटते. बाहेरील विश्व आणि अंतरंग विठ्ठलमय झालें. देहाचे भान हरपून गेले. सृष्टीतील अणू, रेणू या परब्रह्म स्वरुपाने व्यापून टाकले.या चे वर्णन शब्दात करावें तर शब्द च पोकळ ठरले. या चिदानंद स्वरूपांत वृत्तीची निवृत्ती झाली. <br> '''280'''<br> येणें जाणें खुंटलें क्रिया -कर्म ठेले। मज माझें भेटले आत्मरुप<br> त्यागूं तें काय भोगूं ते काय। सर्व ब्रह्मरूप पाहे कोंदाटलें<br> क्रिया कर्म धर्म निखिल परब्रह्म। त्यागूं भोगूं तेथें केवळ भ्रम <br> एका जनार्दनी सहजीसहज एक। एकी एक पाहतां कैंचेअनेक<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाच्या ज्ञानोत्तर जीवनात कोठे येणे जाणें, क्रिया कर्म संपून जाते.आत्मज्ञान झाल्यानंतर कांही मिळवायचे बाकी राहत नाही.काही भोग किंवा कशाचा त्याग करण्याची ईच्छा च उरत नाही. त्याग, भोग या केवळ भ्रामक कल्पना आहेत असे वाटते.सर्व क्रिया, कर्म, धर्म एका परब्रह्मांत विलीन होतात. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्वत्र व्यापून राहिलेल्या परब्रह्माचा एक अंश बनल्यावर दुजेपणाची वार्ता संपून जाते. <br> '''281'''<br> सकळ गोडिये जें गोड आहे । तें रसना चि झाली स्वये<br> आतां चाखावें तें कायें। जिव्हा अमृता वाकुल्या दिये <br> तया गोडपणाच्या लोभा । कैशा सर्वांगीं निघती जिभा <br> एका जनार्दनी गोडी । तया क्षण एक रसना न सोडी <br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरूंच्या मुखातून बाहेर पडलेल्या उपदेशामृताची गोडी रसनेने चाखली आणि सर्व गोड पदार्थापेक्षा मधुर रुप रसनेनें धारण केले. रसनेलाच एव्हढी गोडी प्राप्त झाली कीं त्यापुढे अमृताची गोडी फिकी पडली. रसनेचे हे माधुर्य चाखण्यासाठी सर्वांगाला जिभा फुटल्या. गुरु- मुखांतून आलेल्या उपदेशाच्या अमृताची गोडी एक क्षणभरही सोडण्यास रसना तयार नाही. ==एकनाथांचे अभंग== === '''मंगलाचरण''' === '''1'''<br> ॐ नमो सद्गुरूनिर्गुणा। पार नाही तंव गुणा। बसोनि माझिया रसना। हरिगुणा वर्णवी ।।1।। <br> हरिगुण विशाल पावन। वदवीं तूं कृपा करून । मी मूढमती दीन। म्हणोनि कींव भाकितसें।। 2।।<br> तुमचा प्रसाद जाहलिया पूर्ण । हरिगुण वर्णीन मी जाण । एका वंदितसें चरण। सद्गुरू आदरें।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> मंगलाचरणाच्या आरंभी संत एकनाथ आपले सद्गुरू जनार्दन स्वामी जे अपरंपार गुणांनी युक्त असून निर्गुण(सत्व,रज,तम) या गुणांच्या अतीत आहेत त्यांची करुणा भाकित आहेत. आपण मूढमती असून श्रीहरिचे अगणित, पावन गुण वर्णन करण्यास असमर्थ आहोत असे विनयाने सांगून सद्गुरूंच्या चरणांना वंदन करून त्यांचा कृपा प्रसाद मागत आहेत.सद्गुरूंची कृपा प्राप्त झाली की हरिगुण वर्णन करणे शक्य होईल असा विश्वास ते प्रकट करतात.<br> '''2'''<br> नमो व्यासादिक कवी हे पावन । जे परिपूर्ण धन भांडाराचे।। 1।।<br> करुनी उपदेश तारिलें बहुतां । उपदेश तत्वतां चालतसे ।।2।।<br> एका जनार्दनी तुमचा मी दास। येवढी ही आस पुरवावी ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू चरणांचे दास असलेले एका जनार्दनी आपली मागणी सद्गुरूंनी पूर्ण करावी अशी विनंती करतात आणि व्यासादिक कवी जे पारमार्थिक धनाचे भांडार असून ज्यांच्या उपदेशाने अनेक साधक तरून गेले आहेत अशा ज्ञान वंतांनी आपणास उपदेश करून उपकृत करावें अशी ईच्छा व्यक्त करतात. <br> '''3'''<br> परा पश्यंती मध्यमा वैखरी। नमियेली खरी आदिमाया।।1।।<br> वसोनिया जिव्हे वदावें कवित्व।हरिनामीं चित्त निरंतर ।।2।।<br> आणि संकल्प नाहीं माझे मनीं। एकाजनार्दनी वंदितसे।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा पश्यंती,मध्यमा,वैखरी या चारी वाणींची देवता आदिशक्ती आदिमाया असून तिला वंदन करुन एका जनार्दनी या आदिमायेने आपल्या जिव्हाग्री वसून कवित्व वदवावे अशी प्रार्थना करतात. हरिनामाशी आपलें चित्त निरंतर जडून राहावे या शिवाय वेगळा कोणताही संकल्प आपल्या मनांत नाही अशी मागणी एका जनार्दनी आपल्या सद्गुरूकडे करतात.<br> '''4'''<br> श्रीगुरुराया पार नाहीं तव गुणी। म्हणोनि विनवणी करीतसों ।।1।।<br> मांडिला व्यवहार हरिनामीं आदर । सादरा सादर वदवावें ।।2।।<br> न कळेचि महिमा उंच नीचपणें। कृपेचे पोसणें तुमचे जाहलो ।।3।।<br> एका जनार्दनी करुनी स्तवन। घातिलें दुकान मोलेंविण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरूंचे अगणित गुण आठवून त्या गुणांचे स्तवन करुन विनवणी करतांना एका जनार्दनी म्हणतात, हरिनामाचा आदर करुन आपण हरिचे गुण काव्यात रचण्याचा संकल्प केला असून सादरी करणासाठी सद्गुरुंची कृपा प्राप्त व्हावी अशी मनोमन प्रार्थना करीत आहेत.यासाठी लागणारी काव्यप्रतिभा अंगी नसतांना हा (मालाविण दुकान घालण्याचा उद्योग) काव्य-रचनेचा घाट घातला आहे.आतां कृपावंत होऊन सद्गुरूंनी सहाय्य करावें.<br> '''5'''<br> असतां बंदीशाळे। देवकी डोहळे। गर्भ घननिळे आथियेला।।1।।<br>गुज पुसे भ्रतारा। आनु नेणें दुसरा आवडी अवधारा । जिवा होय ।।2।।<br>मेळवुनि लेंकुरें । खेळ खेळावा साकार। गोकुळीं अवतार। गौळिया घरी।। 3।।<br>वर्षता शिळाधारीं। उचलला महागिरीं। वेणु पावे करीं। वाजवीत ।। 4।।<br>जळीं रिघ करावा । भवसर्प नाथावा। वरि बैसो बरवा। भाव माझा।। 5।।<br>कंसादिक वीर। त्यांचा करावा संहार । कीजे राज्यधर। उग्रसेना ।।6।।<br>एका यश द्यावे। त्रैलोक्य जिंकावें । कनकपूर वसवावें। सिंधूमाजीं ।।7।।<br>एका जनार्दनी । डोहाळे संपूर्ण । पुरवी नारायण। वासनेचे ।।8।।<br> '''भावार्थ'''<br> कंसाच्या बंदीशाळेंत असलेली देवकी आपले डोहाळे वासुदेवाला सांगत आहे. गोकुळांत गवळ्या-घरी अवतार घेऊन सवंगडी जमवून खेळ खेळणारा, हातांत वेणू घेऊन पावा वाजवणारा, शिळंधार पावसांत गोवर्धन पर्वत करांगुली वर उचलून धरणारा, यमुनेच्या जळांत शिरून कालिया सर्पाला घालवून लोकांना भय-मुक्त करणारा,कंसा सारख्या दुष्टांचा संहार करणारा, उग्रसेनाला राजपद मिळवून देणारा, त्रैलोक्य जिंकून समुद्रात सोन्याची द्वारका वसवणारा, असा घननीळ जन्माला यावा असे वाटते. हे आपल्या मनीचे डोहाळे नारायणाने पूर्ण करावेत असे देवकी आपल्या पतीदेवाला कारागृहांत सांगत आहे. '''6''' देवकी  निज उदरीं। गर्भाची  पाहे थोरी। तंव सबाह्य  अभ्यंतरीं। व्यापक श्रीकृष्ण ।।1।। अगे  हा स्वत: सिध्द हरी।  स्वयंप्रकाश  करीं । मीपणा  माझारीं। गर्भ वाढे।। 2।। आतां  नवल कैसे  परी। आठवा गर्भ धरी। त्याहि  गर्भा माझारीं।  मज मी देखे।। 3।। दाहीं  ईद्रिया माझारीं। गर्भाची वाढे  थोडी। कर्म तदाकारी । इंद्रिय वृत्ति  ।।4।। चितप्रकाशासी डोहळे। सद्रूप सोहळे। आनंदकल्लोळे  गर्भ वाढे।। 5।। तेथें  स्वस्वरूपस्थिती ।सुखरुप  प्रसुती। आनंद त्रिजगतीं  परिपूर्ण।।6।। एकाजनार्दनी । ज्ञानगर्भु  सार । चिद्रूप  चराचर। निखळ नांदू।। 7।। '''भावार्थ''' आपल्या  उदरांत वाढणाऱ्या  गर्भाचे देवकी माता कौतुकाने निरिक्षण  करीत असतांना  देहाच्या आंतबाहेर  व्यापकपणे  श्रीकृष्ण  रुप भरुन राहिले आहे,  हे रुप स्वयंसिद्ध असून स्वयंप्रकाशी  आहे असा अनुभव  येऊ लागला. विशेष नवलाची  गोष्ट अशी कीं,  या आठव्या गर्भाच्या  अंतरी देवकी  मातेला आपले  रुप दिसत आहे, पांच कर्मेंद्रिये  आणि पांच ज्ञानेंद्रियें यांच्या  सर्व वृत्ति हरिरुपाशी तदाकार झाल्या  आहेत असा  अनोखा अनुभव येऊ लागला. सद्चिदानंद स्वरुपांत देवकी तल्लीन झाली. स्वस्वरुपस्थिची  अखंड जाणीव चित्त व्यापून राहिली , त्रैलोक्य निरामय  आनंदाने पूर्ण भरून गेले. सारी चराचर सृष्टी श्रीकृष्ण  रुपाशी एकरुप झाली. निखळ आनंदात सुखरुप  प्रसुती झाली. असे  एका जनार्दनी म्हणतात. '''७''' देवकी करी चिंता । केवी आठवा वाचे आता । ऐसी \ भावना भाविता । जिवी तळमळ ।।१।। तंव न दुखताच पोट । वेण न लगता उध्दट । कृष्ण झाला प्रगट । स्वयें अयोनिया ।।२।। हरि सुनीळ सांवळे । बाळ निजतेजे तेजाळे । देखोनि वेल्हाळ । स्वयें विस्मीत ।।३।। ऐसे देखोनि श्रीकृष्णासी । मोहे आच्छादु जाय त्यासी । तंव प्रकाशु तियेसी कैसा वरेना ।।४।। वेगी वासुदेवाते म्हणे । तुम्ही गोकुळासी न्या तान्हे । एका जनार्दने कृपा केली ।।५।। '''भावार्थ''' देवकीच्या मन हे आठवे अपत्य कसे वाचेल या भयाने चिंताग्रस्त  झाले, या भावनेने जीव तळमळु लागला. बाळाचे आकाशासारखे निळेसावळे रुप स्वतेजाने झळाळत होते, ते पाहून ती विस्मयचकित झाली. प्रसुतिच्या कोणत्याही कळा (वेदना) न येता कृष्ण प्रगट झाला. त्या कृष्णरुपाने देवकीला मोहिनी घातली. हे अवर्णनीय कृष्णरुप कोणाला दिसु नये म्हणून ती त्याला पांघरूणाने झाकण्याचा प्रयत्न करु लागली. परंतु ते झळाळणारे स्वयंतेज देवकीला आवरणे शक्य नव्हते. एका जनार्दनी म्हणतात, देवकी आवेगाने वसुदेवाला सांगते की बाळाला त्वरेने गोकुळाला घेऊन जावे. '''८''' देवकी म्हणे वासुदेवासी । वेगी बाळक न्यावे गोकुळासी । घवघवीत तेजोराशी । देखे श्रीकृष्ण ।।१।। पूर्ण प्रकाश निजतेजे । पाहता न दिसे दुजे । तेथ कैचे माझे तुझे । लपणे छपणे ।।२।। सरसर अरजे दुरी । परब्रह्म आम्हा करी । अहं कंसाचे भय भारी । बाधी कवणा ।।३।। सर्वेचि पाहे लीळा । मुगुट कुंडले वनमाळा । कंठी कौस्तुभ तेजाळा । कटी तटी सूत्र ।।४।। क्षुद्र घंटिका किंकणी । बाहु भूषणे भूषणी । चिद्रत्ने महामणी । वीर कंकणे ।।५।। कमलवदन हरी । कमल नेत्रधारी । लीला कमळे करी । झेलीतसे ।।६।। करकमळी कमळा । सेवी चरणकमळा । ऐशी वसुदेव देखे डोळा । दिव्य मूर्ति ।।७।। लक्ष्मी डावलुनिया जाण । हृदयी श्रीवत्सलांछन । द्वीजपदाचे महिमान । देखे दक्षिणभागी ।।८।। शंख चक्रादि आयुधे चारी । पीतांबर धारी । सगुण निर्गुण हरि । समसाम्य ।।९।। ऐसे सगुण निर्गुण भाका । पहात पहात देखा। भिन्न भेदाची न रिघे रेखा । कृष्णपर्णीं ।।१०।। एका जनार्दन खरे । निजरूप निर्धारे । अहं कंसाचे वावरे । मिथ्या भय ।।११।। '''भावार्थ''' घवघवीत तेजोराशीसारखा दिसणाऱ्या या बाल्काला वेगाने गोकुळात न्यावे असे देवकी वासुदेवाला सांगते. श्रीकृष्णाच्या स्वयं तेजासमोर दुसरे  काही दिसेनासे झाले असता तेथे तुझेमाझ ही द्वैतभावनाच लोपून जाते, लपणे छपणे संभवत नाही. प्रत्यक्ष परब्रह्म जवळ असतांना कंसाचे भय बाधू शकत नाही असे सांगून वासुदेव कृष्णरुपाचे वर्णन करतात. कमलासारखे वदन असलेल्या श्रीहरीचे नेत्र कमलदलासारखे आहेत. हातामध्ये धारण केलेले कमळ हरीच्या चरण-कमळाला स्पर्श करीतआहे मस्तकावर मुकुट, कानांत कुंडले, गळ्यात वनमाळा, कंठाशी तेजस्वी कौस्तुभमणी, हातामध्ये छोटया घंट्या असलेली बाहुभुषणे, रत्नजडित मणी असलेली वीर-कंकणे अशी दिव्यमूर्ति वासुदेवानी डोळ्यांनी अवलोकन केली. छातीवर उजव्या बाजूला द्विज-पदाचे चिन्ह धारण करणार्या चतुर्भुज श्रीहरीने हातात शंख, चक्र ही आयुधे धारण करून पीतांबर परिधान केलेला दिसत होता. निर्गुण परब्रह्ममाचे हे सगुण साकार रुप निरखित असतांना वसुदेवाला मनातील कंसाचे भय मिथ्या आहे याची खात्री पटली, असे एका जनार्दनी सांगतात. <br> '''९''' देवकी  वसुदेवाकडे  पाहे। तंव तो  स्वानंदे गर्जताहे। येरी धावून  धरी पाये। उगे  रहा।। 1।। जळो जळो  ही तुमची  बुध्दी  । सरली संसारशुध्दी। कृष्ण  लपवा त्रिशुध्दी। जग प्रगट न  करावा ।।2।। आतां मी करूं कैसे। भ्रतारा  लागलें पिसे। मज मायेच्या ऐसें। पुरुष ममता न  धरी।।3।। मज मायेची  बुध्दी ऐसी।  म्यां आच्छादिलें  श्रीकृष्णासी। वेगें  होईन तुमची दासी। अति  वेगेंशीं बाळ न्यावें ।।4।। येरु म्हणे  नवल जालें  । तुज कृष्णे  प्रकाशिलें । त्वां  केवीं  आच्छादिलें  कृष्णरुप ।।5।। सरसर  अरजे मूढें। कृष्णरुप वाडें  कोडें । माया  कैंची ।।6।। येरी  म्हणे सांडा चावटी । कोरड्या  काय सांगू  गोष्टी गोकुळासी  उठाउठी बाळ न्यावें  माझें ।।7।। अवो  कृष्णीं चिंतिसी जन्ममरण  ।हेंचि तुझें  मूर्खपण  कृष्णनामे  जन्ममरण । समूळ  निर्दळिलें ।।8।। सरो  बहू बोलाचा  बडिवारु । परि  निर्धारु न धरवे  धीरु। या  लागीं  लेंकरूं  । गोकुळा न्यावें  ।।9।। तुम्हीं न माना माझिया बोला  । वेणेंवीण उपजला। नाहीं  योनिद्वारां आला । कृष्णनाथु  ।।10।। आतां  मी काय करूं  वो। वसुदेव म्हणे  नवलावो। तुझ्या  बोलाचा अभिप्रावो। तुझा तुजची न कळे।।11।। चोज कैसेविण । ज्या नाहीं जन्ममरण। त्यासी  मारील  कवण। समूळ  वावो ।।12।। जेणें  मीपण आभासे । तेणें  माझें मूर्खपणें  तुम्हां दिसे । हें  अंगीचें निजरुप पिसें । न  कळे तुम्हां  ।।13।। कृष्ण निजबोधु  सुंदरा। यासी जीवें जतन  करा । जाणिवेच्या अहंकारा। गुंता  झणीं।। 14।। आतां  काय मी बोलूं  शब्दू। ऐसा करितां अनुवादू  । बोले  खुंटला  शब्दू । प्रगटला  कृष्ण ।।15।। प्रकृति  पुरुष दोन्ही। मीनली  एकपणीं । एका  जनार्दनी बंदी मोक्ष  ।।16।। '''भावार्थ''' श्री  कृष्ण दर्शनाने  हर्षभरित होऊन गर्जना करणाऱ्या  वसुदेवाला पाहून देवकी हतबुद्ध होते. स्त्री  सुलभ ममतेने  तिने  कृष्णाला  अच्छादिलें  पण पुरुष स्नेहाच्या  बंधनांत बांधला  जात नाही  असे असतांना  बाळाच्या संरक्षणाचा विचार  न करतां  वसुदेव मोहबंधनात  अडकत आहे हे पाहून  त्याला शांत करून , वेगाने  बाळाला गोकुळी न्यावें अशी  विनंती  करते. श्री  कृष्ण स्वयंप्रकाशी  असून त्यानेच हे विश्व  प्रकाशित केले आहे, त्याला अच्छादिलें  असे म्हणणे मूर्खपणा आहे, ज्याच्या केवळ  नामस्मरणाने जन्म मरणाचे  बंधन तुटून पडते, जो  जन्म मरणाच्या अतित आहे  त्याला कोणी मारील असे म्हणणे  अज्ञानाचे लक्षण आहे असे तत्वज्ञान  सांगणाऱ्या वसुदेवाला सावध करण्यासाठी श्रीकृष्ण  स्वयंमसिध्द असूनही तो बाळरुपांत असल्याने  प्राण पणाला  लावून त्याचे कंसापासून  रक्षण करा असे कळकळीने सांगून  देवकी स्तब्ध होते. देवकीचा भावार्थ  लक्षांत येताच  पती-पत्नीच्या विचारांचे  मीलन होऊन संकटापासून मोक्ष (सुटका)  मिळतो. असे एका जनार्दनी सांगतात. '''10''' श्रीकृष्ण  न्यावा गोकुळा  । पायीं स्नेहाच्या  शृंखळा। कायाकपटीं  अर्गळा । मोह   ममतेच्या ।। 1।। कृष्णीं  धरितां आवडी  । स्वये  विराली स्नेहाची  बेडी । मुक्तद्वार परवडी  । नाही  अर्गळा  शृंखळा।।  2।। कृष्ण जंव  नये हातां । तंवचि बंधनकथा  । पावलिया  कृष्णनाथा। बंदी  मोक्ष।। 3।। ते संधि  रक्षणाईते। विसरली रक्षणातें।  टकमकीत पहाते। स्वयें कृष्ण नेतां ।।4।। श्रीकृष्ण  अंगशोभा। नभत्व लोपलें नभा।  दिशेची  मोडली प्रभा  । राखते कवण।। 5।। अंधारामाजी  सूर्य जातू । श्रीकृष्णासी असे  नेतु । सत्व स्वभावे असे सांगतु । कृष्ण  कडिये पडियेला ।।6।। अंध ते बंधन गेले। राखतो  राखणे ठेलें । एका जनार्दनी केलें। नित्य  मुक्त ।।7।। '''भावार्थ'''  श्री  कृष्णाला  गोकुणाला न्यावे  पण पायांत स्नेहाच्या  साखळ्या , देहाच्या तिजोरीला  ममतेची कडी आणि मोहाचे बंधन! कृष्णाचा  ध्यास लागताच स्नेह-ममतेची बेडी आपोआप गळून  पडते, मोक्षाची पर्वणी येते, जो पर्यंत कृष्ण सखा  आपलासा होत नाही तोपर्यंत सर्व बंधन बांधून ठेवतात. कृष्ण-कृपा  होताच मोक्षच बंदी बनतो. बाळाचे रक्षण करु पाहणारी देवकी, रक्षण  करण्याचे विसरून दूर जाणाऱ्या कृष्णाकडे एकटक बघत राहते. कृष्णाच्या  निळसर, सावळ्या अंगकांतीघ्या शोभेत  आकाशाची निळसर शोभा लोपून जाते. दिशांची  प्रभा निस्तेज बनते. मावळता सूर्य अंधारांत  अलगद बुडत जातो तसा मोह-बंधनाचे, अज्ञानाचे  पटल दूर सारून  वसुदेव  कृष्णाला  घेऊन यमुनेच्या  दिशेने निघतो, वसुदेव नित्यमुक्त  होतो असे एका  जनार्दनी म्हणतात. '''11''' तीरा  आणिला श्रीकृष्ण  । हरिखे यमुना झाली  पूर्ण । चढे स्वानंद  जीवन । चरण  वंदनार्थ।।1।। वसुदेव म्हणे कटकटा यमुना  रोधिली वाटा।  कृष्ण असतां निकटा। मोहे  मार्ग न दिसे।। 2।। कृष्ण  असतां हातीं। मोहें  पडली भ्रांती। मोहाचिये  जाती। देव नाठवे बा।। 3।। मेळी  मुकी वेताळ।मारको  मेसको वेताळ। आजी  कृष्ण राखा सकळ। तुम्ही  कुळदेवतांनो ।।4।। अगा वनींच्या  वाघोबा। पावटेकीच्या  नागोबा  । तुम्ही  माझिया कान्होबा। जीवें  जतन करा।। 5।। हातीचा  कृष्ण विसरुन। देव  देवता होतों दीन। मोहममतेचे महिमान। देवा  ऐसें आहे।। 6।। मोहे  कृष्माची आवडी ।तेथें न  पडे  शोक सांकडीं।  एका जनार्दनी पावले  परथडी। यमुनेच्या  ।।7।। '''भावार्थ''' वसुदेव  श्री कृष्णासह  यमुनेच्या तीरावर  पोचलें. हर्षभरित  झालेल्या  यमुनेला स्वानंदाचा  पूर आला. श्री हरिच्या  चरण-वंदना साठी यमुनेच्या  पाण्याला भरती आलेली पाहून  वसुदेव संभ्रमात पडलें, परमात्मा  श्रीकृष्ण जवळ  असूनही  मार्ग दिसेनासा  झाला.मोहानें चित्त  भ्रांत झाले. काकुळतीला  येऊन कुळदेवतेची,  वन्य प्राणी वाघोबा, नागोबा  यांना कान्होबाचे रक्षण करण्यासाठी  विनवू लागले. मोह ममतेची झापड आल्याने हाती  असलेले कृष्ण रुपी भाग्य विसरून देव-देवतांपुढे  दीन झालें. परंतू जेथें  कृष्ण प्रेमाची  आवड तेथील दु:ख, संकटे  आपोआप दूर पळतात असे सांगून  एका जनार्दनी म्हणतात, वसुदेव कृष्णासह  यमुनेच्या पैलतीरावर  सुखरूप पोचले. '''12''' गोकुळीं  ठेवितां श्रीकृष्णनाथ  । वसुदेवास माया प्राप्त। तेणें पावला  त्वरित । देह  बंदीशाळे।। 1।। तंव  तुटली जडली बेडी ।कपाटा  पडली कडी। भव भयाच्या काडी।  अहं कंस पावे ।।2।। श्रीकृष्ण  सांडिला मागें । पंचमहाभूत पाठी  लागे । मिथ्या बंधन वाउगें । उठी  मरण भये ।।3।। कंस  पुसे लव[[लाह्या]]।  काय प्रसवली तुझी  जाया। म्हणोनी आणिली  योगमाया  । वसुदेवें  ।।4।। वेगें देवकी  म्हणे । कंस पुसेल जेव्हां  तान्हें। तेव्हां तुवां देणें  । हे तया  हातीं  ।।5।। ते  देतां देवकीजवळी  । गर्जे ब्रह्मांड किंकाळी। टाहो  फुटली आरोळी  । दैत्यनिधीची ।।6।। तेणें  दचकलें दुर्धर  । कामक्रोधादि  असुर । कंस पावला  सत्वर । .धरावयासी ।।7।। वेगीं  आठवा आणवी। तंव हातां आली आठवी  । कंस दचकला दुर्धर जीवीं । नोहें  जालेंचि  विपरीत  ।।8।। आठवा  न दिसे डोळां  । आठवी पडली गळां  । कर्म न सोडी कपाळा।  आलें मरण मज ।।9।। परासि  मारितां  जाण । मारिल्या  मारी मरण । कंस भीतसे आपण  । कृष्ण  भय करी ।।10।। आठवी  उपडितां तांतडी। तंव  तें ब्रह्मांड  कडाडी। हातांतून  निष्टली हडबडी। कंस भयाभीतु  ।।11।। तंव  ती गर्जलीं अंबरी  । पैल गोकुळी  वाढे  हरी। तुज  सकट बोहरी । करील  दैत्यकुळाची।।12।। वधितां  देवकीची बाळें।  माझे पाप मज फळलें। माझे  निजकर्म  बळें। आलें  मरण मज ।।13।। भय  संचलें गाढे। तेणें  पाऊल न  चले पुढें।  पाहतां गोकुळाकडे  । मूर्चिछित कंस  बा ।।14।। आसनीं  भोजनीं शयनीं। भये  कृष्ण देखे  नयनीं।  थोर भेदरा  मनीं । जनीं  वनीं हरी देखे  ।।15।। कृष्ण  भयाचे मथित  । कंसपणा विसरे  चित्त। एका जनार्दनी भक्त  । भयें  जीवन्मुक्त  ।।16।। '''भावार्थ''' कृष्णरुपी   परमात्मा गोकुळीं  पोचतांच वसुदेवानें   कृष्णाला  यशोदेच्या  पुढे ठेवले  आणि यशोदेने प्रसवलेली  योगमाया घेऊन  वेगानें  मथुरेला पोचले. कंस  येतांच त्याच्या हातीं  ही योगमाया द्यावी असे सांगून  योगमायेला देवकीच्या स्वाधीन केली.  मरण भयाने गांजलेला, कामक्रोधाने पेटलेला  कंस त्वरेने देवकीच्या काराग्रुही आला असतां आठव्या  कृष्णा ऐवजी  आठवी माया त्याच्या  गळ्यांत पडली. दुष्कर्माची  फळे कपाळावरील कर्म रेषांना  पुसता येत नाही म्हणून पश्चातापाने पोळलेला  कंस योगमायेला हतांत  घेऊन शिळेवर  आपटणार तोच हातांतून  निसटून कडाडत  वरचेवर आकाशाकडे  झेपावतांना गरजली ,संपूर्ण दैत्यकुळाचा  विनाश करणारा  श्रीहरी गोकुळांत  नांदत आहे , असे सांगून  एका जनार्दनी म्हणतात, देवकीच्या बाळांचा  वध करणारा  कंस आपल्याच  पाप कर्माचे फळ काळरुपाने  समोर उभे राहिले  असे पाहून मृत्यु भयाने मूर्चिछित  झाला. कृष्ण भयाने  कंसाचे चित्त व्यापून  टाकले.आसनी,  भोजनीं,  शयनीं ( आसनावर  बसला असता, जेवण  घेत असतांना, झोपला  असतांना ) नगरात किंवा वनांत  सर्वत्र कंसाला मृत्यु-रूपांत  कृष्ण दिसू लागला .कृष्ण-भयाने  कंस आपला कंसपणा  (दुष्टपणा) विसरून गेला. एका  जनार्दनी म्हणतात,  कृष्ण भयाने कंस जीवनमुक्त  झाला. '''13''' गोकुळीं  आनंद जाहला । रामकृष्ण  घरा आला ।नंदाच्या दैवाला  । दैव आले  अकस्मात।। 1।। श्रावण  वद्य अष्टमीसी। रोहिणी  नक्षत्र ते दिवशीं। बुधवार  परियेसी । कृष्णमूर्ति  प्रगटली ।।2।। आनंद  न समाये त्रिभुवनीं । धांवताती  त्या गौळणी । वाण भरुनी  नंदराणी। सदनाप्रती।।3।। एका  जनार्दनी अकळ । न कळे ज्याचें  लाघव  सकळ । तया  म्हणती बाळ जो  म्हणती बाळ। हालविती।। 4।। '''भावार्थ''' श्रावण वद्य अष्टमीला  रोहिणी नक्षत्रावर  बुधवारी नंदाच्या घरीं  बलराम व  श्रीकृष्णमूर्ति  प्रगट झाली. नंदाचे  भाग्य उजळले. गोकुळीचा आनंद त्रिभुवनांत  मावेनासा झाला. बाळासाठी वाण घेऊन गौळणी  नंदाराणीच्या सदनाकडे झेपावू  लागल्या.ज्याचे  लिलालाघव अगम्य आहे अशा सर्वसाक्षी परब्रह्माला जो जो बाळा म्हणून पाळणा हलवणार्या गोपींच्या भावना अकलना पलिकडच्या आहेत असे  एका जनार्दनी  म्हणतात.   '''14''' एक  धांवूनी  सांगती । अहो  नंदराया म्हणती। पुत्रसुख  प्राप्ती । मूख पहा चला ।।1।। सवें  घेऊनि ब्राह्मणा । पहावया  पुत्रवदन। धांवूनियां  सर्वजण । पहावया येती।। 2।। बाळ  सुंदर  राजीवनयन । सुहास्यवदन  घनश्यामवर्ण । पाहूनियां  धालें मन सकळिकांचे तटस्थ  ।।3।। पाहूनि परब्रह्म सांवळा  । वेधलें मन तमालनीळा। एका जनार्दनी पाहतां  डोळा। वेधें  वेधिलें सकळ ।।4।। '''भावार्थ''' पुत्रप्राप्तीची  आनंददायक बातमी कुणीतरी  घाईघाईने नंद  रायाला  सांगते आणि  पुत्रमुख पहावयास  चला असे  सुचवतो. ब्राह्मणाला  बरोबर घेऊन सर्वजण उत्सुकतेने  पुत्रवदन  पहाण्यासाठीं  निघतात. कमलनयन,  मेघश्याम, हसतमुख, सुंदर   कृष्णवदन पाहून सगळे  कौतुकाने स्तब्ध होतात. निळेसावळे  परब्रह्मरुप सर्वांचे  मन वेधून घेते. मनाला  कृष्णरुपाचे  वेध लागतात असे  एका जनार्दनी म्हणतात. '''15''' वेधल्या  गोपिका सकळ । गोवळ  आणि गोपाळ। गायी म्हशी  सकळ । तया कृष्णाचे ध्यान  ।। 1।। नाठवे दुजें मनीं कांहीं।  कृष्णावांचुनी आन नाहीं। पदार्थमात्र सर्वही। कृष्णाते  देखती ।।2।। करितां  संसाराचा धंदा । आठविती त्या  गोविंदा । वेधें  वेधल्या कृष्णछंदा। रात्रंदिवस  समजेना  ।।3।। एका जनार्दनी  छंद । हृदयीं तया गोविंद  । नाही  विधि आणि  निषेध। कृष्णावांचुनी  दुसरा ।।4।। '''भावार्थ'''  सर्व  गोप, गोपिका  आणि गुराखी तसेच  गाई म्हशी सारखे मुके  प्राणी यांना  श्रीहरिचे ध्यान  लागलें. कृष्णावांचून  दुसरे कांहीं  सुचेनासे  झाले. सर्व  वस्तुमात्रांत  कृष्णरुप दिसू लागले.  गोपिका संसाराची कामे  करतांना गोविंदाला आठवूं लागल्या. मनाला    कृष्णाचा छंद जडला. काळाचे भान , बाह्य जगाचे  नियम आणि बंधने विसरून गोविंदाशी एकरुप झाल्या . '''16''' गोकुळीच्या  जनां ध्यान । वाचे  म्हणती कृष्ण कृष्ण। जेवितां बैसतां  ध्यान । कृष्णमय  सर्व।। 1।। ध्यानीं  ध्यातीं कृष्ण।आणिक  नाहीं दुजी तृष्णा  । विसरल्या विषयध्याना  । सर्व देखती  कृष्ण ।।2।। घेतां  देतां वदनीं कृष्ण। आन  नाहीं कांहीं मन। वाच्य  वाच्य वाचक कृष्ण । जीवेभावे सर्वदा  ।।3।। कृष्णरुपी  वेधली वृत्ती । नाही  देहाची पालट स्थिती  । एका जनार्दनी देखती  । जागृति स्वप्नीं कृष्णाते  ।।4।। '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या  लोकांना कृष्णाचे  ध्यान लागले. त्यांना  सर्व जग कृष्णमय दिसू  लागले. जेवताना, उठतां बसतां  ते कृष्णाचे  नामस्मरण करु लागले. इंद्रिय विषयांचे  ध्यान विसरून , सर्व ईच्छा आकांक्षांचा  त्याग करून , मन कृष्णाला अर्पण करून त्या  सर्व गोप-गोपिका जीवे -भावे कृष्ण चरणी लीन  झाल्या. गाढ झोपेत,स्वप्नावस्थेंत, जागृत असतांना, त्यांच्या   सर्व वृत्ती कृष्णरुपानें  वेधून घेतल्या. काया, वाचा  मनाने ते कृष्णरुप  झाले, आपल्या देहाचा विसर पडला. असे  एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. === '''गर्गाचार्याचे जातक''' === '''17''' व्रजांत कोणे एक वेळेशी। आले गर्गाचार्य ऋषी। त्यासी दाखवितां कृष्णासी । चिन्हें बोलतां झाला.।। 1।। यशोदाबाई ऐक पुत्राची लक्षणें ।।ध्रु0।। मध्यें मुख्य यशोदा बाळा । सन्मुख रोहिणी वेल्हाळा। भोंवता गोपिकांचा पाळा । त्या गोपाळा दाखविती ।।2।। करील दह्या दुधाची चोरी। भोगिल गौळियांच्या पोरी। सकळ सिंदळांत चौधरी। निवडेल निलाजरा।। 3।। चोरूनी नेईल त्यांची लुगडीं। त्यांचे संगे घेईल फुगडी। मेळवुनी गोवळ गडी । सुगडी फोडी शिंकींचीं । ।।4।। पांडव राजियांचे वेळी । काडील उष्टया पत्रावळी । ढोरें तुमच्या घरची वळी । निवडेल निलाजरा ।।।5।। यावरी कलवंडतील झाडें ।लत्ता खळाळ हाणील घोडे । महा हत्ती धरील सोंडें। परी ती विघ्ने मावळतीं ।।6।। यावरी गाडा एक पडावा ।अथवा डोहामाजीं बुडावा। वावटुळीनें उडुनी जावा ।सांपडावा वैरीयाला ।।7।। कारण सच्चिनंदाचें । बीज नोहे हें नंदाचें । जन्मांतर गोविंदाचे नव्हे कथिल्या मथिल्यांचें ।।8।। हृदयीं श्रीवत्सलांछन । ब्राह्मणलत्तेचें भूषण ।हा होईल ब्राह्मण जन । एका जनार्दनीं घरींचा ।।9।। '''भावार्थ'''<br> एकदां व्रजभूमीत गर्गाचार्य ऋषी आले ,त्यांनी कृष्णाची बाल-लक्षणे अवलोकन करून यशोदेला भविष्यात घडून येणार्‍या कृष्ण -लीलां वर्णन करुन सांगितल्या. मध्यें यशोदेचा कृष्ण, त्याच्या समोर रोहिणीचा बलराम, भोवती गोपाळांचा मेळा भरला असतांना ऋषी श्रीकृष्णाचे जातक सांगतात. हा कृष्ण गोकुळांत दह्यादुधाची चोरी करील,गौळणींची लुगडी चोरून नेऊन त्यांच्या खोड्या काढील गोपाळ-गडी जमवून गवळ्यांच्या घरांत शिरून शिंक्यावरची दह्यादुधाची भांडी फोडील. गोप-गोपिकांना जमवून रासक्रीडा, फुगडी असे खेळ करील नंद-यशोदेच्या घरच्या गाई राखिल. बालपणी कृष्णावर अनेक संकटे येतील. बालकृष्णावर झाडे कोसळतील, घोड्यांच्या टापांचे प्रहार होतील, बलाढ्य हत्ती सोंडेत पकडतील , या शिवाय गाडा अंगावर पडणे, डोहांत पडणे, वावटळीने उडून जाऊन वैर्याच्या हाती सापडणे अशा अनेक दुर्घटना घडून येतील परंतू ही सर्व विघ्ने मावळतील. पांडवांच्या शराजसूय यज्ञाच्या वेळी श्रीकृष्ण उष्टया पत्रावळी काढील. कारण नंदाचे बीज नसून सच्चिदानंदाचा अवतार आहे. त्याने गोविंद रुपाने जन्म घेतला असून हृदयावर ब्राह्मणाने मारलेल्या लाथेचा प्रहाराने झालेल्या जखमा भूषण म्हणून धारण करील. श्रीकृष्णाचे ऋषींनी सांगितलेले जातक एका जनार्दनी या अभंगात वर्णन करुन सांगतात. === नंदास विश्वरुप दर्शन === '''अभंग 18''' एके दिनी नवल जालें। ऐकावें भावें वहिलें।। 1।। घरीं असतां श्रीकृष्ण । योगियांचे निजध्यान।।2।। नंद पुजेसी बैसला। देव जवळी बोलाविला।। 3।। शाळीग्राम देखोनि । मुखांत घाली चक्रपाणी।। 4।। नंद पाहे भोंवतालें। एका जनार्दनी बोले।। 5।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी एक दिवस घडलेली नवलाची गोष्ट या अभंगात कथन करीत आहेत.योग्यांच्या निजध्यानाचा विषय असलेला श्रीकृष्ण तेव्हां घरात असतांना नंदराजा पुजेला बसले होते.त्यांनी श्रीकृष्णाला जवळ बोलावून घेतले. पुजेच्या देवामधील शाळीग्राम पाहून कृष्णाने तो तोंडात घातला. नंदराजा भोवताली शाळीग्राम शोधू लागले. '''19''' म्हणे कृष्णराया शाळीग्राम देई । येरे लवलाही वदन पसरी।। 1।। चवदा भुवनें सम ती पाताळें ।देखियेलीं तात्काळें मुखामाजी ।।2।। स्वर्गीचे देव मुखामाजी दिसती । भुलला चित्तवृति नंदराव ।।3।। एका जनार्दनी नाठवे भावना। नंद आपणा विसरला।। 4।। '''भावार्थ''' नंदरायाने कृष्णा कडे शाळीग्राम मागितला असतां श्रीकृष्णाने लगेच मुख पसरून दाखविले,तेव्हां नंदरायाला वदनामध्ये चौदा भुवने सप्त पाताळांचे दर्शन घडलें तसेच स्वर्गीय देवांचे दर्शंन घडले. हा चमत्कार बघून नंदाच्या चित्तवृत्ती लोप पावल्या, नंदराया स्वता:चे अस्तित्व विसरून गेले. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदराया सर्व ऐहिक भावना विसरून गेले. '''20''' घालुनी माया म्हणे नंदराया । भजे यादव राया कायावाचा ।।1।। संसारसुख भोगाल चिरकाल । परब्रह्म निर्मळ तया भजे ।।2।। नंद म्हणे देव दूर आहे बापा। आम्हांसी तो, सोपा कैसा होय।। 3।। ऐकतांचि वचन काय करी नारायण । प्रगटरूप जाण दाखविलें ।।4।। शंख चक्र गदा पद्म तें हस्तकीं मुगुट मस्तकीं शोभायमान ।।5।। ऐसा पाहतां हरी आनंद पै झाला। एका जनार्दनी भेटला जीवेंभावें ।। 6।। '''भावार्थ''' मायेचे हे नवल बघून नंदराया काया, वाचा, मनानें यादव रायाचे भजन करु लागला, तेव्हां निर्मळ परब्रह्माचे सतत भजन केल्यास चिरकाल संसारसुख भोगतां येईल परंतु देव भक्तापासून खूप दूर असल्याने भक्तांना तो सहजसुलभ कसा होईल हे नंदरायाचे वचन ऐकतांच नारायणानें शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण केलेले, मस्तकावर सुंदर मुगुट असलेले आपले शोभायमान रूप प्रगट केले. हरीचे हे मनोहर रुप पाहून नंदरायास अवर्णनीय आनंद झाला. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदाला श्रीहरी जीवेभावे भेटला. === श्रीकृष्ण भगवानाचें चौर्यकर्म === '''21''' सांवळें सानुलें म्हणती तान्हुलें। खेळें तें वहिलें वृन्दावनी।। 1 ।। नागर गोमटें शोभे गोपवेषें। नाचत सौरसें गोपाळासीं।। 2।। एका जनार्दनी रुपासी वेगळें। अहं सोहमा न कळे रूपगुण ।।3।। '''भावार्थ''' सावळ्या रंगाचा बालकृष्ण वृंदावनात क्रिडा करतो गोपवेष घालून गोपाळांसवे नृत्य करणाऱ्या बालकृष्णाचे नागर रूप अतिशय विलोभनीय दिसते. एका जनार्दनी म्हणतात, ह्या आगळ्या-वेगळ्या रुपाचे रहस्य वेदशास्त्रांनादेखिल उलगडत नाही. '''२२''' वेदादिक श्रमले न कळे जया पार । शास्त्रसी निर्धार न कळेची ।।१।। तो हा श्रीहरी नंदाचिया घरी । क्रीडे नानापरी गोपिकासी ।।२।। चोरावया निघे गोपिकांचे लोणी । सौंगडे मिळोनी एकसरे ।।३।। एका जनार्दनी खेळतसे खेळ । न कळे अकळ आगमानिगमा ।।४।। '''भावार्थ''' नंदाघरी नांदणाऱ्या श्रीहरीच्या अवतार लीलेचे रहस्य जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात असताना वेद थकून गेले आणि शास्त्रांना त्याचा निर्णय करणे अशक्य झाले. सवंगडी मिळवून गोपिकांच्या घरातील लोणी चोरून नेणे, गोपिका जमवून त्यांच्यासवे रासक्रीडा करणे, नाना प्रकारचे खेळ खेळणे यांची कारणे समजून घेणे वेदशास्त्रांना कळेनासे झाले, असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''२३''' मेळवोनि मुले करावी हे चोरी । पूर्ण अवतारी रामकृष्ण ।।१।। पाळती पाहती एका जाणविती । सर्वे जाऊनी खाती [[दही]]दूधा ।।२।। सांडिती फोडिती भाजन ताकाचे । कवळ नवनीताचे झेलिताती ।।३।। एका जनार्दनी नाटकी तो खेळ । न कळे अकळ वेदशास्त्रा ।।४।। '''भावार्थ''' बलराम आणि श्रीकृष्ण अवतारी पुरुष असतांना मुले गोळा करून, पाळत ठेवून, एकमेकांना बोलावून, सर्व मिळून गोपिकांच्या घरचे दहीदूध खातात, ताकाचे मडके फोडतात, लोण्याचे गोळे झेलतात. एका जनार्दनी म्हणतात, या नाटकी खेळांचा अर्थ वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही. '''२४''' पाळतोनि जाती घरासी तात्काळ । खेळ तो अकळ सर्व त्याचा ।।१।। गोपाळ सवंगडे मेळवोनि मेळा । मध्ये तो सावळा लोणी खाये ।।२।। निजलियाच्या मुखा माखिती नवनीत । नवल विपरीत खेळताती ।।३।। न कळे लाघव करी ऐशी चोरी । एका जनार्दनी हरी गोकुळात ।।४।। '''भावार्थ''' गोपाळ सवंगडी जमवून त्यांच्यामधे बसून सावळा श्रीहरी लोणी खातो, झोपेत असलेल्या गोप-गोपिकांच्या मुखास लोणी माखतो असे नवलाईचे विपरीत खेळ खेळतो. चोरी करताना अशा सहजपणे करतो की त्याचे लाघव कळतच नाही असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''२५''' मेळवोनि मेळा गोपाळांचा हरी । निघे करावया चोरी गोरसाची ।।१।। धाकुले सवंगडी घेऊनि आपण । चालती रामकृष्ण चोरावया ।।2।। ठेवियेलें लोणी काढिती बाहेरी ।खाती निरंतरीं सवंगडी ।।3।। एका जनार्दनी तयाचें कौतुक । न पडे ठाऊके ब्रह्मादिका ।।4।। '''भावार्थ''' बाल सवंगड्यांना सवे घेऊन राम-कृष्ण गोरसाची चोरी करायला निघतात. गोपिकांनी ठेवलेले लोणी बाहेर काढून सवंगडी ते नेहमी च खाऊन फस्त करतात. एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीच्या या लीलांचे कौतुक ब्रह्मदेवांना सुध्दा कळत नाही. ===विचार=== '''26''' मिळती गौळणी दारवटां बैसती । धरूं आतां निश्चिती घरामध्ये ।।1।। येतो जातो हे न कळे त्याची माव । वाउगीच हांव थरिताती ।।2।। पांच सात बारा होऊनिया गोळा बैसती सकळां टकमक ।।3।। एका जनार्दनी न सांपडेचि तयां । योगी ध्याती जया अहर्निशी ।।4।। '''भावार्थ''' पाच, सात, बारा असे गट करून गौळणी श्री हरीला पकडण्यासाठीं दाराआड लपून बसतात. एकटक नजरेने सगळीकडे बघत असतात. श्री हरीला पकडण्याची निरर्थक खटपट करु पाहतात पण श्रीहरी त्यांना चकवा देऊन येतो आणि निघून जातो. एका जनार्दनी म्हणतात, रात्रंदिवस ध्यान धारणा करूनही योग्यांना श्रीहरी सापडत नाही. '''27''' अहर्निशी योगी साधिती साधन । तयांसी महिमान न कळेची ।।1।। तो हा श्रीहरी बाळवेषे गोकुळीं । खेळे वनमाळी गोवळियांसी ।।2।। एका जनार्दनी न कळे महिमान । तटस्थ तें ध्यान मुनीजनीं।। 3।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी म्हणतात, रात्रंदिवस ध्यान योगाची साधना करुनही योगी जनांना ज्या श्रीहरीचा अवतार महिमा कळत नाही तो वनमाळी बाळवेष धारण करून गवळ्यांच्या सवे खेळ खेळतो. '''28''' न सांपडे हाती वाउगी तळमळ । म्हणोनि विव्हळ गोपी होती ।।1।। बैसती समस्ता धरू म्हणोनि धावे। तंव तो नेणवें हातालागीं ।।2।। समस्ता मिळोनी बैसती त्या द्वारें। नेणवेचि खरे येतो जातो।। 3।। एका जनार्दनी न सांपडेचि तयां । बोभाट तो वांयां वाउगाची।। 4।। '''भावार्थ''' श्रीहरीला पकडण्यासाठी दारामागे लपून बसलेल्या गोपी श्रीहरी हाती लागत नसल्याने निराश झाल्या,त्यांना वेगळ्याच प्रकारची तळमळ लागून राहिली. एका जनार्दनी म्हणतात, गोपींना श्रीहरी केव्हां येतो आणि जातो हे समजत नाही त्यांचा हा खटाटोप व्यर्थ आहे. '''29''' वाउगे ते बोल बोलती अबळा । कवळ ते गोपाळा धरूं शके ।। 1।। प्रेमावीण कोण्हा न सांपडे हरी । वाउगी येरझारी घरामध्यें ।।2।। एका जनार्दनी गोपीकांसी शीण। म्हणोनि विंदान करीतसे।। 3।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, गोपींचे बोलणे वाउगे (अयोग्य) असून श्रीहरी प्रेम भक्ती शिवाय कोणालाही आपलासा करता येऊ शकत नाही. गोपिकांना यामुळे शीण होत असून त्या घे ते हम मी हे व्यर्थ गोंधळ घालीत आहे. '''30''' नवल ती कळा दावी गोपिकांसी। लोणी चोरायासी जातो घरा ।।1।। धाकुले सवंगडे ठेवुनि बाहेरी । प्रवेशे भीतरीं आपणची ।।2।। द्वार झाकोनियां बैसती गोपिका । देखियेला सखा गोपाळांचा ।।3।। एका जनार्दनी धांवुनि धरिती । नवल ते रीती करीतसे ।।4।। === '''भा हे ते मऊ मऊवार्थ''' === लोणी चोरायला घरांत जातांना श्रीहरी बाळ सवंगड्यांना बाहेरच ठेवून आपण एकटाच घरांत प्रवेश करतो. दार बंद करून बसलेल्या गोपिकांना गोपाळांचा सखा हरी दिसतो .एका जनार्दनी म्हणतात, गोपी धावत जाऊन हरीला पकडण्याचा खटाटोप करतात. गोपिका हरीच्या मागे धावून त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करतात, एका जनार्दनी म्हणतात, हरी अशा प्रकारे नवलाचे खेळ खेळतो. '''31''' गोपी धावुनिया धरिती तयातें । उगा पाहे बहतें न बोले कांही ।।1।। करीती गलबला मिळती सकळां । बोलती अबला वाईट तें । कां रे चोरा आतां कैसा सांपडलासी। म्हणोनी हातासी धरियेलें।।3।। वोडोनियां नेती यशोदे जवळी। आहे वनमाळी कडेवरी ।।4।। एका जनार्दनी यशोदेच्या करी । उभा श्रीहरी लोणी मागें ।।5।। '''भावार्थ''' गोपी धांवून वनमाळीला पकडतात तो कांही न बोलतां त्यांच्याकडे बघतो.गोपी एकच गलबला करुन श्रीहरीची वाईट शब्दांनी कानउघाडणी करतात.चोर बरा सांपडला असे बोलून हाताला धरुन ओढत यशोदेकडे घेऊन जातात.एका जनार्दनी म्हणतात, नवल असे कीं,यशोदेच्या कडेवर बसून श्रीहरी लोणी मागत असतो. '''32''' घरोघरीं कृष्ण धरिला बोभाटा । घेऊनि येती धीटा राजद्वारीं ।।1।। पाहती तो उभा यशोदे जवळी । वाउगी ती कळी दिसताती ।।2।। गोपिका धांवती घेऊनिया कृष्ण । न कळे विंदान कांही केल्या ।।3।। घेऊनिया येती तटस्थ पाहती। विस्मित त्या होती आपुलें मनीं ।।4।। एका जनार्दनी दावीत लाघव । न कळेंचि माव ब्रह्मादिका।।5।। '''भावार्थ''' गोपींनी कृष्णाला पकडलें ही बातमी घरोघरी पोचली.या धिटुकल्या हरीला राजद्वारी आणले, आणि पाहतात तर बालकृष्ण यशोदे जवळ उभा आहे. हा वेगळाच चमत्कार गोपी तटस्थपणे बघत राहिल्या. विस्मयचकित झाल्या.एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचे लाघव,अवतार लीला ब्रह्मादी देवांना सुध्दा उमजत नव्हत्या. '''33''' मिळाल्या गोपिका यशोदे जवळा। तटस्थ सकळां पाहताती।। 1।। यशोमती म्हणे आलेती कासया । वाऊगें तें वांयां बोलताती ।।2।। एका जनार्दनी बोलण्याची मात। खुंटली निवांत राहिल्या त्या।। 3।। '''भावार्थ''' सगळ्या गोपिका एकत्र जमून यशोदेकडे गेल्या.त्यांच्याकडे आश्चर्याने बघत यशोमती माता म्हणते,येथे येऊन निरर्थक कागाळ्या करीत आहात.एका जनार्दनी म्हणतात,यापुढे बोलण्याची सोय न राहिल्याने गोपी अवाक् होऊन निवांत राहिल्या. '''34''' आपुलिया घरा जाती मुकवत । नाहीं दुजा हेत चित्ती कांहीं ।।1।। परस्परें बोल बोलती अबला । कैसी नवल कळा देखियेली ।।2।। धरुनिया करी जाती तेथवरी । उभा असे हरी जवळीच ।।3।। एका जनार्दनी न कळे लाघव । तटस्थ गोपी सर्व मनामाजी ।।4।। '''भावार्थ''' दुसरा कोणताही हेतू मनांत न ठवता,नि:शब्द होऊन गोपी यशोदे कडून निघाल्या. एक-दुसरीला दोष देत,मनांत आश्चर्य व्यक्त करीत त्या मूकपणे घरी परतल्या. एका जनार्दनी म्हणतात, ही विस्मयकारक लीला बघून गोपी मनामध्ये कांही सुचेनासे होऊन तटस्थ झाल्या. '''35''' आपुल्या मनासी करिती विचारले । न धरवे साचार कृष्ण ज्अभाविक करीं ।।1।। योगियांचे ध्यानीं न संपडे कांहीं । तया गोपिकाही धरुं म्हणती ।।2।। धरितां न धरणे तळमळ । वाऊगा कोल्हाळ करिती वांयां ।।3।। एका जनार्दनी शुध्द भक्तिविण । न पवे। नारायण कवणा हातीं ।।4।। '''भावार्थ''' कृष्णाला हातात पकडणे अशक्य आहे, हे नि:संशयपणे सत्य आहे. अथक प्रयत्नांनंतर सुध्दां जो ध्यानांत देखील योग्यांना सापडत नाही, त्याला हातांत पकडू असे गोपी म्हणतात, त्यासाठी मनांत तळमळतात, अकारण गोंधळ करतात. एका जनार्दनी म्हणतात,नि:ष्काम भक्ती शिवाय नारायण कोणाच्याही हातीं सापडणार नाही. '''36''' अभाविकांसी तो जवळीचा दुरीं । दुरीचा जवळी हरी भाविकांसी ।। 1।। म्हणोनि अभावें ठकती गोपिका । त्या यदुनायका न धरती।। 2।। वावुगे ते कष्ट मनींचा तो सोस । सायासे सायास शिणताती ।।3।। एका जनार्दनी शीण गोपिकांसी । तेणें हृषीकेशी हांसतसे ।। 4।। '''भावार्थ''' अभाविक लोकांना हरी जवळ अजूनही प्रेमभक्ती नसल्याने दुरावलेला असतो तर निष्काम भाविकांना तो दूर असूनही अगदी सहजसाध्य असतो.अंत:करणांत प्रेमभक्ती नसल्याने गोपिकांची फसगत होते, त्या श्रीहरीला आपलासा करु शकत नाही. मनाच्या हव्यासामुळे त्यांना कष्ट सोसावे लागतात, एका जनार्दनी म्हणतात, गोपिकांचा हा व्यर्थ शीण पाहून हृषीकेश मनांत हसत असतो. '''37''' भाविका त्या गोपी येती काकुळती । तुमचेनी विश्रांती मजलागी ।।1।। मज निराकारा आकारासी येणें । तुमचे ते ऋण फेडावया ।।2।। दावितो लाघव भोळ्या भाविकांसी । शहाणे तयासी न संपडे ।।3।। एका जनार्दनी भाविकांवाचून । प्राप्त नोहे जाण देव तया ।।4।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात सांगतात,भावनाप्रधान गोपी कृष्णासाठी काकुळतीला येतात. निराकार परमेश्वराला भाविक भक्तांसाठी अवतार धारण करावे लागतात. भाविकांच्या प्रेमभक्तीचे कर्ज फेडण्यासाठी निरनिराळ्या लीला दाखवाव्या लागतात.भाविकांशिवाय देवाला देवपण येत नाही. '''38''' भोळे ते सावडे गोपिका ते भावें । चुंबन बरवें देती तया ।।1।। यज्ञमुखी तोंड करी जो वाकुडें। तो गोपिकांचें रोकडे लोणी खाये।। 2।। घरां नेऊनियां घालिती भोजन । पंचामृत जाण जेवविती ।।3।। एका जनार्दनी व्यापक तो हरी । गोकुळा माझारीं खेळ खेळे।। 4।। '''भावार्थ''' भक्तांसाठी वेडा झालेला परमात्मा गोपिकांना सापडतो.त्या श्रीहरीचे कोडकौतुक पुरवतात.यज्ञातील हविर्भागाकडे पाठ फिरवणारा श्रीहरी गोपिकांच्या घरचे लोणी आवडीने खातो.गोपिकांनी घरी नेऊन घातलेले भोजन श्रीहरी पंचामृत समजून आवडीने खातो.एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वाला व्यापून उरणारा परमात्मा गोकुळांत खेळ खेळतो. '''39''' खेळतसे खेळ सवंगडियांसहित । गोपिकांचे हेत पुरवितसे।। 1।। जयाचिये चित्तीं जे कांहीं वासना । तेचि नारायणा पुरविणें ।।2।। जया जैसा हेत पुरवी तयांचा । विकला काया वाचा भाविकांचा ।।3।। एका जनार्दनी भाविकांच्या पाठीं । धावें जगजेठी वनोवनीं ।4।। '''भावार्थ''' एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, भक्तांच्या मनातील सर्व ईच्छा नरायण पुरवतो. श्रीहरी सवंगड्यां बरोबर खेळ खेळतो, गोपिकांच्या मनातील भावना जाणून त्यांचे हेतु पूर्ण करतो. काया, वाचा, मनाने नरायण भक्तांचा अंकित असून भक्तांच्या प्रेमामुळे तो भक्तांसाठी वनोवनी धावतो. ===वेणी-दाढीची ग्रंथी=== '''40''' गोकुळामाजीं कृष्णें नवल केलें । स्री आणि भ्रतारा विंदान दाविलें ।।1।। खेळ मांडिला हो खेळ मांडिला। न कळे ब्रह्मादिका अगम्य त्याची लीळा वो ।।2।। एके दिनीं गृहा गेले। चक्रपाणी बैसोनी ओसरी पाहे पाळतोनी लोणी ।।3।। गौळणी आली घरां म्हणे शारंगपाणी । चोरीचे विंदान पाळती पाहसी मनीं ।।4।। चोरी करावया जरी येसी सदनी । कृष्णा धरुनी तुझी शेंडी बांधीन खांबालागुनी ।।5।। एका जनार्दनी ऐसें बोले व्रजबाळी। दाविलें लाघव ब्रह्मादिकां न कळे ते काळी ।। 6।। '''भावार्थ''' एके दिवशी कृष्ण गौळणीच्या घरी जावून ओसरीत बसले तेथून लोण्याचे मडके कोठे बांधले आहे याचा अंदाज घेतला. गौळणीने शारंगपाणीच्या मनातिल हेतू जाणून हरीला ताकीद दिली कीं, चोरी करण्यासाठी घरांत आल्यास शेंडी खांबाला बांधली जाईल.एका जनार्दनी म्हणतात, त्या वेळी हरीने अशी लीला दाखवली कीं, ब्रह्मादी देवांना सुध्दां त्यातील रहस्य जाणतां आले नाही. '''41''' उठोनि मध्यरात्रीं तेथें आला सांवळा । सुखसेजे पहुडली देखे गोपी बाळा ।।1।। पती आणि गौळणी एके सेजे पहुडली। बैसोनियां सेजे विपरीत करणी केली ।।2।। धरूनी गोपी वेणी दाढी पतीची बांधली। न सुटे ब्रह्मादिका ऐशी गांठ दिधली ।।3।। करुनी कारण आले आपुले मंदिरा । यशोदे म्हणे कृष्णा काय केलें सुंदरा ।।4।। जाहला प्रात:काळ लगबग उठे कामिनी । वोढतसे दाढी जागा झाला ते क्षणीं ।।5।। कां गे मातलीस दिली वेणी गांठी । एका जनार्दनी आण वाहे गोरटी ।।6।। '''भावार्थ''' मध्यरात्री पती सह गौळणी सुखसेजेवर झोपली असताना सावळा हरी तेथे आला. गोपीची वेणी, पतीची दाढी एकत्र बांधून ब्रह्मदिक देवांना सुध्दां सोडवता येणार नाही अशी गांठ दिली. हे काम करून श्रीहरी आपल्या मंदिरी परतले.प्रात:काळ होताच गोपी लगबगीने उठली,दाढी ओढली गेल्याने पतीदेव जागे झाले आणि संतापले.श्रीहरीच्या या विपरीत करणीचे वर्णन करून एका जनार्दनी सांगतात कीं, गौळणीने ही गोष्ट शपथेवर नाकारली. '''42''' उभयतां बैसोनि क्रोधे बोलती । कैशी जाहली करणी एकमेक रडती ।।1।। गोदोहन राहिलें दिवस आला दुपारी । धाउनी शेजारी येती पहाती नवलपरी ।।2।। शस्रे घेऊनिया ग्रंथी बळें कापिती । कापिताचि शस्रे न कांपे कल्पांतीं ।। 3।। घेऊनिया अग्नि लाविताती दाढी वेणी । न। जळेची वन्ही ऐशी केली कृष्णे करणी ।।4।। ऐसा अनुभव लक्षावधि मिळाला । बोल बोलती बोला भलतेंचि बरळा ।।5।। धांवुनिया नंदरायातें सांगती । एका जनार्दनीं नवल विपरित गती ।।6।। '''भावार्थ''' गौळण पतिसह संतापाने रुदन करीत असतां दुपार झाली.गाईंचे दूध काढायचे राहिले,शेजारी धावून आले, त्यांनी दाढी वेणीच्या गांठीचे नवल पाहिले.शस्रे घेऊन गांठ कापणे त्यांना जमेना,अग्नि लावून गांठ जाळण्याचा प्रयत्न केला पण ते ही जमेना,अग्नीच विझून गेला.अनेक लोकांनी हा चमत्कार बघितला.लोक तोंडाला येईल ते बोलू लागले.एका जनार्दनी म्हणतात,या विपरित करणीचे नवल नंदरायाला सांगण्यासाठी लोक राजमंदीराकडे धांवले. '''43''' नंदें आणविलें उभयतां राजबिंदी । गोवळे आणि गोवळी भोवतीं जनांची मांदी ।।1।। येवोनि चावडीये उभयतां रडती । म्हणे नंदराव कैशी कामांची गती ।।2।। अंकावरी बैसोनि सांवळा गदगदां हांसे । विंदान दाविलें तुज बांधिलें असे ।।3।। आमुची तूं शेंडी काल बांधीन म्हणसी । न कळे देवाची माव देवें बांधिलें तुजसी ।।4।। आतां माझी गती कैशी हरी ते सांगां । करुणाभरीत देखोनि गेलें लाघव वेगा ।।5।। एका जनार्दनी रुणाकर मोक्षदानी । सहज दृष्टि पाहतां सुटली ग्रंथी दोनी ।।6।। '''भावार्थ''' नंदरायाच्या सेवकांनी गवळ्यासह गवळणीला चावडींत आणलें. ते दोघेही रडून आकांत करत असताना भोवतीं घरलोकांची गर्दी जमली.नंदरायाच्या मांडीवर बसून गदगदां हास्य करणारा सावळा हरी या विपरित करणीचे कारण व देवाचा न्याय स्पष्ट करतो.गौळण,गवळ्याचे दु:खित चेहरे बघून श्रीहरीचे मन दयेने भरले,त्याने लाघव करुन दोघांना मुक्त केले.एका जनार्दनी म्हणतात, करुणाकर, मोक्षदानी श्रीहरीने सहज दृष्टीने बघतांच वेणी दाढीची गांठ सुटली. '''44''' आल्हादयुक्त गोपिका आली आपुलें सदनीं । नंदासहित मोक्षदानी प्रवेशले भुवनी ।।1।। म्हणे यशोदा बा कृष्णा न करी तूं खोडी । बोलती गोपिका वाईट त्या जगझोडी ।।2।। एका जनार्दनी माझा अपराध नाहीं। जया जैसा भाव तया तोचि देहीं ।।3।। '''भावार्थ''' या प्रसंगानंतर गोपिका आपल्या घरीं आणि नंदासह श्री हरी राजभुवनी परतले तेव्हां कुष्णाने अशा खोड्या करु नयेत त्यामुळे गोपिका वाईट बोलतात असे यशोदेने स्पष्ट केले.एका जनार्दनी म्हणतात,यांत मोक्षदानी श्री हरीचा दोष नाही, ज्याच्या मनांत जसा भाव असेल त्याप्रमाणेच त्याला देव दिसतो. '''45''' घरोघरीं चोरी करितो हृषीकशी । गाऱ्हाणें सांगती येऊनी यशोदेसी ।।1।। भली केली गोविंदा भली केली गोविंदा । निजभक्तांलागी दाखविसी लीला ।।2।। कवाड उघडोनि शिंकें वो तोडिलें । दही दूध भक्षूनि ताक उलंडिलें ।।3।। अंतर बाहेर मज व्यापियलें माया । एका जनार्दनी म्हणे न सोडी पाया ।। 4।। '''भावार्थ''' गोपींच्या घरी जाऊन हृषीकेशी चोरी करतो,दार उघडून शिंके तोडून दही दूध खातो,ताकाचे भांडे लवंडून टाकतो.असे गाऱ्हाणे गोपी येऊन यशोदेला सांगतात. गोविंदाची ही करणी भक्तांना लीला दाखवण्यासाठी आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांचे मन अंतर्बाह्य व्यापून टाकणाऱ्या श्रीहरीचे चरण कधी सोडणार नाही. '''46''' एकमेक गौळणी करिती विचार । चोरी करी कान्हा नंदाचा कुमर ।।1।। नायके वो बाई करुं गत काई । धरूं जातां पळून जातो न सांपडेचि बाई ।।2।। दही दूध लोणी चोरी करूनियां खायें । पाहें जातां कवाड जैसें तैसें आहे ।।3।। एका जनार्दनी न कळें लाघव तयाचें । न कळेचि ब्रह्मादिकां वेडावलें साचे ।। 4।। '''भावार्थ''' गौळणी एकमेकींना भेटून विचार करतात नंदाचा कान्हा चोरी करून पळून जातो,धरायला गेलो तर सांपडत नाही.दही दूध लोणी चोरी करून खातो,नवल असे कीं,घराचे दार जसेच्या तसे बंद असते.एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीची ही लीला कुणालाच समजत नाही.ब्रह्मदिक देवांना सुध्दां ही माया कळत नाही. '''47''' मार्गी जातां विस्मय करीं । कैसे विंदान केलें नवल परीं । आम्ही अबला घालितो चोरी। श्रीहरी परापश्यंती वेगळा ।।1।। नवल जाहलें काय सांगू माये । चोरी करितां धरिला पाहे । घरां घेऊनि जातां उभा आहे । न कळे विंदान सखे काय सांगू ।।2।। एका जनार्दनी परिपूर्ण व्यापक सर्वांठायीं संपूर्ण । जनींवनीं जनार्दन । पाहतां महिमान न कळे ।। 3।। '''भावार्थ''' श्रीहरीला चोरी करतांना धरले आणि यशोदेच्या घरी जाऊन पाहतां यशोदे जवळ कान्हा उभा आहे असे दिसले.ही काय जादू आहे हे गोपींना कळत नाही. हा काहीतरी चमत्कार आहे असे त्यांना वाटते.एका जनार्दनी म्हणतात, अबलांच्या घरी चोरी करणारा श्रीहरी परा आणि पश्यंती या वाणींच्या पलिकडे आहे परमेशाने हा अवतार धारण केला असून तो विश्वव्यापक, सर्वांठायी जनींवनीं पूर्णात्वाने भरून राहिला आहे. '''48''' यशोदेसी गौळणी सांगती गाऱ्हाणें । नट नाटक कपटी सांभाळ आपुलें तान्हें । किती खोडीं याच्या सांगूं तुजकारणें ।।1।। सहस्रमुख लाजला । निवांतचि ठेला । वेद परतला । गाती अनुछंदे । वेध लाविला गोविंदें । परमानंदें आनंदकंदें ।। ध्रु0।। एके दिवशीं मी गेले यमुनातट जीवना । गाई गोप सांगाते घेऊनि आला कान्हा । करीं धरीं पदरा न सोडी तो जाणा । एकांत घातलीं मिठी । न सुटे गांठीं पाहिला दृष्टी । नित्य आनंदु । वेध लाविला ।।3।। किती खोडी याच्या सांगु तुज साजणी । गुण यांचे लिहितां न पुरे मेदिनी । रूप सुंदर पाहतां न पुरे नयनीं । एका जनार्दनी देखिला । ध्यानीं धरिला । मनीं बैसला । सच्चिदानंद । वेध लाविला. '''भावार्थ''' श्रीहरी अतिशय नाटकी, कपटी असून तो नाना प्रकारे खोड्या काढतो, हजारमुखे असलेला शेष सुध्दां श्रीहरीचा महिमा वर्णन करुं शकला नाही, वेदवाणीही मुक झाली.परमानंद आनंदकंद गोविंदाने मनाला वेध लावले आहे.यमुना किनारी पाणी भरण्यासाठी गेले असतां गोपांसंगे गाई घेऊन कान्हा तेथें येवून एकांतात पदर धरुन घट्ट मिठी घालतो, जी सोडवतां येत नाही. केवळ दृष्टीने आनंदाचा वर्षाव करतो असे सांगून गोपी म्हणते, श्रीहरीच्या गुणांचे वर्णन करायचे ठरवले तर संपूर्ण पृथ्वी देखील अपुरी पडेल.हरीचे सुंदर रुप डोळ्यांत साठवून ठेवण्यासाठी नयन अपुरे पडतात, एका जनार्दनी म्हणतात, हा सच्चिदानंद श्री हरी डोळ्यांनी पाहिला, मनामध्ये रूतून बसला, ध्यानी,मनी वेध लागला. '''49''' हासोनिया राधा बोले यशोदेसी । पहा वो हा चोर बोले विश्वासी ।।1।। आण वाहतसे लाटकीची मामिसें । याचिया वचनीं सर्वास विश्वासे ।।2।। खोडी न करी ऐशी वाहे तूं आण । गोरसांवांचुनि न करीं तुझी आण ।। 3।। एका जनार्दनी बोले विनोद वाणी । यशोदेसह हांसती गौळणी।। 4।। '''भावार्थ''' कान्हा नांवाचा चोर अत्यंत विश्वासाने बोलतो, कांहीतरी सबबी सांगून खोट्या शपथा घेतो असे असुनही याच्या शब्दावर सर्वांचा विश्वास बसतो.खोडी करणार नाही अशी शपथ घ्यायला सांगतांच गोरसाशिवाय शपथ घेणार नाही (गोरसाशिवाय दुसरी चोरी करणार नाही)असे म्हणतो असे राधा यशोदेला सांगून हसते.एका जनार्दनी म्हणतात, कान्हाच्या या गर्भितार्थी विनोद वाणीवर यशोदेसह सर्व गौळणी हांसतात. '''50''' मिळोनि अबला बैसली परसद्वारीं । येरेयेरे कृष्णा म्हणोनि वाहाती व्रजनारी ।। 1।। ऐशा लांचावल्या नंदनंदना । घरींच बैसती लक्ष लावीत कान्हा ।।2।। वेदश्रृतीसी । न कळे जयांची शुध्दी । तो नवनीत खावया लाहे। लाहे घरामधीं ।।3।। एका जनार्दनी ब्रह्म परिपूर्ण । तेणे वेधें वेधिलें आमुचे मनाचें मन ।। 4।। '''भावार्थ''' गोकुळातील सगळ्या गोपिका मिळून परसद्वारीं बसतात आणि कृष्णाला बोलावतात, कृष्णाच्या (नंदनंदन) भेटीच्या लालसेने घरीच बसून असतांना त्यांचे सारे लक्ष कृष्णाकडे लागलेलें असते.वेदश्रुतींना देखील ज्याचा ठाव लागत नाही तो कान्हा लोणी खाण्यासाठी घरांत शिरतो. एका जनार्दनी म्हणतात, परिपूर्ण ब्रह्मरुपाने अवतरलेल्या श्री कृष्णाने सर्वांच्या अंतरंगाला वेध लावले आहेत. '''51''' मार्गी जातां विस्मय करी । कैसें विंदान केले नवल परी। आम्हीं अबला घालितो चोरी । श्रीहरी परापश्यंती वेगळा ।।1।। नवल जाहलें काय सांगू माये । चोरी करितां धरिला पाहे । घरां घेऊनि जातां उभा आहे। न कळे विंदान सये काय सांगू ।।2।। एका जनार्दनी परिपूर्ण व्यापक सर्वांठायीं संपूर्ण । जनींवनीं जनार्दन । पाहतां महिमान न कळे ।। 3।। '''भावार्थ''' रस्त्याने जातांना विस्मयचकित झालेल्या गोपी श्रीहरीने दाखवलेल्या चमत्कारा विषयी विचार करतात, चोरी करताना पकडलेल्या कान्हाला यशोदेकडे नेले तव्हां तो यशोदा जवळ उभा असलेला दिसतो.श्री हरीच्या लीलांचे रहस्य अगम्य असून तो परापश्यंती वाणीच्या पलिकडे आहे.एका जनार्दनी म्हणतात, परब्रह्मरुपी परमात्मा सर्वांच्या अंत:करणांत वसत असून व्यापक असून परिपूर्ण आहे.जनींवनीं दिसणार्या या जनार्दनाचा महिमा बुध्दीला आकलन होत नाही. '''५२''' आम्ही असता माजघरी । रात्र झाली दोन प्रहरी । मी असता पतिशेजारी । अवचित हरी तुझा आला ।।१।। काय सांगू सखये बाई । वेदशास्त्रा अगम्य पाही । आगमानिगमा न कळे कांही । मन पवन पांगुळले गे बाई ।।२।। आम्ही असतां निदसुरी । मुंगुस घेऊनी आपुले करी । सोडियेले दोघा माझारी । तंव ते बोचकरी आम्हांते ।।३।। आम्ही भ्यालो उभयतां । चीर फिटलें बाई तत्वता । नग्नचि जाहले मी सर्वथा । भूतभूत म्हणोनि भ्याले ।।४।। ऐसे करूनि आपण पळाला । जाउनि माये आड लपला । एका जनार्दनी म्हणे भला । आता सापडता न सोडी त्याला ।।५।। '''भावार्थ''' गोकुळीची एक गोपी तिचे गाऱ्हाणे सखीला सांगतांना म्हणते, रात्रीच्या दोन प्रहरी माजघरात पतीसह शयन केले असतांना वेदशास्त्रांना अगम्य असणारा श्रीहरी हातात मुंगुस घेऊन घरात शिरला आणि दोघांमध्ये मुंगुस सोडले. त्या मुंगसाने बोचकारून हैराण केले, अंगावरची वस्त्रे फाडली. दोघे भयाने गर्भगळीत झाले. ही खोडी काढून कान्हा घरी जाऊन आईमागे लपला. एका जनार्दनी म्हणतात, हे सावळे परब्रह्म हाती सापडल्यास मोकळे सोडणार नाही. '''५३''' गौळणी बारा सोळा । होउनी येके ठायी मेळा । म्हणती गे कृष्णाला । धरु आजी ।।५३।। कवाड लाउनी । बैसल्या सकळजणी । रात्र होतांचि माध्यानीं । आला कृष्ण ।।2।। दहीं दूध तूप लोणी । यांची भाजनें आणुनी । रितीं केलीं तत्क्षणीं । परी तयां न कळे ।।3।। थोर लाघव दाविलें । सकळां निद्रेनें व्यापिलें । द्वार तें नाहीं उघडिलें । जैसें तैसेंचि ।।4।। खाउनी सकळ । मुखा लाविलें कवळ । आपण तात्काळ । पळे बाहेरी ।।5।। एका जनार्दनी । ऐशी करूनी करणी । यशोदे जवळी येउनी । वोसंगा बैसे ।।6।। '''भावार्थ''' बारा ते सोळा गौळणी एकत्र जमून कृष्णाला चोरी करतांना पकडण्याचा विचार करतात.दार बंद करून दबा धरून बसतात.मध्य रात्रीं श्री कृष्ण आपले लाघव दाखवतो,दार न उघडता घरांत शिरतो, चमत्कार करून सर्वांना निद्राधीन करतो.दही, दूध तूप,लोणी यांची मडकी आणून सर्व काही खाऊन फस्त करतो. कुणालाही न कळत मडकी रिकामी करून पळ काढतो.यशोदे जवळ साळसूदपणे येऊन बसतो, असे एका जनार्दनी या अभंगात कथन करतात. ===यशोदा राधा संवाद=== '''54''' नानापरी समजाविलें न परी राहे श्रीहरी । दहीभात कालवोनी दिला वेगीं झडकरीं । कडेवरी घेऊनिया फिरलें मी द्वारोद्वारी।।1।। राधे राधे राधे राधे घेई श्यामसुंदरा । नेई आतां झडकरीं आपुलिया मंदिरा ।।ध्रु0 ।। क्षणभरी घरी असतां करी खोडी शारंगपाणी । खेळावया बाहेरी जातां आळ घेती गौळणी । थापटोनि निजवितां पळोनि जातो राजद्वारा ।।2।। राधा घेऊनि हरिला त्वरें जात मंदिरीं । हृदयमंचकी पहुडविला श्रीहरी । एका जनार्दनी हरीला भगी राधा सुंदरा ।।3।। '''भावार्थ''' यशोदा राधेला सांगते, श्रीहरीला दही भात कालवून दिला, कडेवर घेऊन दारोदारीं फिरले.अनेक प्रकारे त्याला समजावले.घरांत क्षणभर सुध्दां खोड्या केल्याशिवाय राहात नाही.खेळायला बाहेर गेला कीं, गौळणी गाऱ्हाणी घेऊन येतात.थापटून झोपवण्याचा प्रयत्न केला तर राजद्वारीं पळून जातो. राधा हरीला घेऊन घाईघाईने घरी येते.अत्यंत प्रेमाने त्याला मंचकावर झोपवतें.एका जनार्दनी म्हणतात, प्रेमरुप भक्तिभावाने राधिका श्रीहरीला आपलेसे करते. '''55''' करूं देईना मज दूध तूप बाई । मथितां दधि तो धरीं रवी ठायीं ठायीं । हट्टे हा कदापि नुमजे समजाविल्यास काई । समजावुनी यातें तुझ्या घरांत नेई नेई ।।1।। राधे हा मुकुंद कडिये उचलोनि घेई घेई । रडतांना राहिना करुं यांस गत काई काई ।।ध्रु0।। हरिसी आनंदे राधा मृदु मृदु बोलविते । पाळण्यांत तुला कृष्णा निजवोनी हालवितें । गृहा नेऊनियां दहीं भात कालवितें । यशोदेसी सोडी कान्हा माझ्याजवळी येई येई ।। 2।। हट्ट मोठा घेतो मला छळितो गे राधे पाहाणें । असाच हा नित्य राधे हरिघरा नेत जाणें । उगाचि हा निश्चळ कैसा राहे त्वां समजावल्याने । तुझी धरितें हनुवटी यासी गृहा नेई नेई ।।3।। गोविंदा गोपाळा कृष्णा मुकुंदा शेषशाई । जगज्जीवना गोकुळभुषणा गोपी भुलवणा बाई । उगा नको रडूं कृष्णा यशोदेसी सोडीं तूंही । एका जनार्दनी शरण राधे घेऊनी यासी जाई जाई ।।4।। '''भावार्थ'''' दही घुसळत असतांना कान्हा परत परत रवी धरुन ठेवतो, कितिही समजावले तरी त्याला समजत नाही.या कान्हाला कडेवर उचलून घरी घेऊन जाण्यास यशोदा राधेला सांगते.राधा आनंदाने हरीला हळुवार पणे बोलवतें, पाळण्यांत निजवून झोके देण्याचे,दही भात कालवून देण्याचे, अमिष दाखवते.यशोदेला सोडून येण्यासाठी कान्हाची विनवणी करते. तेव्हां हरि निश्चळ होतो.एका जनार्दनी म्हणतात, शेषशाई भगवान गोकुळाचे भुषण बनून गोविंद, गोपाळ, कृष्ण, मुकुंद ही नावे धारण करून गोकुळीच्या गवळणींना भुलवतो. '''56''' एके दिवशीं शारंगपाणीं । खेळत असतां राजभुवनीं । तेव्हां देखिलीं नयनीं । गौळणी ते राधिका ।।1।। मीस करुनी पाणीयाचें । राधा आली तेथें साचें । मुख पहावया कृष्णाचें । आवड मोठी ।।2।। देव उचलोनि घेतला । चुंबन देउनि आलंगिला । सुख संतोष जाहला । राधेलागीं ।।3।। यशोदा म्हणे राधिकेसी । क्षणभरी नेई गे कृष्णासी । कडे घेउनी वेगेसीं आणिला घरा ।।4।। हृदयमंचकी बैसविला । एकांत समय देखिला । हळूच म्हणे कृष्णाला । लहान असशी ।।5।। कृष्ण म्हणे राधिकेसी । मंत्र आहे मजपाशीं । थोर होतों निश्चयेंसी । पाहें या आतां ।।6।। वैकुंठीचा मनमोहन । सर्व जगाचे जीवन । एका जनार्दनी विंदान । लाघव दावीं ।। 7।। '''भावार्थ''' एके दिवशी श्रीकृष्ण (शारंगपाणी) राजवाड्यांत खेळत असतांना गौळण राधिकेने पाहिला.कृष्णाला बघण्यासाठी पाणी आणण्याचे निमित्त करून राधा गौळण तेथें गेली.कृष्णाला उचलून घेऊन आलिंगन देऊन चुंबन घेतले आणि सुख-संतोष पावली.यशोदेने राधिकेला कृष्णाला तिच्या घरी घेऊन जाण्यास सांगितले आणि राधा कान्हाला घेऊन घरी आली. एकांतात लहान आहेस असे राधिकेने कृष्णाला सांगताच आपल्याकडे थोर होण्याचा मंत्र आहे असे कृष्णाने स्पष्ट केले. एका जनार्दनी म्हणतात, मनमोहन,जगत् जीवन, वैकुंठीचा राणा आपले लिला लाघव जगाला दाखवत आहे. '''57''' हर्ष न माये अंबरीं । येऊनियां झडकरी । द्वार उघडी निर्भरी । आनंदमय ।।1।। वृध्दा येऊनियां पाहें । उचलोनि लवलाहे । मुख चुंबिलें तें पाहे । कृष्णाचें देखा ।।2।। मोहिलें वृध्देचें मन । नाठवे आपपर जाण । लाघवी तो नारायण । करूनियां अकर्ता ।।3।। दोहीं करें उचलिला । राधिकेजवळीं तो दिला । म्हणे राधेसी ते वेळां । यासी नित्य आणी ।।4।। तुज न गमे एकटी । आणित जाई जगजेठी । एका जनार्दनीचे भेटी । रे कांहीं विकल्प ।।5।। '''भावार्थ''' राधा गौळण हरीला घेऊन घरी येतांच वृध्देने दार उघडून बघितले आणि कृष्ण दर्शनाने झालेला आनंद गगनांत मावेनासा झाला, घाईघाईने कृष्णाला उचलून तिने त्याचे चुंबन घेतांच तिचे मन मोहरलें, मनातला आपपर भाव क्षणांत मावळला.कान्हाला राधेकडे देवून तिने सांगितले एकटेपणा घालवण्यासाठी याला नेहमी घरी आणावे.एका जनार्दनी म्हणतात, हा जगजेठी श्री कृष्ण अत्यंत मायावी, लाघवी असून सर्व कांही करूनही अकर्ता आहे,मनातले सगळे विकल्प नाहीसे करणारा आहे. '''58''' निमासुर वदन । शंखचक्रांकित भूषण । शोभतसे राजीवनयन । राधेजवळी ।।1।। नवल मांडिलें विंदान । वेदां न कळे महिमान । वेडावली दरुशनें । न कळे तयां ।।2।। रत्नजडित पर्यंकी। पहुडले हर्ष सुखे । नवल जाहलें तें ऐकीं । सासू आली घरा ।। 3।। वृद्धा म्हणे राधेसीं । दार उघड वेगेंशीं । गुह्य गोष्टी बोलसी । कवणाशीं आंत ।।4।। राधा म्हणे मामिसे । गृहामध्यें कृष्ण असे । मज गमावया सरिसें ।आणिला घरीं ।।5।। क्षणभरीं स्थिर रहा । भाले पायीं आंत न या । भोजन जाहलिया । उघडिलें द्वार ।।6।। म्हणे कृष्णा आतां कैसें । द्वारी वृध्दा बैसलिसे। लज्जा जात अनायासें उभयतांसी ।।7।। कृष्ण म्हणे राधेसी । मंत्र नाठवें मजसी । काय उपाय गोष्टीसी । सांगे तूं मज ।।8।। नेणो कैसी पडली भुलीं । मंत्र चळला यां वेळीं । ऐकोनी राधा घाबरली । दीनवदन ।।9।। करुणा वचनें बोले राधा । विनोद नोहे हा गोविंदा । माझी होईल आपदा । जगामाजी।। 10।। भक्त वत्सल मनमोहन । शरण एका जनार्दन । ऐकोनी राधेचें वचन । सान जाहला।। 11।। '''भावार्थ''' कमला सारखे नयन, सुंदर मुखचंद्रमा, हातामध्यें शंख,चक्र धारण केलेला श्रीहरी राधे समीप रत्नजडित मंचकावर आनंदांत सुखाने पहुडला असतांना विस्मयकारक गोष्ट घडली. राधेची सासु घरी येऊन दार उघडायला सांगते.घरांत कृष्ण असून भोजनाला बसला आहे तेव्हां थोडा वेळ थांबा, बाहेरच्या पावलांनी आंत येऊं नका असे राधा सासुला विनविते. दारांत वृध्द सासु बसली असून दोघांना ही गोष्ट लज्जास्पद आहे असे ती कृष्णाला सांगते.आतां आपण मंत्र विसरलो असून कसा विसर पडला हे सांगता येत नाही असे कृष्णाने सांगताच राधा अतिशय घाबरली. लोकांत आपली निंदा नालस्ती होईल या विचाराने दीन वदनाने ती कृष्णाची करुणा भाकते. एका जनार्दन म्हणतात,शरणागत झालेल्या राधेची शोकमग्न अवस्था पाहून भक्तवत्सल श्रीहरी परत सानरुप धारण करतो. '''59''' मथुरेसी गोरस विकूं जातां नितंबिनी । तयामाजीं देखिली राधिका गौळणी । जवळीं जाऊनियां धरिली तिची वेणी ।।1।। सोडीं सोडीं कान्हा शारंगपाणी । माझीया संसारा घातिलें पाणी । नांव रूप माझे बुडविलें जनीं । राधा म्हणे येथुनियां बहु चाट होसी । घरीं चोरीबकरूनिया वाट आडविसी । ओढोनिया नेते आतां तुज मातेपाशीं ।।3।। धरिलीं पदरीं राधा न सोडीच निरी । दान दे आमुचे म्हणे मुरारी । भोवतालीं हांसती व्रज सुंदरीं ।।4।। भक्तीचियां पोटीं राधा समरस जाली । कृष्णरुप पाहूनियां देहभावा विसरली । एका जनार्दनी राधा शेजें पहुडली ।।5।। '''भावार्थ''' गोकुळीच्या गौळणी दूध विकण्यसाठी मथुरेला जाण्यासाठी निघाल्या असतां कान्हाने राधिकेला पाहिले.जवळ जाऊन तिची वेणी धरली.घरांत चोरी करून वाट आडवणार्या लोकांमध्ये नाव रुपाला काळिमा लावणाऱ्या शारंगपाणीला ओढून यशोदा कडे नेते अशी धमकी राधेने दिली असतां कान्हा साडीचा पदर पकडून आपले गोरसाचे दान मागू लागला. हे पाहून बाकीच्या गौळणी हसू लागल्या. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तीप्रेमाने राधा देहभान विसरून श्रीहरीशी समरस झाली. '''60''' फणस जंबीर कर्दळी दाटा । हातीं घेऊनी नारंगी फाटा।।1।। वारियानें कुंडल हाले । डोळे मोडीत राधा चाले ।। 2।। राधा पाहून भरले हरी । बैल दुभे नंदाघरीं ।।3।। हरी पाहुनि भुलली चित्ता । राधा घुसळी डेरा रिता ।।4।। मन मिनलेसें मना । एका भुलला जनार्दना ।।5।। '''भावार्थ''' फणस, डाळिंब कर्दळी यांचा लाकुडफांटा घैऊन मार्गीं चाललेल्या राधेच्या कानातील कुंडल वाऱ्याने हालत आहेत आणि कावरी बावरी नजर कान्हाला शोधत आहे असे वर्णन करून या अभंगात एका जनार्दनी म्हणतात,राधेला पाहून भुललेले श्रीहरी नंदाघरी बैलाचे दूध काढतात तर हरीला पाहून भुललेली राधा रिकामा डेरा घुसळते.भक्तीरसांत मने समरस होतात. '''61''' आल्या पांच गौळणी पांच रंगाचे शृंगार करूनी ।।ध्रु0 ।। पहिली गौळण रंग सफेद । जशी चंद्राची ज्योत । गगनीं चांदणी लखलखित । ऐका तिची मात । मंथन करीत होती दारांत । धरून कृष्णाचा हात । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।1।। दुसरी गौळण साधीभोळी । रंग [[हळद]]ीहुनि पिवळी । पिवळा पितांबर नेसून आली । अंगी बुटेदार चोळी । एक लहान तनु उमर कवळी । जशी चांफ्यांची कळी । ऐशा आल्या पांच गवळणी ।।2।। तिसरी गौळणी रंग काळा । नेसून चंद्रकळा । काळे काजळ लेऊन डोळा । रंग तिचा सांवळा । काळीं गरसोळी लेऊन गळां । आली राजस बाळा । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।3।। चवथी गौळण रंग लाल । लाल लालही लाल । कपाळीं कुंकुम चिरी लाल । भांगीं भरून गुलाल । मुखी [[विडा]] रंग लाल । जसे डाळिंबांचे फूल । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।4।। पांचवी गौळण हिरवा रंग । अवघ्या झाल्या दंग । हिरव्या कांकणांचा पहा रंग । जसे आरशीत जडलें भिंग । फुगडी खेळतां कृष्णासंग । एकनाथ अभंग । ऐशा आल्या पांच गौळणी ।।5।। '''भावार्थ''' या अभंगांत संत एकनाथ पांच रंगाचा शृंगार करून आलेल्या पांच गवळणींचे प्रत्ययकारी वर्णन करतात. पहिली गौळण सफेद रंगाचा साज चढवून आली असून आकाशातील चमकदार चांदणी प्रमाणे शोभून दिसते.चंद्राच्या प्रकाशांत न्हाऊन निघाल्या सारखी ही गौळण दारात उभी राहून कृष्णाचा हात धरून दह्याचा डेरा घुसळीत आहे.दुसरी गौळण साधीभोळी असून हळदी सारखी पिवळ्या रंगाची असून पिवळा पितांबर नेसून आली असून अंगांत बुट्टेदार चोळी घातली आहे. तिसरी कोवळ्या वयातील सुबक, सुंदर लहान बांधा चाफेकळी सारखा चंद्रकळा नेसलेली ,सांवळ्या रंगाची असून तिने डोळ्यांत काजळ घातले असून गळ्यांत काळी गरसोळी शोभून दिसते आहे आहे. चवथी गौळण लाल शृंगार लेऊन आली आहे. भागामध्ये लाल गुलाल, कपाळावर लाल कुंकुम टिळा, तोंडात लाल विडा, डाळिंबाच्या फुलासारखी. पांचवी गौळण, हिरवा साज चढवला असून करांत हिरवी कांकण (बांगड्या) घालून कृष्णा बरोबर फुगडी खेळते. '''62''' देखे देखे गे जशोदा मायछे। तोरे छोरीयानें मुजें गारी देवछे ।।1।। जमूनाके पानीयां मे जावछे । बीच मीलके घागरीया फोडछे ।।2।। मैनें जाके हात पकरछे। देखे आपही रोवछे मायना ।।3।। एका जनार्दन गुन गावछे । फेर जन्म नही आवछे मायना ।।4।। '''भावार्थ''' गोकुळातील एक गवळण यशोदेला कान्हाचे गाह्राणे सांगते. गौळण यमुनेवर पाणी आणण्यासाठी गेली असतां कान्हाने सवंगडी जमवून घागर फोडली. गौळणीने कान्हाचे हात पकडले.कांगावा करुन कान्हा आपणच रडू लागला.एका जनार्दन श्री हरीचे गुण वर्णन करतांना म्हणतात, श्रीहरी जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सुटका करणारे परमात्मा आहेत. '''63''' माई मोरे घर आयो शामछे। गावढी छोडी मोरे मनछे ।।1।। दधी दूध माखन चुरावें हमछे । छोकरीया खालावत देवछे।। 2।। मारी सुसोवन लगाछे । बालन उनके पकड लीनछे।। 3।। एका जनार्दन थारो छोडछे। वेड लगाये माई हमछे।। 4।। '''भावार्थ''' एक गौळण कान्हाची तक्रार करते कीं, संध्याकाळी श्यामने गोठ्यांत दावणीला बांधलेली गाय सोडून दिली.घरातील दही, दूध,लोणी चोरून नेऊन बालगोपाळांना खाऊं घातले. सुनेने प्रतिकार केला तेंव्हा तिचे केस पकडले. एका जनार्दन म्हणतात, यशोदेच्या कान्हाने सर्वांना वेड लावून सतावून सोडलं. '''64''' हो भलो तुम नंदन लालछे । गांवढी बतावछे ।।1।। आगल पिछिल ध्यानमें आवछे । मंगल नाम तोरा मे गावछे ।।2।। तारो सुंदर रूप मोरे मनछे। प्रीत लगी कान्हा हमसे।। 3।। एका जनार्दनी तोरे नामछे गावत घ्यावत हृदयमेछे।। 4।। '''भावार्थ''' गोकुळीची गौळण सांगते, नंदलाल नंदाचा लाडला असून त्याचे मंगलमय नाम आणि सुंदर रूप मनामध्ये ठसले आहे,सर्वांना त्याने भक्तीप्रेमानें जिंकले आहे.वारंवार मनाला त्याचे ध्यान लागते. एका जनार्दन सतत श्री हरीचे नामस्मरण करतात, हृदयात ध्यान लावतात. '''65''' मारी गावडी चुकलीसे भाई । देखन देखन त्रिभुवनसे आई । उन शोधन लागछे भाई । अब कैसी गत करूछे आई ।।1।। मथुरा लमानीन मारो नामछे । गावढी देखत आई गांवछे। दृष्टी देखन नहीं मनछे। कैसे भुलाय कन्हयानछे ।।2।। भूली भूली जाई मानछे । कहीं मिलन मोरे ध्यानछे। एका जनार्दनसे पगछे। अखंड चित्त जडो गावढीसे।। 3।। '''भावार्थ''' लमानी नावाची मथुरेची गौळण वाट चुकलेल्या आपल्या गाईला त्रिभुवनांत शोधून आली असून कन्हैयाला पाहून भुलून गेली.आपले मनच हरवून बसली.कन्हैया ने आपल्याला ध्यांनात दर्शन द्यावे अशी ती प्रार्थना करते. एका जनार्दनी म्हणतात,कन्हैयाच्या चरणकमलाशी अखंड चित्त जडावें. '''66''' दिसे सगुण परि निर्गुण। आगमां निगमां न कळे महिमान । परा पश्यंती खुंटलीया जाण । त्याचें न कळे शिवासी महिमान ।।1।। पहा हो सांवळा नंदाघरीं । नवनीताची करीतसे चोरी । गौळणी गाह्राणी सांगती नानापरी । त्याचें महिमान न कळे श्रमले सहाचारी ।।2।। कोणी म्हणती यासी शिक लावूं । कोणी म्हणती आला बाऊ । दाखवी लाघव नवलाऊ । अगम्य खेळ ज्याचा कवणा न कळे कांहीं ।।3।। चोरी करितां बांधिती उखळी दावें । येतो काकुळती माते मज सोडावें। एका जनार्दनी दावीं सोंग बरवें ।ज्याची कीर्ति ऐकतां अघ नासे सर्वे।। 4।। '''भावार्थ''' नंदाघरी सावळा श्रीहरी नवनीताची चोरी करतो. गोकुळीच्या गौळणी नाना प्रकारे कन्हैयाच्या तक्रारी यशोदेकडे करतात. कोणी म्हणतात याला चांगली अद्दल घडवून आणली पाहिजे. श्रीहरी आश्चर्य वाटतील अशा अनेक लीला करतो. हरीचे हे खेळ कुणालाही न कळणारे अगम्य वाटतात.चोरी करताना पकडून त्याला दोरीने उखळाला बांधतात तेव्हां हा त्रिभुवनपती काकुळतीला येऊन सुटकेसाठी यशोदा मातेची विनवणी करतो.एका जनार्दनी म्हणतात, सगुणरूपात दिसणारा हा परमात्मा निर्गुण आहे, त्याचा महिमा वेद आणि श्रुतींना देखील अगम्य वाटतो. त्याचे वर्णन वैखरी, मध्यमाच नव्हे तर परा आणि पश्यंती या वाणी सुध्दा करु शकत नाहीत. निरनिराळी सोंग घेऊन मती गुंग करतो कीं, शिव शंकराला सुध्दां त्याचे रहस्य उलगडून दाखवतां येत नाही. या परमेशाची कीर्ती केवळ श्रवणाने सर्व पापांचा नाश करते. '''67''' आवरी आवरी आपुला हरी। दुर्बळ्याची केली चोरी । घरा जावयाची उरी ।कृष्णे ठेविली नाहीं ।।1।। गोळणी उतावेळी। आली यशोदेजवळी। आवरी आपुला वनमाळी। प्रळय आम्हां दिधला।। 2।। कवाड भ्रांतीचें उघडिलें। कुलूप मायेचे मोडिलें शिंके अविद्येचे तोडिलें। बाई तुझिया कृष्णें ।।3।। होती क्रोधाची कर्गळा। हळूचि काढिलेसे बळां। होती अज्ञानाची खिळा तीहि निर्मूळ केली।। 4।। डेरा फोडिला दंभाचा। त्रिगुण तिवईस ठाव कैसा । प्रपंच सडा हा ताकाचा। केला तुझिया कृ जे जे मी मीष्णे।।5।। अहंकार होता ठोंबा। उपडिला धुसळखांबा । तोही टाकिला स्वयंभू। बाई तुझिया कृष्णें ।।6।। संचित हे शिळें लोणी । याचि केली धुळधाणीं। संकल्प विकल्प दुधाणीं । तींही फोडिलीं कृष्णें ।।7।। प्रारब्ध हें शिळें दहीं । माझें खादलें गे बाई। क्रियमाण दूध साई । तींही मुखीं वोतिली ।।8।। द्वेष रांजण सगळे । स्पर्शे होती हात काळे । होतें कामाचें तें पाळें। तेंहि फोडिलें कृष्णें ।।9।। सुचित दुश्चित घृत घागरी । लोभें भरल्या होत्या घरीं । त्याहीं टाकिल्या बाहेरी। तुझिया कृष्णें।। 10।। कल्पनेची उतरंडी। याची केली फोडाफोडी । होती आयुष्याची दुरडी। तेंही मोडिली कृष्णें ।।11।। पोर रे अचपळ आमुची। संगती धरली या कृष्णाची । मिळणी मिळाली तयांची। संसाराची शुध्द नाहीं ।। 12।। ऐशीं वार्ता श्रवणीं पडे। मग मी धावोनि आलें पुढें। होतें द्वैताचें लुगडें । तेंही फिटोनि गेलें।। 13।। आपआपणा विसरलें। कृष्णस्वरूपीं मिळालें। एका जनार्दनी केलें । बाई नवल चोज।। 14।। '''भावार्थ''' कन्हैयाच्या चमत्कारिक लिलांनी हैराण झालेली गवळण उताविळपणे यशोदेकडे येऊन आपली तक्रार दाखल करते, जो अतिशय दुर्बल आहे त्याच्या घरीं कृष्ण चोरी करतो, संसार मायेने भ्रांत(भयभीत) झालेल्या चित्ताची कवाडे उघडून श्रीहरी मायेचे कुलूप मोडून टाकतो. शिरावर असलेलें अविद्येचे शिंके (अज्ञान) फोडून गळ्यांत असलेली क्रोधाची शृंखला सहजपणें दूर करतो. अज्ञान समूळ नाहिसे करतो.सत्व,रज,तमोगुणाच्या तिवुईवर उभारलेला दंभाचा डेरा फोडून जीवाची प्रपंचातून सुटका करतो. अहंकार रूपी मजबूत खांब समूळ उपटून टाकतो. जन्मोजन्मीच्या पापपुण्याचा संचय म्हणजे शिळे लोणी, या संचिताची श्रीहरी धूळधाण करुन जीवाची मुक्तता करतो.संकल्प आणि विकल्प यांच्या पासून मन मुक्त करतो. प्रारब्ध रूपी शिळे दही खाऊन संपवतो.माणसाचे भलेबुरे कर्म म्हणजे दुधावरची साय! ह्या कर्मफलापासून सुटका करतो.मानवी मन म्हणजे द्वेषाने भरलेले रांजण, त्याला स्पर्श करताच हात काळे होतात,या द्वेषापासून श्रीहरी मनाची सुटका करतो. लोभीपणाने भरून ठेवलेल्या सुचित आणि दुश्चित रूपी तुपाच्या घागरी श्रीकृष्ण बाहेर काढतो, कल्पनांची उतरंडी फोडून आणि आयुष्याची दुरडी मोडून मुक्तीचा मार्ग मोकळा करतो. कृष्णरूपाशी एकरूप होतांच देहबुध्दी लयास जाऊन द्वैताचे बंधन फिटून जाते, आपपर भाव संपून चित्त कृष्णस्वरुपांत मिळून जाते असे एका जनार्दनी सांगतात. ===गौळणीस श्रीकृष्णाचा वेध=== '''68''' चंद्रहुनी शीतळ रवीहुनी सोज्वळ। तेणे मज केवळ वेधियेलें ।।1।। वेध कैसा मज लागला वो बाई ।।ध्रु0।। अमृताहुनी स्वादू गगनाहुनी मृदु । रुपेविण आनंदु देखिला बाई ।।2।। एका जनार्दनी आनंदु परिपूर्ण। काया वाचा मने वेधिलें वो बाई ।।3।। '''भावार्थ''' चंद्र किरणापेक्षा शीतळ, सूर्यनारायणाच्या तेजापेक्षा निर्मळ अशा श्रीहरीच्या रूपाने चित्त वेधले जाते, अमृतापेक्षा गोड, आकाशापेक्षा तरल, इंद्रियजन्य सुखाशिवाय निरागस आनंद अनुभवास आला असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचे दर्शन म्हणजे काया वाचा मनाला भरून टाकणारा परिपूर्ण आनंद! '''69''' गौळणींचा थाट निघाला मथुरेला हाटालागीं । तें दखोनि जगदीश धांवला गोप घेऊनी वेगीं ।।1।। कान्हया सरसर परता नको आरुता येऊन। तुझा संग झालिया मग मी घरा कैसी जाऊं।। ध्रु0।। सासुरवासिनी आम्ही गौळणी जाऊं दे रहे हरी । बहु वेळ लागतां सासु सासरे कोपतील घरी ।।2।। आम्ही बहुजणी येकला तूं शारंगपाणी दिससी येथें । हृदयमंदिरीं ठेऊनी तूंतें जाऊं मथुरापंथें ।।3।। एका जनार्दनी ब्रह्मवदिनी गोपिया वरवंटा । कृष्णपदीं त्या लीन झाल्या पूर्णपणें तन्निष्ठा ।।4।। '''भावार्थ''' सर्व मिळून गौळणी मथुरेच्या बाजारीं जाण्यासाठीं निघाल्या हे पाहून जगदीश श्रीकृष्ण आपले गोप सवंगड्यांना गोळा करून वेगानें निघाला. त्या सासुरवासिनी गौळणी कान्हाला परत मागे फिरण्याची ,वाट न अडविण्याची विनंती करतात. घरी सासुसासरे प्रतिक्षा करीत असून विलंब झाल्यास क्रोध करतील असे त्या गौळणी परोपरीने सांगतात. शारंगपाणीला हृदयमंदिरी ठेवून मथुरेची वाट चालू लागतात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात,कृष्णपदी शरणागत झालेल्या त्या गोपिका एकनिष्ठपणे भक्तिभावाने समरस झाल्या आहेत. '''70''' ऐक ऐक सखये बाई नवल मी सांगून काई । त्रैलोक्याचा धनी तो हा यशोदेसी म्हणतो आई ।।1।। देवकीनें वाईला यशोदेने पाळिला। पांडवांचा बंदीजन होऊनियां राहिला ।।2।। ब्रह्मांडाची सांठवण योगीयाचें निजधन । चोरी केली म्हण्ऊनी उखळासी बंधन।।3।। सकळ तीर्थें जया चरणीं सुलभ हा शूलपाणी ।राधिकेसी म्हणे तुझी करीन वेणीफणी ।।4।। शरण एका जनार्दनी कैंवल्याचा मोक्षदानीं । गाई गोप गोपीबाळां मेळवीले आपुलेपणी।।5।। '''भावार्थ''' एक गौळण आपल्या सखीला नवलाची गोष्ट सांगते कीं,तिन्ही लोकांचा स्वामी श्रीहरी यशोदेला आई म्हणतो. देवकीने नऊ महिने गर्भांत जतन केला, यशोदेने गोकुळात पालनपोषण केले. पांडवांच्या प्रेमभक्ती बंधनांत बंदी बनून राहिला.तिन्ही ब्रह्मांड ज्याच्या रुपांत साठवलेली आहेत,जो योगीजनांचे परम भाग्य आहे अशा बाल कृष्णाला चोरीच्या निमित्ताने उखळाला बांधून ठेवलें.सगळी तीर्थे ज्याच्या चरण स्पर्शाने पावन होतात तो शूलपाणी आवडीनें राधिकेची वेणीफणी करतो.जनार्दन स्वामींच्या पायी शरणागत असलेले एका जनार्दनी म्हणतात, कैवल्याचे दान देवून जो जन्म बंधनातून मुक्त करतो तो श्रीहरी गोकुळातील गोप गोपिकांना आपलेपणाने हृदयाशी कवटाळतो. '''71''' कृष्णमूर्ती होय गे कळों आली सोय गे । प्राणाचाही प्राण पाहतां सुख सांगू काय गे ।।1।। तुळशी माळ गळां गे कस्तुरीचा टिळा गे । अर्धांगी रुक्मिणी विंझणें वारित गोपी बाळा गे ।।2।। पीतांबराची कास गे कसिली सावकाश गे। नारद तुंबर गायन करती पुढें निजदास गे ।।3।। भक्त कृपेची माय गे वोळखिली विठाई गे । एका जनार्दनी विटे जोडियेले पाय गे।। 4।। '''भावार्थ''' एकनिष्ठ भक्तांना प्राणाहून प्रिय असलेली कृष्णाची मूर्ती पाहून जीवनाचे सार्थक झाले असे वाटते,सारे सुख दाटून येते. राणी रुक्मिणी सह विराजमान असलेल्या श्री कृष्णाच्या कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आणि गळ्यांत तुळशीची माळ शोभून दिसते आहे .कमरेला पिवळा पीतांबर कसला आहे. गोपी पंख्याने वारा घालीत आहेत तर नारद तुंबर पुढे उभे असून गायन करीत आहेत. भक्तांवर कृपेची सावली धरणारी विठाई पाहून एका जनार्दनी विटेवरील कृष्णमूर्ती पुढे नतमस्तक होतात. ''''72'''' देखिला अवचिता डोळां सुखाचा सागरु । मन बुध्दी हारपली झाले एकाकारु । न दिसे काया माया कृष्णीं लागला मोहर।। 1।। अद्वया आनंदा रे अद्वया आनंदा रे । वेधियेल्या कामिनी अद्वया आनंदा रे ।।2।। खुंटलें येणे जाणें घर सासुर। नाठवे आपपर वेधियेलें सुंदर । आंत सबाह्य व्यापिलें कृष्ण परात्पर नागर वो ।।3।। सावजी कळलें आतां लोधलें निर्गुणा।, एका जनार्दनी कृपा केली परिपूर्णा। गगनीं गिळियेलें उणें उरी नुरेचि आपणा।। 4।। '''भावार्थ''' श्री कृष्णरुपाने सुखाचा सागर अचानक सामोरा आला.मन,बुध्दी हरपून केवळ एकाकार कृष्णरुप सगळीकडे भरून राहिले.देहाचे,संसाराचे भान विलयास गेले. कृष्ण रुप पाहून मन मोहरून आलें.अनुपमेय आनंदाने मन वेधले. आपपर भाव नाहीसा झाला, घर,संसाराचा विसर पडला.आंतबाहेर सर्व विश्व कृष्णरुप व्यापून राहिलें.सद्गुरू कृपेने निर्गुण स्वरुपाचा साक्षात्कार झाला. एका जनार्दनी या अनुभवाचे साक्षात दर्शन या अभंगात कथन करतात. '''73''' दिव्य तेज झळकती रत्नकीळा फांकती । अगणित लावण्य तेज प्रभा दिसती गे माये ।।1।। कानडा वो सुंदर रुपडा गे। अंतरीं बाहेरीं पाहतां दिसे उघडा गे ।।2।। आलिंगनालागीं मन उताविळ होय। क्षेम देतां माझें मीपण जाय।। 3।। मागें पुढें चहूंकडे उघडें पाही । पाहावयासी गेलें मजला ठक पडले बाई।। 4।। बाहेरी पाहूं जातां अंतरीं भासे । जे जें भासें तें तें येकींयेक समरसें ।।5।। एका जनार्दनी जिवीचा जिव्हाळा। एकपणें पाहतां न दिसे दृष्टीवेगळा ।।6।। '''भावार्थ''' या अभंगात एका जनार्दनी कृष्ण रुपाचे वर्णन करतांना म्हणतात,कृष्ण मुखावर दिव्य तेज झळकत आहे ते अगणित रत्नांच्या तेजाप्रमाणे दैदिप्यमान आहे.त्याचा कानडा सुंदर रूपडा मन मोहून टाकतो आणि आलिंगन देण्यासाठी जीव उताविळ होतो.प्रेमभराने मिठी घालतांच माणसाचे मीपण संपून जाते.आंत बाहेर सगळीकडं ते च कृष्णरुप भरून राहिले आहे असे वाटते.बाहेर पाहू गेल्यास तो अंतरांत प्रगट झाल्याचा भास होतो,मन कोड्यांत पडते.मागे,पुढें चहूकडे ते रुप नजरेसमोर दिसते,मन तेथे समरस बनते.जीवाला वेड लावते.चित्त एकाग्र बनते. '''84''' गोकुळी लाघव दावितो चक्रपाणी । भोवत्यां वेष्टित बैसल्या गौळणी । मध्यें सुकुमार सावळा शारंगपाणी । चिमणा पितांबर पिवळा । गळां वैजयंती माळा। घवघवित घनसांवळा पाहे नंदाराणी ।।1।। नाच रे कृष्णा मज पाहूं दे नयनी ।।ध्रु0।। नाचतो सांवळा सुंदर निमासुर वदन । वाळे घोळ घागरियांचा झणत्कार पूर्ण । आकर्ण नयन सुहास्य वदन पाहुनी भुले मदन । हातीच्या मुद्रिका झळकती। क्षुद्र किंकिणी सुस्वर गाती । वाकी नेपुरे ढाळ देती । पहाती गौळणी ।।2।। सप्तही पाताळें नाचती हरिचिया छंदे । आकाश धरणी स्वर्गी देव नाचती आनंदे। गण गंधर्व देव सर्व हरिपदें । वैकुंठ कैलास नाचती । चंद्र सूर्य रसनायक दीप्ती । ऋषीमंडळ धाक तोडिती । अद्भुत हरिकरणी ।।३।। नाचती हरिपदें चतुर्दशलोकपाळ । शेष वासुकी नाचती सर्वही फणीपाळ । परिवारेसी नाचती पृथ्वीचे भूपाळ । मेरु पर्वत भोगी नायक । वनस्पति नाचती कौतुक । वेदशास्त्र पुराण पावक । नाचत शूळपाणी ।।४।। नाचती गोपाळ गोपिका सुंदर मंदिरे । उखळे जाती मुसळे पाळी आणि देव्हारे । धातुमूर्ति नाचू लागल्या एकसरे । गौळणी अवघ्या विस्मित । देहभाव हरपला समस्त। यशोदेसी प्रेम लोटत । धरिला धांउनी ।।५।। शिणलासी नाचता आता पुरे करी हरी । विश्वरूप पाहतां गोपी विस्मित अंतरी । यशोदेनें कृष्ण घेतला कडियेवरी । एका जनार्दनी भक्तिभाव अनन्य भक्ता दावी लाघव । निज भक्तांचे काज सर्व । करितां शिण न मानीं ।।६।। '''भावार्थ''' गोकुळामध्ये चक्रपाणी आपल्या अवतार लीला दाखवतो. सगळ्या गौळणी गोलाकार बसल्या असून मध्ये सुकुमार, सावळा शारंगपाणी शोभून दिसत आहे. मेघाप्रमाणे सावळ्या रंगाचा, पिवळ्या रंगाचा पितांबर नसलेला, गळ्यात वैजयंती माळ घातलेल्या घनश्याम हरीकडे नंदराणी कौतुकाने पाहत आहे. कृष्णाचा नाच पहाण्यासाठी यशोदा आतुर झाली आहे. पायातील वाळे, घोळ यांच्या घंटानादाच्या तालावर सावळा, सुंदर हरी नाचत आहे. श्रीहरीचे विशाल नयन, हसरा चेहरा पाहून मदनालासुध्दा भूल पडते. श्रीहरीच्या हातातील अंगठ्या, पायातील पैंजणे यांच्याकडे गौळणींचे मन वेधले गेले आहे. आकाश, धरणी, सप्तपाताळे हरीच्या छंदी नाचत आहेत. स्वर्ग, वैकुंठ, कैलासामधील देव, गण, गंधर्व हरिपदांच्या तालावर नृत्य करतात. सारे ऋषीमंडळ, चंद्र-सूर्य श्रीहरीच्या या अद्भुत नृत्यात रंगून गेले आहे. शेष, वासुकी यांसह सर्व नागदेवता, चौदा भुवनांचे लोकपाळ, पृथ्वीवरचे सर्व भूपाळ (सम्राट) कैलासपती शिवशंकर परिवारासह या नृत्यानंदात मग्न आहेत. गोपाळ, गोपिका सुंदर मंदिरात नाचत आहेत. त्यांच्याबरोबर सर्व वनस्पती, वृक्षवेली कौतुकाने हर्षभरित होऊन डुलत आहेत. सजीव सृष्टीसह जडसृष्टीसुध्दा उखळे, जाती, मुसळे, पाळी, देव्हारा, धातुमूर्ती या आनंदात सहभागी झाली आहे. आश्चर्यचकित झालेल्या गौळणी देहभान विसरून गेल्या आहेत. अलोट प्रेमाने धावत जाऊन यशोदा श्रीहरीला कडेवर उचलून घेते. हे विश्वरूप दर्शन घेऊन गोपी धन्य होतात असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, एकनिष्ठ, अनन्य भक्तांसाठी श्रीकृष्ण असे लाघव दाखवतो, आपल्या भक्तांसाठी काम करतांना तो कधी थकत नाही. '''८५''' प्रथममत्स्यावतारी तुमचे अगाध चरित्र । न कळे ब्रह्मादिका वैष्णव गाती पवित्र ।।1।। उठोनि प्रात:काळीं गौळणी घुसळण घुसळिती । गाती कृष्णाचे पोवाडे हृदयीं परोपरीं ध्याती ।।2।। द्वितीय अवतारीं आपण कच्छरूप झाला ।सृष्टि धरुनी पृष्ठीं शेवटीं सांभाळ केला ।।3।। तृतीय अवतारीं आपण वराहरूप झाला । धरणी धरुनी दाढे हिरण्याक्ष वधिला ।।4 ।। चतुर्थ अवतारीं आपण नरहरि रूप । रक्षुनि प्रल्हाद वधिला हिरण्यकश्यप ।।5।। पांचवें अवतारीं आपण वामन झाला। बळी घालुनि पाताळीं शेखीं द्वारपाळ ठेला ।।6।। सहावें अवतारीं आपण परशुराम झाला। धरुनी परशु हातीं सहस्रभुजा वध केला ।।7।। सातवे अवतारीं आपण दाशरथी राम। वधोनी रावण कुंभकर्ण सुखी देव परम ।।8।। आठवे अवतारी आपण वसुदेवाघरीं । वधोनि कंसादिक असूर मारिले भारी ।।9।। नववे अवतारीं आपण बौध्दरूप झाला। धरूनियां मौन भक्ताघरीं राहिला ।।10।। दहावे अवतारीं आपण झालासें वारूं । एका जनार्दनी वण्रिला त्याचा वडिवारूं ।।11।। '''भावार्थ''' या अभंगात एका जनार्दनी श्री विष्णूच्या दशावताराचा अगाध महिमा वर्णन करतात.पहिल्या मत्स्यावतारांत श्रीहरीने अगाध लीलाचरित्र दाखवले जे ब्रह्मादिक देवांनासुध्दां कळले नाही.प्रात:काळीं उठून गौळणी लोण्याचे डेरे घुसळतांना कृष्णाचे पोवाडे गातात. दुसर्‍या अवतारांत कासवरुप धारण करून पाठीवर पृथ्वी धारण करून तिचा सांभाळ केला.तिसऱ्या अवतारांत वराहरुप घेऊन दाढेवर धरणी धरून हिरण्याक्ष राक्षसाचा वध केला.चवथ्या अवतारांत नरहरी रूप घेऊन हिरण्यकश्यपुचा वध करून भक्त प्रल्हादाचे रक्षण केले.पाचव्या अवतारांत वामन झाला आणि बळीला पाताळात धाडून शेवटी बळीचा द्वारपाळ झाला. सहाव्या अवतारांत परशु हतांत धरलेला परशुराम बनून सहस्रभुजाचा वध केला.सातव्या अवतार दाशरथी रामाचा असून रावण,कुंभकर्णाचा वध करून देवांची मुक्तता केली,देवांना परम सुखी केलें. आठव्या अवतार वसुदेवाचे घरीं जन्म घेऊन कंस,चारुण जरासंघ या राक्षसांचा संहार केला.नवव्या अवतरांत बौध्दरुप घेऊन,मौनरुप धारण करून भक्ताघरी राहिला.दहाव्या अवतारीं अश्वरुप धारण केले. या दश्अवतारांचा महिमा एका जनार्दनी वर्णन करतात. ===गौळणींची विरहावस्था=== '''86'''<br> आजि वो कां हो कृष्ण नाहीं आला। <br> म्हणोनि खेद करी गोळणी बाळा। <br> काय हो ऐसा देहीं लागला चाळा। <br> का रे ना येसी बाळा नंदाचिया ।।1।। <br> कवण देवा नवसीं नवसूं। <br> कवणा गुरुतें मार्ग पुसून। <br> कैं भेटेल हा हृषिकेशु म्हणोनि। <br> मन जाहलें उदासू।। 2।।<br> आतां काय करुं यासी उपाय ।<br> एका जनार्दनी धरुं जाय पाय। <br> तेंच दरुशन होय आजीं याचें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंदाचा बाळ श्रीहरीची वाट पाहाणाऱ्या गोपिका खेद करीत आहेत. त्यांचे मन उदास झाले आहे. कोणत्या देवाला नवस करावा, कोणत्या गुरुचे मार्गदर्शन घ्यावे, कोणत्या उपायाने कृष्ण भेटेल याचा विचार करीत आहेत. एका जनार्दनी म्हणतात, संपूर्ण शरणागती पत्करून श्रीहरी चरणांशी लीन होणे हाच परमेश्वरप्राप्तीचा एकमेव मार्ग आहे. '''८७'''<br> कोण्या वियोगे गुंतला कवणे हाती ।<br> परा पश्यंती मध्यमा जया ध्याती ।<br> श्रुति शास्त्र जया भांडती ।<br> तो का हा रुसला श्रीपती ।।१।।<br> येई येई कान्हा देई आलिंगन ।<br> भेटी देऊन पुरवी मनोरथ पूर्ण ।<br> विरह विरहा करी समाधान ।<br> दावी तू आपुले चरण ।।२।।<br> येथे अपराध आमुचा नाही ।<br> खेळ सर्व तुझा पाही ।<br> एका जनार्दनी नवल काई ।<br> एकदा येऊनी भेटी देई ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा-पश्यंती-मध्यमा या वाणी निरंतर ज्याचे ध्यान करतात, श्रुति आणि सहा शास्त्रे ज्याच्यासाठी वादविवाद करतात असा श्रीपती कोणी अडवला, तो का रुसला असा प्रश्न विचारून गोपी कान्हाने भेट देऊन त्यांचे मनोरथ पूर्ण करावे अशी विनवणी करीत आहेत. यात आपला काही अपराध नसून हा सर्व श्रीहरीचा खेळ आहे हे सांगण्यास गोपी विसरत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, अनन्य भक्तांसाठी श्रीकृष्ण धावून येवून भेट देतात यात नवल नाही. '''८८'''<br> नको नको रे दूर देशी । आम्हा ठेवी चरणापाशी ।<br> मग या विरहा कोण पुसी । ऐसी इच्छा देई आम्हांसी ।।१।।<br> पुरे पुरे संसार विरह छंद । तेणे तू अंतरसी गोविंद ।<br> द्वैताचा नसो देऊ बाध । ह्रदयी प्रगटोनी दावी बोध ।।२।।<br> विरह हरी सत्वर देवराया । परेपरता प्रगटोनी दावी पाया ।<br> दुजें मागणें आणिक नाहीं कान्हा । एका जनार्दनी शरण तुझिया पायां ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या गोपिका श्री कृष्णाला प्रार्थना करतात कीं, ह्या संसार छंदातून सुटका करावी कारण त्यामुळे गोविंद दुरावतो. श्रीहरीने अंतरांत प्रगट होऊन मनातिल द्वैत भावना दूर करावी.विरहव्यथा समूळ नाहिसी करून हरिचरणाशी ठाव द्यावा.एका जनार्दनी म्हणतात विरही गोपिकांप्रमाणे सर्व अनन्य भक्तांची हीच मागणी असते. '''89'''<br> समचरणीं मन माझें वेधलें । तें वेगळें होतां विरह बोलें ।<br> हर्षामर्षा चित्त उन्मन ठेलें । म्हणोनि विरहिणी विरह बोले ।।1।। <br> सांवळिया कान्हया नको जाऊं दुरी । राहे परेपरता परतोनि हरी । <br> पश्यंती मध्यमा मरुनी वैखरी । चारी वाचा तटस्थ जाहल्या हरी ।।2।। <br> तुझ्या वियोगाचा न व्हावा संग । अखंड नामीं असो अनुसंधान । <br> शरण एका जनार्दन । काया वाचा मनें जाणोन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी गोपिकांच्या विरहिणी च्या माध्यमातून आपली मनोव्यथा प्रगट करीत आहेत. विठ्ठलाच्या समचरणाशी एकाग्र झालेल्या मनाच्या हर्ष आणि विषाद या भावना विलयास जाऊन मनाचे उन्मन झाले. त्यां समचरणांचा विरह होतांच चित्त अस्वस्थ होते.वैखरी,मध्यमा, परा, पश्यंति या चारी वाणी तटस्थ होतात.श्रीहरिचा कधीहि वियोग होऊं नये, हरिनामाचे अखंड अनुसंधान राहावें ,अशी प्रार्थना काया,वाचा,मनाने सद्गुरु चरणांशी शरणागत झालेले एका जनार्दनी करतात. '''90'''<br> जन्म जन्मांतरीं विरहिणी। होती दुश्चित अंत:करणी ।<br> दु:ख सोशिलें होतें मागें जन्मीं । ये खेपे निरसलें स्थळ कारणीं ।।1।। <br> येऊनी भेटी देही देहातील । तयाचा विरह मजलागीं होत। <br> मना समूळ मन पहात । तो भेटला गोपीनाथ ।।2।। <br> दु:ख फिटलें सुख जालें थोर। हर्षे आनंदें आनंद तुषार। <br> एका जनार्दनी भेटला परात्पर । तेणें संसार विरह गेला निर्धार ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचा अनेक जन्मांचा विरह विरहिणीने सहन केल्यानें तिचे चित्त दुश्चित झाले. मागील जन्मीं सोसलेल्या सर्व दु:खाचे या खेपेस निर्मूलन होईल.देहातीत परमात्मा येऊन भेट देईल, ज्याचा विरह सहन करावा लागला तो गोपीनाथ मनोमनीं भेटला. एका जनार्दनी सांगतात, विरही मनाचे सारे दु:ख मावळलें.अपार सुख झाले.आनंदाच्या तुषारांत मन न्हाऊन निघाले.परात्पर परमेशाची भेंट होऊन संसार विरह संपला. '''91'''<br> काम क्रोध वैरी हे खेळ । लोभ अहंकार आशा बरळ ।<br> कर्म बळीवंत लागलें सबळ। तेणें वेधिलें आमुतें निखळ।।1।। <br> नको नको वियोग हरी । येईं येईं तूं झडकरी । <br> आम्हा भेटें नको धरूं दुरी । वियोग झाला तो आवरीं ।।2।। <br> तुझिया भेटीचें आर्त मनीं। याकारणें विरह बोलणें वाणी । <br> एका शरण जनार्दनी वियोग गेला पाहतां समचरणीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचा वियोग झालेल्या गोपी कृष्णाला विनवितात कीं,त्याने लवकर येऊन हा वियोग संपवावा,काम,क्रोध हे वैरी असून लोभ,अहंकार आशा हे निरर्थक आहेत.कर्म अत्यंत बलवान असून त्याने वेढून टाकले आहे.परमात्म भेटीची तळमळ लागून राहिली आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, विटेवरील विठ्ठलाच्या समचरणांचे दर्शंन होताच वियोगव्यथा संपून जाते. '''92'''<br> विषय विरह गुंतलें संसारीं । तया जन्म जन्मांतरी फेरीं। <br> कोणी न सोडवी निर्धारीं। यालागीं न गुंता संसारीं ।।1।।<br> मज सोडवा तुम्ही संतजन। या विषयविरहापासोन ।।ध्रु0।।<br> क्षणिक विषय संसार । भरला दिसे भवसागर।<br> यांतुनी उतरीं पैलपार । संतसंग मिळलिया ।।2।। यासी शरण गेलिया वांचुनी । संतसंग न जोडे त्रिभुवनीं । <br> शरण एकाभावें जनार्दनीं । विरह गेला समूळ निरसोनी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> संसारातिल विषय विरहांत गुंतून पडलेला जीवाची जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून जन्म जन्मांतरी सुटका होत नाही.या साठी या संसार पासून निर्धाराने दूर राहिलें पाहिजे.हा भवसागर क्षणभंगूर असून तो पैलपार होण्यासाठी संतसज्जनांची संगती जोडावी असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, सद्गुरू कृपेशिवाय हा संतसंग त्रिभुवन शोधून मिळणार नाही.अन्यनपणे सद्गुरू जनार्दन स्वमींना शरण गेल्यानंतर श्रीहरीपदाचा विरह संपूर्ण निरसून गेला. '''93'''<br> ऐशीं निर्धारें विरहिणी करीं । परेपरता देखेन श्रीहरी । <br> मन पवन साधन न करीं । संतसंग घडलिया धन्य संसारीं ।।1।। <br> धन्य धन्य संतमहिमा । विरह गेला पावलें सुखधामा ।।ध्रु0।। <br> नामविरहित विरह तो कोण । विषय विरह थुंकीन मी जाण । <br> नामाविंचुनी नेणें साधन । तो विरह न व्हावा पूर्ण ।।2।। <br> एका जनार्दनी सत्य वचन । विरहाविरह गेला मुळींहून। <br> नाम जपतां स्थिर झालें मन। विरह गेला त्यागून ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> मन पवनाचे कोणतीही साधना न करतां संत-संगतीनें परा वाणीच्या पलिकडे असलेल्या श्रीहरीचे दर्शन घेण्याचा निर्धार विरहिणी गोपी करते.श्रीहरिचे नामस्मरण हाच परमेश्वर प्राप्तीचा एकमेव मार्ग आहे,नामांत रंगलेल्या मनाला विरह जाणवत नाही. एका जनार्दनीचे हे सत्यवचन आहे,नामसाधना करतांना विरहिणीचा विरह समूळ नाश पावला.मन स्थिर झाले. '''94'''<br> रात्रंदिवस मन रंजलें । हरिचरणी चित्त जडलें । <br> विरहाचे दु:ख फिटलें । धन्य झालें संसारी ।।1।। <br> विरह गेला सुख झालें वो माय । पंढतोपुढती आनंद न समाये ।।ध्रु0।। <br> संतसंग घडला धन्य आजी । मोह ममता तुटली माझी । <br> भ्रांती फिटोनि गेली सहजीं । विरह गेला सुख झालें सहजीं ।।2।।<br> धन्य धन्य संतसंगती । अवघी झाली विश्रांती । <br> एका जनार्दनी चित्तीं । विरहभ्रांती निरसली।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रात्रंदिवस मनाला श्रीहरीचा छंद जडला, हरिचरणांशी चित्त गुंतून गेलें.विरहाचे दु:ख सरून सुख झाले.संसार आनंदाने फुलला, संत-संगतीने मोह ममता विलयास गेली, चित्तावरील भ्रांतीचे पटल सहजपणे गळून पडले. विरहिणी गोपीचा संसार धन्य झाला.असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, संतांच्या संगतीने विरहभ्रांती निरसून चित्ताला पूर्ण विश्रांती मिळाली.असे संत धन्य होत. '''95'''<br> युगायुगीं पीडिली विरहिणी । नाठवी ध्यानीं मनीं चक्रपाणी ।<br> म्हणोनि वियोगाची जाचणी । तो भेटला संतसंग साजणी ।। 1।। <br> विरह गेला सुख झालें अपार । जन्मोजन्मीची तुटे येरझारा वो ।।ध्रु0।। <br> घडतां संतसंग विश्रांती । तुटली माया पडळभ्रांति। <br> भव संसार याची झाली शांती । संतमहिमा वर्णावा किती।। 2।। <br> महिमा वर्णितां विरहा फिटलें । एका जनार्दनी तया भेटलें । <br> सुख अनुभवें अंतरीं दाटलें । विरहाचे बीज भाजिलें वो ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक युगामध्ये विरहिणीने वियोगाची जाचणी सहन केली कारण ध्यानी मनी गोपीला चक्रपाणी श्रीधराचा विसर पडला. संतकृपेने साजणीचा विरह संपून अपार सुख झाले.जन्ममृत्युचे चक्र थांबलें. मायेचा पडदा दूर होऊन भवसंसाराची शांती झाली. एका जनार्दनी म्हणतात संतांचा महिमा वर्णन करताना शब्द अपुरे पडतात.अंतरांत सुखाचा अनुभव दाटून येतो. विरहाचे बीज भाजून निघाल्याने त्याला कधीच अंकूर फुटून ते फोफावत नाही. === वनक्रीडा === '''96'''<br> उठोनि एके दिनीं म्हणे यशोदा कान्हया । <br> गोधनें घेऊनियां जाई वनासी लवलाह्या ।।1।। <br> सवें मिळाले चिमणे सवंगडी । <br> शिदोरी काठी कांबळी जाळी घेती आवडी।। 2।।<br> एका जनार्दनी गाई सोडिल्या सार्या। <br> रामकृष्ण सवंगडीया देव येती पहावया ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> एके दिवशी यशोदा कन्हयाला गाई घेऊन वनाला जाण्यास सांगते.सर्व बाळगोपाळ आनंदानें काठी,कांबळी,जाळी आणि शिदोरी घेऊन कृष्णा बरोबर निघतात.एका जनार्दनी म्हणतात,रामकृष्ण सवंगड्यां सोबत गाईंना घेऊन निघाले तेव्हां कौतुकाने त्यांना बघण्यासाठी देवांनी आकाशांत दाटी केली. '''97'''<br> सैराट गोधनें चालती वनां । तयामागें चाले वैकुंठीचा राणा ।।1।। <br> सावळे चतुर्भुज मेघ:श्याम वर्ण ।गाईगोपाळां समवेत खेळे मनमोहन ।।2।।<br> यमुनेचे पाबळीं मिळोनियां सकळीं । खेळें चेंडूफळी गडियांसम ।।3।। <br> एका जनार्दनी मदनपुतळा । देखियेला डोळां नंदरायाचा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीची गोधनें वनाकडे सैराट चालली असतांना वैकुंठीचा राणा श्रीकृष्ण त्यांच्यामागे निघाला.मेघाप्रमाणे सांवळ्या रंगाचा चार भुजा असलेला मनमोहन श्रीहरी गोपांसमवेत यमुनेच्या काठीं चेंडूफळीचा खेळ खेळतो. एका जनार्दनी म्हणतात, नंदराजाचा श्रीहरी मदना सारखा शोभून दिसत असलेला या डोळ्यांनी पाहिला. '''98'''<br> विष्णुमूर्ती चतुर्भुज शंख चक्र हातीं । गदा पद्म वनमाळा शोभती ।।1।। <br> गाई गोपाळ सवंगडे वनां । घेऊनियां जाय खेळे नंदाचा कान्हा ।।2।। <br> विटी दांडू चेंडू लगोरी नानापरी । खेळ मांडियेला यमुनेचे तीरीं ।।3।। <br> एका जनार्दनी पाहतां तन्मय । वेधलें मन वृत्तिसहित माय।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाई आणि गोपाळ सवंगड्यांना सोबत घेऊन नंदाचा कान्हा वनांत जातो.यमुनेच्या तीरावर विटी दांडू चेंडू लगोरी असे नाना प्रकारचे खेळ खेळतो. एका जनार्दनी म्हणतात, चित्त वृत्तीसह या रूपाकडे वेधले जाते, मन तन्मय होते.शंख,चक्र, गदा पद्म हातांत धारण केलेली चतुर्भुज विष्णुमूर्ती नयनांसमोर साकार होते.या मुर्तिच्या गळ्यांत वनमाळा शोभून दिसतात. '''९९'''<br> जयाच्या दरुशने शिवादिका तृप्ती । योगी हृदयी सदा जया ध्याती ।<br> सहा चार अठरा जया वर्णिती । सहस्रमुखा न कळे जयाची गती ।।१।। <br> तो हा नंदनंदनु यशोदेचा तान्हा । सवंगडे गोपाळ म्हणती कान्हा ।<br> परा पश्यंती मध्यमा वैखरी नातुडे जाणा। वेडावले जया ठायी रिघाले साधना ।।२।।<br> अष्टांग साधन साधिता अटी । नोहे नोहे मुनिजना ज्याची भेटी ।<br> एका जनार्दनी हाती घेऊनि काठी । गोधने चारी आवडी जगजेठी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंदाचा नंदन, यशोदेचा तान्हा ज्याला त्याचे सवंगडी गोपाळ प्रेमाने कान्हा असे म्हणतात, त्याच्या दर्शनाने शिवशंकरासह स्वर्गीच्या देवांची तृप्ती होत नाही. सहा शास्त्रे, चारी वेद, अठरा पुराणे ज्याच्या रूप-गुणांचे वर्णन करतात, योगीजन सदासर्वकाळ हृदयात ज्याचे ध्यान लावतात, असे असताना हजार मुखे असलेला शेषनाग श्रीहरीचा महिमा वर्णन करु शकत नाही. परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी त्याला पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत, त्या श्रीकृष्णाच्या दिव्यरुपाचे ठायी वेडावलेलें मुनिजन अष्टांग साधन करतात पण त्यांना श्रीहरीची भेट घडत नाही. असे वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात, हातात काठी घेऊन तो जगजेठी आवडीने गोपाळांसह नंदाघरच्या गाई चारतो. '''१००'''<br> उठोनि प्रात:काळी म्हणे यशोदा मुरारी ।<br> गोपाळ वाट पाहती उभे तुझ्या द्वारी ।<br> शिदोरी घेऊन वेगी जाय रानी ।।१।।<br> यमुनेचे तीरी खेळ खेळतो कान्हा ।<br> नानापरी क्रीडा करी यादवांचा राणा ।।ध्रु0।।<br> मागे पुढे गोपाळ मध्ये चाले हरी ।<br> सांवळा सुकुमार वाजवी मुरली अधरी ।<br> पुच्छे वर करुनी गाई नाचती नाना ।।२।।<br> मुरलीचा नाद न समाय त्रिभुवनी ।<br> किती एक नादे भुलल्या गौळणी ।<br> देह गेह सांडोनि चालताती वनी ।।३।।<br> खग मृग गायी व्याघ्र नसे दुजा भाव ।<br> सकळी उच्चारण एक कृष्ण नाव ।<br> काया वाचा मने शरण एका जनार्दनी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पहाट समयी उठून यशोदा माता कृष्णाला सांगते,गोपाळ दाराशी वाट पहात उभे आहेत,शिदोरी घेऊन रानांत जाण्याची वेळ झाली आहे.मागे, पुढे गोपाळ आणि मध्यें हरी असे सर्वजण वनांत जाण्यसाठी निघतात. यमुनेच्या तीरावर गोपाळांसह यादवांचा राणा नाना प्रकारच्या क्रिडा करतो.सावळ्या सुकुमार मुरारीच्या मुरलीचा नाद ऐकून आनंदित झालेल्या गाई नाचु लागतात,त्या नादाने वेड्या झालेल्या गौळणी देहभान विसरून घर सोडून वनाकडे निघतात.पक्षी, हरिणी, गाई, वाघ आपला वैरभाव विसरुन हरीनादांत दंग होतात असे वर्णन करुन एका जनार्दनी काया वाचा मनाने श्रीहरीच्या पायी शरणागत होतात. === मुरली === '''101'''<br> नंदनंदन मुरलीवाला । याच्या मुरलीचा वेध लागला।। 1।।<br> प्रपंच धंदा नाठवे कांहीं। मुरलीचा नाद भरला हृदयीं ।।2।। <br> पती सुताचा विसर पडिला । याच्या मुरलीचा छंद लागला ।।3।। <br> स्थावर जंगम विसरूनि गेले । भेदभाव हारपले ।।4।। <br> समाधि उन्मनी तुच्छ वाटती । मुरली नाद ऐकतां मना विश्रांती ।।5।।<br> एका जनार्दनी मुरलीचा नाद ऐकतां होती त्या सद्गद ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी श्रीहरीच्या मुरली-नादाचा गोकुळच्या गोपींना कसा वेध लागतो याचे वर्णन करतात.मुरलीचा नाद गोपींचे ह्रदय भरून टाकतो.मुरलीचा त्यांना छंद लागतो,प्रपंच, कामधंदा,पती,मुल या सगळ्याचा विसर पडतो. सभोवतालची चराचर सृष्टी,मनातले सारे भेदभाव विलयास जाऊन मन मुरली नादासी एकरूप होते.ध्यानधारणेतील समाधी, उन्मनी या अवस्था कवडीमोलाच्या वाटू लागतात.मुरलीनदाने गोपी सद्गतींत होतात.मनाला प्रगाढ विश्रांतीचा लाभ होतो. <br> '''102'''<br> तुझ्या मुरलीचा ध्वनी । अकल्पित पडला कानीं। <br> विव्हळ जालें अंत:करणी । मी घरधंदा विसरलें ।।1।। <br> अहा रे सांवळीया कैशी वाजविली मुरली ।।ध्रु0।। <br> मुरली नोहे केवळ बाण । तिनें हरीला माझा प्राण । <br> संसार केला दाणादीन । येऊनि ह्रदयी संचरली ।।2।। <br> तुझ्या मुरलीचा सूर तान। मी विसरले देहभान । <br> घर सोडून धरिलें रान ।मी वृंदावना गेले ।।3।। <br> एका जनार्दनी गोविंदा | पतितपावन परमानंदा । <br> तुझ्या नामाचा मज धंदा । वृत्ति तंव पदीं निवर्तली ।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> मुरलीचा आवाज ऐकून वेडी झालेली गवळण आपली व्यथा व्यक्त करीत आहे.ही मुरली नसून केवळ बाण आहे, त्याने आपले प्राण हरण केले आहेत,आपल्या हृदयांत संचारली आहे.मुरलीच्या सूरांनी ती देहभान विसरून गेली आणि घरसंसार सोडून वनाचा रस्ता धरून ती वृंदावनात गेली.संसाराची दाणादाण झाली. गवळणीची ही अवस्था वर्णन करून एका जनार्दनी म्हणतात,गोविंद पतितपावन असून परम आनंद देणारा आहे. गोविंदाच्या नामाचा छंद लागला कीं,भक्तांच्या सर्व वृत्ती त्याच्या पायीं लीन होतात.<br> '''१०३'''<br> मुरली धरूनी अधरीं । वाजवी छंदे. नानापरी । <br> भोवतें गोपाळ नाचती गुजरीं । यमुनातीरी आनंदें ।।१।। <br> तो हा नंदनंदन गे माये । त्याचा वेध लागला मज सये । <br> कांही केलीया तो न राहणे। नाठवे गेह गे माय ।।२ ।। <br> स्थुल सूक्ष्म कारणांपरतां । चहु वाचा वेगळा तत्वतां । <br> आगमां निगमांही वरतां। ज्याचा वेध शिवाचिया चित्ता गे माय।।३।। <br> अचोज वेदा चोजवेना । श्रुतीशास्त्रा नये अनुमाना । <br> शरण एका जनार्दना । एकपणें जाणा सर्वा ठायीं । ।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनी म्हणतात, यमुनेच्या तीरावर मधुर सुरांत मुरली वाजविणारा नंदाचा कान्हा स्थूल. सूक्ष्म, कारण या देहाच्या पलिकडील महाकारण देह साक्षात् परब्रम्ह असून तो वैखरी, मध्यमा, परा वाणीहून वेगळा आहे. या परब्रम्ह स्वरुपाचे.अनुमान चारी वेद आणि सहा शास्त्रे यांनाही आकलन होत नाही, शिवशंकरांच्या चित्ताला.ज्याचा वेध सतत लागलेला असतो तो हा परमात्मा. सर्व जीवांचे ठिकाणी एकपणे विलसत आहे.केवळ सदगुरू कृपेनेच हा परमात्मा जाणता येतो. '''१०४ '''<br> कशी जाऊं मी वृंदावना । मुरली वाजवी कान्हा ।।ध्रु०।।<br> पैलतीरीं हरी वाजवी मुरली । नदी भरली यमुना ।।१।।<br> कांसे पितांबर कस्तुरी टिळक । कुंडल शोभे काना ।।२।।<br> काय करूं बाई कोणाला सांगू । नामाची सांगड आणा।।३।। <br> नंदाच्या हरीने कौतुक केलें । जाणे अंतरीच्या खूणा।।४।। <br> एका जनार्दनी मनीं म्हणा । देव. माहात्म्य कळेना कोणा ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुथडी भरून वाहाणार्या यमुनेच्या पैलतीरावर नंदाचा कान्हा मुरली वाजवतो आहे, कान्हाच्या कानांत कुंडल,कपाळीं कस्तुरी टिळा, कमरेला पितांबर शोभून दिसतो.कान्हाच्या मुरलीने घायाळ झालेली गोपी वृंदावनात जाण्यासाठी आतुर झाली असून भरलेल्या यमुनेतून पैलथडी कसे जावे, काय करावे असा प्रश्न पडला आहे.पाण्याने भरलेली यमुना नदी संसाराचे प्रतिक असून हरीनाम हे नावे सारखे संसार बंधनातून मुक्त करणारे साधन आहे (सांगड) आहे.असे सुचवून एका जनार्दनी म्हणतात, परमात्मा भक्तांच्या अंतरीचे भाव जाणून अवतार लीला करतो पण देवाचे महात्म्य भोळ्या भक्तांच्या लक्षात येत नाही. '''१०५'''<br> यमुनेच्या तीरीं नवल परी वो । तेथें गोपाळ वत्सें स्वयें झाला हरी वो ।।१।। <br> नवल देखा ठक तिन्ही लोकां । <br> भुली. ब्रह्मादिकां पार नाहीं सुखा ।।२ ।। <br> कृष्णवत्साची ध्वनी गाई. पान्हा. । <br> तेथें वोळलें निराळे. विस्मयो गौळीजनां. ।।३।। <br> गोपाळांचे. वचनीं. सुखें सुखा. भेटी । <br> तेथें. वोसंडला. आनंद माय कृष्णी भेटी. ।।४ ।। <br> ऐसा रचिला. आनंदु. देखोनि निवाडा । <br> तेथें. सृष्टीकर्ता तोहि झाला वेडा ।।५ ।। <br> ऐसें अचोज. पैं. मना. नये अनुमाना ।<br> अचुंबीत. करणें एका जनार्दना ।।६ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> नवलाची गोष्ट अशी कीं, यमुनेच्या तीरावर श्रीहरी स्वये गाईचे वासरू झाला आहे. स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ यां तिन्ही लोकांत तसेच सृष्टीकर्त्या ब्रह्मदेवाला देखील भूल पडली आहे.अपरंम्पार सुख दाटून आले आहे. कृष्णाच्या मुरलीचा स्वर ऐकून.गाईंना पान्हा फुटतो ,गौवळ्यांना हे पाहून विस्मय वाटतो.गोमाय आणि कान्हाची भेटीने गोकुळांत.आनंद ओसंडून वाहत आहे. सृष्ट कर्ता आश्चर्य चकित झाला असे कथन करून एका जनार्दनी म्हणतात, अचंबित झालेले देवाधिदेव सुध्दां याचे.अनुमान करु शकत नाही. === रासक्रीडा === '''१०६'''<br> वनामाजीं नेती. गोपिका तयांसी । <br> रासक्रिडा खेळावयासी एकांती ।।१।। <br> जैसा जया चित्ती हेत आहे मनीं । <br> तैसा चक्रपाणी खेळतसे ।।२।। <br> जया जैसा भाव तैसा पुरविणें । <br> म्हणोनि नारायणें अवतार ।।३।। <br> एका जनार्दनी घेऊनी<br> अवतार भक्तांचें अंतर जैसें तैसें ।।४ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकांतात रासक्रीडा खेळण्यासाठी गोपिका वनामध्ये जातात, ज्याच्या चित्तांत जसा भाव असेल तसा चक्रपाणी त्याच्याशी खेळतो. प्रत्येक व्यक्तिच्या मनातिल भाव पुरविण्यासाठीं नारायण अवतार धारण करतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१०८'''<br> कृष्णरुपी भाळल्या गोपिका नारी । नित्यनवा कृष्ण जीवा आवडतो भारी । <br> पवन वेगीं चालिल्या कालिंदीतीरीं । चिदानंद. भावें भोगावा श्रीहरी ।।१।। <br> वाजती गाजती अनुहत टिपरी । बारा सोळा मिळोनी गौळ्याच्या नारी ।<br> प्रात:काळीं जाती यमुनातीरीं | कृष्ण प्राप्तिलागीं पूजिती गौरी ।।२।। <br> एकमेकीतें खुणविती दृष्टी । हरिरुपीं आवड जीवा लागली मोठी । <br> समयी एकांत होईल काय भेटी । मनींचे आर्त सांगू गुज गोष्टी ।।३।। <br> कृष्णरुपीं वेधल्या विसरल्या अन्नपान । माया विलास नेघे अंजन चंदन । <br> रात्र आणि दिवस कृष्णाचे ध्यान । एका जनार्दनी चरणीं वेधिलें मन ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> कृष्णाच्या रुपावर गोपिका नारी भाळल्या ,नेहमी नविन रुप धारण करणारा कृष्ण त्यांना विशेष आवडू लागला. सद्चीद् आनंदाचा नित्य अनुभव घेऊ लागल्या. बारा किंवा सोळा नारी मिळून सकाळीं. यमुनेच्या तीरावर जाऊन कृष्णासाठी गौरीपुजू लागल्या. श्रीहरीची एकांतात भेट घेऊन त्याच्याशी गुजगोष्टी कराव्या,मनीचे दु:ख सांगावे अशी आस लागली. कृष्णाचे वेध लागले, अन्नपाणी सुचेनासे झाले. माया,विलास विसरून हरीचरणाशी एकरुप झाल्या. असे वर्णन एका जनार्दनी. या अभंगात करतात. '''१०९'''<br> खांद्यावरी. कांबळी हातामधीं काठी । चारितसे धेनु सांवळा जगजेठी । ।१।। <br> राधे राधे राधे. राधे. मुकुंद. मुरारी. । वाजवितो. धेणू. कान्हा श्रीहरी ।।२।। <br> एकएक गौळणी एक एक गोपाळा । हातीं धरूनि नाचती रासमंडळा ।।३।।<br> एका जनार्दनी रासमंडळ रचिलें । जिकडे पाहे तिकडे अवघें. ब्रह्म कोंदलें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> हातामध्ये काठी आणि खांद्यावरी घोंगडी घेऊन सांवळा श्रीहरी गोकुळांत गाई चारीत आहे आणि बासरी वाजवत आहे.गोकुळीच्या गौळणी आणि गोपाळ एकमेकांचे हात धरून नाचत आहेत. रासमंडळाचे. असे वर्णन करून एका जनार्दनी. म्हणतात, जिकडे पहावे तिकडे ब्रह्मानंद कोंदून राहिला आहे. '''११०'''<br> रासक्रीडा खेळ खेळोनियां श्रीहरी । येती परोपरी गोकुळासी ।।१।। <br> न कळेची कवणा कैसें में विंदान । वेदांदिका मौन पडिलेंसें ।।२।। <br> तें काय कळें आणिकां जीवांसी । ऋषी मुनी तापसी धुंडिताती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा खेळे खेळां परब्रह्म पुतळा नंदाघरीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत श्रीहरी नाना प्रकारे रासक्रीडा खेळत आहे.या विस्मयकारी अवतार लीला बघून वेदांना देखिल मौन पडलें आहे, ते सामान्य जीवांनाच काय ऋषी,मुनी,तापसी यांना सुध्दां हे कोडे सोडवतां येत नाही. एका जनार्दनी म्हणतात,परब्रह्म नंदाघरी असे खेळ खेळत आहेत. '''१११'''<br> रासक्रीडा करूनी आलिया कामिनी । <br> कृष्णीं लांचावल्या आन न रिघे मनीं ।।१।।<br> जें जें. दृष्टी दिसे तें तें कृष्ण भासे ।<br> गोपिका समरसे नित्य बोधु ।।२।। <br> आसनीं नयनीं भोजनीं गमनागमनीं |<br> सर्व कर्मीं सदा. कृष्णमय कामिनीं ।।३।।<br> एका जनार्दनी. व्यभिचार. परवडी । <br> गोपिका. तारिल्या. सप्रेम आवडीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळातील स्त्रिया रासक्रीडा खेळून परतल्या. कृष्ण भावनेने भारावून गेलेल्या त्यांच्या मनाला दुसरा विचार सुचत नव्हता. नजरेस पडणारी. प्रत्येक गोष्ट त्यांना कृष्णमय भासत होती. बसतां,उठतां, येतां जातां, खातां,पितां, झोपेत असताना सुध्दां त्या गोपी कृष्णरुपाशी समरस झाल्या . === काला === '''११२'''<br> ऐसे नित्यकाळ जाताती वना । गोपाळ. रामकृष्ण खेळती खेळ नाना ।।१।। <br> यमुनेचे तटीं कळंबा तळवटीं । मांळियला काला गोपाळांची. दाटी ।।२।। <br> आणिती. शिदोय्रा आपआपल्या । जया जैसा हेत तैशा. त्या चांगल्या. ।।३।। <br> शिळ्या विटक्या. [[भाकरी]] दही. भात. लोणी । मिळवोनी मेळा करी चक्रपाणी ।।४।। <br> एका जनार्दनीं अवघ्या करीतो कवळ । ठकविलें तेणे ब्रह्मादिक सकळ । ।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपाळ नित्यनेमाने वनांत जाऊन बलराम, कृष्णा बरोबर नाना प्रकारे खेळ खेळतात.यमुनातीरावर कदंब वृक्षाखाली श्रीहरीने काला मांडला. प्रत्येकाने आपापल्या आवडीप्रमाणे शिदोय्रा आणून गोपाळांनी एकच दाटी केली दही भात लोणी आणि शिळ्या भाकरी एकत्र करून काला केला.या काल्याचे कवळ श्रीहरी प्रत्येकाच्या मुखी भरवतो, हे लाघव पाहून ब्रह्मादिक देव अचंबित होतात,असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''११३'''<br> बैसोनि कळंबातळीं । गडी मिळाले सकळीं । <br> मिळोनि गोपिळीं करती काला ।।१।। <br> नानापरीचीं पक्वान्नें ‌। वाढिताती उत्तम गुणें । <br> सर्वा परिपूर्ण । मध्यें शोभे सांवळा ।।२।। <br> वडजा वांकुडा पेंदा । आणि. सवंगडी बहुधा । <br> काल्याच्या. त्या मुदा । घेती आपुलें करीं ।।३।।<br> [[लोणचे]]ं तें नानापरी । वाढिताती कुसरीं । <br> सर्व वाढिले निर्धारी । परिपूर्ण अवघीयां ।।४।। <br> एका जनार्दनी म्हणे । कृष्णा कवळ. तूं घेणें । <br> गडियांसी देव म्हणे । तुम्हीं. घ्यावा आधीं ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> कळंबातळीं बसून सकळ गोपाळांनी मिळून काला केला.नानापरींची उत्तम पक्वान्नें सर्वांना योग्यप्रकारे वाढली.मध्यभागीं सावळा. हरी शोभून दिसतो. बोबडे बोलणारा पेंदा आणि सवंगड्यांनी काल्याच्या मुदी आपल्या हातात घेतल्या आणि सर्वांना समान मिळतील अशा कौशल्याने वाढण्यांत आले. असे वर्णन करून. एका जनार्दनी म्हणतात, कृष्णाने पहिला कवळ मुखी घ्यावा अशी गोपाळांची ईच्छा पण कृष्णदेव सवंगड्यांनी प्रथम भोजनास सुरवात करावी असे सुचवतात. '''११४'''<br> गडी म्हणती सकळ । कृष्णा तूं घेई कवळ । <br> हरी म्हणे उतावीळ । घ्यावा तुम्ही ।।१।। <br> गडी नायकती सर्वथा । हरी म्हणे मी नेघें आतां । <br> म्हणोनी रूसोनी तत्वतां ।चालिला कृष्ण ।। २।। <br> कृष्णा नको जाऊं जाण । तुझैं एकूं वचन । <br> म्हणोनि संबोधून । आणिला कृष्ण ।।३।।<br> एका जनार्दनीं । लाघव दावी चक्रपाणी। <br> भक्ता वाढवुनी । ‌महिमा वदवी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सगळे सवंगडी कृष्णाने कवळ घ्यावा म्हणुन आग्रह करतात. कृष्ण ते मान्य करत नाही, सवंगडी आपला. हट्ट. सोडत नाहीत. कृष्ण नाराज होऊन वृदांवन सोडून चालू लागतो, सवंगडी कृष्णाची आज्ञा. पाळण्याचे. वचन देऊन श्रीहरीला माघारी आणतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, चक्रपाणी आपले लाघव दाखवून भक्तांची मने जिंकून भक्तिमहिमा वाढवतात. '''११५'''<br> काळ्या कांबळ्याची घडी । घालिताती सवंगडी |<br> बैसवुनी हरी । कवळ. घेती ।।१ ।। <br> कृष्ण आपुलेनी हातें । कवळ घाली गडीयातें । <br> त्यांची उच्छिष्ट शितें । घालितसे मुखीं ।।२।। <br> मुखामाजी कवळ । सवंगडे घालिती सकळ ।<br> वैकुंठीचा. पाळ ब्रह्मानंदें डुल्लत ।।३।। <br> तृप्त झाला जनार्दन । एका वंदितसे चरण । <br> काया वाचा मन । खूण भक्त जाणती ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> काळ्या. कांबळ्यवर सवंगडी हरीला बसवून मुखीं कवळ घालतात. कृष्ण आपल्या हाताने सवंगड्यांना घास भरवून त्यांची उष्टी शिते आनंदाने मुखीं घालतो ,ब्रह्मानंदांत मग्न होतो . एका जनार्दनीं म्हणतात, काया. वाचा मनाने भक्त देवाशी एकरूप होतात हीच एकाग्र भक्तिची खूण आहे. '''११६'''<br> मिळोनि गोपाळ सकाळीं । यमुनेतटीं खेळे चेंडूफळी ।<br> गाई बैसविल्या. कदंबातळीं । जाहली दुपारीं खेळतां ।।१।।<br> काला मांडिला वो काला मांडिला । नवलक्ष. मिळोनी <br> काला मांडिला वो ।।ध्रु ०।। <br> नानापरींचें. शोभतीं दहीभात। पंक्ती बैसविल्या पेंदा बोबडा वाढीत । <br> जो. जया संकल्प तें तया मिळत । अनधिकारिया तेथें कोणी न पुसत ।।२।। <br> पूर्वसंचित खाली पत्रावळी । वाढती भक्तिभावाची पुरण[[पोळी]] । <br> नामस्मरणाची क्षुधा. पोटीं आगळीं । तेणें तृप्ती होय. सहजी सकाळीं ।।३।। <br> ऐसे. तृप्त जाहले परमानंदें । कवळ कवळाचे निजछंदें । <br> एका जनार्दनी. अभेदें. । शुध्द समाधिबोधें मुख संवादें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाईंना कदंबातळी बसवून सर्व गोपाळ मिळून यमुनातटीं चेंडूफळीचा खेळ खेळू लागली. खेळतां. खेळतां दुपार झाली.नवलक्ष गोपाळांनी मिळून काला मांडिला. पंगती बसल्या. बोबडा पेंदा पंगतीला नानापरींचे भात,भक्तिभावाची पुरणपोळी वाढूं लागला.जयाला जे आवडते तें त्याला मिळू लागलें. नामस्मरणाची भूक लागली असल्यानें सहजपणे सर्वांची तृप्ती झाली,परमानंदाचा प्रसाद मिळाला. एका जनार्दनीं म्हणतात, कोणताही भेदभाव नसलेल्या शुध्द मनाला समाधी सुखाचा बोध झाला. '''११७'''<br> नित्य तो सोहळा करिताती काला । तो पहावयाला देव येती ।।१।। <br> अंतरीं सुरवर विचार करिती । काला श्रीपती करीत स्वयें ।।२।। <br> उच्छिष्ट प्रसाद सेवूं धणीवरी । मत्स्यरूप निर्धारी घेती. सर्व ।।३।। <br> एका जनार्दनी जाणितसे खूण । म्हणोनी विंदान आरंभीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वृंदावनांत नित्य चालू असलेला कालासोहळा पाहण्यासाठीं देव आतुर झाले. श्रीपती स्वता: काला करीत आहे तर देव उच्छिष्ट प्रसाद सेवन करण्यासाठी मत्स्यरुप धारण करतात. एका जनार्दनी परब्रह्म स्वरुपाची खूण जाणून विस्मयकारी अवतार लीला समजून घेतात. '''११८'''<br> गडियासी सांगे वैकुंठीचा राव । आजीं. आला भेंवों यमुनेंत ।।१।। <br> जीवनालागीं तेथें कोण्ही पै न जावें । डाऊन आला आहे तया ठायीं ।।२।। <br> तयाचे बोलणें लागे सर्वा गोड । म्हणोनि धरिती. चाड सवंगडे ।।३।। <br> एका जनार्दनी. ऐकोनि वचन । पुढती. वचन पेंदा बोले ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा श्रीकृष्ण सवंगड्यांना सांगतो कीं, यमुनेवर पाण्यासाठी. कुणी जाऊं नये कारण तेथें बागुलबुवा आला आहे. कृष्णाचे मधुर बोल. सर्वांना आवडतात,सगळे त्याला संमती दर्शवतात असे सांगून. एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरिचे वचन ऐकून पुढे पेंदा बोलतो. '''११९'''<br> आजी कांहो कृष्णा वर्जिली यमुना। बाऊ तो जाणा कोठोनि आला ।।१।। <br> कैसा आहे बाऊ पाहिन तयातें । म्हणोनि त्वरित उठिलासे. ।।२।। <br> वारितां वारितां पेंदा. पैं गेला । पहातसे. उगला यमुनेंत ।।३।। <br> बाऊ तो न दिसे कोठें वाजत । पैंदा तया. म्हणत क्रोधयुक्त ।।४।। <br> म्हणतसे पेंदा यमुनेसी जाण। स्त्री. तूं. होऊन. हुंबरी. घेसी ।।५।।<br> मी कृष्णदास घेसी तूं हुंबरी. । तुज निर्धारी बळ बहु ।। ६।। <br> मी. काय निर्बळ घेसी तूं हुंबरी । आतांचि निर्धारी पाहे माझें ।।७।। <br> म्हणोनियां पेंदा तेथेंचि बैसला । हुंबरी तो तयाला. घालीतसे ।।८।।<br> पेंदा कां नये काय. जाहलें त्याला । कृष्णे पाठविला दुजा एक ।।९।। <br> तोही मीनला तयांसी तत्काळ । गडी तों सकळे आलें तेथें ।।१०।। <br> उरलेले दोघे कृष्ण आणि राम । गुंतले सकाम गडी तेथें ।।११ ।। <br> काय जाहलें म्हणोनि आले उभयतां।पाहुनी तत्वतां हासताती।।१२।।<br> सावध करितां न होती सावध । लागलासे छंद घुमरीचा ।।१३।। <br> एका जनार्दनीं कौतुकें कान्हया । आली असे दया भक्ताची ते ।।१४ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीकृष्णाने यमुनेवर जाऊ नका असे कां सांगितले आणि तो बाऊ कोठून आला असे विचारून पेंदा तो बाऊ कसा आहे ते पाहतो असे बोलून त्वरित उठला आणि यमुना जळांत शिरला. यमुनेचे पाणी खळखळ आवाज करून वाहत होते पण बाऊ मात्र कोठे दिसेना तेंव्हां पेंदा रागाने आपण कृष्णाचे दास असून बलशाली आहे स्त्री असून कृष्णदासासी हुंबरी. घेणे योग्य नाही असे यमुनेला बोलून मनाचा निर्धार करून पेंदा तेथें बसला. पेंदाला शोधण्यासाठी क्रृष्णाने एका सवंगड्याला. पाठवले एकामागून एक असे सगळे यमुनेकांठी. गोळा झाले . रामकृष्ण दोघेही काय झाले हे समजून घेण्यसाठी यमुनेवर आले आणि घुमरीच्या छंदाने देहभान विसरून गेलेल्या गोपाळांना सावध केले. एका जनार्दनी म्हणतात, भोळ्या भक्तांची दया येऊन कान्हा त्यांच्या प्रेमानें.धावून येतो. '''१२०'''<br> पाहूनियां हरी गोपिळाचें चोज । म्हणे तेणें तो निर्वाणीचें निज मांडियेलें ।।१।। <br> मेठा खुंटी येउनी हुंबरी घालिती। खर तोंडाप्रती येती जाहली ।।२।। <br> कळवळला देव जाहलासे घाबरा । मुरली अधरा. लावियेली ।।३।। <br> मुरलीस्वरें चराचरी. नाद तो भरला । तेणें स्थिर झाला पवनवेगीं ।।४।। <br> यमुनाही शांत झाली तेच क्षणीं । म्हणे चक्रपाणी सावध. व्हा. रे ।।५।। <br> पेंदीयाचे तो शब्द ऐकिला कानीं । एका. जनार्दनीं स्थिर. झाला. ।।६।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपाळांचे निर्वाणीचे प्रयत्न पाहून देव कळवळला, काळजीने घाबरला. गोपाळांना सावध करण्यासाठी कृष्णानें मुरलीचे सूर छेडलें, चराचर या नादानें भरून गेले. वायूचा वेग मंदावून स्थिर झाला. यमुनेचा खल्लाळ थांबला, ती शांत झाली. हा प्रसंग वर्णन करुन एका जनार्दनी म्हणतात, सावध व्हा रे हे श्रीहरीचे शब्द ऐकून पेंदा निश्चिंत झाला. '''१२१'''<br> ऐकतां तो नाद मोहिलेंसे मन ।<br> न कळे विंदान तिहीं लोकां ।।१।। <br> सावध. होउनी. गडी ते पहाती ।।२।।<br> स्थिर पैं होती यमुना ते ।।३।। <br> एका जनार्दनीं. ऐसा दासाचा. कळवळा ।<br> म्हणोनी भक्त लळा पाळितसे ।।४।।<br> यैवोनि गोपाळ कृष्णासी. बोलती । <br> यमुनेचा बाऊ पळाला वो श्रीपती ।।५।।<br> धन्य बळिया आम्हीं की वो त्रिभुवनी।<br> धन्य धन्य कृष्णा म्हणोनि नाचती| <br> अवनी आनंदे गोपाळ तयाशीं खेळे ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> कृष्णाच्या मुरलीनादाने सर्व सृष्टी मोहून गेली. स्वर्ग, पृथ्वी, आणि पाताळ तिन्हीं लोक विस्मयचकीत झालें.सावध झालेले गोपाळ स्थिर झालेले यमुनाजळ पाहून कृष्णाला सांगतात यमुनेतला बाऊ त्यांचे धाडस पाहून पळाला. ते त्रिजगती धन्य झाले.कारण त्यांच्यावर श्रीपतीने कृपा केली. सर्वजण आनंदाने नाचू लागले, श्रीहरी त्यां आनंदात सहभागी झाले. '''१२२'''<br> खेळतां खेळतां गडियासी म्हणे । खेळ तो पुरे गाई जमा करणें ।।१।। <br> आपुलाल्या आपण वळाव्या गाई । नवल तो तेणें खेळ मांडावया भाई ।।२।। <br> धांवती सवंगडी पाठोपाठ लवलाह्या । गुंतल्या त्या गाई. न येती वळाया ।।३।। <br> येवोनि दीन मुख करिती हरीपुढें । एका जनार्दनीं तया. पाहतां प्रेम चढे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> खेळत असतांना सावळा कृष्ण गोपगड्यांना खेळ थांबवून आपआपल्या गाई वळवावयास सांगतो'. सगळे जण एका पाठोपाठ वेगानें धावतात, गाई चारा खाण्यांत गुंतल्या असल्याने घराकडे वळत नाहीत. नाराज होऊन दीनवाणीने गोपाळ हरीपुढे उभे राहतात.एका जनार्दनौ म्हणतात, गोपगड्यांच्या दीन मुद्रा पाहून हरीच्या मनांत त्यांच्या विषयीं प्रेम दाटून येते.<br> '''१२३'''<br> काकुलती गोपाळ म्हणती रे. कान्हया । <br> गाई न येती माघारी कोण. बळी कासया ।।१।। <br> आमुची. खुंटली गति आवरीं तूं हरी । <br> तुजवाचूनी कोण सखा आमुचा कैवारी ।।२।। <br> नको येरझारा. पुरे आतां हरी । <br> एका जनार्दनी ऐशी करूणा करी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> काकुळतीला येऊन गोपगडी हरीला विनंती करतात, गाई माघारी फिरत नाहीत, प्रयत्न. करून थकून मार्ग खुंटला आहे, असे बोलून ते कृष्णाला सांगतात, कृष्ण सख्यावाचून त्यांना मदत करणारा कैवारी कोणी नाही. एका जनार्दनी म्हणतात, संसाराच्या येरझर्यातून भक्तांची सुटका करणारे श्रीहरिशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही. '''१२४'''<br> गडियांचे उत्तर ऐकोनि सावळा । वेधियेलें मन तटस्थ सकळां ।।१।। <br> घेऊनी [[मोहरी]] गाई पाचारी सकळां। नवल तें जाहलैं गोपाळा सकळां ।।२।। <br> येउंनी गाई अवघ्या जमा होती। पाहूनियां कृष्णा त्या हुंबरती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विश्वाचा निवासी । गाई आणि गोपाळां वेधिलैं सर्वांसी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोपगड्यांचे हे उत्तर ऐकून श्रीकृष्णाने नवलाई केली.त्याने गोपाळांसह सर्व गाईंचे मन स्वस्वरुपाशी वेधून घेतले.सकळ गोपाळ आश्र्चर्यचकित झाले, सगळ्या गाई कृष्णा सभोवताली येऊन कृष्णाला पाहून हंबरु लागल्या.एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वनायक गाई आणि गोपाळांचे मन वेधून घेतो. '''१२५'''<br> काळे गोरे एकापुढे एक । धांवताती बिदो बिदी देख । <br> अलक्ष लक्ष्या नये सम्यक । तो नंदनंदन त्रिभुवननायक गे माय ।।१।। <br> गाईवत्स नेताती वनां । गोपाळ म्हणती अरे कान्हा । <br> जो नये वेदां अनुमाना । ज्यासी चतुरानन ध्यानीं ध्यातसे ।।२।। <br> योगीजनांचे ध्येय ध्यान । ज्याकारणें अष्टांग योगसाधन । <br> तयांसि नोहे कधीं दृश्यमान। तो गोळ्यांचे उच्छिष्ट खाय जाण गे माय ।।३।।<br> एका जनार्दनीं व्यापक । सर्वां ठायीं समसमान देख । <br> अरिमित्रां देणें. ज्याचें एक । तो हा नायक वैकुंठींचा।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> काळे सावळे गोपगडी एका पुढे एक वेगानें धावतात,सारे लक्ष त्यां नंदनंदन त्रिभुवननायक,जो अलक्ष्य लक्ष्य असल्याने सम्यक दर्शन घडत नाही. ज्याचे वेद सुध्दां सम्यक वर्णन करु शकत नाहीत. ध्यान लावूनही सृष्टीकर्ता ब्रह्मा देखील ज्याला जाणून घेऊ शकत नाही,ज्याच्या साठी योगीजन ध्यानधारणा,अष्टांग योगसाधना करतात त्यांना तो परमात्मा दृष्टीपथांत येत नाही तो गोकुळात गौळ्यांच्या सह गोपाळ काला करून त्यांचे उच्छिष्ट आवडीने खातो.एका जनार्दनी म्हणतात, हा जनार्दन सर्व सृष्टीत व्यापकरुपे भरून राहिला आहे. हा वैकुंठीचा नायक शत्रु आणि मित्र यांना समान दृष्टीने बघणारा असून चराचरावर प्रेम करणारा आहे. '''१२६'''<br> जाहला अस्तमान आलें गोकुळां । वोवाळिती आरत्या गोपिका बाळा ।।१।। <br> जाती सवंगडी आपुलाले घरां । रामकृष्ण. दोघे आले. मंदिरां ।।२।। <br> नानापरींची पक्वान्ने वाढिती भोजना । यशोदा. रोहिणी राम आणि कृष्णा ।।३।।<br> एका जनार्दनीं पहुडले देव । गोकुळामाजीं दावी ऐसे लाघव ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सूर्य मावळला, सर्व गोपाळ आपल्या घरां परतलें, गोपिकांनी गोपबाळांना आरतीने ओवाळलें.रामकृष्ण दोघे राजमंदिरांत परतलें परतलें यशोदा रोहिणीने नाना प्रकारची पक्वान्ने रामकृष्णाला भोजनीं वाढलें. गोकुळांत आपली अवतार लीला दाखवणारे देव सुख शय्येवर पहुडलें असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१२७'''<br> कृष्ण देखतांची गेलें ज्ञान । शेखीं बुडविलें महिमान।।१।।<br> भली नव्हे हे कृष्णगती । सखे पळविले सांगाती ।।२ ।।<br> मायेचा करविला बंदु । शमदमादि पळविले बंधु ।।३।।<br> द्रष्टा दृश्य दर्शन । तिन्ही सांडिले पुसून ।।४।। <br> ब्रह्माहमस्मि शुध्द जाण । तेथील शून्य केला अभिमान ।। ५।। <br> एका जनार्दनाची प्राप्ती । ज्ञान अज्ञान हारपती ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> सखे सांगाती यांचे पाश तोडून टाकणारी, मायेच्या बंधनातून सोडवणारी, व्यक्तिमहात्म्य बुडविणारी शमदमादि साधनांचा खटाटोप संपवणारी ही कृष्णगती भली नव्हे असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात,कृष्ण स्वरुपाचे दर्शन होतांच दृश्य (देखावा) द्रष्टा,( पहाणारा ) आणि दर्शन क्रिया ही त्रिपुटी लयास जावून अज्ञाना सहित ज्ञानाचा निरास होतो. मी ब्रह्म आहे ही शुध्द जाणीव होऊन अभिमान शून्य होतो .हे सर्व गुरुकृपेने समजते. '''१२८'''<br> करुनिया काला सर्व आले गोकुळीं । गोपाळांसहित गाईवत्स सकळीं ।।१।। <br> वोवाळिती श्रीमुख कुर्वंडी करिती । रामकृष्णातें सर्व वोवाळिती ।।२।। <br> जाहला. जयजयकार आनंद सकळां । एका जनार्दनीं धणी पाहतां डोळां ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> काल्याचा सोहळा संपवून गाईवासरे, गोपाळ सर्वजण गोकुळांत परतलें. गोपिकांनी सर्व गोपगड्यांना ओवाळले. रामकृष्णाला ओवाळून आनंदाने जयजयकार केला. एका जनार्दनी म्हणतात, हा आनंद सोहळा पाहून मन समाधानाने भरून गेले. '''१२९'''<br> अस्तमान जालिया ग्रामांत परतले । गोपाळ ते गेले घरोघरीं ।।१।। <br> आपुलिया गृही रामकृष्ण आले । यशोदेनें केले निंबलोण ।।२।। <br> षड्ररस पक्वान्नीं विस्तारिलें ताट. । जेविती वैकुंठ नंदासवें ।।३।। <br> नंदासवें जेवी वैकुंठीचा हरी । ब्रह्मादिक सरी न पावती ज्याची ।।४ ।।<br> एका जनार्दनीं ऐसी लीला. खेळे । परब्रह्म सांवळें कृष्णरुप ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> सुर्यास्त होतांच गोकुळांत. परतलेलें गोपाळ घरोघरी गेले.रामकृष्ण घरीं. येतांच. यशोदेनें लिंबलोण केले. सहा रसांनी युक्त अशा पक्वानांनी ताट सजविली वैकुंठाचा हरी नंदासवे भोजनास बसलें.ज्याची गोडी ब्रह्मदेवांना देखील.चाखण्यास मिळाली नसेल. असे वर्णन एका जनार्दनी करतात. ==श्रीकृष्णाचे मथुरेस प्रयाण गौळणींचा आकांत== '''१३०'''<br> गौळणी म्हणती यशोदेला । कोठें गे सांवळा । <br> कां रथ शृंगारिला । सांगे वो मजला । अक्रूर उभा असे बाई गे साजणी ।।१।। <br> या नंदाच्या अंगणी । मिळाल्या गौळणी ।।ध्रु०।। <br> बोले नंदाची पट्टराणी । सद्गदीत होउनी । <br> मथुरेसी चक्रपाणी । जातो गे साजणी ।।१।।<br> विव्हळ झाले मन वचन ऐकोनी ।।२।।<br> अक्रूरा चांडाळा । तुज कोणी धाडिला । <br> कां घात करुं आलासी । बधिशी सकळां । <br> अक्रूरा तुझें नाम तैशीच करणी ।।३।। <br> रथीं चढले वनमाळी । आकांत गोकुळीं । <br> भूमि पडल्या व्रजबाळी । कोण त्या सांभाळी । <br> नयनींच्या उदकानें भिजली धरणी ।।४।। <br> देव बोले अक्रूरासी । वेगें हांकी रथासी । या गोपींच्या शोकासी । <br> न पहावें मजसी । एका जनार्दनीं रथ गेला निघोनी ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाच्या अंगणात जमा झालेल्या गौळणी यशोदेला विचारतात की सावळा कोठे आहे ? हा रथ कशासाठी सजविला आहे ? तेव्हां भरल्या कंठाने यशोदा मैत्रिणींना सांगते की चक्रपाणी मथुरेला जात आहेत. शोकाकूल होऊन गौळणी अक्रूराला दूषण देऊन त्याची निंदा करतात की तो नावाप्रमाणेच क्रूर असून घात करण्यासाठीं गोकुळांत आलेला चांडाळ आहे. वनमाळी रथारूढ होतांच गोकुळांत एकच आकांत माजतो. व्रजकन्या भूमीवर कोसळून आकांत करु लागतात. त्यांच्या अश्रुंनी धरणी भिजून जाते. गोपींच्या शोकाने घायाळ झालेल्या श्रीहरीच्या विनंतीनुसार अक्रूर वेगाने रथ हाकतो. कृष्णासह रथ निघून गेला असे एका जनार्दनी खिन्नपणे वर्णन करतात. ==गोपळांच्या शांतवनाची उध्दवास आज्ञा== '''१३१'''<br> उध्दवासी एकांतीं बोले गुज सांवळा । <br> गोकुळासी जाऊनी बोधी सुंदरी गोपीबाळा । <br> रथीं बैसोनी निघाला वेगीं पावला गोकुळां । <br> तो उध्दव देखोनी दृष्टी गोपींनी वेढिला । ।१ ।। <br> उध्दवा जाय मथुरेला । <br> आणी. लौकरी हरीला ।।ध्रू० ।। <br> मुख सुंदर शोभे कपाळीं टिळक रेखिला। <br> नवरत्नजडित मुद्रिका हार कंठीं घातिला. ।।२।। <br> झळकती कुंडलें कानीं शिरीं मुगूट शोभला । <br> मुरली मोहिला भाळला तिच्या रुपासी । <br> डोळे पिचके खुरडत जे चाले काय. |<br> वानूं मुखासी शुध्द भाव. देखोनी तिचा अनुसरला तियेसी ।।३।। <br> रासमंडळी नाचे मुरारी कधीं भेटेल तो न कळे । <br> वेणू वाजवी सुस्वर सोज्वळ पदकमळें ।<br> धणी न पुरे तया पाहतां. मन आमुचे वेधिलें ।।४।। <br> हा अक्रूर कोठोन आला हरी गेला घेऊनी । <br> तो वियोग जाळी न जाय जीव आमुचा अझुनी । <br> घरदार सोडोनी जावें गोकुळ हे सोडोनी । <br> उध्दवा कधीं भेटविसी हरीला आणुनी ।।५।। <br> घडी घडी घरां येतो चोरितो श्रीहरी । <br> तो. झडकरी दाखवीं लौकरी । <br> धन्य. प्रेम तयाचें सद्गदित अंतरीं । <br> एका जनार्दनीं हरिरुपीं । <br> वेधल्या नारी ।।६।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत जाऊन गोपींना उपदेश करून त्यांचे वियोगी मन शांत करावे असे श्रीकृष्ण उध्दवास सांगतो.वेगाने निघून उध्दव गोकुळांत येतांच गोपी त्याला मथुरेस जाऊन कृष्णाला घेऊन येण्यास विनवितात. श्रीहरीच्या रुपाचे सुंदर वर्ण़न करतात. कपाळीं कस्तुरी टिळक,गळ्यांत हार,बोटांत रत्नजडित अंगठी, कानांत कुंडलें,मस्तकी मुगुट ,अधरावर मुरली धारण करणारा श्री हरी गोकुळ सोडून मथुरेला जाऊन राहिला. खुरडत चालणार्या, पिचक्या डोळ्यांच्या कुब्जेच्या भोळ्या भावाला भुलून गोपिकांना विसरला. रासमंडळी नाचणारा,सुस्वर मुरली वाजवणारा, मनाला वेध लावणारा अशा श्रीहरीचा वियोग जीव जाळून टाकीत आहे.हे घरदार,गोकुळ यांचा त्याग करून हरिदर्शनाची आस पुरवावी असे व्याकूळ गोपी उध्दवाला सांगतात.असे कथन करून एका जनार्दनीं गोपी -कृष्णाचे हे अलौकिक,निर्व्याज प्रेम धन्य होय.असे म्हणतात. ===श्रीकृष्णमाहात्म्य === सांवळा श्रीकृष्ण राखितो गाई वधियेलें मन आमुचे तें पायीं ।।१।। <br> नवल लाघव न कळे ब्रह्मादिका । वेदश्रुती शिणल्या ठक पडलें सकळिकां ।।२।।<br> साही दरूशनें गौळण जयासाठीं । खांदी घेउनी कांबळा गोधन राखी जगजेठी‌।।३।। <br> एका जनार्दनीं ब्रह्म गोकुळीं उघडें ।पाहतां. पाहतां चित्त तेथे वेधलें ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या पायीं मन गुंतून गेले आहे तो सांवळा हरी गोकुळांत गाई राखित आहे. भक्तीप्रेमाचे हे विस्मयकारी रुप ब्रह्मादिदेवांना सुध्दां अनाकलनीय आहे. हे जाणून घेण्यांच्या प्रयत्नांत वेदश्रुती थकल्या. साही दर्शने अचंबित झाली.खांद्यावर कांबळे घेऊन गाई राखणाय्रा जगजेठीला पाहून सगळे कोड्यांत पडलें.एका जनार्दनीं म्हणतात,गोकुळांत नांदणारे हे उघडे परब्रह्म पाहतांना मन तेथें गुंतून पडलें. '''१३२'''<br> ब्रह्मादिकां न कळे तें रुप सुंदर। गोकुळीं परिकर नंदाघरीं ।।१।। <br> रांगणा रांगतु बाळलीले खेळतु । दुडदुडां धांवतु गायीपाठीं ।।२।। <br> गौळणींचे घरीं चोरूनि लोणी खाये। पिलंगता जाये हातीं न लगे ।।३ ।। <br> एका जनार्दनीं त्रैलोक्या व्यापक । गाई राखे कौतुक गोळियांसी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाच्या अंगणात रांगणारे, बाळलीला करणारे,गाईंच्या मागें दुडदुडा धावणारे,गौळणींच्या घरीं चोरून.लोणी खाणारे, पळून जातांना कधी हातीं न लागणारे, हे परब्रह्म रुप ब्रह्मादीदेवांना सुध्दां कोड्यांत टाकते . एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वरुपाने जे त्रैलोक्य व्यापून टाकते ते परब्रह्म गवळ्यांच्या गाई राखते हे कौतुक केले. '''१३३'''<br> ओंकारा परतें निर्गुणा आरुतें । भक्तांसी निरूंतें वसे ।।१।।<br> सांवळें सगुण चैतन्य परिपूर्ण । सवंगडियांसी क्रीडा करी।।२।।<br> आदि मध्य अंत न कळे ज्या रुपाचा । तोचि बाळ नंदाचा म्हणताती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं वेगळाचि पाही । हृदयीं धरूनी राही सांवळियासी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ओंकारा पेक्षां श्रेष्ठतम, निर्गुणा पेक्षां वेगळे,भक्तांना निकट असे परब्रह्म हे स्वरुप सांवळे, सगुण,चैतन्यपूर्ण असून सवंगड्यांसह.क्रीडा करीत आहे. या रुपाचा आरंभ,मध्य, अंत बुध्दीला आकलन होत नाहीं . सामान्य जन या परब्रह्माला नंदबाळ म्हणतात.असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या आगळ्या वेगळ्या सावळ्या रुपाला अंत:करणांत धारण करावें. '''१३४'''<br> सांवळा श्रीकृष्ण. राखितो गाई । <br> वेधियेलें मन आमुचे तें पायीं ।।१।। <br> नवल लाघव न कळे ब्रह्मादिका ।।१।।<br> वेदश्रुती शिणल्या ठक पडलें सकळिका ।।२।।<br> साही दरूशनें वेडावलीं जयासाठीं । <br> खांदी घेऊनी कांबळा गोधन राखी जगजेठी ।।३।।<br> एका जनार्दनीं चित्त वेधलें ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> खांद्यावर कांबळे घेऊन जगजेठी गोकुळांत गाई राखतो,या विस्मयकारक करणीचे मर्म ब्रह्मादिदेवांना देखील उलगडत नाही.वेद आणि श्रुती याची मिमांसा करतांना थकून गेल्या, साही दर्शने हतबुद्ध झाली. सगळेजण कोड्यांत पडलें.एका जनार्दनीं म्हणतात,या सांवळ्या श्रीकृष्णाने सर्वांचे चित्त वेधून घेतले. '''१३५'''<br> जाणते नेणते होतु ब्रह्मज्ञानी । तयांचे तो ध्यानी नातुडेची।।१।। <br> सुलभ सोपारा गोकुळामाझारीं । घरोघरींचोरी खाय लोणी ।।२।। <br> न कळे ब्रह्मादिका करितां लाघव। योगियांची धांव खुंटे जेथें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चेंडूवाचे मिसें । उडी घालितसे डोहामाजीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मज्ञान जाणणारे योगीजन ज्याच्या रुपाची आस धरून निरंतर ध्यान लावून बसतात त्यांना देखील जो सापडत नाही. ब्रह्मादिदेव आणि जाणते योगीजन यांना जो अनाकलनीय आहे तो श्रीहरी गोपाळांना सहज प्राप्त होतो, घरोघरीं जाऊन चोरून लोणी खातो.एका जनार्दनींम्हणतात,चेंडू आणण्याच्या निमित्ताने श्रीहरी यमुनेच्या डोहांत उडी घालतो . '''१३६'''<br> पाहुनी कृष्णासी आनंद मानसीं । प्रेमभरित अहर्निशीं कृष्णनामे।।१।। <br> आजीं. कां वो कृष्ण आलां. नाहीं घरां । करती येरझारा नंदगृहीं ।।२।। <br> भलतीया मिसें जातीं त्या घरासी । पाहतां कृष्णासी समाधान ।।३।। <br> एका जनार्दनीं वेधल्या गौळणी । तटस्थ त्या ध्यानीं कृष्णाचिया।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रेमभराने कृष्णाच्या नामाचा जप करणार्या गौळणी कृष्ण दर्शनाने आनंदित होतात.कृष्ण भेटला नाहीतर त्या कांहीतरी.कारण.काढून नंदाघरीं येरझरा घालतात.कृष्ण भेटताच समाधान. पावतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, गोपींचे चित्त श्रीहरीने हरण केले आहे. '''१३७'''<br> वैधिल्या त्या गोपी नाठवे आपपर । कृष्णमय शरीर वृत्ति जाहली ।।१।। <br> नाठवे भावना देह गेह कांहीं । आपपर त्याही विसरल्या ।।२।। <br> एका जनार्दनीं व्यापला हृदयीं । बाहेर मिरवी दृष्टिभरित ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळीच्या गोपींच्या देहवृति आणि मनोवृत्ति कृष्णमय झाल्या.देह आणि घरा विषयींच्या ममत्वाच्या भावनांचा.पूर्ण निरास झाला.आपपर भाव लोपला. बाह्य सृष्टीत नजरेला दिसणाय्रा कृष्णरूपाने हृदय व्यापून टाकले. या शब्दांत गोपींच्या प्रेमभक्तीचे वर्णन एका जनार्दनीं करतात. '''१३८'''<br> जगाचे जीवन ब्रह्म परिपूर्ण । जनीं जनार्दन व्यापक तो।।१।। <br> तो हरी गोकुळीं रांगणा नंदाघरीं । गौळणी त्या सुंदरी खेळविती ।।२।। <br> वेद गीतीं गाणी शास्त्रें विवादती । खुंटलीसे मति शेषादिकांची ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चहूं वाचांपरता । उच्छिष्ट सर्वथा भक्षी सुखें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> परिपूर्ण ब्रह्म,विश्वाचे चैतन्य असा हा जनार्द़न अणुरेणुमध्यें भरून राहिला आहे. ज्याचा महिमा वेद, पुराणे गीतांमधून गातात, साही शास्त्रे वाद विवाद करतात.त्याचे यथार्थ वर्णन सहस्त्र मुखीं शेष सुध्दा करु शकत नाही. तो हरी नंदाघरी रांगतो,गौळणी त्याला खेळवतात.एका जनार्दनी म्हणतात,वैखरी,मध्यमा,पश्यंती,परा या चारी वाचा या रुपाचे वर्णन करण्यासाठी असमर्थ ठरतात. '''१३९'''<br> चहूं वाचांपरता चहूं वेदां निरूता । न कळे तत्वतां चतुर्वक्त्रा ।।१।। <br> चौबारा खेळतु सौंगडी सांगातु । लोणी चोरुं जातु घरोघरीं ।।२।। <br> चौसष्टा वेगळा चौदांसी निराळा । अगम्य ज्याची लीळा सनकादिका ।।३।। <br> एका जनार्दनीं चहूं देहावेगळा । संपुष्टीं आगळा भरला देव ।।४ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> वैखरी,मध्यमा,पश्यंती आणि परा या चारी वाचा ज्याचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही,चारी वेद ज्या परमात्म रुपाचे वर्णन करतांना नेती नेती म्हणून मूक होतात,चार मुखी ब्रह्मदेव ज्याला तत्वतां जाणू शकत नाही,जो चोसष्ट विद्या आणि चौदा कला यांच्याहून निराळा आहे.सनकादिक ऋषीं देखील या परमात्म्याच्या अगम्य लिळांचे वर्णन करु शकत.नाही. असे कथन.करून एका जनार्दनीं म्हणतात, स्थूल, सुक्ष्म,कारण आणि महाकारण या चारी देहावेगळा हा परमात्मा अंतरंग व्यापून टाकतो. '''१४०'''<br> अबोलणें बोल कुंठीत पै जाहलें । तें निधान देखिलें नंदाघरीं ।।१।। <br> अधिष्ठान मूळ व्यापक सकळ । जगाचें तें कुळ कल्पद्रुम ।। २।। <br> एका जनार्दनीं. बिंबी बिंबाकार। सर्वत्र श्रीधर. परिपूर्ण. ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> नंदाघरीं नांदत असलेलें विश्वाचे निधान पाहून शब्द कुंठीत होऊन वाचा अबोल झाली.सकळ विश्वाचे व्यापक अधिष्ठान, जगाला ईच्छिले फळ देणारा कल्पतरु श्रीधर सर्वत्र ओतप्रोत भरून राहिला आहे.असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, परमात्म्याच्या प्रतिबिंब रूपी सृष्टितिल बिंब असुन सर्वसाक्षी आहे. '''१४१'''<br> राखितो गोधनें मनचेनि मनें । न पुरे अवसरू धांवण्या धांवणें । <br> कुंठित जाहली गति पवनाची तेणें । तो हा नंदाचा नंदन यशोदेचें तान्हैं ।।१।। <br> देखिला देखिला मंडित चतुर्भुज । वैकुंठीचा भूपती तेज:पुंज । <br> पहातांचि तया नावडे कांहीं दुजें । ऐसें लाघव याचें सहज ।।२।। <br> चित्त चैतन्य पडिली मिठी । कामिनी मनमोहना जगजेठी। <br> तुझ्या वेधें ध्यानस्थ धूर्जटी । ऐसा गोवळु योगीयांसी नोहे भैटी।।३।। <br> एका जनार्दनीं शब्दांवेगळा। आगमांनिगमां कांहीं न कळे लीळा । <br> सोहं कोहं शब्दांवेगळा। पहा पहा परब्रह्म पुतळा।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> नंद यशोदेचा नंदन मनोवेगाने धांवून गाई राखतो,त्या वेगापुढे वायुची गती कुंठित होते.शंख,चक्र,गदा,पद्म यांनी मंडित असलेला चतुर्भुज तेज:पुंज असा वैकुंठीचा राजा पाहतांच दुजें कांही पाहण्याची ईच्छाच उरत नाही. मनमोहन जगजेठी दृष्टीस पडतांच चित्ताला चैतन्याची मिठी पडतें.प्रत्यक्ष शिवशंकर ध्यानस्थ बसून या भेटीची अपेक्षा करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,वेदश्रुतींना या परब्रह्म्याच्या अवतार लीळांचे रहस्य कळत नाही.हा परब्रह्म पुतळा शब्दांनी वर्णन करण्या पलिकडील आहे. '''१४२'''<br> चतुर्भुज शामसुंदर । गळां गुंजांचे हार | <br> निडळीं चंदन शोभे परिकर । मिरवे नंदरायाचा किशोर ।।१।। <br> हातीं काठी खांदां कांबळीं । गाई राखे यमुनेचे पाबळी । <br> नाचती गोपाळ धुमाळी। पृष्टी जाळी दहीभात ।।२।। <br> जें निगमांचे ठेवणें । सनकसनंदाचे घोसुलें येणें । <br> शंभूचे आराध्यदैवत केणें । तें चारित. गोधने नंदाचीं ।।३।। <br> ऐसा अकळ नाकळें हरी । वेणू वाजवी छंदे नानापरी । <br> एका जनार्दनीं वाटी शिदोरी गोपाळा ।।४।। '''भावार्थ'''<br> चारभुजाधारी शामसुंदर नंदरायाच्या किशोराचे रूप घेऊन यमुनेच्या तीरावर गाई राखतो निडळावर चंदनाचा रेखीव टिळा,गळ्यांत गुंजांचे हार,खांद्यावर कांबळी,हातामध्ये काठी घेऊन वेणू वाजवितो.सभोवती गोपाळ आनंदाने नाचतात.शिवशंकराचे आराध्यदैवत,सनकादिक ऋषींचे ध्याननिधान,वेदांचे उगमस्थान असा हा वैकुंठीचा हरी कळूनही पूर्ण समजल्या सारखा.वाटत नाही. असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, हा गोपवेषातील श्रीहरी गोपाळांना शिदोरी वाटतो. '''१४३'''<br> राखीत गोधनें भक्तांचिया काजा । उणीव सहजा येवो नेदी।।१।। <br> आपुलें थोरपण सारूनी परतें । भक्तांचे आरुतें काम करी ।।२।। <br> उच्छिष्ट काढणें सारथ्य करणें । उच्छिष्ट तें खाणें तयांसवें ।।३।। <br> चुकतां वळतीआपण वोळणें । एका जनार्दनीं पुण्य धन्य त्यांचे।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा गोकुळांत भक्तांसाठी गोधने राखतो.यांत कोणतिही उणीव जाणवूं देत नाही. आपला थोरपणा बाजूला सारून भक्तांचे काम पूर्ण करतो. रथाचे सारथ्य करतो, उष्ट्या पत्रावळी उचलतो,उच्छिष्ट खातो.चुका सुधारून घेतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या गोकुळवासी जनांचे पुण्य थोर असल्याने त्यांना हे भाग्य प्राप्त झाले. '''१४४'''<br> न देखतां कृष्णवदन । उन्मळती तयांचे नयन । <br> न घेती अन्नजीवन । कृष्णमुख न पाहताना ।।१।। <br> कोठें गुंतला आमुचा कृष्ण । ऐशी जया आठवण। <br> गायी हुंबरती अधोवदन । कृष्णमुख न पाहताना ।।२।।<br> सवंगडे ठायीं ठायीं उभे । कृष्णीं द्रष्टी ठेवुनी लोभें । <br> आजी कृष्ण कांहो नये । आम्हांशीं खेळावया ।।३।। <br> ऐशी जयांची आवडीं। तयां पडो नेदी सांकडी । <br> एका. जनार्दनीं उडी। अंगें घाली आपण ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोपगड्यांना कृष्णाचे दर्श़न न झाल्यास त्यांचे डोळे आसवांनी भरून वाहू लागतात.ते अन्नपाणी सोडून देतात.कृष्ण कोठे गुंतला असेल या विचाराने अस्वस्थ होतात, त्याच्या आठवणीने व्याकुळ होतात.गाई खाली माना घालून हंबरतात. सवंगडी ठिकठिकाणी उभे राहून कृष्ण केव्हां खेळायला येईल याची वाट पहातात गोपगड्यांच्या या प्रेमभक्तीने ते कृष्णसख्याला एक क्षणही विसंबत नाहीत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१४५'''<br> ज्याचें उदारपण काय वानुं । उपमेसी नये कल्पतरु कामधेनु । <br> वेधी वेधियेलें आमुचे मनु । तो हा देखिला सांवळा श्रीकृष्ण ।।१ ।। <br> मंजुळ मंजुळ. वाजवी वेणू । श्रुतीशाखां न कळे अनुमानु । <br> जो हा परापश्यंती वेगळा वामनु । तया. गोवळ म्हणती कान्हू ।।२।। <br> रुप अरुपाशीं नाही ठाव. । आगमांनिगमां न कळे वैभव । <br> वेदशास्त्रांची निमाली हाव । एका जनार्दनीं देखिला स्वयमेव ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या औदार्याला कल्पतरू आणि कामधेनुची उपमा अपुरी पडेल त्या सांवळ्या श्रीकृष्णाने चित्त वेधून घेतले आहे. हा वामन अवतार परा,पश्यंती वाणींच्या पलिकडे रेअसून त्याचे अनुमान वेदश्रुतींना सुध्दां अनाकलनीय वाटते,अशा परब्रह्माला गोकुळचे गोप कान्हा म्हणतात.प्रेमभक्तीचे असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या रुपाचे.आणि वैभवाचे आकलन आगमानिगमाला होत नाही असा श्रीपती स्वयमेव याच देहीं याच डोळां पहावयास मिळाला . '''१४६'''<br> मागे पुढे उभा हाती घेउनी काठी वळत्या धावे पाठीं गाईमागें ।।१।। <br> गोपाळ बैसती आपण धांवे राणा । तयाच्या वासना पूर्ण करी।२।। <br> वासना ते देवें जया दिली जैशी । पुरवावी तैसी ब्रीद साच ।।३।‌। <br> ब्रीद तें साच करावें आपुलें । म्हणोनियां खेळे गोपाळांत ।।४ ।।<br> एका जनार्दनीं खेळतो कान्हया । ब्रह्मादिका माया न कळेची ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा हातांत काठी घेऊन गाईंच्या मागे पुढे उभा राहतो आणि वळत्या गाईंच्या पाठीमागे धावतो.गोपाळांच्या वासना पूर्ण करण्यासाठी त्यांना विश्रांती देवून आपण गाईंच्या मागे धावतो.मनांत वासना निर्माण करणारा देव त्यां वासना पुरवतो हे ब्रीद खरे करतो.देव भक्तांचे कोड पुरविण्यासाठी गोपाळां समवेत खेळ खेळतो. एका जनार्दनीं म्हणतात कान्हाची ही माया ब्रह्मादिदेवांना आकळत नाही. '''१४७'''<br> तिन्हीं त्रिभुवनी सत्ता जयाची । तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाय ।।१।।<br> खाउनी उच्छिष्ट तृप्तमय. होय । यज्ञाकडे न. पाहे वांकुडें तोंडें. ।।३।।<br> ऐसा तो लाघव गोपाळांसी दावी । एका जनार्दनीं कांहीं कळों नैदी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग पृथ्वी पाताळ या तिन्ही भुवनांत ज्याची सत्ता चालते तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाऊन तृप्त होतो.यज्ञयागाकडे दुर्लक्ष करतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, गोपाळांविषयी श्रीहरीला जो आपलेपणा. वाटतो ते अनाकलनीय आहे. '''१४८'''<br> न कळे लाघव तया मागें. धावें । तयाचे ऐकावें वचन देवें ।।१।। <br> देव तो अंकित भक्तजनांचा । सदोदित साचा मागें धांवे ।।२।। <br> गोपाळ आवडीं म्हणती कान्हया । बैसे याची छाया सुखरूप ।।३।। <br> सुखरूप बैसे वैकुंठीचा राव ।भक्ताचा. मनोभाव जाणोनियां ।।४।। <br> जाणोनियां भाव पुरवी वासना । एका जनार्दना शरण जाऊं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राजा गोपाळांच्या मागे धावतो,त्यांचे वचन ऐकून त्यांचा अंकित होतो.गोपाळ देवाला प्रेमाने कान्हा म्हणतात आणि भक्तांच्या मनांतिल भाव जाणून कान्हा त्यांच्या सर्व ईच्छा पूर्ण करतो. एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत होतात. '''१४९'''<br> भक्तांचा पुरवी लळा । तो सांवळा श्रीकृष्ण ।।१।। <br> उचलिला पर्वतगिरी । नाथिला. काळ्या यमुनेतीरीं ।।२।।<br> अगबग. केशिया असुर । मारिला तो कंसासुर ।।३।।<br> उग्रसेन मथुरापाळ । द्वारका बसविलीं सकळ ।।४।।<br> द्वारकेमाजीं आनंदघन । शरण एका जनार्दन ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> सांवळा श्रीकृष्ण भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी करांगुलीवर गोवर्धन पर्वत उचलतो.यमुनेचे पाणी विषारी बनवणार्या कालिया सर्पाचे मर्दन करतो.कशिया असुराचा वध करतो. कंसासुराला मारून उग्रसेनेला मथुरेच्या सिंहासनावर बसवतो.द्वारका नगरी वसवून प्रजेला आनंद देतो या आनंदघन श्रीकृष्णाला एका जनार्दनीं सर्वभावें शरण जातात. '''१५०'''<br> कमळगर्भीचा पुतळा । <br> पाहतां दिसे पूर्ण कळा ।<br> शशी लोपलासे. निराळा रुपासही ।।१।। <br> वेधक वेधक नंदनंदनु ।<br> लाविला अंगीं चंदनु । <br> पुराणपुरुष पंचाननु । <br> सांवळां कृष्ण ।।२।। <br> उभे पुढें अक्रुर उद्धव । <br> मिळाले सर्व भक्तराव । <br> पहाती मुखकमळभाव । <br> नाठवे द्वैत ।।३।।<br> रूप साजिरें गोजिरें ।<br> दृष्टी पाहतां मन न पुरे । <br> एका जनार्दनीं झुरे । <br> चित्त तेथें सर्वदा ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> भक्त प्रल्हादा साठी नृसिंह रूपानें अवतार धारण करणारा श्रीकृष्ण ब्रह्मदेवाच्या नाभिकमळांतून जन्मला असे या पुराणपुरूषाचे वर्णन विष्णुपुराणांत आढळते.चंद्राचे तेज ज्याच्या तेजापुढे फिके पडते असे याचे रूप सोळा कलांनी परिपूर्ण भासते.सर्वांचे लक्ष वेधून घेणार्या या नंदनंदनाने चंदनाची उटी अंगाला लावली आहे.या सांवळ्या श्रीकृष्णापुढे अक्रूर,उध्दवा समवेत सर्व भक्त उभे राहून त्याचे साजिरे,गोजिरे रूप डोळ्यांत साठवित आहेत. श्रीकृष्णरूपाचे असे यथार्थ वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या रूपाच्या दर्शनाने मनाची आस कधीच पुरी होत नाही चित्त सतत झुरत राहते. '''१५१'''<br> जगाचें जीवन भक्तांचे मोहन । सगुण निर्गुण ठाण शोभतसें ।।१।। <br> तें रुप गोकुळीं नंदाचिये घरीं । यशोदे मांडीवरी खेळतसे ।।२।। <br> ईंद्रादी शंकर ध्यान धरती ज्याचे । तो. लोणी. चोरी गौळ्याचे घरोघरीं ।।३।।<br> सर्वांवरी चाले जयाची तें सत्ता । त्यासी. बागुल आला म्हणतां उगा राहे ।।४।। <br> एकाचि पदें बळी. पाताळीं घातला । तो उखळीं बांधिला यशोदेनें ।।५।। <br> जयाचेनी तृप्त त्रिभुवन. सगळें तो लोणियाचे गोळे मागून खाय।।६।। <br> एका जनार्दनीं भरुनी उरला । तो असे संचला विटेवरी ।।७।। <br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुणरुपे जो विश्वाचे अधिष्ठान असून सगुणरुपाने भक्तांचे मनमोहन रूप गोकुळांत नंदाघरीं यशोदेच्या मांडीवर खेळत आहे. शिवशंकरासह इंद्रादि देव ज्याच्यासाठी ध्यानधारणा करतात तो गवळ्यांचे घरी लोणी चोरुन खातो. सर्वांवर ज्याची सत्ता चालते तो बागुलबुवा आला म्हणतांच उगा राहतो. ज्याने एका-पदाने दैत्यराजा बळीला पाताळांत ढकललें त्याला यशोदेने उखळाला बांधले.जो त्रिभुवनाची भूक भागवून तृप्त करतो तो गोकुळांत लोण्याचे गोळे मागून खावून संतोष पावतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,जो अखिल विश्व केवळ दशांगुळे व्यापून उरला तो प्रेमभक्तीसाठी पंढरींत एका विटेवर उभा ठाकला आहे. '''१५२'''<br> अर्जुनाचे रथीं श्रमला जगजेठी । म्हणोनी कर ठैउनी कटी उभा येथें ।।१।। <br> धरुनी गोवर्धन उभा सप्तदीन । म्हणौनि कर जघन ठेऊनी उभा ।।२।। <br> कंसादी मल्ल मारी जरासंघ । ते चरणविंद उभे विटे।।३।। <br> धर्माघरीं उच्छिष्टपात्र काढी करे । म्हणौनि श्रमें निर्धारिं ठेविलें कटीं कर ।।४।।<br> पुंडलिक भक्त देखौनि तल्लीन जाला एका जनार्दनीं ठेविला कटीं कर ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करुन थकल्यामुळे जगजेठी श्रीकृष्ण कर कटीवर ठेवून उभा आहे. गोकुळजनांवर गोवर्धन पर्वताचे छायाछत्र धरुन सात दिवस उभा राहून थकल्याने हात कंबरेवर ठेवून उभा आहे. कंसाच्या मल्लांचा पराभव करून आणि जरासंघाचा वध करुन जगजेठीचे हे वंदनीय चरण विटेवर उभे ठाकले आहेत.धर्मराजाच्या राजसूय यज्ञात उष्टी पात्रे उचलून श्रमपरिहारा साठी भकतवत्सल श्रीहरी करकटीं ठेवून उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्त पुंडलिकाला पाहून तल्लीन झालेला श्रीकृष्ण पंढरींत कटीकर ठेवून उभे आहे. ===पंढरी महात्म्य=== '''१५३'''<br> जेथें वाजविला वेणु शुध्द ।म्हणोनि म्हणतीं वेणुनाद ।।१।।<br> सकळिक देव आले । तें भांवतीं राहीले ।।२।। <br> जोडिलें जेथें समपद । तया म्हणती विष्णुपद ।।३।। <br> भोवताली पदे उमटती । तेथें गोपाळ नाचती ।।४।। <br> जेथें उभे गाईंचे भार । ते अद्यापि दिसत खूर।।५।। <br> गोपाळांचीं पदें समग्र । ठाईं शोभत सर्वत्र ।।६।। <br> एका जनार्दनीं हरी शोभलें । कर कटावरीं ठेऊनि भले ।।७।। <br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरी जेथे उभा राहून वेणु वाजवित असे त्या स्थळाला वेणुनाद असे म्हणता. जेथें गोपाळ समचरण ठेवून उभे राहिलें,तेथे सकळ देव येऊन सभोवतालीं उभे राहिलें त्याला विष्णुपद म्हणतात. जेथें गाईंचे कळप उभे असून सभोवती गोपाळ नाचतात तेथे अजुनही गाईंचे खूर उमटलेलें दिसतात अशी भक्तांची श्रध्दा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरींत दोन्ही कर कटावर ठेवून उभा असलेला पांडुरंग शोभून दिसतो. '''१५४'''<br> द्वारका समुद्रांत बुडविली। परी पंढरी रक्षिली अद्यापि।।१।।<br> द्वारकेहूनि बहुत सुख । पंढरिये अधिक एक आहे ।।२।।<br> भीमातीरीं दिगंबर । करूणाकर. विठ्ठल ।।३ ।। <br> भक्तांसाठीं निरंतर । एका जनार्दनीं कटीं धरिले कर।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> द्वापार युगाच्या अंती श्रीकृष्णाने यादव कुळाचा नाश करून द्वारका समुद्रांत बुडविली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, द्वारकेपेक्षां पंढरीचे सुख अपार आहे म्हणून पंढरीचे रक्षण करून करूणाकर विठ्ठल भीमातीरीं भक्तांसाठी कटीवर कर ठेवून निरंतर उभा आहे. '''१५५'''<br> जाश्वनीळ सदां ध्याये ध्यानौं । बैसोनि स्मशानीं निवांतपणे ।।१।। <br> तें हें उघडें रुप विठ्ठल साचार । निगमाचे माहेर पंढरी हे ।।२।। <br> न बुडे कल्पांती. आहे ते संचले । म्हणोनी म्हणती भले वैकुंठ ।।३।।<br> एका जनार्दनीं कल्पपचे. निर्धारी । निर्विकल्प पंढरी. उरतसे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> नीळकंठ शिवशंकर स्मशानांत निवांतपणे ध्यानस्थ बसून विठ्ठलाचे पंढरपूरांत उभे ठाकलेले सगुण रुपआठवतात. असे कथन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे वेदांचे माहेरघर असल्याने ते चारी युगांचे अंती (कल्पांती) देखील बुडणार नाही.म्हणुनच पंढरी पृथ्वीवरील वैकुंठ म्हणून ओळखले जाते. '''१५६'''<br> जो हा उद्गार प्रसवे ओंकार । तें रुप सुंदर विटेवरी।।२।।<br> ध्याता ध्यान ध्येय जेथें पैं खुंटलें। तें रुप प्रगटलें पंढरीये।।२।।<br> ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान प्रेमाचे आथिलें । तें रुप सानुलें पंढरिये।।३।। <br> एका जनार्दनीं रुपाचे रुपस । वैकुंठनिवास पंढरिये ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परब्रह्म रुपातून ओंकाराचा उगम झाला ते सुंदर रुप पंढरीत प्रगटरुपाने कर कटीवर ठेवून उभे आहे असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,त्यां रुपाचे दर्श़न घेत असताना भाविकांचे चित्त त्या रुपाशी एकरुप होऊन जाते आणि पांडुरंग,(ध्येय) ध्यान करणारा भाविक आणि ध्यानाची क्रिया ही त्रिपुटी लयास जाते आणि तो पंढरीनाथ सारी पंढरी व्यापून उभा आहे अशी प्रचिती येते. हे सानुले रुप ज्ञेय,ज्ञाता,ज्ञान हे द्वैत संपवून परमात्म्याच्या भक्तीप्रेमाचा अवीट आनंद देते. '''१५७'''<br> जाश्वनीळ सदां ध्याये ध्यानीं मनीं । बैसोनि स्मशानीं निवांतपणें ।। १।। <br> तें हें उघडें रुप विठ्ठल साचार । निगमाचें माहेर पंढरी हे ।।२।। <br> न बुडे कल्पांती आहे ते संचले। म्हणोनी म्हणती भले. भूवैकुंठ ।।३।। <br> एका जनार्दनीं कल्पाचें निर्धारी । निर्विकल्प पंढरी उरतसे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> समुद्रमंथनातून निघालेले विष प्राशन केल्याने जे जाश्वनीळ या नावाने ओळखले जातात ते शिवशंकर निवांतपणे स्मशानांत ध्यानस्थ बसून विठ्ठलरुपाचे ध्यान लावतात,त्यां वेदरुपी पांडुरंगाचे पंढरी हे माहेरघर असल्याने ते कल्पांती देखील बुडणार नाही.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे भुतलावरील वैकुंठ असून कल्पाचे अंती केवळ निर्विकल्प पंढरी उरणार आहे. '''१५८'''<br> रमा रमेश मस्तकीं हर । पुढें तीर चंद्रभागा ।।१।। <br> मध्यभागीं पुंडलिक । सुख अलोलिक न वर्णवे ।।२।। <br> बहुता वैष्णवांचा मेळ । गदारोळ नामाचा ।। ३।। <br> वामभागीं रुक्मिणी राही । जनार्दन तेथे पाही ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या तीरावर लक्ष्मीसह विष्णु मध्यभागीं भक्त पुंडलिका समवेत उभे ठाकले आहेत.या पंढरीचे सुख असामान्य असून वर्णंन करणे शब्दातीत आहे.अगणित वैष्णवजन जमले असून नामाचा अखंड जयघोष सुरु आहे.विठ्ठलाच्या डाव्या बाजूला रुक्मिणी विराजित आहे.एका जनार्दनीं हे विलोभनीय दृष्य अवीट गोडीने अवलोकन करतात. '''१५९'''<br> सारांचें सार गुह्याचें निजगुह्य । तें हें उभें आहे पंढरीये।।१।। <br> चहूं वाचांपरते वेदां जे आरुतें । तें उभे आहे सरते पंढरीये ।।२।। <br> शास्त्रांचें निज सार निगमा न. कळे पार । तोचि हा. परात्पर पंढरीये ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भरूनि उरला । तोचि हा देखिला पंढरीये ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> विश्र्वातील सर्व चिरंतन तत्वाचे जे आत्मतत्व,गुढरम्य तत्वातील गहन तत्व पांडुरंग रुपाने पंढरींत उभे असून वैखरी,मध्यमा,परा,पश्यंती या चारी वाणी या रुपाचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही.साही शास्त्रांचे सार असून जे वेदांना देखिल अनाकलनीय आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,सर्व विश्व व्यापून जो उरला त्या परात्पर विठ्ठलाचे दर्श़न पंढरींत घडते. '''१६०'''<br> गाई गोपांसमवेत गोकुळींहून आला । पाहूनि भक्तीं भुलला वैष्णवाला ।।१।। <br> मुगुटमणी धन्य पुंडलिक निका । तयालागीं देखा उभा गे माय ।।२।। <br> युगें अठ्ठावीस झालीं परी न बैसे खालीं । मर्यादा धरली प्रेमाची गे माय ।। ३।। <br> ऐसा व्यापक जगाचा जीवन । एका जनार्दनीं शरण गे माय ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> गाई आणि गोपाळांचे सवंगडी यांच्या समवेत गोकुळाहून श्रीहरी पंढरींत आले.भक्तशिरोमणी पुंडलिकाच्या भक्तीला भुलून त्याच्यासाठी विटेवरी कर कटीवर ठेवून निरंतर अठ्ठाविस युगे उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, प्रेम भक्तीचा आदर करणार्या या विश्वव्यापी जगज्जीवन परब्रह्माला शरण जातो. '''१६१'''<br> जयाकारणें श्रमले भांडती । वेदादिकां न कळे मती ।<br> वोळला सगुण मूर्ती । पुंडलिका कारणें ।।१।। <br> धन्य धन्य पावन देखे । पुण्यभूमि पावन सुरेख । <br> तया गातां होतसै हर्ष । प्रेमानंदें डुल्लती ।।२ ।। <br> एका जनार्दनीं. शरण । पाहतां पाहतां वेधलें मन । <br> मोक्ष मुक्ति कर जोडून । उभे तिष्ठती सर्वदा ।।३ ।। <br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुण निराकार परमात्मा भक्त पुंडलिकालाच्या भावभक्तीला भुलून सगुण साकार रुप धारण करतो याचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी साहीशास्त्रे वादविवाद करून थकून जातात,वेदांची मती कुंठित होते.तो भक्तराज पुंडलिक धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीची ही पुण्यपावन भूमी अतिशय सुंदर असून या भूमीचे वर्णन करतांना मन प्रेमानंदाने डोलू लागते. भाविकांना मोक्ष आणि मुक्ती प्रदान करण्यासाठी परमात्मा कर जोडून उभे ठाकले आहेत. '''१६२'''<br> उदंड भक्त भाग्यवंत देखिले । परी निधान दाविलें पुंडलिकें ।।१।। <br> धन्य धन्य केला जगाचा उध्दार । नाहीं लहानथोर निवडिले.।।२।। <br> एका जनार्दनीं. दावियेला तारू। सुखाचा. आगरू. विठ्ठल देव ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> भगवंताचे अनेक भाग्यवंत भक्त होवून गेले परंतु पुंडलिक सर्वश्रेष्ठ भक्त मानले जातात कारण पुंडलिकांनी लहान थोर असा भेदाभेद न करता,परब्रह्म परमात्म्याचे विठ्ठलाचे दर्शंन सर्व भक्तांना घडवून जगाचा उध्दार केला.संसार सागर पार करून मोक्षाची प्राप्ती करून देणारा तारु, केवळ सुखाचे आगर असा पांडुरंग नजरेसमोर आणून उभा केला या शब्दांत एका जनार्दनीं आपली कृतज्ञता आदरपूर्वक. व्यक्त करतात. '''१६३'''<br> पंढरीचें सुख. पुंडलिक जाणें । येर सोय नेणें तेथील पैं ।।१।। <br> उत्तम हें स्थळ तीर्थ चंद्रभागा । स्नाने पावन. जगा करितसे ।।२।। <br> मध्यभागीं शोभे पुंडलीक मुनी । पैल ते जघनीं कटीं कर ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल बाळरुप । दरूशनें ताप हरे जगा ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे उत्तम तीर्थक्षेत्र असून चंद्रभागेच्या पाण्याने स्नान करून भक्त पावन होतात. जगातील सर्व लहान थोरांची पापे धुतली जातात पंढरीचे सुख भक्तराज पुंडलिक पुर्णाशाने जाणू शकतो मध्यभागीं पुंडलिक मुनी उभे असून समोर विठ्ठल कमरेवर कर ठेवून सान रुपांत तिष्ठत उभे राहिले आहेत.केवळ दर्शनाने जगाचा संसार ताप हरण करीत आहेत असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''१६३'''<br> वैकुंठीचें वैभव पंढरीसी आलें । भक्तें सांठविलें पुंडलिके ।।१।। <br> बहुतांसी लाभ देतां घेतां जाहला । विसावा वोळला. पांडुरंग ।।२।। <br> योग याग साधनें करिती जयालागीं । तो उभाचि भक्तालागीं तिष्ठतसे ।।३।। <br> हीन दीन पापी होतुका भलते याती । पाहतां विठ्ठलमूर्ती मुक्त होती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं सुखाचें माहेर । बरवें भीमातीर उत्तम तें ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठाचे स्वामी भक्तीप्रेमाने पंढरींत आले आणि भक्तराज पुंडलिकासाठी अठ्ठविस युगे कर कटावर ठेवून विटेवर उभे आहेत असा भाविकांचा विश्वास आहे. पांडुरंग दर्शनाचा लाभ होऊन मोक्षाचा मार्ग सोपा होतो अशी भक्तांची श्रध्दा आहे.पाप,पुण्य, गरीब, श्रीमंत, उच्च-नीचता असा भेदाभेद न मानता सर्वसमावेशक असा हा भागवत धर्म सुखाचे माहेर आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१६४'''<br> तीन अक्षरीं जप पंढरी म्हणे वाचा । कोटी या जन्माचा शीण जाय ।।१।। <br> युगायुगीं महात्म्य व्यासे कथियेलें । कलियुगींकेलें सोपें पुंडलिकें ।।२।। <br> महा पापराशी त्यांची होय होळी। विठ्ठलनामें टाळी वाजवितां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं घेतां पै दर्शन । जड जीवा उध्दरण कलियुगीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी या तीन अक्षरी नामाचा जप केला असतां जन्म-मरणाच्या फेर्यातून सुटका होते असा पंढरीचा महिमा महाभारतकार महर्षी व्यासांनी सांगितला आहे.कलियुगांत भक्त पुंडलिकाच्या पुण्याईने हा मार्ग सोपा झाला आहे. विठ्ठल नामाचा टाळी वाजवत गजर केला असतां महा पापराशी लयास जातात असा पंढरीचा महिमा वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, कलियुगांत पांडुरंगाच्या दर्शनाने जड जीवांचा उध्दार होतो. '''१६५'''<br> अनुपम्य सप्तपुय्रा त्या असती । अनुपम्य त्या वरती पंढरीये ।।१।। <br> अनुपम्य तीर्थ सागरादि असती । अनुपम्य सरती पंढरिये ।।२।। <br> देव उदंडे असती । अनुपम्य विठ्ठलमूर्ति पंढररिये ।।३।। <br> अनुपम्य संत वैष्णवांचा. मेळ । अनुपम्य गदारोळ पंढरिये ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनीं। अनुपम्य चिंतनीं डुल्लतसे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> अयोध्या,मथुरा,माया,काशी,कांची,अवंतिका आणि द्वारका या सात नगरी मोक्षदायिका मानल्या जातात. तसेच कन्याकुमारी सारखी अनेक अनुपम तीर्थक्षेत्रे भारतात आहेत परंतु पंढरीचे तीर्थस्थान सर्वांत वरती आहे.या अध्यात्मिक देशांत अनेक देव देवतांची भव्य दिव्य मंदिरे आहेत पण पंढरीची विठ्ठलमुर्ती अनुपम आहे. आषाढी कार्तिकेला येथे भरणारा वैष्णवांचा मेळावा, हरीनामाचा गदारोळ,काळ- चिपळ्यांचा गजर यांना इतर कशाची उपमा देता येत नाही. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, हरीचरणांशी शरणागत होऊन या नामगजरांत तल्लीन होऊन जाण्यासारखे दुसरे सुख नाही. '''१६६'''<br> अनुपम्य वास पंढरीस ज्याचा । धन्य तो दैवाचा अनुपम्य ।।१।। <br> अनुपम्य घडे चंद्रभागे स्नान ।अनुपम्य दान नाम वाचे ।।२।। <br> अनुपम्य घडे क्षेत्र प्रदक्षिणा । अनुपम्य जाणा नारीनर ।।३।। <br> अनुपम्य सोहळा नित्य दिवाळी । अनुपम्य. वोवाळी विठोबासी ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनी । अनुपम्य ध्यानीं एक नाम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा निवास आणि चंद्रभागेचे स्नान हे केवळ दैवयोगाने लाभणार्या गोष्टी आहेत. या तीर्थक्षेत्राची प्रदक्षिणा विठ्ठलाच्या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचण्यातला आनंद ज्या स्त्री- पुरुषांना मिळतो ते भाग्यवान समजले जातात.आषाढी कार्तिकी एकादशीचा सोहळा म्हणजे वारकर्यांसाठी नित्य आनंदाची दिवाळी असते.त्यांच्या ध्यानीमनीं विठ्ठल मुर्तीशिवाय आणि वाणींत विठ्ठल नामाशिवाय अन्य कांहीच नसते.विठ्ठल चरणांशी अनन्य भक्तीने शरणागत होतात.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१६७'''<br> अनुपम्य पुराणें सांगती सर्वथा । अनुपम्य तत्वतां पंढरिये ।।१।। <br> अनुपम्य योग. अनुपम्य याग । अनुपम्य अनुराग पंढरिये ।।२।। <br> अनुपम्य ध्यान अनुपम्य धारणा ।अनुपम्य पंढरीराणा विटेवरी ।।३।। <br> अनुपम्य क्षेत्र तीर्थ तें पवित्र । अनुपम्य गोत्र उध्दरती ।।४।। <br> अनुपम्य शरण एका जनार्दनीं । अनुपम्य. भुवनीं नांदतसे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे परब्रह्म तत्व केवळ अनुपम असे वर्णन पुराणे करतात. पंढरीत होणारे योग, याग, भक्ती रसातील अनुराग हे कल्पनातीत पुण्यफल देणारे आहेत.विटेवर उभे असलेल्या पांडुरंगाची ध्यान-धारणा अनुपम शांती प्रदान करणारी आहे.पंढरी हे भुतलावरील अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र भक्तांच्या संपूर्ण गोत्राचा उद्धार करणारे आहे.असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं या पुण्यक्षेत्राला अनन्यभावें शरण जातात. '''१६८'''<br> अनुपम्य ज्ञान अनुपम्य मतें । अनुपम्य सरतें पंढरिये ।।१।। <br> अनुपम्य वेद अनुपम्य शास्त्र। अनुपम्य पवित्र पंढरिये ।।२।। <br> अनुपम्य भक्ति अनुपम्य मुक्ति। अनुपम्य वेदोक्ती पंढरिये।।३।। <br> अनुपम्य कळा अनुपम्य सोहळा । अनुपम्य जिव्हाळा पंढरिये ।।४।। <br> अनुपम्य दया अनुपम्य शांती ।अनुपम्य विरक्ती एका जनार्दनीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद आणि साही शास्त्रे यांच्यातून मिळणार्या प्रगाढ ज्ञानाच्या तुलनेत भेदाभैद न मानता सर्वांना आपुलकीने जवळ करणार्या भागवत धर्माचे ज्ञान अनुपमेय आहे. पंढरींत पहावयास मिळणारी भोळी भाबडी भक्ति,आपपर भाव न ठेवता एकमेकांविषयी वाटणारा जिव्हाळा, विठ्ठलभक्तिचा सोहळा अतुलनीय आनंद देणारा आहे. मनामध्यें दया, शांती, निर्माण करुन, चित्तशुध्दी करुन विरक्तीच्या मार्गाने मुक्ति मिळवून देणार्या पंढरीचा महिमा अनुपमेय असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''१६९'''<br> पंचक्रोशीचें आंत । पावन तीर्थ हें समस्त ।।१।‌। <br> धन्य पंढरीचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा ।।२।। <br> तीर्थ क्षेत्र देव । ऐसा नाहीं कोठें ठाव ।। ३।। <br> नगर प्रदक्षिणा । शरण एका जनार्दनी ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> गुरू पदाला शरणागत होऊन एका जनार्दनीं म्हणतात, पैठणच्या जवळपास वसलेले.पंढरपुर हे पावन तीर्थ आहे.वेदमूर्ती पांडुरंग, पुंडलिका सारखा श्रेष्ठ भक्तराज आणि चंद्राकृती भीमेचे पावन तीर्थ हे तिन्ही एका ठिकाणीं एकवटलेले असे हे एकमेव अद्वितीय तीर्थस्थान आहे. '''१७०'''<br> प्रयागादि क्षेत्रें आहेत कल्पकोडी । तया आहे खोडी एक एक ।।१।। <br> मुंडन ती काया निराहार. राहणें। येथें न मुंडणें काया कांहीं ।।२।। <br> म्हणोंनी सर्व तीर्थामाजीं उत्तम ठाव ।एका जनार्दनीं जीव ठसावला ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रयाग,वाराणसी, हरिद्वार या सारखी कोट्यावधी तीर्थक्षेत्रे या भूतलावर आहेत.परंतु प्रत्येकांत कांहीतरी उणीव आहे. काशीला जाऊन डोक्यावरील केसांचे मुंडन करावे लागते असा रिवाज आहे तर दुसरीकडे केवळ गंगाजल प्राशन करून निराहार राहावे लागते.पण पंढरीला असे कोणतेही बंधन नाही.केवळ भक्तिप्रेमांत बुडून आनंदाने विठ्ठलाच्या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचणे हे च अपेक्षित असते.म्हणुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी सर्व तीर्थात उत्तम स्थळ असून तेथे जीव अडकून पडतो. पंढरीच्या वारीचे वेध लागतात. '''१७१'''<br> बहुत तीर्थ क्षेत्रें बहुतापरी। न पावती सरी पंढरीची।।१।।<br> वाहे दक्षिणभाग भीमा । पैल परमात्मा विटेवरी ।।२।।<br> मध्य स्थळीं पुंडलिक । दरूशनें देख उध्दार ।।३।।<br> वाहे तीर्थ चंद्रभागा ।देखतां भंग पातकां ।।४।। <br> एका जनार्दनीं सार । क्षराक्षर पंढरी हे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक देवस्थाने,अनेक तीर्थस्थाने आहेत पण त्यांना पंढरीची सर नाही.उजवीकडे अर्धचंद्राकृती भीमेचे पात्र आणि पलिकडे विटेवर उभा असलेला परमात्मा,मध्यभागीं भक्त पुंडलिक. यांच्या दर्शनाने सर्व पातके समूळ नाहीशी होतात. भाविकांचा उध्दार होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरी हे अविनाशी तीर्थक्षेत्र असून पांडुरंग दर्शन हे जीवनाचे सार आहे. '''१७२'''<br> उदंड तीर्थे क्षेत्रें पाहतां दिठीं । नाही सृष्टीं तारक ।।१।। <br> स्नानें पावती मुक्ति जगा । ऐशी चंद्रभागा समर्थ ।।२।।<br> पुंडलिका नमस्कार । सकळ पूर्वजां ऊध्दार ।।३ ।।<br> पाहतां. राऊळाची. ध्वजा । मुक्ती सहजा. राबती ।।४।।<br> एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटी । मग लाभा. नये तुटी ।।५ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक तीर्थै आणि अनेक क्षेत्रांचे दर्शन घेतले पण पंढरीसारखे चराचर सृष्टीला तारक असे दुसरे क्षेत्र अनुभवास आले नाही. चंद्रभागेचे सामर्थ्य असे कीं, ती केवळ जल-स्नाने मुक्ति प्रदान करते. भक्त पुंडलिकाला साधा नमस्कार केला असतां सकळ पूर्वजांचा उध्दार होतो.पंढरीनाथाच्या मंदिरावरील ध्वजा भाविकांना संसार-तापातून मुक्त करते. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठभेटी पासून केव्हढां लाभ होत असेल याची कल्पना च करतां येणे शक्य नाहीं. '''१७३'''<br> सकळिक तीर्थे पाहतां डोळां। निवांत नोहे हृदयकमळा।।१।।<br> पाहतां तीर्थ चंद्रभागा । सकळ दोष गेले भंगा ।।२।। <br> पाहतां विठ्ठल सांवळा । परब्रह्म डोळां देखियेलें ।। ३।। <br> एका जनार्दनीं पाहोनि ध्यान । भुललें मन त्या ठायीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सकळ तीर्थे पाहून झाली पण अंत:करणाला निवांतपणा लाभला नाही. चंद्रभागा तीर्थ पहातांच सगळ्या दोषांचे निराकरण झाले. सावळ्या विठ्ठलाचे रूपाने प्रत्यक्ष परब्रह्म डोळयांना दिसलें. पांडुरंगाचे ध्यान लागले, मन तेथेच गुंतून गेले. असा दर्शन सुखाचा अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''१७४'''<br> अवघें परब्रह्म क्षेत्र । अवघें तेथें तें पवित्र ।।१।। <br> अवघा पर्वकाळ । अवघे दैवाचे सकळ ।२।। <br> अवघीयां दु:ख नाहीं। अवघें सुखचि. तया ठायीं ।।३।। <br> अवघें आनंदभरित । एका जनार्दनीं सदोदित ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे परब्रह्म क्षेत्र असून येथे सदैव पर्वकाळ पर्वणी असून पवित्र वातावरणाने परिसर भरून गेलेला असतो.सगळेच पंढरीवासी अत्यंत भाग्यवान असून येथे दु:खाचा लवलेश नसलेले निरामय सुख नांदते.पंढरीच्या आनंदभरित वातावरणाचे वर्ण़न एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''१७५'''<br> नाभीकमळीं जन्मला ब्रह्मा । तया न कळे महिमा ।।१।।<br> पंढरी क्षेत्र हें जुनाट । भूवैकुंठ साजिरीं ।।२।। <br> भोळे भाळे येती आधीं । तुटली उपाधी तयांची ।।३।। <br> एकपणे रिगतां शरण । एका जनार्दनी तुटे बंधन ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्री भगवान विष्णूंच्या नाभीकमळातून ब्रह्मदेव उत्पन्न झाले परंतू त्यांना देखील या परब्रम्ह परमात्म्याचा महिमा आकलन होत नाही, असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी क्षेत्र पुरातन असून अत्यंत पवित्र असे पृथ्वीवरील दुसरे वैकुंठच आहे. परमार्थाचे विशेष ज्ञान नसलेले पण भोळ्याभाबड्या भक्तीरसांत तल्लीन होऊन विठ्ठलनामाचा गजर करणार्या भाविकांच्या सगळ्या उपाधी तुटून जातात. पंढरीनाथाशी एकरुप होऊन शरणागत झाल्याने जन्म-मरणाची सारी बंधने लयास जातात. '''१७६'''<br> बहुत काळाचे हें क्षेत्र । सकळ देवांचे माहेर । <br> सकळ संतांचे निजमंदीर । तें हें पंढरपूर जाणावें ।।१।।<br> धन्य पंढरीचा महिमा । नाहीं आणिक. उपमा । <br> जेथें वास पुरषोत्तमा । रुक्मिणी सहित सर्वदा ।।२।। <br> धन्य भक्त पुंडलिक । सकळ संतांचा नायक । <br> एका जनार्दनीं देख। श्री विठ्ठल आवडी ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> सर्व देवांचे माहेर (विश्रांतीचे स्थान )संतांच्या उपासनेचे मंदीर म्हणुन नावाजलेले पंढरपूर हे पुरातन तीर्थ क्षेत्र आहे. पुरषोत्तम भगवान श्रीकृष्ण येथे माता रुक्मिणी सहित सर्वदा निवास करुन आहेत. सर्व संतांचा शिरोमणी असा भक्त पुंडलिक धन्य आहे. पंढरीला केवळ पंढरीचीच उपमा शोभून दिसते ,अन्य नाही. असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१७७'''<br> ज्या सुखा कारणें योगाभ्यास । शरीर दंड काया क्लेश।<br> तें उभें आहे अपेस । भीमातीरीं वाळुवंटीं ।।१।। <br> न लगे दंडन मुंडनीं आंटी । योगायोगाची कसवटी । <br> मोकळी राहाटी । कुंथाकुंथी नाही येथें ।। २।। <br> न लगे अष्टांग धूम्रपान । वायु आहार पंचाग्नि साधन । <br> नग्न मौन एकांत स्थान आटाआटी न करणें ।।३ ।। <br> धरूनियां संतसंग। पाहें पाहें पांडुरंग । <br> देईल सुख अव्यंग । एका जनार्दनीं निर्धारें ।।४।|<br> '''भावार्थ'''<br> परब्रह्म परमेशाच्या दर्शनसुखाचा लाभ होण्यासाठी योगी अष्टांग योगाची साधना करतात. देहाला क्लेश देवून उग्र तपश्चर्या करून देह झिजवतात. केवळ वायु भक्षण करुन निराहार पंचांग्नि साधन करतात.एकांत ठिकाणी केवळ वल्कले परिधान करून एका पायावर उभे राहून तप करतात. तो परमात्मा पुंडलिकाच्या प्रेमभक्तिसाठी वैकुठाचा त्याग करून भीमातीरीं वाळवंटी येऊन भक्तिसुखांत दंग होतो. येथे दंडमुंडन ,योग याग , यांचा अट्टाहास नाही. एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ संत- सहवासांत पांडुरंगाच्या दर्शंन सुखाचा लाभ हे च पंढरीचे अमाप वैभव आहे.मोकळे जीवन दर्शन आहे. '''१७८'''<br> जप तपें तपतां कोटी । होती हिंपुटी भाग्यहीन ।।१।। <br> तया विश्रांतिसी स्थान । पंढरी जाण भूमंडळीं ।।२।। <br> योगायोग धूम्रपान करिती । नोहे प्राप्ति तयासी ।।३।। <br> तो उभा कटीं कर ठेवुनी । समचरणीं विटेवरी ।।४।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां दिठीं । कंदर्प कोटी वोवाळिजे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> अनेक कोटींचा विठ्ठल नामाचा जप करुन, अष्टांग योगाची साधना करुन, यज्ञ, धुम्रपान अशी कडक तपश्चर्या करुनही कांहीं भाग्यहीनांना परमेश्वर प्राप्ति होत नाही.तो परमात्मा पुंडलिकाच्या भक्तीला भुलून विटेवरी कर कटी ठेवून निरंतर समचरणी उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ एका दर्शनानेच भाविकांची कोटी जन्माची पातके समूळ नाहीशी होतात. '''१७९'''<br> जें देवा दुर्लभ स्थान । मनुष्यासी तें सोपें जाण ।।१।।<br> या ब्रंह्मांडामाझारीं । सृष्टी जाणावी पंढरी ।।२।। <br> एक एक पाऊल तत्वतां । घडे अश्वमेध पुण्यता ।।३।। <br> एका जनार्दना साठी । विठ्ठल उभाचि सरसा ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका जनार्दनीं म्हणतात, या ब्रह्मांडामध्यें जे स्थान देवांनाही मिळणे कठीण , ते सामान्य माणसाला अत्यंत सुलभ आहे असे तीर्थक्षेत्र म्हणजे पंढरी . पंढरीच्या वाटेवरील एक एक पाऊल वारकर्यांना अश्वमेध यज्ञ केल्याचे पुण्य मिळवून देते यांत शंका नाहीं. संतासाठी आणि भक्तांसाठीं विठ्ठल निरंतर समचरणी उभा आहे. '''१८०'''<br> व्यास वाल्मिक नारद मुनी । नित्य चिंतिति चिंतनीं । <br> येती पंढरपुरभुवनीं । श्रीविठ्ठल दरुशना ।।१।। <br> मिळोनि सर्वांचा मेळ । गायी नाचती कल्लोळ । <br> विठ्ठल स्नेहाळ। तयालागीं पहाती ।।२।।<br> करिती भिवरेचे स्नान।पुंडलिका अभिवंदन।<br> एका जनार्दनीं स्तवन । करिती विठ्ठलाचे।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> रामायणकर्ते ब्रह्मर्षी वाल्मिक,महाभारतकार व्यासमुनी, नारद मुनी आपल्या चिंतनांत पंढरपुर भुवनीं येऊन विठ्ठल दर्शनाची अभिलाषा करतात. पंढरीला जमलेले वैष्णव आणि गाईंचे कळप वाळवंटी नाचत हरिनामाचा गजर करतात , भक्तिप्रेमांत रंगलेल्या श्रीहरीचे दर्शन घेतात. भिमा नदीत स्नान करतात, भक्त पुंडलिकाला नमस्कार करतात, विठ्ठलाची स्तवने ,संतांचे अभंग गातात. पंढरीच्या वारीचे असे वर्णन संत एकनाथांनी या अभंगात केले आहे. '''१८१'''<br> देखोनिया देवभक्त । सनकादिक आनंदात ।।१।। <br> म्हणती जावें पंढरपुरा । पाहूं दीनांचा सोयरा ।।२।। <br> आनंदें सनकादिक । पाहूं येती तेथें देख ।।३।। <br> विठ्ठलचरणीं शरण एका जनार्दनीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> देवभक्तांचा आनंदमेळा अवलोकन करून सनकादिक मुनी हर्षभरित होतात. दीन-दुबळ्या भाविकांचा सखा श्रीहरीला पाहण्यासाठी पंढरीला येतात. पंढरीचा तो सोहळा पाहून विठृठलचरणीं लीन होतात. एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणांशी शरणागत होतात. '''१८२'''<br> देव भक्त एके ठायीं । संतमेळ तया गावीं ।।१।। <br> तें हें जाणा पंढरपूर । देव उभा विटेवर ।।२।।<br> भक्त येती लोटांगणीं । देव पुरवी मनोरथ मनीं ।।३।। <br> धांवे सामोरा तयासी । आलिंगून क्षेम पुसी ।।४।।<br> ऐशी आवडी मानी मोठी । एका जनार्दनीं घाली मिठी।।५।।<br> '''भावार्थ '''<br> देव,भक्त आणि संतांचा मेळावा जेथे एका ठिकाणी बघायला मिळतो असे एकमेव क्षेत्र म्हणजे पंढरी हे जाणून घ्यावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विटेवर उभा असलेल्या देवापुढे नतमस्तक होण्यासाठी भाविक लोटांगणे घालित येतात. देव भक्तांना सामोरे जाऊन प्रेमभराने आलिंगन देतो, त्यांचे क्षेमकुशल विचारतो. भक्तांच्या मनोकामना जाणून त्या पूर्ण करतो. देव भक्तांचे हे प्रेम पाहून आनंदाने मिठी माराविशी वाटते. '''१८३'''<br> उभारूनी बाह्या पाहतसे वाट। पीतांबर नीट सांवरूनी।।१।। <br> आलीयासी इच्छा मिळतसे दान । जया जें कारण पाहिजे तें।।२।। <br> भुक्ति मुक्ति तेथें लोळती अंगणीं । कोण तेथें मनीं वास नाहीं ।।३।। <br> कामधेनू कल्पतरू चिंतामणी । लोळती अंगणीं पंढरीये ।। ४।। <br> एका जनार्दनीं महालाभ आहे । जो नित्य न्हाये चंद्रभागे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांच्या सर्व कामना पूर्ण करणारे कल्पतरू (सर्व ईच्छा पूर्ण करणारा वृक्ष),ईच्छिले फळ देणारा चिंतामणी , मनाच्या कामना पूर्ण करणारी कामधेनू ज्या पंढरीत सहजसुलभ आहेत तेथे प्रत्यक्ष पांडुरंग पीतांबर सावरून आणि बाहु उभारून ईच्छादान देण्यास उभा आहे. पंढरीस आलेल्या प्रत्येक भक्ताला ,त्याच्या मनाप्रमाणे दान देण्याचा भगवंतांच्या संकल्प आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, चंद्रभागेच्या पात्रात नेहमी स्नान करणार्या भक्तांसाठी हा महालाभ आहे. '''१८४'''<br> जो परात्पर परेपरता। आदि मध्य अंत नाही पाहतां । <br> आगमानिगमां न कळे सर्वथा। तो पंढरिये उभा राहिला।।१।। <br> धन्य धन्य पांडुरंग । भोवतां शोभें संतसंग । <br> धन्य भाग्याचे जे सभाग्य । तेचि पंढरी पाहती ।।२।। <br> निरा भिवरापुढे वाहे। मध्यें पुंडलिक उभा आहे। <br> समद्ष्टी चराचरी विठ्ठला पाहे । तेचि भाग्याचे नारीनर ।।३।। <br> नित्य दिवाळी दसरा । सदा आनंद पंढरपुरा । <br> एका जनार्दनीं निर्धार । धन्य भाग्याचे नारीनर ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> जो परात्पर परमात्मा वैखरी, मध्यमा, पश्यंती या सह परा वाणीच्या पलिकडे ब्रह्मलोकांत निवास करतो, ज्याचा आदि,मध्य आणि अंत वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही तो भक्तिप्रेमाने पंढरींत उभा आहे. संतांच्या मेळाव्यात उभा असलेला पांडुरंग धन्य होय. ज्या भक्तांचे भाग्य थोर त्यांनाच पंढरीचे दर्शन घडते. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, निरा आणि भीमा नदीच्या प्रवाहासमोर भक्तराज पुंडलिक उभा असून चराचर सृष्टींत भरुन राहिलेल्या विठ्ठलाचे समदृष्टीने अवलोकन करीत आहे. पंढरीत नित्यानंद देणारा दिवाळी दसरा साजरा होतो. येथील रहिवासी भाग्यवान आहेत. '''१८५'''<br> तया ठायीं अभिमान नुरे । कोड अंतरीचें पुरे ।।१।। <br> तें हें जाणा पंढरपुर । उभा देव विटेवरी ।।२ ।। <br> आलिंगनें काया । होतसे तया ठाया ।।३।। <br> चंद्रभागे स्नान । तेणें पूर्वजा उध्दरण ।।४।। <br> एका जनार्दनीं शरण । पंढरी भूवैकुंठ जाण।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> जेथे देहबुध्दी, मनातिल अहंकार लयास जाऊन अंतरीच्या ईच्छा पूर्ण होतात असे तीर्थक्षेत्र म्हणजे पंढरी! येथे भक्त पुंडलिकासह सर्व भक्तांना आलिंगन देण्यासाठी देव विटेवरी उभा आहे. चंद्रभागेच्या स्नानाच्या पुण्याईने भक्तांच्या पूर्वजांचा उध्दार होतो. एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणी शरणागत होतांना पंढरी हे भुतलावरील वैकुंठ आहे हे जाणून घ्यावे असे सुचवतात. '''१८६'''<br> पंढरीये अन्नदान । तिळभरीं घडतां जाण ।।१।। <br> तेणें घडती अश्वमेध । पातकापासोंनी होती शुध्द ।।२।। <br> अठरा वर्ण याती । भेद नाहीं तेथें जाती ।।३।। <br> अवघे रंगले चिंतनीं। मुखीं नाम गाती कीर्तनीं ।।४।। <br> शुध्द अशुध्दाची बाधा ।एका जनार्दनीं नोहे कदा ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीच्या तीर्थक्षेत्रात तिळाभरा इतक्या अन्नदानाने अश्वमेधाचे पुण्य प्राप्त होते . भाविक पातकांपासून मुक्त होतात. अठरापगड जाती आणि कोणताही वर्णभेद न मानता सर्वजण विठ्ठल चिंतनांत मग्न होतात. मुखाने पांडुरंगाचे नाम घेत कीर्तनांत दंग होतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, येथे मनाला शुध्द,अशुध्द, सोवळे,ओवळे या भ्रामक कल्पनांची बाधा होत नाही. '''१८७'''<br> वसती सदा पंढरीसी । नित्य नेमें हरी दरूशनासी । <br> तयां सारखे पुण्यराशी । त्रिभुवनीं दूजें नाहीत ।।१।। <br> धन्य क्षेत्र भीवरातीर । पुढें पुंडलिक समोर । <br> तेथें स्नान करती नर । तया जन्म नाहीं सर्वथा ।। २।। <br> करती क्षेत्र प्रदक्षिणा । त्यांच्या पार नाहीं पुण्या । <br> जगीं धन्य ते मान्य । एका जनार्दनीं म्हणतसे ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे निवासी नित्यनेमाने हरी दर्शन चा लाभ घेतात त्याच्या सारखे पुण्यवान लोक त्रिभुवनांत शोधून सापडणार नाहीत असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भीमातीरावरील हे तीर्थक्षेत्र धन्य होय. चंद्रभागेच्या पुण्य जलांत स्नान करणार्या भाविकांची जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटका होते,जे या क्षेत्राला प्रदक्षिणा घालतात त्यांचे पदरी अपार पुण्यराशी पडतात,ते भक्त धन्य होत. '''१८८'''<br> नित्य घडे चंद्रभागे स्नान । श्रीविठ्ठल दरूशन ।।१।।<br> त्यांच्या पुण्या नोहे लेखा । पहा दृष्टी पुंडलिका ।।२।। <br> उजवें घेतां राउळासी । जळती पातकांच्या रासी ।।३।।<br> संतांसवें कीर्तंन करितां । आनंदे टाळी वाजवितां ।।४ ।।<br> मोक्ष जोडोनियां हात । तयाची तो वाट पहात ।।५।।<br> धन्य पंढरीचा संग एका जनार्दनीं अभंग ।।६ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भाविकांना नेहमी चंद्रभागाचे स्नान व विठ्ठलाचे दर्शन घडते , भक्त पुंडलिक डोळ्यांना दिसतो त्यांच्या पुण्याला गणती नाही. मंदिराला उजव्या बाजूने प्रदक्षणा घातल्यास पातकांच्या रासी जळून जातात. संतांच्या मेळाव्यात आनंदाने टाळी वाजवून किर्तन करीत असतांना मोक्ष हात जोडून पुढें उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीचा हा सोहळा धन्य होय. '''१८९'''<br> भागीरथी आणि भीमरथी वदतां । समान तत्वतां कलीमाजीं ।।१।। <br> प्रात:काळीं नामस्मरण जो गाय । तीर्थी सदा न्हाये पुण्य जोडे ।।२।। <br> वदतां वाचें नाम घडतां एक स्नान । पुनरपि आगमन मृत्यूलोकीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भीमरथीं वदतां । प्रयागीं समता सरी न पवे ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> ‌‌एका जनार्दनीं म्हणतात,या कलीयुगांत भागीरथी (गंगा) आणि भिमा समान पुण्यदायी आहेत. प्रात:काळीं विठ्ठल नामाचा जप करीत तीर्थात स्नान केले असतां जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटका होऊन मृत्यूलोकांत आगमन होत नाही. गंगा, यमुना, सरस्वती यांच्या प्रयाग तीर्थांत स्नान केल्याने मिळणारे मोक्षफल प्राप्त होते. '''१९०'''<br> चंद्र पौर्णमेचा दिसे पां सोज्वळ । तैसा श्रीविठ्ठल पंढरिये।।१।। <br> क्षीरसिंधुसम भीवरा ती वाहे । स्नान करितां जाय महापाप ।।२।। <br> सनकसनंदनसम पुंडलीक । शोभा अलोलिक वर्णूं काय ।।३।। <br> लक्ष्मी प्रत्यक्ष रखुमाई राही। एका जनार्दनीं पायीं लीन जाला ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पौर्णिमेच्या चंद्राची उपमा पंढरीच्या विठ्ठलाला देऊन एका जनार्दनीं भीमा नदीला क्षीरसिंधुची उपमा देतात. तर भक्त पुंडलिक सनकादिक ऋषीं प्रमाणे थोर आहे असे सांगतात विष्णूपत्नी लक्ष्मी रुक्मिणी च्या रूपांत विराजित आहे. पंढरीची शोभा अलौकिक असून एका जनार्दनीं विठ्ठलचरणीं लीन होतात. '''१९१'''<br> जयां आहे मुक्ती चाड । तयांसी गोड पंढरी ।।१ ।।<br> देव तीर्थ क्षेत्र संत । चहूंचा होत मेळा जेथ ।।२।।<br> कृष्णरामादि नामगजर । करिती उच्चार अट्टाहासे ।।३।।<br> स्त्रिया आदि नर बाळें । कौतुकलीळे नाचती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं तयासंगीं । विठ्ठलरंगी नाचतुसे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भाविकांना मुक्तीची लालसा त्यांना पंढरीचे विशेष आकर्षण आहे कारण देव , भक्त , संत आणि तीर्थक्षेत्र यांचा अद्वितीय मेळ पहावयास मिळतो. स्त्री-पुरुष, लहान थोर नामगजरांत कौतुकाने नाचतात. एका जनार्दनीं या नामघोषांत तल्लीन होऊन नाचतात. '''१९२'''<br> त्रिविधतापें तापले भारी । तया पंढरी विश्रांती ।।१।।<br> आणीक सुख नाहीं कोठें । पाहतां नेटें कोटि जन्म ।।२।।<br> काळाचेंहि न चले बळ । भूमंडळ पंढरिये ।।३।। <br> भूवैकुंठ पंढरी देखा । ऐसा लेखा वेदशास्त्री ।।४ ।। <br> एका जनार्दनीं धरुनि कास । पंढरीचा दास वारकरी ।‌।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक या तीन प्रकारच्या तापांनी पोळून निघालेल्या लोकांसाठी पंढरी हे विश्रामधाम असून पंढरीसारखे सुख अनेक जन्म घेऊनही लाभणार नाही. प्रत्यक्ष कळीकाळाचेही सामर्थ्य येथे चालत नाही. पंढरी भूतलावरील वैकुंठ आहे असे वेदशास्त्रात सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, असा दृढ विश्वास. धरून वारकरी पंढरीची वारी करतात. '''१९३'''<br> पतित पातकी खळ दुराचारी । पाहतां पंढरी मोक्ष तयां ।।१।।<br> स्वमुखें सांगतो आपण । नका अनुमान धरुं कोणी ।।२।। <br> चंद्रभागा दृष्टीं पाहतां नरनारी । मोक्ष त्यांचे घरीं मुक्तीसहित ।।३।। <br> चतुष्पाद पक्ष कीटकें अपार । वृक्ष पाषाण निर्धार उध्दरती ।।४।। <br> एका जनार्दनीं न घ्यावा संशय । दरुशनें जाय पापताप ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुष्ट प्रवृत्तीने निरपराधी लोकांवर अन्याय करणारे, पाप करणारे पतित,दुष्ट या सर्वांसाठी पंढरी ही मोक्षभूमी आहे. हे आपण स्वमुखाने सांगत असून या विषयीं कोणी संशय घेऊं नये. वृक्ष पाषाण या सारखे अचरांपासून चार पायांचे प्राणी, पक्षी, कीटक यां सारखे चर प्राण्यांपर्यंत सर्वांचा उध्दार पंढरींत होतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठुरायाच्या केवळ दर्शनाने सर्वांचे पापताप विलयास जातात. या विषयीं कोणी संशय धरुं नये. '''१९४'''<br> राहुनी पंढरिये जाण । जो न घे विठ्ठलदरुशन ।।१।।<br> महापातकी चांडाळ । त्याचा न व्हावा विटाळ ।।२।। <br> जिताची भोगी नर्क जो विठ्ठला विन्मुख।।३।। <br> न करी स्नान चंद्रभागे तो कुष्ठी सर्वागें ।।४।। <br> नेघे पुंडलिकदरुशन । एका जनार्दनीं तया बंधन ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो अभक्त पंढरीस राहून विठ्ठलाचे दर्शन घेत नाही तो महापातकी चांडाळ समजावा तो जिवंतपणी नरकयातना भोगतो. भाविक या पातक्याचे दर्शन अभद्र समजतात. जो चंद्रभागेंत स्नान करण्याचे टाळतो त्याच्या सर्वांगावर कोड (कुष्ठरोग) येते. जो पंढरींत भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घेत नाही तो संसार बंधनांत अडकतो. असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''१९५'''<br> पूर्व सुकृताची गांठोडी पदरीं। तरीच पंढरीं वास घडे ।।१।।<br> कोटी यज्ञफळ भीमरथी पाहतां । मोक्ष सायुज्यता तत्क्षणीं ।।२।। <br> पृर्थ्वीचें दान असंख्य गोदानें । पुंडलिक दरुशनें न तुळती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलाचे भेटी । वेरझारा तुटी जन्मोजन्मीं ।।४।। <br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्म जन्मांतरीच्या सत्कृत्यांचे पुण्य पदरीं असेल तरच पंढरींत निवास घडतो. कोटी यज्ञांचे पुण्य-फळाने चंद्रभागेचे स्नान घडते, त्याच क्षणीं सायुज्यता मुक्ती लाभते. असंख्य गाईंचे दान किंवा भूदानाने मिळणार्या पुण्याची तुलना पुंडलिक दर्शनाने मिळणार्या पुण्यराशींशी होऊ शकत नाही. असे खात्रीपूर्वक सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाच्या भेटीने जन्ममृत्युच्या चक्रातून कायमची सुटका होते. '''१९६'''<br> अविनाश क्षेत्र पंढरी सर्वथा । आणीक ती वार्ता न ये मना ।।१।। <br> सर्व तीर्थ मार्ग विधियुक्त आहे । येथें उभा पाहे पांडुरंग ।।२।। <br> आटणी दाटणी मुंडणी सर्वथा । नाहीं पै तत्वतां यया तीर्था ।।३।। <br> करावें तें स्नान पुंडलिके वंदन । देखावे चरण विठोबाचे ।।४।। <br> जनार्दनाचा एका पंढरी सांडुनी । न जाय अवनीं कवण तीर्थीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे भुतलावरील चिरंतन टिकणारे शाश्वत क्षेत्र असून अद्वितीय आहे. येथे पांडुरंग भक्तांची वाट पहात उभा आहे. इतर क्षेत्रीं विधी-निषेधांची बंधन आहेत. पंढरींत केवळ भोळ्या भाबड्या मनाचा भक्तिभाव पुरेसा आहे. तीर्थांत स्नान करून भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घ्यावें आणि विठोबाच्या चरणी नतमस्तक व्हावे . एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी सोडून पृथ्वीवरील कोणत्याही तीर्थक्षेत्रीं जाण्याची ओढ वाटत नाही. '''१९७'''<br> भाविकांसी नित्य नवें हे सोपारें । पंढरी उच्चार करितां वाचें ।।१।। <br> हो कां अनामिक अथवा शुध्द वर्ण । ज्ञातीसी कारण नाहीं देवा ।।२।। <br> एका जनार्दनीं भलती ज्ञाती असो। परी पांडुरंग वसो हृदयामाजीं ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> भाविकाचे नाव, गांव, जातपात,वर्ण कोणताही असो पवित्र तीर्थक्षेत्र पंढरी या नामाच्या वाचेने केलेला उच्चार देवाला पोचतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, अंतकरणात वसत असलेला पांडुरंग आणि शुद्ध,सात्विक भक्तिभाव देवाला प्रिय आहे. '''१९८'''<br> सप्तपुर्यांमाजीं पंढरी पावन । नामघोष जाण वैष्णव करिती ।।१।। <br> देव तो विठ्ठल देव तो विठ्ठल । आहे सोपा बोल वाचें म्हणतां ।।२।। <br> आणिक कांहीं नको यापरतें साधन । विठ्ठल निधान. टाकूनियां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचुनी । आण नेणें दुजें कांहीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> मथुरा, मायावती, वाराणसी ,कांची , अवंतिका, अयोध्या, आणि द्वारका या सात नगरी मोक्षदायिका मानल्या जातात. यापेक्षां पंढरी पावन नगरी आहे हे जाणून वैष्णव पंढरीचा नित्य नामघोष करतात. पंढरीचा विठ्ठल केवळ वाचेने नाम घेताच भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करतो. या शिवाय वेगळी कांहीं साधना करावी लागत नाही. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलावाचुन अन्य दैवत नाही. '''१९९'''<br> तयाचे संगतीं अपार । विश्रांती घर पंढरी ।।१।।<br> म्हणोनि वारकरी भावें । जाती हावे पंढरीसी ।।२।। <br> योगयागीं जो न संपडे । तो पुंडलिका पुढें उभा असें ।।३।। <br> शोभे चंद्रभागा उत्तम। धन्य जन्म जाती तेथें।।४।। <br> घेऊनि आवडी माळ बुका । वाहती फुका विठ्ठला ।।५।। <br> एका जनार्दनीं भावें। हेंचि मागणें मज द्यावें ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी हे तीर्थक्षेत्र संताचे माहेर मानले जाते. अनेक वारकरी संतांच्या संगतीने भक्तिभावाने पंढरीची वारी करतात. अष्टांगयोग आणि यज्ञयाग करुनही जो परमात्मा प्राप्त होत नाही तो पंढरीत भक्त पुंडलिका साठी उभा आहे. तेथील चंद्रभागेच्या प्रवाहाची शोभा रमणीय आहे. जे भाविक पंढरीस जातात त्यांचा जन्म धन्य होय.हे भक्त अत्यंत आनंदाने फुलांची माळ व बुका देवाला अर्पण करतात. असे वर्णन करून एका जनार्दनीं गुरुचरणीं विनंती करतात कीं,आपणास हे भाग्य लाभावे. '''२००'''<br> घडती पुण्याचिया रासी । जे पंढरीसी जाती नेमें ।।१।। <br> घडतां चंद्रभागे स्नान । आणि दरूशन पुंडलिक ।।२।। <br> पाहतां विटेवरी जगदीश । पुराणपुरूष व्यापक ।।३।। <br> वारकरी गायी सदा । प्रेमे गौविंदा आळविती ।। ४ ।।<br> तया स्थळीं मज ठेवा. । आठवा जनीं जनार्दन ।।५।।<br> शरण एका जनार्दन । करा माझी आठवण ।।६।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे भाविक नित्यनेमाने पंढरीची वारी करतात त्यांच्या पुण्याचा राशींनी संचय होतो . या भाविकांना चंद्रभागेचे स्नान घडते, भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घडते. चराचरात व्यापलेल्या पुराणपुरुष जगदीशाचे ध्यान याच देही याचडोळां बघावयास मिळतें. वारकरी सतत विठुनामाचा घोष करुन देवाला आळवतात . त्यां पवित्र स्थळीं निवास लाभावा अशी इच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनीं सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरण जातात. '''२०१'''<br> पंढरीस ज्याचा नेम । तो न करी अन्य कर्म ।।१।।<br> सांडूनियां विठ्ठल राजा । आणिक देव नाहीं दुजा ।।२।। <br> सांडूनियां चंद्रभागा । कोण जाय आणिके गंगा ।।३।। <br> सांडूनियां पुंडलिका । कोण आहे आणीक सखा ।।४।। <br> सांडोनियां वेणूनाद । कोण आहे थोर पद ।।५।। <br> एका जनार्दनीं भाव।अवघा विठ्ठलचि देव ।।६।।<br> '''भावार्थ '''<br> जो पंढरीची नेमाने वारी करतो त्या भक्ताला अन्य साधनेची गरज नसते. विठ्ठला सारखा परम देव दुसरा नाही. चंद्रभागे सारखी पवित्र गंगा नाही. पुंडलिका सारखा दुसरा सखा नाही. वेणूनादा सारखा अन्य नाद नाही. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, मन भक्तिभावाने भरलेलें असेल तर सारे देव विठ्ठच आहेत.एकाच विठोबाची सारी रुपे आहेत. '''२०२'''<br> देव वसे पंढरीसी ।येती सनकादिक ऋषीं । <br> वंदोनी पुंडलिकासी । चरण वंदिती विठ्ठलाचे ।।१।। <br> करिती कीर्तन गजर । नाना वाद्यें परिकर । <br> नाचती निर्धार । बाळें भोळे आवडी ।।२।। <br> दिंडी जागरण एकादशी । क्षीरापती द्वादशी करिताती आवडीसी । <br> भक्त मिळोनी सकळ ।।३।।<br> मिळताना क्षीरापती शेष तेणें सुख सुरवरास । <br> एका जनार्दनीं दास ।वैष्णवांचा निर्धारें ।। ४।। <br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंग पंढरीत वसत असल्याने सनकादिक ऋषीं पंढरीस येतात,भक्त पुंडलिकाला नमस्कार करून विठ्ठलाचे चरण- वंदन करून कीर्तनरंगी रंगून जातात. नाना वाद्यांच्या गजरांत आनंदाने नाचतात. एकादशीला दिंडी निघते. रात्रीचे जागरण करतात. द्वादशीला आवडीनें दुधाच्या खीरीचा नैवेद्य दाखवला जातो [[खीर]]ीच्या शेष भागाने देवदेवताप्रसन्न होतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वर्गीच्या या देवदेवता वैष्णवांच्या दास बनतात. '''२०३'''<br> पंढरीये पांडुरंग । भोवतां संग संतांचा।।१।। <br> चंद्रभागा वाळुवंट । आहे देव नीट उभा ।।२।। <br> पुंडलिक वेणुनाद । होतो आनंद अखंड ।।३।। <br> पद्मतळें गोपाळपूर । संत भार आहे तेथें ।।४।। <br> वैष्णवांचा गजर मोठा । आषाढी चोहटा नाचती ।।५।। <br> जाऊं तैथें लोटांगणी । फिटेल आयणी गर्भवास ।।६।। <br> भाळे भोळे येती भक्त । आनंदें नाचत वाळुवंटीं ।।७।। <br> लोटांगणीं. घालूं चरणीं । शरण एका जनार्दनीं ।।८।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंग पंढरीत समचरणी उभा आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटात संतांचा मेळा वेणुनादांत तल्लीन होऊन नाचत आहेत. गोपाळपूर , पद्मतळे येथे संतासवे भक्तांची अपार गर्दी असून वैष्णव नामघोषाच्या मोठ्या गजरांत नाचतात.एकमेकांना आलिंगन देवून लोटांगणे घालतात. एका जनार्दनीं या सर्व भक्तांच्या आणि सतांच्या चरणीं शरणागत होतात. '''२०४'''<br> हरीचे ते दास । ज्यांचा पंढरीसी वास ।।१।। <br> येती नेमें पंढरीसी । दरूशन घेती विठ्ठलासी ।।२।।<br> करिती चंद्रभागे स्नान । पूर्वजा उध्दरतीं जाण ।।३।। <br> करिती गोपाळकाला । गोपाळपुरी मिळोनि मेळा ।।४।। <br> ऐसा जया घडे नेम । एका जनार्दनीं निष्काम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीचे दास पंढरीस नित्यनेमाने येऊन विठ्ठलाचे दर्श़न घेतात. चंद्रभागेचे स्नान करुन लाभलेल्या पुण्यफलाने पूर्वजांचा उध्दार होतो. गोपाळपुरीं एकत्र जमून गोपाळकाला करतात. असा नेम ज्यांना घडतो ते भक्त निष्काम कर्मयोगी आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२०५'''<br> तुम्ही पंढरिये जातां । तरी मी पायां लागेन आतां । <br> चरणरजें जाली साम्यतां । तुमचे पाऊल माझे माथां ।।१।। <br> तेथें जेथें पाऊल बैसे । एका एकपणेंविण असे ।।ध्रृ०।। <br> पंढरीचे वाटे । पसरिलें ते मीं गोटे । <br> पाया लागेन अवचटे । तें सुख आहे न मज मोठें ।।२।। <br> जेथें पाउलांचा माग । तेथें माझें अखंड अंग । <br> चरणरज आम्हां भोग । काय करशील वैकुंठ चांग ।।३।। <br> संत भेटतील वाडेकोडें । तरी मी आहे पायांपुढें । <br> हे हि आठवण. न घडे । तरी मी वाळवंटींचे खडे ।।४।। <br> यात्रा दाटेल घसणीं । लागेन अवचितां चरणीं। <br> एका जनार्दनीं कीर्तनीं । आठवा आसनी शयनीं ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं पंढरीच्या वारकर्यांना विनंती करीत आहेत. विठ्ठलाच्या भक्तांच्या पायावर डोके टेकवून त्यांची चरणधूल मस्तकी धारण करतात. पंढरीच्या वाटेवरील गोटे बनून भक्तांच्या चरण-स्पर्शाचे सुख लाभावे अशी ईच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनी म्हणतात, भक्तांचे चरणरज हे आनंदाचे भोग असून वैकुंठीचे सुख सुध्दा त्यां पेक्षा कमी च आहे. संतांच्या भेटीसाठी चंद्रभागेच्या वाळवंटीचे खडे बनून संतांच्या चरणी लीन होण्याची कामना करतात. संताची बसतां ,उठतां कीर्तन करतांना, विश्रांती घेतांना नित्य आठवण करतात. '''२०६'''<br> मूर्ति अनुपम्य विटेवरी साजिरी । पाऊलें गोजिरीं कोंवळी तीं ।।१।। <br> तेथें माझें मन वेडावलें भारी । परत माघारीं परतेना ।।२।। <br> वेधलासे जीव सुखा नाही पार । माहेरा माहेर पंढरी लेखा ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सुखाची वसती । भाविका विश्रांति पंढरीराव ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीला विटेवरील अनुपम सुंदर मूर्ति, गोजिरे, कोमल समचरण पाहून वेडावलेंले मन माघारीं परतेना . मन वेधून घेणार्या ते दर्श़न सुख अपार आनंददायी अनुभव आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरी ही सुखाचे, विश्रांतीचे वसतीस्थान आहे पंढरी हे संताचे माहेर असून भाविकांचे विश्रांती स्थान आहे म्हणजे वारकर्यांसाठी पंढरी माहेराचे माहेर आहे . '''२०७'''<br> आशा धरूनी आलों येथवरीं । पाहतां पंढरी पावन झालों ।।१।। <br> आलीया जन्माचें सुफळ झालें काज । दृष्टी गरूडध्वज पाहतांचि ।।२।। <br> एका जनार्दनीं पावलों विश्रांती । पाहतां विठ्ठलमूर्ती भीमातटीं ।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> सर्व पापांचे परिमार्जन व्हावे या अपेक्षेने पंढरीस आलो आणि पावन झालो. मंदीरावरील गरूडध्वज पाहताच मानवी जन्माचे सार्थक झाले.भीमेच्या तीरावरील पांडुरंगाची मूर्ती पाहून सर्व श्रमाचा परिहार होऊन मन विश्रांत. झाले. असा पंढरीचा महिमा या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात. '''२०८'''<br> ऐसे संतभार ऐसें भीमातीर । ऐसा जयजयकार सांगा कोठें ।।१।। <br> समुद्रवलयांकित तीर्थे असतीं पावन ।परी ऐसें महिमान नाहीं कोठें ।।२।। <br> ऐसा नामघोष आनंद सोहळा । न देखे आणिके स्थळां माझे नेत्रीं ।।३।।<br> एका जनार्दनीं पंढरीवाचुनी । आनंद माझे मनीं नाही कोठें।।४।।<br> '''भावार्थ '''<br> सागरतीरावरील अनेक पवित्र तीर्थक्षेत्रे या भरत खंडांत आहेत. परंतू भीमातीरी जमणारा असा संतमेळावा, विठ्ठ नामाचा असा जयघोष, असा आनंदसोहळा इतर क्षेत्रीं पहावयास मिळत नाही. असा पंढरीचा. महिमा एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''२०९'''<br> सारूनी दृष्य देखतां जालीसे ऐक्यता । पाहे कृष्णनाथा पंढरिये।।१।। <br> कर ठेउनी कटीं बुंथी वाळुवंटीं । वैजयंती कंठीं आती माझी ।।२।। <br> एका जनार्दनीं शरण त्याची कृपा पूर्ण । पाहतां पाहतां मन. हारपलें ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> सभोवतालचे सारे दृष्य विश्र्व बाजूला सारून भीमेच्या वाळवंटी कर कटीवर ठेवून उभा असलेला, कंठी वैजयंती माळ परिधान केलेला कृष्णनाथ पाहिला आणि त्याच्याशी मन एकरुप झाले. मनाचे मनपण हरपून गेले. पूर्ण कृपा झाली. असा विलक्षण अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं सांगतात. '''२१०'''<br> देव भक्त उभे दोन्ही एके ठायीं । चला जाऊं पायीं तया गावा ।।१।। <br> आवडीचा हेत पुरेल मनाचा । उच्चरितां वाचा विठ्ठल नाम ।।२।। <br> करूनियां स्नान पुंडलिकाची भेटी । नाचूं वाळवंटीं वाहूं टाळी ।।३।। <br> जाऊं महाद्वारीं पाहूं तो सांवळा । वोवाळूं गोपाळा निंबलोण ।।४।। <br> एका जनार्दनीं मनोरथ पुरे। वासना न नुरे मागे कांहीं ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> देव आणि भक्त जेथें एके ठिकाणी उभे आहेत त्या पंढरीला पायीं चालत जावे, चंद्रभागेत स्नान करून भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घ्यावें, महाद्वारी उभ्या असलेल्या सांवळ्या श्रीकृष्णाला निंबलोण उतरावे. विठ्ठल नामाचा गजर करुन वाळवंटी नाचावे. विठ्ठलाच्या नामाचा वाचेने उच्चार करतांच मनीचे सर्व हेतू पूर्ण होतील. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण होऊन कोणतिही वासना उरणार नाही. '''२११'''<br> निंबलोण करूं पंढरीच्या सुखा । आणि पुंडलिका भक्तराया ।।१।। <br> परलोकींचे येती परतोनी मागुती । सर्व सुख येथें पहावया ।।२।। <br> अष्ट महासिध्दी जयाचिये द्वारीं । होऊनि कामारी वोळंगती ।।३।। <br> मुक्तिपद देतां न घे फुकासाठी । ते हिंडे वाळुवंटी दीनरूप ।।४।। <br> एका जनार्दनीं करी निंबलोण । विटेसहित चरण ओवाळावें ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचे सुख,भक्तराज पुंडलिक यांना कुणाची नजर लागू नये म्हणून त्यांच्या वरुन लिंबू ओवाळून टाकावे. परलोकीचे देवदेवता हे सुख पहाण्यासाठीं पंढरीला येतात.अष्ट महासिध्दी पंढरीच्या महाद्वारीं लोळण घेतात.विठ्ठलभक्तांना पंढरीच्या सुखापुढे मुक्तीच्या वरदानाची चाड नाही. मोक्ष-मुक्ती चंद्रभागेच्या वाळवंटात दीनरुप होऊन हिंडतात.असे सांगून एका जनार्दनीं विठ्ठलाचे विटेसहित चरण ओवाळून लिंबलोण करतात. '''२१२'''<br> दक्षिण द्वारका पंढरी । शोभतसे भीमातीरीं ।।१।। <br> चला जाऊं तयां ठायां । वंदूं संतांचिया पायां ।।२।। <br> नाचूं हरूषे वाळुवंटीं । पुंडलिक पाहुनी दृष्टीं ।।३।। <br> पद्मतळें पाहतां डोळां। सुखसोहळा आनंद ।।४।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटी । लाभे लाभ दुणावें पोटीं ।।५ ।।<br> '''भावार्थ'''<br> भीमातीरी वसलेली अत्यंत शोभायमान पंढरीं नगरी दक्षिण द्वारका म्हणून ओळखली जाते.तेथें जाऊन संतांचे चरण वंदावे, भक्त पुंडलिकाला पाहून आनंदाने नाचावे.अशी ईच्छा व्यक्त करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,पद्मतळें पाहताना सूखसोहळा पाहिल्याचा आनंद मिळतो.विठ्ठल दर्शनाने हा आनंद द्विगुणित होऊन पोटांत मावेनासा होतो. '''२१३'''<br> आम्ही मागतो फुकाचें । तुम्हां देतां काय वेंचे ।।१।। <br> संतसंग देई देवा । दुजा नको कांहीं गोवा ।।२।। <br> पंढरीसी ठाव द्यावा । हेंचि मागतसें देवा ।।३।।<br> एका जनार्दनीं मागत। तेवढा पुरवी मनींचा हेत ।।४।। <br> '''भावार्थ '''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं संतसंग द्यावा आणि पंढरीत निवासासाठी ठिकाण द्यावे अशी मागणी पांडुरंगाच्या चरणी शरणागत भावाने करीत आहेत.ही मागणी अत्यंत अल्पमोलाची असून ती पुरवण्यात कांही मोल खर्च करावे लागणार नाही तरी विठुरायाने मनीचा हा हट्ट पुरवावा असे ते आर्ततेने सांगतात. '''२१४'''<br> तुमचे देणे तुमचे देणें । नको वैकुंठ हें पेणे ।।१।। <br> नानामतें मतांतर । अंतर गोवूं नये तेथ ।।२।। <br> पेणें ठेवा पंढरीसी । अहर्निशीं नाम गाऊं ।।३।। <br> भाळे भोळे येती संत । बोलूं मात तयांसी ।।४।। <br> चरणवंदीन साचें । एका जनार्दनीं म्हणे त्यांचे ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचे निवासस्थान वैकुंठ असून ते आवडत्या भक्तांना वैकुंठनिवास देवून सायुज्यमुक्ती प्रदान करतात.वैकुंठात नाना मते आणि मतभिन्नता आढळते.भोळ्या भाबड्या भक्तांची एकनिष्ठ भगवद् भक्ती वैकुंठात नाही, तेथे मन गुंतून पडत नाही.असे मत व्यक्त करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,श्रीहरीने पंढरीस निवास केल्यास अखंड नामजप, संतांचे चरणवंदन आणि हितगुज होईल. '''२१५'''<br> पाहतां विश्राम सुखवस्ती धाम । पंढरीं पुण्यग्राम भूमीवरी ।।१।। <br> जावया उद्वेग धरिला माझ्या मनें । उदंड शहाणें तये ठायीं ।।२।। <br> एका जनार्दनीं मानिला विश्वास। नाहीं दुजी आस पायांविण ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही सुखाची वस्ती असून मनाचे विश्रांती स्थान आहे.भुतलावरील पुण्यक्षेत्र असून अनेक शास्त्री, पंडित ,संत पंढरींत निवास करतात.या वचनांवर विश्वास ठेवून पंढरीस जाण्याचा हट्ट घेतला,असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पांडुरंगाच्या चरणांशिवाय मनाला कोणतिही आस नाही. '''२१६'''<br> येणें पुरतें सर्व काज । विश्वास हा जाहला मज । <br> सांपडलें तें निज । बहुकाळाचें ठेवणें ।।१।। <br> केला पुंडलिकें उपकार । दाविला सोपा मार्ग निर्धार । <br> जडजीवां उध्दार । नाममात्रे एकाची ।।२।। <br> तुटलीं बंधने । मागा पाहा अनुभवणें एका<br> जनार्दनीं म्हणे । धन्य वास पंढरिये ।।३।।<br> '''भावार्थ '''<br> भक्त पुंडलिकाने सर्व भक्तांना भगवंत भक्तिचा सोपा मार्ग दाखवला. विठ्ठलाच्या नामाचा जप करून जड जीवांचा उध्दार होतो, जन्म-मरणाची बंधने तुटून जातात. हे पटवून देऊन भाविकांवर मोठे उपकार केले आहेत.पंढरीत बहुकाळाचा ठेवा सापडला, जीवनाचे सार्थक झाले, असा विश्वास निर्माण झाला. पांडुरंगाचे दर्शन घ्यावें, मनातिल ईच्छा सांगावी आणि मनोकामना पूर्ण झाल्याचा अनुभव घ्यावा असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२१७'''<br> आशा धरुनि आलों येथवरी <br> पाहतां पंढरी पावन झालों।।१।।<br> आलीया जन्माचें सुफळ झालें काज । <br> दृष्टी गरूडध्वज पहातांचि ।।२।। <br> एका जनार्दनीं पावलों विश्रांती। <br> पाहतां विठ्ठलमूर्ती भीमातटीं ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरींत विठ्ठल मंदिरावरील गरूडध्वज पाहतांच आशा धरुन पंढरीला आल्याने पावन झालो, जन्म सुफळ झाल्याचे समाधान वाटले. भीमा तटावरील पांडुरंगाची मूर्ती पाहून मनाला अपूर्व शांतीचा अनुभव आला असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''२१८'''<br> श्रीमुखाचें सुख पाहतां पाहतां । <br> नयन तत्वतां वेधलें माझें ।।१।। <br> सांवळा सुंदर कटीं ठेवुनी कर । <br> रूप तें नागर भीमातीरीं ।।२।। <br> नित्य परमानंद आनंद सोहळा ।<br> सनकादिक या स्थळां येती जाती ।।३।। <br> वैष्णवांचा थाट टाळ घोळ नाद । <br> दिंड्या मकरंद हर्ष बहु ।।‌४।। <br> सन्मुख ती भीमा वाहे अमृतमय नीर । <br> जडजीवां उध्दार स्नानमात्रें ।।५।। <br> एका जनार्दनीं मुक्तीचें माहेर । <br> क्षेत्र तें साचार पंढरपूर ।।६।। <br> '''भावार्थ '''<br> पंढरपूर या धार्मिक क्षेत्राचे वर्णंन करतांना.एका जनार्दनीं म्हणतात,भीमा तटावरील सावळ्या सुंदर हरीचे श्रीमुख पाहतांना डोळे तेथे खिळून राहातात.परमानंदाचा अनुभव येतो. पंढरीचा नित्य आनंदाचा सोहळा पाहण्यासाठी सनकादिक ऋषी या क्षेत्रीं येतात.वैष्णवांचा मेळा टाळांच्या निनादांत विठ्ठलनामाचा जयघोष करतात.दिंड्या पताकांची शोभा रमणीय असते.भीमेच्या अमृतमय प्रवाहात स्नान करून जडजीवांचा उध्दार होतो.पंढरपूर हे मुक्तिचे माहेरघर आहे. '''२१९'''<br> जन्मासी येऊनि पहा रे पंढरी । <br> विठ्ठल भीमातीरीं उभा असे ।।१।। <br> ठेविले चरण दोन्ही विटेवरी । <br> आलियांसी तारी दरूशनें औएका ।।२।। <br> पंचक्रोशी प्राणी पुनीत पैं सदा । <br> ऐशी ही मर्यादा पंढरीची ।३।। <br> एका जनार्दनीं कीर्तनगजर । <br> ऐकतां उध्दार सर्व जीवा ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भीमातीरावर सम चरण विटेवर ठेवून उभा असलेला परमात्मा पांडुरंग केवळ दर्शनाने भाविकांना संसार सागरातून तारुन नेतो. पंढरीच्या पंचक्रोशीचे सर्व भक्त पावन होतात असे या तीर्थक्षेत्राचे महात्म्य सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीतील कीर्तनाचा गजर श्रवण केला तरी जीवांचा उध्दार होतो. '''२२०'''<br> निर्धारितां सुख पंढरीसी आहे । <br> म्हणोनि उभारिती बाह्या वेदशास्त्रें ।।१।। <br> साधन पसारा न करी सैरावैरा । <br> जाय तूं निर्धारा पंढरिये ।।२।। <br> एका जनार्दनीं धरुन विश्वास ।<br> विठोबाचा दास होय वेगें ।।३।। <br> '''भावार्थ'''<br> वेदशास्त्रे दोन्ही हात उभारून घोषणा करतात की, भावभक्ती आणि श्रध्देने मिळणारे अमाप सुख पंढरींत आहे.कोणत्याही वैदिक उपचारांचे स्तोम पंढरींत नाही.केवळ भागवत धर्मावर विश्वास ठेवून विठोबाचा अनन्य भक्त व्हावे असे एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात. '''२२१'''<br> स्वहित हित विचारीं मानसीं । कां रे नागविसी देहासी या।।१।। <br> सावधान होई पाहे बा पंढरी । धरीं तूं अंतरीं संतसंग ।।२।। <br> नको पडूं फेरी चौर्यांयशी आवृत्ती । गाय तूं कीर्ती वैषणवांची ।।३।।<br> तरले बहुत तरती भरंवसा । विश्वास हा बापा धरीं ऐसा ।।४।। <br> सुगम सोपा चुकती तेणें खेपा । एका जनार्दनीं जपा विठ्ठलनाम ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> मनांत स्वहिताचा विचार करुन देहाला क्लेश न देतां सावधान होऊन,संतसंगतीची ईच्छा चित्तात धारण करुन पंढरीची वाट धरावी. वैष्णवांचे गुणगान करुन त्यांची किर्ति वाढवावी.संतसंगतीने अनेक भक्त मोक्षपदास पोचले याचा विश्वास धरुन विठ्ठल भक्तीचा सोपा सुगम मार्ग स्विकारावा.असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलनामाच्या जपाने चौर्यांशी लक्ष योनीच्या फेर्यातून सुटका होते. '''२२२'''<br> करा करा लागपाठ । धरा पंढरीची वाट । <br> पुंडलिकाची पेठ । सोपी आहे सर्वांसी ।।१।। <br> नाहीं कोठें गोवा गुंती । दुजा नको रे सांगाती । <br> एक चित्तवृत्ति । दृढ करी मानसीं ।।२।। <br> नको माझें आणि तुझें । टाकी परतें कीं रे वोझैं । <br> संतचरण रज । सेवीं कां रे आदरें ।।३।। <br> तुटतीं भक्तीजाळ गुंती। सहज होतसे विरक्ति । <br> एका जनार्दनीं प्रीती । धरा संतचरणीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही भक्त पुंडलिकाची पेठ सर्वांसाठीं अत्यंत सुगम,सोपी आहे.येथें जातांना कोणी सांगाती, सखासोबती यांची गरज नाहीं.मनाचा पूर्ण निश्चय करुन,सगळ्या चित्तवृत्ती दृढ करुन आणि मी तूं पणाचे ओझे बाजूला सारून संतचरणांची माती आदराने मस्तकीं धारण करावी. त्या मुळे संसारातिल गुंता सुटून सहज विरक्ती येते.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२२३'''<br> श्री पांडुरंगाचें दरूशन । वास पंढरीसी जाण । <br> कोटी यागांचे पुण्य । तया घडे नित्याची ।।१।। <br> हाचि माना रे विश्वास । धरा संतचरणीं निजध्यास । <br> मोक्षाचा सायास । न लगे कांहीं अणुमात्र ।।२।। <br> न रिघा तयांचे हव्यासें । साधनाचे नको फांसे । <br> कीर्तन सौरसें । प्रेमें नाचा रंगणीं ।।३।। <br> नका माझें आणि तुझें । टाका परतें उतरूनी वोझें । <br> एका जनार्दनीं सहजे। विठ्ठलनामें मुक्त व्हां ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा निवास आणि पांडुरंगाचे दर्शन या मुळे कोटी यागांचे पुण्य लाभते असा विश्वास धरुन संतसहवासाचा ध्यास धरल्यास मोक्ष मिळवण्यासाठी वेगळे सायास करण्याची गरज नाही. मोक्षमुक्तीचा हव्यास धरुन योग याग तप यांच्या फासांत गुंतून जाण्यापेक्षां मी तूं पणाचे ओझे फेकून कीर्तनरंगी रंगून भक्तीप्रेमाने विठ्ठलनामाच्या गजरांत आनंदाने नाचावें आणि मुक्त व्हावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२२४'''<br> देशविरहीत काळासी अतीत । ते देवभक्त पंढरिये ।१।। <br> जाऊनियां कोणी पहा । देवाधिदेवा विठोबासी ।।२।। <br> जन्ममरणाचे तुटतील फांसे। पाहतां उल्हासें देवभक्तां ।।३।।<br> एका जनार्दनीं विटेवरी निधान । लेवुनी अंजन उघडे पहा हो ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> देश कालाच्या मर्यादा ज्यांना नाहीत असे देव-भक्त पंढरीत उभे आहेत.देवाधिदेव विठोबा कोणीही पाहूं शकतो.उल्हसित अंत;करणाने दर्श़न घेतल्यास जन्ममरणाची बंधने तुटून पडतात. प्रेमभक्तीचे अंजन घालून विटेवरील पांडुरंग रुपी निधान डोळ्यांत साठवावें असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''२२५'''<br> भाव धरूनी शरण येती । तयां मोक्ष सायुज्यप्राप्ती । <br> ऐसी वेद आणि श्रुती । गर्जतसे सादर ।।१।। <br> म्हणोनी न करा आळस । सुखे जा रे पंढरीस । <br> प्रेम कीर्तनाचा रस । सुखें आदरें सेविजे ।।२।। <br> पाहतां नीरा भीवरा दृष्टीं । स्नानें वास त्यां वैकुंठीं । <br> पूर्वजही कोटी । उध्दरती सर्वथा ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सांगे । भाक दिधली पांडुरंगे । <br> धन्य संचित जें भाग्य । तेंचि योग्य अधिकारी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिभाव धरुन जे परमेश्वराला शरण येतात त्यां भाविकांना मोक्ष प्राप्त होऊन सायुज्यमुक्ती मिळते. पुनरपि जन्म घ्यावा लागत नाही.असे वेद,श्रुती आदराने गर्जून सांगतात.नीरा भीमेचा पावन संगमांत स्नान केल्याने वैकुंठ पदाची प्राप्ती होते,पूर्वजांचा उध्दार होतो.एका जनार्दनी म्हणतात,ज्या भाग्यवंताचे पुण्य संचित असेल ते पंढरीच्या सुखाचे अधिकारी होतात,ते धन्य होत असे प्रत्यक्ष पांडुरंगाचे वचन आहे तेव्हां आळस झटकून सुखाने पंढरीस जावे. '''२२६'''<br> मार्ग ते बहुतां आहेत । सोपा पंथ पंढरीचा ।।१।। <br> येचि मार्गे सुखें जातां । हरे संसारिची चिंता ।।२।। <br> मार्गी नाही गोवा -गुंती। पाहतां निवृत्ती क्रोधकामां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सोपें वर्म । आहे ते सुधर्म सर्वांसीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमात्म प्राप्तीचे अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत परंतू पंढरीचा भगवद्भक्तीचा पंथ सुगम असून या मार्गाने संसार चिंतेचे हरण होते, कामक्रोध पळून जातात. मनातिल संशयाचे जाळे नाहिसे होते.सर्वांसाठी भागवत धर्म आचरणास सहजसुलभ आहे असे एका जनार्दनीं प्रतिपादन करतात. '''२२७'''<br> करूनी निर्धारा । जाय जाय पंढरपुरा।।१।। <br> उणें पडो नेदी कांहीं । धांवे देव लवलाहीं ।।२।। <br> संकट कांहीं व्यथा । होऊं नेदी सर्वथा ।।३।। <br> शंख चक्र घेऊनी करीं । एका जनार्दनीं घरटी करी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांनी मनाचा निर्धार करुन पंढरीस जावें, तेथें कशाचीच कमतरतां नाही. भक्तांची संकटे, व्यथा दूर करण्यासाठी देव शंख,चक्र घेउन त्वरेने धावत येऊन रक्षण करतो असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२२८'''<br> पुंडलीक म्हणतां वाचें । पाप जातें रे जन्माचं । <br> जिहीं देखिलें पद याचें । धन्य भाग्याचे नर ते ।।१।। <br> जाती पंढरीसी आधी। तुटे तयांची उपाधी। <br> ऋध्दि सिध्दी मांदी । तिष्ठतसे सर्वदा ।।२।। <br> भुक्ति मुक्ति धांवती मागें । आम्हां अनुसरा वेगें।<br> ऐसे म्हणोनि वेगें । चरणीं मिठी घालिती ।।३।। <br> शरण एका जनार्दनीं । विटे उभा मोक्षदानीं । <br> लागतां तयाचे चरणीं । पुनरावृत्ती न येतीं ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या नामाच्या उच्चाराने जन्माच्या पापाचे परिमार्जन होते,भाग्यवान भाविकांनाच पुंडलिकाचे चरणदर्शन घडते.जे भक्त पंढरीची नित्यनेमाने वारी करतात त्यांच्या सर्व समस्यांचे निराकरण होते ,त्यांना ऋध्दि सिध्दी प्राप्त होतात. भुक्ति मुक्ति चरण वंदन करुन त्यांचा अंगिकार करण्याची विनंती करतात असा पंढरीचा महिमा सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, मोक्ष देणारा परात्पर परमात्मा विटेवर उभा आहे ,त्याच्या चरण-स्पर्शाने पुनरपि जन्मास यावे लागत नाही. '''२२९'''<br> विठ्ठल देवाधिदेवो । भक्तजनांचे निवारी बिहो । <br> तो पंढरीचा रावो । विटे उभा ठाकला ।।१।। <br> मना लागो त्याचा छंद । निरसोनि भेदाभेद । <br> अवघाचि गोविंद । ठसावें हदयीं ।।२।।<br> स्नान केल्या चंद्रभागे । पातकें नासतील वेगें । <br> संकल्प विकल्प त्याग । दरुशन घेतांची।। ३।। <br> ऐसा घडतां हा नेम । तयापाशीं पुरुषोत्तम। <br> एका जनार्दनीं काम । देव करी स्वयें अंगें ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तजनांचा निर्वाह चालविणारा देवाधिदेव विठुराणा पंढरींत विटेवर उभा आहे.मी तूं पणाचे,उच्च-नीचतेचे जाती-पातीचे सारे भेदाभेद विसरुन या गोविंदाला हदयांत धारण करावा,मनाला त्याचा छंद लागावा .चंद्रभागेच्या पाण्यांत स्नान करतांच सर्व पातके समूळ नाहीशी होतील.भक्त पुंडलिका सह पांडुरंगाचे दर्शन घेतांच मनातील सर्व संशय,संकल्प,विकल्प विलयास जातील.तीर्थस्नान व चरणदर्शन हा नित्यनेम केल्यास पुरुषोत्तम श्रीहरीचा निरंतर सहवास लाभेल,त्या भक्तांचे सर्व मनोरथ देव पूर्ण करील अशी ग्वाही एका जनार्दनीं या अभंगात देतात. '''२३०'''<br> जाणत्या नेणत्या एकचि ठाव । तेणेंही भजावा पंढरीराव।।१।। <br> नका पडूं आणिका भरी । तणें फेरी चौय्रांशीची।।२।।<br> लागा पंढरीच्या वाटे। तेणे तुटे बंधन ।।३।।<br> अनुभवें अनुभव पाहां । येच देहीं प्रत्यक्ष।।४।। <br> एका जनार्दनीं प्रचीत । विठ्ठल नामें. मुक्त सत्य ।।५।। <br> '''भावार्थ'''<br> वेद शास्त्रे जाणणारे पंडित आणि भोळी भाबडी भक्ति करणारे भाविक यांनी एका पंढरीनाथाचे भजन कीर्तन करावे योग,याग,तप या सारख्या साधनांच्या भरीस पडू नये. पंढरीची वाट धरुन संसार बंधनातून मुक्त व्हावे. याच देहीं या भगवद्भक्तीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेउन पहावा. विठ्ठल नामाच्या सत्यतेची प्रचिती घ्यावी.असे एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात. '''२३१'''<br> रमेसह पंढरी आला । येऊनि भेटला पुंडलिका।।१।।<br> म्हणे उभारूनि हात । तरतील नामें महापतित ।।२।। <br> नका कांहीं आटाआटी । योग यागांची कसवटी ।।३।।<br> ब्रह्मज्ञान न साधे लोकां । मुखीं धोका विठ्ठला ।।४।।<br> शरण एका जनार्दनीं । सांगे वचनीं पुंडलिक ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> लक्ष्मी सह विष्णु पंढरींत आले आणि भक्तराज पुंडलिकाला भेटलें.दोन्ही कर उभारून भक्तांना ईच्छादान दिले.योगयाग,दानधर्म, तप या साधनांचा खटाटोप न करता केवळ नामजपाने महापतित तरुन जातील.सामान्य जनांना ब्रह्मज्ञान साधत नाही. वेदांच्या ऋचा गाताना उच्चरांत चुकांमुळे धोका संभवतो.असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२३२'''<br> प्रेमळांसी विश्रांतिस्थान । महा मुक्ति कर जोडोन । <br> ऋध्दी सिध्दी वोळंगण । तिष्ठती जाण पंढरिये ।।१।। <br> धन्य धन्य विठ्ठलराव । उभा देवांचा तो देव । <br> दरूशनें निरसे भेव । यम काळ दूताचे ।।२।। <br> नाम न विटेचि रसना । सुलभ हा पंढरीराणा । <br> एका शरण जनार्दना । सदा वाचे उच्चारी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी ही प्रेमळ भाविकांचे विश्रांतिस्थान असून मोक्ष मुक्ति येथे दोन्ही कर जोडून उभ्या राहतात. ऋध्दी सिध्दी पंढरीच्या दारी लोटांगणी येतात.देवांचा देव विठ्ठल येथे यमदूतांपासून अभयदान देत उभा आहे. पंढरीच्या विठ्ठल नामरसाला भाविकांची रसना कधीच कंटाळत नाही एका जनार्दनीं म्हणतात,वाचेने नामजप करणार्या भाविकांना हा पंढरीराणा सहजसुलभ आहे. === श्रीविठ्ठलमहात्म्य === '''१'''<br> आवडीच्या सुखा सुखावला | वैकुंठ सांडोनीं पंढरिये आला ||१||<br> देखोनियां पुंडलिका उभा सम पाई देखा ||२||<br> न बैसे खालीं | युगे अठ्ठावीस जालीं ||३||<br> ऐशी भक्ताची माउली | उभी तिष्ठत राहिली ||४||<br> एका जनार्दनीं देव | उभा राहिला स्वयमेव ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिप्रेमाने सुखावलेला पांडुरंग वैकुंठ सोडून पंढरीला आला आणि भक्तराज पुंडलिकाला पाहून विटेवर समचरण ठेवून अठ्ठाविस युगांपासून तिष्ठत उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,पांडुरंग रुपानें स्वयमेव परब्रह्म भक्तासाठी वाट पाहत आहे. <br> '''२'''<br> धन्य धन्य पुंडलिका तारिले लोका सकळां ||१|| <br> तुझें भाकेगुंतुनी यथें | तारीन पतीत युगायुगीं ||३||<br> भाळे भोळे येतील जैसे | दरुशनें ते तैसे वैकुंठी ||३|| <br> एका जनार्दनीं देऊनी वर | राहे विटेवर मग उभा ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> धन्य धन्य पुंडलिक असे म्हणुन एका जनार्दनीं सांगतात,परब्रह्म सच्चिदानंद परमेश्वर भक्तांचे मनोगत जाणून भक्त पुंडलिकाला वरदान देतात कीं, दर्शनास येणार्या सर्वपतितांचा उध्दार करण्यासाठी वचनबध्द आहे. आपले वचन पूर्ण करण्यसाठी देव विटेवर उभे आहेत.<br> '''३'''<br> भक्तांदारी उभाचि तिष्ठे | न बोले न बसै खालुता ||१|| <br> युगे जाहलीं अठ्ठावीस | धरुनी आस उभाची ||२|| <br> जड मूढ हीन दीन | तारी दरुशनें एकाची ||३|| <br> एका जनार्दनीं ऐसा वर | दिधला साचार भक्तांसी ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> भक्ताला दिलेले वरदान खरे (साचार) करण्यासाठी परमात्मा अठ्ठाविस युगांपासून तिष्ठत उभा राहिला आहे.खाली न बसतां मुकपणे आस धरुन,जड,मूढ(अजाण) दीनदुबळे यांना दर्शन देऊन पतितांचा उध्दार करुन वचनपूर्ती करतो. असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात.<br> '''४'''<br> घेऊनियां परिवारा | आला असे पंढरपुरा ||१|| <br> भक्ता पुंडलिकासाठीं | उभा ठेवुनी कर कंटीं||२|| <br> [[केशर]] कस्तुरी चंदन टिळा | कांसे शोभे सोनसळा||३|| <br> वामांकीं शोभे रुक्मिणी | शरण एका जनार्दनीं ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठीचा राणा भक्त पुंडलिकासाठी परिवारासह पंढरपुरा आला. केशर,कस्तुरी मिश्रीत चंदनाचा टिळा कपाळीं रेखून,पिवळा पितांबर लेवून,दोन्ही कर कटावर ठेवून विटेवर समचरणी उभा ठाकला आहे. डाविकडे रुक्मिणी शोभून दिसत आहे. एका जनार्दनीं विठ्ठल भेटीचे असै वर्णन या अभंगांत करतात.<br> '''५'''<br> एकरुप मन जालेंसें दोघांचे | देव आणि भक्तांचे रूप एका ||१||<br> पुंडलिका कारणें समुच्चय उभा | त्रैलोक्याची शोभा पांडुरंग ||२|| <br> ध्यातां चित्त निवे पाहतां पहावें | एका जनार्दनीं साठवीं हृदयीं रुप ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> देव आणि भक्तांचे मन एकरूप झाले.स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ या तिन्ही भुवनांत शोभून दिसणारे परब्रह्म पांडुरंग आणि भक्तीप्रैमाने कृतार्थ झालेला भक्तराज पुंडलिक यांच्या रुपाचे ध्यान लागले असतां चित्ताला विलक्षण शांतीसुखाचा लाभ होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रुप हृदयांत सांठवावें.<br> '''६'''<br> ऐशी आवडी मीनली सुखा |देव उभा भक्तद्वारीं देखा ||१||<br> धन्य धन्य पुंडलिका | उभे केले वैकुंठनायका ||२|| <br> युगे अठ्ठावीस नीट | उभा विटे कर ठेवुनियां कर ||३|| <br> एका जनार्दनीं शरण जाऊं | काया वाचा मनें त्यासी ध्याऊं ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्ताच्या भक्तिप्रेमाने सुखावलेला पांडुरंग भक्ताच्या दारी अठ्ठाविस युगांपासून कर कटीवर ठेवून उभा आहे. वैकुंठनायकाला भक्तिरंगात रंगवून टाकणारा पुंडलिक धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या देव भक्ताला शरण जावें, देहाने, वाचेने, मनाने त्यांचे सतत चिंतन करावे.<br> '''७'''<br> विठ्ठल रुक्मिणी राही सत्यभामा | एकरुपी परमात्मा पंढरीये ||१||<br> कैवल्य उघडें क्षीरसागर निवासी | तपे पुंडलिकासी वश्य जाहलें ||२|| <br> अणुरेणुपासोनि भरूनि उरला | तो म्यां देखियेला पंढरिये ||३|| <br> एका जनार्दनीं सांवळा श्रीकृष्ण | जनीं जनार्दन पूर्ण भरला ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> क्षीरसागरांत निवास करणारा कैवल्यदानी परात्पर परमात्मा रुक्मिणी,सत्यभामेसह भक्त पुंडलिकाच्या तपाने प्रसन्न होऊन पंढरींत आले. जे परब्रह्म विश्र्वातील सर्व अणुरेणुंत भरून उरले ते पंढरींत पहायला मिळाले. एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळ्या श्रीकृष्णाचे हे विश्वव्यापी रुप सर्व जन मानसांत प्रतिबिंबित झाले आहे. <br> '''८'''<br> कैसा पुंडलीका उभा केला | वैकुंठाहुनी भक्ती चाळविला ||१||<br> नेणें रे कैसे वोळलें | अधीन केलें आपुलिया ||२|| <br> दर्श़नमात्रें प्राणिया उध्दार | ऐशी किर्ति चराचरा ||३|| <br> एका जनार्दनीं म्हणे पुंडलिका | भक्त शिरोमणी तूंचि लेखा ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> एकनिष्ठ भक्तीने पुंडलिकाने वैकुंठ नायकाला आपल्या अधीन केलें.हा चमत्कार कसा झाला हे समजणे कठीण आहे.केवळ दर्शनाने सर्व प्रकारच्या प्राण्यांचा उध्दार होईल अशी किर्ति चराचरांत पसरली. एका जनार्दनीं म्हणतात,पुंडलिक भक्त शिरोमणी म्हणून ओळखला जातो. '''९'''<br> डोळियाची भूक हारपली | पाहतां श्रीविठ्ठल माउली ||१||<br> पुंडलिके बरवें केलें | परब्रह्म उभें केलें ||२||<br> अठ्ठावीस युगें जालीं | अद्यापि न बैसें खालीं ||३||<br> उभा राहिला तिष्ठत | आलियासीं क्षेम देत ||४||<br> ऐसा कृपाळु दीनाचा | एका जनार्दनीं साचा ||५|| <br> '''भावार्थ'''<br> पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीने प्रत्यक्ष परात्पर परब्रह्म पंढरींत विटेवर उभे केले.अठ्ठावीस युगांपासून परमात्मा तिष्ठत उभा आहे.दर्शनास येत असलेल्या भक्तांना ईच्छादान देत आहे. दीनदुबळ्यांना कृपेची सावली देत उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तराज पुंडलिकाचा सर्व भक्तांवर हा मोठा उपकार आहे. श्रीविठ्ठलाच्या दर्शनाने डोळ्यांचे पारणे फिटले. <br> '''१०'''<br> म्हणती दक्षिण द्वारका | पुण्यभूमी वैकुंठ लेखा | <br> पाहूनिया पुंडलिका | राहिलासे उभा विटेवरी ||१|| <br> काय वर्णावा महिमा|न कळेचि आगम निगमा | <br> वेदादिक पावले उपरमा | जयासी पैं वर्णितां ||२|| <br> तो आला आपुले पायीं | भक्त इच्छा धरूनी हृदयीं | <br> एका जनार्दनीं साची | सर्वांवरीं सारखी ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरी दक्षिण द्वारका या नावाने ओळखली जाते.पंढरी वैकुंठा सारखी पुण्यनगरी आहे अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.पुंडलिकाला पाहून विटेवर समचरणीं उभा राहिलेल्या विठ्ठलाचा महिमा वर्णन करणे अशक्य आहे. चार वेद आणि सहा शास्त्रे यांनाही हे परब्रह्म स्वरुप पूर्णपणे जाणता आले नाही. ज्याचे वर्णन करतांना वेद मूक झाले. असा पंढरीचा राणा स्वता:च्या पायाने पंढरींत आला.भक्त पुंडलिकाच्या भेटीसाठी तिष्ठत उभा राहिला आणि भक्ताचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी वरदान दिले.या पांडुरंगाची सर्व भक्तांवर सारखीच माया आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''११'''<br> उभा पुंडलिकापुढें |कटीं कर ठेउनी रुपडें ||१||<br> पाहतां वेडावलें मन| शिवा लागलेंसे ध्यान ||२||<br> सनकादिक वेडावले | तें पुंडलिकें भुलविले ||३||<br> भक्तां देखोनि भुलला |एका जनार्दनीं सांवळां ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> कर कटीवर ठेवून विटेवर उभा असलेल्या सावळ्या सुंदर पांडुरंगाचे रुप मन वेडावून टाकते,सनकादिक ऋषीं या दर्शनासाठी आतुर होतात आणि शिवशंकराला या रुपाचे ध्यान लागते. एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळा श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकाची प्रेमभक्ती पाहून भुलला. '''१२'''<br> आला पुंडलिकासाठीं | उभा सम पाय विटीं ||१|| <br> विठु मदनाचा पुतळा | भुलावणा तो सकळां ||२|| <br> अराध्य दैवत शिवाचें | कीर्तनी उघडाची नाचें ||३|| <br> एका जनार्दनीं मन | वोवाळावें पायांवरून ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा विठुराया मदनाचा पुतळा असून सर्व भक्तांना भुलवाणारा आहे. शिवशंकराचे आराध्यदैवत असलेला परमात्मा कीर्तनाच्या रंगात देहभान विसरून नाचतो. विठ्ठलाचे असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, पुंडलिकाच्या भक्तीनें वेडा होऊन पंढरींत आलेला परमात्मा समचरणीं विटेवर उभा आहे. त्या भक्तवत्सल पांडुरंगाच्या चरणांवरुन मन ओवाळून टाकावें. '''१३'''<br> सर्वांचे जे मूळ सर्वांचे जें स्थल | ते पदयुगल विटेवरी ||१||<br> साजिरें साजिरें कर दोन्हीं कटी| उभा असे तटी भीवरेच्या ||२|<br> नये ध्याना मना आगमाच्या खुणा | कैलासीचा राणा ध्यात जया ||३|| <br> एका जनार्दनीं पुरे परता दुरी | पुंडलिकाचे द्वारीं उभा विटे ||४|| <br> '''भावार्थ'''<br> सर्व चराचर सृष्टी जेथुन उत्पन्न झाली आणि ही सृष्टी जेथे विलीन होते ते परात्पर परब्रह्म भीवरेच्या तीरावर साजिरे गोजिरे कर कटीवर ठेवून विटेवर उभेठाकलेआहे.पराकाष्ठेची योगसाधना करुनही योगी जनांना ध्यानांत सापडत नाही,वेद,पुराणे ज्या स्वरुपाचे यथार्थ वर्णन करु शकत नाही,कैलासीचा राणा निरंतर ज्याचे ध्यान करतो.जे स्वरुप परावाणीच्या पलिकडे ब्रह्मलोकांत निवास करते ते परब्रह्म पुंडलिकाचे दारी विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. '''१४'''<br> ॐकार सह मकार आदि अंत नाहीं जया | <br> ते पुंडलिकें भुलवोनी आणिलें या ठायां ||१|| <br> भुललें वो माय पुंडलिकाप्रीती|<br> उभाचि राहे परी खेद न करी चित्तीं ||२||<br> अठरा पुराणांसी वाढ शास्त्रे वेवादिती | <br> तो सांवळा श्रीकृष्ण उभा विटे पुंडलिकाचे भक्ती ||३||<br> वेद वेदांतरें मत मतांतरें न कळे श्रुती पैं वेवादती | <br> तो एका जनार्दनाचे हृदयीं सांवळा घेऊनि बुंथी ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा, विष्णु, महेश ही तिन्ही ज्या स्वरुपांत एकवटलेली आहेत ,ज्याचा आरंभ आणि अंत वेदशास्त्रांना आकलन होत नाही असे परब्रह्म सच्चिदानंद स्वरुप पुंडलिकाने भक्ती रसाने भुलवून आणले. अठ्ठावीस युगांपासून चित्तांत खेद न करतां सावळा श्रीहरी विटेवर उभा राहिला आहे. वेदशास्त्रे, श्रुती या परब्रम्ह स्वरुपाविषयी विविध प्रकारची मते व्यक्त करुन वादविवाद करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,चित्तांत या सावळ्या श्रीहरीला धारण करुन त्याचे ध्यान करावे. '''१६'''<br> परात्पर परिपूर्ण सच्चिदानंदघन | सर्वा अधिष्ठान दैवताचें गे माय||१|| <br> तें लाधलें लाभलें पुंडलिकाचे प्रीती | येत पंढरीप्रती अनायसें गे माय ||२||<br> जगदंबा पसारा लपवोनि सारा गे माय| धरियेला थारा पुंडलिकाचेनि प्रेमें गे माय ||३|| <br> ओहं मा न कळे कांहीं सोहं देती ग्वाही गे माय | काहमाची तुटली बुंथी एका जनार्दनीं प्रीती गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व चराचर सृष्टी ज्या देवतेच्या आधाराने निर्माण होते आणि लयास जाते असा चिरंतन,आनंदस्वरुप परिपूर्ण परमात्मा भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमाने सर्व भाविकांना लाभला.अनायसे पंढरींत अवतरला. मायेचा सारा पसारा बाजूला सारुन पुंडलिकाच्या प्रेमाचा आसरा घेतला. एका जनार्दनीं म्हणतात, परब्रह्म परमात्म्याच्या दर्शनाने मी कोण ?या संशयाचे निराकरण झाले आणि देव आणि भक्त यांच्या एकरुपतेचा प्रत्यय आला. '''१७'''<br> वर्णितां वेदमती कुंठित पैं जाली | पुराणें भागलीं विवादितां ||१||<br> सोपारा सुगम पुंडलिकापाठीं | उभा जगजेठी विटेवरीं ||२||<br> लक्ष्मी ते स्वयें रुक्मिणी शोभत | विंझणैं वारीतसत्यभामा ||३|| <br> सांडुनि रत्नकिळा गळां तुळसीमाळा | चंदनाचा टिळा कैशरयुक्त ||४|| <br> गोपाळ गजरें आनंदे नाचती | मध्ये विठ्ठलमूर्ति प्रेमे रंगें ||५|| <br> मनाचे मोहन योगाचे निजधन | एका जनार्दनीं शरण विटैवरीं ||६||<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या स्वरुपाचे वर्ण़न करतांना वेदांची मती कुंठित झाली, ज्याचा स्वरुपाचा यथार्थ निर्णय करतांना अठरा पुराणे वाद-विवाद करुन थकून गेली. असा जगजेठी पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीने भाविकांना सहजसोपा झाला. विटंवर रुक्मिणी सह उभ्या असलेल्या श्रीहरीला सत्यभामा पंख्याने वारा घालीत आहे. मौल्यवान रत्नहाराचा त्याग करून श्रीहरीने तुळशीची माळ परिधान केली आहे.केशरयुक्त चंदनाचा टिळा कपाळावर शोभून दिसतो.विठ्ठलाचे सभोवती गोपाळ हरीनामाचा गजर करुन आनंदानै नाचत आहेत. सर्वांचे मन मोहून टाकणारा या योगेश्वर श्री कृष्णाला एका जनार्दनीं अनन्य भक्तीने शरण जातात. '''१८'''<br> स्थूल ना सूक्ष्म कारण ना महाकारण | यापरतां वेगळाचि जाण आहे गे माय ||१|| <br> पुंडलिकाचे प्रेमें मौनस्थ उभा | कोणा न बोले उगला उभा ठेला गे माय ||२|| <br> निंद्य वंद्य जगीं याचे भेटीलागीं | दरुशनें उध्दार वेगीं तयां गे माय ||३|| <br> ऐसा लाघवी खेळ खेळोनी निराळा | एका जनार्दनीं डोळां देखिला गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> स्थूल, सूक्ष्म,कारण व महाकारण या चारही देहांपेक्षा वेगळा असलेला पांडुरंग पुंडलिकाच्या अनन्य भक्तीप्रेमाने मुकपणे विटेवर उभा आहे. एका शब्दानेही कोणाशी संभाषण न करता, वंदनीय तसेच निंदनीय असा भेदभाव न बाळगता दर्शनास येणार्या सर्व भाविकांचा उध्दार करीत आहे.अत्यंत आपुलकीने भक्तांशी खेळ खेळणारा हा परमात्मा अलिप्तपणे निराळा आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,असा हा निर्विकल्प पंढरीचा राणा डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पहावयास मिळाला. '''१९'''<br> अभक्त सभक्त दोघांसी सारखा दिसे | लवणी जैसैं न दिसे दुजेपण गे माय ||१|| <br> ऐसा परात्पर सोइरा पुंडलिकाचे पाठीं | मौन्य वाक्पुटीं धरूनी गे माय ||२|| <br> पुण्य पाप सर्व देखतसे दृष्टीं | चालवी सर्व सृष्टी गे माय ||३|| <br> ऐसा वेषधारी उभा भीवरेतीरीं एका जनार्दनीं | अंतरीं दृढ ठसावे गे माय ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> अभक्त आणि सभक्त तसेच पाप पुण्य असा भेदाभेद न करता सर्वांना समदृष्टीने अवलोकन करणारा, ह्या चराचर सृष्टीतिल सर्व व्यवहार अलिप्तपणे चालवणारा,नाना वेषधारी,बहुरुपी परात्पर परमात्मा भीवरेच्या तीरावर भक्त पुंडलिकाचा सोइरा बनून त्याच्या पाठीशी मौन धरुन उभा राहिला आहे.परब्रह्म परमात्म्याचे हे रुप अंत:करणांत कायमचे दृढपणे धारण करावे अशी ईच्छा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''२०'''<br> विठ्ठल सांवळा पंढरीये उभा | धन्य त्याची शोभा शोभतसे||१|| <br> पुंडलिका मागें कर ठेवूनी कटीं | समपाय विटीं देखियेला ||२|| <br> राही रखुमाई शोभती त्या बाहीं | वैष्णव दोही बाहीं गरूडपारी ||३|| <br> एका जनार्दनीं पाहूनियां ध्यान | मनाचे उन्मन होत असे ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> सांवळा श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकाच्या मागे दोन्ही हात कमरेवर ठेवून, विटेवर समचरण ठेवून गरुडपारी उभा आहे. विठ्ठलाच्या बाजूला रुक्मिणी शोभून दिसत आहे. वैष्णवांचा मेळा सभोवताली जमला आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, विठोबाचे हे नयनरम्य रुप पाहून मन परमात्म्याच्या रुपाशी एकरुप होऊन उन्मनी (उच्चतर अवस्थेत ) स्थिर होते. '''२१'''<br> अणुरेणुपासोनि सबाह्य भरला | भरुनी उरला संतांपुढे ||१||<br> उघडाचि दिसे सर्वां ठायीं वसे | मागणेचि नसे दुजें कांहीं ||२||<br> कर ठेवुनि कटीं तिष्ठत रहाणें | वाट ते पहाणें मागेल कांहीं ||३|| <br> चंद्रभागा तीर पुंडलिकासमोर | एका जनार्दनीं हरिहर उभे राहाताती ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> चराचर सृष्टीतिल अणुरेणुंमध्यें अंतरबाह्य व्यापून उरलेला हा परमात्मा उघडपणे संतासमवेत उभा ठाकला आहे.कर कटीवर ठेवून पुंडलिकासमोर तिष्ठत उभा आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर मुकपणे उभ्या असलेल्या सांवळ्या श्रीकृष्णाच्या दर्श़नासाठी शिवशंकर विष्णुसह उभे आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२२'''<br> ध्वज वज्रांकुश शोभती चरणीं | तो उभा रंगणीं वैष्णवांचे ||१|<br> झळकतसे हातीं पद्म आणि गदा | पुंडलिक वरदा उभा विटे ||२|| <br> चरणीं भागीरथी गंगा ती शोभली | भक्तांची क्षाळिली महत्पापें ||३|| <br> एका जनार्दनीं सकळ तीर्थराव | उभा राहे प्रभव विटेवरी ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ध्वज,वज्र,अंकुश ज्याच्या चरणीं शोभून दिसतात, करांत कमळ आणि एका हातीं गदा घेऊन पुंडलिकाला वरदान देणारा श्रीहरी विटेवर उभा आहे.गंगा भागिरथी प्रमाणे चरण स्पर्शाने पावन झालेली चंद्रभागा भक्तांची महापापे धुवून काढीत आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, सकळ तीर्थस्थानांचा अधिपती असलेला परमात्मा पांडुरंग विटेवर उभा आहे. '''२३'''<br> सुकुमार हरीची पाऊलें | सुंदर हरीचीं पाउलें ||१|| <br> भीमातटीं देखिलैं |वोळलें तें पुंडलिका ||२|| <br> शेषशयनीं जीं पाऊलें | लक्ष्मीकरीं तीं पाऊलें ||३|| <br> गरूडपृष्ठीं जीं पाऊलें | बळीयागी तीं पाउलें ||४|| <br> विटेवरी जी पाउले | एका जनार्दनीं तीं पाउलें ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं श्रीहरीच्या सुकुमार सुंदर पाउलांचे अत्यंत समर्पक वर्णन करतात. क्षीरसागरांत शेष नागाच्या शय्येवर विश्रांती घेणार्या भगवतांची पाऊलें लक्ष्मी ज्यांची चरणसेवा करते त्या भगवान विष्णुंची पाउलें, गरुडाच्या पाठीवर विसावलेली पाऊलें ,बळीराजाला तीन पाउलांच्या भूमीचे दान मागून त्याला पाताळांत लोटणारी बलशाली पाउले, भक्तराज पुंडलिकाला वर देऊन विटेवर उभी राहिलेली ही सुकुमार सुंदर पाऊले आहेत असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''२४'''<br> या पाउलासाठीं लक्ष्मी पिसी | सनकादिक वेडावले मानसीं||१||<br> सुख जोडलें पुंडलिकासी | विटेवरी हृषीकेशी ||२|| <br> म्हणे जनार्दनाचा एका | धन्य धन्य पुंडलिका ||३|| <br> '''भावार्थ'''<br> ज्या पाउलांच्या सेवेसाठी लक्ष्मी आतुरलेली असते, सनकादिक ऋषीं मनापासून ज्या चरणांची अभिलाषा करतात त्या हृषीकेशीची परमपावन पाऊलें भक्त पुंडलिकाच्या सुखासाठी विटेवर उभी आहेत तो भक्तराज पुंडलिक धन्य होय असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''२५'''<br> चरण गोमटे गे माय | पाहतां पाहतां मन न धाय | <br> पुनरपि फिरूनी तेथें जाय | ऐसा वेध होय तयाचा गे माय ||धृ०||<br> नवल गे माय न कळे वेदां | अचोज विवादा शास्त्रांचिया||१||<br> पुराणें भागलीं दरूशने वेडावलीं | कांही केलिया न कळे तयां ||२|| <br> या पुंडलिकिचे आवडीं विटे धरूनी मीस | युगें अठृठावीस उभा असे ||३|| <br> परे परता परात्पर पश्यंती न कळे विचार। | या मध्यमा वैखरीचा निर्धार थकीत ठेला ||४||<br> एका जनार्दनीं आहे तैसा देखिला | सबाह्य भरला हृदयीं गे माय ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमासाठी अठ्ठावीस युगे पांडुरंग विटेवर उभा आहे. नवलाची गोष्ट म्हणजे चारी वेदांना ज्याच्या स्वरुपाचे यथार्थ आकलन झाले नाही , साही शास्त्रे अथक वादविवाद करुनही ज्या स्वरुपाचा निर्णय करु शकली नाही.अठरा पुराणे आणि दर्शने ज्याचा महिमा वर्णन करतांना थकून मूक झाली. मध्यमा वैखरीच नव्हे तर परा पश्यंती या चारी वाणी स्तब्ध झाल्या.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीनाथाचे हे गोमटे चरण पाहतांना तो देवाधिदेव अंतरबाह्य हृदय व्यापून राहिला. कितीही वेळ त्या चरणांचे दर्श़न घेतले तरी मनाचे समाधान होईना. त्या स्वरुपाचा असा वेध लागला कीं, मन परत परत माघारीं जाऊन तेथे गुंतून पडते. '''२६'''<br> जे या चराचरीं गोमटें | पाहतां वेदां वाट न फुटें | <br> तें पुंडलिकाचे पेठे | उभें नीट विटेवरी ||१|| <br> सोपारा सोपारा झाला आम्हां | शास्त्रें वर्णिता महिमा | <br> नकळे जो आगमा निगमा | वंद्य पुराणा तिही लोकीं ||२|| <br> सहस्त्र मुखांचे ठेवणें | योगी ध्याती ज्या ध्यानें | <br> तो नाचतो किर्तनें | प्रेमभक्त देखोनी ||३|| <br> एका जनार्दनीं देखा | आम्हां झाला सुलभ सोपा | <br> निवारूनी भवतापा | उतरीं पार निर्धारें ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> या चराचर सृष्टींत जे अतिशय सुंदर आहे, ते स्वरुप पाहून वेद मुक होतात, तो पांडुरंग पुंडलिकाच्या पंढरींत विटेवर समचरणीं उभा आहे.साही शास्त्रे या परमात्म स्वरुपाचा महिमा गातात परंतु तो वेदांना सुध्दा पूर्णपणे आकलन झाला नाही तो सामान्य भाविकांना भक्तिमार्गाने सहज सुलभ झाला आहे. अठरा पुराणे तिन्ही लोकी मान्य झाली असून सहस्त्र मुखांचा शेष ज्या परत्पर परमेशाचे वर्णन करतांना थकून गेला तो देवाधिदेव प्रेमळ भक्तांची भक्ती पाहून किर्तनरंगी रंगून नाचतो. ऐका जनार्दनीं म्हणतात, भागवत धर्म आचरणास सोपा असून भवताप नाहिसे करुन भाविकांचा उध्दार करतो. '''27'''<br> आनंदाचा कंद उभा पांडुरंग | गोपाळांचा संघ भोवता उभा ||१|| <br> चंद्रभागा तीरी शोभे पुंडलिक | संत अलौकिक गर्जताती ||२||<br> भोळे भाळे जन गाती | ते साबडे विठ्ठला आवडे प्रेम त्यांचे ||३||<br> नारीनर मिळाले आनंदे गजर | होत जयजयकार महाद्वारी ||४||<br> एका जनार्दनी प्रेमळ ते जन | करिती भजन विठोबाचे ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> सच्चिदानंद परमात्मा पांडुरंगरुपाने विटेवर उभा असून भोवताली गोपाळांचा मेळा उभा आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर पुंडलिक, हरीनामाचा गजर करीत असलेल्या संतांच्या मेळाव्यात शोभून दिसत आहे. भोळेभाबडे भाविक हरीनामाचा जयजयकार करीत आहेत, ह्या प्रेमळभक्तांचा प्रेमभाव विठ्ठलाला विशेष आवडतो. एका जनार्दनी म्हणतात, हे प्रेमळ भक्त अनन्यभावाने विठोबाचे भजन करतात. '''२८'''<br> अनंताचे गुण अनंत अपार | न कळेचि पार श्रुतीशास्त्री ||१||<br> तो हा महाराज विटेवरी उभा | लावण्याचा गाभा शोभतसे ||२||<br> कटावरी कर ठेवी जगजेठी | पाहे कृपादृष्टी मित्रांकडे ||३||<br> पुंडलिकाचे तेजे जोडलासे ठेवा | एका जनार्दनी सेवा देई देवा ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या अनंताच्या गुणांचा पार वेद आणि श्रुतींना कळत नाही, तो अपरंपार गुणसागर परमात्मा विटेवर कटीवर कर ठेवून उभा आहे. लावण्याचा गाभा असा तो जगजेठी आपला मित्र पुंडलिकाकडे कृपादृष्टीने बघत आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमाने हा पांडुरंगरुपी ठेवा पंढरीसी जोडला गेला आहे. त्याची सेवा करुन कृतार्थ व्हावे. '''29'''<br> विटेवरी दिसे स्वानंदाचा गाभा | श्रीमुखाची शोभा काय वानूं ||1||<br> कटी पितांबर तुळशीचे हार |उभा सर्वेश्वर भक्तिकाजा ||2||<br> लावण्य रुपडें पाहे पुंडलिक |आणिक सम्यक नसे दुजा||3|| <br> पाहतां पाहतां विश्रांती पैं जागी| एका जनार्दनीं माउली संतांची ते|| 4||<br> '''भावार्थ'''<br> कटीवर पितांबर,गळ्यांत तुळशीचे हार धारण करून सर्व विश्वाचा परमेश्वर भक्तांच्या उद्धारासाठी विटेवर उभा आहे. या आनंदघन श्रीहरीच्या मुखाची शोभा अवर्णनीय आहे. या लावण्यरुपाची शोभा भक्त पुंडलिक डोळे भरुन बघत आहे. या एकमेव,अद्वितीय सर्वेश्वराचे रुप पाहतांना सर्व कामना पूर्ण होउन मन अपूर्व शांततेने भरुन जाते.सर्व संतांची माउली असलेला हा पांडुरंग भाविकांचे विश्रांतीस्थान आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''3०'''<br> सर्वाघटीं बिंबला व्यापून राहिला | पुंडलिके उभा केला विटेवरी ||1||<br> सांवळा चतुर्भुज कांसे पितांबर | वैजयंती माळ शोभे कंठीं ||2||<br> कटावरी कर पाउलें साजिरीं| उभा तो श्रीहरी विटेवरीं ||3||<br> एका जनार्दनीं बिंबें तो बिंबला| बिंब बिंबोनी ठेला देहामाजी|| 4|| <br> '''भावार्थ'''<br> चराचर सृष्टीतिल प्रत्येक अणुरेणुत प्रतिबिंबीत होऊन सर्व विश्वांत व्यापून असलेला हा चतुर्भुज, पितांबरधारी,सावळ्या रंगाचा हा विश्वंभर साजिरे समचरण विटेवर ठेवून पुंडलिका साठी उभा आहे.श्रीहरीने गळ्यांत वैजयंती माळ परिधान केली असून दोन्ही हात कमरेवर ठेवले आहेत.एका जनार्दनीं म्हणतात, आत्मरुपाने हा परमात्मा प्रत्येक देहांत प्रतिबिंबित झाला आहे. '''31'''<br> आदि भध्य अंत न कळे कोणासी | तो हृषिकेशी पंढरिये ||1|| <br> जया वेवादती साही दरूशनें | न कळे म्हणोन स्तब्ध जाहलीं ||2||<br> वेडावल्या श्रुती नेती पै म्हणती | तो पुंडलिकाचे प्रीतीं विटे उभा ||3||<br> एका जनार्दनीं आनंदाचा कंद | उभा सच्चिदानंद भीमातीरीं|| 4||<br> '''भावार्थ'''<br> प्रत्येक देहांत आत्मरुपाने वास करुन जो सर्व इंद्रियांना आनंद देतो, जो अनादि,अनंत असून ज्याचा आरंभ, मध्य, अंत कुणालाही निश्चित करता येत नाही तो हृषिकेशी पुंडलिकाच्या प्रेमभक्तिसाठी विटेवर उभा आहे.साही दर्शने ज्या स्वरुपाचे वर्णन करतांना वादविवाद करतांना पूर्ण आकलन न झाल्याने थकून स्तब्ध झाली. श्रुती न इति असे म्हणुन नि:शब्द झाल्या तो सच्चिदानंद परमात्मा भीमातिरी उभा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''32'''<br> देती मोक्ष मुक्ति वांटितसे फुका | ऐसा निश्चयो देखा करुनी ठेलो ||1|| <br> सांवळें रूपडें गोजिरें गोमटें |उभें पुंडलिकें पेठे पंढरीचे ||2||<br> वांटितसे इच्छा जयासी जे आहे । उभारूनी बाह्या देत असे ||3||<br> एका जनार्दनीं देतां न सरे मागे| जाहली असती युगें अठ्ठावीस ||4||<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत शोभिवंत साजिरेगोजिरे सांवळे रुप धारण करुन श्रीहरी पुंडलिकाच्या नगरी पंढरीला उभा असून भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण करीत आहे .मोक्ष आणि मुक्ति यांची लयलूट होत असून पुंडलिकाला दिलेले वरदान खरे करीत आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, अठ्ठाविस युगांपासून पांडुरंग दोन्ही हातांनी भक्तांना इच्छिले फळ देत आहे. '''33'''<br> अगाध चरणांचे महिमान|वाणितां वेदा पडिलें मौन्य ||1||<br> पुराणें वर्णितां भागलीं | सहाशास्त्रे वेडावलीं ||2|| <br> तें पुंडलिकाचे लोभें |एका जनार्दनीं विटे उभे|| 3|| <br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंगाच्या चरणांचा महिमा वर्णन करताना चारी वेद नि:शब्द बनले. श्रीहरीच्या लीलांचे गुणगान गातांना अठरा पुराणे थकून गेली. परात्पर परमेश्वराच्या स्वरुपाचे यथार्थ आकलन न झाल्याने सहा शास्त्रे हतबल झाली.तो विश्वव्यापक विश्वेश्वर पुंडलिकाच्या भक्तीप्रेमामुळे विटेवर उभा आहे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''34'''<br> एकाच्या कैवारें | कली मारिले सर्व धुरे | <br> तयांसी ते बरे| आपणाशीं ठेवी|| 1|| <br> ऐसा कृपावंत स्नेहाळ | भरलें कीर्ती भूमंडळ<br> | तया स्मरे हळाहळ | निशीदिनीं ||2|| <br> भक्ति भावाचेनि प्रेमें | द्वारपाळ जाहला समे।<br> अद्यापि तिष्ठे नेमें । वचन तें नुल्लंघी।। 3।। <br> अंकितपणें तिष्टत उभा। एका जनार्दनीं धन्य शोभा।<br> पुंडलिकाच्या लोभा। युगें अठ्ठवीस ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका अर्जुनाच्या प्रेमासाठी कौरवांचा सर्व सैन्यासह विनाश करून पांडवांचा सांभाळ करणारा कृपावंत,प्रेमळ श्रीहरीची किर्ती भुमंडळांत गर्जत आहे.पुंडलिकाच्या भक्तिभावाने वेडा होऊन त्याच्या द्वारपाळ बनून विटेवर तिष्टत उभा आहे.समुद्रमंथनातून निघालेले हळाहळ पचवणारे शिवशंकर या भक्तांच्या अंकित असलेल्या श्रीहरीचे रात्रंदिवस ध्यान करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पुंडलिकासाठी तिष्टत उभा असलेल्या या पांडुरंगाची शोभा अवर्णनीय आहे. '''35'''<br> कल्पतरू दाता पुंडलिक मुनी। तयासाठीं परब्रह्म तिष्टे अझुनी।।1।। <br> नवलाव गे माय नवलाव गे माय विटे ठेऊनी पाय उभा असे ।।2।। <br> शेष श्रमला शास्त्र भागलें। वेवादिती वहिली अठरा ज्यासी।। 3।। <br> आदि अंत कोणा न कळे जयाचा। मौनावली वाचा वेदादिकीं।।4।। <br> तो डोळेभरीं पाहिला श्रीहरी। एका जनार्दनीं येरजारी खुंटली देवा।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परात्पर परब्रह्ममाचा महिमा वर्णन करताना सहस्र जिव्हा असलेला शेष नाग अवाक् झाला. साही शास्त्रे आणि अठरा पुराणे ज्याचे वर्णन करतांना असमर्थ ठरली .ज्याचा आदि अंत कुणालाही सांगता येत नाही, जेथे परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी या चारी वाणी तटस्थ होतात तो श्रीहरी विटेवर उभा आहे ही मोठी नवलाची गोष्ट आहे या परब्रह्म परमेशाला डोळे भरुन पाहिला आणि जन्म मरणाच्या चक्रातून कायमची सुटका झाली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तराज पुंडलिक भाविकांसाठी कल्पतरू आहे, मोक्षमुक्तीचे फळ देणारा! '''36'''<br> क्षीरसागरीचें निजरूपडें । पुंडलिकाचेनि पडिपाडें । <br> उभें असे तें रोकडें । पंढरिये गोजिरें।। 1।। <br> पहा पहा डोळेभरी। शंख चक्र मिरवे करीं। <br> कास कसिली पितांबरी। हृदयावरी वैजयंती।। 2।। <br> भीमरथी वाहे पुढं। करीत पापाचा रगडा। <br> पुंडलिकाचे भिडा। उभा उगा राहिला।। 3।। <br> शरण एका जनार्दनीं । त्रैलोक्याचा धनी। <br> नाचतो कीर्तनीं । भक्तांमागे सर्वदा।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> क्षीरसागरांत निवास करणारे लक्ष्मीपती श्रीविष्णु पुंडलिकाच्या वचनपूर्तीसाठी गोजिरे रुप धारण करून भक्तांना साक्षात दर्शन देण्यासाठी पंढरीत उभे आहेत. हातामध्ये शंख, चक्र घेऊन , गळ्यांत वैजयंती माळ लेऊन, कमरेला पितांबर कसून भीमेच्या तीरावर उभे आहेत. भीमेच्या प्रवाहांत भाविकांचे पापक्षालन करून भक्त पुंडलिकाला दिलेल्या वचनाची पूर्तता करण्यासाठी मौन धारण करून तिष्ठत उभे आहे. जनार्दनस्वामींचे शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात, त्रैलोक्याचा स्वामी भगवान श्रीकृष्ण भक्तांमागे उभे राहून कीर्तनांत नाचतात,त्यांचे हे रुप डोळे भरून पहावे. '''37'''<br> बहुती वर्णिला बहुतीं ध्याईला । परी तो पाहिला पुंडलिका ।।1।। <br> करूनी कैवाड उभा केला नीट। धरुनी दोन्ही कर कटीं देखा।। 2।। <br> पंचमहापातकी येताती ज्या भावे। दरूशनें त्या द्यावें वैकुंठपद।। 3।। <br> एका जनार्दनीं भक्तांचा अंकीत । उभाची तिष्टत अठ्ठावीस युगे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या भगवंता साठी अनेक साधकांनी ध्यानधारणा, तप केले , अठरा पुराणे लिहून अनेकांनी ज्याच्या रुपाचे वर्णन केले तो भगवान पुंडलिकाने भक्तीयोगाने कैद करुन विटेवर नीट उभा केला . दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभे असलेले ह्या परब्रह्म रूपाचे दर्शन घेण्यासाठी अनेक महापातकी येतात आणि केवळ दर्शनाने वैकुंठपदाचा लाभ घेतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांचा अंकित असा परमेश्वर अठ्ठविस युगांपासून विटेवर उभा आहे. '''38'''<br> येऊनियां पंढरपुरा। उभा सामोरा पुंडलिका।। 1।।<br> उभारूनी बाह्या हात। भक्तां इच्छिले तें देत।। 2।। <br> भलते याती नारीनर । दरूशनें उध्दार सर्वांसी।। 3।।<br> साक्ष भीमरथी आई। एका जनार्दनीं पाही।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठनायक श्रीपती पंढरपुरला येऊन भक्तराज पुंडलिकासमोर उभा ठाकून दोन्ही हात उभारून भक्तांना इच्छित दान देत आहे. जातीभेद, लिंगभेद न करतां दर्शनाने सर्वांचा उद्धार करीत आहे या अलौकिक दानाला भिमानदीचा प्रवाह साक्षित्वानें अखंडपणे वाहत आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''39'''<br> सखी पुसे सखियेसी। युगे झालीं अठ्ठावीसी। <br> उभा ऐकिला संतांमुखीं। अद्यापी वर। <br> कटावरी कर। भीवरा तीर। <br> वाळुवंटीं संतसभा सभा।। 1।। <br> देव कांहो विटेवरी उभा उभा।। ध्रृ0।।<br> पुसूं नका बाई। वेदासी काई। <br> कळलेंचि नाही। शेष शिणल्या जाहल्या द्विसहस्र जिभा जिभा।। 2।। <br> जेथें करिताती गोपाळकाला। हरीनामीं तयांचा गलबला। <br> देव भावाचा भुकेला। मिळाले संत मदनारी। <br> तो हरी आला। तयांचिया लोभा लोभा।। 3।। <br> हरी वैकुंठाहूनी। आला पुंडलिक लागुनी। <br> उभा राहिला अझुनीं। युगानुयुगे। भक्तांसंगे। <br> एका जनार्दनीं संतशोभा शोभा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या वाळवंटी संतसभा भरली असतांना अठ्ठावीस युगांपासून देव विटेवर उभा आहे अशी संतवाणी ऐकून सखी आपल्या सखीला देव विटेवर का उभा आहे असा प्रश्न विचारते.ह्या प्रश्नाचे समाधान सहस्रजिव्हाधारी शेष नाग च काय पण चारी वेद ही करु शकले नाही. भिवरेच्या तीरावर सगळे गोपाळ मिळून गोपाळकाला करतात. विठ्ठलनामाचा गजर करीत आनंदाने नाचतात .या भोळ्या भाबड्या भाविकांच्या भक्तिभावाला भुकेलेला श्रीहरी त्यांच्या लोभाने वैकुंठ सोडून भक्त पुंडलिका साठी पंढरपुरी येऊन विटेवर उभा आहे. '''40'''<br> श्यामसुंदर मूर्ति विटेवरी साजिरी। पाउलें गोजिरी कोवळीं ती।। 1।।<br> ध्वजवज्रांकुश चिन्हे मिरवती। कटीं धरीले कर अनुपम्य शोभत।। 2।। <br> ऐसा देखिला देव विठ्ठलु माझे। एका जनार्दनीं त्यासी गाये।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ध्वज, वज्र, अंकुश या चिन्हांनी सुशोभित अशी श्यामसुंदर विठ्ठलमूर्ति गोजिरे पाउले विटेवर ठेवून उभी आहे. कमरेवर ठेवलेले दोन्ही कर अनुपम्य शोभून दिसतात. असा विठ्ठल डोळे भरुन पाहून एका जनार्दनीं या अभंगात देवाचे गुणगान करतात. '''41'''<br> देव सुंदर घनसांवळा। कांसे सोनसळा नेसला।। 1।।<br> चरणीं वाळे बाकी गजर। मुकुट कुंडलें मनोहर।। 2।।<br> बाही बाहुवाटे मकराकार। गळां शोभे वैजयंती हार।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ध्यान। विटे शोभे समचरण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> समचरण विटेवर ठेवून उभ्या असलेल्या ,मेघश्याम, सुंदर विठ्ठलाचे वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. या सावळ्या रंगाच्या मूर्तिच्या चरणीं छोट्या घंटा लावलेले वाळे, मस्तकावर मनोहर मुकुट, कानामध्यें कुंडले आणि गळ्यांत वैजयंती माळ शोभून दिसते आहे आहे. कटीवर ठेवलेले सुबक सुंदर बाहु मकराकार (माश्याचा आकाराचे) आहेत. '''42'''<br> चतुर्भुज साजरी शोभा। चिन्मात्र गाभा साकार।। 1।।<br> शंख चक्र गदा कमळ। कांसे पीतांबर सोज्वळ।। 2।।<br> मुगुट कुंडले मेखला। श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळां।। 3।।<br> निर्गुण सगुण ऐसे ठाण। एका जनार्दनीं ध्यान।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिरंतन चैतन्याचा गाभा,निर्गुण,निराकार,परब्रह्म चतुर्भुज, सगुण रूप धारण करून भक्तांसाठी उभा आहे. चारी भुजा शंख, चक्र, गदा ,पद्म धारण केल्याने सुशोभित दिसत आहेत. कटीवर सोज्वळ पीतांबर कसला असून वर मेखला शोभत आहे. मस्तकीं मुगुट, कानी कुंडले डुलत आहेत. वक्षस्थळावर(छाती) भक्ताची पदचिन्ह दिसत आहेत. निर्गुण परमेशाच्या या सगुण,साकार रुपाचे ध्यान एका जनार्दनीं अनन्य भावाने करीत आहेत. '''43'''<br> परब्रह्म पुतळा कौस्तुभ गळां । वैजयंती माळा कंठी शोभे।। 1।। <br> शंख चक्र गदा पद्म शोभे करीं। पीतांबरधारी चतुर्भुज।। 2।। <br> कटीं कडदोसें वाळे वाक्या पायीं। सुंदर रूप कान्हाई शोभता।। 3।। <br> लेणीयांचे लेणे भूषण साजिरें। एका जनार्दनीं गोजिरें चरण दोन्ही।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं वैकुंठीचा राणा परब्रह्म परमेशाचे वर्णन करीत आहेत. गळ्यामध्यें वैजयंती माळ कौस्तुभ मण्यासह शोभून दिसत आहे.पीतांबरधारी भगवंताने चारी हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण केले असून कटीवर कडदोरा व पायांमध्ये वाळे व वाक्या दिसत आहेत. कान्होबाच्या या सुंदर रूपाने धारण केलेल्या अलंकारांना अधिक तेज आले आहे. '''44'''<br> चंद्र पौर्णिमेचा शोभतो गगनीं। तैसा मोक्षदानी विटेवरी।। 1।।<br> बाळ सूर्य सम अंगकांती कळा। परब्रम्ह पुतळा विटेवरी ।।2।।<br> मृगनाभी टिळक मळवटीं शोभला।तो घननीळ सांवळा विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ध्याचें ध्यान। ते समचरण विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांना मोक्ष-मुक्ती चे दान देणारा परमात्मा पौर्णिमेच्या चंद्र जसा आकाशांत शोभून दिसतो तसा विटेवर शोभत आहे. या परब्रह्म पुतळ्याची अंगकांती बालसूर्या सारखी तेजस्वी असून भाळीं कस्तुरी तिलक लावला आहे. मेघासारखा सांवळा पांडुरंग समचरण विटेवर ठेवून उभा आहे. त्याचे निरंतर ध्यान मनाला लागते असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''45'''<br> अंगी चंदनाची उटी । माथां शोभे मयोरवेटी।। 1।। <br> शंख चक्र पद्म करीं। उभा विटेवरी श्रीहरी।। 2।। <br> भोवते उभे सनकादिक। नारद तुंबरादि आणिक।। 3।।<br> ऐसा आनंद सोहळा। एका जनार्दनीं पाहे डोळां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंदनाची उटी अंगाला लावलेला, मस्तकावर मोरपिसांचा तुरा खोवलेला, हातांमध्ये शंख, चक्र, कमळ धारण केलेला श्रीहरी विटेवर उभा असून सभोवतालीं नारद, तुंबर उभे आहेत असा आनंद सोहळा एका जनार्दनीं अवलोकन करीत आहेत. असे या अभंगांत सांगतात. '''46'''<br> शोभती दोनी कटीं कर। रूप सांवळें सुंदर। <br> केशराची उटी नागर। गळां माळ वैजयंती।। 1।। <br> वेधें वेधक हा कान्हा। पहा वेधतुसे मना। <br> न बैसेचि ध्याना। योगियांच्या सर्वदा ।।2।। <br> उभारूनी दोन्ही बाह्या। भाविकांची वाट पाहे। <br> शाहाणे न लभती पाय। तया स्थळीं जाऊनी।। 3।। <br> ऐसा उदार मोक्षदानी। गोपी वेधक चक्रपाणी। <br> शरण एका जनार्दनीं नाठवे दुजे सर्वदा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वांगाला केशराची उटी लावून , गळ्यांत वैजयंती माळ परिधान करून दोन्हीं कर कमरेवर ठेवून भाविकांची वाट पाहत उभा असलेला हा कान्हा अंत:करणाला वेध लावतो. हे सांवळे सुंदर रुप निरंतर ध्यान लावून साधना करणार्या योगीजनांना ध्यानात सापडत नाही. वेदशास्त्र जाणणार्या ज्ञानी लोकांना पंढरीला जाऊनही या चरणांचे दर्शन घडत नाही. तो उदार मोक्षदानी चक्रपाणी सामान्य गोप-गोपींच्या भक्तीला भुलून युगानुयुगे वाट पाहतो. एका जनार्दनीं या पांडुरंगाला अनन्यभावे शरण जातात. '''48'''<br> सगुण निर्गुण मूर्ति उभी असे विटे। कोटी सूर्य दाटे प्रभा तेथें।। 1।। <br> सुंदर सगुण मूर्ति चतुर्भुज। पाहतां पूर्वज उध्दरती ।।2।। <br> त्रिभुवनीं गाजे ब्रीदाचा तोडर। तोचि कटीं कर उभा विटे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नातुडे जो वेदां। उभा तो मर्यादा धरूनि पाठी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सत्व, रज, तम या गुणांच्या अतित असलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे सगुण रूप विटेवर उभे आहे. कोटी सूर्याचे तेज या मूर्तीच्या मुखावर एकवटले आहे. ही सगुण, सुंदर, चतुर्भुज मूर्ति पाहताच अनंत पापांच्या राशी लयास जावून पूर्वजांचा उध्दार होतो. भक्त वत्सल हे भगवंताचे ब्रीद स्वर्ग पृथ्वी आणि नरक या तिन्ही भुवनांत गाजत असून करातिल तोडर हे ब्रीद सार्थ करतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, ज्याच्या स्वरुपाचे रहस्य वेदांना सुध्दां आकलन होत नाही तो देवाधिदेव भक्तिच्या मर्यादा सांभाळून विटेवर उभा आहे. '''49'''<br> आल्हाददायक श्रीमुख चांगले। पाहतां मोहिले भक्त सर्व ।।1।। <br> गाई गोपाळ वेधिल्या गोपिका। श्रीमुख सुंदर देखा साजिरे तें।। 2।। <br> आल्हाददायक तें मुखकमळ। वैजयंती माळ हृदयावरी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां रुपडें । आनंदी आनंद जोडे आपोआप।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडुरंगाचे प्रसन्न श्रीमुख पाहून सर्व भाविकांचे मन मोहून जाते. गोपाळ गोपिकाच नव्हे तर गाई सुध्दां त्या रूपाकडे आकर्षित होतात.गळ्यांत वैजयंतीमाला असलेले हे मुखकमल अतिशय आल्हाददायक दिसते. असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रूप पाहतांच मनातील आनंदाला भरती येते. '''50'''<br> व्यापक तो हरी पंढरिये राहिला। वेदांदिकां अबोला जयाचा तो।। 1।। <br> सांवळें नागर कटीं ठेउनी कर। वैजयंती हार तुळशी गळां ।।2।। <br> एका जनार्दनीं विश्वव्यापक। उभाची सम्यक विटेवरी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> विश्वंभर विश्वव्यापक परमेश्वर मूर्तरूपांत पंढरींत निवास करतो. सांवळे, सुंदर कर कमरेवर ठेवून भक्ती प्रेमामुळे हा वैकुंठपती विटेवर तिष्ठत उभा आहे.परब्रह्मपरमेशाचे हे स्वरूप पाहून वेडावलेले वेद मूक झाले आहेत असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''51'''<br> जयाकारणें योगी रिघती कपाटीं। तो उभा असे तटीं चंद्रभागे ।।1।। <br> सांवळे रूपडें गोजिरे गोमटें ।धरिलें दोन्ही विटे समचरण।। 2।। <br> वैजयंती माळा तुळशीहार मिरवला। निढळीं शोभला चंदन वो माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं मौन्य धरूनी उभा। चैतन्याचा गाभा पांडुरंग।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या स्वरुपाचे यथार्थ ज्ञान मिळवण्यासाठी योगीजन गिरीकंदरी राहून निरंतर तप करतात तो चैतन्याचा गाभा पांडुरंग चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे. सांवळ्या रंगाचे गोजिरे सुंदर रूप धारण करून विटेवर समचरण ठेवून उभा आहे. कपाळीं चंदनाचा टिळा, गळ्यांत तुळशीहार आणि वैजंयती माळ शोभून दिसत आहे. एका जनार्दनीं मूकपणे या पांडुरंगाचे रूप डोळ्यांत साठवत आहेत. '''53'''<br> गगनामाजीं जैसे शोभे तारांगण ।तैसा विटेवरी शोभे समचरण।। 1।। <br> देखतांचि मना समाधान होय। आनंदी आनंद होय ध्यातां जया।। 2।। <br> चतुर्भुज शंख चक्र ते शोभती । गळां वैजयंती मिरवे शोभा।। 3।।<br> कांसे पीतांबर मेखला झळाळ। एका जनार्दनीं भाळ पायांवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आकाशात जसे चंद्र आणि चांदण्या शोभून दिसतात तसा विटेवर समचरण ठेवून उभा असलेला, शोभून दिसणारा पांडुरंग पाहून मनाला समाधान होते. या पुरुषोत्तमाचे ध्यान धरल्यास चित्त आनंदित होते. चारही भुजांत शंख, चक्र, गदा, पद्म आणि गळ्यातील वैजयंतीमाळेची शोभा केवळ अवर्णनीय आहे. कमरेला पीतांबर व त्यावर मेखला झळकत आहे असे वर्णन करुन एका जनार्दनी भक्तीभावाने पांडुरंगाच्या चरणावर मस्तक ठेवतात. '''५४'''<br> अनंताचे अनंत गुण । अपार पार हे लक्षण ।<br> तो समचरण ठेवून । विटे उभा राहिला ।।१।।<br> करी दास्यत्व काळ । भक्तजना प्रतिपाळ ।<br> उदार आणि स्नेहाळ । तो उभा भीवरे ।।२।।<br> धीर सर्वस्वे बळसागर । निद्रा करी शेषावर ।<br> लक्ष्मी समोर । तिष्ठतौ सर्वदा ।।३।।<br> खेळे कौतुके खेळ । तोडी भक्तांचे मायाजाळ ।<br> एका जनार्दनी कृपाळ । स्वामी माझा विठ्ठल ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत गुणांचा सागर असलेला, ज्याचा महिमा अपरंपार असून काळाचा नियंता शिवशंकर ज्याचे दास्यत्व करीत आहे, जो अत्यंत उदार, प्रेमळपणे भक्तांचा सांभाळ करणारा आहे असा देवाधिदेव भीवरेच्या तिरी उभा आहे. अत्यंत धीरोदात्त, बलशाली भगवंत क्षीरसमुद्रात शेषशय्येवर निद्रा करतो. सदासर्वदा प्रत्यक्ष लक्ष्मी सेवेसाठी समोर आहे, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, अत्यंत कृपाळु असा परमेश्वर कौतुकाने लीला करून भक्तांचे विश्वरुपी मायाजाल तोडून मोक्षपद देणारा विठ्ठल भक्तांचा स्वामी आहे. '''५५'''<br> वेदे सांगितले पुराणी आनुवादिले । शास्त्र बोले बोलत पांगुळले ।।१।।<br> न कळेचि कोणा शेषादिका मती । कुंठिता निश्चिती राहियेल्या ।।२।।<br> श्रुती अनुवादती नेति नेति पार । तोचि सर्वेश्वर उभा विटे ।।३।।<br> एका जनार्दनी ठेवुन कटी कर । उभा असे तीरी भीवरेच्या ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वेश्वर सर्वव्यापी भगवंताची चारी वेद भरभरुन स्तुती करतात.अठरा पुराणे भक्तांच्या अनेक कथा सांगून वेदांना अनुमोदन देतात. सहस्र मुखांचा शेष या परब्रह्म परमेशाचे स्वरूप वर्णन करतांना मती गुंग होऊन मूक होतो. व्यतिरेकाने या सर्वेश्वराचे स्वरूप निश्चित करतांना श्रुती हतबल होतात असे मत व्यक्त करुन एका जनार्दनी म्हणतात, वेद, श्रुती, पुराणे यांना अनाकलनीय असा हा परमात्मा कटीवर कर ठेवून भीवरेच्या तीरावर उभा आहे. '''५६'''<br> वेदांचा विवेक शास्त्रांचा हा बोध । तो हा परमानंद विठ्ठलमूर्ती ।।१।।<br> पुराणासी वाड साधनांचे कोड । ते गोडाचे गोड विठ्ठलमूर्ती ।।२।।<br> ब्रह्मादी वंदिती शिवादि ज्या ध्याती । सर्वांसी विश्रांती विठ्ठलमूर्ती ।।३।।<br> मुनीजनांचे ध्यान परम पावन । एका जनार्दनी पावन विठ्ठलमूर्ती ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनी पंढरीच्या विठ्ठलाचा अगाध महिमा वर्णन करतात. हा पांडुरंग वेदमूर्ती असून ज्ञानाची खाण आहे. अठरा पुराणे भागवत धर्मातितील भक्तीरसाचे सविस्तर वर्णन करतात. या मधुर भक्तीरसाचे माधुर्य या विठ्ठलमूर्तीत एकवटले आहे. सृष्टीचे सृजन करणारे ब्रह्मदेव या पांडुरंगाला वंदन करतात आणि शिवादिदेव या विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान करतात. मुनीजनांच्या तपसाधनेचा, ध्यानधारणेचा हा परमात्मा हा आवडता विषय आहे. परम पावन अशी ही विठ्ठलमूर्ती आहे. '''५७'''<br> वेदी जैसा वर्णिला । तैसा विटेवरी देखिला ।।१।।<br> पुराणे सांगती ज्या गोष्टी । तो विटेवरी जगजेठी ।।२।।<br> शास्त्रे वेवादती पाही । तोचि विटे समपाई ।।३।।<br> न कळे न कळे आगमा । निगमांही न कळे सीमा ।।४।।<br> जाला अंकित आपण । एका जनार्दनी शरण ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेदांनी या जगजेठीचे जसे वर्णन केले आहे, त्याच स्वरूपांत तो विटेवर पाहिला असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पुराणे कथारूपाने आणि साही शास्त्रे वादविवाद करून ज्या परमेशाचे गुणगान करतात तोच विटेवर समचरणीं उभा आहे. भक्तीप्रेमाने अंकित असलेल्या या भगवंताच्या महिमा चारी वेद, श्रुती ,पुराणे यथार्थपणे करू शकत नाही. त्या पांडुरंगाला अन्यनभावे शरण जावे. '''58'''<br> वेदांचे सार निगमाचे माहेर। तो हा परात्पर उभा विटे।। 1।।<br> शास्त्रांचे निजघर पुराणाचे निजसार। तो हा विश्वंभर उभा विटे।। 2।।<br> काळाचा तो काळ भक्तांचा प्रतिपाळ। तो हा दीनदयाळ उभा विटे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं शोभे दीनमणी। भक्त भाग्य धणी पंढरीये।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विटेवर उभा असलेला हा विश्वंभर चारी वेदांचे सार असून श्रुतींचे माहेरघर आहे. साही शास्त्रे याच परमात्म तत्वातून निर्माण झाली असून अठराही पुराणे याच पुराणपुरूषाच्या चरित्रकथा सांगतात. सृष्टीचा संहार करणार्या काळावर ज्याची सत्ता चालते तो दीनदयाळ भक्तांचा सांभाळ करण्यासाठी विटेवर सूर्यासारखा तळपत उभा आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरपूरच्या भक्तांचे भाग्य च फळाला आले आहे. '''59'''<br> जयाची समदृष्टी पाहूं धांवे मन। शोभते चरण विटेवरी।।1।।<br> कानडे कानडे वेदांसी कानडें। श्रुतीसी जो नातुडें गीतीं गातां ।।2।।<br> परात्पर साजिरें बाळरूप गोजिरे। भाग्याचे साजिरे नरनारी।। 3।। <br> एका जनार्दनीं कैवल्य जिव्हाळा। मदनाचा पुतळा विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या दर्शन सुखासाठी भाविकांचे मन आतुर होते त्या कानडा ( देह तीन ठिकाणी वाकवून उभा असलेला) विठ्ठलाचे चरण विटेवर शोभून दिसतात. वेद आणि श्रुती या कैवल्यदानी पांडुरंगाचे सतत गुणगान करतात त्यांना सुध्दां त्या स्वरुपाचे रहस्य पूर्णपणे आकलन होत नाही. परात्पर परब्रह्माचे सांवळे, गोजिरे बाळरूप ज्यांच्या घरीं नांदत आहे ते पंढरीचे निवासी भाग्यवंत आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''60'''<br> वेदांचें सार निगमाचें माहेर । तो हा परात्पर उभा विटे ।।1।। <br> शास्त्रांचे निजघर पुराणाचे निजसार। तो हा विश्वंभर उभा विटे।। 2।। <br> काळाचा तो काळ भक्तांचा प्रतिपाळ। तो हा दीनदयाळ उभा वाटे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शोभे दीनमणी। भक्त भाग्य धणी पंढरीये।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या स्वरूपातून चारी वेद निर्माण झाले आहेत, सारी उपनिषदे जेथून उत्पन्न झाली आहेत तो परात्पर परमात्मा साही शास्त्रे आणि अठरा पुराणे यांच्या चिंतनाचा मुख्य विषय आहे. प्रत्यक्ष काळावर ज्याची सत्ता चालते तो दीनदयाळ भक्तांचा सतत सांभाळ करतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, पंढरीच्या भक्त-जनांचे भाग्य फळाला आले असून हा विश्वंभर उगवत्या सूर्याप्रमाणे विटेवर शोभून दिसत आहे. '''61'''<br> जया कारणें वेद अनुवादती। शास्त्रे पुराणें भांडती ।।1।।<br> तो हा देवाधिदेव बरवा। विठ्ठल ठावा जगासी ।।2।। <br> नये श्रुतीसी अनुमाना। तो देखणा पुंडलिका।। 3।। <br> आगमा निगमा, न कळें पार । एका जनार्दनीं निर्धार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद ज्याच्या उपदेशाचे अनुसरण करतात. शास्त्रे, पुराणे ज्याच्या स्वरूपाची चर्चा करीत वादविवाद करतात तो देवाधिदेव विठ्ठल रूपाने सर्व भाविकांना माहित आहे. श्रुती ज्याचे स्वरूप आकलन करू शकत नाही तो भक्त पुंडलिकाने सहज प्रेम भक्तीने आपलासा केला आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात , या अपरंपार विश्वंभराचा महिमा वेद, उपनिषदे यांना निश्चितच समजला नाही. '''62'''<br> शेषादिक श्रमले वेद मौनावले। पुराणे भागलीं न कळे त्यांसी।। 1।। <br> तोचि हा सोपा सुलभ सर्वांसी। विठ्ठल पंढरीसी उघड डोळा।। 2।। <br> शास्त्रांचिया मता न कळे लाघव। तो हा विठ्ठलदेव भीमातीरीं ।।3।। <br> कर्म धर्म जयालागीं आरती। ती ही उभी मूर्ति विटेवरी।। 4।। <br> आगमा निगमां न कळे दुर्गमा ।एका जनार्दनीं प्रेमा भाविकांसी ।।5।।<br> '''भावार्थ '''<br> सहस्त्र मुखे असलेला शेष नाग या परब्रह्म स्वरूपाचे वर्णन करतांना थकून गेला. वेद नि:शब्द होऊन त्यांनी मौन धारण केले. त्या पूर्णानंद परमेश्वर चरित्राच्या कथा सांगून पुराणे स्तब्ध झाली. शास्त्रांची मती कुंठित झाली. ज्याच्या प्राप्तीसाठीं कर्मयोगी यज्ञ जप तप करतात, तत्वज्ञानी तर्कशास्त्राचा आधारावर हे परमात्म तत्व जाणून घेण्याचा अटोकाट प्रयास करतात तो वेदमूर्ती पांडुरंग भाविकांची वाट पहात विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''63'''<br> पाउलें गोजिरी ध्यान विटे मिरवलें। शोभत तान्हुलें यशोदेचे।। 1।। <br> न कळे पूराणां शास्त्रादि साम्यता। तो हरी तत्वतां पंढरिये ।।2।। <br> एका जनार्दनीं ऐक्यरूप होउनी। भक्तांची आयणी पुरवितसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोजिरे पाउले विटेवर ठेवून उभा असलेला यशोदेचा कान्हा शोभून दिसते आहे.शास्त्रे आणि पुराणे यांचे ज्याच्या स्वरूपाविषयी एकमत होत नाही तो श्रीहरी भाविकांच्या भोळ्या भक्तीप्रेमाशी एकरुप होऊन त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करीत आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''64'''<br> परा ही पश्यंती मध्यमा वैखरी। वसे तो श्रीहरी पंढरीये देखा ।।1।। <br> चारी वाचा तया सदोदित गाती। पुराणें भांडती अहोरात्र।। 2।। <br> वेद श्रुति नेति नेति म्हणताती। तो पुंडलिकापुढें प्रीती उभा असे।। 3।। <br> सनकसनंदन जयासी पैं ध्याती । तो हरी बाळमूर्ती खेळतसे।। 4।।<br> योगियां हृदयींचें ठेवणें सर्वथा। एका जनार्दनीं तत्वतां वोळखिलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परा, पश्यंती, मध्यमा वैखरी या चारी वाणी सदोदित ज्याच्या गुणरुपाचा महिमा गातात, पुराणे रात्रंदिवस वादविवाद करतात, वेद आणि उपनिषदे ज्याचे स्वरूप जाणून घेण्यासाठी तत्वज्ञानाचा आधार घेऊन अट्टाहास करतात. तो श्रीहरी भक्तराज पुंडलिकापुढे भक्तीप्रेमाने वेडा होऊन उभा आहे. सनक, सनंदन मुनी ज्याचे ध्यान लावून साधना करतात तो श्रीहरी बाळस्वरूपांत गोप गोपिकांसवे क्रीडा करतो. हेच परमात्मा तत्व योगी जनांच्या अंतरीचा ठेवा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''65'''<br> योगियांचा योग साधन तें चांग। तो पांडुरंग विटेवरी ।।1।।<br> मुमुक्षु संपदा ज्ञानीयांचा बांधा। तो पांडुरंग बोधा विटेवरी।। 2।। <br> सच्चिदानंद अमूर्त मधुसूदन। एका जनार्दन विटेवरी।। 3।। <br> '''भावार्थ'''<br> योगी जनांच्या योग साधनेचे लक्ष असलेला पांडुरंग पंढरीला विटेवर उभा आहे. मोक्षसंपदा संपादन करण्यासाठी यज्ञयाग, जप, तप अशी खडतर साधना करणारे योगी ज्या परमात्म तत्वाचे निरंतर चिंतन करतात तो सच्चिदानंद ,निराकार, निर्गुण मधुसुदन विठ्ठलरूपाने विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''66'''<br> कर्मी कर्मठपणा धर्मी धर्मिष्ठपण। हीं दोन्ही अनुसंधाने चुकती जगीं।। 1।। <br> कर्माचे जें कर्म धर्माचा अधिधर्म। तो हा सर्वोत्तम विटेवरी।। 2।। <br> निगमाचे निजसार आगमाचे भांडार। न कळे ज्याचा पार वेदशास्त्रा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं श्रुतीसी नाकळे। तो भक्तिवळें उभा विटे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यज्ञयाग, पूजा अर्चना, जप, तप ईश्वर प्राप्ती साठी ही कर्मे करणार्या कर्मयोग्यामध्यें निर्माण होणारा कर्मठपणा आणि धर्मनिष्ठ धार्मिक मार्तंडामध्ये असलेला अंध धर्माभिमान असे दोष निर्माण होतात असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, कर्मयोग्यांचा कर्मयोग, धार्मिकांचे धर्मतत्व तसेच उपनिषदांचे सार आणि वेदांचे तत्वज्ञान भगवतभक्ती रुपाने विटेवर उभे आहे. पांडुरंगाचा हा अवतार वेद आणि श्रृती यांना अनाकलनीय आहे. '''67'''<br> सिध्द साधक जया हृदयीं ध्याती । तो गोपिकेचा पती विठ्ठलराव।। 1।। <br> सांवळें सांवळें रूप ते सांवळें। देखतांचि डोळे प्रेमयुक्त।। 2।। <br> जीवाचे जीवन मनाचें उन्मन। चैतन्यघन पूर्ण विटेवरीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं आनंद अद्वय। न कळे त्याची सोय ब्रह्मादिकां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे जगीं जगते त्यांना चैतन्य देणारा, मनाचे उदात्तीकरण करणारा असा चैतन्यमूर्ती, गोपीकेचा स्वामी सांवळा विठ्ठल विटेवर उभा असून त्याच्या दर्शनाने अंतरांत प्रेम दाटून येते. एका जनार्दनीं म्हणतात, हा चैतन्यघन परमात्मा अद्वितीय आनंद देणारा असून ब्रह्मादिक देव याच्या अवतार लीलांचे रहस्य जाणूं शकत नाही. '''68'''<br> सप्त दिन जेणे गोवर्धन धरिला। काळिया नाथिला देउनी पाय।। 1।। <br> तो हा गोपवेषे आला पंढरपुरा। भक्त समचारा विठ्ठल देवो।। 2।। <br> बाळपणीं जेणे पूतने शोषले। अघ बघ मारिले खेळु खेळे।। 3।। <br> कंसचाणुराचा करूनियां घात। केला मथुरानाथ उग्रसेन।। 4।।<br> समुद्राचे तटीं द्वारके उभविलें। सोळा सहस्त्र केले कुटुंबासी।। 5।। <br> धर्माचीये घरीं उच्छिष्ट काढिलें। दुष्ट या वधिलें कौरवांसी।। 6।।<br> एका जनार्दनीं ऐसी बाळलीला । खेळ खेळोनी वेगळा पंढरीये।। 7।।<br> '''भावार्थ'''<br> इंद्राच्या क्रोधाने कोसळणार्या मुसळधार पावसापासून गोकुळातिल लोकांचे रक्षण करण्यासाठी श्री कृष्णाने गोवर्धन पर्वत एका करांगुलीवर सात दिवस तोलून धरला. यमेनेच्या डोहांत राहून पाणी विषारी करणार्या कालिया नागाला यमुनापार केले. बाळपणीं ज्याने पुतना राक्षसीच्या शरीरातिल विष शोषून तिला ठार केले. खेळ खेळताना याच श्रीहरीने अघ, मघ या राक्षसांचा संहार केला. आपला कंसमामा आणि चाणुराचा वध करुन मथुरा नगरीला जुलमी राजसत्तेतून मुक्त करून पदभ्रष्ट झालेल्या आपल्या आजोबांना राजपद मिळवून दिले. सागराच्या तटावर द्वारका नावाची सुंदर नगरी वसविली.नरकासुराचा कारागृहातून सोळा सहस्र स्त्रियांची मुक्तता करून त्यांना पत्नीपदाचा मान देवून सन्मानाने जगण्याचा मार्ग मोकळा केला. पांडवांच्या राजसूय यज्ञाचे वेळी आपले राजपद विसरून श्रम प्रतिष्ठा वाढविण्यासाठी उष्टया पत्रावळी उचलण्याचे काम केलें. कौरवांची जुलमी सत्ता उखडून टाकून पांडवांना न्यायाचे राज्य स्थापन करण्यासाठी मदत केली. श्री कृष्ण चरित्रातिल या महत्वाच्या घटना सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, असा पुरुषोत्तम भक्तांच्या उध्दारासाठी गोपवेष धारण करुन पंढरपुरा आला. या बाळलीला खेळून त्या पासून वेगळा होउन विठ्ठरूपानें समचरणीं विटेवर उभा आहे.<br> '''69'''<br> अवघियांसी विश्रांतीस्थान । एक विठ्ठल चरण।। 1।।<br> देह वाचा अवस्थात्रय।अवघें विठ्ठलमय होय।। <br> जागृतीं स्वप्नीं सुषुप्तीं । अवघा विठ्ठलचि चित्ती ।।3।।<br> जनीं वनीं विजनीं। शरण एका जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विटेवरचे विठ्ठलचरण हे भाविकांचे विश्रांतीस्थान असून या चरणांचे दर्शन होतांच काया, वाचा, मन हे या विठ्ठलरूपाशी एकरुप होतात. जागेपणीं ,स्वप्नांत आणि गाढ निद्रेत असताना हे विठ्ठरुप चित्ताला व्यापून राहते. नगरांत, जनसमुदायांत, वनांत किंवा निर्जनस्थळीं सर्वत्र हा विठ्ठल भरून राहिलेला आहे अशी प्रचिती येते. एका जनार्दनीं परमात्म दर्शनाचा हा आगळावेगळा अनुभव या अभंगात वर्णन करतात. '''70'''<br> जयालागीं शिणती रात्रंदिन। यज्ञ यागादी करिती हवन। <br> ध्येय ध्यान धारणा अनुष्ठान। साधिती अष्टांग आणि पवन ।।1।।<br> तो गे माय सोपा केला सर्वांसी। लांचावला देखोनि भक्तीसी। <br> उभा राहिला युगे अठ्ठावीस विटेसी। न बोले न बैसे नुल्लंघी मर्यादेसी।। 2।।<br> एका जनार्दनीं कृपेचा सागर। भक्त करूणाकर तारू हा दुस्तर। <br> उभा भीवरेचे तीरीं कटीं धरुनी कर। जडजीवां दरूशने उध्दार।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या परात्पर परमेशासाठी साधक रात्रंदिवस विविध प्रकारे साधना करतात. यज्ञ, याग, होमहवन करतात. तर कांहीं ध्यान, धारणा, व्रत, अनुष्ठाने करतात. हटयोगी अष्टांग योगाची साधना करतात. तो भगवंत भक्तिमार्गाने सामान्य जनांसाठी सहजसुलभ केला. भोळ्याभाबड्या भक्तिभावाने वेडा होऊन अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहिला आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांवर करुणा करणारा हा कृपासागर असून भवसागर तारून नेणारा नावाडी भीवरेच्या तीरावर उभा राहून आपल्या चरण दर्शनाने जड जीवांचा उध्दार करतो. '''71'''<br> सर्वा आदि मूळ न कळे अकळ। तो भक्त प्रतिपाळ भीमातीरीं ।।1।। <br> योगियांच्या ध्याना न ये अनुमाना। कैलासीचा राणा ध्यात ज्यासी।। 2।। <br> शुकादिका ज्याचा वेध अहर्निशीं तो उभा हृषिकेशी विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं ब्रह्म परिपूर्ण। सगुण निर्गुण तोचि एक।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनादी अनंत निर्गुण निराकार परब्रह्म भक्तांचा प्रतिपाळ करण्यासाठी सगुणरुपांत प्रकट होऊन भिमातिरी साकार रूपांत उभे आहे. ज्याच्या स्वरुपाचे कैलासीचा राणा निरंतर ध्यान करतो. शुका सारखे परम विरागी रात्रंदिवस ज्याच्या स्वरुपाचा वेध घेण्याचा प्रयत्न करतात तो सर्व इंद्रियांना सुखानंद देणारा (हषिकेशी) जीवसृष्टीचे आदिमूळ आहे असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, सगुण निर्गुण ही दोन्हीं एकाच परब्रह्माची दोन रुपे आहेत. '''72'''<br> सगुण निर्गुण बुंथीचे आवरण। ब्रह्म सनातन पंढरीये।। 1।।<br> तो हा श्रीहरी नंदाचा खिल्लारी। योगी चराचरीं ध्याती जया ।।2।।<br> शिवाचे जे ध्येय मुनिजनांचे ध्यान। ब्रह्म परिपूर्ण पंढरिये।। 3।। <br> एका जनार्दनीं अठरां निराळा । लाविलासे चाळा सहां चहुंसी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कळीकाळाचा नियंता शिवशंकर, मुनिजन आणि योगीजन ज्याच्या स्वरुपाचे यथार्थ ज्ञान मिळवण्यासाठी ध्यानमग्न होऊन अविरत साधना करतात ते सनातन परब्रह्म श्रीहरी रुपाने नंदाच्या घरीं गाई राखतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सगुण आणि निर्गुण हे केवळ देहाचे आवरण असून अठरा पुराणे ज्या स्वरुपाचे वर्णन करतात ते अनाकलनीय असून चारी वेद आणि साही शास्त्रे या स्वरुपाचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी सतत प्रयत्न करतात. '''73'''<br> कैवल्याची रासी वैष्णवांच्या घरीं। मुक्ति भुक्ति कामारी आहे जेथे।। 1।। <br> तो हा विठ्ठल निधार परेपरता उभा। सांवळी ती प्रभा अंगकांती।। 2।। <br> मुनिजनांचे ध्येय योगियांचे उन्मन। ज्या पैं माझें लीन चित्त जाहलें।। 3।।<br> जया अष्टांग योगां सांकडें साधित। तें उघडें पाहतां उभे विटेवरीं।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सगुण निर्गुण। यापरतां चैतन्यघन उभा असे।। 5।। <br> '''भावार्थ'''<br> ज्या वैष्णवांच्या घरी भुक्ति मुक्ति पाणी भरतात तेथें सावळ्या रंगाची तेजस्वी अंगकांती असलेला कैवल्यदाता श्रीहरी विठ्ठलरुपाने उभा राहिला आहे. मुनीजनांची ध्येयपूर्ती करणारा ,योगीजनांच्या योगसाधनेत मनाचे उन्मन (उच्चतर पातळीवर) स्थिर करण्यात सहाय्य करणारा, अष्टांग योगाची साधना करणार्यांच्या योगसाधनेतिल अडचणी (सांकडें) दूर करणारा ,सगुण निर्गुण या पलिकडचे चैतन्यतत्व भाविकांना दर्शन देण्यासाठी विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''74'''<br> एकाचीं काजें फिटलें सांकडे । उगविली कोडे बहुतांची।।1।।<br> तोचि हरी उभा चंद्रभागा तरी। कर ठेउनी कटीं अवलोकित।। 2।। <br> पडतां संकट धांवतसे मागें। गोपाळांचिया संगे काला करी।। 3।। <br> चोरूनी शिदोरी खाय वनमाळी। प्रेमाचे कल्लोळीं आनंदाने।। 4।। <br> यज्ञ अवदानीं करी वांकुडें तोंड। लोणी चोरितां भांड गौळणी म्हणती।। 5।। <br> एका जनार्दनीं ठेवणें संतांचे उभें तें साचे विटेवरी।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> एका भक्त पुंडलिकासाठी अनेक भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण करणारा श्रीहरी चंद्रभागेच्या तिरावर दोन्ही कर कटीवर ठेवून अवलोकन (निरिक्षण) करीत उभा आहे. संकटकाळीं तो भक्तांना मदत करण्यासाठी धांवत जातो. गोपाळांबरोबर गोपालकाला करतो. यज्ञातिल अविर्भाग (प्रसाद) स्विकारतांना नाराज असलेला श्रीपती गौळणींघरचे लोणी आणि शिदोरी चोरुन आनंदाने खातो. एका जनार्दनीं म्हणतात, संतांघरचा हा ठेवा पंढरीला विटेवर उभा आहे. '''75'''<br> एकाचिया द्वारीं भीकचि मागणें। उभेंचि राहाणें एका द्वारी।।1।। <br> एकाचिया घरीं उच्छिष्ट काढणे। लोणी जें चोरणें एका घरी।। 2।। <br> एकाचिये घरीं न खाये पक्वान्न। खाय [[भाजी]]पान एका घरीं।। 3।। <br> एकाचिये घरीं व्यापुनी राहाणें। एकाती तो देणें भुक्तिमुक्ती।। 4।। <br> एका जनार्दनीं सर्वठायीं असे। तो पंढरीये वसे विटेवरी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> वामन अवतारांत दैत्यराजा बळी याच्या दारांत उभे राहून तीन पावले भूमीचे दान मागणारा श्रीपती राजसूय यज्ञांत पांडवांच्या घरीं उष्टया पत्रावळी उचलतो. नंद यशोदेच्या घरचे लोणी चोरून खातो. दुर्योधनाच्या राजवाड्यातिल पक्वानें नाकारणारा श्रीहरी द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे उरलेले पान खाऊन तृप्त होतो. सुदाम्याचे पोहे मिटक्या मारत खातो आणि विदुराच्या घरी समाधानाने निवास करतो. भोळ्याभाबड्या भाविकांना भुक्तिमुक्ती देणारे, सर्व जिवांमध्ये चैतन्यरुपाने अस्तित्वांत असणारे परब्रह्म पंढरींत विटेवर उभे आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''७६''' <br> कृपाळु माउली अनाथा साउली । उभी ती राहिली विटेवरी ।।१।।<br> भक्त करूणाकर कैवल्याचा दानी । उभा तो जघनी ठेवूनी कर ।।२।।<br> मोक्षमुक्ति फुका वाटितो दरुशने । नाही थोर सान तयासी तेथे ।।३।।<br> एका जनार्दनी एकपणे उभा । कैवल्याचा गाभा पांडुरंग ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> अनाथांना आपल्या कृपेची सावली देणारी विठ्ठलमाऊली विटेवर उभी ठाकली आहे. भक्तांवर करूणा करून त्यांना मोक्षपद देणारा कैवल्यदानी उच्चनीच, लहानथोर असा भेदभाव न करता केवळ भक्तीभावाने दर्शनास येणाऱ्या सर्वांना मोक्ष-मुक्तीचे दान देणारा कैवल्याचा गाभा एकपणे उभा आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात स्पष्ट करतात. '''७७''' <br> सकळ देवा शिरोमणी । सकळ तीर्थे वंदिती चरणी ।<br> सकळासी मुगुटमणी । तो उभा पंढरीये ।।१।।<br> सकळ तेजाचा पुतळा । सकळ जयांच्या अंगी कळा ।<br> सकळ जीवांचा आकळा । तो उभा राहिला विटेवरी ।।२।।<br> सकळ मंत्रांचा मंत्र । सोपा सकळ पवित्र ।<br> सकळ पर्वकाळ परत्र । दर्शनेचि घडती ।।३।।<br> सकळ अधिष्ठानांचे सार । सकळ गुह्यांचे माहेर ।<br> सकळ भक्तांचे जे घर । निजमंदिर पंढरी ।।४।।<br> सकळ वैराग्याचा निधी । सकळां कृपेची तो मांदी ।<br> एका जनार्दनी निरूपाधी । आशापाश विरहित ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व पवित्र तीर्थे ज्याच्या चरणांना वंदन करतात असा देवाधिदेव पंढरीत उभा आहे. सर्व विद्या आणि कला ज्याला अवगत आहेत असा अत्यंत तेज:पुंज असा पंढरीनाथ विटेवर उभा राहिला आहे. सर्व पवित्र मंत्रांना ज्याचे अधिष्ठान आहे, तो सकळ गुह्य गोष्टींचे माहेरघर असून त्याचे मंगलमय मंदिर पंढरी हे सकळ भक्तांचे घर आहे. वैराग्यरुपी धनाचा मालक असून आशापाशविरहित आहे. या पंढरीनाथाला कोणत्याही प्रकारची उपाधी नसून सकळांवर कृपेची सावली धरणारी कृपामुर्ती आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''७८''' <br> जीव शिव व्यापूनि राहिला वेगळा । परब्रह्म पुतळा विटेवरी ।।१।।<br> तयाचिये पायी वेधले मन । झाले समाधान पाहता रुप ।।२।।<br> विश्रांति समाधि लोपोनिया ठेली । पाहता सावळी मूर्ति देखा ।।३।।<br> एका जनार्दनी सर्वा वेगळा । तो बाळलीला खेळे कृष्ण ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चैतन्यरुपाने सजीवसृष्टीतील सर्व जीवांना आणि ध्यानरुपाने जो शिवाच्या मनाला व्यापून उरले ते परब्रह्म विटेवर उभे आहे. त्याच्या चरणांशी मन खिळून राहते आणि रुप पाहून मन समाधानाने भरून जाते. समाधी अवस्थेतील विश्रांती लाभून चित्त त्या सावळ्या मुर्तीशी एकरूप होते. एका जनार्दनी म्हणतात, सर्वांठायी असुनही सर्वांपेक्षा वेगळा असलेला हा श्रीहरी बाळलीला करीत आहे. '''७९''' <br> एकपणे एक पाहता जग दिसे । योगियांसी पिसे सदा ज्याचे ।।१।।<br> आनंद अद्वय नित्य निरामय । परापश्यंति वेगळा हाय पंढरिये ।।२।।<br> व्यापक विश्वंभर भरूनि उरला । तो प्रत्यक्ष संचला कीर्तन मेळी ।।३।।<br> एका जनार्दनी त्रिगुणावेगळा । पहा पहा डोळा विठ्ठल देव ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> ज्याच्या रुपाचे एकाग्रपणे दर्शन घेताना त्या स्वरुपात सर्व विश्व एकपणे प्रत्ययास येते, त्या स्वरुपाचा योगीजनांना सतत वेध लागतो. हे परब्रह्मस्वरुप आनंदमय, अद्वितीय, निरामय असून परा-पश्यंती वाणीलासुध्दा यथार्थ वर्णन करता येत नाही. तोच हा विश्वव्यापक विश्वंभर वैष्णवांच्या कीर्तनमेळ्यात प्रत्यक्ष दिसतो. सत्व, रज, तम या तिन्ही गुणांनी व्यापलेल्या चराचर सृष्टीतील सर्व जीवांपेक्षा वेगळा असलेला विठ्ठल डोळे भरून पहावा असे एका जनार्दनी सांगतात. '''८०''' <br> चैतन्याचा साक्षी सर्वांसी परिक्षी । अलक्षाच्या लक्षी न ये ध्याना ।।१।।<br> बहुत भागले बहुत श्रमले । परी नाही लाभले रूप ज्याचे ।।२।।<br> भक्तांचेनि भावे पंढरिये उभा । आनंदाचा गाभा सावळा तो ।।३।।<br> एका जनार्दनी तो सर्वव्यापक । उभा आहे नायक वैकुंठीचा ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चैतन्यमय परमात्मा सर्वांचे परिक्षण करीत असतो. परंतु हे लक्षात न घेणाऱ्यांना ते उमजत नाही. योग-याग विधी करुन भागलेल्या, ध्यानधरणा करुन थकलेल्या साधकांना या रुपाचे दर्शन घडत नाही. भोळ्याभाबड्या भक्तीला भुलून तो सर्वव्यापक, वैकुंठीचा नायक सावळ्या विठ्ठलाचे रूप घेऊन भक्तांचा आनंदगाभा बनून पंढरीत उभा आहे असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''८१''' <br> वेडावला वेडावला । उभा ठेला मौन्यची ।।१।।<br> ब्रह्मादिका अंत न कळे रूपाची । तो माझे माझे साचा भक्ता म्हणे ।।२।।<br> कमळाचरणी विनटली न कळे तीस थोरी । ते चरण विटेवरी देखियेले ।।३।।<br> एका जनार्दनी विश्वव्यापक हरी । सबाह्य अभ्यंतरी कोंदलासे ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्तराज पुंडलिकाच्या भगवद्भक्तीने वेडावलेला श्रीहरी मौन धारण करून विटेवर उभा आहे. अनन्य भक्तांना त्याने आपलेसे केले आहे. श्रीहरीच्या चरणकमळांची सतत सेवा करणाऱ्या लक्ष्मीला ज्या चरणांची थोरवी कळली नाही, ते चरण विटेवर पाहिले. एका जनार्दनी म्हणतात, विश्वव्यापक हरी या विश्वाला अंतरबाह्य कोंदून राहिला आहे. '''८२''' <br> समचरणी उभा चैतन्याचा गाभा । त्रैलोक्याची शोभा पांडुरंग ।।१।।<br> भक्तांचे जीवन साधकांचे साधन । सुखाचे निधान पांडुरंग ।।२।।<br> मुक्ति कल्पद्रुम महाफळ उत्तम । गोपिकांचा काम पांडुरंग ।।३।।<br> एकाएकी विनटला तो सदा संचला । एका जनार्दनी भेटला पांडुरंग ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> स्वर्ग, पृथ्वी व पाताळ या तिन्ही लोकांची शोभा वाढवणारा चैतन्यरुपी पांडुरंग हा भक्तांचे जीवन, साधकांची साधना आणि सकळजनांचे सुखनिधान आहे. एकाएकी प्रकट झालेला, मुक्तीरूपी फळ देणारा हा कल्पवृक्ष असून सदासर्वदा भक्तांच्या उध्दारासाठी उभा राहिला आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''८३''' <br> देवो न कळे अभाविका । उघड पंढरीसी देखा ।<br> भोळे सकळां भाविका । ठाऊका असे ।।१।।<br> न कळे तयाचे विंदान । भेटी जाता वेधी मन ।<br> तोडले बंधन । संसाराचे क्षणार्धे ।।२।।<br> रुप पाहता गोजिरे । आवडे डोळिया साजिरे ।<br> चित्त तेथे झुरे । पापांचे सकळ ।।३।।<br> नुरे काम आणि क्रोध । अवघा तो परमानंद ।<br> एका जनार्दनी गोविंद । अभेदपणे पाहता ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भोळ्याभाबड्या सर्व भाविकांना ठाऊक असलेला देव अभाविक लोकांना कळत नाही. त्या देवाचे दर्शन होताच मन त्या चरणांशी खिळून राहते. संसाराची सारी बंधने आपोआप तुटून पडतात. देवाचे साजिरे रूप पाहतांना डोळ्यांचे पारणे फिटते. त्या चरणांशी चित्त एकरुप होताच मनातील काम-क्रोध विकार लोप पावून केवळ परमानंदाने मन भरून जाते. एका जनार्दनी म्हणतात, या परमानंदासाठी गोविंदरूपाचे दर्शन अभेदपणे (अद्वैतभावाने) घ्यावे. '''८४''' <br> अनन्य शरण विठोबास निघाले । ते जीवन्मुक्त जाले याचि देही ।।१।।<br> देही याचि देवो विटेवरी पाहे । सबाह्य उभा आहे कर कटी ।।२।।<br> कर कटी उभा लावण्याचा गाभा । श्रीमुखाची शोभा काय वानू ।।३।।<br> कोटी रवीतेज वोवाळावे चरणी । एका जनार्दनी धन्य तोची ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभा असलेला विठोबा लावण्याचा गाभा असून त्याच्या मुखकमळाची शोभा अवर्णनीय आहे. कोटी सूर्याचे तेज या विठ्ठलमूर्तीच्या चरणांवरून ओवाळून टाकावे. असे कथन करून एका जनार्दनी म्हणतात, जे भक्त या चरणांशी संपूर्ण शरणागत होतात ते याच देही जीवन्मुक्त होतात, ते धन्य होत. '''८५''' <br> उभा विटेवरी । कट धरूनिया करी ।<br> भीमा ती सामोरी । वहात आहे ।।१।।<br> जाऊ तया ठाया । आनंद तेणे काय ।<br> वैष्णवांचिया पाया । लोटांगणी ।।२।।<br> कर्माकर्म नाही वाद । भेदभ्रम नाही भेद |<br> वैष्णवांचा छंद । नाम गाती आनंदे ।।३।।<br> सुख अनुपम्य अभेदे । एका जनार्दनी छंदे ।<br> गाता नाचता आल्हादे । प्रेम जोडे ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भीमा नदीच्या तीरावर कटी दोन्ही हातांनी धरून पांडुरंग विटेवर उभा आहे. त्याठिकाणी कर्म, अकर्म, विकर्म याविषयी वाद नाही. अमंगळ भेदाभेद नाही, अभेदाचे अनुपम सुख नांदत आहे. टाळ-चिपळ्यांच्या तालावर वैष्णव आनंदाने हरिनामाचा गजर करीत नाचत आहेत. तेथे वैष्णवांच्या पायी लोटांगणी जाण्यात अनुपम आनंद आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हरीनामाच्या छंदात गात नाचतांना भक्तीप्रेमाने मन भरून जाते. '''८६''' <br> कानडा विठ्ठल कानडा विठ्ठल । कानडा विठ्ठल विटेवरी ।।१।।<br> कानडा विठ्ठल नामे बरवा । कानडा विठ्ठल हृदयी ध्यावा ।।२।।<br> कानडा विठ्ठल रूपे सावळा । कानड विठ्ठल पाहिला डोळा ।।३।।<br> कानडा विठ्ठल चंद्रभागे तटी । कानडा विठ्ठल पहावा उठाउठी ।।४।।<br> कानडा विठ्ठल कानडा बोले । कानड्या विठ्ठले मन वेधियेले ।।५।।<br> वेधियेले मन कानडीयाने माझे । एका जनार्दनी दुजे नाठवेची ।।६।।<br> '''भावार्थ''' <br> तीन ठिकाणी देह वाकवून विटेवर उभ्या असलेल्या कानडा विठ्ठलाच्या गोड नामाचा गजर करीत त्याला चित्तात धारण करावा. या कानड्या विठ्ठलाचे सावळे रूप डोळे भरून पहावे. कानडा विठ्ठलाचे कानडे बोल भक्तांचे मन वेधून घेतात. हा कानडा विठ्ठल मन असे गुंतवून ठेवतो की संसारातील सर्व तापत्रयांचा विसर पडतो असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''८७''' <br> तीर्थ कानडे देव कानडे । क्षेत्र कानडे पंढरिये ।।१।।<br> विठ्ठल कानडे भक्त हे कानडे । पुंडलिके उघडे उभे केले ।।२।।<br> कानडीया देवा चालविले भक्ते । कवतुके तयाते उभे केले ।।३।।<br> एका जनार्दनी भक्तांचिया चाडा । विठ्ठल कानडा विटेवरी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> पंढरपुरी भीमानदीच्या प्रवाहाने चंद्रकोरीसारखे वळण घेतले आहे. त्यामुळे हा तीर्थप्रवाह व तीरावर वसलेले क्षेत्र दोन्ही कानडे असून सावळा पांडुरंगही भीमेच्या सन्मुख विटेवर तीन ठिकाणी वाकून उभा आहे. या कानडा विठ्ठलाचे भक्तही कानडे आहेत असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, देव पुंडलिकाच्या भक्तीसाठी कौतुकाने उभा आहे. '''८८''' <br> उतावेळपणे उभा । त्रैलोक्य शोभा पंढरिये ।।१।।<br> मना छंद घेई वाचे। विठ्ठल साचे पाहू डोळा ।।२।।<br> गळा तुळशीच्या माळा । केशर टिळा लल्लाटी ।।३।।<br> चंदनाची शोभे उटी । वैजयंती कंठी मिरवत ।।४।।<br> दृष्टी धाय पाहता रूप । एका जनार्दनी स्वरुप ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> त्रैलोक्याची शोभा वाढवणारा परमात्मा पंढरीत भक्तांची उताविळ होऊन वाट पहात उभा आहे. मनाने विठ्ठलनामाचा छंद घेऊन निराकार परब्रह्माचे साकार रूप डोळे भरून पहावे. गळ्यात वैजयंतीमाळेसह तुळशीच्या माळा शोभत आहेत, कपाळावर केशरी टिळा असून अंगाला चंदनाची उटी लावली आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, हे सावळे सुंदर रूप डोळ्यात साठवण्यासाठी नजर परत-परत धाव घेते. '''८९''' <br> जया कारणे योगयाग तपे करती । ती हे उभी बाळ विठ्ठलमूर्ती ।<br> अंगी तेजाची न माय दीप्ती । कंठी वैजयंती शोभती गे माय ।।१।।<br> तयाचा वेधु लागला जीवी । क्षण परता नोहे देही ।<br> काया वाचा मने भावी । वेगे वेधक गे माये ।।२।।<br> न माये त्रैलोकी तो उभा विटी । दोन्ही कर समपदे ठेवुनी कटी ।<br> सर्वांगी चंदन कस्तुरी उटी । वामभागी रूक्मिणी गोमटी गे माय ।।३।।<br> ऐसा सर्व सुखाचा आगरू । उभारूनी बाह्या देत अभयकरू ।<br> एका जनार्दनी निर्धारू । विठ्ठलराज गे माय ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> ज्या परमात्म्याचे दर्शन व्हावे म्हणुन योगी योग-याग आणि तपस्वी तप करतात तो विठ्ठल बाळरूप धारण करून उभा आहे. तेजाची प्रभा देही न सामावल्याने आसमंतात पसरली आहे. त्रैलोकी भरुन उरलेले हे परब्रह्मस्वरुप दोन्ही कर कटीवर ठेवून विटेवर सामावले आहे. सर्वांगावर कस्तुरीमिश्रित चंदनाची उटी लावली असून कंठात वैजयंतीमाळ धारण केली आहे. डाव्या बाजूला गोमटी रूक्मिणी उभी आहे. असा सर्वसुखाचे निधान असलेला विठ्ठलराज दोन्ही हात उभारून भक्तजनांना अभयदान देत आहे. एका जनार्दनी देव-भक्तांच्या सोहळ्याचे वर्णन या अभंगात करतात. '''९०''' <br> वैजयंती माळ किरीट कुंडले । रुप ते सावळे विटेवरी ।।१।।<br> वेधले वो मन तयाच्या चरणी । होताती पारणी डोळीयांची ।।२।।<br> पुराणासी वाड शास्त्रासी ते गूढ । ते आम्हालागी उघड परब्रह्म ।।३।।<br> ध्यानी ध्याती मुनी चिंतिती आसनी । तो हा चक्रपाणी सुलभ आम्हा ।।४।।<br> सन्मुख भीवरामध्ये पुंडलिक । एका जनार्दनी सुख धन्य धन्य ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> अठरा पुराणे ज्याचा चरित्रमहिमा वर्णन करण्यास असमर्थ ठरली, योगी आणि मुनिजन सतत ध्यानमग्न होऊन ज्याची आराधना करतात तो चक्रपाणी भोळ्या भाविकांच्या भक्तिने सहज वश होतो. एका जनार्दनी म्हणतात, कंठी वैजयंती माळ, मस्तकी मुकुट, कानी कुंडले लेऊन विटेवर उभ्या असलेल्या या सावळ्या रुपाचे चरण मन वेधून घेतात, डोळ्याचे पारणे फिटते. '''९१''' <br> न कळे जयाचे महिमान । वेदश्रुतीसी पडिले मौन ।<br> वेडावले दरूशन । जयालागी पाहता ।।१।।<br> तोचि उभा विटेवरी । भक्त करुणाकर हरी ।<br> रूक्मिणी निर्धारी । वामभागी शोभती ।।२।।<br> गरूड सन्मुख उभा । शोभे चैतन्याचा गाभा ।<br> नभी लोपली तेजप्रभा । ऐसा उभा विठ्ठल ।।३।।<br> मन ध्याता न धाये । दृष्टी पाहता न समाये ।<br> एका जनार्दनी पाय । वंदू त्याचे आवडी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> भक्तांचा करुणाकर श्रीहरी विटेवर उभा असून वामांगी रूक्मिणी आणि समोर गरुड हात जोडून उभा आहे. चैतन्यरुपाने शोभून दिसणार्‍या विठ्ठलमूर्तीच्या मुखावरील तेज गगनात सामावत नाही. या श्रीहरीचा महिमा वर्णन करतांना वेदश्रुती नि:शब्द होतात. अविरत ध्यान धरूनही मनाचे समाधान होत नाही. एकटक दर्शनसुख घेऊनही तो नजरेत सामावत नाही, असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, श्रीहरीचरणांना आवडीने वंदन करावे. '''९२''' <br> पाहता विठ्ठल रूप । अवघा निवारिला ताप ।।१।।<br> ध्यानी आणिता ते रूप । अवघा विराला संकल्प ।।२।।<br> बैसलासे डोळा । एका जनार्दनी सावळा ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात, सावळे विठ्ठलरूप डोळ्यात रुतून बसते. त्या दर्शनाने त्रिविध (आधिभौतिक, आध्यात्मिक, आधिदैविक) तापांचे निवारण होते. सारे संकल्प, विकल्प विरून जातात. '''९३''' <br> आणिकाचे मते सायास न करणे । आम्हासी पाहुणे पंढरीराव ।।१।।<br> डोळा भरूनिया पाहिले देवासी । तेणे चौर्यांशी चुकली सत्य ।।२।।<br> एका जनार्दनी देवाधिदेव । देखिला स्वयमेव विटेवरी ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाधिदेव स्वयमेव विटेवर उभा असलेला पाहिला आणि चौर्यांशी लक्ष योनींमधील जन्म-मृत्युचे फेरे चुकले. आता आणिक सायास करण्याची गरज नाही, कारण पंढरीनाथ भक्तांचे पाहुणे असून आनंदाने पंढरीत नांदत आहेत. '''९४''' <br> स्वर्गसुख आम्ही मानू जैसा ओक । सांडूनिया सुख पंढरीचे ।।१।।<br> पंढरी पावन चंद्रभागा स्थान । आहे तो निधान विठ्ठल देव ।।२।।<br> मध्यस्थळी राहे पुंडलिक मुनी । तयाचे दर्शनी पातक हरे ।।३।।<br> दोन्ही कर कटी उभा जगजेठी । एका जनार्दनी भेटी सुख होय ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> चंद्रभागेच्या तीरावरील पंढरी पावन तीर्थक्षेत्र असून विठ्ठल देव भक्तांचा अमोल ठेवा आहे. भक्तराज पुंडलिक मध्यभागी उभा असून त्याच्या दर्शनाने पातकांच्या राशी जळून जातात. वैकुंठीचा जगजेठी दोन्ही कर कटी ठेवून उभा आहे. पंढरीच्या या सुखापुढे स्वर्गसुख तुच्छ वाटते. पांडुरंगभेटीचे हे सुख अतुलनीय आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात म्हणतात. '''९५''' <br> कैसे चरण गोमटे । देखिले विटे पंढरीये ।।१।।<br> पाहतांचि वेधले मन । जाहले समाधान जीव शिवा ।।२।।<br> विश्रांतीचे विश्रांतिघर । आगमानिगमाचे माहेर ।।३।।<br> म्हणे एका जनार्दनी । काया कुर्वंडी करूनी ।।४।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीला विटेवर ठाकलेले दोन गोमटे चरण पाहून मनाला वेध लागले. देह आणि देह धारण करणारा आत्मा दोघांनाही विलक्षण समाधान झाले. वेद आणि श्रुती यांचे माहेर असलेले हे तीर्थक्षेत्र विश्रांतीचे विश्रांतीघर आहे असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात, या चरणांवरून देह ओवाळून कुर्वंडी करावा असे वाटते. '''९६'' <br> उंचा उंचपण नीचा नीचपण । ते नाही कारण विठ्ठलभेटी ।।१।।<br> उंच नीच याती असो भलते जाती । विठ्ठल म्हणता मुक्ती जड जीवा ।।२।।<br> उभारूनी बाह्या कटी कर उभा । एका जनार्दनी शोभा विटेवरी ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> दोन्ही हात उभारून भाविकांच्या भेटीसाठी विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाच्या चरणी उच्च-नीच असा दुजाभाव नाही. उच्च जातीला श्रेष्ठत्व नाही, नीच जाती कनिष्ठ मानली जात नाही. विठ्ठलाच्या केवळ नामस्मरणाने जड जीवांना मुक्तीचे वरदान लाभते असे एका जनार्दनी या अभंगात सांगतात. '''९७''' <br> काळे ना सांवळे गोरे ना पिवळे । वर्ण व्यक्ती वेगळे विटेवरी ।।१।।<br> आनंद स्वानंद नित्य परमानंद । आनंदाचा कंद विटेवरी ।।२।।<br> निर्गुण सगुण चहू वाचांवेगळा । आदि अंत पाहता डोळा न दिसे काही ।।३।।<br> एका जनार्दनी देखिला तो डोळा । त्रिगुणा वेगळा विटेवरी ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> विटेवर उभा असलेला आनंदाचा कंद, भक्तांना निरंतर लाभणारा परमानंद निराकार निर्गुण परब्रह्म सगुण रुपाने विटेवर उभे आहे. तो अनादी, अनंत परमात्मा सत्व, रज, तम या तिन्ही गुणांच्या अतीत असून वैखरी, मध्यमा, परा, पश्यंती या चारी वाणींच्या पलिकडे वेगळा आहे. जो अनादी अनंत असून डोळ्यांना अगोचर आहे. एका जनार्दनी म्हणतात, विटेवर दिसणारा हा परमात्मा गोरा, सावळा, काळा, पिवळा यापैकी कोणत्याही वर्णाचा नसून सत्व, रज, तम या गुणाहून वेगळा आहे. '''९८''' <br> जे जे देखिले ते ते भंगले । रूप एक उरले विटेवरी ।।१।।<br> डोळियांची धणी पाहता पुरली । परी वासना राहिली चरणांजवळी ।।२।।<br> एका जनार्दनी विश्वास तो मनी । संतांचे चरणी सदा बैसो ।।३।।<br> '''भावार्थ''' <br> डोळ्यांना दिसणारे हे सारे विश्व नश्वर आहे असा अनुभव आल्यानंतर विटेवर उभे असलेले हे परब्रह्म रूपच शाश्वत (अविनाशी) आहे याची खात्री होते. हे रूप डोळे भरून पाहतांना मनाला अतीव समाधान लाभते, पण या दर्शनाची वासना चरणांशी खिळून राहते. एका जनार्दनी या विठ्ठलचरणी प्रार्थना करतात की,ब्संताच्या चरणी मनाचा विश्वास सदासर्वदा अभंग राहो. '''९९''' <br> भीष्मे जया ध्याईले । ते विटेवरी देखिले ।।१।।<br> धर्मराये पूजियेले । ते विटेवरी देखिले ।।२।।<br> शिशूपाळा अंतक जाहले । ते विटेवरी देखिले ।।३।।<br> एका जनार्दनी पुजिले । ते विटेवरी देखिले ।।४।।<br> '''भावार्थ''' <br> महाभारत युध्दप्रसंगी भीष्माचार्य शरपंजरी पडून उत्तरायणाची वाट पहात असतांना ज्या श्रीकृष्णाचे ध्यान करीत होते, राजसूय यज्ञानंतर इंद्रप्रस्थनगरी धर्मराजाने ज्या श्रीधराला प्रथम पूजेचा मान दिला, शंभर अपराध सहन करून ज्या चक्रपाणीने शिशुपालाला मृत्युदंड दिला त्याच जगदीश्वराला विटेवर उभा असलेला पाहून त्याचे पूजन केले असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''१००''' <br> गोकुळी जे शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।१।।<br> काळ्या पृष्टी शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।२।।<br> पूतनेहृदयी शोभले । ते विटेवरी देखिले ।।३।।<br> काळयवने पाहिले । ते विटेवरी देखिले ।।४।।<br> एका जनार्दनी भले । ते विटेवरी देखिले ।।५।।<br> '''भावार्थ''' <br> गोकुळात गोप गोपिकांबरोबर क्रीडा करीत असताना जे श्रीहरी रूप शोभून दिसत होते, यमुनेच्या काळ्या डोहात कालियानागाच्या फण्यावर श्रीधराने जे रूप धारण केले होते, पूतनेचा वध करतांना बाळकृष्णाचे जे स्वरुप प्रत्ययास आले, काळयवनाच्या अंतसमयी योगेश्वराचे जे भयानक रौद्र रूप दिसले तेच रुप विटेवर दिसत आहे असे एका जनार्दनी या अभंगात कथन करतात. '''101'''<br> जें द्रौपदीने स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें ।।1।। <br> जे अर्जुनें स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें।। 2।। <br> जेणें गजेंद्रा उध्दरिले। तें विटेवरी शोभलें ।।3।। <br> जे हनुमंतें स्मरिलें। तें विटेवरी शोभलें ।।4।। <br> जें पुंडलिके ध्याइलें । ते एका जनार्दनीं देखिलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हस्तिनापूरच्या राजसभेंत द्रौपदी वस्त्र हरणाच्या प्रसंगीं द्रौपदीने ज्याचा धावा केला.महाभारताच्या अंतिम युध्दांत अर्जुनाने सतत ज्याचे स्मरण केले,मगरीच्या मगरमिठींत सापडलेल्या गजेंद्राला ज्याने मुक्त केले,भक्तराज पुंडलिकाने ज्या चरणांना अठ्ठावीस युगे विटेवर उभे केले त्याच चरणांचे एका जनार्दनीं एकाग्र चित्ताने दर्शन घेतात. '''102'''<br> मुख सुंदर मंडित साजिरा। विंझणे वारिती राहीरखुमाई सुंदरा ।।1।। <br> नवल वो हरी देखिला डोळां। पाहतां पाहतां मन विरालें अबळा।। 2।। <br> नेणें तहान भूक लज्जा अपमान। वेधिलें देवकीनंदनें गे माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पाहतां मुख। मुख पाहतां अवघें विसरलो दु:ख ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> साजिरे सुंदर मुखकमल धारी श्रीहरीला रखुमाई पंख्याने वारा घालित आहे.हे अनुपम सौंदर्य डोळ्यांत साठवित असतांना त्या रुपाने मन असे वेधले गेले की,तहान भूक हे देहभाव तसेच लज्जा,अपमान हे मनोभाव त्यां रूपांत विरघळून गेले.एका जनार्दनीं म्हणतात,अपूर्व सुंदर मुख दर्शनाने सारे दु:ख विसरले. '''103'''<br> जयाचे पाहतां श्रीमुख। हरे कोटी जन्म दु:ख ।।1।।<br> तो हा उभा विटेवरी। भक्तकाज म्हणवी कैवारी ।।2।। <br> वेदासी जो दुर्गम । आम्हां कळलें तयाचे वर्म ।।3।। <br> ऐसा भक्तवत्सल तो एक दीनानाथ। एका जनार्दनीं तया ध्यात।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या उध्दारासाठी विटेवर उभा असलेला पांडुरंग भक्तांचा कैवारी असून वेदांना ह्या अवतार लीला अगम्य वाटतात. भागवत धर्माचे आचरण हाच ह्या रुपाला समजून घेण्याचा मार्ग आहे.भक्तवत्सल पांडुरंग दीनांचा नाथ आहे. या पांडुरंगाचे दर्शंन कोटी जन्माचे दु:ख संपवते. एका जनार्दनीं सतत या विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान करतात. '''104'''<br> ठेवणें अनंत जन्माचे। सांपडलें आजी साचें।। 1।। <br> पुंडलिके ते पोखलें। जगा उपकार केलें।। 2।। <br> महा पातकी चांडाळ। मुक्त होय दरूशनें खळ।। 3।। <br> एका जनार्दनीं निश्चय। वेदादिका हा आश्रय।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्म घेऊन जे परमात्म तत्व शोधण्याचा प्रयास केला ते सहज सापडले.भक्त पुंडलिकाने ते निधान विटेवर उभे करून भाविकांवर मोठे उपकार केले.महापातकी दुष्ट चांडाळ सुध्दां या चरणांच्या दर्शनाने मुक्त होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,वेदश्रुतींना याच चरणांचे अधिष्ठान आहे. '''105'''<br> साजिरें सुंदर श्रीमुख पाहतां । नाठवें ती चिंता संसाराची ।।1।। <br> तो हा पांडुरंग विटेवरी उभा ।त्रैलोक्याचा गाभा शोभतसे।। 2।। <br> एका जनार्दनीं कर ठेवूनी कटीं ।उभा वाळुवंटी चंद्रभागे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या वाळवंटी दोन्ही कर कटीवर ठेवून उभा असलेला त्रैलोकीचा गाभा पांडुरंगाच्या सगुण रुपांत शोभून दिसतो. हे साजिरे सुंदर श्रीमुख पाहतांच भक्त संसाराच्या सगळ्या भय-चिंता विसरून जातो. '''106'''<br> कृपाळु उदार। उभा कटीं ठेवुनी कर।।1।। <br> सर्व देवांचा हा देव। निवारी भेव काळाचें ।।2।। <br> निघतां शरण काया वाचा। चालवी त्याचा योग क्षेम ।।3।।<br> दृढ वाचे वदतां नाम। होय निष्काम संसारी।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ठेवणें खरें तें जाणें पंढरी ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भाविकांवर उदारपणे सतत कृपेचा वर्षाव करणारा देवाधिदेव कटीवर कर ठेवून उभा आहे.जे भक्त काया,वाचा,मनाने या देवाला शरण जातात त्यांच्या उदरनिर्वाह तो चालवतो.श्रध्दापुर्वक या विठ्ठलाच्या नामाचा घोष करणार्या भक्तांच्या संसारातील मायेंत गुंतलेल्या वासना नाहिशा करून त्यांना निष्काम भक्तीप्रेमाचा मार्ग दाखवतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,या देवाचे सत्य स्वरुप पंढरीचे भोळेभाबडे भक्त जाणतात. '''107'''<br> काया वाचा मन एकविध करी। पाहे तो श्रीहरी पंढरीये ।।1।। <br> ब्रह्मादिक जया ध्याती शिवादि वंदिती ।ती विटेवरी मूर्ति पांडुरंग ।।2।। <br> वेद पैं भागले शास्त्रें वेवादती । पुराणांसी भ्रांती अद्यापवरी ।।3।। <br> नेति नेति शब्दें श्रुती त्या राहिल्या । न कळे तयाला पार त्याचा ।।4।। <br> एका जनार्दनीं भक्तालागीं सोपा। भीमातटीं पाहें यां विठ्ठलासी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मादि देव ज्या रूपाचे ध्यान करतात, शिवशंकर ज्या पदांना वंदन करतात,या परमात्म स्वरूपाचे वर्णन करतांना वेदश्रुती थकून स्तब्ध होतात.साही शास्त्रे निरंतर चर्चा करूनही या परमेश्वरी स्वरूपाचा निश्चित निर्णय करू शकत नाही.अठरा पुराणे या देवाधिदेवाच्या अवतार लीलांचे रहस्य जाणून घेऊ शकत नाही. त्या पंढरीच्या श्री हरी दर्शनाने भक्त काया वाचा मने एकाग्र होतात.भीमातटीं उभा असलेला हा पांडुरंग भक्तीप्रेमाने सहज आपलासा करता येतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''108'''<br> परब्रह्म मूर्ति विठ्ठल विटेवरी। चंद्रभागेतीरीं उभा असे ।।1।। <br> तयाचे चरण आठवी वेळोवळां। सर्व सुख सोहळा पावशील ।।2।। <br> अविनाश सुख देईल निश्चयें। करीं या लवलाहें लाहो त्याचा।। 3।। <br> श्रीविठ्ठलचरणीं शरण तूं जाई। एका जनार्दनीं पाहीं अनन्यभावें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परब्रह्म परमात्मा विठ्ठलमूर्ति स्वरूपांत चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर उभा आहे त्याच्या चरणांचे नित्य स्मरण करावे.अविनाशी सुखाचा सोहळा प्राप्त होईल. या विठ्ठल चरणांना अनन्यभावें शरण जावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''109'''<br> अनंता जन्मींचे पुण्य बहुत। तें देखे पंढरीनाथ ।।1।।<br> वांयां शिणतात बापुडीं । काय गोडी धरुनी।। 2।। <br> पाहतां विठ्ठलाचे मुख ।हरे सर्व पाप निवारें दु:ख ।।3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठल उभा । त्रैलोक्याचा गाभा विटेवरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्म घेऊन मोठा पुण्यसाठा गाठीं असेल तरच पंढरीनाथाचे दर्शन घडते या अलभ्य दर्शनाने सर्व पापांचे हरण होऊन सर्व दु:खांचे निवारण होते.त्रैलोक्याचा गाभा विठ्ठलरूपाने विटेवर उभा आहे,या दर्शनाची गोडी सोडून अन्य तीर्थयात्रा करून निष्कारण देह शिणवतात असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''110'''<br> उदार उदार। सखा पांडुरंग उदार ।।1।।<br> ठेवा मन त्याचे पायीं। तुम्हां उणें मग कायीं।। 2।।<br> दुजीयांसी कींव। कां रे भाकितसां जीव।। 3।।<br> तीं काय देतील बापुडीं । एका जनार्दनीं धरा गोडी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं विठ्ठल भक्तीची मनाला गोडी लावा असे सांगत आहेत.भक्तांचा सखा पांडुरंग अतिशय उदार असून भक्तांच्या सर्व कामना पुर्ण करण्यास समर्थ आहे.दुसर्या कुणापुढे भिक मागण्याची गरज नाही.जे स्वता:च दीन आहेत ते इतरांना मदत करू शकत नाहीत. विठ्ठलाच्या चरणांवर दृढ विश्वास ठेवावा. '''111'''<br> आणिकांसी जातां शरण । हें तों तुम्हां उणीवपण ।।1।।<br> दास विठोबाचे व्हावें। तिहीं सर्व सुख भोगावें ।।2।।<br> एका जनार्दनीं म्हणा दास। तुमची आस पुरवील।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठोबाचे चरण सोडून आणखी कोणाला शरण जाणे हे कमीपणाचे आहे.विठोबाचे दास होऊनि सर्व सुखाचे भागीदार व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात,विठोबा दासांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो. '''112'''<br> पुरवावया मनोरथ । उभा अनाथनाथ विठ्ठल।। 1।।<br> भोळेभाळे येती शरण। चुकवी त्यांचे जन्ममरण।। 2।।<br> एका जनार्दनीं भाव।अर्पूनिया भाका कींव।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनाथांचा नाथ विठ्ठल शरण आलेल्या भोळ्याभाबड्या भाविकांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभाव अर्पून करुणा भाकणार्या भक्तांचे तो जन्ममरण चुकवतो. '''113'''<br> आणिकांचे मत नका पडूं तेथ। भजा पंढरीनाथ एकभावें ।।1।। <br> काय होणार तें होईल देहाचें। नाशिवंत साचें काय हातीं ।।2।। <br> मृत्तिकेचा गोळा गोळाचि मृत्तिका। वाउगाचि देखा शीण वाहे।। 3।।<br> घट मठ जेवीं आकाश निराळें। एका जनार्दनीं खेळे अकळची।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मानवी देह पृथ्वी,आकाश,वायु,अग्नीं,पाणी यांपासून बनलेला असून नाशवंत आहे.हा देह मातीचा असून शेवटी मातितच मिळतो.या देहाची चिंता करणे निरर्थक आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, याविषयीं अनेक मत मतांतरे आहेत त्यांत लक्ष न घालतां भक्तीभावाने पंढरीनाथाचे भजन करणे श्रेयस्कर आहे. '''114'''<br> भलते भावे शरण येतां । निवारी जन्ममरण चिंता। <br> उदार लक्ष्मीचा दाता। साक्ष पुंडलिक करूनी सांगे।। 1।। <br> येथें या रे लहान थोर । भावें नारी अथवा नर। <br> मोक्षाचा विचार। न करणे कवणाही।। 2।। <br> एका दरूशने मुक्ती। पुन्हां नाहीं जन्मावृत्ती। <br> एका जनार्दनीं चित्तीं। सदोदित तें सुख ।।3।।<br> '''भावार्थ'''br> लक्ष्मीपती श्रीहरी अत्यंत उदार असून भक्तीभावानें शरण जाणार्या भाविकांची जन्ममरण चिंता निवारण करतो. कोणत्याही वयाचे लहान थोर नर नारी पंढरींत आल्यास त्यांना मोक्षाची चिंता करावी लागत नाही. केवळ एका दर्शनाने जन्ममरणाचे फेरे चुकवून मुक्ति मिळतें,शाश्वत सुख प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''114'''<br> भलते भावे शरण येतां । निवारी जन्ममरण चिंता। <br> उदार लक्ष्मीचा दाता। साक्ष पुंडलिक करूनी सांगे।। 1।। <br> येथें या रे लहान थोर । भावें नारी अथवा नर। <br> मोक्षाचा विचार। न करणे कवणाही।। 2।। <br> एका दरूशने मुक्ती। पुन्हां नाहीं जन्मावृत्ती। <br> एका जनार्दनीं चित्तीं। सदोदित तें सुख ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> लक्ष्मीपती श्रीहरी अत्यंत उदार असून भक्तीभावानें शरण शरण जाणार्या भाविकांची जन्ममरण चिंता निवारण करतो. कोणत्याही वयाचे लहान थोर नर नारी पंढरींत आल्यास त्यांना मोक्षाची चिंता करावी लागत नाही.केवळ एका दर्शनाने जन्ममरणाचे फेरे चुकवून मुक्ति मिळतें, शाश्वत सुख प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''115'''<br> ॐकार स्वरूप सद्गुरू असंग। अक्षय अभंग पांडुरंग।।1।।<br> नसे ज्याचे ठायीं द्वैताद्वैत भाव । ब्रह्म स्वयमेव पांडुरंग।। 2।। <br> मस्तक हें माझें तयाचे चरणीं। असे जनीं वनीं पांडुरंग ।।3।। <br> सद्सद्भाव हे नसती ज्याचे ठायीं। नित्य तो मी गाई पांडुरंग ।।4।। <br> गुरूराज माझा दीनांचा दयाळ। तोडी मायाजाळ पांडुरंग।। 5।। <br> श्रीमान हा माझा सद्गुरू समर्थ। देई मोक्ष स्वार्थ पांडुरंग ।।6।। <br> डुरकणी देई मोह पंचानन। करी त्या हनन पांडुरंग।। 7।। <br> रंगे चित्त माझे तयाच्या स्वरुपीं ।असे आप आपी पांडुरंग ।।8।।<br> गर्व अभिमान झाडावा समूळ । भेटे तो दयाळ पांडुरंग।। 9।।<br> महा माया एके क्षणांत निरसी । सुखाची पैं राशी पांडुरंग।। 10।। <br> भूतळीं या नसे दुजा कोणी ऐसा ।भक्तांचा कोंवसा पांडुरंग ।।11।। <br> नेई भक्तांसी जो आपुल्या समीप ।तो हा मायबाप पांडुरंग ।।12।। <br> तीकडी सांखळी त्रिगुणाची तोडी । भवातूनि काढी पांडुरंग ।।13।। <br> उपमा तयासी काय देऊं आतां। सकळ अर्थदाता पांडुरंग।। 14।।<br> भक्तालागी अवतार केला। आनंदाचा झेला पांडुरंग।। 15।।<br> नाम हे जयाचे जन्ममरण वारी। मक्ता सहाकारी पांडुरंग ।।16।। <br> मन हें जडलें तयाचियां पदी ।उतरी भवनदी पांडुरंग ।।17।। <br> काया वाचा मनें स्वरुपी रहावें । नाम आठवावें पांडुरंग ।।18।। <br> यम नियम साधी साधन अष्टांग। होईल सर्वांग पांडुरंग।। 19।। <br> एका जनार्दनीं देह हारपला। होऊनि राहिला पांडुरंग ।।20।।<br> '''भावार्थ'''<br> ॐ कार स्वरुप असलेला पांडुरंग चिरंतन, इंद्रिय विषयांचा संग नसलेला (असंग) आणि अभंग आहे.तो साक्षात ब्रह्मरूप असून त्याच्या ठिकाणी द्वैत आणि अद्वैत असे दोन्ही भाव नाहीत.सर्व सजीव प्राणी व वनस्पती या मध्ये भरून राहिलेला पांडुरंग सद् आणि असद् या दोन्ही भावांपासून वेगळा आहे. दीनदयाळ पांडुरंग, भक्तांचा मायेची बंधन तात्काळ तोडून टाकतो.या तेजमूर्ति पांडुरंगाच्या तेजानेच सूर्य,चंद्र या ज्योती प्रकाशित होतात. ह्या वेदमूर्ति पांडुरंगाची वेद नित्य स्तुती करतात. हा पांडुरंग ज्ञानाची खाण असून पंचमहाभुतांवर याची अबाधित सत्ता चालते. मोहरूपी वनराजाचे हनन करून हा पांडुरंग जिवांचे रक्षण करतो.गर्व,अभिमान समूळ नाहिसा करून ज्याचे चित्त शुध्द झाले आहे अशा भाविकांना तो पांडुरंग भेटतो. त्याच्या स्वरूपी या भक्तांचे चित्त रंगून जाते.सुखाची राशी असलेला हा पांडुरंग महामायेचे एका क्षणांत निरसन करतो. सद्गुरू चरणांची साधकाची ईच्छा तो पूर्ण करतो. त्रैलोक्याचा गुरूराज स्वामी पांडुरंग प्रत्येकाच्या अंत:करणांत वास करून जाया, पुत्र,धन देऊन त्यांच्या कामना पूर्ण करतो,त्या भक्ताचे सर्वप्रकारे रक्षण करतो.पांडुरंग रूपी गुरूमुर्ति भेटतांच मृत्युचे भय नाहीसे होते. हा पाडुरंग चिद् रुपाची खाणी असून त्याच्याच रूपाने हे सर्व विश्व नटलें आहे. त्या विश्वेश्वरा सारखा या भुतलावर कोणिही नाही.हा पांडुरंग विश्वाचा मायबाप होऊन प्रतिपाळ करतो.त्या विश्वंभराची सेवा करणे हीच मानवी जीवनाची सार्थकता आहे.सत्व,रज,तम या त्रिगुणात्मक गुणांची सांखळी तोडून हा देवाधिदेव भवसागरातून सुटका करतो. हा सर्वदाता पांडुरंग अनुपमेय आहे साधकांवर उपकार करण्यासाठीं त्याने अवतार धारण केला असून तो सद्-चिद्-आनंद स्वरूप आहे.या पांडुरंगाचे नामस्मरण करून कायावाचामने त्याची भक्ती करावी.यम,नियम,आसन,प्राणायाम, प्रत्याहार ध्यान,धारणा,समाधी ही अष्टांग योगाची आठ अंगे आहेत.या आष्टांगयोगाची साधना केल्यास सर्वागानें पांडुरंग स्वरूप होता येईल असे एका जनार्दनीं म्हणतात. === श्रीविठ्ठलनाममहिमा === '''1'''<br> अविनाश नाम स्वयंभ संचलें । तें उभें चांगलें विटेवर।।1।।<br> वर्णितां वेदांसी न कळेचि पार । तें उभें साचार विटेवरी।। 2।।<br> मौन्यरुप श्रुती राहिल्या तटस्थ। तो आहे मूर्तिमंत विटेवरी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नाम अविनाश । गातां जातीं दोष जन्मांतरींचे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अविनाशी परमात्मा साचार विटेवर उभा आहे,त्याचा अपार महिमा चारी वेदही यथार्थपणे वर्णन करु शकत नाहीत.स्वयंभू रुपाने विटेवर उभेअसलेले हे मुर्तिमंत रूप पाहून श्रुती तटस्थपणे मौन धारण करून राहिल्या आहेत.एका जनार्दनीं म्हणतात,अनेक जन्मांचे दोष हे अविनाशी नाम घेतल्याने निघून जातात. '''2'''<br> जयालागीं करिती योगी सायास।तो हरी पंढरीस उभा असे ।।1।। <br> न लगे साधन मांडणे तत्वतां ।नाम गातीं गातां सोपा सर्वां।। 2।।<br> नर अथवा नारी न म्हणे दुराचारी। दर्शने उध्दरीं जडजीवा।। 3।।<br> पुंडलिका भाक देऊनि सावकाश । पुरवितो सौरस अद्यापवरी।। 4।।<br> एका जनार्दनीं चैतन्याचा गाभा। विटेवरी उभा भक्तांसाठीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्यासाठी योगी खडतर तपश्चर्या करतात तो विश्व चैतन्याचा गाभा कोणत्याही साधनेशिवाय केवळ नामजपाच्या सोप्या मार्गाने सहजसाध्य होतो.नर,नारी,सदाचारी,दुराचारी असा भेदभाव न करता केवळ दर्शनाने तो विश्वात्मा जडजीवांचा उध्दार करतो.भक्त पुंडलिकाला दिलेले वचन पाळण्यासाठीं तो अजुनही भक्तांसाठी विटेवर उभा आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''3'''<br> अंकितपणे राहिला उभा। विठ्ठल चैतन्याचा गाभा।<br> उजळली दिव्य प्रभा। अंगकांती साजिरी।। 1।।<br> पीतांबर माळ कंठी। केशर कस्तुरीची उटी। <br> मुगुटा तळवटीं। मयुरपिच्छें शोभत।। 2।।<br> सनकादिकांचे जे ध्यान। उभें विटे समचरण। <br> भक्तांचे ठेवणे।।3।।<br> वाचे वदतां न लगे मोल। एका जनार्दनीं बोल।<br> फुकाचें तें वेचितां ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीचा अंकित होऊन विठ्ठल रूपाने चैतन्याचा गाभा विटेवरीं समचरणी उभा आहे.या विश्वात्मक विश्वेश्वराच्या अंगकांतीची दिव्य प्रभा विश्वांत प्रतिबिंबित झाली आहे.कटी पितांबर,कंठी वैजयंती माळ,कस्तुरी मिश्रीत केशराची उटी आणि मुगुटीं मोराची पिसे शोभून दिसत आहेत.सनकादिक मुनीं ज्या स्वरूपाचे निरंतर ध्यान करतात,तो भक्तांच्या हृदयीचा ठेवा असून केवळ वाचेने आळवितांच कृपेचा वर्षाव करतो.त्या साठी कांहीं मोल द्यावे लागत नाही असे एका जनार्दनीं या अभंगातून आश्वासन देतात. '''4'''<br> श्रीविठ्ठलाचें नाम मंगल। अमंगल उध्दरिले।। 1।।<br> ऐसा याचा थोर महिमा। शिव उमा जाणती ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम ब्रह्म । सोपे वर्म जपतां।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीविठ्ठलाचे मंगल नाम सर्व अमंगलाचा उध्दार करते असा या नामाचा महिमा आहे हें शिव पार्वती जाणतात. सरहे नादब्रह्म असून जप करण्यास अती सुलभ आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''5'''<br> नामामृत गोडी वैष्णव जाणती। येर चरफडती काग जैसें।। 1। <br> प्राकृत हे जन भुलले विषया। नामाविण वांया जाती देखा।। 2।। <br> नामें साधे मुक्ति नामे साधे मुक्ति। नामेंचि विरक्ति होत आहे।। 3।। <br> नाम तेंचि जालें वर्णरुपातीत। अनाम सतत उभें असें।। 4।। <br> एका जनार्दनीं पूर्ण नामबोध। विठ्ठलनामीं छंद सदा असो।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामरुपी अमृताची गोडी वैष्णव जाणतात. बाकीचे कावळ्यासारखी व्यर्थ कावकाव करतात.ईंद्रिय विषयसुखाला भुलून सामान्य जन मानवी जन्म वाया घालवतात.विठ्ठल नामाच्या उच्चाराने भक्ती,मुक्ती आणि विरक्ती साध्य होते. ज्यांना नामबोध झाला तें वर्ण व रुप यांच्या अतित होतात.विठ्ठल नामाचा छंद सतत मनाला जडो अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''6'''<br> सर्वकाळ ज्यांचा नेम । वाचें श्रीविठ्ठलाचें नाम। <br> दुजा नाहीं कांहीं श्रम। विठ्ठल विठ्ठल वदती।।। 1।। <br> धन्य पुण्य तया साचें। नामस्मरण नित्य वाचे। <br> त्रीअक्षरीं नाम वाचें। धन्य त्यांचें पुण्य तें।। 2।। <br> ऐसा साधे जया नेम। तया सोय राखे आत्माराम। <br> एका जनार्दनीं परम। प्रिय तो देवाचा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल ह्या तीन अक्षरी नामाचा सर्वकाळ वाचेने जप करणे हा ज्या साधकांचा नित्यनेम असतो ते धन्य होत, ते देवाला प्रिय असतात.या नामजपाच्या साधनेनें पुण्य संचय वाढतो.आत्माराम या साधकांवर प्रसन्न असतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''7'''<br> दीनाचिया काजा। धांवे वैकुंठीचा राजा।। 1।।<br> तो हा हरी विटेवरी। समकर धरूनी कटीं ।।2।। <br> भक्त पुंडलिका पाहे। उभारूनी दृढ बाहे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शरण। विठ्ठलनाम पतीत पावन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीनदुबळ्या भक्तांसाठी धावत येणारा वैकुंठीचा राजा समचरण विटेवर ठेवून भक्त पुंडलिकासाठीं दृढपणे उभा आहे.विठ्ठल नामाने पतीत पावन होतात असे सांगून एका जनार्दनीं विठ्ठल चरणीं शरणागत होतात. '''8'''<br> गोमटीं गोजिरीं पाऊलें साजिरीं। कटीं मिरविलीं करें दोन्हीं।। 1।। <br> वामभागीं शोभें भीमकतनया। राही सत्यभामा या जीवलगा।। 2।। <br> गरूड हनुमंत जोडलें तें करी। उभे महाद्वारीं भक्त जन ।।3।। <br> एका जनार्दनीं आनंद भक्तांचा। जयजयकार साचा विठ्ठलनामें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन्ही हात कमरेवर, सुंदर गोजिरी पाऊले विटेवर ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलाच्या डाव्या बाजूला भीमक राजाची कन्या रुक्मिणी व सत्यभामा शोभून दिसत आहेत. समोर गरूड,हनुमंत हात जोडून उभे आहेत.महद्वारी भक्तजनांचा मेळावा विठ्ठल नामाच्या गजरांत आनंदाने नाचत आहेत.असे सुंदर शब्दचित्र या अभंगात एका जनार्दनीं रेखाटतात. '''9'''<br> श्रीगुरुसारखा वंद्य नाहीं त्रिभुवनीं । तो कैवल्याचा धनी विटेवरी।। 1।। <br> विटेवरी उभा आनंदे राहिला। वैष्णवांचा मेळा शोभे तेथें।। 2।।<br> आनंद भीमातीरीं पुंडलिकापाशीं। नाम आनंदेसी गाऊं गीती।।3।। <br> एका जनार्दनीं कैवल्याचा धनी। तो नंदाच्या अंगणीं खेळे लीला।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोकुळांत नंदाच्या अंगणांत लीला करणारा श्रीहरी हाच परब्रह परमात्मा कैवल्याचा धनी भक्त पुंडलिका साठी भीमातीरी पांडुरंग रूपांत आनंदाने विटेवर उभा आहे.वैष्णवांचा मेळा आनंदानें क्विठ्ठल नामाचा जयघोष करीत आहेत असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,हा कैवल्यमूर्ति पांडुरंग जगद्गुरू असून त्याच्या ईतका वंदनीय त्रीभुवनांत कोणी सापडणार नाही. '''10'''<br> जन्मांतर सुखें घेऊं। श्रीविठ्ठलनाम आठवूं।। 1।। <br> नाहीं त्याचे आम्हा कोडें। विठ्ठल उभा मागें पुढें।।2।।<br> कळिकाळाचें भय तें किती। पाय यमधर्म वंदिती।।3।।<br> एका जनार्दनीं सिद्धी।नामें तुटती उपाधी।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल नामाचा निजध्यास घेतलेल्या भक्तांना विठ्ठल त्यांचा सखा सांगाती वाटतो.सतत मागे पुढे राहून तो त्यांची सोबत करतो.अनेक जन्मांचे सोहळे विठ्ठल नाम गांत गांत साजरे करण्याची जिद्द हे भक्त बाळगतात.कळीकाळाचा नियंता विठ्ठल कृपेने या भक्तांच्या पायीं वंदन करतो.विठ्ठल नामानें सर्व सिध्दी प्राप्त होतात,सर्व उपाधी मिटतात असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''11'''<br> व्यापक विठ्ठल नाम तेव्हांचि होईल। जेव्हां तें जाईल मीतूंपण।।1।।<br> आपलें ते नाम जेव्हां वोळखील। व्यापक साधेल विठ्ठल तेणें।।2।।<br> आपले वोळखी आपणचि सांपडे। सर्वत्रासी जोडू विठ्ठलनाम।।3।।<br> नामिविण जन पशूच्या समान। एका जनार्दनीं जाण नाम जप।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व विश्वांत चैतन्यरुपाने व्यापून असलेल्या विठ्ठलाचे आपण एक अंश आहोत याची जाणीव होईल तेव्हांच आपल्याला आपली खरी ओळख पटेल.मनातला आपपर भाव संपून जीव त्या विश्वंभरासारखा विश्वव्यापी बनेल असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजपाचा महिमा अपार असून नामाविण मानव हा पशुसमान आहे. '''12'''<br> सर्वामाजीं सार नाम विठोबाचें। सर्व साधनांचें घर जे कां।।1।। <br> सहा चार अठरा वर्णितात कीर्ती । नामें मोक्षप्राप्ती अर्धक्षणीं।।2।।<br> शुकादिकीं नाम साधिलेसें दृढ। प्रपंच काबाड निरसिले।।3।। <br> एका जनार्दनीं जनीं ब्रह्मनाम । तेणें नेम धर्म सर्व होय।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यज्ञ,याग,क्रिया,कर्म,तप ईश्वर प्राप्तीची ही सर्व साधनें शेवटी एका नामाशी येऊन थांबतात.नाम साधन सर्व साधनांचे सार आहे.साही शास्त्रे,चारी वेद,अठरा पुराणे ज्याच्या किर्तीचा महिमा गातात त्या विश्वात्मक पुराणपुरुषाचे केवळ नाम घेतल्यानें क्षणांत मोक्षप्राप्ती जयाचिया भेटी जातांहोते.संसारतापाचे निरसन होण्यासाठीं शुका सारख्या अनेक विरक्त मुनींनी दृढपणे नामसाधना केली असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजप हे नादब्रह्म असून त्याने सर्व नेम,धर्म साकार होतात. '''13'''<br> सदा सर्वकाळ मनीं वसे देव। तेथें नाहीं भेव कळीकाळाचा।।1।।<br> काळ तो पुढारी जोडितसे हात। मुखीं नाम गात तयापुढें।।2।। <br> म्हणोनि आदरें वाचे नाम घ्यावें। रात्रंदिवस ध्यावें विठ्ठलासी।।3।।<br> एकाजनार्दनीं जपतां नाम होटीं। पूर्वजा वैकुंठीं पायवाट ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सदा सर्वकाळ ज्या भक्ताच्या अंतरात देव वसत असतो त्या भक्तापुढे काळनियंता मुखाने नाम गात हात जोडुन उभा असतो.आदराने विठ्ठलाचे नाम घेऊन रात्रंदिवस त्याचे ध्यान करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने निरंतर नामजप करण्याने पूर्वजांना वैकुंठ पदाची प्राप्ती होते. '''14'''<br> जयाचिया भेटी जातां। मोक्ष सायुज्यता पाठीं लागे।।1।।<br> ऐसा उदार पंढरीराणा। पुरवी खुणा मनींच्या।।2।। <br> एक वेळ दरूशनें। तुटतीं बंधनें निश्चयें।।3।। <br> एका जनार्दनीं एक्याभावें।काया वाचा मनें गावें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीचा राणा अत्यंत उदार असून भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो.या पंढरीनाथाचे एकवार दर्शन घेतांच भक्त सायुज्यता मुक्तीचा भागीदार होतो.जन्म मृत्युच्या बंधनातून मूक्त होतो. एका जनार्दनीं म्हणतात, काया, वाचा मनाने या पंढरीनाथाशी एकरूप व्हावे. '''15'''<br> न धरी लौकिकाची लाज। तेणें सहज नाम गावें।।1।।<br> अनायासें देव हातां। साधन सर्वथा दुजें नाही।।2।।<br> साधन तें खटपट। नाम वरिष्ठ नित्य गावे।।3।। <br> एका जनार्दनीं सोपा। विठ्ठलनाम मंत्र जपा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सदासर्वकाळीं वाचेने विठ्ठलनामाचा जप करणे हे परमेश्वर प्राप्तीचे सुलभ साधन आहे. घरदार, धनसंपत्ती, सामाजिक प्रतिष्ठा या लौकिक गोष्टींचा हव्यास सोडून देवाचे नामसंकीर्तन करावे. ईतर खडतर साधनांपेक्षा नामसाधना वरिष्ठ आहे त्याने अनायासे देवाची कृपा होते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलनाम हा सोपा मंत्र आहे तो आधी जपावा. '''16'''<br> बोल बोलतां वाचें। नाम आठवी विठ्ठलाचें ।।1।। <br> व्यर्थ बोलणे चावटी। नामावाचुनी नको होटीं।।2।। <br> नाम हें परमामृत। नामें पावन तिन्ही लोक।।3।। <br> नाम सोपे भूमंडळीं। महापापा होय होळी ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण । नाम पतितपावन।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> व्यर्थ वायफळ गप्पा मारण्यापेक्षां सहज बोलतां विठ्ठल नाम आठवावें असा मोलाचा सल्ला देऊन एका जनार्दनीं सांगतात, तिन्ही लोक पावन करण्याचे सामर्थ्य विठ्ठलनामांत आहे.ते परम अमृत असून महापापांची होळी करुन पतितांना पावन करते. '''17'''<br> विठ्ठलासी गाय विठ्ठलासी ध्येय। विठ्ठलासी पाहे वेळोंवेळां ।।1।। <br> विठ्ठल विसावा सोडवण जीवां। म्हणोनि त्याच्या गांवां जावें आधीं ।।2।। <br> विठ्ठलावाचुनि सोयरा जिवलग। विठ्ठलची मार्ग जपा आधीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचोनी। दुजा नेणे स्वप्नीं संग कांहीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल हा जीवाच्या मनाचे विश्रांतीस्थान असून त्याच्या दर्शनासाठी पंढरीस जावे.विठ्ठल हा सोय जाणणारा जिवलग सोयरा आहे.विठ्ठलाचे गुणकीर्तन करावे,विठ्ठलमूर्तीचे सतत ध्यान करावें, विठ्ठलनामाचा निरंतर जप करावा. एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाशिवाय कशाचाही संग स्वप्नीं देखील नसावा. '''18'''<br> करावे पूजन मुखीं नामस्मरण। अनुदिनीं ध्यान संतसेवा।। 1।। <br> आणिक न लगे यातायाती कांही ।वाचे विठाबाई वदे कां रे ।।2।। <br> एका जनार्दनीं संतांचे सांगात ।त्याचे वचनें मात कळों येत ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन्हीं करांनी विठ्ठलाचे पूजन, मुखाने नामस्मरण, चित्तांत विठ्ठलाचे ध्यान आणि संतसेवा ह्या शिवाय कोणत्याही खडतर साधनेची अपेक्षा विठाई करीत नाही असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे साधकांचे सांगाती असून त्यांच्या वचनातून विठ्ठलनामाचा महिमा समजतो. '''19'''<br> बरें वा वाईट नाम कोणी घोका। तो हाय सखा विठोबाचा ।।1।। <br> कोणत्या सहवासें जाय पंढरीसी। मुक्ति दारापाशीं तिष्ठे सदा।।2।। <br> विनोदें सहज ऐके कीर्तन। तया नाहीं पतन जन्मोजन्मीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं ऐशीं माझी भाष। धरावा विश्वास विठ्ठलनामीं।। 4।। br> '''भावार्थ'''<br> चांगल्या किंवा वाईट कोणत्याही पध्दतीने विठ्ठलनामाचा जप केल्यास भक्त विठोबाचा सखा बनतो.कोणाच्याही सोबतीने पंढरीची वारी केली तरी संसारापासून मुक्ती मिळते.विनासायास सहज विठ्ठलाचे गुणकीर्तन ऐकले तरी अनेक जन्म पतनाचे भय संपून जाते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे संतवचन असून या सत्य वचनावर विश्वास धरावा. '''20'''<br> विठ्ठल विठ्ठल वदतां वाचे। स्वरुप त्याचे ठसावें।।1।।<br> हा तो अनुभवा अनुभव। निरसे भेव काळाचें।।2।। <br> रूप देखतां आनंद । जन्म कंद तुटे तेणें।।3।। <br> एका जनार्दनीं मन। जडोन ठेलें चरणीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठल नामाचा जप करतांना तो विश्वात्मा अंतरांत प्रकाशमान होतो याची प्रचिती घ्यावी.हे रुप पिहतांना मन आनंदाने भरून जाते.जीवाचे जन्म बंधन तुटून,काळाचे भय नाहीसे होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,मन त्या ईश्वर चरणीं चिरंतन जोडले जाते. '''21'''<br> ऐका ऐका वचन माझें। तुम्ही वदा विठ्ठल वाचे ।।1।।<br> नामापरतें साधन नाही । वेदशास्त्रे देती ग्वाही ।।2।।<br> चार वेद सहा शास्त्र।अवघा नामाचा पसर।। 3।। <br> अठरा पुराणांचे पोटीं। नामेंविण नाहीं गोष्टी।।4।। <br> नामें तारीले पातकी। मुक्त झाले इहलोकीं ।।5।। <br> अजमेळ तारिला। वाल्हा कोळी ऋषी केला।। 6।। <br> गणिका नेली निजपदा। रामनाम वदे एकदां।। 7।। <br> ऐसी नामाची ती थोरी। पुतना तारिली निर्धारित।। 8।। <br> आवडीने नाम गाय। एका जनार्दनीं वंदी पाय।। 9।।<br> '''भावार्थ'''<br> वाचेने विठ्ठलाला आळवणे या सारखे परमेश्वर प्राप्तीचे दुसरे साधन नाही असे चारी वेद एकमुखानें सांगतात.चारी वेद आणि सहा शास्त्रे हरीनामाचा महिमा विस्ताराने वर्णन करतात.अठरा पुराणे अनेक भक्तांच्या कथा सांगून नामाचा महिमा अखंडपणे सांगतात.पुत्रप्रेमाच्या मिषाने वारंवार देवाच्या नामाचा जप करणारा अजमेळ,वाटमारी करून कुटुंब निर्वाह करणारा वाल्याकोळी,पिंजर्यातल्या पोपटाला राम राम म्हणायल्या शिकवणारी गणिका नामजपाने मोक्षपदाला पोचले.श्रीहरीला दुधातून विषबाधा करण्यसाठी पाठवलेली पुतना सुध्दा उध्दरून नेली. अशी अनेक उदाहरणे देवून एका जनार्दनीं म्हणतात,आवडीने परमेश्वराचे नाम गायन करणारे सर्व भाविक वंदनीय आहेत. '''22'''<br> आठवी गोविंद वेळोवेळां वाचे। तेणें या देहाचें सार्थक होय।। 1।। <br> विठ्ठल विठ्ठल मनीं निरंतर साचा।काया मनें वाचा छंद त्याचा।। 2।। <br> त्याविण आणिक दैवत पैं नाहीं। आणिके प्रवाहीं गुंतूं नको ।।3।। <br> सर्व सुखाचा विठ्ठल सांगाती। एका जनार्दनीं भ्रांती काढी काढी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या मनुष्यदेहाचे सार्थक करायचे असेल तर हरघडीला गोविंदाचे स्मरण करावें.काया,वाचा,मनाला या गोविंदाचा छंद लागावा.गोविंदा खेरीज अन्य दैवत नाही असा ध्यास लागावा.सर्व सुख देणारा सखा आहे. गोविंदा शिवाय अन्य दैवत शोधण्याचा प्रयास करून चित्त विचलीत करू नका असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. '''23'''<br> काढी काढी भ्रांती देहाची सर्वथा । प्रपंचाची चिंता नको तुज।। 1।। <br> सर्वभावे शरण विठ्ठलासी जाई।ठायींचाचि ठायीं निवारील।। 2।। <br> देह गेह माझें म्हणणे हें दुजें ।सर्व विठ्ठलराजे समर्पी तूं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं करी आठवण। चिंतीं तूं पावन परब्रह्म।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या नश्वर देहाचे ममत्व आणि प्रपंचाची चिंता सोडून एका विठ्ठलाला सर्वभावें शरण जावे.हा देह व गेह(घर) यांची अभिलाषा सोडून ते विठ्ठलचरणीं समर्पित करावे. हा विठ्ठल परब्रह्म स्वरूप असून त्याचे निरंतर पावन चिंतन करावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''24'''<br> दृढभाव हृदयीं धरा। वाचे स्मरा विठ्ठल।। 1।। <br> मग तुम्हां काय उणें। होय पेणें वैकुंठ।। 2।। <br> धरा सत्यसमागम आवडीं। कीर्तनपरवडीं नाचावें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं श्रोते। एकात्मते पावाल।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठलचरणीं दृढ विश्वास धरुन वाचेने सदैव विठ्ठलाचे स्मरण केल्यास साधकाला कशाचिही उणीव भासणार नाही आणि वैकुंठ लोकाची प्राप्ती होईल.आवडीने सत्यस्वरुप परमेशाचे कीर्तन करीत आनंदानें नाचावे भगवद् भक्तीचा हा सोपा मार्ग आहे.या मार्गाने परमात्म तत्वाशी एकरूप होता येईल असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सुचवतात. '''25'''<br> बहुतांची मतांतरे ती टाकुनी । विठ्ठलचरणीं बुडी दे कां।। 1।। <br> नव्हे तुज बाधा काळाची आपदा । ध्याई तूं गोविंदा प्रेमभरीत।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका लागून चरणीं। बोलतसे वाणी करुणाभरीत।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत नम्रपणे करुणामय वाणीने एका जनार्दनीं म्हणतात,अनेकांच्या परस्पर विरोधी मतांचा विचार न करता गोविंद चरणी शरणागत होऊन अनन्य भक्तीने त्याचे स्मरण केल्यास काळाची बाधा संपून जाईल.अनेक संकटे दूर होतील.असे एका जनार्दनीं श्रध्दापूर्वक विश्वासाने सांगतात. '''26'''<br> जाणत्यां नेणत्यां हाचि उपदेश। विठ्ठल वाचे जप सुखें करा ।।1।। <br> न करा साधन वाउगाची शीण। विठ्ठलरूपी मन निमग्न राहो।। 2।। <br> भलतिया परी विठ्ठलासी गाये। सुखा उणें काय तुजला आहे ।।3।। <br> जन्ममरण तुटे आधिव्याधी । विठ्ठलनामें सिध्दि पायां लागे।। 4।। <br> एका जनार्दनीं जपतां विठ्ठल। न लगे तया मोल धन कांहीं ।।5।। <br> '''भावार्थ'''<br> विठ्ठलाची कृपा संपादन करण्यासाठी क्रिया,कर्म,नेम,धर्म,यज्ञयाग या साधनेची गरज नाही.ते व्यर्थ श्रम आहेत.विठ्ठल स्वरूपीं मन रममाण होण्यासाठी कोणत्याही प्रकारानें विठ्ठल नामाचे भजन करावें,यांतच सर्व सुख आहे.मनोदेहाच्या आधिव्याधी संपून सुखी जीवनाच्या सर्व सिध्दी प्राप्त होतील.जन्ममरणाची बंधने गळून पडतील.यासाठी नामसाधनेचा निरंतर जप करा असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात,या नामसाधनेसाठी कांहीं मोल द्यावे लागत नाही. '''27'''<br> स्थिर करूनियां मन। वाचें गावा जनार्दन।। 1।। <br> तुटती बंधने । यमयातनेची।। 2।।<br> ऐशी विठ्ठल माऊली ।वाचे स्मरा वेळावेळीं कळिकाळाची चाली।<br> होऊं नेदी सर्वदा।। 3।। <br> कापलिया काळ । येथें न चले त्याचे बळ।<br> वाउगा पाल्हाळ। सांडा सांडा परता।। 4।। <br> धरा विश्वास दृढ मनीं । लक्ष लावावें चरणीं। <br> शरण एका जनार्दनीं । नुपेक्षी तो सर्वथा ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मन एकाग्र करून जगदीश्वराच्या भजनांत तल्लीन व्हावे त्यामुळे यमयातनेची बंधने तुटून पडतील.कळीकाळाची गती मंद होईल.विठ्ठलमाऊलीच्या सामर्थ्यापुढे काळाचे बळ कमी होईल.मनामध्ये दृढ निश्चय करून विठ्ठल चरणीं लीन व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात, ही विठ्ठल माऊली भक्तांची उपेक्षा करणार नाही. '''28'''<br> एकविध भावें हरी। वाचे उच्चारी सर्वदा।। 1।। <br> सर्व साधनांचे सार। विठ्ठलमंत्राचा उच्चार। 2।। <br> असो सदा हेंचि ध्यान। विठ्ठल नामाचें चिंतन।। 3।। <br> एका जनार्दनीं जपा। विठ्ठल मंत्र सोपा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''br> भक्तीभावाने विठ्ठल नामाचा सदासर्वदा उच्चार करावा.नामसाधना हे हे सर्व साधनेचे सार आहे.विठ्ठलमूर्तीचे ध्यान आणि चिंतन हा सर्वांत सोपा मंत्र असून त्याचा सदोदित जप करा असे एका जनार्दनीं परत परत सांगतात. '''29'''<br> एक वेळ गाय विठ्ठलाचे नाम। मोक्ष मुक्ति सकाम पुढें उभे।। 1।। <br> आवडीनें घाली तया लोटांगण। संताचे चरण वंदी माथां।। 2।। <br> पंढरीची वारी संतांचा सांगात। पुरवी सर्व हेत निश्चयेसी।। 3।। <br> एका जनार्दनीं धरूनि विश्वास। संतांचा दास होय आधीं।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं संतपदाचा महिमा वर्णन करतात. पंढरीची वारी आणि संतांची संगती हे मनातील सर्व हेतू पूर्ण करतात.या वचनावर विश्वास ठेवून संत चरणांचे दास्यत्व करावे. '''30'''<br> विठ्ठल म्हणतां विठ्ठचि होसी । संदेह येविशीं धरुं नको।।1।। <br> सागरीं उठती नाना पैं तरंग। सिंधु तो अभंग विठ्ठल एक ।।2।। <br> तैसें मन करीं द्वैत न धरी। सर्व चराचरीं विठ्ठल एक ।।3।। <br> एका जनार्दनीं विठ्ठलावांचुनी । दुजा नेणो कोणी स्वप्नीं आम्ही।। 4।।<br> '''भावार्थ'''br> विठ्ठल नामांतच विठ्ठलाशी एकरुप होण्याचे सामर्थ्य आहे यांविषयीं संदेह धरुं नये.जसे सागरांत अनंत तरंग उमटतात तरी तो सागर अभंग असतो.विठ्ठल तत्व या सागरासारखे समजावें.सर्व चराचरांत व्यापलेले चैतन्यतत्व विठ्ठलाचेच रूप आहे हे अद्वैत भावाने जाणावे.स्वप्नांत देखील याविषयीं संदेह नसावा असे प्रतिपादन करून एका जनार्दनीं म्हणतात, विठ्ठलाचे नाम घेतांघेतांच विठ्ठ होशील. '''31'''<br> उघडा हा मंत्र विठ्ठल वदा वाचे। अनंता जन्मांचे दोष जाती ।।1।। <br> न करी आळस आलिया संसारीं। वदा निरंतरी विठ्ठलनाम ।।2।।<br> साधेल साधन तुटतीं बंधने। विठ्ठलनाम जाण जप करीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं आसनीं शयनीं। विठ्ठल निशिदिनीं जप करीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनंत जन्माचे दोष निवारण करण्यासाठी विठ्ठल नामाचा जप करावा.संसाराची सारी बंधने तोडून टाकण्याचे हे सोपे साधन आहे.जागेपणीं, स्वप्नांत किंवा गाढ झोपेतही विठ्ठलनामाचा रात्रंदिवस जप करावा त्यांत आळस करू नये असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगांत करतात. '''32'''<br> अखंडित वाचे। विठ्ठल वदा साचें ।।1।। <br> तेणें चुकतीं बंधन। कर्माकर्मी नाही पतन।। 2।। <br> सदा विठ्ठल ध्यानीं मनीं। तोचि पुण्यपावन जनीं ।।3।। <br> जननी पवित्र तयाची हाव। एका जनार्दनीं धन्य सुख।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अखंडपणे वाचेने विठ्ठलनाम घेतल्याने कर्म,अकर्म,विकर्म यांची बंधने चुकतात आणि कर्मभेदाने भोगाव्या लागणार्या पतनापासून मुक्ती मिळते.सदासर्वदा विठ्लनाम घेऊन भजन,चिंतन करणारा पुण्यपावन म्हणुन मान्यता पावतो.याची जन्मदात्री धन्य होय असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, ह्या पुण्यपुरुषाचे सुख अलौकिक आहे. '''33'''<br> ज्ञान होय आधीं संतां शरण जातां। मग ओळखितां कळे रूप।। 1।। <br> नामांचें जें मुळ रूपाचें रूपस। पंढरीनिवास हृदयीं धरी।। 2।। <br> प्रपंची परमार्थी तारक हें नाम।ब्रह्मानंद प्रेम सर्व वसे।। 3।। <br> सच्चिदानंद खूण एका जनार्दनीं । स्वयं ब्रह्म जाण नाम असे ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संताना शरण गेल्यानंतर ज्ञान मार्ग सांपडतो.या मार्गाने प्रवास सुरू झाला की,परमेश्वरी रुपाचा साक्षात्कार घडतो.नामाचे जे मुळरुप तोच पंढरीनाथ असून त्याला अंत:करणांत सदैव धारण करावें.हे विठ्ठल नाम प्रपंचांत आणि परमार्थांत तारक आहे.हे नाम परब्रह्म असून सच्चिदानंद हे त्याचे स्वरूप आहे.त्यामुळे जीवनांत ब्रह्मानंद व भक्तिप्रेम निर्माण होते.परमेश्वराचे नाम हे स्वयं ब्रह्म आहे हे जाणून घ्यावे असे एका जनार्दनीं या अभंगात म्हणतात. '''16'''<br> शिव शिव अक्षरें दोन । जो जपे रात्रंदीन ।।1।। <br> धन्य तयाचा संसार । परमार्थाचें तेंच घर ।।2।। <br> सदोदित वाचे। जपे शिव शिव साचें ।।3।।<br> एका जनार्दनीं शिव। सोपा मंत्र तो राणीव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव ह्या दोन अक्षरी नामाचा जो रात्रंदिवस जप करतो तो संसारांत धन्यता पावतो.त्याचे घर परमार्थाचे निवासस्थान बनते.एका जनार्दनीं म्हणतात,शिवनामाचा मंत्र अत्यंत सोपा असून सर्व मंत्रांत श्रेष्ठ आहे.सदासर्वकाळ या मंत्राचा वाचेने जप करावा. === श्रीरामनाममहिमा === '''1'''<br> शिवाचे हृदयीं नांदसी श्रीरामा। काय वर्णू महिमा न कळे आगमानिगमा ।।1।। वेदशास्त्रे मौनावलीं पुराणें भांबावलीं। श्रुति म्हणती नेति नेति शब्दें खुंटली।। 2।। वाच्य वाचक जगन्नाथ स्वये शिवाचा आत्माराम । एका जनार्दनीं सुख तयांसी गातां निष्काम। ।3।। '''भावार्थ''' वाणीने ज्याचे सतत स्मरण करावे तो जगन्नाथ शिवशंकराचे ह्रदयांत नांदणारा श्रीराम असून तोच शिवाचा आत्माराम आहे.या आत्मारामाचा महिमा अगाध असून वेदशास्त्रे मौन होतात.पुराणे कोड्यांत पडतात.श्रुती या विश्वंभराचे वर्णन करतांना नि:शब्द होतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,या जनार्दनाचे नाम गात असतांना अपार सुख मिळते आणि चित्त निष्काम होते. '''2'''<br> मानवा रामनामीं भजें। <br> तेणें तुझें कार्य होतें सहजें।। 1।।<br> अनुभव घेई अनुभव घेई। <br> अनुभव घेई रामनामीं।। 2।। <br> शंकरादि तरले वाल्मिकादि उध्दरले। <br> तें तूं वहिलें घेई रामनाम ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा परिपाठीं । <br> दोष पातकें पळती कोटी।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> रामनामाच्या भजनाने वाल्याचा वाल्मिकी झाला ,त्याचा उध्दार झाला. शिवशंकर रामाचे सतत चिंतन केल्याने तरुन गेले. कोणतेही कार्य सहज सफल होण्यासाठी मानवाने रामनाम भजावे या वचनाचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, नामाचा परिपाठ ठेवल्याने माणसाचे अनेक दोष आणि कोटी पातकें पळून जातात. '''3'''<br> कासयासी हटयोग धूम्रपान । घालुनी आसन चिंती वेगीं।। 1।। <br> सोपा रे मंत्र राम अक्षरे दोनीं। जपतां चुके आयणी चौर्यांशीची ।।2।।<br> मागें बहुतांचा उपदेश हाची। तरलें रामनामेंची पातकी जन।। 3।। <br> एका जनार्दनीं रामनाम ख्याती । जाहली पैं विश्रांति शंकरासी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दोन अक्षरी रामनामाचा सोपा मंत्र असून त्याचा जप केल्याने चौर्यांशी लक्ष जन्म मरणाचे फेरे चुकतात.रामनामाने पातकी जन तरून जातात असा उपदेश पूर्वी अनेक ब्रह्मज्ञानी ऋषी,मुनीनी केला आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, समुद्र मंथनातून निघालेल्या विषाचा दाह संपवण्यासाठी शिवशंकरांनी रामनामाची मात्रा घेतली आणि विश्रांति मिळाली.हटयोग, धूम्रपान या सारख्या खडतर तपश्चर्या करण्यापेक्षा आसनावर बसून रामनाम जपणे हा सहजसोपा मार्ग आहे. '''4'''<br> सुख रामनामें अपार। शंकर जाणें तो विचार ।।1।। <br> गणिका जाणें रामनाम । गजेंद्र उध्दरिला राम ।।2।। <br> शिळा मुक्त केली। रामनामें पदा गेलीं।। 3।।<br> तारिले वानर। रामनामें ते साचार ।।4।। <br> रामनामे ऐसी ख्याती। एका जनार्दनीं प्रीती ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनामांत अपार सुख आहे हे शिवशंकर जाणतात. याच रामनामाने गणिका संसार सागर तरुन गेली आणि गजेंद्राची संकटातून सुटका झाली आणि उध्दार झाला.अहिल्या शापातून मुक्त होऊन रामनामाने रामपदां गेली.रामनामाने अनेक वानर तरून गेले.रामनामाचा महिमा सांगतांना एका जनार्दनीं अशी अनेक उदाहरणे देतात. '''5'''<br> श्रीराम जयराम वदतां वाचे। पातकें जाती कोटी जन्माची।। 1।। <br> जयजय राम जयजय राम। तुमचे नाम गाये शंकर उमा ।।2।।<br> नाम थोर तिहीं लोकीं साजे। उफराटे वदतां पातक नासले वाल्हयाचे ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नाम साराचें सार । नामस्मरणें तुटे भवबंध येरझार ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीरामाच्या नामाचा जयजयकार करून शंकर पार्वती रामनाम गातात.रामनामाचा उफराटा (मरा) उच्चार करूनही वाल्याचे महापातक नाहीसे होऊन तो वाल्मिकी या महान पदाला पोचला.रामनामाची थोरवी तिन्ही लोकी गाजते.एका जनार्दनीं म्हणतात,रामनाम सर्व साधनेचे सार असून कोटी जन्मांचे पाप नाहिसे करण्याचे सामर्थ्य नामांत आहे.भवबंधन तोडून जन्म मरणाच्या फेरा नामस्मरणाने चुकवतां येतो. '''6'''<br> आणिकांचे नामें कोण हो तरला। ऐसें सांगा मला निवडोनी।। 1।। <br> या रामनामें पातकी पतीत। जीव असंख्यात उध्दरिले।। 2।। <br> जुनाट हा पंथ शिवाचे हे ध्येय। रामनाम गाणे स्मशानीं तो।। 3।। <br> गिरजेसी आवडी रामनामें गोडी। एका जनार्दनीं जोडी हेंचि आम्हां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनामाने असंख्य पतित पातकी जीवांचा उध्दार होतो. रामनामाची ही ख्याती पूर्वीपार चालत असून शिवशंकर स्मशानात रामनामाचा जप करीत असे. शिवशंकराप्रमाणे गिरजेला सुध्दां रामनामाची अवीट गोडी वाटे.याच रामनामाचा छंद आपल्यालाही जडावा अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं करतात. '''7'''<br> रामना उच्चार होटीं । संसाराची होय तुटी।। 1।।<br> संसार तो समूळ जाय। राम उच्चारूनी पाहे।। 2।। <br> मागें अनुभवा आलें। गजेंद्रादि ऊध्दरिले।। 3।। <br> शिव ध्यातो मानसी। रामनाम अहर्निशीं।।4।। <br> एका जनार्दनीं राम। पूर्ण परब्रह्म निष्काम।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने रामनामाचा जप म्हणजेच संसारसुखाविषयीं विन्मुखता. रामनामाच्या अखंडित जपाने गजेंद्राची प्राणसंकटातून सुटका झाली असा अनुभव आहे. राम हा परब्रह्म स्वरूप असून पूर्ण निष्काम आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''8'''<br> नाम उत्तम चांगले। त्रिभुवनीं तें मिरविलें। <br> जे शंभूने धरिलें। निजमानसीं आदरें।। 1।। <br> धन्य मंत्र रामनाम। उच्चारितां होय सकाम। <br> जन्म कर्म आणि धर्म। होय सुलभ प्राणिया।। 2।। <br> एका जनार्दनीं वाचे। ध्यान सदा श्रीरामाचे। <br> कोटी तें यज्ञांचे। फळ तात्काळ जिव्हेसी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनाम त्रिभुवनांत सर्वोत्तम मंत्र असून शिवशंकरांनी आदराने या मंत्राचा स्विकार केला आहे. रामनाम उच्चारताच सर्व कामना पूर्ण होऊन जीवनाचे सार्थक होते कारण रामनामाने जन्म, कर्म आणि धर्म यांचे आचरण करणे सुलभ होते. एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने रामनाम, श्रीराममूर्तीचे सर्वकाळ ध्यान केल्याने कोटी यज्ञाचे फळ साधकाला तात्काळ प्राप्त होते. '''9'''<br> शिव सांगे गिरजेप्रती। रामनामें उत्तम गती।। 1।।<br> असो अधम चांडाळ। नामें पावन होय कुळ।। 2।।<br> नाम सारांचे पैं सार। भवसिंधू उतरीं पार।।3।।<br> नाम श्रेष्ठांचे पैं श्रेष्ठ। एका जनार्दनीं वरिष्ठ।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकर गिरजेला सांगतात की रामनामानें जीवाला उत्तम गती मिळते.अत्यंत पापी चांडाळाचे कुळ पावन करण्याचे सामर्थ्य रामनामांत आहे. श्रेष्ठ साधकांचा हा अत्यंत श्रेष्ठ मंत्र असून भवसिंधू तरून नेणारी नौका आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''10'''<br> अहर्निशीं ध्यान शंकर धरीं ज्याचें। तो श्रीराम वाचें कां रे नाठविसी। ।1।। <br> रामनाम म्हणतां तुटेल बंधन।। होईल खंडन कर्माकर्मीं।। 2।। <br> रामनामें गणिका नेली मोक्षपदां। तुटली आपदा गर्भवास।। 3।। <br> रामनाम जप नित्य ती समाधीं। एका जनार्दनीं उपाधि तुटोनि गेली।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रात्रंदिवस शिवशंकर ज्याचे ध्यान करतात तो श्रीराम वाचेने निरंतर आठवावा. रामनामजपानें कर्म, अकर्माची बंधने तुटतिल. रामनामाने गणिका मोक्षपदाला पात्र झाली. अनेक भक्तांच्या संकटांचे निवारण झाले. एका जनार्दनीं म्हणतात, रामनामाचा जप म्हणजे नित्य समाधी अवस्था, ज्या अवस्थेत सर्व उपाधी संपून जातात. === शिवमाहात्म्य === '''1'''<br> आरोहण ज्याचे नंदीवरी। वामांकीं शोभे गिरिजा नारी ।।1।। <br> त्रिशुळ डमरू शंख कपाल। मस्तकीं गंगा चंद्रमाळ।। 2।। <br> अंकीं षडानन गजवदन। सदा प्रसन्न ज्याचे ध्यान ।।3।। <br> भूतें वेताळ शोभती। हर्षयुक्त उमापती।। 4।।<br> अंगीं विभूति लेपन। सदा समाधी तल्लीन।।5।।<br> मुखीं रामनाम छंद ।एका जनार्दनीं। परमानंद ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो नंदीवर आरूढ झाला असून डाव्या मांडीवर हिमालय कन्या गिरिजा विराजमान आहे. मस्तकावर चंद्रकोर आणि गंगेचा प्रवाह शोभून दिसत आहे.मांडीवर कार्ति केय आणि गजानन असून या उमापती शिवशंकराचे ध्यान अत्यंत प्रसन्न दिसत आहे.सर्वांगावर चिताभस्माचा लेप लावला आहे.मुखी अखंड रामनामाचा जप चालू असून मन सतत समाधींत तल्लीन झालेले आहे.सभोवतालीं भूतें आणि वेताळांचा समूह असलेला गिरिजापती शंकराला पाहून परमानंद दाटून येतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''2'''<br> पांच पांचाचा मिळोनि मेळु। सदाशिव म्हणती अमंगळु ।।1।। <br> कवणा न कळे याचा भावो। शिव साचार देवाधिदेवो ।।2।। <br> विरूपाक्ष म्हणती भेकणा। परी हा सर्वांग देखणा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं प्रबोधु। शिव नित्य नवा आणि वृध्दी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पृथ्वी,आकाश जल,वायू आणि अग्नीं ही पंचमहाभूते आणि प्रत्येकाचे पांच गुण असे पंचवीस तत्वें मिळून सदाशिव हा अमंगल आहे असे म्हणतात परंतू या देवाधिपती शिवशंकराचे महात्म्य कोणालाच कळत नाही. देवराज इंद्र या सर्वांगसुंदर महादेवाला भेकणा म्हणतात.असे कथन करून शिव हा नित्य नवा असून सतत नविन रचना करणारा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''3'''<br> निर्गुण निराकार अवयवरहित। जो शब्दरुपातीत शिव जाण ।।1।। <br> चहूं वाचांवेगळा पांचांसी निराळा। तो असे व्यापला सर्वांघटीं ।।2।। <br> ध्यानीं मनीं नये समाधी साधनीं। तो भक्तांचे ध्यानीं तिष्ठतसे ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नामरूपा वेगळा। परब्रह्म पुतळा शिव जाणा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो सत्व,रज,तम या गुणांविरहित,अवयवरहित,निराकार असून ज्याच्या रुपाचे वर्णन शब्दांनी करतां येत नाही.वैखरी,मध्यमा,परा,पश्यंती या चारही वाणीने ज्याचे यथार्थ वर्णन करणे अशक्य आहे.तो पंचमहाभुतांहुन वेगळा असून सर्व सृष्टीत व्यापून राहिला आहे.ध्यान,धारणा,समाधी या ध्यान मार्गाने त्याचे आकलन होत नाही.भक्तीमार्गाने मात्र तो सहजसुलभ आहे.असे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामरुपावेगळा हा परब्रह्म परमेश्वर शिवशंकर आहे हे जाणून घ्यावे. '''4'''<br> हृदयीं परमात्मा नांदे परिपूर्ण । तो शिव सनातन पूर्णब्रह्म ।।1।।<br> जीव तो गुंतला विषयाचे लक्षीं। शिव सर्वसाक्षीं परब्रह्म ।।2।। <br> भाव अभावना जया जैसी पाही। एका जनार्दनीं देहीं परब्रह्म ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रत्येक जीवाच्या हृदयांत परमात्मा नांदत असतो परंतू जीवात्मा ईंद्रिय विषयांचा आनंद घेण्यात गुंतलेला असतो. शिव हा सनातन,सर्वसाक्षी,परिपूर्ण परब्रह्म असून प्रत्येक जीवाच्या भावभावना जाणतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,देहीं परब्रह्म आहे हे जाणून घ्यावे. '''5'''<br> अकार उकार मकारां वेगळां। परब्रह्म पुतळा शिव एक ।।1।।<br> अंडज जारज,स्वेदज,उद्भीजा वेगळा। परब्रह्म पुतळा शिव एक।।2।। <br> प्राण अपान व्यान उदान समान। यांवेगळा जाण शिव एक ।।3।। <br> पृथ्वी आप तेज वायु आकाश। यांवेगळा भास शिव एक।।4।। <br> द्वैता अद्वैता वेगळाचि जाण । एका जनार्दनीं पूर्ण शिव एक ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा विष्णू महेश या तिन्ही देवतां पेक्षा वेगळा असा परब्रह्म परमेश हाच शिव होय.पक्षी,मनुष्यप्राणी,घामापासून जन्म घेणारे ढेकणा सारखे जीव किंवा पाण्यांत जन्मणारे यापेक्षा निराळा असलेला,देहांत असणार्‍या पंच प्राणापेक्षा तसेच पंच महाभूतांहून वेगळा भासणारा द्वैत आणि अद्वैत या दोन्ही तत्वांहून वेगळे परमात्म तत्व हाच शिवशंकर होय असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''6'''<br> वेदशास्त्री गाईला पुराणीं वर्णिला । तो शिव पाहिला डोळेभरी ।।1।। <br> तेणें माझ्या मना होय समाधान। आठवितां चरण वेळोवेळां ।।2।। <br> सकळ इंद्रिया झाली पैं विश्रांती ।पाहतां ती मूर्ति शंकराची।। 3।। <br> एका जनार्दनीं शिव हा भजावा। संसार करावा सुखरूप ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेद आणि साही शास्त्रें यांनी ज्याचा महिमा गाईला असून पुराणे ज्याच्या चरित्राचे वर्णन करतात तो शिवशंकर आपण डोळे भरून पाहिला असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या शिवदर्शनाने मनाचे समाधान झाले.सर्व इंद्रियांना विश्रांती मिळाली.परत परत या शिवचरणांची आठवण येऊन मन शांत होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, सुखरूप पणे संसार करतांना शिवाचे भजन नित्यनियमाने करावें. '''7'''<br> शिव भोळा चक्रवर्ती । त्याचे पाय माझे चित्तीं ।।1।।<br> वाचे वदतां शिवनाम। तया न बाधी क्रोधकाम।। 2।।<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष। शिवा देखतां प्रत्यक्ष ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शिव। निवारी कळीकाळाचा भेव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भोळ्या चक्रवर्ती शिवाचे चरणकमल आपण चित्तांत धारण केले असून वाचेनें शिवाच्या परमपवित्र नामाचा जप करणार्या साधकाला काम क्रोधाचा उपद्रव होत नाही.शिव-दर्शनानें धर्म, अर्थ, काम मोक्ष हे चारी पुरूषार्थ साधले जातात. एका जनार्दनीं म्हणतात, शिवशंकर मनातील कळीकाळाच्या भयाचे निवारण करतात. '''8'''<br> स्वरुप सुंदर अति विशाल। नेत्रीं निघती अग्निज्वाळ। <br> हृदयावरी सर्पाची माळ। दुष्ट दुर्जना प्रत्यक्ष काळ।। 1।। <br> वाचे वदे हरहर शब्द। तेणें निरसे भवबंध।। धृ0।। <br> माथां जटा शोभे पिंगटवर्ण। मध्ये गंगा वाहे परिपूर्ण।<br> हृदयीं सदा समाधान। तयासी पाहतां निवे मन।। 2।। <br> शिव शिव नाम हें तारक। जया ध्याती ब्रह्मादिक ।<br> सिध्द साधक वानिती अनेक। तया ध्यांता सुख अलौकिक ।।3।। <br> वामांगी गौरी सुंदर। तेजे लोपतसे दिनकर। <br> हृदयीं ध्यातां परात्पर । एका जनार्दनीं तुटे येरझार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत सुंदर विशाल नयनांमधून अग्निच्या ज्वाळा निघत आहेत.वक्षस्थळीं सर्पाची माळ रूळत आहे.मुखानें हरिनामाचा जप सुरू आहे असा शिवशंकर दुष्ट आणि दुर्जनांचा नाश करणारा प्रत्यक्ष काळ असून तो साधकांची संसार बंधने तोडून टाकतो.मस्तकावर पिंगट रंगाच्या जटा शोभत असून त्या जटांमधून परमपवित्र गंगेचा प्रवाह वहात आहे. या देवाधिदेवाचे हृदय समाधानाने अखंडपणे भरलेलें आहे. या शिवदर्शनाने मनाच्या सर्व व्यथा नाहिशा होतात. या शिवशंकराचे ब्रह्मादिक देव ध्यान करतात.अनेक सिध्द साधक या देवाची स्तुतीसुमने गाऊन पूजा करतात.या शिवाचे ध्यान करण्यांत असामान्य आनंद आहे.या गौरीहराच्या डाव्या बाजूस गौरी आसनस्थ असून यां उभयतांच्या तेजापुढे सूर्यतेज फिके वाटत आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावानें या परात्पर परब्रह्म स्वरूपाचे ध्यान केल्यास साधकांचे जन्म-मरणाचे फेरे चुकतात. '''9'''<br> उत्तम अथवा चांडाळ। न पाहेचि खळाखळ ।।1।। <br> शरण आलिया तत्वतां। तया नुपेक्षी सर्वथा ।।2।। <br> न म्हणे शुचि अथवा चांडाळ। स्मरणेंचि मुक्तीफळ।। 3।। <br> ऐसा पतित पावन। शरण एका जनार्दन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दुष्टबुध्दी चांडाळ असो किंवा शुध्दबुध्दी सज्जन असो शरण आलेल्या शरणागताची उपेक्षा शिवशंकर कधीहि करीत नाही.केवळ स्मरण करणार्या साधकाला मुक्तीफळाचे वरदान देतात.या पतितांना पावन करणार्या शिवशंकराला एका जनार्दनीं शरण जातात. '''10'''<br> त्रिभुवनीं उदार। भोळा राजा श्रीशंकर।। 1।। <br> जे चित्तीं जया वासना। पुरवणें त्याचि क्षणा।। 2।। <br> याती कुळ न पाहे कांहीं । वास कैलासीं त्या देई।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सोपें। शिवनाम पवित्र जपें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग पृथ्वीं पाताळ या तिन्ही भुवनांत औदार्यासाठीं सर्वोत्तम असलेला भोळा शिवशंकर प्रत्येक भक्ताच्या मनातिल वासना त्याच क्षणीं पूर्ण करतो.जाती कुळाचा विचार न करतां भक्ताला कैलासांत निवास देतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, शिवनाम अत्यंत पवित्र असून वाचेला अतिशय सुलभ आहे. '''11'''<br> नाम उत्तम पावन। शिव शिव वरिष्ठ जाण।। 1।। <br> ऐसा पुराणीं महिमा ।न कळे वेदशास्त्रा सीमा।। 2।। <br> जयासाठीं वेवादती । तो शिव स्वयंज्योती।। 3।। <br> रूपा अरूपावेगळा। एका जनार्दनीं पाहे डोळां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव हे नाम उत्तम पावन असून सर्वश्रेष्ठ आहे असा या नामाचा महिमा पुराणांत वर्णन केला आहे.वेदशात्रांना सुध्दां ज्याचे स्वरूप पूर्णपणे आकलन होत नाही.ज्या स्वरूपिविषयी सतत वादविवाद होतात तो शिव ज्योती स्वरूप आहे.या शिवाचे रूप आगळेवेगळे असून ते प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहावे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''12'''<br> सोमवार व्रत एकादशी करी । त्याचें चरण शिरीं वंदीन मी ।।1।। <br> शिव विष्णु दोन्हीं एकचि प्रतिमा। ऐसा जया प्रेमा वंदीन त्यासी।। 2।। <br> सदा सर्वकाळ शिवाचें कीर्तन। आनंदे नर्तन भेदरहित।। 3।। <br> ऐसा जया भाव सदोदित मनीं । तयाचे चरणीं मिठी घाली।। 4।। <br> एका जनार्दनीं व्रताचा महिमा। नकळेचि ब्रह्मा उपरमला.<br> '''भावार्थ'''<br> सोमवार आणि एकादशीचे व्रत करणाऱ्या भक्तांच्या चरणांना आदराने वंदन करावे.शिव व विष्णु या दोन्ही देवांची एकच प्रतिमा आहे असा ज्यांचा दृढ विश्वास आहे त्यांना प्रेमाने वंदावें. जो भक्त सदोदित शिवाचे कीर्तन करतो,ज्याचे चित्त भेदभावरहित आहे त्यांच्या चरणांना मिठी घालावी असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,एकादशी आणि सोमवार या व्रताचा महिमा न समजल्याने ब्रह्मदेव उपरमला. '''13'''<br> देखोनियां हरलिंग। जो न करी तया साष्टांग।। 1।। <br> मुख्य तोचि वैरी । स्वमुखें म्हणतसे हरी।। 2।।<br> व्रत न करी शिवरात्र। कासयानें होती पवित्र ।।3।। <br> ऐशियासी यमपुरी। एका जनार्दनीं निर्धारीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवलिंग पाहूनही जो साष्टांग नमस्कार करीत नाही तो भक्त मुखाने हरीनामाचा जप करीत असला तरी तो वैरी समजावा.सर्वांना पापमुक्ती देणारे शिवरात्रीचे व्रत जो करीत नाही तो पावन होणार नाही, अशा पाखंडी लोकांना खात्रीने यमपुरींत पडावें लागते असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''14'''<br> शिवरात्र व्रत करी यथाविधी । भावें पूजी आधीं शिवलिंग ।।1।।<br> चुकलें चुकलें जन्मांचें बंधन ।पुनरागमन नये तेणें ।।2।। <br> एक बिल्वदळ चंदन अक्षता । पूजन तत्वतां सोपें बहु।। 3।।<br> एका जनार्दनीं पूजितां साचार। इच्छिलें हरिहर पूर्ण करिती।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> यथासांग शिवरात्रीचे व्रत जो करतो, भक्तिभावाने आधीं शिवलिंगाची पूजा करतो त्याच्या जन्माचे बंधन तुटते त्या शिवभक्ताला परत जन्माला यावे लागत नाही.एक बेलाचे पान,चंदन आणि अक्षता एव्हढीच सामुग्री लागणारे हे व्रत अतिशय सोपे आहे.एका जनार्दनीं सुचवतात शिवरात्रीचे दिवशी शिवलिंगाचे पूजन भक्तीभावाने केल्यास शिवशंकर आणि विष्णु मनोकामना पूर्ण करतात. '''15'''<br> सकळ देवांचा जनिता। त्रिगुण सत्ता चाळवितां ।।1।।<br> शरण जाता त्याच्या पायां। सर्व हारपली माया।। 2।।<br> भेदाभेद निवारिले। सर्व स्वरूप कोंदलें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शिवें। जीवपणा मुकलों जीवे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सत्व,रज,तम या तिन्ही गुणांवर सत्ता चालवणारा,सर्व देवांचा निर्माता अशा देवाधिदेव शिवशंकराला शरण गेल्यास मायारुप असलेला संसार विलयास जातो. सर्व भेदाभेद संपून जातात, मनातला द्वैतभाव विरून जातो. सर्व विश्वांत एकच शिवरूप कोंदून राहिले आहे याची जाणीव होते.जीवाची देहबुध्दी नाहिशी होते,म्हणजेच देह जीवपणाला मुकतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात. === हरिहर ऐक्य === '''1'''<br> एका आरोहणा नंदी। एका गरूड बाहे स्कंधी ।।1।।<br> एका नित्य वास स्मशानीं। एका क्षीरनिधी शयनीं।। 2।।<br> एका भस्मलेपन सर्वांग। एका चंदन उटी अव्यंग ।।3।।<br> एका रूंडमाळा कंठीं शोभती । एका रूळे वैजयंती।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सारखे। पाहतां आन न दिसे पारखे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकरांचे वाहन नंदी तर श्री विष्णु गरूडावर आरूढ होतात. शिव नित्य स्मशानांत वास करतात तर विष्णु क्षीरसागरांत शेष नागावर पहुडलेले असतात.शिव सर्व अंगाला भस्म लावतात तर विष्णु चंदनाच्या उटीचा सर्वांगाला लेप देतात.सर्पमाळा शिवाच्या गळ्यांत तर वैजयंती माळ श्रीहरीच्या गळ्यांत शोभून दिसते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिहर वाहन,निवासस्थानें,वस्त्राभुषणे या बाबतीत भिन्न असले तरी स्वस्वरुपी दोघेही अभिन्न आहेत. '''2'''<br> एकां जटा मस्तकीं शोभती। एका किरीट कुंडलें तळपती ।।1।। <br> एका अर्धांगी कमळा। एका विराजे हिमबाळा ।।2।। <br> एका गजचर्म आसन । एका हृदयीं श्रीवत्सलांछन।। 3।। <br> एका जटाजूट गंगा । एका शोभे लक्ष्मी पैं गा ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दोघे। तयां पायीं नमन माझें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवाने मस्तकावर जटा धारण केल्या आहेत तर विष्णुच्या मस्तकावर किरीट आणि कानांत कुंडले शोभून दिसत आहेत.कमळा ही विष्णुंची तर हिमालयाची कन्या पार्वती ही शिवाची अर्धांगिनी आहे. शिव गजचर्माचे (हत्तीच्या कातड्याचे)आसनावर विराजमान आहेत तर श्रीहरीनें वक्षावर भक्तवत्सलतेचे प्रतिक धारण केले आहे.सदाशिवाने मस्तकावरील जटांमध्ये गंगेचा प्रवाह बध्द केला आहे तर श्रीपतीने लक्ष्मीचा अंगिकार केला आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,या हरिहराच्या चरणांना ते वंदन करतात. '''3'''<br> एका शोभे कौपीन। एका पीतांबर परिधान।।1।।<br> एका कंठीं वैजयंती। एका रूद्राक्ष शोभती ।।2।।<br> एकाउदास वृत्ति सदा। एक भक्तांपाशीं तिष्ठे सदा।।3।।<br> एक एका ध्यान करिती। एक एकातें चिंतित।।4।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर। तया चरणी मज थार।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरानें कौपीन (लंगोटी) तर हरीने कमरेला पीतांबर कसला आहे.श्रीहरीच्या गळ्यांत वैजयंती तर श्रीहराच्या गळ्यांत रुद्राक्षाच्या माळा रूळत आहेत.श्रीहरी सदा भक्तांच्या मेळाव्यांत रममाण असतात तर शिव सर्वदा उदासीन वृत्ती धारण करतात.असा विरोधाभास असुनही दोघे एकमेकांचे सदासर्वकाळ ध्यान करतात आणि परस्परांच्या चिंतनांत मग्न असतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या हरिहरांच्या चरणकमळांचा आश्रय आपणास मिळावा. '''4'''<br> एक ध्याती एकमेकां । वेगळें अंतर नोहे देखा।। 1।।<br> ऐसी परस्परें आवडी। गूळ सांडुनी वेगळी नोहे गोडी ।।2।।<br> एकमेकांतें वर्णिती। एकएकांते वंदिती।। 3।।<br> एका जनार्दनीं साचार। सर्वभावें भजा हरिहर।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिहरांत वेगळा अंतराय नसून दोघेही एकमेकांचे ध्यान करतात.जशी गुळाचा गोडवा आणि गूळ परस्परांपासून वेगळे असू शकत नाहीत तसे हरिहर एकमेकांशी संलग्न आहेत.ते एकमेकांचे गुणवर्णन करून एक दुसर्याला वंदन करतात.एका जनार्दनीं सुचवतात, सर्वांनी हरिहराचे भजन करावे, या श्रेष्ठ धर्माचे आचरण करावे. '''5'''<br> हरिहरांसी जे करिती भेद। ते मतवादी जाण निषिद्ध।। 1।।<br> हरिहर एक तेथें नाहीं भेद। कांसयिसि वाद मूढ जनीं ।।2।।<br> गोडीसी साखर साखरेस गोडी। निवडितां अर्ध घडी दुजी नोहे।। 3।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर म्हणतात। मोक्ष सायुज्यता पायां पडे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शैव आणि वैष्णव यांच्या मध्यें जे भेद करतात,असे मत असलेल्या लोकांना निशिध्द मानावे.श्रीहरी आणि श्रीहर एकच स्वरूपी असतांना मूढपणे वाद घालणे निरर्थक आहे.साखरेची माधुरी आणि साखर वेगळी करता येत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिहर या मंत्रजपाने सायुज्य मुक्ती (वैकुंठ,कैलास) लोक प्राप्त होतो. '''6'''<br> होऊनी वैष्णव । जो कां निंदी सदाशिव ।।1।।<br> त्याचे न पहावें वदन। मुर्खाहुनी मूर्ख पूर्ण।। 2।।<br> भक्तीचा सोहळा । शिवें दाविला सकळां।। 3।।<br> एका जनार्दनीं वैष्णव। शिरोमणी महादेव ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिवशंकर स्मशानात एकांती बसून रामरूपाचे सतत ध्यान करतात.भक्ती कशी असावी याचे सर्वश्रेष्ठ उदाहरण शिवशंकर आहेत.असे असताना वैष्णवांनी सदाशिवाची निंदा करावी हे मूढपणाचे लक्षण मानले जाते. एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावाचा सोहळा दाखवणारे महादेव वैष्णवांचे शिरोमणी आहेत. '''7'''<br> शिव शिव नाम वदतां वाचे। नासे पातक बहूतां जन्मांचे ।।1।। <br> जो मुकुटमणी निका वैष्णव। तयाचें नाम घेतां हरे काळाचे भेव ।।2।। <br> तिहीं लोकीं श्रेष्ठ न कळे आगमां निगमां । तयाची गोडी ठाऊक श्रीरामा।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नका दुजा भावो । विष्णु तोचि शिव ऐसा निर्वाहो ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शिव शिव हे नाम वाचेने जपले असतां अनेक जन्मांचे पाप नाहिसे होते.शिवशंकर वैष्णवांचा मुकुटमणी असून त्याचे नाम काळाचे भय दूर करते.तिन्हीं लोकीं श्रेष्ठ असलेल्या शिवशंकराचा महिमा वेदशास्त्रांना कळत नाही. श्रीराम शिवाचा महिमा यथार्थपणे जाणतात. एका जनार्दनीं म्हणतात, शिव आणि विष्णु असा दुजाभाव नसावा.शिव तोच विष्णु असा भक्तिभाव मनीं दृढ धरावा. <br> '''8'''<br> हरिहराच्या चिंतनीं। अखंड वदे ज्याची वाणी।। 1।।<br> नर नोहे नारायण । सदा वाचे हरिहर जाण ।।2।।<br> पळती यमदूतांचे थाट। पडती दूर जाऊनी कपाट।। 3।।<br> विनोदें हरिहर म्हणतां। मोक्षप्राप्ती तयां तत्वतां ।।4।।<br> एका जनार्दनीं हरिहर । भवसिंधु उतरी पार ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक हरिहराच्या चिंतनांत मग्न होऊन नामसाधना करतो तो सामान्य माणूस नसून प्रत्यक्ष नारायणाचे रूप आहे असे समजावे.हरिहराचा नामजप ऐकून यमदूत दूर पळून जाऊन गिरीकंदरी लपून बसतात.विनोदाने जरी नाम मुखीं आले तरी सहज मोक्षप्राप्ती होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिहर भक्तांना संसार सागरातून पार करतात.<br> '''9'''<br> अलंकार जाहलेपणें । जेवीं असे निखळ सोनें ।।1।।<br> नाम भिन्न रूप एक। देहीं देहात्मा तैसा देख ।।2।।<br> गोडी आणि गूळ। नोहे वेगळे सकळ।। 3।। <br> जीव शीव नामें भिन्न। एकपणें एकचि जाण ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण । भेदरूपें दिसे भिन्न ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> सोन्याचे अलंकार घडवले तरी त्यातिल मूलद्रव्य सोनेच असते.भिन्न भिन्न नामरूपाच्या या सृष्टींत देहात्मा परमात्म्याचे अंश असतात.गूळ आणि गोडवा यांत वेगळेपणा नसतो.जीव आणि शीव ही नामे भिन्न असली तरी जीवशीव एकरूपच आहेत हे जाणून घ्यावे.सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात. नामरूपाचा भेद असल्याने जीवशिव भिन्न वाटतात.<br> '''10'''<br> जगाचा जनक बाप हा कृपाळु। दीनवत्सल प्रतिपाळू पांडुरंग ।।1।। <br> पहा डोळेभरी द्वैत तें टाकुनि। करील झाडणी महत्पापा ।। 2।। <br> ज्या कारणे योगी साधन साधिती। ती हे उभी मूर्ति भीमातटीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भक्त करूणाकर । ठेवुनी कटी कर उभा विटे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीनदुबळ्यांचा सांभाळ करणारा पांडुरंग विश्वाचा कृपाळू जन्मदाता आहे.मनातिल द्वैतभावना दूर करून डोळ्यांत प्राण आणून त्याचे दर्शन घ्यावे.या भगवंतासाठी योगी कठोर तप करतात तो करूणाकर भीमातटी कटीवर कर ठेवून विटेवर उभा आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावाने डोळे भरून दर्शन घेतल्यास तो महापापांची होळी करतो. '''11'''<br> अभेदावांचून न कळे| भक्तीचे महिमान । <br> साधितां दृढ साधन। विठ्ठलरूप न कळे।। 1।।<br> येथें पाहिजे विश्वास। दृढता आणि आस।<br> मोक्षाचा सायास। येथें कांहीं नकोची ।।2।। <br> वर्ण भेद नको याती। नाम स्मरतां अहोरात्रीं ।<br> उभी विठ्ठलमूर्ती । तयांपाशीं तिष्ठत।। 3।। <br> आशा मनिशा सांडा परतें। कामक्रोध मारा लातें।<br> तेणेंचि सरतें। तुम्ही व्हाल त्रिलोकीं।। 4।। <br> दृढ धरा एक भाव। तेणें चरणीं असे वाव। <br> एका जनार्दनीं भेव। नाहीं मग काळाचे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाच्या मनांत दृढ विश्वास आणि भक्ती नसेल तर विठ्ठलाचे खरे स्वरूप समजणार नाही. मनात शिव,विष्णु असा भेदभाव असेल तर भक्तीचा महिमा कळणार नाही. वर्णभेद,जातीभेद सर्व विसरून अहोरात्र नामस्मरण केल्यास विठ्ठलमूर्ती वाट पहात उभी राहते.भविष्यातील आशा, मनातिल ईच्छा,कामना,क्रोध यांना बाजुला सारून भक्तीमार्गाने वाटचाल सुरू केल्यास त्रैलोक्याचा धनी आपलासा होईल.त्याच्या चरणांशी आश्रय मिळेल. एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा साधकाला कळीकाळाची भिती राहणार नाही.<br> === श्रीदत्तनाममहिमा === '''1'''<br> धरीं अवतार विश्व तारावया। अंत्रीची अनुसूया गरोदर ।।1।। <br> ऋतुकाळ हेमंत नक्षत्र रोहिणी। शुक्लपक्ष दिनीं पूर्णतिथी ।।2।। <br> तिथी पूर्णिमा मास मार्गशीर्ष । गुरू तो वासर उत्सवात।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पूर्ण अवतार। निर्गुण निराकार आकारले।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मार्गशीर्ष महिना,हेमंत ऋतू, शुक्लपक्षांतिल पौर्णिमेची शुभ तिथी,रोहिणी नक्षत्र आणि गुरुवार या शुभ दिनी निर्गुण,निराकार परमेश्वराने विश्वकल्याणासाठी अवतार धारण करण्याचे ठरवून अत्री ऋषींची भार्या अनुसूयेचे पोटीं जन्म घेतला.एका जनार्दनीं म्हणतात, हा दत्तात्रयाचा पूर्ण अवतार आहे.<br> '''2'''<br> अव्यक्त परब्रह्म न्हाणी पायांवरी। अभेद नरनारी मिळोनियां ।।1।। <br> पीतांबर पदरें पुशिला घननिळा । निजविला निर्मळ पालखांत ।।2।। <br> निंब कातबोळ त्रिगुण त्रिखुंडी। प्रेमाचे आवडी सेवा माय।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त पाळण्यांत घातिला। हालविती त्याला अनुसूया।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तजन्माच्या उत्सव सोहळा साजरा करण्यासाठी अनेक स्त्री-पुरूष एकत्र जमले.अव्यक्त परब्रह्म दत्तात्रय या नामरूपाने अवतरले असतां सती अनुसूया त्याला पायांवर घेऊन न्हाऊ घालते,पीतांबराच्या पदरानें त्याचे अंग पुसते.या घननिळाला निर्मळ करून पाळण्यांत निजविते.कडुलिंबाची पाने,कात आणि सुंठ ही त्रीगुणी भुकटी सर्वांना प्रेमाने प्रसाद वाटते. एका जनार्दनीं म्हणतात, अनुसूया दत्ताचा पाळणा हलक्या हाताने झुलवते. '''3'''<br> दत्त वसे औदुंबरीं। त्रिशूळ डमरू जटाधारी।। 1।।<br> कामधेनु आणि श्वान। उभे शोभती समान ।।2।।<br> गोदातीरीं नित्य वस्ती। अंगीं चर्चिली विभुती ।।3।।<br> काखेमाजीं शोभे झोळी। अर्धचंद्र वसे भाळीं ।।4।।<br> एका जनार्दनीं दत्त। रात्रंदिनीं आठवित ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> औदुंबर वृक्षाच्या छायेत दत्तगुरूंचा निवास असतो.या जटाधारी देवाने हतांत त्रिशूळ आणि डमरू धारण केले आहेत.अंगाला विभुतीचे लेपन केले असून कपाळावर अर्धचंद्राची कोर शोभून दिसत आहे.गाय आणि कुत्रा पायाशी उभे आहेत.खांद्यावर भिक्षेची झोळी आहे.गोदावरी नदीच्या तीरावर दत्तात्रयाची नित्य वस्ती असते.एका जनार्दनीं या दत्तगुरूंचे रात्रंदिवस स्मरण करतात.<br> '''4'''<br> दत्त माझा दीनानाथ। भक्तालागीं उभा सतत।। 1।।<br> त्रिशूळ घेऊनियां करीं। उभा असे भक्ताद्वारीं।। 2।। <br> भाळीं चर्चिली विभुती। रूद्राक्षाची माळ कंठीं ।।3।। <br> जवळी असे कामधेनु। तिचा महिमा काय वानुं।। 4।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। रूप राहिलें हृदयांत।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरू हे दीनांचे नाथ असून भक्तांच्या रक्षणासाठी हातांत त्रिशूळ घेऊन भक्तांच्या दारांत उभे आहेत.त्यांच्या पायाशी कामधेनु उभी असून तिचा महिमा अवर्णनीय आहे. कंठांत रूद्राक्षाची माळ असून कपाळी विभुती लावली आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे रूप अंत:करणांत भरून राहिले आहे. '''5'''<br> हातीं कमंडलु दंड। दत्तमूर्ति ती अखंड।। 1।। <br> ध्यान लागो माझे मना। विनवितो गुरुराणा ।।2।। <br> हृदयीं वसे क्षमा शांती ।।3।। <br> तोचि चित्तांत आठव। गुरूराज दत्त देव ।।4।।<br> एका जनार्दनीं दत्त। तद्रूप हें झालें चित्त।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हातांत कमंडलु आणि अखंड दंड घेतलेल्या गुरूमुर्तिचे मनाला अखंड ध्यान लागावे,हृदयांत सतत क्षमा शांती नांदावी, गुरूराज दत्त देवाचे सतत स्मरण राहावे अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''6'''<br> आयुष्य जाय माझें व्यर्थ। दत्त समर्थ महाराज।। 1।।<br> धांव धांव लवकरी । करूणा करी गुरूराया।। 2।। <br> मी तव अनाथ अपराधी। हीनबुध्दि स्वामीया ।।3।। <br> काळ घाला पडिलावरी। धांव श्रीहरी लवलाह्या ।।4।। <br> दत्ता पतित पावना। शरण एका जनार्दना ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं समर्थ दत्त महाराजाची विनवणी करीत आहेत.आपण अनाथ अपराधी असून गुरूकृपे शिवाय आयुष्य व्यर्थ जात आहे.काळाचा घाला पडल्यावर दत्तगुरूंनी त्वरित धावून यावे,करूणा करावी.पतिताला पावन करावे.<br> '''7'''<br> धांवे पावे दत्तराजा । महाराजा गुरुराया ।।1।। <br> अनाथासी सांभाळावें। ब्रीद पावन आपुलें ।।2।।<br> तूजविण सोडवितां । नाहीं त्राता दुसरा।। 3।।<br> महादोषी पतितालागीं । करा वेगीं उध्दार ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दत्ता। अवधूता माय बापा ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनाथांचा नाथ हे दत्तराजाचे पावन ब्रीद असून भक्तजनांना तारणारा दुसरा त्राता नाही.महादोषी, पतित जनांचा उध्दार करण्यासाठी,अनाथांना सांभाळण्यास साठी दत्त महाराजांनी धांव घ्यावी अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''8'''<br> वेधोनि गलें माझें मन। हारपलें दुजेपण ।।1।।<br> ऐसी ब्रह्ममूर्ति दत्त। बोतलीसे आनंदभरित ।।2।। <br> तयाविण ठाव । रिता कोठें आहे वाव ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भरला। सबाह्य अभ्यंतर व्यापिला ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्ताची ब्रह्ममूर्ति पाहून मन वेधले गेले. मनांतले सारे द्वैतभाव मावळलें. सर्व विश्वांत आतबाहेर हे ब्रह्मरूप व्यापून राहिलें आहे असा साक्षात्कार झाला. मन आनंदित झाले असा दत्तभेटीचा अनुभव एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''9'''<br> ऐसी जगाची माऊली । दत्तनामे व्यापुनी ठेली ।।1।।<br> जावें जिकडे तिकडे दत्त। ऐशी जया मति होत ।।2।।<br> तया सांकडेंचि नाहीं । दत्त उभा सर्वां ठायीं ।।3।।<br> घात आघात निवारी। भक्तां बाहे धरी करीं ।।4।।<br> ऐशी कृपाळु माउली। एका जनार्दनीं देखिली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जिकडे जावे तिकडे दत्त असा अस्तिक्य भाव ज्या साधकाच्या मनांत निर्माण होतो त्याला कोणतेही कोडे (संकट) पडत नाही. अंगावर पडणार्या घात आघातांचे निवारण करण्यासाठीं प्रत्यक्ष दत्त माऊली सर्व ठिकाणीं उभी असते. भक्तांना हात धरून सावरते.अशी जगन्माता दत्त या नामाने विश्वविख्यात आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं आपण त्या माऊलीचे दर्शन घेतले आहे असे सांगतात.<br> '''10'''<br> लावण्य मनोहर प्रेमाचा पुतळा। <br> देखिलासे डोळां दत्तराव ।।1।। <br> चरणीं घातली मिठी। प्रेम दुणावे पोटीं। <br> पाहतां हारपली दृष्टि दुजेपणा ।।2।।<br> मन माझें वेधलें परिपूर्ण भरलें। <br> एका जनार्दनीं सांठविलें हृदयीं दत्त।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत मनोहर लावण्यपूर्ण प्रेमाचा पुतळा डोळ्यांनी प्रत्यक्ष बघितला असा अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. या दत्त दर्शनाने मनातील द्वैतभाव विलयास गेला. चरणांना मिठी घालतांच अंत:करणातिल प्रेमभावाला भरती आली.मन भक्तीप्रेमाने परिपूर्ण भरले.एका जनार्दनीं म्हणतात, हे सद्गुरू रूप हृदयांत पूर्णाशांने साठवले.<br> '''11'''<br> आमुचे कुळीचें दैवत । श्रीगुरुदत्तराज समर्थ ।।1।।<br> तोचि आमुचा मायबाप । नाशी सकळ संताप।। 2।। <br> हेंचि आमुचे व्रत तप। मुखीं दत्तनाम जप।। 3।। <br> तयाविण हे सुटिका नाहीं नाहीं आम्हां देखा।। 4।। <br> एका शरण जनार्दनीं। दत्त वसे तनमनीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं सांगतात, श्रीगुरुदत्त हे त्यांच्ये कुळदैवत आहे.सर्व प्रकारचे संसार ताप नाहिसे करणारे मायबाप आहेत.दत्तगुरुंची सेवा हे त्यांच्या घराण्याचे व्रत असून सर्व द्वंद्वात्मक दु:खे दूर करण्यासाठी दत्तनामाचा जप ही च साधना आहे.दत्त गुरु त्यांच्या तन मनीं ध्यानीं वास करतात.दत्तगुरुंशिवाय त्यांना दुसरा तरणोपाय नाही.<br> '''12'''<br> आत्मज्ञान बिंबलें हृदयीं । दत्त वोळखिला ठायीं।। 1।।<br> पारिखेपणा दूर केला । अवघा दत्तचि गमला ।।2।।<br> नामें पावन चराचरें । तें दत्तनाम दोन अक्षरें ।।3।।<br> एका जनार्दनीं छंद। दत्तनामें लागला वेधु ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू कृपेने चित्तांत आत्मज्ञानाचा उदय झाला. दत्तगुरुंची ओळख पटली.दुरावा नाहिसा झाला.सर्वाठायीं दत्तरूप भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय आला.दत्तनामानें चराचर पावन झाले.दत्त या दोन अक्षरी नामाचा मनाला छंद जडला.मनाला दत्त दर्शनाचा वेध लागला असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''13'''<br> श्रीगुरूकृपे दत्त वोळखिला । हृदय डोल्हार्यावरी बैसविला।<br> अभेद पूर्ण चांदवा तेथें दिला। शुध्द भक्तीनें दत्त पूजियेला ।।1।। <br> दत्त चरणीं मज लागलीसे गोडी । भवभयाची तुटोनी गेली बेडी।। ध्रृ0।। <br> सोहं गुढी तेथें उभारली। मंत्र उपदेशें देहबुध्दि गेली।<br> पूर्ण निवृत्ती प्रवृत्तीही धाली। सहज पूर्णानंद पूर्णता आली।। 2।। <br> जिकडे पाहे तिकडे चक्रपाणी । बोलावयाची राहिली शिराणीं। <br> जनीं वनीं एकात्मता खाणीं। एका जनार्दनीं रंगलीसे वाणी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु कृपेने दत्तस्वरुपाची ओळख पटली. हृदयाच्या हिंदोळ्यावर दत्तगुरुंची स्थापना करून अभेद भावभक्तीने दत्ताचे पूजन केले.दत्तचरणाची गोडी निर्माण होऊन संसार भयाची शृंखला गळून पडली.दत्त नाममंत्राने देहबुध्दी विलयास जाऊन स्वानंदाची गुढी उभारली.प्रवृतीची पूर्ण निवृत्ती झाल्याची अनुभूती आली.अंत:करणांत सहज पूर्णानंदाची भरती आली.जनीं वनीं सर्वत्र,जिकडे पहावे तिकडे चक्रपाणी एकात्मरूपाने व्यापून आहे याची जाणीव झाली. एका जनार्दनीं म्हणतात, या असामान्य अनुभूतीचे वर्णन करताना वाणी रंगून गेली.<br> '''14'''<br> स्वानंदे आवडी दत्त पाहूं गेलों डोळां। तंव चराचर अवघे श्रीदत्तची लीला।। 1।। <br> विस्मयो दाटला आतां पाहूं मी कैसें। देखता देखणें अवघें दत्तचि दिसे।। 2।। <br> असे आणि नसे हा तंव विकल्प जनांत। जनीं जनार्दन निजरूपें दत्त ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तेथें अद्वय नित्य। सबाह्य अभ्यंतरी दत्त नांदत।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत आनंदाने दत्त दर्शनाची आवड पूर्ण करण्यासाठी गेलो असतां सर्व चराचर सृष्टी ही दत्ताचिच लीला आहे असा अनुभव आला.दत्त,दर्शन आणि देखावा ही त्रिपुटी विलयास जावून सगळीकडे दत्तरूपच भरले आहे असा अनुभव येवून मनाला विस्मय वाटला.असणे,नसणे हा विकल्प जावून अद्वैताची नित्य भावना चित्तांत दाटून आली.विश्वांत आणि अंतरांत एकच दत्त नांदत आहे याची खात्री पटली.सद्गुरु जनार्दन हे निजरुपाने दत्तस्वरूप आहेत असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''15'''<br> मनासी स्थिरता नामें दत्त वेध । दुजा नाहीं छंद आणीक कांहीं।। 1।। <br> म्हणोनि संकल्प दृढ झाला पायीं। दत्तावांचुनी ठायीं नोहे कांहीं ।।2।। <br> पाहतां पाहाणे परतलें मन। पाहण्याचें विंदान विसरले।। 3।। <br> एका जनार्दनीं परब्रह्म पुतळा। दत्त देखिला डोळां आत्मदृष्टी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अत्यंत एकाग्रतेने दत्त नामाचा जप करण्याशिवाय वेगळा छंद नसल्याने मनाचा निश्चय दृढ झाला.दत्त भजनाशिवाय दुसरा विचार मनाला सुचेनासा झाला.दत्त दर्शनाची ओढ संपली.एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तगुरू हा परब्रह्म पुतळा आत्मदृष्टीने पाहिला.<br> '''16'''<br> त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती वेगळा। पाहे तो सांवळा दत्तरावो।। 1।।<br> मन माझे वेधलें दत्ताचे चरणीं। नाहीं आन मनीं दुजा छंद ।।2।। <br> परात्पर पहावा हृदयी तैसा ध्यावा। एका जनार्दनीं सांठवावा दत्त मनीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्रह्मा रजोगुणी, विष्णु सत्वगुणी, महेश तमोगुणी असे मानतात परंतु सांवळा दत्तगुरू या त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती पेक्षा वेगळा,गुणातित आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,मन दत्तचरणीं गुंतले,मनाला दुसरा छंद उरला नाही. दत्तराज नयनांनी पहावा,हृदयांत ध्यान करावे आणि मनांत सांठवावा.<br> '''17'''<br> दत्तात्रय नाम । नित्य जपे जो निष्काम।। 1।। <br> तया नाहीं द्वैतभाव। दृष्टि दिसे गुरूराव।। 2।। <br> दत्ताविण नसे स्थान। दत्तरूप जनवन।। 3।। <br> ध्यानीं मनीं दत्तराज। दत्ताविण नांही काज।। 4।। <br> एका जनार्दनीं जपा। दत्तनाम मंत्र सोपा।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप निष्कामपणे कोणतिही वासना मनांत न ठेवतां करतो त्याला दत्तगुरू स्वता: दर्शन देतात, त्या भक्ताचा द्वैतभाव नाहिसा होतो.जनीं,वनीं,स्वप्नीं दत्तरूप प्रत्ययास येते.ध्यानी मनीं दत्ताशिवाय अन्य कांहीं जाणवत नाही. एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तनामाचा सोपा मंत्र जपावा.<br> '''18'''<br> खुंटलासे शब्द बोलता आनंद। सर्व ब्रह्मानंद कोंदाटला ।।1।। <br> तें हें दत्तनाम आवडी आदरें। उच्चारी सोपारें सर्वकाळ ।।2।। <br> कलिमाजीं सोपें दत्तनाम घेतां। संसाराची वार्ता उरो नेदी ।। 3।। <br> एका जनार्दनीं लागलासे छंद। दत्तनामें आनंद सर्वकाळ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप करतांना जो आनंद मिळतो त्याचे वर्णन करतांना शब्द सापडत नाही, तो आनंद शब्दातीत असतो.कलियुगांत सोपे दत्तनाम घेतांना संसाराचा विसर पडतो.ह्या दत्तनामाचा जप अत्यंत आदराने मनापासून करावा. एका जनार्दनीं म्हणतात.दत्तनामाचा छंद म्हणजे सर्वकाळ टिकणारा आनंद! '''19'''<br> दत्त नामाचा उच्चार । मुखीं वसे निरंतर।। 1।। <br> तयापाशीं शांति क्षमा। प्राप्त होय निजधामा।। 2।। <br> सर्व सुखें तयापाशीं। ऋध्दिसिध्दि त्याच्या दासी।। 3।। <br> भुक्ति मुक्ति लोटांगणीं । लागताती त्या चरणीं।। 4।। <br> म्हणे एका जनार्दन मना लागलेंसे ध्यान।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने सदासर्वदा दत्तनामाचा उच्चार करणार्या साधकाच्या मनांत सतत क्षमा,शांती नांदत असते.ऋध्दि सिध्दि दासी बनून सेवा करतात.भुक्ति,मुक्ति आदराने चरणवंदन करतात. सर्व सुखे प्राप्त होतात.एका जनार्दनीं दत्तगुरूंचे निरंतर ध्यान लागावे अशी प्रार्थना करतात. '''20'''<br> सर्व पर्वकाळ दत्त वदतां वाचे। आणिक सायासाचे मूळ खुंटे।। 1।। <br> म्हणा दत्त दत्त म्हणा दत्त दत्त । म्हणा दत्त दत्त वेळोवेळां।। 2।। <br> काळ वेळ कांही न लगे तत्वतां। नाम उच्चारितां दरुशन।। 3।। <br> भोळ्या भावीकांसी जप मंत्रावळी। दत्तनाम माउली सोपा जप।। 4।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। निवारे भवताप दरूशनें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप करण्यास काळ वेळाचा विचार करण्याचे कारण नाही. हा पवित्र मंत्र वाचेने वदतांना सदा पर्वकाळ असतो. भोळ्या भाविकांना ही मंत्रावळी सहज सोपी आहे. नाम उच्चारतांच दत्त माउलीचे दर्शन होते.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,दत्त नामाचा महिमा असा आहे की,दत्तदर्शनाने सर्व भवतापांचे निवारण होते. <br> '''21'''<br> दत्त दत्त म्हणे वाचे। काळ पाय वंदी त्याचे ।।1।।<br> दत्तचरणीं ठेवीं वृत्ती। होय वृत्तीची निवृत्ती ।।2।। <br> दत्तरूप पाहे डोळा। वंद्य होय कळिकाळा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। हृदयीं वसे सदोदित।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वाचेने दत्तनामाचे स्मरण करणाऱ्या भाविकाचे चरणवंदन प्रत्यक्ष काळ करतो. मनाच्या सगळ्या वृत्ती दत्तचरणी समर्पित केल्याने वृत्तींची निवृत्ती होते.दत्तरूपाचे दर्शन लाभलेला भक्त कळिकाळास वंद्य होतो असे सांगून एका जनार्दनीं हृदयांत दत्तगुरूंनी निरंतर वास करावा अशी प्रार्थना करतात. <br> '''22'''<br> म्हणता दत्त दत्त। दत्त करी गुणातीत।। 1।। <br> दत्तनामाचा निजछंद। नामें प्रगटे परमानंद ।।2।। <br> निज भाव समर्थ। जेथें नाम तेथें दत्त।। 3।। <br> एका जनार्दनीं दत्त। दत्त करी देहातीत ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तनामाचा जप साधकाला सत्व,रज,तम या गुणविकारां पासून मुक्त करतो.दत्तनामाचा छंद मनाला उच्च प्रतीचा आनंद देतो.जेथे नाम तेथे दत्त येऊन उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, दत्तनामाचे स्मरण भक्ताची देहबुध्दी नाहिसी करून आत्मबुध्दी प्रदान करते.<br> === श्रीदत्तमानसपूजा === '''1'''<br> केलें आवाहन। जेथें नाहीं विसर्जन।। 1।। <br> भरला ओतप्रोत। स्वामी माझा देव दत्त।। 2।। <br> गातां येत नाहीं । पूर्ण सुलीनता पाही।। 3।। <br> एका जनार्दनीं खूण। विश्वीं भरला परिपूर्ण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपला स्वामी गुरू देव दत्त सर्व विश्वांत परिपूर्णपणे ओतप्रोत भरला आहे हीच मनाला पटलेली एकमेव खूण आहे असे अती विनम्रपणे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, पूजेसाठी दत्तगुरुंना आवाहन करावे तेथें विसर्जन करावे लागत नाही.<br> '''2'''<br> अनन्य आवरी उदक निर्मळ । वासना सोज्वळ नम्रपणें ।।1।। <br> प्रक्षाळिले पाय वाही एक माथा। हृदयीं प्रीति धरितां प्रेमलाभ ।।2।। <br> घेऊनियां तीर्थ इंद्रियें तों धालीं। सकळ निवालीं जनार्दनीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सोज्वळ वासनेच्या निर्मळ पाण्यानें कमंडलू भरून नम्रपणे दत्तगुरूंचे चरण प्रक्षालन केले. मस्तकावर अभिषेक केला.हृदयातील भक्तीभावाने प्रेमलाभ झाला.चरणतीर्थ घेऊन सर्व इंद्रिये तृप्त झाली आणि जनार्दन स्वरूपी एकरूप झाली.<br> '''3'''<br> चोहों देहांची क्रिया । अर्घ्य दिले दत्तात्रया ।।1।। <br> जे जे कर्म धर्म । शुध्द सबळ अनुक्रम।। 2।। <br> इंद्रिय क्रियाजात । कांहीं उचित अनुचित ।।3।। <br> आत्मा माझा देवदत्त। एका जनार्दनीं स्वस्थ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्थूल सुक्ष्म कारण महाकारण या चारी देहांच्या कर्म, धर्म,शुध्द, सबळ या चारी क्रिया दत्तात्रयाला अर्पण केल्या. इंद्रियांच्या कडुन घडणाऱ्या उचित अथवा अनुचित क्रिया दत्तचरणी पदार्पण केल्या.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, आत्मतत्त्व देवदत्त असल्याने चित्त स्थिर झाले. '''4'''<br> संचित क्रियमाण । केलें सर्वांचे आचमन ।।1।। <br> प्रारब्ध शेष उरलें यथा। तेथें ध्याऊं सद्गुरुदत्ता ।।2।। <br> झालें सकळ मंगळ। एका जनार्दनीं फळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चांगल्या, वाईट कर्मांचे जे साचलेले फळ होते ते आचमन करून गिळून टाकले.जे प्रारब्धाचे (पापपुण्याचे) फळ भोगायचे राहिले असेल त्या साठी सद्गुरूदत्ताचे ध्यान करावे असे सांगून एका जनार्दनीं समाधानाने म्हणतात, सर्व मंगलमय क्रियांचे फळ मिळालें.<br> '''5'''<br> वर्णावर्ण नाहीं । हेचि प्रावर्ण त्याचे ठायीं ।।1।। <br> पराभक्तीची पालवीं । जिवो अज्ञाना मालवी।। 2।। <br> करा करा जन्मोध्दार। हरिभक्तीचा बडिवार।।3।। <br> एका जनार्दनीं बोध । दत्तापायीं तो स्वानंद।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरू स्वरूपी वर्णावर्णांचा भेदाभेद नाही हेच त्या स्वरूपाचे वैशिष्ट्य आहे.पराभक्ती ही जिवाचे अज्ञान नाहिसे करते.जीवाचा जन्मोध्दार करते.एका जनार्दनीं म्हणतात दत्तगुरूंचा हा बोध मनाला स्वानंद देतो.<br> '''6'''<br> गंध ग्रहण घ्राणता। त्रिपुटीं मांडिली सर्वथा ।।1।। <br> सुबुध्दि सुगंध चंदन । केलें दत्तात्रया अर्पण।। 2।। <br> शांति क्षमा अक्षता। तिलक रेखिला तत्वतां ।।3।। <br> एका जनार्दन। करूनि साष्टांगें नमन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सुबुध्दीरूपी सुगंधी चंदन दत्तात्रयाला अर्पण केले. सुगंध,सुगंध घेण्याची क्रिया सुबुध्दीरूपी चंदन ही त्रिपुटी लयास जाऊन दत्तगुरूंच्या ठायीं सुबुध्दी तद्रुप झाली.शांती,क्षमा रूपी तिलक रेखून त्यावर अक्षता लावल्या.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशी मानसोपचाराने पूजा करून साष्टांग नमन केले.<br> '''7'''<br> आत्मज्ञान वैश्वानरीं । धूप जाळिला सरोभरी ।।1।।<br> तेणें मातला परिमळ। पिंडब्रह्मांडीं सकळ।। 2।।<br> वासाचा निजवास। एका जनार्दनीं सुवास।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> आत्मज्ञान रूपी धूप अग्नींत (वैश्वानर) टाकला असतां विश्वातिल सर्व चराचर सृष्टींत या आत्मज्ञानाचा परिमळ(सुवास)दरवळला. एका जनार्दनीं या मानसपूजेचे असे वर्णन या अभंगात करतात. <br> '''8'''<br> ज्ञानदिपिका उजळी। नाहीं चिंतेची काजळी ।।1।। <br> ओवाळिला देवदत्त। प्रमें आनंद भरित।। 2।। <br> उष्ण चांदणें अतीत। तेज कोंदलें अद्भुत ।।3।। <br> भेदाभेद मावळले। सर्व विकार गळालें।। 4।। <br> एका मिळवी जनार्दन ।तेजीं मिळाला आपण ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानरूपी दिपिका (निरांजन) पेटविले, चिंतेची काजळी नसलेला स्निग्ध,अपूर्व प्रकाश सभोवती कोंदून राहिला. मनातिल द्वैतभाव,भेदाभेद क्षणांत मावळले, सारे मनोविकार गळून पडले.एका जनार्दनीं म्हणतात, चित्त सद्गुरू जनार्दन स्वामींशी एकरूप झाले.तेजांत मिळून मिसळून गेले.<br> '''9'''<br> अहंममता घारीपुरी। समूळ साधली दुरी ।।1।। <br> चतुर्विध केलीं ताटें। मानीं शरण गोमटें।। 2।। <br> मन पवन समर्पिलें। भोग्य कृत्य हारपलें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं भोजन। तृप्त झालें त्रिभुवन ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अहंकार आणि ममता यांना मुळांसह उपटून टाकून गुरूचरणी संपूर्ण शरणागती पत्करली.चंचल मन दत्तगुरूंना समर्पित केले.सर्व भोग भोगण्याच्या ईच्छेसह हरपून गेले. एका जनार्दनीं म्हणतात, हे चतुर्विध (चार प्रकारचे) भोजन करून स्वर्ग,पाताळासह पृथ्वी हे त्रिभुवन तृप्त झाले.<br> '''10'''<br> नाम मंगळा मंगळ। झालें जन्माचें सफळ।। 1।।<br> दत्त जीवींचे जीवन। दत्त कारणा कारण ।।2।। <br> अनुसुयात्मजा पाही। देहभाव उरला नाहीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं दर्शन। चित्त झाले समाधान।। 3 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> दत्तगुरूंचे नाम सर्व मांगल्याचे मांगल्य आहेत.विश्वांत ज्या मंगल घटना घडतात त्या घडवण्याचे मूळ कारण म्हणजे दत्तगुरू होत.अनुसुया पुत्र दत्त गुरूंचे दर्शन झाले आणि देहभाव लयास गेला.चित्त समाधानरूप झाले.जन्म सफळ झाला.मनातिल कृतार्थ भावाचे वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> === श्रीहरिनाममहिमा === '''1'''<br> कलियुगामाजीं एक हरिनाम साचें। मुखें उच्चारितां पर्वत छेदी पापांचे ।।1।।<br> सर्वभावें भजा एक हरिचें नाम। मंगला मंगल करील निर्गुण निष्काम।। 2।। <br> दोषी अजामेळ तोहि नामें तरला। हरिनामें गणिकेचा उध्दार जाहला ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नाम सारांचे सार। स्त्रियादी अंत्यजा एकदांचि उध्दार।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगांत हरिनामच केवळ सत्य असून अनंत पापांचे पर्वत छेदून टाकण्याचे सामर्थ्य हरिनामांत आहे.हरिनाम साधकाला निर्गुण,निष्काम करते.पातकी अजामेळ हरिनामाने तरला,गणिकेचा उध्दार झाला.स्त्रिया, अंत्यज यांचा उध्दार करणारे हरिनाम सर्व साधनांचे सार आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''2'''<br> जगीं तो व्यापक भरूनी उरला। शरण तूं तयाला जाय वेगीं।। 1।। <br> उघडा मंत्र जाण वदे नारायण। नोहे तुज विघ्न यमदूत ।।2।। <br> अखंड वाचेसी उच्चार नामाचा ।तेणें कळिकाळाचा धाक नाहीं।। 3।। <br> एका जनार्दनीं संतसेवेविण । आणिक साधन नाहीं दुजें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व जगाला पूर्णत:जो व्यापून उरला आहे त्या नारायणाला सर्वभावे शरणागत होऊन नारायण नामाचा अखंड जप केल्याने कळिकाळाचे भय संपून यमदूताचे विघ्न टळेल.नारायण नामाचा महिमा संतसेवे शिवाय कळणार नाही.असे एका जनार्दनीं सुचवतात.br> '''3'''<br> नाम ही नौका तारक भवडोहीं। म्हणोनि लवलाही वेग करा ।।1।। <br> बुडतां सागरीं तारूं श्रीहरी। म्हणोनि झडकरी लाहो करा।। 2।। <br> काळाचा तो फांसा पडला नाहीं देहीं । म्हणोनि लवलाही लाहो करा ।।3।।<br> एका जनार्दनीं लाहो करा बळें। सर्वदा सर्वकाळें लाहो करा।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संसार सागर तारून नेणारी नौका म्हणजे श्रीहरिचे नाम! या साठी त्वरा करून नामसाधनेला प्रारंभ करावा. काळाचा फांस देहाला पडण्यापूर्वी सदासर्वदा हरिनाम नौकेचा आसरा घ्यावा असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात.<br> '''4'''<br> सर्वांवरी वरिष्ठ सत्ता । वाचे गातां हरिनाम।। 1।।<br> साधन सोपें पाहतां जगीं। साडांवी उगी तळमळ ।।2।। <br> रामनामें करा ध्यास। व्हा रे उदास प्रपंचीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं मन। करा वज्राहुनी कठीण ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामजप ही सर्वांत सोपी साधना असून नामजपाने सर्वांवर सत्तासामर्थ्य प्राप्त होते.प्रपंचांत उदासिन वृत्ती धारण करून ,मनाची तळमळ शांत करून रामनामाचा ध्यास घ्यावा.मन वज्रासारखे कठीण करून साधनेंत निमग्न व्हावे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''5'''<br> नामें पाषाण तरले। महापापी उध्दरिले।<br> राक्षसादी आसुर तरले। एका नामे हरिच्या।। 1।। <br> घेईं नाम सदा। तेणें तुटेल आपदा। <br> निवारेल बाधा। पंचभूतांची निश्चयें ।।2।।<br> हो कां पंडित ब्रह्मज्ञानी। तरती तारिती मेदिनी।<br> शरण एका जनार्दनीं । नाम उच्चारणीं आनंद।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने महान पापी लोकांचा उद्धार झाला.राक्षसगण, आसूर तरले.हरिनामाने कष्ट, यातना दूर होतात.सर्व संकटे टळतात.पंचभूतांच्या बाधेपासून निवारण होते.महापंडित आणि ब्रह्मज्ञानी स्वता:उध्दरून जातात आणि पृथ्वीवरील अनेकांचा उद्धार करतात.जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं नामसाधनेंत आनंदाने रममाण होतात.<br> '''6'''<br> जों विनटला श्रीहरिचरणीं । त्यासी भवबंधनीं श्रम नाहीं।। 1।। <br> देव उभा मागें पुढें। वारी सांकडें भवाचें।। 2।।<br> नामस्मरणीं रत सदा। तो गोविंद आवडे।। 3।।<br> त्याचे तुळणें दुजा नाहीं। एका पाही जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक हरिचरणांना कायमचा जोडला गेला तो भवबंधनात असूनही विश्रांती पावला. देव अशा भक्ताच्या मागे पुढे उभा राहून त्या भक्ताची संकटे दूर करतो.नामस्मरणांत रंगून गेलेला भक्त गोविंदाला आवडतो.तो भक्त अतुलनीय असतो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''7'''<br> हरिनामें तरले। पशुपक्षी उध्दरले ।।1।।<br> ऐशी व्याख्या वेदशास्त्रीं ।पुराणें सांगताती वक्त्रीं ।।2।।<br> नामें प्रल्हाद तरला। उपमन्यु अढळपदीं बैसला ।।3।।<br> नामें तरली ती शिळा । तारियेला वानरमेळा ।।4।। <br> हनुमंत ज्ञानी नामें । गणिका निजधामीं नामें ।।5।। <br> नामें पावन वाल्मिकी ।नामें अजामेळ शुध्द देख ।।6।। <br> नामें चोखामेळा केला पावन। नामे कमाल कबीर तरले जाण ।।7।। <br> नामें उंच नीच तारिलें। एका जनार्दनीं नाम बोले ।।8।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने प्रल्हाद सारखा निष्ठावंत भक्त हिरण्यकश्यपू सारख्या महापापी असुराने निर्माण केलेल्या जीवघेण्या संकटातून सुखरूप बाहेर पडून उध्दरून गेला.उपमन्युला अढळपद प्राप्त झाले.पोपटाला रामनाम शिकवतांना घडलेल्या पुण्याईने गणिका निजधामी पोचली.रामनामाच्या अखंड उपासनेनें भक्त हनुमान बुद्धिवंत आणि शक्तिमान हे बनून श्रीराम कार्यांत अग्रणी ठरला.वानरसेनेसह अमर झाला.उफराट्या नामाच्या जपाने वाल्याकोळी वाल्मिकी नामे ऋषीपदाला पोचला.तर अजामेळ शुध्द झाला.चोखामेळा,कमाल कबीर यांसारखे अनेक उंचनीच नामसाधनेने तरले.नामभक्तीने केवळ मानवच नव्हे तर पशुपक्षी आणि जड पाषाण सुध्दां तरले असा नाममहिमा पुराणांत वर्णिला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात.<br> '''8'''<br> जेथें हरिनामाचा गजर । कर्म पळतसे दूर।। 1।।<br> नाम निर्दाळी पापातें । वदती शास्त्र ऐशी मतें।। 2।।<br> पापाचे पर्वत। नाम निर्दाळी सत्य ।।3।।<br> नामजप जनार्दन। एका जनार्दनीं पावन।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाचा गजराने कर्माची बरीवाईट फळे दूर पळतात.पापांचे निर्दालन होते. पांपाचे पर्वत कोसळून पडतात.असे मत साही शास्त्रे मांडतात.हे सत्यवचन असून गुरुमुखातून प्रगट झाले आहे असे सांगून नामजपाने आपण पावन झालो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> === हरिपाठ === '''1'''<br> हरीचिया दासा हरि दाही दिशा। भावें जैसा तैसा हरि एक ।।1।। <br> हरि मुखीं गातां हरपली चिंता। त्या नाहीं मागुता जन्म घेणें।। 2।। <br> जन्म घेणें लगे वासनेच्या संगे। तेचि झाली अंगे हरिरूप ।। 3।। <br> हरिरूप झाले जाणणें हरपलें। नेणणे तें गेलें हरीचे ठायीं ।।4।।<br> हरिरूप ध्यानीं हरिरूप मनीं। एका जनार्दनीं हरी बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीदासांना सारे विश्व हरीरूपाने ओतप्रोत व्यापले आहे असा अनुभव येतो.मुखानें हरीगुण गांत असताना मनाच्या सर्व चिंता हरपून जातात.जन्म-मरणाची येरझार चुकते.विषय वासनेमुळे परत परत जन्म घ्यावा लागतो.या वासनाच हरिरूप होतात.जाणणे,नेणणे यावृत्ती हरिरूपांत विलीन होतात.ध्यानी मनीं केवळ हरीरूप दिसते.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''2'''<br> हरि बोला हरि बोला नाहीं तरी अबोला। व्यर्थ गलबला करूं नका।। 1।।<br> नको नको मान नको अभिमान। सोडी मीतूंपण तोचि सुखी।। 2।। <br> सुखी जेणें व्हावें जग निववावें। अज्ञानी लावावें सन्मार्गासी ।।3।।<br> मार्ग जया कळे भाव भक्तिबळें। जगाचिये मळें न दिसती।। 4।।<br> दिसती जनीं वनीं प्रत्यक्ष लोचनीं। एका जनार्दनीं ओळखिलें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मुखाने हरीचे नाम घ्यावे किंवा मौन धारण करावे.मान आणि अभिमान यांचा विचार न करतां मीतूंपणाचा त्याग करणारा सुखी होतो.अजाण लोकांना सन्मार्गाला लावून जगांत शांतता निर्माण करावी.भावभक्तीने योग्य मार्ग सापडला आहे असे अनेक संत प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसतात.असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''3'''<br> जें जें दृष्टी दिसे तें तें हरिरूप। पूजा ध्यान जप त्यासी नाहीं।। 1।।<br> वैकुंठ कैलासीं तीर्थक्षेत्रीं देव। तयाविण ठाव रिता कोठें।। 2।। <br> वैष्णवांचे गुह्य मोक्षाचा एकांत। अनंताचा अंत पाहतां नाहीं।। 3।। <br> आदि मध्य अंतीं अवघा हरि एक। एकचि अनेक एक हरी।। 4।। <br> एकाग्र जीव तेचि दोन्ही। एका जनार्दनीं ऐसें केलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे नजरेस पडते ते ते हरिचेच रूप आहे असा आस्तिक्य भाव ज्याच्या मनांत निर्माण झाला आहे त्याला ध्यान धारणा,जप,पूजाअर्चा या बाह्य उपचारांची गरज नाही.केवळ वैकुंठ,कैलास किंवा तीर्थक्षेत्रीच काय पण सर्व विश्वांत देव अंतर्बाह्य व्यापून राहिला आहे.वैष्णवांच्या हभक्तीचे रहस्य, मुक्तीची शांती आणि अनंत परमात्म्याचा अंत पाहतां येत नाही.विश्व रचनेच्या आदि मध्य व अंती केवळ एकच परमात्म तत्व अस्तित्वात होते.तोच परमात्मा अनंत नामरूपाने विश्वांत भरून राहिला आहे.सद्गुरू कृपेने या हरिरुपाशी एकाग्रचित्त होता आले असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''4'''<br> नामाविण मुख सर्पाचें तें बीळ। जिव्हा नव्हे काळसर्प आहे ।।1।। <br> वाचा नव्हे लांव जळो त्यांचें जिणें । यातना भोगणें यमपुरी।। 2।।<br> हरीविण कोणी नाही सोडविता। पुत्र बंधु कांता संपत्तीचे।। 3।।<br> अंतकाळी कोणी नाहीं बा सांगाती। साधूचे संगती हरि जोडे।। 4।।<br> कोटिकुळें तारी हरि अक्षरें दोनी। एका जनार्दनीं पाठ केलीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम ज्याच्या मुखाने गाईले जात नाही ते मुख नसून सापाचे बीळ आहे असे समजावे.या मुखाची वाचा नसून चेटकीण होय.अशा माणसाला यमपुरीच्या यातना भोगाव्या लागतात.पत्नी, पुत्र,भाऊ हे सारे सुखाचे सोबती असून अंतकाळी हरीशिवाय कोणी त्राता नाही.संतसंगतीने हरिभक्तीचे मर्म कळून येते.हरि या दोन अक्षरीं नामानें कोटी कुळांचा उध्दार होतो.या दोन अक्षरी नामाचे सतत स्मरण करावे असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''5'''<br> धन्य माय व्याली सुकृताचें फळ। फळ तें निर्फळ हरिविण ।।1।। <br> वेदांचेहि बीज हरि हरि अक्षरे। पवित्र सोपारें हेचि एक ।।2।।<br> योगयाग व्रत नेम धर्म दान ।न लगें साधन जपतां हरि।। 3।।<br> साधनाचें सार नाम मुखीं गातां। हरि हरि म्हणतां कार्यसिध्दि।। 4।।<br> नित्य मुक्त तोचि एक ब्रह्मज्ञानी। एका जनार्दनीं हरि बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक चांगल्या कामाचे फळ म्हणून पुत्रलाभ होतो परंतू हरिनाम स्मरणाविना हे पुण्यफल व्यर्थ होय.हरि ही दोन अक्षरे अत्यंत पवित्र आणि वाचेसी सहजसुलभ असून वेदांचे बीज आहेत.हरिनामाचा जप केल्यास योगयाग,व्रत,नेमधर्म किंवा दान यांपैकीं कोणतेही साधन करावे लागत नाही.हरिनाम हे सर्व साधनांचे सार असून सर्व कार्य सिध्दीस जातात.साधक नित्यमुक्त होतो.त्याला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''6'''<br> बहुतां सुकृतीं नरदेह लाधला। भक्तीविण गेला अधोगती।।1।। <br> बाप भाग्य कैसें न सरेचि कर्म। न कळेचि वर्म अरे मूढा ।।2।। <br> अनेका जन्मांचें सुकृत पदरीं। त्याचे मुखा हरि पैठा होय।।3।। <br> राव रंक हो कां उंच नीच याती। भक्तीविण माती मुखीं त्याच्या ।।4।। <br> एका जनार्दनीं हरि हरि म्हणतां । मुक्ति सायुज्यता पाठी लागे।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्मींच्या पुण्यफलाने मानवीदेह मिळतो परंतू काहींवेळा भक्तिविणा तो अधोगतीला जातो.पूर्वजांच्या पुण्याईने नरदेह मिळत नसून ते कर्मफळ आहे हे मूर्खांना कळत नाही.अनेक जन्म हरिभक्ती केल्याने हरिकृपा होते.धनवान किंवा निर्धन,उच्च अथवा नीच हरिभक्ती विणा जन्म निरर्थक आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिनाम जपाने साधक सायुज्यता मुक्तिचा अधिकारी होऊन नित्य हरीच्या सहवासांत वैकुंठनगरीं वास करतो.<br> '''7'''<br> हरिनामामृत सेवी सावकाश। मोक्ष त्याचे भूस दृष्टीपुढें।।1।।<br> नित्य नामघोष जयाचे मंदिरीं। तेची काशीपुरी तीर्थक्षेत्र।।2।।<br> वाराणशी तीर्थ क्षेत्रा नाश आहे ।अविनाशासी पाहे नाश कैंचा।। 3।। <br> एका तासामाजी कोटि वेळां सृष्टी। होती जाती दृष्टी पाहे तोची।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ऐसे किती झाले । हरिनाम सेविलें तोचि एक ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाच्या गृहमंदिरांत नामाचा गजर नित्य सुरू असतो ते च तीर्थक्षेत्र काशी असे मानावे.वाराणसी हे तीर्थक्षेत्र असूनही ते अविनाशी नाही.दृष्टीला दिसणार्या या विनाशी सृष्टींत एका तासांत कोटी वेळा घडामोड होत असते. सृष्टीचे हे विनाशी चक्र स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिनाम हे अमृत असून त्याचे सावकाश सेवन करावे.या हरिनाम अमृतामुळे मिळणारा मोक्ष केवळ भुसा आहे.असे अनेक साधक जन्माला आले आणि गेले पण ज्यांनी हरिनामाचे अमृत सेवन केले ते चिरंजीव झाले.<br> '''8'''<br> सत्पद तें ब्रह्म चित्पद तें माया। आनंदपदीं जया म्हणती हरि।। 1।। <br> सत्पद निर्गुण चित्पद सगुण। सगुण निर्गुण हरिपायीं।। 2।। <br> तत्सदिती ऐसे पैल वस्तुवरी। गीतेमाजी हरि बोललेले।। 3।। <br> हरिपदप्राप्ती भोळ्या भाविकांसी। अभिमानियांसी गर्भवास।। 4।।<br> अस्ति भाति प्रिय ऐशीं पदें तिनी। एका जनार्दनीं तेंचि झालें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर सत्चिदानंद आहे.त्यातील ब्रह्म हे सत्पद,चित्पद ही माया आणि हरि हा आनंदपदी आहे.ब्रह्म हे निर्गुण माया ही सगुण आणि हरी हा सगुण निर्गुण आहे. तत्सदिती हे परब्रह्म आहे असे भगवंताने गीतेत सांगितले आहे. एका जनार्दनीं म्हणतात, भोळ्या भाविकांना हरिपदाची प्राप्ती होते तर ज्ञानाचा गर्व असणार्या अहंकारी जनांना परत परत जन्म मृत्युचे दु:ख भोगावे लागते.हीच तीन पदे अस्ति,भाति,प्रिय या नावाने ओळखले जातात.<br> '''9'''<br> ओळखिला हरि सांठविला पोटीं । होतां त्याची भेटीं दु:ख कैचें।। 1।। <br> नर अथवा नारी हो कां दुराचारी । मुखीं गातां हरि पवित्र तो।। 2।। <br> पवित्र तें कुळ धन्य त्याची माय। हरि मुखें गाय नित्य नेमें।। 3।। <br> काम क्रोध लाभ जयाचे अंतरीं । नाहीं अधिकारी ऐसा येथें।। 4।। <br> वैष्णवांचें गुह्य काढिलें निवडुनी। एका जनार्दनीं हरि बोला।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिचे सच्चिदानंद स्वरूप ओळखून त्याला आपलासा केला.हरिची भेट होतांच सर्व दु:खांचा निरास झाला.दुर्वतन करणारे स्त्री-पुरूष जर हरिनामाचा जप करतील तर ते पवित्र होतील.नित्यनेमाने हरिभजन करणार्या साधकाचे पवित्र कुळ व जन्मदात्री धन्य होय.ज्याचे अंत:करण वासना,क्रोध,मोह यांनी भरले आहे ते हरिकृपेचे अधिकारी होऊ शकत नाहीत.हरिनाम संकीर्तन हे वैष्णवांच्या हरिभक्तीचे रहस्य असून अखंड हरिनामाचा जप करावा असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''10'''<br> कल्पनेपासुनी कल्पिला जो ठेवा। तेणें पडे गोंवा नेणे हरी ।।1।। <br> दिधल्यावांचूनि फळप्राप्ती कैची । इच्छा कल्पनेची व्यर्थ बापा।। 2।।<br> इच्छावें तें जवळी हरिचे चरण। सर्व नारायण देतो तुज ।।3।।<br> न सुटे कल्पना अभिमानाची गांठी । घेतीं जन्म कोटी हरि कैंचा।। 4।।<br> एका जनार्दनीं सांपडली खूण। कल्पना अभिमान हरि झाला ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपण मुळातले आत्मतत्व नसून नश्वर देहतत्व आहोत.या विपरित कल्पनेने सारा घोटाळा झाला,त्यामुळे हरिचे सत्य स्वरूप समजले नाही.बीज पेरल्यावाचुन फळाची अपेक्षा ही व्यर्थ कल्पनेची बाधा आहे.हरिचरणांचे सान्निध्य ही एकच इच्छा धरल्यास नारायण सर्व काही देतो.अहंकाराच्या गाठी सुटत नाही तो पर्यंत हरिप्राप्ती न होता कोटी जन्म घ्यावे लागणार.अंतरीच्या साऱ्या कल्पना,अभिमान या हरिस्वरूपी लीन करणे, संपूर्ण शरणागती पत्करणे हीच हरिकृपेची खूण आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''11'''<br> काय नपूंसका पद्मिणीचे सोहळे। वांझेसी डोहाळे कैचे होती।। 1।। <br> अंधापुढे दीप खरासी चंदन । सरकार दूधपान करूं नये।। 2।। <br> क्रोधी अविश्वासी त्यासी बोध कैंचा। व्यर्थ आपुली वाचा शिणवूं नये।। 3।। <br> खळाची संगती उपयोगासी नये। आपणा अपाय त्याचे संगें।। 4।। <br> वैष्णवीं कुपथ्य टाकिलें वाळुनी। एका जनार्दनीं तोचि भले।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नपूंसक व्यक्तीला बत्तीस लक्षणी सुंदर स्त्रीचा शृंगार ज्ञानी ज्ञनिरपयोगी ठरतो.वांझोटीचे डोहाळे ही केवळ कवीकल्पना असते.अंधाला दिवा दाखवणे, गाढवाला चंदन फासणे, सापाला दूध पाजणे या गोष्टी निरर्थक आहेत.ज्याचा आपल्या शब्दावर विश्वास नाही किंवा जो क्रोधाच्या आहारी गेला आहे त्याला हितोपदेश करून आपली वाणी शिणवूं नये. दुष्टांची संगत अपायकारी असल्याने तिचा त्याग करावा.विष्णुभक्त ही सर्व कुपथ्ये आहेत हे जाणून त्यांचा त्याग करतो तो च भला होय असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात./,br> '''12'''<br> न जायेचि ताठा नित्य खटाटोप। मंडुकी वटवट तैसें ते गा।। 1।। <br> प्रेमाविण भजन नाकाविण मोती। अर्थाविण पोथी वाचुनी काय।। 2।। <br> कुंकुंवा नाहीं ठाव म्हणे मी आहेव। भावाविण देव कैसा पावे।। 3।। <br> अनुतापाविण भाव कैसा सहे। अनुभवें पाहे शोधुनियां।। 4।। <br> पाहतां पाहणें गेलें तें शोधुनी। एका जनार्दनीं अनुभविलें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानी भक्तांचा अहंकार नित्य खटाटोप करूनही जात नाही,डबक्यातील बेडकाची डराव डराव जशी थांबत नाही.भक्तीभावा शिवाय केलेले भजन, अर्थ न समजता केलेले पोथीवाचन व्यर्थ जाते.नकट्या नाकांत घातलेली नथ शोभा देत नाही. कपाळीं सौभाग्य तिलक नसतांना सौभाग्यवती म्हणवून घेणे हे भक्तीभावा शिवाय देव प्रसन्न व्हावा अशी अपेक्षा करण्यासारखे आहे. संसारिक दु:खाचे चटके सोसल्या शिवाय अनुताप निर्माण होत नाही आणि अनुतापा शिवाय भक्तीभावाची ज्योत पेटणार नाही. या प्रत्यक्ष अनुभवाच्या गोष्टी आहेत असे एका जनार्दनीं स्वानुभवातून स्पष्ट करतात.<br> '''13'''<br> करा रे बापांनो साधन हरींचे। झणीं करणीचें करूं नका ।।1।। <br> जेणें नये जन्म यमाची यातना। ऐसिया साधना करा काही।। 2।। <br> साधनांचे सार मंत्रबीज हरी। आत्मतत्व धरी तोचि एक ।।3।। <br> कोटि कोटि यज्ञ नित्य ज्याचा नेम। एक हरिनाम जपतां घडे।। 4।। <br> एका जनार्दनीं न घ्यावा संशय। निश्चयेंसी होय हरिरूप ।।5।।<br> '''भावार्थ''' जे साधन केल्याने जन्म आणि यम यातनांपासून सुटका होईल अशा हरिनाम जपाची साधना करावी.हरि हे परमात्म तत्व असून हरिनामाचा जप हे सर्व साधनांचे सार आहे व सर्व मंत्रांचा बीजमंत्र आहे.कोटी यज्ञाचे फळ केवळ हरिनामाचा जप केल्याने मिळते.या सत्य वचनाचा संशय घेऊ नये.हरिनाम घेऊन हरिरूप व्हावे असे एका जनार्दनीं ग्वाही देतात.<br> '''14'''<br> पिंडीं देहस्थिति ब्रह्मांडीं पसारा । हरिविण सारा व्यर्थ भ्रम।। 1।। <br> शुक याज्ञवलक्या दत्त कपिल मुनी। हरीसी जाणोनी हरिच झाले।। 2।। <br> या रे या धरूं हरिनाम तारूं। भवाचा सागरू भय नाहीं ।।3।। <br> साधुसंत गेले आनंदी राहिले। हरिनामें झाले कृतकृत्य ।।4।। <br> एका जनार्दनीं दुकान। देतो मोलविण सर्व वस्तु।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> मी देह आहे ह्या देहबुध्दीने आत्मतत्वाचा विसर पडतो, हरिविण सारे व्यर्थ जाते.व्यासपुत्र शुकमुनी,याज्ञवल्क ,दत्तात्रय,कपिलमुनी यांनी हरिस्वरूप जाणले आणि ते हरीशी एकरूप झाले.भव सागराचे भय संपवण्यासाठीं हरिनामाच्या तारूचा आश्रय घ्यायला हवा.साधुसंतानी हरिनामाचा आनंदाने वसा घेतला आणि ते कृतकृत्य झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिभक्तीच्या पेठेंत कोणतेही मोल न देतां सत्य वस्तू अनुभवास येते.<br> === चिंतनमहिमा === '''1'''<br> चिंतनें नासतसे चिंता। चिंतनें सर्व कार्य ये हातां। <br> चिंतनें मोक्ष सायुज्यता। घर शोधितसे ।।1।। <br> ऐसे चिंतनाचे महिमान। तारिले अधम खळ जन। <br> चिंतनें समाधान। प्राणिमात्रा होतसे।। 2।। <br> चिंतनें तुटे आधिव्याधी। चिंतनें तुटतसे उपाधी। <br> चिंतनें होय सर्व सिध्दी। एका जनार्दनाचे चरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ मानवी मनाच्या चिंतन शक्तीचा महिमा वर्णन करीत आहेत. चिंतनाने सायुज्यता नावाच्या मुक्तीचा लाभ होतो.समाजातले पापी,दुष्ट लोकांचा उध्दार सद्विचाराच्या चिंतनाने होतो.चिंतनाने मनाच्या व शरीराच्या आधिव्याधी,उपाधी तुटून जातात.चिंतनाने मनाच्या साऱ्या चिंता मिटतात.चित्ताचे समाधान होऊन हाती घेतलेली कार्ये पूर्ण होतात.मुनीजन आणि योगी केवळ परमेश्वर चिंतनाने अनेक सिध्दी प्राप्त करून घेतात.<br> '''2'''<br> चिंतनें कंसासुर तरला। चिंतनें पुतनेचा उध्दार केला ।<br> चिंतनें आनंद जाहला अर्जुनादिकांसी।। 1।। <br> म्हणोनी करावें चिंतन। काया वाचा मन। <br> संतांचे चरण नित्य चिंतावें।। 2।। <br> चिंतन आसनीं शयनीं। भोजनी आणि गमनागमनीं। <br> सर्वकाळ निजध्यानीं। चिंतन रामकृष्णाचें ।।3।। <br> चिंतन हेची तप थोर। चिंतनें साधे सर्व संसार। <br> एका जनार्दनीं निर्धार। नामस्मरण चिंतनीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> '''3'''<br> हरे भवभय व्यथा चिंतनें। दूर पळती नाना विघ्नें ।<br> कली कल्मष बंधनें। न बाधती चिंतनें ।।1।। <br> करा करा म्हणोनि लाहो। चिंतनाचा निर्वाहो। <br> काळाचा तो भिहो। दूर पळे चिंतनें ।।3।। <br> हीच माझी विनवणी। चिंतन करा रात्रंदिनी। <br> शरण एका जनार्दनीं रामनाम चिंतावें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाने नाना प्रकारची संकटे दूर होतात,विघ्ने टळतात.कलियुगातील बंधने बाधक होत नाहीत.काळाचे भय नाहिसे होते,संसारातील अंतकरणाला जाळणार्या व्यथा चिंतनानें दूर होतात.परमेश्वराच्या गुणांचे आणि चरित्राचे सतत चिंतन करण्याचा नेम करावा.रात्रंदिवस रामनाम चिंतावे अशी एका जनार्दनीं विनंती करतात.<br> '''4'''<br> चिंतन तें सोपें जगीं । रामकृष्ण म्हणा सत्संगीं । <br> उणे पडो नेदी व्यंगीं । देव धांवे चिंतनें।। 1।। <br> चिंतन करितां द्रौपदी। पावलासें भलते संधी । <br> ऋषीश्वरांची मांदी।तृप्त चकेली क्षणमात्रें।।2।। <br> चिंतनें रक्षिलें अर्जुना। लागो नेदी शक्तिबाणा । <br> होऊनीं अंकणा। रथारूढ बैसला।। 3।। <br> चिंतनाने प्रल्हाद तारिला। जळीं स्थळीं सांभाळिला ।<br> एका जनार्दनीं भला । चिंतनाचा अंकित।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> पांडव वनवासांत असतांना दुर्वास ऋषी पांडवांकडे भोजनासाठी गेले. त्या अवेळी द्रौपदीची थाळी रिकामी होती.द्रौपदी ऋषी शापाच्या भयाने संकटांत सापडली. हरिचिंतनाने प्रसन्न झालेल्या श्रीहरीने विनाविलंब क्षणार्धांत ऋषींना तृप्त केले.अर्जुन श्रीकृष्णाचा सखा असून सतत त्याचे चिंतन करीत असे.कौरव पांडवांच्या महायुध्दांत सारथी बनून कर्णाच्या शक्तिबाणां पासून अर्जुनाचे रक्षण केलें. प्रल्हाद विष्णुचा एकनिष्ठ भक्त होता सतत विष्णुचिंतनांत मग्न असे.हरप्रकारे सागरात,अरण्यांत प्रल्हादाचे रक्षण केले.चिंतन ही सोपी साधना असून चिंतन भक्तीने देव धावत येऊन भक्तांचे रक्षण करतो.असे एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''5'''<br> चिंतनें धांवे भक्तांपाठीं। धरीं कांबळी हातीं काठी। <br> चिंतनें उठाउठी। बांधवितो आपणिया ।।1।।<br> ऐसा भुकेला चिंतनाचा। न पाहे यातीहीन उंचाचा। <br> काय अधिकार शबरीचा। फळें काय प्रिय तीं।। 2।। <br> एका जनार्दनीं चिंतन। तेणें जोडे नारायण। <br> आणिक न लगे साधन। कलीमाजीं सर्वथा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराचे सदोदित चिंतन करणाऱ्या भक्तांसाठी देव खांद्यावर कांबळे आणि हातांत काठी घेऊन लागोलाग धावत जातो.त्यां भक्ताचे बंधन आनंदाने स्विकारतो.जातीपातीचा,उच्चनीचतेचा विचार करीत नाही.शबरीचा अधिकार किंवा फळांची गोडी यापेक्षा शबरी रामाचे रात्रंदिन जे चिंतन करीत होती त्यामुळे शबरीचा उध्दार झाला.एका जनार्दनीं म्हणतात,केवळ चिंतनाने नारायण भक्तांसी जोडला जातो.आणिक कोणत्याही साधनेची कलियुगांत गरज नाही.<br> '''6'''<br> चिंतनासी न लगे वेळ। कांहीं न लगे तया मोल। <br> वाचे वदा सर्वकाळ। राम हरी गोविंद।। 1।। <br> हाचि पुरे मंत्र सोपा। तेणें चुके जन्मखेपा। <br> आणिक तें पापा। कधीं नुरें कल्पांतीं।। 2।।<br> चौर्यांशीची न ये फेरी। एवढी चिंतनाची ही थोरी। <br> सांडोनीं वेरझारी। का रे शिणतां बापुडी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं चिंतन। वाचे सदा परिपूर्ण। <br> तेणें घडे कोटीयज्ञ। नाम चिंतन जपतां ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाला वेळ-काळाचे बंधन नाही,त्यासाठी काही मोल द्यावे लागत नाही. राम हरी गोविंद हा सोपा जपावा.या मंत्राने चौर्यांशी लक्ष योनींमध्यें जन्मांच्या फेऱ्या चुकतात.एवढा चिंतनाचा महिमा आहे.साधक कल्पांता पर्यंत पापाचा भागीदार होत नाही.चिंतन साधना इतकी सहज सोपी आणि थोर असतांना तो मार्ग सोडणे योग्य नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, चिंतनाने कोटी यज्ञाचे पुण्य पदरीं पडते.<br> '''7'''<br> चिंतनें पर्वकाळ रासी। येती अपैशा घरासी। <br> चिंतन तें सार सर्वांसी। व्रतातपांसी चिंतन।। 1।। <br> चिंतनें यज्ञ दान धर्म। चिंतनें घडे नाना नेम। <br> आणिक तें वर्म। चिंतनें घडे सर्वथा ।।2।। <br> चिंतनें वेदशास्त्र पुराण । नाना मंत्र तंत्र पठण । <br> नाना तीर्थांचे भ्रमण। चितनें होय ठायींच।। 3।।<br> ऐसा चिंतन महिमा। नाहीं आणिक उपमा। <br> एका जनार्दनीं प्रेमा। चिंतनें चिंतिता।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> चिंतनाने यज्ञ,दानधर्म,नाना प्रकारचे व्रते,उद्यापने,नेम यांचे पुण्यफळ प्राप्त होते.वेदशास्त्र,पुराण श्रवणाचे तसेच नाना मंत्र-तंत्राचे पठण केल्याचे श्रेय चिंतनाने मिळते.नाना तीर्थयात्रा केल्याने जे साध्य होते ते सर्व कोणतिही यातायात न करतां एका ठिकाणी राहून चिंतन केल्याने साध्य होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,चिंतन भक्तीचा महिमा अनुपमेय आहे.<br> '''8'''<br> चिंतनें उध्दरला पापी। महा दोषी केला नि:पापी ।<br> तया म्हणती ऋषि तपी । पुराणीं तें सर्व।। 1।। <br> नारदें सांडोनिया मंत्र। केला जगीं तो पवित्र। <br> चिंतना एवढें पात्र। आन नाहीं सर्वथा ।।2।। <br> चिंतने शुकादिक मुक्त। राजा जाहला परीक्षित। <br> ऐसें अपार आहेत। चिंतनें मुक्त जाहले ते।। 3।।<br> चिंतनाची येवढी थोरी। गणिका नारी परद्वारीं। <br> वाचे उच्चारितां हरी । मोक्षधामीं बैसविली ।।4।। <br> चिंतनें हनुमंता समाधी। तुटोनि गेली आधीव्याधीं। <br> एका जनार्दनीं बुध्दि । चिंतनीच जडलीसे ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नारदमुनींनी रामनामाचा मंत्र दिल्याने महापापी वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी ऋषी झाला.चिंतनाने तो पवित्र होऊन रामायण कर्ता म्हणून चिरंजीव झाला.शुक मुनींनी परिक्षित राजाला चिंतन मंत्र देऊन मृत्यु भयापासून सोडवले आणि मोक्षपदाला नेले.गणिका हरिचिंतनाने मोक्षधामी पोचली.रामनाम चिंतनाने हनुमंताच्या आधिव्याधी सरून चिरंजीव पद प्राप्त झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,चिंतनभक्तीच्या योग्यतेचे कोणतेही अन्य साधन नाही.<br> '''9'''<br> चिंतनें बिभीषण मुक्त। चिंतनें जाहला जनक जीवमुक्त।<br> चिंतनें कुळ सरित। सर्वभावें हरि होय।। 1।।<br> आवडी चिंतावें चरण। दुजे नको मानधन। <br> नाम स्मरणावांचून। चिंतनचि नसो।। 2।।<br> ऐसा एकविध भावें । चिंतन असो मनीं जीवें। <br> एका जनार्दनीं देव। तया पाठीं धांवतसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रावणबंधु बिभिषण विष्णू चिंतनाने मुक्त झाला.जनक राजा जीवनमुक्त झाला.अत्यंत भक्तिभावाने परमेश्वराच्या चरणांचे चिंतन,नामस्मरण करावे.कोणत्याही मानधनाची अपेक्षा न करता एकाग्र मनाने परमात्म्याचे चिंतन केल्यास देव भक्ताच्या पाठीमागे धांवत येतो असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''10'''<br> जाईन पंढरी। हेंचि चिंतन धरीं। <br> मग तो श्रीहरी। नुपेक्षी भक्तातें ।।1।। <br> धरुनी पहा विश्वास । नका आणिक सायास।<br> पहातसे वास। चिंतनाची सर्वथा ।।2।। <br> न धरीं माझें आणि तुझें। भार घाली पारे वोझें । <br> एका जनार्दनीं दुजें । मग नाहीं तयातें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीस जाईन असे मनाने योजिले आणि त्याचे सारखे चिंतन केले तर श्रीहरी भक्ताची ईच्छा पूर्ण करील यांत शंका नाही.देव कधीच भक्ताची उपेक्षा करीत नाही या वर विश्वास ठेवून आणखी काही सायास करण्याची गरज नाही.मी तू पणाचा भेदाभेद न करता श्रीहरी भक्ताचे ओझे पार करतो.असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''11'''<br> पंढरीस जावया। सदा हेत मानसीं जया। <br> कळिकाळ वंदी पाया। तया हरिभक्तातें ।।1।। <br> दृढ मनींच चिंतन। वाचे विठ्ठलचि जाण। <br> होतु कां कोटी विघ्न । परी नेम टळे सर्वथा।। 2।। <br> एका जनार्दनीं भाव। नुपेक्षी तया देव। <br> करूनि संसार वाव। निजपदीं ठाव देतुसे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीस जाण्याची प्रबळ ईच्छा ज्या भक्ताच्या मनांत निर्माण होते तो कळीकाळाला वंदनीय वाटतो.मनांत हरीचे दृढ चिंतन आणि हरिनामाचा जप केल्यास कोटी विघ्ने टळतात परंतु नेम टळत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात, भावभक्तीने चिंतन करणार्या भक्तांची देव कधी उपेक्षा करीत नाही.संसार चक्रातून सुटका करून चरणपदीं आश्रय देतो.<br> '''12'''<br> चिंतन तें हरिचरण। हेंचि कलीमाजीं प्रमाण। <br> सर्व पुण्याचें फल जाण। नामस्मरण विठ्ठल।। 1।। <br> मागे तरलें पुढें तरती । याची पुराणीं प्रचिती।<br> वेद शास्त्र जया गाती। श्रुतीहि आनंदें।। 2।। <br> हेंचि सर्वांशी माहेर। भूवैकुंठ पंढरपूर।<br> एका जनार्दनीं नर। धन्य जाणा तेथींचे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगांत हरिचरणांचे चिंतन आणि विठ्ठलाचे नामस्मरण हे पुण्यफल देणारे आहे. असे भाविक भूतकाळी तरले आणि भविष्यातही तरतील यांत संशय नाही.पुराणांत याचे अनेक पुरावे सांगितले आहेत.पंढरपूर पृथ्वीवरील वैकुंठ असून सर्वांचे माहेर आहे.वेद,शास्त्रे, श्रुती आनंदाने पंढरीचे गुणगान करतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. === नाममहिमा === '''1'''<br> ऐका नामाचे महिमान। नाम पावन तें जाण।। 1।। <br> हास्य विनोदें घेतां नाम। तरती जन ते अधम।। 2।। <br> एका जनार्दनीं धरीं विश्वास। नामे नासती दोष कळिकाळाचे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम अत्यंत पावन असून त्याचा महिमा श्रवण करावा.अतिशय पापी लोकांनी हास्य विनोद करतांना जरी हरिनामाचा उच्चार केला तरी ते पापमुक्त होऊन हरिपदाला पोचतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजपाने जन्म-मृत्युचे सारे दोष लयास जातात. '''2'''<br> दोषी पापराशी नामाचे धारक। होतां तिन्ही लोक वंदिती माथां।। 1।। <br> नामाचें महिमान नामाचें महिमान। नामाचे महिमान शिव जाणे।। 2।। <br> जाणती ते ज्ञानी दत्त कपिल मुनी। शुकादिक जनीं धन्य जाहलें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम परिपूर्ण । सांपडली खूण गुरूकृपें ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> अतिशय दुराचारी, पापी लोक जर नामसाधनेला लागले तर ते तिन्ही लोकांत वंदनीय होतात.नामाचा महिमा शिवशंकर चांगल्याप्रकारे जाणतात.दत्तगुरू,कपिल मुनी,शुकमुनी हे सर्व ज्ञानी नामाचा महिमा जाणून धन्य झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन स्वामींच्या कृपेने नामाचा परिपूर्ण महिमा जाणतां आला.ही गुरुकृपेची खूण आहे. '''3'''<br> नाम तें उत्तम नाम तें सगुण। नाम तें निर्गुण सनातन।।1।। <br> नाम तें ध्यान नाम तें धारणा। नाम तें हें जना तारक नाम ।।2।। <br> नाम तें पावन नाम तें कारण। नामापरतें साधन आन नाहीं।। 3।। <br> नाम ध्यानीं मनीं गातसे वदनीं। एका जनार्दनीं श्रेष्ठ नाम।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> नाम ही सगुण उपासना आहे कारण परमेश्वराची मूर्ती चित्तामध्यें धारण करून उपासक चिंतन करीत असतो. ही उपासना निर्गुण, सनातन आहे परमात्म तत्व हे परब्रह्म स्वरूप असल्याने ते प्रत्यक्ष दृष्टीपथांत येत नाही.ध्यानमार्गाने उपासना करणार्या साधकांना नाम हे ध्यान व धारणा असते याच मार्गाने ते समाधी अवस्था प्राप्त करू शकतात.नाम हे पावन असून साधकांना तारून नेणारे साधन आहे.नाम भक्तांच्या परमेश्वर प्राप्तीचे कारण आहे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,नामासारखे श्रेष्ठ साधन नाही.ध्यानीं,मनीं,वदनी अखंड नामाचा जप करावा. '''4'''<br> नामाचा धारक । हरिहरा त्याचा धाक।। 1।। <br> ऐसें नाम समर्थ। त्रिभुवनीं तें विख्यात।। 2।। <br> नामें यज्ञयाग घडती। नामें उत्तम लोकीं गती।। 3।। <br> नामें भुक्ति मुक्ति तिष्ठें। नामें वरिष्ठा वरिष्ठें ।।4।। <br> नामें सर्व सत्ता हातीं। नामें वैकुंठी वसती।। 5।।<br> नामें होती चतर्भुज। एका जनार्दनीं सतेज।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामाचा महिमा अपार असून ते त्रिभुवनांत प्रसिध्द आहे.शिव आणि विष्णु नाम धारक भक्तांचा आदर करतात.नामाने यज्ञयाग संपन्न होतात आणि साधकांना उत्तम गती प्राप्त होवून वैकुंठलोकी वस्ती होऊ शकते. भक्ति,मुक्ति या नामसाधकाच्या दासी बनतात.नाम हे श्रेष्ठ साधनांपैकी सर्वश्रेष्ठ साधन आहे.नामाने साधकास सरूपता मुक्ती प्राप्त होऊन तो विष्णुस्वरूप सतेज होऊन सर्व सत्ताधारी होतो असे एका जनार्दनीं ग्वाही देतात. '''5'''<br> सकळ साधनांचा सार। मुखीं नामाचा उच्चार।। 1।। <br> सकळ तपांचे जें सार । मुखीं नामाचा उच्चार ।।2।।<br> सकळ ज्ञानाचे जें सार। मुखीं नामाचा उच्चार।। 3।।<br> सकळ ब्रह्म विद्येचे जें सार। एका जनार्दनीचें माहेर ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वर प्राप्तीसाठीं दान, धर्म, योग, याग, तप, अनुष्ठान करून जे फल साध्य होते ते सर्व नामजपाने मिळते.वेद,शास्त्रे, पुराणे वाचून परमेश्वरी तत्वाचे जे ज्ञान प्राप्त होते ते सर्व नामपठनाने ज्ञात होते.ब्रह्म विद्येचे रहस्य केवळ नामाच्या उच्चाराने उलगडते.असे मत स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, नाम हे भक्तांच्या विसाव्याचे ठिकाण (माहेरघर) आहे. '''6'''<br> साधन सोपें नाम वाचे । पर्वत भंगती पापांचें । <br> विश्वासियातें साचें । नाम तारक कलियुगीं ।।1।। <br> अहोरात्र वदतां वाणी । ऐसा छंद ज्याचे मनीं । <br> त्याचेनि धन्य ही मेदिनी। तारक तो सर्वांसी ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम। भाविकांचे पुरे काम।<br> अभागियांतें वर्म। नव्हे नव्हे सोपारें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामजप हे सहजसोपी भक्तीसाधना असून पापांचे पर्वत भंग करण्याचे सामर्थ्य या साधनेंत आहे.या नामसाधनेवर विश्वास असणाऱ्या भक्तांसाठी कलियुगातील हे उत्तम साधन आहे.अहोरात्र नामस्मरण करण्याचा छंद जडलेला साधकामुळे ही पृथ्वी धन्य झाली आहे.असा साधक सर्वांचा तारणहार बनतो. '''7'''<br> नाम पावन तिन्हीं लोकीं। मुक्त जालें महा पातकी ।।1।।<br> नाम श्रेष्ठाचें हें श्रेष्ठ। नाम जपे तो वरिष्ठ ।।2।। <br> नाम जपे नीलकंठ। वंदिताती श्रेष्ठ श्रेष्ठ ।।3।। <br> नाम जपे हनुमंत। तेणें अंगीं शक्तिवंत ।।4।। <br> नाम जपे पुंडलिक। उभा वैकुंठनायक।। 5।। <br> नाम ध्यानीं मनीं देखा। जपे जनार्दनीं एका।। 6।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ या तिन्हीं लोकांत नाम पावन समजले जाते.शिवशंकरा सारख्या वरिष्ठ देवाला नामस्मरण श्रेष्ठ आहे असे वाटते.भक्त शिरोमणी हनुमंत रामनामाचा जप केल्याने सर्व शक्तिमान बनला.भक्तराज पुंडलिकाच्या नामजपाने वैकुंठनायक विटेवर उभा राहिला. नामधारकांची अशी उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं नामभक्तीचा महिमा सांगतात. '''8'''<br> पशु पक्षी वनचरें । श्वान श्वापदादि सूकरें ।।1।। <br> पडतां नाम घोष कानीं पावन होती इये जनीं ।।2।। <br> चतुष्पाद आणि तरूवर। नामें उध्दार सर्वांसी।। 3।। <br> उंच नीच नको याती। ब्रह्मणादि सर्व तरती।। 4।। <br> एका जनार्दनीं अभेद । नामीं नाहीं भेदाभेद।। 5।। '''भावार्थ'''<br> पशु पक्षी,वानरे, हिंस्त्र जंगली प्राणी,कुत्रे आणि डुकरे यांच्या कानावर जर परमेश्वराचा नामघोष पडला तर ते याच लोकी पावन होतात.चार पायांचे प्राणीच नव्हे तर झाडेवेलींचा नाम श्रवणानें उध्दार होतो.उच्चनीचतेचा भेद संपून ब्राह्मण, क्षत्रिय,वैश्य,शुद्र सर्वांचा उध्दार नामसाधनेने होतो.एका जनार्दनींम्हणतात,नामधारकांमध्ये भेदाभेद नाही.नामसाधना अभेद आहे.नामजपाचा सर्वांना अधिकार आणि समान फलप्राप्ती आहे. '''9'''<br> तारलें नामें अपार जन। ऐसे महिमान नामाचें।। 1 ।| <br> अधम तरले नवल काय। पाषाण ते पाहें तारियेले ।।2।।<br> दैत्यदानव ते राक्षस। नामें सर्वास मुक्तिपद ।।3।। <br> एका जनार्दनीं नाम सार। जपा निरंतर हृदयीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामाचा महिमा असा आहे की, त्याने अगणित लोकांचा उध्दार झाला.नामसाधनेने पाषाण तरले तर महापापी जन तरले यांत नवल नाही.नामस्मरणाने दैत्य,दानव,राक्षस या सर्वांना मुक्तीपद प्राप्त झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामजप हे भक्तीचे सार आहे.परमेश्वराचे नाम निरंतर जपावे. '''10'''<br> नाम तारक ये मेदिनी। नाम सर्वांचे मुगुटमणी। <br> नाम जपे शूळपाणी। अहोरात्र सर्वदा।। 1।। <br> तें हें सुलभ सोपारें। कामक्रोध येणें सरे। <br> मोह मद मत्सर। नुरे नाममात्रें त्रिजगतीं।। 2।।<br> घेउनी नामाचे अमृत। एका जनार्दनीं झाला तृप्त। <br> म्हणोनि सर्वांतें सांगत। नाम वाचे वदावें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नाम सर्व साधनेचा मुगुटमणी असून पृथ्वीला तारणारे आहे.शिवशंकर अहोरात्र नाम जपतात.नामजप हे वाचेसी अतिशय सुलभ व आचरणास सोपे आहे.कामक्रोध,मद, मत्सर आणि मोह या मानसिक शत्रुंचा नाश करणारे आहे.एका जनार्दनीं सांगतात आपण नामामृत प्राशन करून तृप्त झालो आहे.स्वअनुभवाने सर्वांना नामस्मरण साधना करावी असे सुचवत आहे. '''11'''<br> नाम षावन पावन ।नाम दोषासि दहन। <br> नाम पतितपावन। कलीमाजीं उध्दार।। 1।। <br> गातां नित्य हरिकथा। पावन होय वक्ता। <br> नाम गाऊनि टाळ वाजतां। नित्य मुक्त प्राणी तो ।।2।।<br> एका जनार्दनीं नाम। भवसिंधु तारक नाम। <br> सोपे सुगम वर्म। भाविकांसी निर्धारें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व दोषांचे दहन करणारे नाम अग्नीप्रमाणे पावन आहे.पतितांना पावन करण्याचे सामर्थ्य नामांत आहे.नेहमी हरिकथा गाणारा पावन होतो.टाळी वाजवून नाम गाणारा भवबंधनातून मुक्त होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,नाम भवसिंधु तारक असून भाविकांसाठी सोपे,सुगम साधन आहे हे निश्चित. '''12'''<br> नामे पावन हीन याती। नाम जपतां अहोरात्रीं। <br> नामापरतीं विश्रांती। दुजी नाहीं प्राणियां ।।1।। <br> नका भ्रमू सैरावैरा। वाउगे साधन पसारा। <br> योग याग अवधारा। नामें एका साधतसे।। 2।। <br> व्रत तप हवन दान। नामें घडे तीर्थ स्नान।<br> एका जनार्दनीं मन। स्थिर करूनि नाम जपा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> रामनाम हा विश्वाचा विश्राम असून या नश्वर जीवनांत नामा सारखे दुसरे विश्रांतिचे स्थान नाही. व्रत,तप,हवन,दान, योग, याग, तीर्थ स्नान हे सर्व एका नामसाधनेनें प्राप्त होते.नामाने हीन याती सुध्दां पावन होतात.बाकी निरर्थक प्रयास न करतां मन परमात्म्याचे ठिकाणी स्थिर करून नामजप करावा.असा उपदेश एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. '''13'''<br> दोष दुरितांचें पाळें ।पळती बळें नाम घेतां।। 1।। <br> नाम प्रताप गहन। भवतारक हरिनाम।। 2।। <br> आणीक नको दुजी चाड। नाम गोड विठ्ठल।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नाम। तरलें तरती निष्काम ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाचे सतत गायन करणार्या दुरितांचे सारे दोष नामजपाने नाहिसे होतात.हरिनाम भवतारक असून मनाला निष्काम करते.नामाची माधुरी चाखल्यावर दुसरी कोणतिही कामना उरत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामाचा महिमा चिरकाल टिकणारा असून नाम निष्काम साधकाचे तारणहार आहे. '''14'''<br> नामे घडे निज शांति । तेथें वसे भुक्ति मुक्ति । <br> नाम तारक त्रिजगतीं। दृढभावे आठवितां।। 1।। <br> म्हणोनि घेतलासे लाहो। रात्रंदिवस नाम गावो। <br> कळिकाळाचे भेवो। सहज तेथें पळतसे ।।2।। <br> मज मानला भरंवसा । नामीं आहे निजठसा। <br> एका जनार्दनीं सर्वेशा। नाम जपे अंतरीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकाग्रतेने चित्तांत दृढभाव धरून नामस्मरण केल्यास मनाला नितांत शांतता लाभते.भुक्ति मुक्ति चित्तांत वास करतात. नामाचा ध्यास घेऊन रात्रंदिवस हरिनामांत राहिल्यास कळीकाळाचे भय संपून जाते.एका जनार्दनीं आत्मविश्वासाने सांगतात की,अखंड नामजपाने नामाचा उत्तम संस्कार अंतरंगात उमटला आहे. '''15'''<br> नाम प्राप्त नित्यानंद। नामें होय परम पद। <br> नामें निरसे भवकंद। नाम तारक निर्धार।। 1 ।। <br> हेचि मना दृढ धरीं। वायां नको पडूं फेरी।<br> तेणे होसी हाव भरी। मग पतनीं पडशील।। 2।। <br> म्हणे एका जनार्दन । नामें तरती अधम जन।<br> नामें होय प्राप्त पेणें। वैकुंठचि निर्धारें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराच्या नामसाधनेने नित्य आनंद मिळतो.श्रेष्ठ पद प्राप्ती होते.संसारतापा पासून मुक्ती मिळते.हा भक्तीभाव मनांत दृढ धरावा. व्यर्थ जन्म-मरणाच्या फेर्यांत गुंतून पतनीं पडूं नये असा उपदेश करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पापी लोकांचा उद्धार करणारे हरिनाम जपल्याने वैकुंठपद प्राप्त होते. '''16'''<br> नामें तारिलें पातकी। नाम थोर तिहीं लोकीं । <br> नामें साधे भुक्ति मुक्ति । नाम कली तारक ।।1।। <br> नको जाऊं वनांतरीं। रानी वनीं आणि डोंगरीं। <br> बैसोनियां घरीं। स्थिर चित्त निमग्न।। 2।। <br> नामें साधलें साधन। तुटलें बहुतांचे बंधन। <br> एका जनार्दनीं शरण। नाम वाचे उच्चारी।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामसाधनेने अनेक पातकी जनांचा उध्दार झाला असून नामाची थोरवी तिन्हीं लोकांत गायली जाते.रानात,वनांत, डोंगरी, कपारी कोठेही न जातां घरांतच बसून,शांतचित्ताने हरिनामांत मग्न व्हावे.नामसाधना साधून अनेक साधक भवबंधनातून मुक्त झाले आहेत.जनार्दन स्वामींचरणी शरणागत असलेले एका जनार्दनीं सदोदित वाचेने नामस्मरण करतात. '''17'''<br> जितुका आकार दिसत। नाशिवंत जात लया।। 1।। <br> एक नाम सत्य सार। वाउगा संसार शीण तो।। 2।। <br> नामें प्राप्त ब्रह्मपद। नामें देह होय गोविंद।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम। सर्व निरसें क्रोधकाम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व नाशवंत असल्याने लयास जाते.एक हरिनाम सत्य,अविनाशी असून बाकी सर्व संसार व्यर्थ शीण आहे.वदनीं नाम धारण करणारा देहधारी गोविंदस्वरूप होऊन ब्रह्मपद मिळवू शकतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, नामसाधनाने कामक्रोधावर विजय मिळवतां येतो. '''18'''<br> श्रुतीशास्त्रांचा आधार। पुराणांचा परिसर। <br> दरूशनें सांगती बडिवार। वाचे नाम उच्चार।। 1।।<br> तारक जगीं हें नाम। जपतां निष्काम सकाम। <br> पावे स्वर्ग मोक्ष धाम। कलिमाजीं प्रत्यक्ष।। 2।। <br> म्हणोनि धरिलें शिवें कंठीं। तेणें हळाहळ शमलें पोटीं। <br> एका जनार्दनीं गुह्य गोष्टी। गिरजेप्रति अनुवाद।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामसाधनेला श्रुती आणि साही शास्त्रांचा आधार आहे.अठराहि पुराणे हरिनामाचे गुणगान करतात.दर्शने हरिनामाचा महिमा वर्णन करतात.जगाचा उध्दार करणारे हरिनाम वाचेने जपल्याने सकाम साधक निष्काम होवून मोक्षपद,स्वर्गसुख कलियुगात सुध्दां प्राप्त करू शकतात.रामनामाचा महिमा जाणून शिवशंकरानी समुद्रमंथनातून निघालेले हळाहळ (विषाचे) शमन करण्यासाठी रामनाम कंठीं धारण केले.हे रहस्य शिवशंकर स्वता:पार्वतिला सांगतात असे एका जनार्दनीं स्पष्ट करतात. '''19'''<br> वेदांचा संवाद श्रुतींचा अनुवाद । नामाचा मकरंद पुराण वदे।। 1।। <br> शास्त्रांचे मत नामांचा इतिहास। यापरती भाष नाहीं नाहीं।। 2।। <br> एका जनार्दनीं संतांचे हें मत। नामें तरतुद पतित असंख्यात।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> चारी वेदातून मिळणारे परमात्म तत्वाचे ज्ञान, श्रुतींनी केलेला या तत्वांचा अनुवाद,अठरा पुराण कथांमधून वर्णिलेली हरिकथा रसाची माधुरी आणि साही शास्त्रांनी मान्य केलेला हरिचरित्राचा इतिहास या पेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही भाष(लिखित साधन) उपलब्ध नाही असे संतांचे मत आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''20'''<br> कष्ट न करतां योग्य जरी साधी। <br> श्रम तें उपाधी वाउगी कां बा।। 1।। <br> नाम तें सोपें श्रम नाहीं कांहीं। <br> उच्चारितां पाही सर्व जोडे।। 2।। <br> एका जनार्दनीं नको योगयाग । <br> म्हणावा श्रीरंग वाचे सदा।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कोणतेही विशेष सायास न करता एखादी गोष्ट साध्य झाली तरी ते श्रम वायां गेले असे म्हणणे योग्य नाही.नामजप हे सहज सोपे साधन असून नामजपाने सर्व काही साध्य होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,योगयागाची अवघड साधना करण्यापेक्षा वाचेने सदासर्वदा श्रीरंगाला आठवावे. '''21'''<br> योगयाग तप व्रतें आचरितां। नाम सोपें गातां सर्व जोडे ।।1।। <br> पाहोनियां प्रचित नाम घे अनंत। तुटे नाना घात जपे नाम।। 2।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा महिमा। वर्णितां उपरमा शेष आला।। 3। <br> '''भावार्थ'''<br> योगयाग,अनेक प्रकारची खडतर तपे,कठिण व्रते करण्याने जे पुण्यफळ मिळते ते सर्व सहज सोपे नाम घेतल्याने साध्य होते.याची एकदा प्रचिति घ्यावी.नामजपाने नाना संकटांचे निवारण होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,नामाचा महिमा वर्णन करतांना सहस्त्र मुखे असलेला शेष सुध्दां थकून स्तब्ध झाला. '''22'''<br> करितां साधनांच्या कोटी। नामाहूनि त्या हिंपुटीं ।।1।।<br> नाम वाचे आठवितां। साधने सर्व येती हातां ।।2।।<br> नामापरता दुजा मंत्र ।नाहीं नाहीं धुंडिता शास्त्र ।।3।।<br> एका जनार्दनीं नाम । शुध्द चैतन्य निष्काम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात नाममहिमा सांगतांना एका जनार्दनीं म्हणतात, वाचेने परमात्म नामाचे पठण केल्याने सर्व साधना साधली जातात.नामा सारखा दुसरा मंत्र नाही हे शास्त्रांचा मागोवा घेतल्याने कळून येते.कोटी साधने केली तरी नामसाधनेच्या तुलनेने हिणकस ठरतात.परमेश्वराचे नाम हे शुध्द चैतन्य असून साधकाला ते निष्काम बनवते. '''23'''<br> नाम श्रेष्ठ तिहीं लोकीं। म्हणोनि शिव नित्य घोकी।। 1।।<br> सदा समाधी शयनीं। राम चिंती ध्यानीं मनीं।। 2।।<br> अखंड वैराग्य बाणलें अंगी म्हणोनि वंद्य सर्वा जगीं।। 3।।<br> एका जनार्दनीं वाचे । नाम वदे सर्वदा साचें।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नाम तिनही लोकी श्रेष्ठ आहे हे जाणून शिवशंकर सदा समाधिस्थ राहून,ध्यानस्थ किंवा निद्राधीन असतांना श्री रामाचे चिंतन करतात.या चिंतनाने त्यांना अखंड वैराग्याचा लाभ होऊन ते सर्व जगाला वंदनीय झाले.एका जनार्दनीं वाचने अखंड नाम वदावे असे सांगतात. '''24'''<br> कळिकाळा नाहीं बळ। नाम जपे तो सबळ।। 1।। <br> ऐसें नाम सदा जपे। कळिकाळा घाली खेपे।। 2।। <br> हरीचिया दासा साचें। भय नाहीं कळिकाळाचें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं। काळ होय कृपाळ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम धारकाला कळीकाळाचे भय नाहीं कारण नामधारक कळिकाळापेक्षा अधिक सामर्थशाली आहे.नामसाधकासाठी कळिकाळ कृपाळु बनतो. असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''25'''<br> जेणें नाम धरिलें कंठीं ।धांवे त्याच्या पाठी पोटीं ।।1।।<br> नाम गातां जनीं वनीं। आपण उभा तेथें जाउनी।। 2।।<br> नामासाठीं मागें धांवें। इच्छिले तेणे पुरवावे।। 3।। <br> यातीकुळ तयाचें । न पाहे कांहीं साचे ।।4।। <br> वर्णाची तो चाड नाहीं। नाम गातां उभा पाहीं।। 5।।<br> एका जनार्दनीं भोळा। नामासाठीं अंकित जाला ।।6।। '''भावार्थ'''<br> हरीनाम कंठांत धारण करणार्या साधकाचे जाती,कुळ,वर्ण यांचा विचार न करता देव त्याच्या मागे पुढे धावत जातो.नामसाधक जनांत अथवा वनांत कोठेही जात असला तरी देव त्याला इच्छित साधन पुरवण्यासाठी उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, भोळ्याभाबड्या भक्तांच्या भक्तीप्रेमाने देव भक्तांचा अंकित होतो. '''26'''<br> एका नामासाठी। प्रगटतसे कोरडे काष्ठीं। <br> भक्त वचनाची आवडीं मोठीं। हाय जगजेठी अंकित।। 1।। <br> एका घरीं उच्छिष्ट काढणें । एका द्वारीं द्वारपाल करणें। <br> एका घरीं गुरें राखणें। लोणी खाणें चोरूनी।। 2।। <br> एकाची उगेचि धरूनी आस। उभा राहे युगें अठ्ठावीस। <br> एका जनार्दनीं त्याचा दास। नामें आपुल्या अंकित।। 3।। '''भावार्थ'''<br> भक्त वचनाची अतिशय आवड असलेला विश्वंभर एका नामासाठी कोरड्या खांबातून नरसिंहाचे.रुपाने प्रगट होतो.पांडवांच्या राजसूय यज्ञाचे वेळी उच्छिष्ट काढतो.बळीच्या घरीं द्वारपाल होतो.नंदाघरीं गुरे राखतो आणि गवळणींच्या घरचे लोणी चोरून खातो. भक्त पुंडलिकाची वाट पहात अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहतो. एका जनार्दनीं या हरीचा दास असून त्याच्या नामाचा अंकित आहे असे म्हणतात. '''27'''<br> आपुल्या नामा आपण वाढवीं। भक्तपण स्वयें मिरवीं।<br> अवतार नाना दावीं। लाघव आपुलें।। 1।। <br> करीं भक्तांचे पाळण। वाढली त्यांचे महिमान। <br> तयासी नेदी उणीव जाण। वागवी ब्रीद नामाचें।। 2।। <br> करी नीच काम नाहीं थोरपण। खाय भाजीचें पान। <br> तृप्त होय एका जनार्दन। तेणें समाधान होतसे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरी आपल्या नामाचा महिमा आपणच वाढवतो.नाना अवतार धारण करून अनेक प्रकारच्या लीला करतो.भक्तांचे पालन, रक्षण करतो.भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करतो.कसलीच उणीव भासू देत नाही.थोरपणाचा बडिवार न करता हलकी कामे करुन श्रमाचा महिमा वाढवतो.द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे पान खाऊन तृप्त होतो आणि विश्वाला तृप्त करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, या साऱ्या चरित्रकथा ऐकून मनाला समाधान वाटते. '''28'''<br> नाम घेतां ही वैखरीं। चित्त धांवें विषयांवरी।। 1।। <br> कैसे होता हे स्मरण। स्मरणामाजीं विस्मरण।। 2।। <br> नामरुपा नव्हता मेळ। नुसता वाचेचा गोंधळ।। 3।।<br> एका जनार्दनीं छंद। बोलामाजीं परमानंद।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कांहीवेळा साधक वाचेने नामजप करीत असतो परंतू त्याचे चित्त नामांत रममाण झालेले नसते.मन इंद्रिय विषयांकडे धावत असते.हरिस्मरणांत हे विषयांचे स्मरण होऊन हरिनामरुपाचा मेळ नाहिसा होतो .अशा वेळीं नामजप म्हणजे केवळ शब्दांचा गोंधळ ठरतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, हरिनामाचा छंद लागला की हरिनाम जपांत परम आनंद मिळतो. '''29'''<br> शुकादिक योगी रंगले श्रीरंगीं ।नाम पवित्र जगीं जपा आधीं ।।1।।<br> साधनें साधितां कष्ट होती जीवा। नाम सोपे सर्वां गोड गातां ।।2।। <br> परंपरा नाम वाचे तें सुगम। सनकादिक श्रम न करिती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नाम तें पावन। वाचे उच्चारितां जाण श्रम हरे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनाम पवित्र असून वाचेने गाताना गोड वाटते.सर्वांसाठी नामजपाची साधना सोपी आहे.यज्ञयाग, तप, तीर्थयात्रा ही सर्व कष्टाची साधने आहेत.शुकमुनी सारखे योगी श्रीरंगाच्या रंगात रंगून जातात.सनकादिक ऋषी इतर सांधनांचे श्रम न करता केवळ नामसाधना करतात. एका जनार्दनीं म्हणतात,नाम उच्चारतांच सर्व श्रमांचा परिहार होतो. '''30'''<br> वेदांचे वचन शास्त्रांचे अनुमोदन ।पुराणीं कथन हेचिं केलें ।।1।। <br> कलियुगामाजीं नाम एक सार। व्यासाची निर्धार वचनोक्ती ।।2।। <br> तरतील येणें विश्वासी जे नर। तत्संगे दुराचार उध्दरती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा हा अनुभव। प्रत्यक्ष सांगे देव उध्दवासी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> कलियुगात नामस्मरण ही साधना सर्व साधनेत श्रेष्ठ आहे हे व्यासांचे वचन आहे.वेदांतही हेच कथन केले असून शास्त्रांनी या वेद,व्यास वचनास अनुमोदन देऊन मान्यता दिली आहे.या वेदवचनावर जे जन विश्वास ठेवतील ते तर तरतीलच , आपल्या बरोबर ते अनेक दुराचारी जनांचा उध्दार करतील.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे अनुभवाचे बोल असून प्रत्यक्ष श्रीहरीने उध्दवास उपदेश करतांना सांगितले आहेत. '''31'''<br> नाम एक उच्चारितां। गणिका नेली वैकुंठपंथा। <br> नामें पशू तो तत्वता। उध्दरिला गजेंद्र।। 1।। <br> ऐसा नामाचा बडिवार। जगीं सर्वांसी माहेर। <br> नामापरतें थोर। योगयागादि न होती।। 2।। <br> नामें तरला कोळी वाल्हा। करा नामाचा गलबला। <br> नामें एका जनार्दनीं धाला। कृत्यकृत्य झाला संसार।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीनामाचा उच्चार करुन गणिका वैकुंठपदी पोचू शकते.गजेंद्र सारखा पशू हरिनाम स्मरणाने उध्दरून जातो.वाल्हा कोळी सारखा दुराचारी सुध्दां नामभक्तीने वाल्मिकी बनून रामायणासारखी महान ग्रंथ रचना करु शकतो.असे नामाचे महिमान आहे. नाम हे सर्वांसाठी विश्रांतीचे स्थान आहे. योगयागादि साधने नामस्मरणा इतके थोर नाहीत.असे सांगून एका जनार्दनीं नामाचा गजर करा असे आवाहन करतात.नामजपाने आपण कृतार्थ होऊन पूर्ण समाधान पावलो असे सांगतात. '''32'''<br> अवघ्या लोकीं जाहलीं मात। नामें पतीत तरती।। 1।। <br> तोचि घेउनी अनुभव। गाती वैष्णव नाम तें।। 2।। <br> तेणें त्रिभुवनीं सत्ता। उध्दरती पतिता अनायासें।। 3।।<br> एका जनार्दनीं गाजली हांक। नाम दाहक पापांसी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिनामाने पतितांचा उध्दार होतो अशी नामाची किर्ती सर्व लोकीं पसरली.हाच अनुभव घेउन वैष्णव जन सतत नामगायनीं दंग झाले. या वैष्णवांची त्रिभुवनीं सत्ता निर्माण झाली.पतितांचा विनासायास उध्दार होऊ लागला. हरिनाम पाप दाहक आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''33'''<br> भाग्याचें भाग्य धन्य ते संसारी। सांठविती हरी हृदयामाजीं।। 1।। <br> धन्य त्याचे कूळ धन्य त्याचे कर्म। धन्य त्याचा स्वधर्म नाम मुखा।। 2।। <br> संकटीं सुखांत नाम सदा गाय। न विसंबे देवराय क्षण एक ।।3।। <br> एका जनार्दनीं धन्य त्यांचें दैव। उभा स्वयमेव देव घरी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे भक्त संकटांत किंवा सुखांत असतांना सतत हरिनामाचे आनंदाने गायन करतात,अंत:करणांत हरिचे रूप सांठवतात,देवाला एक क्षणही विसंबत नाहीत ते भाग्यवान असून संसारी धन्य होतात.ते ज्या कुळांत जन्म घेतात ते कुळ धन्य होय कारण त्या भक्तांचे कर्म पावन आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, या भक्तांच्या घरीं देव येऊन उभा राहतो. '''34'''<br> राजाला आळस संन्याशाला सायास। विधवेसी विलास विटंबना।। 1।। <br> व्याघ्रासी शांतता गाईसी उग्रता। वेश्येसी हरिकथा विटंबना ।।2।। <br> दानेंविण पाणी। घ्राणेविण घाणी। नामेविण वाणी विटंबना ।।3।।<br> एका जनार्दनीं भावभक्तीविना । पुण्य केलें नाना विटंबना ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> राजाने प्रजेच्या कल्याणकारी कामांत किंवा न्यायदानांत आळस करणे,संन्याशाने नाना खटपटी करणे आणि विधवेने विलास करणे निंदनीय आहे.वाघासारख्या हिंस्त्र प्राण्याने शांत राहाणे,गाई सारख्या मवाळ प्राण्याने उग्र रूप धारण करणे, वेश्येने हरिकथा करणे विपरित आहे. दान न देता हातावर पाणी सोडणे,नाकाशिवाय दुर्गंधी,देवाचे नाम जप न करणारी वाणी असणे निरर्थक आहे असे दाखले देवून एका जनार्दनीं म्हणतात, भावभक्ती शिवाय पुण्य करणे ही विटंबना आहे. '''35'''<br> आपुलें कल्याण इच्छिणें जयासी। तेणें या नामासी विसंबूं नये ।।1।। <br> करील परिपूर्ण मनींचे हेत । ठेवलियां चित्त नामापाशीं।। 2।। <br> भुक्ति आणि मुक्ति वोळंगती सिध्दी। होईल कीं वृध्दी आत्मनिष्ठे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं जपतां हें नाम। पुरवील काम जो जो हेतु।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> आपल्या कल्याणाची ईच्छा करणार्या साधकांनी हरिनामाचा आळस करू नये.ज्याचे चित्त हरिनामांत गुंतले आहे त्याच्या मनींचे सर्व हेतू पुर्ण होतात.भुक्ति आणि मुक्ति या सिध्दी नामधारकाच्या पायाशी लोळण घेतात.आत्मनिष्ठेची वृध्दी होते.एका जनार्दनीं म्हणतात.नामजप साधनेने मनातिल सर्व हेतू कामना पूर्ण होतात. '''36'''<br> जयाचें देखतां चरण। तुटेल जन्म जरा मरण।। 1।। <br> तो हा चंद्रभागेच्या तीरी । कट धरुनियां करीं ।।2।। <br> नाम घेतां आवडीं। तुटेल संसाराची बेडी।। 3।। <br> भाविकांसी पावे। मागें मागे त्यांच्या धावे।। 4।। <br> म्हणे जनार्दनाचा एका। आवडीनें नाम घोका ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> चंद्रभागेच्या तीरावर कटीवर कर ठेवून उभा असलेल्या श्रीहरीचे चरणांचे दर्शन होतांच जन्म, जरा, मरण ही साखळी तुटून जाईल.संसाराच्या सगळ्या बंधननातून मुक्त होण्यासाठी आवडीने नाम घ्यावे.नामाचे ब्रीद राखण्यासाठी श्रीहरी भाविकांच्या मागे धावतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''37'''<br> मुखीं नाम हातें टाळी ।साधन कलीं उत्तम हें।। 1।। <br> न घडे योगयाग तप। नाहीं संकल्प दुसरा ।।2।। <br> संतांपायीं सदा मन। हृदयीं ध्यान मूर्तीचे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सेवा। हीचि देवा उत्तम।। 4।। <br> '''भावार्थ'''<br> हाताने टाळी वाजवत मुखाने हरिनामाचा गजर करणे ही नामसाधना उत्तम आहे कारण कलियुगांत योगयाग तप ही साधना घडत नाही. दुसरा कोणताही संकल्प पुरा होत नाही.संताच्या चरणांशी मन एकाग्र करून हृदयांत पांडुरंगाचे ध्यान करावे. एका जनार्दनीं सुचवतात, श्रीहरीची हीच सेवा सर्वश्रेष्ठ आहे. '''38'''<br> काया वाचा आणि मन । जयाचे ध्यान संतचरणीं ।।1।।<br> तोचि पावन जाहला जगीं। दुजे अंगीं कांहीं नेणें।। 2।।<br> सदा वाचे गाय नाम। न करी काम आणीक तो।। 3।।<br> एका जनार्दनीं देव। नेदी तया दुजा ठाव।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> देहाने वाणीने आणि मनाने जो साधक संतांचे ध्यान करतो,तो दुसरे कांही जाणत नाही.तो पावन होतो.सतत वाचेने हरिनामाचा जप एव्हढीच साधना तो नित्यनेमाने करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा साधकाला देव सायुज्यमुक्ती देवून वैकुंठांत चिरंतन स्थान देतो. '''39'''<br> निवांत बैसोनि सुखें गाय नाम। भेदाभेद परते सांडी।। 1।। <br> हेचि एक खूण परमार्थ पुरता। मोक्ष सायुज्यता हातां चढे।। 2।। <br> लौकिक व्वेहार आहे तैसा पाहे। जो जे होत जायें जो जे वेळे ।।3।। <br> कर्म धर्म तत्वतां बीज हे सर्वथा। एका जनार्दनीं पुरता योग साधे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> शांत चित्ताने निवांत ठिकाणी बसून जो हरिनामाचे गायन करतो त्या साधकाच्या मनातील सर्व द्वैत सारे संशय नाहिसे झालेले असतात.हीच परमार्थ साधण्याची खूण समजावी.सायुज्यता मुक्तीचा तो अधिकारी होतो. जे जे ज्या ज्या वेळेला होईल त्याप्रमाणे तो साधक व्यवहार संभाळतो.कर्म,धर्म या तत्वांची योग्य सांगड घालतो.हेच योगसाधनेचे बीज आहे असे एका जनार्दनीं स्पष्ट करतात. '''40'''<br> नाहीं कधी वाचे नाम। तो अधम न पहावा।। 1।। <br> होतां त्याचें दरूशन । सचैल स्नान करावें।। 2।। <br> तयाची ते ऐकतां मात। होय घात शरिराचा ।।3।। <br> ऐसा अधम तो जनीं। नामहीन असतो प्राणी।। 4।।<br> म्हणोनि नाम आठवावें।एका जनार्दनीं जीवेंभावें।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो मुखाने कधी परमेश्वराचे नामस्मरण करीत नाही त्या अधम माणसाचे दर्शन घेऊ नये.चुकून नजरेस पडला तर डोक्यावरून स्नान करावे.त्याची दर्पोक्ती ऐकून शरिराचा घात होतो.असा नामहीन प्राणी जगांत पापी समजला जातो.या साठी भावभक्तीने देवाला स्मरावे असा उपदेश एका जनार्दनीं करतात. '''41'''<br> हेंचि साचें बा साधन। मुखीं नाम हृदयीं ध्यान ।।1।।<br> येणें तुटे नाना कंद। पीडा रोग भवछंद।। 2।। <br> नको रे वाउगी खटपट। मन करी एकनिष्ठ ।।3।। <br> घडे साधन समाधी। तेथें अवघी उपाधी।। 4।। <br> एका जनार्दनीं ध्यान। साधी परमार्थ साधन ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> अंतरांत परमात्म रूपाचे ध्यान आणि मुखांत देवाचे नाम हीच खरी साधना आहे.या साधनेने मानसिक पीडा आणि शारिरीक रोग लयास जातात.वेगळी निरर्थक खटपट करावी लागत नाही.मन एकाग्र करून चिंतन केले तर समाधीसाधन घडते. सारे प्रयास संपून जातात.एका जनार्दनीं स्वानुभवातून स्पष्ट करतात ध्यान, धारणा समाधी या मार्गाने परमार्थ साधतो. '''42'''<br> एक नाम गाये। तेथे सदा सुख आहे।। 1।। <br> नाम गातांची वदनीं। उभा असे चक्रपाणी।। 2।। <br> नामाचिये हाकें। उडी घाली कवतुकें।। 3।।<br> घात आघात निवारी। उभा राहे सदा दारीं ।।4।। <br> एका जनार्दनीं नामासाठीं। धांवे भक्तांचिये पाठी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारक जेव्हां नामजप करीत असतो तेव्हां श्रीहरी सुदर्शन चक्र हातात धरून उभा असतो.भक्ताची हाक ऐकताच तत्परतेने भक्ताच्या घात आघातांचे निवारण करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीप्रेमाने वेडा होऊनि भक्तांच्या मागे धावत असतो. '''43'''<br> पशु आणि पक्षी तरले स्मरणें। तो तुम्हा कारणें उपेक्षिना ।।1।। <br> धरूनि विश्वास आठवावें नाम। सद्गद् तें प्रेम असो द्यावें।। 2।। <br> सुखदु:ख कोटी येती आणि जाती। नामाविण विश्रांती नाहीं जगीं।। 3।।<br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। नुरेती तेथें पाप वोखदासी।। 4 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाच्या नामस्मरणाने पशु पक्षी तरून जातात ते नामस्मरण साधकाची उपेक्षा करणार नाही असा विश्वास धरून सतत नामजप करावा.सद्गतींत राहून अखंड साधना करावी.सुखदु:ख येतात आणि जातात,नामाशिवाय मनाला खरी विश्रांति मिळणार नाही.एका जनार्दनीं सांगतात, नामाचा महिमा असा आहे की,नाम जेथे आहे तेथे औषधाला सुध्दां पाप उरणार नाही. '''44'''<br> नाहीं जया भाव पोटीं। तया चावटीं वाटे नाम।। 1।।<br> परी येतां अनुभव । चुकवी हाव संसार।। 2।। <br> वेरझारीं पडे चिरा। नाहीं थारा जन्माचा।। 3।। <br> एका जनार्दनीं खंडे कर्म। सोपे वर्म हातां लागे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाच्या मनांत भक्तिभाव नाही त्याला नामजप म्हणजे वाचाळता वाटते.परंतू अनुभवांती नामस्मरणाने संसार सुखाविषयी वैराग्य निर्माण होते हे नामधारकाला समजून येते.या वैराग्याने जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सुटका होते.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तियुक्त नामजपाने कर्मशृखंला खंडित होते हा सोपा उपाय लक्षांत येतो. '''45'''<br> ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र। चांडाळादि अधिकार।। 1।।<br> एका भावें गावें नाम। सोडोनिया क्रोधकाम।। 2।। <br> आशा ममता टाका दुरी। मग इच्छा कल्पना काय करी।। 3।।<br> एका जनार्दनीं मन। करा देवासी अर्पण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र या चारी वर्णांसह चांडाळांना सुध्दा नामजप साधनेचा अधिकार आहे असे सांगून एका जनार्दनीं सुचवतात, क्रोध,काम यांचा त्याग करून भक्तिभावाने हरीचे नाम गावे.सुखाची आशा आणि माझेपणाने येणारी ममता दूर सारल्यास मनाच्या इच्छा आणि पोकळ कल्पना यांना मनांत ठाव राहात नाही.असे शुध्द झालेले मन देवाला अर्पण करावें. '''46'''<br> गुणदोष नायकावे कानीं । सदा वाचा नामस्मरणीं।। 1।।<br> हेंचि परमार्थाचे सार। मोक्ष मुक्तीचे भांडार।। 2।। <br> साधे सर्व योगस्थिती। द्वेष धरूं नये भूतीं।। 3।। <br> सर्वांठायीं जनार्दन। म्हणोनि वंदावें तें जन।।4।।<br> खूण सांगे जनार्दन ।एका जनार्दनीं पूर्ण।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> कोणाच्याही गुणदोषांचे वर्णन कानाने ऐकू नये.वाचेनें सतत हरिनाम घ्यावे.हेच मोक्ष मुक्तीचे साधन असून परमार्थाचे सार आहे.नामस्मरणाने ध्यान,ज्ञान,कर्म,भक्ती या चारी योगस्थिती साध्य होतात.कोणाविषयी द्वेषभावना मनात असू नये. सर्वांच्या ठिकाणी सद्गुरू जनार्दन वसत आहे असे समजून त्यांना वंदन करावे.हे गुरूवचन आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''47'''<br> सदा वाचे नामावळी। नित्य जिव्हा ज्याची चाळी। <br> पातकांची होळी। होत तेणें कली ये।। 1।। <br> नको ध्यान धारणा आसन। वाचे सदा नारायण। <br> केलिया ऐसा नेम जाण। मेरूसमान सुकृत।। 2।। <br> उपमा नव्हे तया नरा। जनार्दन तो निर्धार। <br> एका जनार्दनीं बरा। त्याचा सांगात घडतां ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधकाने नित्य नारायण नामाचा जप करण्याचा नेम केला आहे त्याचे सुकृत मेरूपर्वता प्रमाणे अढळ राहील यांत संदेह नाही.या साधकाच्या भाग्याला उपमा नाही.तो जनार्दन स्वामींप्रमाणे गुरूस्थानीं मानावा.त्या साधकाची संगती जोडावी,असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''48'''<br> वेदाभ्यास नको सायास ज्योतिष। नामाचा तो लेश तेथें नाही ।।1।। <br> बहुत व्युत्पत्ती सांगती पुराण। व्यर्थ तेचि स्मरण नाम नाहीं।। 2।। <br> अनंत हे नाम जयापासुनी जालें। ते वर्म चुकले संतसेवा।। 3।। <br> संतांसी शरण गेलिया वांचुनि। एका जनार्दनीं न कळे नाम।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेद मंत्रांच्या ऋच्या समजून घेण्याचा अभ्यास नको कारण वेदांत नाममाधुरी नाही.पुराणे परमेश्वराची अनंत नामे कशी रूढ झाली याच्या अनेक कथा सांगतात परंतू तेथे नामस्मरण नसल्याने ते व्यर्थ आहे.अनंत हे नाम संत या नामातून आले आहे हे जाणून न घेतल्याने संतसेवेचा मार्ग चुकला.संतांना शरण गेल्या शिवाय नामाचा महिमा कळणार नाही असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''49'''<br> ज्या नामें पाषाण जळांत तरलें । नामे त्या रक्षिलें प्रल्हादासी।। 1।। <br> अग्नि विष बाधा नामेंचि निवारीं । गिरीं आणि कंदरीं रक्षी नाम ।।2।। <br> ब्रह्महत्यारी वाल्हा नामेंचि तरला। त्रैलोकीं मिरवला बडिवार।। 3।। <br> एका जनार्दनीं नामेंचि तरलें। जडजीव उध्दरले युगायुगीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या रामनामाने सेतुबंधन प्रसंगी पाषाण पाण्यांत तरंगले त्याच नामाने प्रल्हादाचे अग्नी व विष बाधेपासून रक्षण केले.उत्तुंग पर्वत आणि खोल दरी यांतून रामनाम भक्तांचे रक्षण करते.ब्राह्मण हत्येचे पातक करणारा वाल्हा कोळ्याचा रामनामाने उध्दार होऊन रामायणकर्ता म्हणून त्रैलोक्यांत आदरणीय ठरला.रामनामाने अनेक युगांत जडजीवांचा उध्दार झाला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''50'''<br> रंक बैसतां पालखीसी । उपेक्षी पहिल्या पदवीसी।। 1।।<br> तैसें नाम मुखीं गातां। कोण ब्रह्म ज्ञान वार्ता।। 2।।<br> मुळींच जाहलें नाहीं खंडन। वादविवाद अभेदी जाण।। 3।।<br> एका जनार्दनीं शरण। ब्रह्मज्ञानाची कोण आठवण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एखादी निर्धन व्यक्ती सधन बनून पालखीचा मानकरी बनली तर त्याच्या आधीच्या परिस्थितिला विसरून जाते.तसेच मुखाने हरिनाम संकीर्तना छंद जडला आणि त्यातला आनंद कळला तर ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाल्याने होणारा आनंद तुच्छ वाटतो. नामसाधनेंत मतांचे खंडन नाही,शूद्र भेदाभेद नाहीत आणि वादविवाद नाहीत.असे जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात. '''51'''<br> आम्ही धारक नामाचे। आम्हां भय नाहीं काळाचें।। 1।।<br> ऐसी नामाची ती थोरी। कळिकाळ दास्य करी।। 2।।<br> येरां अवघियां उध्दार ।नाममंत्र परिकर।। 3।। <br> एका जनार्दनीं पोटी। नाम गावें सदा होटीं।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारकांना काळाचे भय नसते.नामाचे श्रेष्ठत्व असे आहे कीं, कळीकाळ नामधारकांचे दास्यत्व करतो.नाममंत्र इतके समर्थ आहे की ते सर्वांचा उद्धार करते.मुखाने हरीचे नामस्मरण करावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''52'''<br> नामाचे धारक विष्णुरूप देख । त्रिभुवनींचे सुख तया ठायीं ।।1।। <br> ब्रह्मा विष्णु हर येतात सामोरे। नामधारक निर्धारिं तयां वंद्य ।।2।। <br> त्रिभुवनापरता नामाचा महिमा। जाणे शंकर उमा सत्य सत्य ।।3।। <br> एका जनार्दनीं पतित पावन नाम। गातां निजधाम जोडे मुक्ती।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामधारक हे विष्णुरूप असून त्रिभुवनीचे सुख त्याच्या ठिकाणी एकवटलेलें असते.ब्रह्मा,विष्णु,महेश सामोरे जाऊन नामधारी भक्तांचे स्वागत करतात, वंदनीय मानतात. नामाचा महिमा त्रिभुवनाला पुरून उरणारा आहे हे शिवशंकर व पार्वती जाणतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिनाम पतितांना पावन करणारे असून वैकुंठपदाची प्राप्ती करून देणारे आहे. '''53'''<br> मोक्ष मुक्तीचे लिगाड । वागवी अवघड कासया ।।1।।<br> एक नाम जया कंठीं। राखती मुक्ती देखा ।।2।। <br> मोक्ष तेथें जोडोनि हात। उभाचि तिष्ठत सर्वदा।। 3।।<br> एका जनार्दनीं देखा । मुक्ती फुका राबती ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> मोक्ष मुक्ती या कल्पनांचे अवघड ओझे मनांत न आणता मुक्त कंठाने जो हरिनाम गातो त्या साधकाच्या पुढे मोक्ष हात जोडून सर्वदा तिष्ठत उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,मुक्ती तेथे फुकट दास्यत्व करतात. '''54'''<br> धन्य धन्य श्रीहरीचे गुण । नाम पावन ऐकतां ।।1।।<br> जें जें अवतारचरित्र। वर्णितां पवित्र वाणी होय।। 2।।<br> कीर्ति वर्णिता उध्दार जीवां। कलीयुगीं सर्वा उपदेश।। 3।।<br> एका जनार्दनीं सोपे वर्म । गुण कर्म वर्णितां।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीहरीचे गुण गाणारा आणि हरिचे पावन नाम ऐकणारा,धन्य होत.जे भक्त श्रीहरीचे अवतारचरित्र वर्णन करतात त्यांची वाणी पवित्र होते.हरीची किर्ति वर्णन करणार्या जीवांचा उध्दार होतो.कलियुगांत हाच सर्वांना उपदेश आहे की, हरीच्या गुण कर्मांचे वर्णन करावे असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''55'''<br> जपतां नाम पडे धाक। पातकें पळती त्रिवाटे देख ।<br> कळिकाळाचें नासे दु:ख । ऐसे नामीं सामर्थ्य ।।1।। <br> जप तप नामावळी। आणिक नको मंत्रावळी। <br> ब्रह्मज्ञान बोली। वायां शीण आटाआटी।। 2।। <br> साधनें पुण्य असेल गांठीं। तरीच नाम येईल होटीं।<br> एका जनार्दनीं पोटीं। दया शांति आकळे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरीनामाचे सामर्थ्य असे की कळिकाळाचे दु:ख नाहिसे करते.नाम जपतांच पातके भयभीत होऊन तिन्हीं वाटांनी पळत सुटतात.परमेश्वर प्राप्तीसाठी जप,तप,मंत्र,तंत्र,ब्रह्मज्ञान ही साधने म्हणजे व्यर्थ शीण आहे .नामसाधनेचे पुण्य गांठी असेल तर वाचेने नामसाधना होऊ शकेल.चित्तांत दया,शांती नांदू लागेल असे एका जनार्दनीं सांगतात. === नामपाठ === '''1'''<br> नामपाठा गाये संताचे संगती ।नाहीं पुनरावृत्ती तया मग ।।1।। <br> नामपाठ गाय सर्व भावें मनीं । चुकेल आमची गर्भवास।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ गाये। जनार्दन पाहे जनीं वनीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीने जो साधक नामपाठ गातो त्याला परत जन्म-मरणाची फेरी नाही.भक्तीभावाने गायलेला हरिपाठ गर्भवास चुकवतो.एका जनार्दनीं नामपाठ गातो आणि जनीं वनीं सद्गुरू जनार्दनस्वामींचे दर्शनाचा लाभ घेतो असा स्वअनुभव कथन करतात. '''2'''<br> नामपाठ सार सर्वांमाजीं श्रेष्ठ। जो गाये तो वरिष्ठ कलियुगीं ।।1।। <br> चुकेल यातना नाना गर्भवास। भय आणि त्रास नव्हे मनी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ भावें । आदरें गात आहे सदोदित ।।3।। <br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ सर्वश्रेष्ठ असून नामपाठ गाणारा साधक या कलियुगात वरिष्ठ समजला जातो.त्याच्या जन्म-मरणाच्या यातना संपून जातात.मन भय आणि त्रास यातून मुक्त होते.एका जनार्दनीं आदराने,भक्तीभावाने नामपाठ गायनाचा आनंद घेतात. '''3'''<br> नामपाठ सार वेदाचे तें मूळ। शास्त्रांचे तें फळ नामपाठ ।।1।। <br> योगयाग विधी न लगे खटपट। नामपाठे स्पष्ट सर्व कार्य।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ घोकी। गुढी तिहीं लोकी उभारिली ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ वेदांचे मूळ असून शास्त्रांचे फळ आहे.योगयाग विधींची कोणतिही खटपट न करता नामपाठाने सर्व कार्य सिध्दीस जातात.जनार्दन स्वामींचा दास एका जनार्दनीं सदोदित नामपाठ गाऊन स्वर्ग,पृथ्वी,पाताळ तिन्हीं लोकी आनंदाची गुढी उभारतो. '''4'''<br> नामपाठ किर्ति सर्वांत वरिष्ठ । नको साधन कष्ट आणिक कांहीं।। 1।।<br> नामपाठमाला हृदयीं ध्याईं भावें ।उगेचि जपावें मौन्यरूप ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नाम गाय फुका। साधन तिहीं लोकां वरिष्ठ।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ किर्ति तिन्हीं लोकांत वरिष्ठ समजली जाते.नामपाठमाला भक्तिभावाने हृदयांत धारण करून मुकपणे जपावी.नामपाठ साधनेसाठी कोणतेही सायास करावे लागत नाही.असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''5'''<br> नामपाठ ब्रह्म उघड बोले वाचा । वेदांती तो साचा |<br> निर्णय असे नामपाठ भावभक्ति तें कारण । <br> आणिक साधन नाहीं दुजे ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका गाये तो आवडी। <br> तोडियेली बेडी संसाराची ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे वाचे द्वारे प्रगट होणारे साक्षात परब्रह्म आहे असा वेदांचा निर्णय आहे.नामपाठ हे भावभक्तीचे कारण असून त्यासारखे दुसरे साधन नाही.एका जनार्दनीं नामपाठ आ रेवडीने गातात आणि संसाराची बेडी तोडून मुक्त होतात. '''6'''<br> नामपाठ अंडज जारज स्वेदज। उदभिज देख चार योनी ।।1।। <br> नामपाठ प्रेमें गाय तूं आवडीं। तुटेल सांकडीं कर्म धर्म।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठीं निका। तोडियेली शाखा द्वैताची तें।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> अंड्यातून, वीर्यातून, घामातून आणि पाण्यातून या चारी योनीतून जन्मलेले सर्व प्राणी नामपाठाचे आधिकारी आहेत.प्रेमाने परमेश्वराचा नामपाठ गायल्यास कर्म धर्मातिल सर्व संकटे दूर होतात.एका जनार्दनीं नामपाठधारी असल्याने ते द्वैताची बंधने तोडून अद्वैत भावाने हरिरुपाशी एकरूप झाले आहेत असे मानतात. '''7'''<br> नामपाठ वर्म सोपें आहे जाणा। चिंती नारायणा नामपाठें ।।1।। <br> अष्टांग योग साधनें वरिष्ट। नामपाठेविण कष्ट होती जनां ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका करी विनवणी। नामपाठ निर्वाणीं शस्त्र आहे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पतंजलींनी सांगितलेली अष्टांग योगाची साधना श्रेष्ठ आहे हे सर्वमान्य असुनही नामापाठा इतकी सोपी नसल्याने नामपाठा शिवाय भक्तजनांना कष्ट होतात.नामपाठ ही सहजसाध्य साधना असून नामपाठाने नारायणाचे चिंतन करावे.नामपाठ हे निर्वाण साधण्याचे साधन आहे असे एका जनार्दनीं विनवून सांगतात. '''8'''<br> नामपाठ गाय सदा नामपाठ गाय। धन्य त्याची माय त्रिभुवनीं ।।1।। <br> ब्रह्मादिक वंदिती शिवादिक ध्याती। नामपाठ कीर्ति मुखीं गातां।। 2।। <br> एका जनार्दनीं साराचे हें सार। नामपाठ निर्धार केला जगीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ गाणार्या साधकाला ब्रह्मादी देव वंदन करतात आणि शिवशंकर त्या साधकाचे ध्यान लावतात.नामपाठ गायकाची माता त्रिभुवनीं धन्य होय.नामपाठ सर्व साधनांचे सार असून नामपाठ गायनाचा नित्य परिपाठ ठेवण्याचा निर्धार करावा असे एका जनार्दनीं सुचवतात. '''9'''<br> नामपाठ जगीं सोपें तें साधन । म्हणोनि वर्णन वैष्णव करिती।। 1।। <br> आनंदे नाचती टाळी वाजविती। नामपाठ गाती सर्वभावें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका भुलला नामापाठीं। म्हणोनि वैकुंठीं घर केलें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे भक्तीचे सोपे साधन आहे असे वर्णन वैष्णव करतात.आनंदाने टाळी वाजवून नाचत नामपाठ गातात.एका जनार्दनीं नामपाठी तल्लीन होऊन वैकुंठपदीं विराजमान होतात. '''10'''<br> नामपाठ करितां काळवेळ नाहीं । उच्चारूनी पाहीं सर्वकाळ ।।1। <br> सर्वभावें नामपाठ तूं गाये। आणिक न करी काय साधन तें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका भुलला नामपाठीं। आणिक नाहीं करी गोष्टी नामाविण ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेला काळवेळाचे बंधन नाही.कोणत्याही वेळेला भक्तिभावाने नामपाठ गायन करावे.नामपाठाशिवाय कोणतिही साधना करण्याची गरज नाही.एका जनार्दनीं नामपाठ साधनेंत इतके रममाण होतात कीं,नामपाठा शिवाय कोणतिही गोष्ट करीत नाही. '''11'''<br> नामपाठ सोपा भोळ्या भाविकांसी । मतवादीयांसी न रूचे नाम।। 1।। <br> नवज्वरिता दुग्ध प्राण जाय तत्वतां । अभाविकांसी सर्वथा गति तेचि ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगे प्रेमभावें । आदरे तें गावें नामपाठ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेगवेगळी मते मांडून वादविवाद आणि मतखंडन करण्याची आवड असणाऱ्यांसाठी नामपाठ नसून भोळ्या भाविकांसाठी नामपाठ साधना सहजसोपी आहे.न्ऊ दिवस मुदतीचा तापाचा विकार (न्युमोनिया )झालेल्या रोग्यास दूध अपथ्य कारक असते.त्याचप्रमाणे श्रध्दाहीन अभाविकास नामपाठ साधना अहितकारक आहे.यासाठी एका जनार्दनीं आदरयुक्त प्रेमाने साधकांना नामपाठ साधना करण्याचा उपदेश करतात. '''12'''<br> नामपाठ करितां जाईल पैं चिंता। मोक्ष सायुज्यता हातां येई।। 1।। <br> म्हणोनि सोपें वर्म सांगते तुज । नामपाठ गुज जपें सदा ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका कुर्वंडी करूनी। लोळत चरणी संताचिया।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने मनाच्या सगळ्या चिंता मिटून जातात.साधक सायुज्यता मुक्तीचा अधिकारी होतो.यासाठी नामपाठ करणे हे सोपे साधन आहे हे रहस्य एका जनार्दनीं साधकांना सांगतात.देहाची कुर्वंडी करून संताच्या चरणी लोळण घेतात. '''13'''<br> नामपाठ जपे भोळा महादेव । देवाधि देव वंदी तया।।1।। <br> विष तें अमृत नामपाठें झालें । दैन्य दु:ख गेले नाम जपतां ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका उभारूनी बाह्या । नामपाठ गाय सर्वकाळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> देवाधिदेव ज्याला आदराने वंदन करतात ते शिवशंकर भोळ्याभाबड्या भक्तांप्रमाणे नामपाठ जप करतात.समुद्रमंथनातून निघालेले विष महादेवाने प्राशन केले रामनाम पाठाने त्या हलाहलाचे अमृत झाले.नामपाठ जपतांच साधकाचे सारे दैन्य, दु:ख लयास जाते असे एका जनार्दनीं दोन्ही हात उभारून भक्तांना सांगतात. '''14'''<br> शास्त्रवेत्ते ज्ञानी नामपाठ गाती। तेणें तयां विश्रांती सर्वकाळ।। 1।। <br> पुराणे वदतीं नाम पाठ कीर्ति । व्यासादिकीं निश्चितीं नेम केला।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगतसे गुज। नामपाठ निज जपे जना।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाचा महिमा पुराणांत सांगितला आहे. भागवत पुराणाचे रचनाकार महर्षि व्यासमुनींनी नामपाठ गायनाचा नित्यनेम केला होता.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,शास्त्र जाणणारे ज्ञानीजन मनाच्या विश्रांती साठी सदोदित नामपाठ करतात. === नामपाठ प्राप्त झालेले भक्त === '''1'''<br> नामपाठें भक्ति हनुमंतें केली। सेवा रुजू झाली देवा तेणें ।।1।। <br> नामपाठें शक्ति अद्भुत ये अंगीं। धन्य झाला जगीं कपीनाथ।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सेवोनि आदरें । नामपाठ स्मरे सर्व काळ ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> हनुमंताने नामपाठ भक्ति करून आपली सेवा श्रीराम चरणीं रुजू केली.या भक्तिने हनुमंताच्या देहीं अद्भुत शक्तिचा संचार झाला.वानरराज धन्य झाला.जनार्दन स्वामींचा शिष्य एका स्वानुभवे नामपाठ जपावे असे सांगतात. '''2'''<br> नामपाठें तारिले पतित उध्दरिले। धांवणें तें केले पांडवांचे ।।1।। <br> पडतां संकटीं नामपाठ गाय। द्रौपदी ती माय तारियेली ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगतसे लोकां। नामपाठ फुका जपा आधीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संकटांत सापडलेल्या द्रौपदीसाठी श्रीहरी धावत पांडवांच्या घरीं गेले आणि संकटातून तारून नेले.नामपाठाने अनेक पतितांचा उध्दार होतो असे सांगून एका जनार्दनीं नामपाठ सदासर्वदा जपावा कारण हे साधन विनासायास घडते असे आवर्जून परत परत सांगतात. '''3'''<br> नामपाठें सर्व मुक्तत्व साधिती। नामपाठे विरक्ती हातां येत ।।1।। <br> नामपाठें उध्दव तरला तरला। नामपाठें झाला शापमुक्त ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका बोले लडिवाळ। नामपाठ काळ काळाचाही ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ करणारे सर्व साधक मोक्षप्राप्ती करून घेतात.मुक्त होतात.नामपाठाने संसारातून विरक्त व्हावे अशी भावना मनांत निर्माण होते.नामपाठाने उध्दव शापमुक्त झाला.जनार्दन शिष्य एकनाथ साधकांशी सलगी करून लडिवाळपणे सांगतात, नामपाठाचे सामर्थ्य असे कीं, ते काळाला नामोहरण करू शकते. '''4'''<br> नामपाठें अक्रूर सर्व ब्रह्मरूप । भेदाभेद संकल्प मावळले।।1।। <br> वंदी रजमाथां घाली लोटांगण। द्वैताचें बंधन तुटोनि गेलें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठें मुक्त। जालासे सतत संतचरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाच्या प्रभावानें अक्रूराचे सारे संशय,भेदाभेद,संकल्प मावळले.गोकुळातिल पावन माती त्याने कपाळी लावली,गोप गोपींची निष्काम,भोळी भाबडी भक्ती पाहून त्याने लोटांगण घातले.देव भक्तातिल द्वैत बंधन तुटून गेले.जनार्दनाचा एका नामपाठाने मुक्त होऊन संतचरणी शरणागत झाला. '''5'''<br>2 नामपाठें बिभीषण सर्वास वरिष्ठ । वंश तो स्पष्ट देशोधडी ।।1।। <br> जाउनी शरण चिरंजीव झाला । नामपाठे धाला कल्पवरी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका मिरवी बडिवार। नामपाठ सार युगायुगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने रावणबंधु बिभीषण राजपदाला पोचला,वरिष्ठ झाला. श्रीरामाला शरण जाऊन त्याने चिरंजीव पद प्राप्त करून घेतले.राक्षसवंश देशोधडीला मिळाला.एका जनार्दनीं नामपाठाचा महिमा वर्णन करताना सांगतात, नामपाठ अनेक युगापासून श्रेष्ठ साधन मानले जाते. '''6'''<br> नामपाठें भीष्में कामातें जिंकिलें। सार्थक पैं केलें विहिताचे ।।1।। <br> आदरें आवडी नामपाठ गावें । सर्वांपरीं होय सत्ता त्याची ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका होउनी शरण। घाली लोटांगण संतचरणीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने कौरवांचे पितामह भिष्माच्यार्यांनी आपल्या कामविकाराला जिंकून जीवनाचे सार्थक केले.भावपूर्ण भक्तीने नामपाठाचे गायन केल्याने सर्वश्रेष्ठ पद प्राप्त होते.असे मत व्यक्त करून जनार्दन शिष्य एका संतचरणीं लोटांगण घालतात. '''7'''<br> नामपाठें तरला चोखा तो महार। भावें सर्वेश्वर स्थापी तया।। 1।। <br> नामपाठ करूनि कीर्ति केली जगीं। उपमा ते अंगी वाढविली ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका वर्णितो संतांसी । नित्य नामपाठासी अनुसरला।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ भक्तीने चोखा महार भक्तांमध्ये उच्च श्रेणीला पोचला.नामपाठ साधनेने जगांत सर्वत्र त्याची किर्ति पसरली.परमेश्वर कृपेने चोखा अद्वितीय बनला. एका जनार्दनीं नित्य नामपाठाचे अनुसरण करणार्या संतांचे वर्णन करतात. '''8'''<br> नामपाठे गोरा कुंभार तरला। उध्दार तो झाला पूर्वजांचा ।।1।। <br> नामपाठ कीर्ति गाताती वैष्णव। धन्य तो अपूर्व नाममहिमा।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका चरणरजरेण। नामपाठ संकीर्तन करा वेगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेने गोरा कुंभाराच्या पूर्वज्यांचा उध्दार झाला.गोरा कुंभार संसार बंधनातून मुक्त झाला.नाममहिमा अपूर्व असून वैष्णवजन सदैव नामपाठकिर्ति गातात.नामपाठ संकीर्तन अखंडपणे करावे असा संदेश जनार्दनाचा एका देतात. '''9'''<br> नामपाठ प्रेमें सांवता तो गाये। हृदयकमळीं वाहे नारायण ।।1।। <br> नामपाठ निका नामपाठ निका। खुर्पू लागे देखा देव त्यासी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका ऐकोनियां बोल। सांगत नवल संतांपुढें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> प्रेमयुक्त भक्तीने सावता माळी नामपाठ गातो.नामपाठ साधना अत्यंत फलदायी असून देव भक्तासाठी शेतांत गवताची खुरपणी करतो.जनार्दनाचा एका संतांपुढे हे नवलाईचे बोल कथन करतात. '''10'''<br> नामपाठें नामा शिंपी तो तरला। तयाची देवाला आवड मोठी ।।1।। <br> जाउनी जेवणें उच्छिष्ट भक्षणें । नामपाठें देणें इच्छिलें तें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सद्गदित होय । नामपाठ गाय आवडीनें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामा शिंपी हा देवाचा आवडता भक्त होता. देव नामदेवा घरीं जाऊन जेवण घेत असे.नामाचा उच्छिष्ट आवडीने खात असे.नामदेवाला इच्छेनुसार फल पुरवित असे.जनार्दनाचा एका हे वर्णन करताना सद्गदित होतात आणि आवडीने नामपाठांत दंग होतात. '''11'''<br> नामपाठें जनाबाई बरोबरी । दळी कांडी हरि शेणी वेंची।।1।। <br> भक्तांचे सकळ कार्य तें करणें । नये ऐसे उणें करी काम ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका आवड पाहुनी। नाचतो कीर्तनीं नाम गाय ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जनाबाईच्या नामपाठाने प्रसन्न झालेला श्रीहरी तिच्या बरोबर धान्य दळतो,कांडण करतो.शेणी वेंचतो.भक्तांचे सर्व प्रकारची कामे करतांना आनमान करीत नाही.जनार्दनाचा एका देवाचे भक्तावरील हे प्रेम पाहून आनंदाने कीर्तनरंगी नाचतो. '''12'''<br> नामपाठे ज्ञानियाची भिंत ओढी। भाविकां तांतडी देव धांवे ।।1।। <br> बोलविला रेडा केलेसें कवित्व। नामपाठें मुक्त केलें जन ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका लागतो चरणीं। जावें ओवाळोनी जन्मोजन्मीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्ञानदेव चांगदेवांना भेटायला भिंतीवर बसून जाण्याचे ठरवतात तेव्हां नामपाठाच्या प्रभावाने देव जड भिंतीत चैतन्य निर्माण करतात.भक्ताचे सत्व राखण्यासाठी रेड्याच्या तोंडून वेद वदवितात ,नामपाठाचा महिमा वाढवतात.जनार्दनाचा एका संतचरणी नतमस्तक होऊन जन्मोजन्मीं जीव ओवाळून टाकण्याची ईच्छा व्यक्त करतात. '''13'''<br> नामपाठें मुक्त मुक्ताई पैं झाली। हृदयीं आटली नामपाठें ।।1।। <br> देहादेह सर्व निरसिले चारही । नामपाठ वरी मुक्त झाले।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका बोले करूणावचनीं। नामपाठ झणीं विसरूं नका ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> स्थुल, सुक्ष्म,कारण,महाकारण हे चारी देह निरसून मुक्ताई मुक्तीपदास पोचली.नामपाठाने परमात्म तत्वाशी एकरूप झाली. करूणभावाने हे सांगून जनार्दनाचा एका नामपाठाचा महिमा विसरूं नका अशी विनंती साधकांना करतात. '''14'''<br> नामपाठें निवृत्ती पावला विश्रांती। नामपाठें शांति कर्माकर्मी ।।1।। <br> म्हणोनि प्रेमभावें नामपाठ गावें। आलिंगन द्यावें संतचरण ।।2।।<br> जनार्दनाचा एका चिंता नामपाठ । मोक्षमार्ग वाट सोपी जगा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधनेंत विहित कर्मे करीत असताना निवृत्ती नाथांना अपूर्व शांतीचा लाभ होत असे.या नामपाठानेच निवृत्ती विश्रांती पावला असे सांगून एका जनार्दनीं प्रेमभावें नामपाठ गायन करावे,संतसंगत करावी,नामपाठाचे सतत चिंतन करावे,नामपाठ हा मोक्षप्राप्तीचा सोपा मार्ग आहे असे जनार्दनाचा एका सांगतात. '''15'''<br> नामपाठ मच्छिंद्र गोरक्षातें बोधी। तोडिली उपाधी चौदेहांची ।।1।। <br> नामपाठ मोक्ष मार्ग तो सर्वदा। वाचे गातां बाधा नोहे कांहीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका द्वैतविरहित । नामपाठ गात सर्वभावें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> मच्छिंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना नामपाठाची दीक्षा दिली आणि चौदेहाच्या बंधनातून मुक्त केले.नामपाठ हा सोपा मोक्षमार्ग असून वाचेने नाम साधना करतांना कोणतिही बाधा येत नाही.जनार्दनाचा एका अद्वैत भावाने सदासर्वदा नामसाधनेंत दंग होतात. '''16'''<br> नामपाठें गोरक्ष वोळगला गहिनी । दाविली उन्मनीं सर्वकाळ ।।1।। <br> समाधी आसन सैरा ते बोल । नामपाठ मोल अभ्यासिलें।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका नेणें तो उन्मनीं । सदा संतचरणीं मिठी घाली।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गोरक्षनाथांनी नामपाठाचा उपदेश गहिनीनाथांना केला.ध्यान मार्गाने अखंड साधना करून गहिनीनाथ समाधी अवस्थेपर्यंत पोचले,उन्मनीं अवस्थेचा अभ्यास केला.एका जनार्दनींनी उन्मनी अवस्थेचा अनुभव कधी घेतला नाही.ते सदोदित संतसंगतीत रममाण होत असत. '''17'''<br> नामपाठें गहिनि निवृत्ती वोळला । उघड तो केला परब्रह्म ।।1।।<br> नामपाठ ब्रह्म नामपाठ ब्रह्म । आणिक नेणें वर्म नामेविण ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका सेवेसी नटला। नामपाठें केला जनार्दन।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> गहिनीनाथांनी नामपाठाचा महिमा निवृत्तीनाथांना उपदेशिला,परब्रह्माचे स्वरूप समजावून सांगितले.नामपाठ हेच पूर्णब्रह्म असून ते नामसाधनेने जाणतां येते.हरिनामाशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही.असे स्पष्ट करून जनार्दनाचा एका सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या सेवेंत निमग्न राहून नामपाठ साधनेंत दंग होतो. === नामपाठमार्ग -गीताज्ञानेश्वरीपाठ === '''1'''<br> नामपाठें गीता ज्ञानेश्वरी होय । स्मरे तूं निर्भय ज्ञानदेवी ।।1।। <br> नामपाठें सोपी अक्षरें ती उच्चार। ज्ञानेश्वरी उच्चार करी वाचे।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका ज्ञानेश्वरी ध्याय। तेणें मुक्त होय युगायुगीं।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> भगवद्गीता आणि ज्ञानेश्वरी हे नामपाठाचे मार्ग आहेत.ज्ञानेश्वरी वाचायला आणि समजण्यास सोपी असून ती ज्ञानदेवी या नावाने ओळखली जाते.नि:शंक,निर्भय होऊन ज्ञानेश्वरीचे वाचन आणि स्मरण करावे.असे सांगून जनार्दनाचा एका म्हणतात,ज्ञानेश्वरीचे नित्य पठण करणारे साधक संसार बंधनातून कायमचे मुक्त होतात. '''2'''<br> नामपाठे वर्म वेदांचे तें कळे। नामपाठबळे शास्त्रबोध ।।1।।<br> या दोहीचे वर्म ज्ञानदेवी जाणा। जपें कां रे जना हृदयी सदा ।।2।।<br> जनार्दनाचा एका विनीत होउनी । आठवितो मनीं ज्ञानदेवा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने वेदांचे रहस्य उलगडते आणि शास्त्रांचा बोध समजतो.वेद आणि शास्त्रे यांचे समग्र ज्ञान ज्ञानदेवी पठनाने जाणता येते.एका जनार्दनीं ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ हृदयांत धारण करावा असे अत्यंत विनयाने सुचवतात. '''3'''<br> नामपाठें संदेह सर्व हा जाईल। नामपाठ गाईल प्रेमभावें ।।1।। <br> नामपाठ सोपा नामपाठ सोपा । अहर्निशीं बापा जप करी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका ठेउनी विश्वास। नामपाठ निजध्यास करीं सदा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो भक्त प्रेम भावाने नामपाठ गाईल त्याच्या मनातील सर्व संशय निरसून जातील.नामपाठ साधना अतिशय सोपी असून रात्रंदिवस तिचा जप करावा. एका जनार्दनीं या साधनेवर विश्वास ठेवून नामपाठाचा अखंड ध्यास घेतात. '''4'''<br> नामपाठ साधन याहुनी आहे कोण। कासयासी पेणें स्वर्गवास ।।1।। <br> जन्म देई देवा जन्म देई देवा । गाईन मी देवा नामपाठ ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका बोलतसे वाणी। नामपाठें जनीं जनार्दन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठा पेक्षां श्रेष्ठ असे काहिही नाही.स्वर्ग मिळावा अशी अपेक्षा करणे निरर्थक आहे.त्यापेक्षा परत परत जन्म घेऊन नामपाठ साधना करण्याचे भाग्य देवाने आपल्याला द्यावे असे जनार्दनाचा एका देवाला विनवतात. '''5'''<br> नामपाठ युक्ति भाविकां प्रतिती । लोभिया विरक्ती नामपाठे ।।1।।<br> नामपाठे योग नामपाठे याग । नामपाठे भोग सरे आधी।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका भोगातीत झाला । म्हणोनि वोळला जनार्दन ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधना मोक्षमुक्ती मिळवण्याची सोपी युक्ति आहे अशी भाविकांना प्रचिती येते तर ऐहिक लाभासाठी नामपाठ साधना करणार्यांना विरक्ति येते.योगयागाचे सर्व फल नामपाठ साधनेने मिळतातच शिवाय नामपाठाने संसारिक भोग सरतात.असे मत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात, नामपाठाने जनार्दनाचा एका भोगातीत झाले म्हणुनच सद्गुरु जनार्दनस्वामींच्या कृपेस पात्र ठरले. '''6'''<br> नामपाठें मोक्ष पाविजे तत्वतां । आणिक तें आतां साधन नाहीं ।।1।। <br> नामपाठ सार नामपाठ सार । न करी विचार आणिक दुजा ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ गाय । आदरें नाचताहे संतापुढें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाने मोक्ष प्राप्ती होते या शिवाय आणखी साधन नाही.नामपाठ हे सर्व साधनांचे सार आहे. यापेक्षा वेगळा विचार करू नये असे स्वानुभवातून जनार्दनाचा एका स्पष्ट करतात. '''7'''<br> नामपाठे युक्ती साधन समाप्ती । नोहे दुजी प्रीती नामपाठें ।।1।। <br> आणिक खटपट कासया बोभाट । नामपाठ वाट वैकुंठाची ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका,नामपाठें रंगला। आनंदे वहिला नाचतसे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठाची युक्ती साध्य झाली कीं, सर्व साधनांची समाप्ती होते. दुसरे काही मिळवण्याचे बाकी राहतच नाही. नामपाठ हाच वैकुंठ पदाचा मार्ग आहे.एका जनार्दनीं नामपाठांत रंगून आनंदाने संताच्या मेळाव्यांत नाचतात. '''8'''<br> नामपाठ करितां आनंद मानसीं । योगयाग राशीं पायां लागे ।।1।। <br> आनंदें आवडी नामपाठ गाय । उभा तारिता बाह्य जना।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका सांगे जगाप्रती । नामपाठें विश्रांती होईल जना ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ करतांना मनाला आनंद होतो.योगयागाचे पुण्य अनायासे प्राप्त होते.मनापासून आनंदाने नामपाठ गाणारा भक्त अनेकांना तारून नेतात.जनार्दनाचा एका सांगतात, नामपाठाने जगातिल सर्वांना विश्रांतीचा लाभ होईल. '''9'''<br> नामपाठ पसारा घे रे मुखें सदा । कळिकाळाची बाधा तुज नोहे ।। 1।। <br> नाम तें सोपें नाम तें सोपें । नाम तें सोपें विठ्ठलाचें ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठ वाणी। कीर्ति त्रिभुवनीं नामपाठें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> कळिकाळाची बाधा टाळायची असेल तर मुखाने सदासर्वदा नामपाठ गावा.विठ्ठलाचे नाम वाचेसी अतिशय सोपे आहे. जनार्दनाचा एका नामपाठाचा महिमा सतत सांगतात,नामपाठाची किर्ति त्रिभुवनांत गाजत आहे. '''10'''<br> नामपाठ कसवटी अखंड ज्याचे मुखीं । तो चि झाला सुखीं इहीं जनीं । <br> नामपाठ धन्य नामपाठ धन्य । नामपाठ धन्य कलीमाजीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका नामपाठें मिरविला । श्रीरंग वरला नामपाठें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे कलियुगातील सहजसोपे, साधन आहे.अखंड नामपाठ गाणारा भक्त सर्वदा सुखी होतो. कलीयुगांत धन्य होतो.नामपाठ साधना करून जनार्दनाचा एका लोकादरास पात्र झाले.श्रीरंगाची कृपा प्राप्त झाली. '''11'''<br> नामपाठें ज्ञान नामपाठें ध्यान। नामपाठें मन स्थिर होय ।।1।। <br> जगांत हें सार नामपाठ भक्ती। आणिक विश्रांती नाहीं नाहीं ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका अखंड नाम गाय। हर्षे नाचताहे प्रेमे रंगीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ साधना ही ज्ञानमार्ग आणि ध्यानमार्ग यांचा संगम आहे.नामपाठ भक्ती हे साधकांचे विश्रांती स्थान आहे.जनार्दनाचा एका अखंड नाम गातात आणि भक्ति प्रेमांत आनंदाने नाचतात. '''12'''<br> नामपाठ नित्य एक नेमें गायें। हरिकृपा होय तयावरी ।।1।।<br> अंतरीं बाहेरी रक्षी नारायण ।आलिया विघ्न निवारी साचे।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका प्रचित घेउनी ।गात असे वाणी नामपाठ।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नित्यनेमाने हरिपाठ गायन करणारा भक्त हरिकृपा प्राप्त करतो. प्रत्यक्ष नारायण या भक्ताचे अंतर्बाह्य रक्षण करतो.विघ्नांचे निवारण करतो.या सत्य वचनाची प्रचिती आल्यानें जनार्दन शिष्य एका आवडीने नामपाठ गातात. '''13'''<br> नामपाठ गंगा नामपाठ गंगा। दोष जाती भंगा नामपाठें ।।1।। <br> नामपाठ सरिता सागर संगम । देवभक्त नाम तिन्ही बोध।। 2।। <br> जनार्दनाचा एका करितो मार्जन। त्रिवेणीचे स्नान पुण्य जोडे।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> देहमनाच्या सगळ्या दोषांचे भंजन करणारी नामपाठ साधना म्हणजे गंगेचा पवित्र प्रवाह आहे. नामपाठ सरिता आणि सागर यांचा संगम आहे.असे वर्णन करुन जनार्दनाचा एका म्हणतात,देव, भक्त आणि नाम यांचा बोध देणार्या त्रिवेणी संगमांत स्नान करून पुण्य फल प्राप्त होते. '''14'''<br> नामपाठ श्रेष्ठ तीर्थाचे तें तीर्थ। वदे तूं चिंतारहित सर्वकाळ।। 1।। <br> काळाचे तें काळ नामपाठ गात। काळ हा तयास नमस्कारी ।।2।। <br> जनार्दनाचा एका काळा वंदीं चरणी। म्हणोनि जनार्दनी विनटला ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> नामपाठ हे सर्वश्रेष्ठ तीर्थाचे तीर्थ असून नामपाठाचा पाठ नि:शंक मनाने सतत करावा.काळावर ज्यांची सत्ता चालते ते शिवशंकर सदासर्वदा नामपाठ गातात.काळ त्यांना नमस्कार करतात.जनार्दनाचा एका काळाचे चरण वंदन करून सद्गुरूची कृपा प्राप्त करतात. === संत महिमा === '''1'''<br> उद्धवा स्वमुखें सांगे श्रीकृष्ण। संतसेवा जाण सर्वश्रेष्ठ ॥१॥<br> हाची योग जाण उद्ववा स्वीकारी । आणिक न करी भरोवरीसाधन उद्धवा ॥ २ ॥ <br> योगयाग तप व्रत कसवटी । न करी आन गोष्टीरे उद्धवा॥ 3 ॥ <br> कीर्तन भजन सर्वभावें करी । जाई संतद्वारीं शरणागत रे उद्धवा ॥ ४ ॥ <br> मनींचें सांगितले तुज ।एका जनार्दनीं निज साधे रे उद्धवा ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात श्रीकृष्ण उद्धवाला संतसेवेचा महिमा सर्वश्रेष्ठ आहे असे स्वमुखाने सांगत आहे.हाच खरा योग असून योगचाग तप व्रत ही साधने सोडून संतसेवेचा मार्ग धरून सर्वभावे कीर्तन व भजन करावे संतांना शरण जावे.राका जनार्दनीं म्हणतात' आपल्या मनीचे हितगुज सांगून ते उद्धवाला स्वता:चे हीत साधायला सांगतात. '''2'''<br> उद्धवा तूं धर संतसमागम । तेणें भवश्रम हरे उद्धवा ॥ १ ॥<br> सांगतसे गुज मना धरीं रे उद्धवा । आणिक श्रम वाया न करी रे तें ॥ २ ॥ <br> तयाची संगती उद्धवा धरावी । सेवा ते करावी काया वाचा ॥ 3 ॥ <br> मज तयाचा वेध उद्धवा प्रसिद्ध । तूं सर्वभावें सद्गद नाम घेई ॥ ४ ॥ <br> ज्याची आवडी मजसी उद्धवा । जाई तया ठावां ॥ ५ ॥ <br> उच्च नीच कांहीं न म्हणें उद्धवा । एका जनार्दनी तया शरण जावें ॥ ६ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतसमागमाने संसारातील श्रम नाहीसे होतात हे मनाचे हितगुज उद्धवाला सांगून श्रीकृष्ण त्याला काया वाचा मनाने संतांची सेवा करायला सांगतात.आणखी कोणत्याही प्रकारची साधना न करता लहान थोर असा भेदाभेद न करता सतांना सर्वभावे शरण जावे असे एका जनार्दनीं सांगतात. '''3'''<br> उद्धव बोले कृष्णाप्रती । एकोनि संताची कीर्ति । <br> धन्य वैष्णव होती । कलीमाजी ॥ १ ॥ <br> तुम्हां जयाचा निज छंद । मानीतसा परमानंद । <br> अखंड तयाचा वेध । तुमचे मनीं ॥ २ ॥<br> ऐशी याची संगती । मज घडो अहोराती । <br> नये पुनरावृत्ती । पुन: जन्मासी ॥ 3 ॥ <br> हर्षे देव सांगे आपण । उद्धवा तयाचें मज ध्यान । <br> एका जनार्दनीं शरण । ते मज आवडती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभगांत एका जनार्दनीं श्रीकृष्ण आणि उद्धवाचा संवाद कथन करीत आहे.ज्या संतांची किर्ती ऐकून कलीयुगांत वैष्णव धन्य होतात त्यांचा श्रीकृष्णाला नित्य वेध लागतो त्यांच्या छंदात मनाला परमानंद मिळतो.अशा संतांची संगती अहोरात्र मिळावी व त्यामुळे जन्ममरणाची पुनरावृत्ती कायमची टळावी असे उद्धव श्रीकृष्णाला सांगतो.यावर श्रीकृष्णाला अतिशय आनंद होतो.तो 3ध्दवाला सांगतो की, संत त्याला अतिशय आवडतात आणि त्यांचे सतत ध्यान लागते. '''4'''<br> मज तयांची आवड । पुरवणें लागे त्याचें कोड । <br> गर्भवास सांकड । तयालागी उद्धवा ॥ १ ॥<br> घेऊनि अवतार । करी दुष्टांच संहार । <br> माझा हा बडिवार । तयांचेनि उद्धवा ॥ २ ॥<br> माझे जप तप अनुष्ठान । देव पूजा मंत्र पठण । <br> नाना नेमादि साधन । संत माझे उद्धवा ॥ 3 ॥ <br> मज आणिलें नामरूपा । त्याची मजवर कृपा । <br> दाविला हो सोपा।मार्ग मज उद्धवा॥ ४ ॥<br> माझा योगयाग सर्व । संत माझे वैभव । <br> वैकुंठादि राणीव । तयाचेनि मज उद्धवा ॥ ५ ॥ <br> ऐसें वरिष्ठ पावन । पुनीत केलें मजलागून। <br> एका जनार्दनीं शरण । तयांसीच उद्धवा ॥ ६ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> श्रीकृष्ण उद्धवास सांगतात, संतांचे सर्व ईच्छा पूर्ण करण्यासाठी परत परत जन्म ( अवतार) घ्यावे लागतात.असे अवतार घेऊन दुष्टांचा संहार करण्याचे महान कार्य संता मुळेच घडून येते.सामान्य लोक जे जप,तप,अनुष्ठान देव पूजा,मंत्र पठण,अनेक व्रते,नेम ,साधना करतात ते सर्व संता मुळेच घडून येते.संतामुळेच देव नामरूपाला येतात. त्यांचे वैभव वाढते.वैकुंठाचे राजपद संतामुळेच उदयास आले.संत हे सर्वात वरिष्ठ असून त्यांच्या मुळेच देव पावन झाले.असे कथन करून एका जनार्दनी संताना शरण जातात. '''५'''<br> ज्या सुखाकारणे देव वेडावला । वैकुंठ सांडुनी संतसदनीं राहिला ॥ १ ॥ <br> धन्य धन्य संतांचे सदन । जेथें लक्ष्मीसाहित शोभे नारायण ॥ २ ॥<br> सर्व सुखाची सुखराशी । संतचरणीं भुक्ति मुक्ति दासी ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं पार नाही सुरवा म्हणोनि देव भुलले देखा ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या संतसुखाने श्री हरी वेडावला आणि वैकुंठाचे वैभव सोडून संतांच्या घरीं येऊन राहिला.जेथे लक्ष्मीसहित नारायण येऊन राहतो ते संताचे सदन धन्य होय.संताच्या चरणांशी भक्ति आणि मुक्ति दासी बनून राहतात.येथे सर्व सुखांच्या राशी असून हे सुख अपार आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात, या सुखाला देव भुलले. '''६'''<br> संतापोटीं देव वसे । देवा पोटीं संत असे ॥ १ ॥<br> ऐसा परस्परें मेळा । देव संतांचा अंकिला ॥ २ ॥<br> संताठायीं परंतू परं तदेव तिष्ठे । देव तेथें संत वसे ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं संत । देव तयांचा अंकित ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या अंतरांत देव आणि देवाच्या अंतरांत संत निवास करतात. संत जेथें असतील तेथे देव तिष्ठत उभा राहतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,देव संतांच्या अंकित आहे. '''७'''<br> संत आधीं देव मग । हाचि उगम आणा मना ॥१॥<br> देव निर्गृण संत सगुण । म्हणोनि महिमान देवासी ॥ २ ॥ <br> नाम रूप अचिंत्य जाण । संतीं सगुण वर्णिलें ॥3 ॥<br> मुळीं अलक्ष लक्षा नये । संतीं सोय दाविली ॥ ४ ॥ <br> एका जनार्दनीं संत थोर । देव निर्धार धाकुला ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> देव निर्गृण असून संत सगुण ( सत्व,रजो,तम ) या गुणांनी युक्त्त आहेत. तर देव या गुणांच्या अतित आहे.म्हणुन देवाचा महिमा श्रेष्ठ आहे. परंतु देवाच्या नामरूपाचे चिंतन करणे भक्तांना शक्य नव्हते .जो अव्यक्त आहे त्याला दृष्टीने बघणे अशक्य होते. संतांनी या निर्गुणाचे सगुण साकार रूपात वर्णन केले.एका जनार्दनी म्हणतात, संत देवापेक्षां थोर आहेत,कारण संतांनी देवाला देवपण दिले. यासाठी संत थोर आहेत हे जाणले पाहिजे. '''८'''<br> संतांचा महिमा देवचि जाणें । देवाची गोडी संतांसी पुसणें ॥ १ ॥<br> ऐसी आवडी एकमेकां । परस्परें नोहे सुटिका ॥ २ ॥<br> बहुत रंग उदक एक । यापरी देव संत दोन्ही देख ॥ 3 ॥<br> संताविण देवा न कंठे घडी । उभयतां गोडी एक असे ॥ ४ ॥<br> मागें पुढें नसे कोणी । शरण एका जनार्दनीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संताचा महिमा देवच जाणतो, देवाच्या रूपाची सुंदरता आणि गुणांची मधुरता संतांनीच वर्णन करावी. ज्याप्रमाणे मातीच्या रंगाप्रमाणे पाण्याचे रंग वेगवेगळे दिसतात,त्यांप्रमाणे संत आणि देव भिन्न दिसत असले तरी ते एकरूपच असतात. संताशिवाय देवाला घटकाभर देखील चैन पडत नाही.देव आणि संत सदैव समीप असतात. उभयता एकात्म वृतीने वावरतात.असे सांगून एका जनार्दनीं देव आणि संताच्या चरणी शरणागत होतास. '''९'''<br> देवाचे सोईरे संत जाणावें यापरतें जीवें नाठवी कोणा॥ १ ॥<br> पडतां संकट आठवितसे संत । त्याहुनी वारिता नाही दुजा ॥ २ ॥<br> म्हणोनि घरटी फिरे तया गांवीं । सुदर्शनादि मिरवी आयुधे हातीं ॥ 3॥ <br> लाडिके डिंगर वैष्णव ते साचे । एका जनार्दनीं त्यांचे वंदी पाय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे देवाचे जीवाभावाचे सोईरे असून संताईनकी दुसऱ्या कुणाचिही आठवण देवाला येत नाही. संताच्या रक्षणासाठी देव सुदर्शन चक्रासारखी आयुधे हाती धरून त्यांच्या गावीं फिरतो.संत वैष्णवांप्रमाणेच देवाला अत्यंत प्रिय आहेत.एका जनार्दनीं संताच्या चरणांना वंदन करतात. '''१०'''<br> पंढरीये देव आला । संतभारें तो वेष्टिला ॥ १ ॥ <br> गुळासवें गोडी जैसी । देवासंगें दाटी तैसी ॥ २ ॥<br> झालें दोघां एकचित्त । म्हणोनि उभाचि तिष्ठत ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं भाव । संतापायी ठेविला जीव ॥ ४॥<br> '''भावार्थ'''<br> देव पंढरीला आला आणि गुळाला जसा गोडवा वेढून टाकतो तसा देवाला संतांनी वेढून टाकले.संत आणि देव दोघे मनाने एकरूप झाले. देव भक्तासाठी अठ्ठाविस युगे तिष्ठत उभा राहिला.अशा संत चरणांशी एका जनार्दनीं आपला जीवभाव अर्पण करतात. '''११'''<br> पुंडलीक संत भला । तेणें उद्धार जगाचा केला ॥ १ ॥<br> तयाचे वंदावें चरण । कायावाचामने करून ॥ २ ॥<br> उपाधिसंग तुटती व्याधी । एका जनार्दनी समाधी ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तश्रेष्ठ पुंडलिका मुळे श्रीहरी अठ्ठाविस युगे विटेवर उभा राहिला. त्याने जगाचा उद्वार केला.काया वाचा मनाने एकरूप होऊन संत पुंडलिकाच्या चरणांना वंदन करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या परमात्म परमेश्वराच्या दर्शनानें संसारातिल सर्व व्याधी निरसून जातात, मन शांत होऊन समाधी लाभते. '''१२'''<br> उघड बोलती संत । जैसा हेत पुरविती ॥ १ ॥<br> मनीचें जाणती ते सदा । होऊं नेदी विषयबाधा ॥ २ ॥<br> अज्ञान सज्ञान । तारिती कृपें करून ॥ ३ ॥<br> संतांपायी ज्याचा भाव । तेथें प्रगटेचि देव ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं बरा । द्यावा मज तेथें थारा ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत भाविकांच्या मनातिल सर्व भाव जाणून सर्व कामना पूर्ण करतात. भाविकांच्या मनाला इंद्रिय विषयांची बाधा होऊ देत नाहीत.अज्ञान व सज्ञान दोन्हीवर सारखीच कृपा करतात. संताच्या ठिकाणी ज्यांची श्रद्धा असते तेथें प्रत्यक्ष परमेश्वर प्रकट होतो.एका जनार्दनीं संतांनी त्यांच्या पायीं आसरा द्यावा अशी विनंती करतात. '''१३'''<br> संत कृपाळु उदार । ब्रहमादिका न कळे पार ॥ १ ॥<br> काय वानूं मी पामर । थकले सहा अठरा चार ॥ २ ॥<br> नेति नेति शब्दें । श्रृती विरालिये आनंदे ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । धरा माझी आठवण ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत अतिशय उदार व कृपाळु असतात. ब्रह्मा,विष्णु ,महेश या देवाधिदेवांना देखील संतांचा महिमा यथार्थपणे वर्णन करता येत नाही साही शास्त्रे,अठरा पुराणे आणि चारी वेद सुद्धां संतमहिमा गातांना थकून गेले.व्यतिरेकाने नेति नेति या शब्दांनी संताचे वर्णन करतांना श्रृती निःशब्द होऊन स्तब्ध झाल्या. एका जनार्दनीं संतांना शरण जावून त्यांनी आपली आठवण धरावी अशी विनंती करतात. '''१४'''<br> संतचरणींचा महिमा। कांहीं न कळे आगमां निगमां ॥ १ ॥<br> ब्रह्मा घाली लोटांगण । विष्णु वंदितो आपण ॥ २ ॥<br> शिव ध्यातो पायवणी । धन्य धन्य संतजनीं ॥ 3 ॥<br> तया संतांचा सांगात । एका जनार्दनीं निवांत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणांचा महिमा वेदशास्त्रांना पूर्णवणें आकलन होत नाही, ब्रह्मदेव संतपायी लोटांगण घालतात तर विष्णु त्यांना आदराने वंदन करतात. शिवशंकर संतचरणाचे सतत ध्यान करतात.या लोकांत संत धन्य असून त्यांच्या सहवासांत एका जनार्दनीं शांतपणे निवास करतात. '''१५'''<br> पहातां संतसमुदाय । भुक्ति मुक्ति तेथें देव ॥ १ ॥ <br> जातां लोटांगणीं भावें । ब्रह्मज्ञान अंगी पावें ॥ २ ॥<br> तयाचे उच्छिष्टाचा कण । शरण एका जनार्दन ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत समुदायाचे दर्शन होतांच भक्ति आणि मुक्ति तेथें धाव घेतात. देव तेथे तात्काळ प्रगट होतात आणि भक्ति भावाने लोटांगण घालतात. त्यामुळे ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते असे सांगून एका जनार्दनी संतांच्या उष्ट्या अन्नाच्या एका कणासाठी त्यांना शरण जातात. '''१६'''<br> सुख अपार संतसंगी । दुजे अंगीं न दिसे कोठे ॥ १ ॥<br> बहु सुख बहुता परी । येथेंची सरी नसची ॥ २ ॥<br> स्त्रिया पुत्र धन सुख । नाशिवंत देख शेवटीं ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतसुखा । नोहे लेखा ब्रह्मांडीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत संगतीत जे अपार सुख असते तसे सुख दुसरीकडे कोठेही दिसणार नाही.अनेक प्रकारचे भरपूर सुख संत सहवासांत मिळते त्याची सर ईतर कोणत्याही सुरवाला येत नाही.स्त्रिया,पुत्र तसेच धनसंपदे पासून मिळणारे सुख नाशवंत असते.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसुखाची तुलना ब्रह्मांडातील कोणत्याही सुरवाशी होऊं शकत नाही. '''१७'''<br> अमृता उणें आणिता संतजन । नाम अमृत खूण पाजिताती ॥ १ ॥<br> नाशिवंत यासी अमृत उपकार । अनाशिवंता नामामृतसार ॥ २ ॥<br> नाशिवंत देह नाशिवंत जीव । नाशिवंत ठाव जगडंबर ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतांचिये दृष्टी । नाशिवंत सृष्टि सजीव होती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतकृपेने जे नामामृत प्राप्त होते त्या पुढे अमृताला देखील उणेपणा येतो. मानवी जीव आणि मानवी देह दोन्हीं नाशवंत आहेत.डोळ्यांना दिसणारा हा जगाचा पसारा सुद्धां नाशवंतच आहे. संतांनी दिलेले नामामृतसार मात्र अविनाशी आहे. संतमहिमा अशाप्रकारे वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांच्या कृपा दृष्टीने सारी नाशवंत सृष्टी सजीव होते. '''१८ '''<br> संत ते सोयरे जिवलग सांगाती । भेटतां पुरती सर्व काम ॥ ४ ॥<br> कामधेनु कल्पतरू चिंतामणी । उदार चुडामणी याहुनी संत ॥ २ ॥<br> देऊ परिसाची यांसी उपमा । परी ते नये समा संताचिये ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतांचा सांगात । पुरती सर्व आर्त जीवीचे जें ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे भाविकाचे प्रेमळ सोबती जिवलग सोयरे आहेत.ते सर्व कामना पूर्ण करणारे कलपतरू, चिंतामणी अथवा कामधेनु प्रमाणे उदार आहेत.संतांना परिसाची उपमा दिली तरी ती पूर्णपणे यथार्थ नाही. परीस केवळ लोखंडाचे सोने करतो पण संत कोणताही भेदभाव न करता सर्वांच्या मनीचे आर्त (अंतरीक ईच्छा )पूर्ण करतात. '''१९'''<br> भाग्यवंत होती संत । दीन पतीत तारिती ॥१॥<br> उपदेश विठ्ठल मंत्र । देती सर्वत्र सारिखा ॥ २ ॥<br> स्त्रिया शुद्र अथवा बाळें । कृपाकल्लोळे एकची ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । पतितपावन संत होती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<brr> दीन आणि पतितांना तारणारे संत भाग्यवंत असून ते पतीतपावन या नावाने ओळखले जातात.संत सर्वांना समभावाने मानून विठठल मंत्राचा उपदेश देतात. स्त्रिया शुद्र अथवा अज्ञानी बालके यांच्यावर सारखीच कृपा करतात.अशा कृपाळु, उदार, संतांना एका जनादनीं शरण जातात. '''२०'''<br> संतांचे संगती । पाप नुरे तें कल्पांती ॥ १ ॥<br> ऐसा संतांचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा ॥ २ ॥<br> तीर्थ व्रत जप दान ।अवघें टाका वोवाळून ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । काया कुर्वंडी संतचरणी ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीत पापाचा लवलेश राहात नाही. तीर्थ,व्रत,जप ,दान ही सारी पुण्यकर्मे संत सहवासाच्या तुलनेत नगण्य आहेत.संत कृपेला उपमा नाही.असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात, संतांना शरण जाऊन त्यांच्यावरून देह ओवाळून टाकावा. '''२१'''<br> संतचरणीचे रज;कण । तेणें तिन्हीं देव पावन ॥ १ ॥<br> ऐसा महिमा ज्याची थोरी । वेद गर्जे परोपरी ॥ २ ॥<br> शास्त्रे पुराणें सांगत । दरुशनें प्राणी होती मुक्त ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । ठाव द्यावा संतचरणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांच्या धुळीकणाने सर्व देव पावन होतात अशी संताथी थोरवी आहे असे चारी वेद परतपरत गर्जून सांगतात. संताच्या दर्शनाने प्राणी मुक्त होतात असे शास्त्रे व पुराणे मुक्त कंठाने वर्णन करतात.अशा थोर संतांनी त्यांच्या चरणांशी आपल्याला स्थान द्यावे अशी एका जनार्दनीं विनवणी करतात. '''२२'''<br> संतवरणी आलिंगन । ब्रहमज्ञानी होती पावन ॥ १ ॥<br> इतर सहज उद्धरती । वाचे गातां ज्याची कीर्ती ॥ २ ॥<br> लाभे लाभ संतचरणीं । मोक्षसुख वंदी पायवणी ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । संत पावन इये जनीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांना आलिगन देतांच ब्रह्म जाणणारे पावन होतात.मुखाने संतांची कीर्ती गाणाऱ्या भक्तांना संत सहवासाचा लाभ होतो.असे भक्त मोक्षसुखाचे भागीदार होतात.अशा पावन संतांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''२३'''<br> संतांचे चरण ध्यातां । हारपली जन्मव्यथा ॥ १ ॥<br> पुढती मरणांचे पेणें । चुकती जन्मजरा तेणें ॥ २॥<br> संतसमुदाय दृष्टी । पड़तां लाभ होय कोटी ॥ 3 ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । काया कुर्वंडी संतचरणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांचे ध्यान केल्याने जन्म काळीच्या व्यथा हरपून जातात.जन्ममरणाचे फेरे चुकतात.वार्धक्यातिल कष्टांचे निवारण होते.संतसमुदायाचे दर्शन होतांच अनंत कोटी पुण्यफल प्राप्त होते. एका जनादेनी संतांना शरण जाऊन संतचरणी देह अर्पण करावा अशी इच्छा व्यक्त करतात. '''२४'''<br> तुटर्ती बंधनें संतांच्या दरुशनें । केलें तें पावन जगीं बहु ॥ १ ॥<br> महा पापराशी तारिलें अपार । न कळें त्यांचा पार वेदशास्त्रां ॥ २॥<br> वाल्मिकादि दोषी तारिलें अनुग्रही ।पाप तेथें नाही संत जेथें ॥ 3 ॥<br> पापताप दैन्य गेलें देशांतरी । एका जनार्दनीं निर्धारी सत्य सत्य ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या दर्शनाने महा पापांच्या राशी जळून जातात,संसाराची सारी बंधने तुटून पडतात.अनेकांचा उद्वार होतो.वेदशास्त्रांना सुद्धां त्याची गणना करता येत नाही. नारदमुनी सारख्या महान संतानी वाल्मिकींवर अनुग्रह करून त्यांचा उद्धार केला.एका जनार्दनीं निर्धाराने हे त्रिवार सत्य सांगतात कीं,जेथें संताची वस्ती असते तेथें पापताप,दैन्य,दुःख यांचा लवलेशही नसतो. '''२५'''<br> पतितपावन केलें असें संती । पुराणी ती ख्याती वर्णियेली ॥ १ ॥<br> सदोषी अदोषी तारिलें अपार । हाचि बाडिवार धन्य जगीं ॥ २ ॥<br> नाना वर्ण याती उत्तम चांडाळ । उद्धरिले सकळ नाममात्रें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं दयेचे सागर । संतकृपा धीर समुद्र ते ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सदोष आणि निर्दोष अशा उभय प्रकारच्या सामान्य जनांना सन्मार्गाला लावून परमेश्वर भक्ती करण्यास प्रवृत्त करणे हाच संतांचा महिमा आहे.देवाचा नाममंत्र देवून चारी वर्णाच्या तसेच उत्तम तसेच नीच जातीच्या लोकांचा उद्धार संतांनी केवळ नामभक्तीने केला.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत धीरगंभीर समुद्राप्रमाणे दयेथे सागर आहेत. '''२६'''<br> उदारपणे संत भले । पापी उध्दरिले तात्काळ ॥१॥<br> ऐसें भावें येतां शरण । देणे पेणें वैकुंठ ॥ २ ॥<br> ऐसें उदार त्रिभुवनीं । संतांवांचुनी कोण दुजें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । संत पतीतपावन ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे महापापी,दुष्ट प्रवृतीचे असुनही जीवेभावें संतांना शरण जातात त्यांचा संत उदारपणे तात्काळ उध्दार करतात.त्यांना वैकुंठ प्राप्तीचा भक्तीमार्ग दाखवतात. त्रिभुवनांत संतासारखे उदार दुसरे कोणिही नाही.या पतीत पावन संतांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''२७'''<br> मेघापरीस उदार संत । मनोगत पुरविती ॥१॥<br> आलिया शरण मनें वाचा । चालविती त्याचा भार सर्व ॥ २ ॥ <br> लिगाड उपाधी तोडिती । सरते करिती आपणामाजीं ॥ 3 ॥<br> काळाचा तो चुकवितो घाव। येउं न देती ठाव अंगासी ॥ ४ ॥<br> शरण एका जनार्दनीं । तारिले जनीं मूढ सर्व ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> मनाने आणि वाचेने शरण आलेल्या भाविकाच्या सर्व मनोकामना मेघाप्रमाणे उदार असलेले संत पूर्ण करतात.त्याचा योगक्षेम संत स्वताः चालवतात.त्या भाविकाला सर्व उपाधी व संकटे यातून सोडवतात.त्याला अपलासा करून त्याच्या वरील काळाचे घाव चुकवितात.सर्व अज्ञानी जनांना सन्मार्गाला लावून त्यांचा उद्धार करतात.अशा कृपाळु संतांना एका जनादनीं शरण जातात. '''२८'''<br> भाविक हे संत कृपेचे सागर । उतरती पार भवनदी ॥ १ ॥<br> तयांचियां नामें तरताती दोषी । नासती त्या राशी पातकांच्या ॥ २ ॥<br> दयेंचे भांडार शांतीचें घर । एका जनार्दनीं माहेर भाविकांचे ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> भावाचे भुकेले संत कृपेचे सागर असून संसार सरीता तरून जाण्यास मदत करणारे नावाडी आहेत.त्यांनी दिलेल्या नामाने पातकांच्या राशी नाश पावतात. हे संतजन दयारूपी धनाचे भांडार असून शांतीचे निवासस्थान आहेत एका जनार्दनीं म्हणतात, असे प्रेमळ संत भाविकांसाठी माहेर घरच आहे. '''२९'''<br> जन्म जरा तुटे कर्म । संतसमागम घडतांची ॥१॥<br> उपदेश धरिता पोटीं । दैन्यें दाही वाटी पळताती ॥ २ ॥<br> खंडे फेरा चोऱ्यांऐशी । धरितां जीवेंशी पाऊलें ॥ 3 ॥ <br> शरण एका जनार्दनीं । ते दिनमणी प्रत्यक्ष ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतसमागम घडताच जन्म,जरा ( वार्धक्य) आणि कर्माची बंधने तुटतात.संतांचा उपदेश ऐकून त्यांप्रमाणे आचरण केल्यास मनाची आणि धनाची दैन्यें दाही दिशांनी पळतात.चौऱ्यांशी लक्ष योनीतून फिरणारे जन्म मरणाचे फेरे चुकतात.संत हे जीवन प्रकाशित करणारे दिनमणीच आहेत,त्यांचे चरणांना जीवेभावे शरण जावे असे एका जनार्दनी या अभंगात सुचवतात. '''३०'''<br> सुखदुःखांचिया कोडी । संतदरुशनें तोडी बेडी ॥ १ ॥<br> थोर मायेचा मायेचा खटाटोप । संसदरुशनें नुरें ताप ॥ २ ॥<br> चार देहांची पैं वार्ता । संतदरुशनें तुटे तत्वतां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनों संत । सबाह्य अभ्यंतर देहातीत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत दर्शनाने सुखदुःखाची बेडी तुटून जाऊन भौतिक,आध्यात्मिक आधिभौतिक ताप विलयास जातात.स्थूल,सुक्ष्म,कारण,महाकारण या चारी देहापासून जिवात्म्याची सुटका होऊन तो देहातीत होतो.एका जनार्दनी म्हणतात,संत विश्वाला आंतून बाहेरून व्यापून असुनही देहातीत असतात. '''३१'''<br> वैकुंठाचे वैभव । संतापायीं वसे सर्व ॥१॥<br> संत उदार उदार । देतो मोक्षाचे भांडार ॥२॥<br> अनन्य भावें धरा चाड । मग सुरवाड सुख पुढें॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ठाव । नोहे भाव पालट ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> वैकुंठाचे सारे वैभव संतचरणांशी वसत असते.मोक्षाचे भांडार उघडून देणारे संत अत्यंत उदार मनाचे असून मनापासून संत संगतीची ईच्छा धरावी. त्यांमुळे सुखाच्या राशी पुढे उभ्या राहतील.एका जनार्दनीं म्हणतास,या वचनावर दृढ विश्वास ठेवावा.मनाचा भाव पालटू देऊं नये. '''३२'''<br> मोक्ष मुक्तीचे ठेवणें । देती पेणें संत ते ॥ १॥<br> नाहीं सायासाचे कोड । न लगे अवघड साधन ॥ २ ॥<br> नको वनवनांतरी जाणें । संतदरुशनें लाभ होतां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनी शरण । संतसमान देवाच्या ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत मोक्ष मुक्तीचे वरदान देतात, त्यासाठी साधकाला कोणत्याही अवघड साधनेचे सायास करावें लागत नाही.संन्यास घेऊन अरण्यांत जाऊन तप करावे लागत नाही.संत हे देवांसमान असून त्यांच्या केवळ दर्शनाने साधकांना लाभ होतो.एका जनार्दनी यासाठीं संतांना शरण जावें असे सुचवतात. '''३३'''<br> संतांचे चरणतीर्थ घेतां अनुदिनीं । पातकांची धुणी सहज होय ॥१ ॥<br> संतांचे उच्छिष्ट प्रसाद लाभतां । ब्रह्मज्ञान हातां सहज होय ॥ २ ॥<br> संतांच्या दरुशनें साधती साधने ।तुटती बंधनें सहज तेथें ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत कृपादृष्टी । पाहतां सुलभ दृष्टी सहज होय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणांचे तीर्थ रोज घेतल्याने सर्व पापे सहज धुतली जातात.संतांनी उष्टावलेला प्रसाद मिळाल्यास ब्रह्म ज्ञानाची सहज प्राप्ती होते.संतांच्या दर्शनाने साधनेत सफलता मिळते.संसारातिल कामक्रोधाची बंधने सहज तुटून जातात.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांनी कृपा केल्यास समदृष्टी लाभणे सुलभ होते. '''३४'''<br> देवतांचे अंगीं असतां विपरीत । परी संतकृपा त्वरित करिती जगीं ॥१ ॥<br> जैसी भक्ति देखती तैसे ते पावती ।परी संतांची गती विचित्रची ॥ २ ॥<br> वादक निंदक भेदक न पाहाती । एकरूप चिंती मन ज्याचें ॥ 3 ॥<br> भक्ति केल्या देव तुष्टे सर्वकाळ । न करितां खळ म्हणवी येर ॥ ४ ॥<br> संताचे तों ठायीं ही भावना नाहीं । एका जनार्दनीं पायीं विनटला ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जशी ज्याची भक्ति त्याप्रमाणे देव भक्तांवर कृपा करतात.देवतांची करणी कांहीं वेळा विपरीत वाटते.परंतू संत मात्र वादविवाद करणारे वादक,निंदा करणारे निंदक किंवा भेदाभेद करणारे भेदक अशी वर्गवारी न करता शरणागतावर तात्काळ कृपा करतात.सतत भक्ति करणाऱ्या भक्तांवर देव प्रसन्न असतात पण भक्ति न करणाऱ्याला दुष्ट ठरवतात.संतांच्या मनात असा दुजाभाव नाही.या कारणाने एका जनार्दनीं संतचरणीं सदैव नतमस्तक होतात. '''३५'''<br> भवरोगियासी उपाय । धरावें तें संतपाय ॥ १ ॥<br> तेणें तुटे जन्मजराकंद । वायां छंद मना नये ॥ २ ॥<br> उपासना जे जे मार्ग । दाविती अव्यंग भाविकां ॥3 ॥<br> निवटोनी कामक्रोध । देती बोध नाममुद्रा ॥ ४ ॥<br> शरण एका जनार्दनीं धन्य धन्य संतजनीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसार तापाने जे लोक ग्रासले आहेत त्यांनी संतांचे चरण धरावे. यापेक्षा वेगळ्या उपायांचा विचार करू नये. संत उपासनेचे जे जे मार्ग भाविकांना दाखवतात, त्यामुळे मनातिल कामक्रोधाचा निरास होतो.लोकांना उपदेश करून परमेश्वराच्या नामजपाचा सोपा मार्ग दाखवतात ते संत धन्य होत असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''३6'''<br> धन्य तेचि संत भक्त भागवत । हृदयीं अनंत नित्य ज्यांच्या ॥ १ ॥<br> धन्य त्यांची भक्ति धन्य त्यांचे ज्ञान ।चित्त समाधान सर्वकाळ॥ २ ॥<br> धन्य तें वैराग्य धन्य उपासना । जयाची वासना पांडुरंगीं ॥3॥<br> एका जनार्दनीं धन्य तेचि संत । नित्य ज्यांचे आर्त नारायणीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांच्या अंतरंगी नित्य अनादी अनंत परमात्मा वसत असतो ते संत धन्य होत.ते च भागवत धर्माचे भक्त समजावेत.या संतांची ज्ञान व भक्ति सर्वश्रेष्ठ असून त्यांचे मन सदैव समाधानी असते.त्यांची उपासना व वैराग्य असामान्य मानावें.त्यांची वासना पांडुरंगी रंगलेली असते.एका जनार्दनी म्हणतात,ज्याच्या मनोकामना सतत नारायण चरणाशी दृढ असतात ते संत धन्य होत. '''३7'''<br> परलोकींचे सखे । संत जाणावे ते देखे ॥ १ ॥<br> तोडिती दरुशनें बंधन । करिती खंडन कर्माचें ॥ २ ॥<br> उत्तम जें नामामृत । पाजिती त्वरित मुखामाजी ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संतपाय । निरंतर हृदयीं ध्याय ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसाराची बंधने संतदर्शनाने तुटून जातात.कर्माचे खंडन होते.परमेश्वर नामाचे अमृत त्वरेने मुखीं घालून त्याची गोडी लावतात.असे कृपाळु संत परलोकींचे सखे आहेत असे भाविकांनी जाणावे.त्यांच्या चरणांचे हृदयांत ध्यान करावे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सुचवतात. '''३८'''<br> आदि अंत नाहीं जयाचे रूपासी । तोचि संतांपाशी तिष्टतसे ॥ १ ॥<br> गातां गीतीं सावडें भावें तें कीर्तन । तेथें नारायण नाचतसे ॥ २ ॥<br> योगियांची ध्यानें कुर्ठित राहिलीं । संतनामामृतवल्ली गोड वाटे ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं संतसेवा जाण । घडती कोटी यज्ञ स्मरणमात्रे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो परमात्मा अनादी अनंत आहे तो संतासाठी तिष्टत उभा राहतो.संत जेथे आवडीने भक्तीगीते गातात त्या ठिकाणी नारायण आनंदाने नाचत असतो.संतांच्या मुखातून आलेले नामामृत देवाला गोड वाटते.राका जनादिनीं म्हणतात, संतसेवेने लाभणारे पुण्य कोटी यज्ञ केल्याने मिळणाऱ्या पुण्याच्या समान आहे. '''३९'''<br> संता निंदीं जो पामर । तो दुराचार जन्मोजन्मीं ॥ १ ॥<br> त्यांसी करितां संभाषण । करावें सचैल तें स्नान ॥ २ ॥<br> तयांसी येऊं न द्यावें घरां । आपण जाऊं नये द्वारा ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । त्याचें न पहावें वदन ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो संतांची निंदा करतो तो पापी मनुष्य दुराचारी समजावा.त्याच्या बरोबर संभाषण केल्याने जे पाप लागते त्याचे परिमार्जन करण्यासाठीं डोक्यावरून स्नान करावे.आपण अशा पापी माणसाच्या घरीं जाऊं नये आणि त्याला आपल्या घरीं बोलावू नये.त्याथी संगती टाळावी.असे एका जनार्दनीं या अभंगांत परखडपणे निवेदन करतात. '''४०'''<br> जया संतचरणीं नाहीं विश्वास । धिक् त्यास वास यमपुरीं ॥ १ ॥<br> संतचरणीं मन ठेवा रे निश्चळ । करुणा उतावेळ भाका त्यासी ॥ २ ॥<br> घाला लोटांगण वंदू पांचरण । तेणें समाधान होईल मना ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं सत्संगावाचुनी । तरला तो कोण्ही मज सांगा ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत वचनावर ज्याचा विश्वास नाही त्याचा धिक्कार असो संतचरणी अढळ विश्वास ठेवावा.संतांनी कृपा करावी यासाठी त्यांची आर्ततेने विनवणी करावी.संतांच्या चरणीं लोटांगण घालून त्यांच्या चरणांना वंदन करावे.त्यामुळे मनाला समाधान वाटेल.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत संगतीशिवाय कोणीही हा संसार सागर तरून जाऊ शकत नाही.<br> '''४१'''<br> नांदतसें नाम आकाश पाताळीं । सर्व भूमंडळीं व्याप्त असे ॥ १ ॥<br> पाताळ भेदोनी व्याप्त ठेलें पुढें। नाहीं त्यासी आड कोठें कांहीं ॥ २ ॥<br> चोऱ्यांयशी भोगिती दुर्मती पामर । संतांसी साचार शरण न जाती ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं नाम अविनाश । संतसंगें दोष सर्व जाती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगांत एका जनार्दनीं नाममहिमा वर्णन करीत आहेत.आकाश, पाताळ आणि सर्व पृथ्वीवर हरीनाम निनादत आहे.परमेश्वराच्या नामाला कोठेही आडकाठीं नाही.हे संतांचे वचन असून संतांना शरण न जाणारे अज्ञानी लोक जन्म मरणाचे फेरे चुकवू शकत नाही. परमेशाचे नाम अविनाशी आहे असे संत सतत सांगतात. या संत संगामुळे सर्व दोषांचे निर्मूलन होते. '''४२'''<br> कर्म उपासना न कळे जयांसी । तेणें संतांसी शरण जावें ॥ १ ॥<br> सर्व कर्मभावें विठ्ठलनाम गावें । जाणिवे नेणिवेचे हांवे पडू नये ॥ २ ॥<br> अभिमान झटा वेदाचा पसारा । शास्त्रांचा तो भारा वहातां अंगीं ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं सर्व कर्म पाही । विठ्ठल म्हणतां देही घडतसे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> कर्म व उपासना यांचे वर्म ज्यांना कळत नाही त्यांनी संतांना शरण जावे.जाणिव ( बोध होणे)नेणिव ( बोध न होणे ) यांचा विचार करू नये.वेद शास्त्रांच्या अभ्यासाने अंगीं अहंकार वाढतो.भक्तीभावाने हरीनामाचा जप केल्याने देहाने सत्कर्मच घडत असते.एका जनार्दनीं निःसंशयपणे आपले मत स्पष्ट करतात. '''४३'''<br> हरिप्रातीसी उपाय । धरावें संतांचें ते पाय ॥ १ ॥<br> तेणें साधती साधने । तुटतीं भवाची बंधने ॥ २ ॥<br> संतांविण प्राप्ति नाहीं । ऐशी वेद देत ग्वाही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । पूर्ण करिती मनोरथ ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना शरण जाणे हाच हरिकृपेचा उत्तम मार्ग आहे.त्यामुळे साधना सफल होते.संसाराची सर्व बंधने तुटून जातात.संतसंगती शिवाय हरिपदाची प्राप्ती होत नाही ही वेदवाणी आहे.संत सर्व मनोरथ पूर्ण करतात असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''४४'''<br> काम क्रोध लोभ नाहीं संतां अंगीं । वर्तताती जगीं जगरूप ॥ १ ॥<br> नातळोनी संसारा दाविती पसारा । भाव एक खरा विठ्ठलपायीं ॥ २ ॥<br> आणिकांची स्तुति नायकती कानीं । न बोलती वचनीं वायां बोला ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं तेचि संत तारू । भवाचा सागरू उतरिती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या ठिकाणीं काम,क्रोध,लोभ यांचा लवलेशही दिसत नाही.संसाराचे सत्य स्वरूप संत साधकांना समजावून सांगतात.ते सद्भावाने विठ्ठलाची भक्ती करतात.एका परमात्म्याशिवाय ते कोणचीही स्तुती करीत नाहीत,कानांनी ऐकत नाहीत. वाचेने निरर्थक भाषण करीत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे भवसागर पार करून देणारी नौका आहे. '''४५'''<br> संतांचे ठायीं नाहीं द्वैतभाव । रंक आणि राव सारिखाची ॥ १ ॥<br> संतांचे देणें अरिमित्रां सम । कैवल्याचे धाम उघड तें ॥ २ ॥<br> संतांची थोरीव वैभव गौरव । न कळे अभिप्राय देवासी तो ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं करी संतसेवा । परब्रहमठेवा प्राप्त जाला ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या मनांत श्रीमंत आणि दरिद्री असा दुजाभाव नसतो.संत शत्रु आणि मित्र असा भेदभाव न करता दोघांना समभावाने वागवतात.मोक्षाचे द्वार सर्वांना खुले करून देतात.संतांचे भक्तवत्सलेतेचे वैभव,मनाची थोरवी,साधकांकडून होणारा गौरव यांतिल रहस्य देवांना देखील कळत नाही.एका जनार्दनी संतसेवेत नित्य तत्पर असतात,म्हणून त्यांना परब्रह्म ठेवा लाभला. '''४६'''<br> सम असे सुखदुःख । संत त्यासी म्हणती देख ॥ १ ॥<br> पापपुण्य मावळलें । द्वैत सर्व दुरावलें ॥ २ ॥ <br> हर्ष शोक नाहीं देहीं । संत जाणावें विदेही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । जनालागीं कृपावंत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जीवनातिल सुखदुःख जे समभावाने पाहतात त्यांना संत म्हणावें.पापपुण्य,शीत उष्ण,आपपर हे सारे द्वैतभाव मावळले असून आनंद आणि दुःख संतांच्या मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.असे संतजन संसारांत देहाने वावरत असले तरी ते सर्वार्थानी विदेहीच समजावे. सर्व सामान्य जनांसाठी जे कृपावंत ते संत अशी एका जनार्दनीं संतांची व्याख्या करतात. '''४७'''<br> मुखीं नाही निंदा स्तुती । साधु वरीती आत्मस्थिती ॥ १ ॥<br> राग द्वेष समूळ गेले । द्वैताद्वैत हारपलें ॥ २ ॥<br> घेणें देणें हा पसारा । नाहीं जयासी दुसरा ॥ ३ ॥<br> एका जनार्दनीं संत । ज्याचे हृदयीं भगवंत ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> साधु नेहमी आत्मस्थितींत असतात, ते कधीही कुणाची मुखाने निंदा किंवा स्तुती करीत नाहीत.देवघेवी चे व्यवहार करीत नाहीत.द्वैत आणि अद्वैत याविषयीचर्चा करीत नाहीत.एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या हृदयात नेहमी भगवंत वसत असतो त्याला संत म्हणवे. '''४८'''<br> मान देखोनि सहसा । संतां असंतोष होय जैसा ॥ १ ॥<br> नाम ऐकुनी बागुलातें । बाळ सांडू पाहें प्राणातें ॥ २ ॥<br> चंडवातें ते कर्दळी । समूळ कांपे चळचळीं ॥ 3 ॥<br> सन्माने नामरूप जाय । एका जनार्दनीं सत्य पाहे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सामान्य लोक जेव्हां संतांना मान देतात,तेव्हां संतांना असंतोष वाटतो.जसा बागुलबुवा आला हे शब्द ऐकून बालक भितीने गर्भगळीत होतो.सोसाट्याचा वारा सुटाला म्हणजे कर्दळीचे झाड मुळापासून चळचळा कापते.त्याप्रमाणे संत सन्मालाला घाबरतात.असे एका जनार्दनीं संताविषयी सत्य वचन सांगतात. '''४९'''<br> जागा परी निजला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे ॥ १ ॥<br> सकळ शरीराचा गोळा । होये आळसाचा मोदळा ॥ २ ॥<br> संकल्प विकल्पाची ख्याति । उपजेचिना सदा चित्तीं ॥ 3 ॥<br> यापरीं जनीं असोनि वेगळा । एका जनार्दनीं पाहे डोळां ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो परमात्म तत्वाविषयी सतत जागृत असूनही सगळ्या शरीराचा गोळा करून आळशासारखा पडलेला आहे असा दिसतो.त्याच्या चित्तांत संकल्प आणि विकल्प यांच्या लाटा उसळत नाहीत.जगामध्ये असूनही जो जनांपेक्षा वेगळा असतो असे एका जनार्दनीं संतांचे वर्णन करतात. '''५०'''<br> आपुलीच दारा जरी टेके व्यभिचार । क्रोधाचा थारा अंतरीं नये ॥ १ ॥<br> आपुलेंच धन तस्करें नेतां जाण । जयाचें मन 3द्विग्न नव्हे ॥ २ ॥<br> आपुलाची पुत्र वधोनि जाय शत्रु । परी मोहाचा पाझरू नेत्रीं नये ॥ 3 ॥ <br> आपुलें शरीर गांजितां परनरें । परी शांतीचें घर चळो नेदी ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं जया पूर्ण बोधू । तोचि एक साधु जगामाजीं ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> आपली पत्नी व्यभिचार करीत आहे हे कळूनही जो मनांत राग धरीत नाही,चोराने आपले धन चोरून नेले तरी ज्याच्या मनाची शांती बिघडत नाही,शत्रुने स्वपुत्राचा वध केला तरी जो पुत्रमोहाने अश्रु गाळीत नाही किंवा त्याच्या देहाला कुणी पीडा दिली तरी चित्ताची शांती ढळत नाही असा ज्याला पूर्ण बोध झालेला साधु म्हणुन जगांत मान्यता पावतो असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''५१'''<br> असोनि संसारीं आपदा । वाचे वदे विठ्ठल सदा ॥ १ ॥<br> नाहीं मानसीं तळमळ । सदा शांत गंगाजळ ॥ २ ॥<br> असोनियां अकिंचन । जयाची वृत्ति समाधान ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ऐसे थोडे । लक्षामध्यें एक निवडे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संसारांत पुरेशी संपदा (धन ) नसतांना जो सतत हरिनामाचा जप करतो,ज्याचे मन गंगाजळाप्रमाणे सदा शांत असते, दरिद्री असूनही जो समाधानी असतो असा भक्त लाखामध्ये एखादाच सापडतो.असे एका जनादनीं या अभंगांत म्हणतात. '''52'''<br> इहलोकीं बरा तो परलोकीं वंद्य । त्यासी भेदत्व निंद्य उरलें नाहीं ॥ १ ॥<br> परस्त्री देखतां नपुसक वागे । परधन पाहतां अंधापरी निघे ॥ २ ॥<br> वाद वेवादा नोहे त्याची मती । हृदयीं भगवद्भक्ती सदा वाहे ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं ऐसे विरळे प्राणी । कोटीमाजीं जनीं एक देखी ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो या लोकांत बरा असा मानला जातो तो परलोकांत वंदनीय ठरतो.त्याच्या मनातीले सारे भेदाभेद नाहिसे झालेले असतात.परस्त्री आणि परधन यांचा मोह त्याला पडत नाही.वादविवाद करण्यांत तो आपली बुद्धी खर्च करीत नाही तो सतत भगवंताची भक्ती मध्ये रममाण होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, असा साधक कोटी जनांमध्ये एखादाच सांपडतो. '''५३'''<br> न मानी सन्मानाचें कोडें । नाहीं चाड विषयाची ॥ १ ॥<br> ऐसे मज शरण येती । तयांचें उणें न पडे कल्पांती ॥ २ ॥<br> नाहीं संसाराची चाड । नाही भीड कवणाची ॥ 3 ॥<br> एका त्याचा म्हणवी दास । धरूनि आस जनार्दनीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या संतांना सन्मानाची आवड नसते, इंद्रिय विषयांची ईच्छा नाही ते श्रीहरीला अनन्य भावानें शरण जातात त्यांना चारी युगांच्या अंतापर्यंत ( कल्पांत ) कशाचीही उणीव वाटत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,संसार सुखाची कामना नसलेल्या या निर्भिड संतांना सर्वभावें शरण जाऊन त्यांचा दास होऊन रहावे. '''५४'''<br> संतांचा दास तो देवाथा थक्त । तरती पतीत दरुशनें त्याच्या ॥ १ ॥<br> त्याचिया योगे घडती सर्व तीर्थे । तीर्थ तें पवित्र होती तीर्थे ॥ २ ॥<br> तयाचियां पदें धरा धन्य म्हणे । ऐसे जे भेदरहित मनें तेचि संत ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं तयाच्या प्रसादे । कर्म अकर्मा दोंदे निघताती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संतांचे दास्यत्व स्विकारणारा देवाचा आवडता भक्त असतो. त्याच्या दर्शनाने पतीतांचा उद्धार होतो आणि त्याच्या पदस्पर्शाने तीर्थे पावन होतात,पृथ्वी धन्य होते. असे समभावाने सर्वांवर कृपा करणाऱ्या संतामुळे सर्व कर्म आणि अकर्म यांचा विपाक होतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगांत स्पष्ट करतात. '''५५'''<br> धन जयासी मृत्तिका । जगीं तोचि साधु देखा ॥१॥<br> ज्यासी नाहीं लोभ आशा। तोचि प्रिय जगदीशा॥ २ ॥<br> निवारले क्रोधकाम । तोचि जाणा आत्माराम ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं पाय धरी । भुक्ती मुक्ति नांदे घरीं ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या साधुला कशाचाही लोभ नाही,निरपेक्ष भावनेने जो धनसंपदेला मातीसमान मानतो तो परमेश्वराला प्रिय होतो.ज्याने क्रोध कामावर विजय मिळवलेला आहे तो आत्माराम आहे हे जाणून त्याला वंदन करावे कारण त्याच्या घरी भुक्ती मुक्ति एकत्र नांदत असतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. '''५६'''<br> साधु म्हणावें तयासी । दया क्षमा ज्याच्या दासी॥१ ॥ <br> जयापाशीं नित्य शांती । संत जाणा आत्मस्थिती ॥ २ ॥<br> सिद्धी त्याच्या दासी । भुक्ति मुक्ति पायापाशी ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं साधु ।जयापाशी आत्मबोधु ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> दया आणि क्षमा हे ज्याचे स्वाभाविक गुण आहेत त्यालाच साधु म्हणावे. जो सदैव आत्मस्थितींत असतो,मनाने शांत असतो अशा संताला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात.भुक्ति आणि मुक्ति त्याच्या पायाशीं लोळण घेतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, ज्याला आत्मबोध झाला आहे तोच साधु समजावा. '''५७'''<br> वेधिलें ज्याचें मन सदा नामस्मरणीं । रामनाम ध्वनीं मुखीं सदा ॥ १ ॥<br> प्रपंच परमार्थ त्यासी पैंसारखा । अद्वैती तो देखा भेद नाहीं ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं एकरूप भाव । नाहीं भेदा ठाव तये ठायीं ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याचे मन सदासर्वदा नामस्मरणांत गुंतले आहे मुखांत रामनामाची धून गुंजत आहे,जो प्रपंचांत असूनही परमार्थ साधण्यासाठी तत्पर असून अद्वैत भक्त आहे.तो परमात्म तत्वाशी एकरूप झालेला परम भक्त आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,त्याच्या अंत:करणांत भेदाभेदाला स्थान नाही. '''५८'''<br> काम क्रोध नाहीं अंगीं । तोचि नर जन्मला जगीं ॥ १ ॥<br> तयाचें होतां दरुशन । तुटे देहाचें बंधन ॥ २ ॥<br> अरुणोदयीं जाण । तम निरसे सहज आपण ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । नोहे एकपणावांचून ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> काम क्रोध यांचा विकार नसलेला नरदेह पुण्यवान समजावा.ज्याप्रमाणे सूर्योदय होताच अंधार नाहीसा होतो त्याप्रमाणे त्याचे दर्शनाने देहाची बंधने तुटून जातात. एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा पुण्यवंताला सर्वभावे शरण जावे. '''५९'''<br> जें जें बोले तैसा चाले । तोचि वहिलें निवांत ॥ १ ॥<br> अंगी असोनी जाणपण। सदा सर्वदा जो लीन ॥ २ ॥<br> निंदा अथवा वंदा । नाही विषम ती बाधा ॥ 3 ॥<br> शांतीचा मांदुस । भरला असे सदोदित ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं धन्य। त्याचें दरुशन जगमान्य॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे संत नेहमी जसे बोलतात त्याचप्रमाणे वर्तन करतात,त्यांना अनेक विषयांचे ज्ञान असूनही ते अत्यंत विनयशील असतात.निंदा किंवा स्तुती यांनी त्यांच्या मनाची शांती ढळत नाही,या संतांचे मन शांतीरूप धनाने पूर्ण भरलेले असते.काम क्रोधाची बाधा त्यांना होत नाही.एका जनार्दनी म्हणतात,असे संत धन्य होत,ते सर्वांच्या आदराचे स्थान असतात. '''६०'''<br> ऐशी शांती ज्यासी आहे । त्याचे घरी देव राहे॥१॥<br> हा अनुभव मनीं। पहा प्रत्यक्ष पुराणीं॥ २ ॥<br> धर्माघरीं वसे । अर्जुनाचे रथीं बैसे ॥ 3 ॥<br> अंकित दासाचा होय । एका जनार्दनीं देव ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याच्या मनांत निरामय शांती वसत असते त्याच्या घरीं देव निवास करतो. हा अनुभवाचा विचार मनीं धरून त्याची प्रचिती पुराणात पहावी.श्रीकृष्ण भगवान धर्मराजाच्या घरीं निवास करीत आणि अर्जुनाच्या रथात बसून त्याचे सारथ्य करीत. एका जनार्दनीं ही उदाहरणे देवून सांगतात, की, देव भावाचा भुकेला आहे. '''६१'''<br> हेचि एक खरें । सदा वाचे नाम स्मरे ॥ १ ॥<br> धन्य त्याची जननी । प्रसवली त्या लागोनी ॥ २ ॥<br> हरुषें नाचे कीर्तनांत । प्रेम न खंडे शुद्ध चित्त ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । वंदीन तयाचे चरण ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> सदासर्वदा वाचेने हरीचे नामस्मरण करणारे,कीर्तनांत आनंदाने नाचणारे,ज्यांचे चित्त शुद्ध प्रेमाने भरलेले असते तेच खरे हरीचे दास असून त्यांना जन्म देणारी माता धन्य होय.एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा हरीभक्तांना शरण जाऊन त्यांच्या चरणांना वंदन करावे. '''६२'''<br> आले आले हरीचे दास । मुखीं रामनाम घोष ।<br> तोडोनियां भवपाश । जीवन्मुक्त ते ॥ १ ॥<br> वैराग्याचें कवच अंगीं । नाचताती प्रेमरंगीं ।<br> ज्ञान शस्त्र तें निसंगीं । छेदिती संग ॥ २ ॥<br> अनुभव तीक्ष्ण शर । सोडिताती निरंतर ।<br> वर्मी खोचले ते वीर । क्रोधादि असुर ॥ 3 ॥<br> सांडोनि देहाभिमान । तोचि जीवन्मुक्त जाण।<br> एका जनार्दना शरण । रामकृष्ण जपताती ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जे हरीचे खरे भक्त असतात ते संसाराचे सारे पाश तोडून, जीवनमुक्त होऊन,वैराग्य धारण करून वाचेने रामनामाचा घोष करीत प्रेमरंगी निःसंग होऊन नाचत असतात.अनुभवाचे धारदार बाण सोडून ते कामक्रोधादि असुरांच्या वर्मी घ्याव घालतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, देहाचा अभिमान सोडून जे रामकृष्ण नामाचा सतत जप करतात तेच खरे जीवन्मुक्त झाले आहेत असे जाणून त्यांना शरण जावें. '''६३'''<br> आसनीं भोजनीं शयनीं । जो चिंती रूप मनीं ॥ १ ॥<br> जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । सदा ध्यान रूप चित्ती ॥ २ ॥<br> नसे आणिके ठायीं मन । एका शरण जनार्दन ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक आसनावर बसला असतांना,भोजन (जेवण) घेत असतांना किंवा विश्रांती घेत असतांना सतत परमात्म रूपाचे मनांत चिंतन करीत असतो जागेपणीं,स्वप्नांत किंवा गाढ झोपेंत सुद्धां तो भक्त परमेश्वराच्या रुपाचे ध्यान करीत असतो, अन्यत्र जो कोठेही मनाने गुंतत नाही अशा अनन्य भक्तांना एका जनार्दनीं शरण जातात. '''६४'''<br> न्याय मीमांसा सांख्य पांतजली । व्याकरण वेदांत बोली सर्व एक ॥ १ ॥ <br> ते माझे सोई रे जिवलग जीवाचे । जे अधिकारी साचें संतजन ॥ २ ॥<br> एका जनार्दनीं मन तया ठायीं । होऊनिया पायीं उतराई ॥ 3 ॥<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे आध्यात्मिक ज्ञानाचे अधिकारी असून जीवाचे जिवलग सोयरे आहेत.त्यांच्या ठिकाणी मन एकाग्र करून त्यांचे उतराई व्हावे असे सांगून एका जनादनीं म्हणतात,न्याय,मीमांसा ही शास्त्रे ज्ञान योग,पातंजलीचा अष्टांगयोग, व्याकरण आणि वेदांत हे सर्व संतमहिमा एक मुखाने मान्य करतात. '''६५'''<br> भाग्य उजळलें आतां । संत सभाग्यता भेटले ॥ १ ॥<br> पाप ताप दैन्य गेलें । संत पाउले देखतां ॥ २ ॥<br> तुटलीं बंधनाची गांठी । पाय पोटीं आठवितां ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं शरण । संतचरण दुर्लभ ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> साधकाचे भाग्य उदयाला आले की, संत भेटतात संतांच्या चरणांचे दर्शन होतांच कळत नकळत घडलेल पाप आध्यात्मिक,आधिभौतिक आधिदैविक हे सर्वताप आणि दैन्य नाहिसे होते.आत्मस्वरूपाला जे देहाचे बंधन पडते ते संतदर्शनाने तुटून पडते.असे सांगून एका जनार्दनीं संतांना शरण जातात. '''६६'''<br> हृदयीं नांदे संदेह मूळ। तेथें फळ विरुढे केवी ॥१ ॥<br> जैसें बीज तैसा अंकुर । दिसे निर्धार जाणावा ॥ २ ॥<br> योगायोग शास्त्रपाठे । वाउगी खटपटें तर्काची ॥ 3 ॥<br> करितां कर्म धर्म नेहटी । नोहे भेटी संतांची ॥ ४ ॥<br> एका जनार्दनीं त्याचा दास।सहज आस पुरतसे ॥ ५ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> अतरांत जर संदेह असेल तर भक्तीचे फळ वाढणार नाही.जसे बीज पेरावे तसे च फळ मिळणार हे जाणून घ्यावे.योग,याग,शास्त्रांचे अध्ययन हे सर्व तर्कशास्त्राची खटपट असून शास्त्रोक्त कर्माने संतांची भेट होणार नाही.खऱ्‍या भक्तीभावाने शरणागत झाल्याने जे संत मनोकामना पूर्ण करतात त्यांना शरण जावे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सोगतात. '''६७'''<br> पूर्वपुण्य असतां गांठी । संतभेटी होय ॥ १ ॥<br> धन्य धन्य संतसंग । फिटे तम जन्माचा ॥ २ ॥ <br> चार सहा वंदिती पाय । आणिकां ठाव कोठें नाही ॥ 3 ॥<br> एका जनार्दनीं संत । कृपावंत सुखसिंधु ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> जन्मोजनीचा अज्ञान अंधकार नाहीशी करणारी संतसंगती पूर्वपुण्य गांठीशी असल्या शिवाय लाभत नाही असे मत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात, संत हे कृपावंत असून सुखसागर आहेत. चारी वेद आणि साही शास्त्रे संतांच्या चरणांना वंदन करतात. '''६८'''<br> बहुत जन्मांचें सुकृत | तयांसी घडत संतसंग ||१||<br> धन्य वैष्णव भूमंडळी | दरूशन मेळीं जीव तरतीं ||२||<br> एका जनार्दनीं विश्राम | निजदास संतांचा ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> अनेक जन्मांच्या पुण्याईने संतांचा सहवास लाभतो.हे वैष्णव जन भुलोकांसाठी वरदान आहेत कारण त्यांच्या दर्शनाने सामान्य जन संसार सागर तरून जातात.एका जनार्दनी म्हणतात,संतांचे चरणांच्या दासांना खरी विश्रांती लाभते. '''६९'''<br> बहु पुण्य होय गांठी | तरीच भेटी संतांची ||१||<br> पाप ताप दैन्य गेलें | संत पाऊलें देखतां ||२||<br> मोक्ष मुक्ति साधे फुका | ऐशी देखा संतकृपा ||३||<br> नाहीं आणिकांचें भेव | संत सदैव भेटता ||४||<br> एका जनार्दनीं संत | पुरविती हेत सर्वही ||५||<br> '''भावार्थ '''<br> पुष्कळ पुण्य गांठी असेल तरच संतांची भेट होऊन सारे पाप नाहीसे होऊन आध्यात्मिक,आधिभौतिक,आधिदैविक तापांपासून सुटका होते.सारे दैन्य लयास जाते.संतांच्या चरण दर्शनाने मोक्ष मुक्तीचा सहज लाभ होतो.संतकृपेने सर्व प्रकारच्या भयापासुन सुटका होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, मनातिल सर्व हेतू संतकृपेने पूर्ण होतात. '''७०'''<br> संतभेटीचा आनंदु | सुखसागर परमानंदु |<br> गातां नुरेची भेदु | नामस्मरणें ||१||<br> कैवल्याचे अधिकारी | मोक्ष राबे त्याचे घरीं |<br> ऋध्दी सिध्दि कामारी | कोण त्या पुसे ||२||<br> भुक्ति आणि मुक्ति | सदा तिष्ठे अहोरातीं |<br> कैवल्यपद येती | सामोरी तयांसी ||३||<br> नाम गाती जे आनंद | ह्रदयीं नाही दुजा भेद |<br> एका जनार्दनीं छंद | तयांचा मज ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> संतभेटीचा आनंद परमसुखाचा सागर असून नामस्मरण आणि संतसंग यांत कोणताही भेद नाही.दोन्ही प्रकारचे भक्त कैवल्याचे अधिकारी असतात त्यांचे घरी मोक्ष, ऋध्दी सिध्दि हे सेवक म्हणून काम करतात.भुक्ति आणि मुक्ति रात्रंदिवस सतत कार्यरत असतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या अनन्य भक्तांचा मनाला छंद लागतो ,आनंदाचा,परमसुखाचा लाभ होतो. '''७१'''<br> वाट पिकली संतांची | अवघें स्वरूप मुद्दलची ||१||<br> उकल करा लवडसवडीं | मुद्दल देव घडोघडीं ||२||<br> द्वैताची दाटणी सोडी | वासनेची वासना फेडी ||३||<br> आळ करितां सरळ सात | मन पडेल विचारांत ||४||<br> अखिल गुरू नामाचे | स्थापिले सुरंग भक्तीचे ||५||<br> अंगळु मंगळु नंद भाषा। द्वैत दळणीं वटील घसा ||६||<br> आंत बाहेर एकचि सूत | मुद्दल देतां सुखी होत ||७||<br> एका जनार्दनीं एकचि भेटी | सरिसीसाठी संसारा ||८||<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना परमेश्वर रूपी मुद्दलच हाती आले.संतांचे सारे सायास सफल झाले.आपणच देव स्वरूप आहोत अशी ओळख पटल्याने द्वैत संपून गेले.सर्व वासनांचे निर्मुलन झाले.सदगुरुंच्या वचनाने नामजपाचा भक्तीरूप मार्ग सापडला.वस्त्र विणतांना जसे आंत बाहेर एकच सूत व्यापून असते तसा परमात्मा जीवाला आतून बाहेरून व्यापून आहे हे मर्म समजले.एका जनार्दनीं म्हणतात सद्गुरुंच्या भेटीने संसाराची यातायात संपली. '''७२'''<br> आला आषाढी पर्वकाळ | भक्त मिळाले सकळ ||१||<br> निवृत्तिनाथ ज्ञानदेव | मुक्ताबाई सोपानदेव ||२||<br> चांगदेव विसोबा खेचर | सांवता माळी गोरा कुंभार||३||<br> रोहिदास कबीर सूरदास | नरहरी आणि भानुदास ||४||<br> नामदेव नाचे कीर्तनीं | एका शरण जनार्दनीं ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> आषाढ महिन्याचा पुण्यकाळ सुरु झाला सारे भक्त विठोबाच्या पंढरींत जमा झाले.निवृति झानदेवा सह सोपानदेव आणि मुक्ताबाई तसेच चांगदेव,विसोबा खेचर, गोरा कुंभार,सावता माळी हे सर्व विविध व्यवसाय करणारे पण एकाच भागवत धर्माची उपासना करणारे भक्त पंढरीची वाट चालू लागले.रोहिदास,सूरदास,भानुदास,नरहरी सोनार आणि कबीर ही सर्व संतांची मांदियाळीं जमली. विठ्ठलाचा लाडका भक्त नामदेव कीर्तन रंगी तल्लीन होऊन नाचू लागला.पंढरीच्या सोहळ्याचे असे सुरेख वर्णन एका जनार्दनीं या अभंगांत करतात. '''७३'''<br> वारंवार जन्म घेऊं | परी पाहूं पंढरपूर ||१||<br> दुजें मागणें नाहीं देवा | करूं सेवा वैष्णवांची ||२||<br> न मागों भुक्ति आणि मुक्ति| ती फजिती कोण सोसी ||३||<br> एका जनार्दनीं मागे | कीर्तनरंगीं रंगला वेगें ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> परत परत जम्म घेऊन पंढरपूरची वारी करून वैष्णव जनांची सेवा करण्याची संधी मिळावी यापेक्षा वेगळे मागणे नाही अशी प्रार्थना करून एका जनार्दनीं म्हणतात, भुक्ति आणि मुक्ती ही केवळ फसव्या मृगजळाप्रमाणे आहेत असे समजून कीर्तन रंगी रंगून जावे. '''७४'''<br> दास मी होईन कामारी दासीचा | परि छंद सायासाचा नाहीं मनीं ||१||<br> गाईन तुमचें नाम संताचा सांगात | यापरती मात दुजी नाहीं ||२||<br> निर्लज्ज कीर्तनीं नाचेन मी देवा | एका जनार्दनीं भावा पालट नको ||३||<br> '''भावार्थ'''<br> संसार बंधनांत बद्ध असलेल्या भक्ताचे मन या सायासांत गुंतून पडत नाही.तर संतांच्या संगतींत तो परमेश्वराचे नाम संकीर्तन करण्यांत दंग असतो.सारी लोकलज्जा सोडून तो भक्त कीर्तनांत नाचत असतो.एका जनार्दनीं देवाला विनंती करतात कीं, यापेक्षा वेगळी अपेक्षा नाही.इश्वराविषयीचा हा भक्तिभाव सदैव मनांत जागतां राहावा. '''७५'''<br> कोणता उपाय | जोडे जेणे संतपाय ||१||<br> हाचि आठव दिवस रात्रीं | घडो संतांची संगती ||२||<br> न करूं जप तप ध्यान | संतांपायी ठेवूं मन ||३||<br> न जाऊं तीर्थप्रदक्षिणा | आठवूं संतांचे चरणा ||४||<br> होता ऐसा निजध्यास | एका जनार्दनीं दास ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवास जडावा यासाठी कोणता उपाय करावा या विचारांत दिवस-रात्र मन व्यग्र असते,जप,तप,ध्यान यांपैकीं कोणतिही साधना न करता;तीर्थयात्रेचे सायास न करता संत चरणांशी मन एकाग्र करावे असा निजध्यास मनाला जडला आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगांत सांगतात. '''७६'''<br> आधीं घेई निरपेक्षता | त्याचे चरण वंदीन माथां ||१||<br> निरपेक्ष जेथें घडे | यमकाळ पायीं जोडे ||२||<br> निरपेक्षाची आवडी | ब्रह्मज्ञान घाली उडी ||३||<br> निरपेक्षावांचून | नाहीं नाहीं रे साधन ||४||<br> एका जनार्दनीं शरण | निरपेक्ष पाविजे ज्ञान ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगांत संत एकनाथ निरपेक्षता या सद्गुणा 'विषयी बोलत आहेत. निरपेक्ष भक्तांना प्रत्यक्ष काळाचा नियंता यमराज आदराने वंदन करतो.निरपेक्ष साधकासाठी ब्रह्मदेव तातडीने धावत येतो.निरपेक्षते वाचून कोणतिही साधना साध्य होत नाही असे सांगून एका जनार्दनी म्हणतात;अशा निरपेक्ष संतांना शरण जाऊन त्यांच्या चरणांना वंदन करावे कारण ते च खरे ज्ञानी असतात. '''७७'''<br> न होता शुद्ध अंतःकरण |संतसेवा न घडे जाण| ||१||<br> शुद्ध संकल्पावांचून | संतसेवा न घडेचि जाण ||२||<br> कामक्रोध दुराचार | यांचा करूं नये अंगिकार ||३||<br> आशा मनीशांचें जाळें | छेदुनी टाकी विवेक बळें ||४||<br> एका जनार्दनीं ध्यान सहज तेणें संतपण ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> निर्मल अंतःकरणातील शुद्ध संकलपाशिवाय संतसेवा घडत नाही.काम ( वासना)आणि क्रोध ( संताप) यामुळे दुराचार घडतो,यांचा कधीहि स्विकार करू नये तसेच विवेकाने मनातिल आशा-अपेक्षांचे जाळे छेदून टाकावे.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसेवा घडण्यासाठी सदैव संतचरणांचे ध्यान करावे. '''७८'''<br> जाणिव नेणिवांच्या वाटा |खटपटा पडूं नका ||१||<br> संतां शरण जा रे आधीं |तुटे उपाधी तत्काळ ||२||<br> तेणें तुटें भवबंधन | आत्मज्ञान प्रगटे ||३||<br> एका जनार्दनीं शरण | संत परिपूर्ण उदार ||४||<br> '''भावार्थ'''<br> जाणिव आणि नेणिव या निरर्थक द्वंव्दांत न पडतां आधी संतांना शरण जावे. त्यांमुळे संसार बंधन तुटून जाते आणि जीवाची देहबुद्धी नाहिशी होऊन त्याला आत्मबोध होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,संत ज्ञानाने परिपूर्ण असून उदार अंतःकरणाचे आहेत,त्यांना शरण गेल्याने सर्व उपाधींपासून सुटका होते. '''७९'''<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष | संतचरणीं ठेवी लक्ष ||१||<br> परा पश्यंती मध्यमा वैश्वरी | चरणीं निर्धारी संतांच्या ||२||<br> योगयागादि साधने | संतचरणीं असो ध्यानें ||३||<br> आणिक नको त्या उपाधी |तोडा देहीं आधिव्याधी ||४||<br> एका जनार्दनीं मन | एकपणे जनार्दन ||५||<br> '''भावार्थ'''<br> धर्म अर्थ काम मोक्ष हें चारी पुरषार्थ संतचरणीं मन गुंतवल्याने साध्य होतात.परा,पश्यंती,मध्यमा,वैरवरी या चारी वाणी संत चरणीं वास करतात.योगयागादी साधने संत कृपेने सफल होतात.देहाच्या व्याधी आणि मनाच्या चिंता संत सेवेने विलयास जातात.एका जनार्दनीं म्हणतात,मन एकाग्रपणे सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या मनाशी एकरूप झाले आहे. '''८०'''<br> जयाचे चित्त संतांच्या चरणा | तेणें नारायणा जिंकियलें ||१||<br> भावें देव मिळे भावें देव मिळे |संतचरणीं लोळे सर्व काळ ॥ २ ॥<br> संतांची आवडी म्हणोनि अवतार धरी ।योगक्षेम भारी चालवी त्याचा ॥ 3 ॥<br> संतचरणीं देवा आदर उपचार । एका जनार्दनीं साचार करीतसे ॥ ४ ॥<br> '''भावार्थ'''<br> ज्याचे मन संतचरणांशी जडले आहे तोच नारायणाला आपलेसे करू शकतो.निरपेक्ष भक्ती भावानेच देव प्रसन्न होतो यासाठी सदा सर्वकाळ संतांची सेवा करावी असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांच्या प्रेमासाठीच देव अनेक अवतार धारण करतो.स्वता: संताचा योगक्षेम चालवतो.संतच देवाचा महिमा वाढवतात. '''81'''<br> संतासी आवडे तो देवाचाही देव कळिकाळाचें भेव पायातळीं।।1।।<br> आणिकाची चाड नसेची वासना। संतांचिया चरणा वाचूनियां।। 2।।<br> ऐसे ज्यांचे प्रेम ऐशी ज्यांची भक्ती। एका जनार्दनीं मुक्ति तेथें राबें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> जो साधक संतांना आवडतो त्याला कळीकाळाचे भय नसते.या साधकाला कोणत्याही प्रकारची वासना नसते.संत चरणांशिवाय कोणतिही अपेक्षा नसते.त्याचे संताविषयीचे प्रेम आणि भक्ती भाव यामुळे मुक्ती या भक्ताच्या पायी लोळण घेतात. असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''82'''<br> संतांचे सुख जिहीं अनुभवले । ते जीवमुक्त जाहलें जन्मोजन्मी ।।1।।<br> संतांचा संग जयासी हो जाहला। प्रत्यक्ष घडला सत्यलोक ।।2।।<br> एका जनार्दनीं संतांचा अनुभव । धाला माझा जीव परमानंदे ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवासाचे सुख ज्यांनी अनुभवले ते अनेक जन्मांतरी जीवमुक्त झाले.या भक्तांना सत्यलोकाची प्राप्ती होते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संतसेवेचा हा अनुभव आल्याने परमानंदाने मन भरून गेले. '''83'''<br> संतचरणीं सावधान । ज्याचें जडलेसें मन।। 1।।<br> तया नाहीं जन्ममरण । मुक्ती उभ्या कर जोडोन ।।2।।<br> ब्रह्मज्ञान हात जोडी। संताघरी घाली उडी।। 3।।<br> शरण एका जनार्दनीं। वंदितसे अनुदिनी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सावधान चित्ताने जो संतचरणी एकरूप झाला त्याचे जन्म-मरणाचे फेरे चुकतात.मुक्ती दासी बनून कर जोडून सेवेसाठी उभ्या राहतात.ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते.जनार्दन स्वामींचा शरणागत एका जनार्दनीं अशा साधकांना सदैव वंदन करतात. '''84'''<br> संतसेवा केल्यापाठीं । कैंची संसाराची गोष्टी ।।1।।<br> तेथें कैंचे कर्माकर्म । अवघा देव परब्रह्म ।।2।। <br> कैंचे ध्येय ध्याता ध्यान। एक संतचरणीं मन।। 3।।<br> कैंचा भेद कैंचें भान । एका जनार्दनीं ध्यान।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> एकदा संतसेवची गोडी लागली कीं, तेथें संसारिक गोष्टींना महत्व राहात नाही.परब्रह्म आंत बाहेर व्यापून आहे याची प्रचिती येऊन कर्म आणि अकर्म यांची बंधने तुटून पडतात.संतचरणीं मन निमग्न झाले कीं,ध्येय,ध्याता (ध्यान करणारा) आणि ध्यानाची क्रिया ही त्रिपुटी लोप पावते.सारे भेदाभेद नाहिसे होतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''85'''<br> जयाचे चित्त संतांच्या चरणा । तेणें नारायणा जिंकियेलें।। 1।। <br> भावे देव मिळे भावें देव मिळे । संतचरणीं लोळे सर्व काळ ।।2।।<br> संतांची आवडी म्हणोनी अवतार धरी। योगक्षेम भारी चालवी त्याचा ।।3।।<br> वासंतचरणीं देवा आदर उपचार। एका जनार्दनीं साचार करीतसे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या चरणीं ज्या साधकांचे चित्त जडलेले असते त्यांच्यावर नारायण प्रसन्न होतो.निरपेक्ष भक्तीनेच देवाला आपलासा करता येतो.संतांच्या प्रेमामुळे देव विविध अवतार धारण करतो आणि संतांचा योगक्षेम स्वत: चालवतात.संत जगांत देवाविषयी आदरभाव वाढवून त्यांचा महिमा वाढवतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''86'''<br> सुख अनुपम्य संतसमागमें । अखंड दुणावतें नामे।<br> दहन होती सकळ कर्मे। आणिक वर्म दुजे नाहीं।। 1।।<br> वाचे म्हणे कृष्णहरी । तेणें पापा होय बोहरी । <br> संसारासी नुरे उरी । हा महिमा सत्संगाचा ।।2।।<br> काशी प्रयागादि तीर्थे बरी। बहुत असती महीवरी।<br> परी संतसमागमाची थोरी। तीर्थे न पावती सर्वदा।।3।।<br> असती दैवतें अनंत कोटी। परी संतसमागम भेटी।<br> दैवती सामर्थ्य हिंपुटी। हा महिमा संतांचा ।।4।।<br> एका जनार्दनीं मन। संतचरणीं दृढ ध्यान।<br> तेणें प्राप्त सच्चिदानंद । विठ्ठल देव विसंबे ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसहवासाच्या सुखाला कशाचिही उपमा देता येत नाही कारण नामाने ते सतत द्विगुणीत होत असते.सर्व कर्मफळांचे दहन करण्याचे सामर्थ्य संतसेवेंत सामावलेले आहे हेच यांतील मुख्य रहस्य आहे.वाणीने केवळ कृष्णहरी या नामाचा जप केल्याने सर्व पापांचे परिमार्जन होते.हा सत्संगाचा महिमा जाणावा.काशी,प्रयाग अशी अनेक तीर्थक्षेत्रे या भूतलावर आहेत पण संतसंगतीचे थोरवी या तीर्थक्षेत्रांना नाही.कारण तेथील दैवतांना संत समागमाचे सामर्थ्य नाही.एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात की,संतचरणांचे दृढ ध्यान केल्यास सत् चिद् आनंद असा विठ्ठल देव क्षणभरही भक्तांना विसंबणार नाही. '''87'''<br> तीर्थाटन गुहावास । शरीरा नाश न करणे।। 1।।<br> समागम संतसेवा । हेंचि देवा आवडतें ।।2।।<br> करितां रामनाम लाहो। घडती पहाहो धर्म त्या।। 3।।<br> सकळ कर्मे जाती वायां । संतपाया देखतां ।।4।।<br> एका जनार्दनीं होतां दास। पुरे आस सर्वही ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> तीर्थयात्रा करणे,पर्वतांच्या गुहेमध्ये निवास करणे, शरीराचा विनाश न करता संतांच्या सहवासांत राहून त्यांची सेवा करणे हेच देवाला विशेष प्रिय आहे.रामनाम जप केल्याने सर्व धर्म आपोआप साध्य होतात. संतचरणांच्या दर्शनाने सर्व कर्मफळांचा नाश होतो असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरू कृपेने मनातिल सर्व अपेक्षा सफल होतात. '''88'''<br> सकळ तीर्थे । घडती करितां नामस्मरण। <br> देवाधि देव उत्तम। तोही धांवे सामोरा।। 1।।<br> पहाहो वैष्णवांचे घरीं । सकळ तीर्थे कामारी।<br> ऋध्दिसिध्दी मोक्ष चारी। दास्यत्व करिती सर्वदा।।2।।<br> शरण एका जनार्दनीं । तीर्थाचा तो अधिष्ठानी।<br> नामस्मरण अनुदिनी। तथा तीर्थे वंदिती।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात,भक्तीभावानें सकळ तीर्थांचा अधिष्ठाता, देवांचा देव अशा विठ्ठलाचे सतत नामस्मरण केल्याने सर्व तीर्थयात्रा केल्याचे पुण्य पदरी पडते.वैष्णवांचे घरीं सगळी तीर्थे,ऋध्दिसिध्दी आणि चारी मुक्ती सर्वदा दास्यत्व करतात.सारी तीर्थे या वैष्णवांना आदराने वंदन करतात. '''89'''<br> भुक्तिमुक्तिचे सांकडें नाही विष्णुदासा । <br> प्रपंचाची आशा मग तेथें कैंची।। 1।। <br> वैकुंठ कैलास अमरपदें तिन्हीं ।<br> तुच्छवत मनीं मानिताती ।।2।। <br> राज्य भोग संतती संपत्ति धन मान। <br> विष्ठे तें समान श्वान सुकर ।।3।। <br> मा ब्रह्मज्ञान तेथें कोण पुसे तत्वतां । <br> घर रिघोनि सायुज्यता येत असे ।।4।। <br> एका जनार्दनीं नामाची प्रौढी।<br> ऋध्दिसिध्दि दडी घरी देती ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> विष्णु दासांना मोक्षमुक्तीची अभिलाषा नाहीतर प्रपंचाची ओढ असूच शकत नाही.वैकुंठ(विष्णलोक)कैलास (शिवलोक)आणि अमरपदे हे तुच्छ मानतात.संतती(मुलेबाळे),संपत्ती ,धनामुळे मिळणारा सन्मान हे सर्व वैष्णवांना कुत्रा आणि डुक्कर यांच्या विष्ठेप्रमाणे टाकावू वाटतात.सायुज्यता मुक्तीचे भागिदार असलेले हे वैष्णव ब्रह्मज्ञान मिळवण्याचा अट्टाहास करीत नाहीत.एका जनार्दनीं म्हणतात, गुरूकडून लाभलेल्या नामाचा महिमा इतका अगाध आहे कीं,ऋध्दिसिध्दि आपण होऊन घरांत दासी होऊन राबतात. '''90'''<br> कळिकाळाचें न चले बळ। ऐसे सबळ हरिदास ।।1।। <br> सेवेचें तो कवच अंगी। धीर प्रसंगी कामक्रोधा ।।2।। <br> रामनाम हाचि बाण। शस्त्र निर्वाण सांगाती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं याचे भार । देखतां समोर पळती ते ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> हरिदासांच्या अंगावर हरीसेवेचे संरक्षक कवच असल्याने त्यांना कळीकाळाचे भय नाहीं. त्यांच्या हातात वैराग्याचे शस्त्र असून रामनामाचा बाण जोडून ते धनुष्य सुसज्ज असते.अत्यंत धीरगंभीरपणे ते कामक्रोधाला जिंकतात.एका जनार्दनीं म्हणतात, या हरिदासांना समोर पाहून कळिकाळ वेगाने पलायन करतात. '''91'''<br> जाईल तरी जावो प्राण ।परी न सोडा चरण संतांचे ।।1।।<br> होणार तें हो कां सुखे परी मुखें रामनाम न सोडा ।।2।।<br> कर्म धर्म होतु कां हानी। परी प्रेम कीर्तनीं न सोडा ।।3।।<br> एका जनार्दनीं वर्म । सोपा धर्म सर्वांसी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं सहजसुलभ धर्म आचरणाचे सोपे नियम सांगत आहेत.प्राण गेला तरी संतांचे चरण सोडू नयेत.कर्म धर्म यथासांग होवोत अथवा न होवोत पण परमेश्वराच्या कीर्तनाचे प्रेम सोडू नये आगामी घटनांनी सुख लाभो अथवा न लाभो पण मुखाने रामनामाचा जप करण्याचे सोडू नये हेच धर्मशीलतेचे वर्म आहे. '''92'''<br> गव्हांची राशी जोडल्या हातीं । सकळ पक्वान्नें ते होतीं ।।1।।<br> ऐसा नरदेह उत्तम जाण । वाचे वदे नारायण ।।2।।<br> द्रव्य जोडितां आपुले हाती । सकळ पदार्थ घरां येती ।।3।। <br> भावें करी संतसेवा । एका जनार्दनीं प्रिय देवा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्व प्रकारची स्वादिष्ट पक्वाने तयार करण्यासाठी आरंभी गव्हाच्या राशी प्राप्त झाल्या पाहिजेत त्या साठी पुरेसे द्रव्य (पैसा)हाताशी असला पाहिजे म्हणजे सगळे पदार्थ घरी येतात.त्या प्रमाणेच उत्तम नरदेह प्राप्त झाला असतां मुखाने नारायणाच्या नामस्मरणाचे उत्तम धन जोडून संतसेवेने देव आपलासा करता येतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''93'''<br> वेदोक्त पठण करितां चढे मान । तेणें होय पतन कर्मभूमी ।। 1।। <br> सोपें ते साधन संतांसी शरण । तेणें चुके बंधन जडजीवा ।।2।।<br> अभ्यासाचा सोस वाउगाची द्वेष ।न करी सायास नाम जपे ।।3।। <br> एका जनार्दनीं सायासाचे भरी । नको पडूं फेरी चौर्यांशीच्या ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> वेदांचे शास्त्रोक्त पठण करून मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा संतांना शरण जाणे हे सोपे साधन आहे.त्यामुळे जडजीवाचे बंधन तुटून जन्म मरणाच्या फेऱ्यातून सहज सुटका होते.हा अभ्यासाचा सोस सोडून संतांनी दिलेल्या नामाचा जप करावा असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''९४'''<br> पालटे भावना संतांचे संगती । अभाविकांहि भक्ति प्रगटतसे ।।१।।<br> ऐसा ज्याचा उपकार । मानिती निर्धार वेदशास्त्रे ।।२।।<br> तारिती आणिका देऊनि विठ्ठलमंत्र । एका जनार्दनी पवित्र नाम गाती ।।३।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या सहवासात सामान्य माणसाच्या भावनांमध्ये बदल घडवून आणण्याचे सामर्थ्य असते. संतसंगतीने अभाविक माणसांत भक्ती प्रगट होते. संतांचे हे उपकार वेदशास्त्रेसुध्दा मान्य करतात असे प्रतिपादन करून एका जनार्दनी म्हणतात, अनेक साधकांना विठ्ठलनामाचा मंत्र देऊन संत त्यांची संसारचक्रातून सुटका करतात. '''९५'''<br> नरदेहीचा हाचि मुख्य स्वार्थ । संतसंग करी परमार्थ ।।१।।<br> आणिक नाही पां साधन । मुखी हरि हरि स्मरण ।।२।।<br> सोडी द्रव्य दारा आशा । संतसंगे दशा पावावी ।।३।।<br> जरी पोखले शरीर । तरी ते केव्हाहि जाणार ।।४।।<br> जनार्दनाचा एका म्हणे । संतांपायी ठाव देणे ।।५।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतसंगतीने परमार्थ साधणे हाच नरदेहाचा मुख्य स्वार्थ आहे.सदासर्वदा हरि नामाचे मुखाने स्मरण करणे याशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही.पत्नी आणि संपत्ती ही सुखाची साधने नसून त्यांची आशा सोडून द्यावी.शरिराचे कितिही पोषण केले तरी ते केव्हांतरी मृत्युमुखी पडणार हे अटळ आहे.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतचरणीं संपूर्ण विश्रांति लाभेल. '''96'''<br> नको दुजी रे वासना । मिठी घाली संतचरणा । <br> पंढरीचा राणा । आपोआप हृदयीं ।।1।। <b r> हाचि धरी रे विश्वास ।सांडी वाउगा हव्यास।<br> नको आशा तृष्णा पाश । परतें टाकी सकळ।। 2।।<br> भगवद्भक्तींचे लक्षण। सर्वांभूतीं समाधान।<br> पाहतां दोष आणि गुण । वाउगा शीण मना होय ।।3।। <br> सर्वांभूती देव आहे । सर्व भरूनीं उरला पाहे ।<br> रिता नाहीं कोठे ठाव । देवाविण सर्वता ।।4।। <br> म्हणोनि नको भेदभाव । एक वचनीं एक ठाव । <br> एका जनार्दनीं स्वयमेव । देव उभा पंढरी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांना सर्वभावे शरण जाऊन त्यांच्या चरणांचा आश्रय घेतल्याने पंढरीचा राजा आपोआप हृदयी प्रगट होतो या सद्गुरू वचनावर विश्वास ठेवून आशा -तृष्णेचे पाश तोडून टाकणे हेच भगवंताच्या भक्तीचे मुख्य लक्षण आहे.कुणाचेही दोष-गुण न पाहतां सर्व प्राणिमात्रांशी सम भावाने वर्तन ठेवले असतां मनाला समाधान मिळते.सर्वत्र एकच परमात्म तत्वत भरून उरले असताना भेदभावाचे कारण नाही.या सत्य वचनावर पूर्ण विश्वास ठेवल्याने हेच परमात्म रूप पंढरींत स्वयमेव उभे ठाकले आहे अशी मनाची खात्री होते असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''97'''<br> सगुण चरित्रें परम पवित्रें सादर वर्णावी । सज्जनवृंदें आधीं वंदावीं ।।1।।<br> संतसंगें अंतरंगें नाम बोलावें । कीर्तनरंगी देवासन्निध सुखें डोलावें ।।2।। <br> भक्तिज्ञानविरहित गोष्टी इतरां न कराव्या। प्रेमभरें वैराग्याच्या युक्ति विवराव्या ।।3।। <br> जेणें करूनी मूर्ति ठसावी अंतरी श्रीहरीची । ऐशी कीर्तनमर्यादा आहे संतांच्या घरची।। 4।।<br> अद्वय भजनें अखंड स्मरणें वाजवी करताळी । एका जनार्दनीं मुक्त होय तत्काळीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> निर्गुण,निराकार परमात्मा संतरूपाने सगुण रूप धारण करतो तेव्हां या संतांच्या परम पवित्र अशा चरित्रांचे भक्तांनी अत्यंत आदराने वर्णन करावे.या संतजनांना आधी वंदन करावे.भक्ति आणि ज्ञान यांचे विवरण असलेल्या गोष्टी या संताकडून श्रवण कराव्यात,प्रेम आणि वैराग्याच्या युक्ति समजून घ्याव्या.त्यायोगे श्रीहरिची मूर्ती हृदयांत ठसेल.संतांच्या सहवासांत कीर्तनरंगीं रंगून जावे,अद्वितीय मधुर भजनांत हाताने टाळी वाजवत श्रीहरिचे अखंड स्मरण करावे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या भक्तिमार्गाने साधक सर्व बंधनातून तात्काळ मुक्त होतो. '''98'''<br> आली आषाढी जाये पंढरीसी । चित्त पायांपाशीं विठोबाच्या ।।1।। <br> वैष्णव गर्जत नामामृत सार । फुटतसे पाझर कामक्रोधा ।।2।। <br> एका जनार्दनीं धरूनी विश्वास ।जाये पंढरीस होय संतांचा दास।। 3।।<br> '''भावार्थ'''<br> आषाढी एकादशीच्या पर्वकाळी पंढरीस जाऊन मनाने विठ्ठल चरणांशी एकरूप व्हावे.तेथे विठोबाच्या नामाचा अखंड गजर वैष्णव करीत असतात.या नामामृताने अंतरीचे सारे कामक्रोध पाझरून जाऊन चित्त शुध्द होते.एका जनार्दनीं सांगतात,या वचनावर विश्वास ठेवून पंढरीस जाऊन संतचरणीं शरणागत व्हावे. '''99'''<br> संतवचने साधे मुक्ती । संतवचनें ब्रह्मस्थितीं। <br> कर्माकर्मांची शांती। संतवचनें ।।1।। <br> संतवचनें याग । संतवचनें सांग योग।<br> संतवचनें अनुराग । घडतां संग संतांचा ।।2।।<br> संतवचनें ब्रह्मप्राप्ती। सायुज्य मुक्ती । <br> ब्रह्मादि पदें येती। संतवचने समोर ।।3।। <br> संतवचनें सर्व सिध्दी। संतवचनें समाधी । <br> संतवचनें उपाधी। एका जनार्दनीं तुटतसे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात संत एकनाथ संतवचनाचा महिमा वर्णन करतात.संतवचन श्रवण करून त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवला तर सर्व प्रकारचे योग याग केल्याचे पुण्य प्राप्त होते.संताच्या सहवासांत संतवचने ऐकून चित्तांत प्रेम भक्ती निर्माण होऊन ब्रह्मज्ञान होते.संतवचनाने सर्व सिध्दी प्राप्त होतात.सर्व संकटांचा परिहार होऊन मन शांत झाले कीं, समाधी पर्यंत प्रगती होते.संतवचनाने समीपता,सलोकता,सरुपता आणि सायुज्यता मुक्ती प्राप्त होतात.संत वचनाने सर्व उपाधी तुटतात. '''100'''<br> धन्य हरिहर भवभयहर । आठव सत्वर करीं मन।। 1।। <br> तयांच्या चिंतनीं हरतील दोष । नित्य होय वास वैकुंठासी ।।2।। <br> नारदादि संतां करावें नमन ।धरावे चरण हृदयकमळीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं संतचरण ध्यातां । मुक्ति सायुज्यता हातां येते।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> हरिहर (श्री विष्णु आणि श्रीशंकर )संसाराचे भय नाश करणारे असून त्यांचे मनाने चिंतन केल्यास देह,बुध्दी,मन यांचे सर्व दोष नाहीसे होतात.सलोकता मुक्ती प्राप्त होऊन वैकुंठांत नित्य निवास करता येतो.नारदां सारखे संत त्रिकालज्ञानी असून त्यांच्या चरणीं नतमस्तक व्हावे.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतचरणांचे ध्यान केल्याने सायुज्यता मुक्ती मिळण्याचे भाग्य लाभते. '''101'''<br> पायांवरीं ठेविती भाळ । तें प्रेमळ वारकरी ।।1।। <br> जन्मोजन्मीं त्यांचा संग । गा अभंग सर्वदा ।।2।। <br> सर्वकाळ वाचे। दुजें साचें नाठविती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं त्यांचा संग। घडावा सर्वांगें मजसी ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सर्वदा भक्तिपूर्ण अभंग गाणारे भोळेभाबडे प्रेमळ वारकरी संतचरणीं मस्तक ठेवून आदराने वंदन करतात.जन्मोजन्मी त्यांच्या सहवासांत राहून वाचेने हरिचे अभंग गावेत.अन्य कशाचिही अपेक्षा करू नये अशी ईच्छा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''102'''<br> धर्म अर्थ काम । जिहीं अर्पिला संपूर्ण ।।1।। <br> तेचि जाती या वाटा। पंढरी चोहटा नाचती ।।2।। <br> आणिकांसी नोहे प्राप्ती। संत गाती तो स्वादु ।।3।। <br> शीण आदि अवसानीं। पंढरपूर न देखतां नयनीं ।।4।। <br> उभा विटे समचरणीं ।एका शरण जनार्दनीं ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> धर्म, अर्थ,काम हे पुरुषार्थ ज्यांनी पंढरीच्या पांडुरंगाच्या चरणीं अर्पण केले आहेत असे वारकरी पंढरीला जाऊन किर्तनरंगीं नाचतात.त्यांना संतसंगतीचा जो आनंद मिळतो त्याची इतरांना प्राप्ती होत नाही.पंढरीला जाऊन ज्यांनी समचरणीं विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाचे दर्शन घेतले नाही त्यांनी जन्माचा व्यर्थ शीण घेतला असे जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं म्हणतात. '''103'''<br> नको तुझें आम्हां कांही । वास पंढरीला देई ।।1।। <br> दुजे कांहीं नको आम्हां । द्यावा चरणाचा महिमा ।।2।। <br> संतांची संगत । दुजा नाही कांहीं हेत ।।3।। <br> काकुलती येतो हरी। एका जनार्दनीं निर्धारीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं अत्यंत व्याकुळ अंत:करणाने श्रीहरीची विनवणी करीत आहेत.विठ्ठल चरणी संपूर्ण शरणागती आणि संतसंगत या दोन गोष्टींचे दान द्यावे,अन्य कोणतिही अपेक्षा नाही. '''104'''<br> देहाचिया आशा पुत्रादिक धन । कासया बंधन घडे मग ।।1।।<br> सांडोनि उपाधी करावें भजन। तेणें जनार्दन कृपा करी ।।2।। <br> एका जनार्दनीं निराशीं तो धन्य। तयाचें चरण वंदूं आम्ही ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> पुत्रलाभ व्हावा, धनलाभाचा योग यावा या देहाच्या अपेक्षा आहेत.त्यामुळे संसाराचे बंधन पडते.या उपाधी सोडून देऊन परमेश्वराच्या भजनाचा आनंद घेतल्याने जनार्दन कृपा करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,निरपेक्ष साधक धन्य होय.त्यांचे चरण वंदनीय असतात. '''105'''<br> संत जाती हरिकीर्तना । त्यांच्या वाहीन मोचे वहाणा।। 1।।<br> हेंचि भवसिंधुचे तारूं । तेणें उतरूं पैलपारू।। 2।। <br> जन्मोजन्मीचें भेषज। ते हें संतचरणरज।। 3।। <br> संतचरणींच्या पादुका। जाहला जनार्दन एका ।।4 ।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे भवसिंधू पार जाण्यासाठी तारू (छोटे जहाज)असून त्याद्वारे हा संसार सागर सहज तरून जाणे शक्य होते.संताच्या चरणांची धूळ हे जन्मांतरीच्या भवरोगा पासून मुक्ती देणारे औषध आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत जेव्हां हरिकीर्तनाला जातात तेव्हां तेव्हां त्यांच्या पायीच्या वहाणा वाहून नेण्याचे सद्भाग्य प्राप्त व्हावे.किंबहुना संताच्या पायींच्या वहाणाच आपण व्हावे अशी कामना करतात. '''106'''<br> संत भलते याती असो। परीं विठ्ठल मनीं वसो ।।1।। <br> घेईन मी पाठवणी।। 2।। <br> ज्ञाती कुळासी संबंध । मज नाही भेदाभेद।। 3।।<br> भलते ज्ञातीचा। विठ्ठल उच्चारी वाचा ।।4।।<br> तेथें पावन देह चारी। एका जनार्दनीं निर्धारी।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमेश्वराची निष्काम भक्ती मनाचा सारा संकुचितपणा घालवून देऊन भेदाभेद नाहिसे करते हा नवविचार या अभंगात एका जनार्दनीं प्रगट करतात. ज्या संताच्या मनांत अखंडपणे विठ्ठल नांदत असतो तो कोणत्याही जातीकुळाचा असला तरी तो वंदनीय मानावा.विठ्ठल नामाचा सदैव जप करणाय्रा भक्ताचे चारी देह ( स्थूल,सूक्ष़मकारण व महाकारण) पावन असतात. '''107'''<br> सोनियाचा दिवस आजी झाला। संतसमागम पावला।। 1।।<br> तणें फिटलें अवघे कोडे। झालें परब्रह्म उघडें।। 2।। <br> एका जनार्दनीं सेवा। करीन मी त्यांची भावा ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या संगतीचा लाभ जेव्हां होतो तो दिवस सोनियाचा दिन म्हणून साजरा करावा.साधकाच्या मनातील को हम? (मी कोण?) या कोड्याचे उत्तर मिळून अद्वैत तत्वाचा बोध होतो.देव भक्तातिल द्वैत संपून आपण परब्रह्म परमेशाचा अंश आहोत याची खात्री पटते.सर्वत्र दृष्टीपुढे परब्रह्म दिसू लागते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या संत कृपेने जिवाभावाने संतसेवेच्या व्रताचा अंगिकार करावा. '''108'''<br> जगीं जनार्दन मुख्य हाचि भाव। संत तेचि देववृत्ती ऐसी ।।1।। <br> समाधी साधन माझें संतजन। विश्रांतीचें स्थान संतापायीं ।।2।। <br> योगयाग धारणा पंचाग्नि साधन। तें हें माझें ध्यान संतांपायीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तयांचा सांगात घडो मज निश्चित सर्वकाळ ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परमात्म तत्व आत्मरूपाने सर्व जगांत नांदत आहे.जगाच्या कल्याणासाठी देव संतरूपाने सगुण रूपांत साकार होतो.हे संतजन मनाच्या विश्रांतीचे स्थान आहेत.संतकृपेनेच समाधी अवस्थे पर्यंत साधकाची प्रगती होते.योगयाग,धारणा,पंचाग्नि साधन हे सर्व भक्तीमार्ग केवळ संतचरणांचे ध्यान केल्याने साध्य होतात असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं संतांचा सहवास सदासर्वदा घडावा अशी मनापासून प्रार्थना करतात. '''109'''<br> धन्य आज दिन संतदर्शनाचा । अनंत जन्माचा शीण गेला।। 1।। <br> मज वाटे त्यासी आलिंगन द्यावे। कदा न सोडावे चरण त्यांचे ।।2।। <br> विविध तापांची जाहली बोळवण। देखिल्या चरण वैष्णवांचे।। 3।। <br> एका जनार्दनीं घडो त्यांचा संग। न व्हावा वियोग माझ्या चित्ता।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्या वैष्णवांच्या दर्शनाने,आध्यात्मिक,आधिदैविक आणि आधिभौतिक अशा तिन्ही तापांपासून भक्तांची सुटका होते त्या संतचरणांचे दर्शन झाले.अनेक जन्माचा शीण गेला.या संतांना आलिंगन देऊन त्यांचे चरण कधीच सोडू नये अशी कामना व्यक्त करून या संतदर्शनाचा आनंद या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. '''110'''<br> संतसुखसागरीं । बुडी दिधली निर्धारी। <br> भव दु:ख हरी।संतनामें।।।1।।<br> ऐसा संतांचा महिमा । नाहीं द्यावया उपमा। <br> ब्रह्मसुखधामा।पुढें नाचे।। 2।।<br> बोलती तें वचन साचें। नाहीं बोलणें असत्याचें। <br> नामी प्रेम जयाचें । जडोनी ठेले।। 3।। <br> कृपावंत संत। दीन तारिले त्वरित।<br> एका जनार्दनीं मात। श्रवण मज झाली।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांनी दिलेल्या नामाच्या आधाराने संतरूपी सुखसागरांत बुडी मारली आणि भवदु:खाचा निरास झाला.संतकृपेचा महिमा अनुपमेय असून त्याचे वर्णन करता येत नाही.या नामाची अवीट गोडी लागली आणि ब्रह्मसुखाची प्राप्ती झाली.संत वचन सत्यवचन आहे याची प्रचिती आली.कृपावंत संत दीन भक्तांना त्वरित तारून नेतात याची खात्री पटली असा अढळ विश्वास या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. '''111'''<br> तुम्ही संतजन। माझें ऐका हो वचन।। 1।। <br> करा कृपा मजवरी। एकदां दाखवा तो हरी।। 2।। <br> आहे तुमचे हातीं। म्हणोनि येतो काकुळती।। 3।। <br> एका जनार्दनीं म्हणे थारा। संती द्यावि मज पामरा ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतजनांनी आपली विनंती ऐकून आपल्यावर कृपा करावी आणि एकदांतरी हरिदर्शनाची आस पुरवावी अशी कळकळीची विनंती करून एका जनार्दनीं म्हणतात,हरिदर्शनाची भक्तांची आस केवळ संतच पूर्ण करु शकतात असा विश्वास असल्याने आपणास चरणाशी थारा द्यावा. '''112'''<br> जाहली भाग्याची उजरी। संतसेवा निरंतर ।।1।। <br> हेंचि मज वाटे गोमटें। येणें भवभ्रम फिटे ।।2।। <br> करिता सावकाश ध्यान। होय मनाचें उन्मनी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं संत। सदा शांत अंतरीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची निरंतर(अखंड) सेवा करावी हे मनाचे सर्वसुंदर सुख आहे हा विचार भाग्य उजळवून टाकणारा आहे.संतसेवेने चित्ताचे सारे भ्रम नाहिसे होऊन शांतपणे हरिचरणांचे ध्यान करणे शक्य होईल त्या ध्यान योगाने मनाचे उन्मन होऊन ते उच्च पातळीवर स्थिर होईल.संत मनाने सदा शांत असतात असे एका जनार्दनीं म्हणतात. '''113'''<br> कृपाळ उदार तुम्हीं संत। दीन अनाथ तारिले।। 1।। <br> हाचि महिमा ऐकिला। जीव गुंतला चरणीं ।।2।। <br> करा माझें समाधान। देउनी वचन अभयाचें ।।3।। <br> यावरी फार् बोलूं नेणें । उचित करणें तुम्हासी ।।4।। <br> एका जनार्दनीं शरण। आहे मी दीन पामर।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> दीन अनाथांना तारून नेणारे संत अत्यंत कृपाळू आणि उदार मनाचे असतात.हा संतांचा महिमा ऐकून त्यांच्या चरणांशी जीव गुंतला.या थोर संतांनी अभयदान देऊन मनाचे समाधान करावे.या शिवाय संतांना शरणागत असलेल्या दीन पामराचे अधिक कांही मागणे नाही.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात.संत सर्व उचित गोष्टी जाणतात. '''114'''<br> संतांचिये पायीं मज पैं विश्रांती । नाही माया भ्रांति तये ठायीं ।।1।। <br> सांगतो तें मनी धरावें वचन। संतांसी शरण जावें सुखें।। 2।। <br> संत तुष्टलिया देवा आनंद होय। मागें मागें धांवे तया पाठी।3।। <br> एका जनार्दनीं माहेर सुखाचे । घेतल्या वाचे संतनाम ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संताच्या जीवनांत माया आणि भ्रांती (भ्रामक कल्पना) यांना थारा नाही.संतचरणीं साधक देह मनाने पूर्ण विश्रांत होतो.या वचनावर विश्वास ठेवून संतांना सर्वभावें शरण जावे.समाधानी संत पाहून देवही प्रसन्न होतात,एका जनार्दनीं म्हणतात, संतचरण हे सर्व सुख देणारे माहेर आहे.संतानी दिलेल्या नाममंत्राचा अखंड जप करावा. '''115'''<br> ब्रह्मांडभरी कीर्ति संतांचा महिमा । वर्णावया आम्हां मती थोडी ।।1।। <br> एक मुखें वानूं चतुरानन शीणू । सहस्त्र मुखें गुणु वानितां नयें ।।2।। <br> एका जनार्दनीं वर्णीन पवाडे । उभा वाडेकोडे पंढरीये ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची कीर्ति अवघ्या ब्रह्मांडांत दुमदुमत आहे.संताचा महिमा वर्णन करणे चार मुखे धारण करणार्या ब्रह्मदेवालासुध्दां शक्य झाले नाही.सहस्त्र मुखे धारण करूनही संतांच्या गुणांचे यथार्थ वर्णन करता येणार नाही.संतांचे गुणवर्णन अल्पबुध्दी, एक मुखी भक्त करू शकत नाही.असे स्पष्ट करून एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीच्या पुण्यक्षेत्रांत उभे राहून संतमहिमा वर्णन करून त्यांचे पोवाडे गाईन. '''116'''<br> गर्भवासा भीती ते आंधळे जन । मुक्तीसी कारण नाहीं आम्हां ।।1।। <br> गर्भवास झालिया संतसेवा घडती। मुक्त जालिया न कळे भगवद्भक्ती ।।2।। <br> आम्हीं सुखे गर्भवास घेऊं देखा। मुक्तीचिया मस्तकां पाय देऊं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं गर्भवास सोसूं । संताचा सौरस हातीं लागे।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> परत परत जन्म घेऊन गर्भवासाचे दु:ख भोगण्यास जे लोक घाबरतात त्यांना अज्ञानी समजावे.जन्माला येऊन संतसेवेची संधी मिळून भगवंताची भक्ती प्राप्त होते.मुक्ती मिळाल्यास साधक भक्तिला मुकतो असे सांगून एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात,मुक्तिचा हव्यास सोडून सुखाने गर्भवास सोसल्यास संतकृपेचे अमृत हाताला लागेल. '''117'''<br> तुमचे कृपेचें पोसणें । त्याचे धांवणें करा तुम्ही ।।1।।<br> गुंतलोंसें मायाजळीं । बुडतो जळीं भवाच्या।। 2।। <br> कामक्रोध हे मगर। वेढिताती निरंतर ।।3।। <br> आशातृष्णा या सुसरी। वेढिताती या संसारीं ।।4।। <br> म्हणोनी येतों काकुळती। एका जनार्दनीं विनंती।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांच्या कृपेवर पोषण झालेल्या या जीवास संतानीच धावण्याचे बळ द्यावे.संसारमायेच्या जाळ्यांत गुंतून पडलेल्या साधकाची सुटका करावी.भवसागराच्या अथांग जळांत बुडणिर्या साधकास कामक्रोध रुपी मगर वेढून टाकतात,आशातृष्णा या सुसरींचे रूप घेऊन संसारमायेंत ओढीत नेतात.या दु:खाने व्याकुळ झालेले एका जनार्दनीं संतांना विनंती करतात. '''118'''<br> संत ते सोईरे सांगातीं आमुचे । तेणें कळिकाळाचें भय नाहीं ।।1।। <br> जयाची आवडी धरी नारायण । म्हणोनि चरण धरूं त्यांचे ।।2।। <br> परलोकीचे सखे सोईरे सांगाती। मज ते आदी अंती सांभाळिती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं धरुनि विश्वास। होईन त्यांचा दास जन्मोजन्मी।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे साधकाचे परलोकी सांभाळ करणारे सोईरे असून निरंतर सोबत करतात.साधकाचे कळिकाळापासून रक्षण करतात,निर्भय बनवतात.संत साधकाचे जन्मा पासून अंतापर्यंत सांभाळ करतात.प्रत्यक्ष नारायणाला या संताची आवड असते. अशा दयाळू संतांच्या चरणीं पूर्ण शरणागत असलेले एका जनार्दनीं संताचा जन्मोजन्मी दास होऊन राहण्याचा निश्चय करतात. '''119'''<br> बहुतांच्या मता । आम्हीं न लागूं सर्वथां ।।1।। <br> धरूं संतांचा सांगात। तेणें होय आमुचें हित।। 2।। <br> जाऊं पंढरीसी । नाम गाऊं अहर्निशीं ।।3।। <br> करूं हाच नित्य नेम। आणिक नको निजधाम।। 4।। <br> एका जनार्दनीं नाम। गाऊं आवडीनें राम ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची संगती जोडून पंढरीस जावे,तेथे वैष्णवांच्या मेळाव्यांत रात्रंदिवस पांडुरंगाचे नाम घ्यावे हाच नेम सदैव आचरणांत आणावा.निजधामाचा मोह सोडून देऊन मनापासून रामनामाचा जप करावा असे मनोगत व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,बहुतेक लोकांचे मत याविरूध्द असले तरी ते सर्वथा स्विकारणे योग्य नव्हे.<br> '''120'''<br> अर्ध क्षण घडता संतांची संगती। तेणें होय शांती महत्पापा।। 1।। <br> संतसंग देई संतसंग देई। आणिक प्रवाही घालूं नको ।।2।। <br> संसार मज न करणें सर्वथा। परमार्थ पुरतां हातीं देई ।।3।। <br> जनार्दनाचा एका करूणावचनीं ।करी विनवणी पायांपाशीं ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> अत्यंत अल्प अशा संतसंगतीने सुध्दां महान पापांचे परिमार्जन होते.दुस्तर संसार प्रवाह टाळून परमार्थाच्या मार्गाने जाण्याचा निश्चय करून जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं परमेश्वर चरणी विनंती करतात कीं,या परमार्थ तत्वाचे संपूर्ण ज्ञान त्यांना प्राप्त व्हावे यासाठी संतसंगतीचा लाभ व्हावा. '''130'''<br> सोईरे धाईरे आम्हां संतजन। तयाविण चिंतन आन नाही ।।1।। <br> हाचि माझा भाव हीच माझी भक्ति । आणिक विश्रांति दुजी नाहीं ।।2।। <br> हेंचि माझें कर्म हाचि माझा धर्म। वाउगाचि श्रम न करी दुजा ।।3।। <br> हेंचि माझे ज्ञान हेचि माझे विज्ञान। संतांविण शरण न जाय कोणा।। 4।।<br> एका जनार्दनीं हा माझा निश्चय। वंदीन मी पाय सर्वभावें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतचरणांचे अखंड चिंतन ही च खरी भावभक्ती असून संतचरण हे च विश्रांतीचे एकमेव स्थान आहे.संतसेवा हा च धर्म असून इतर कांही कर्म करण्याचे श्रम निरूपयोगी आहेत.संतचरणीं संपूर्ण शरणागत होणे हें च सर्वोत्तम ज्ञान असून हे स्वानुभातून प्राप्त झालेले विज्ञान आहे अशी खात्री पटली आहे.संताशिवाय कुणालाही शरण जाणार नाही हा निश्चय करून एका जनार्दनीं संतांना सर्वभावें वंदन करतात. '''131'''<br> अंगीं जया पूर्ण शांती। वाचा रामनाम वदती । <br> अनुसरले चित्तवृत्ती । संतचरणीं सर्वदा ।।1।।<br> घडो तयांचा मज संग। जन्ममरणाचा फिटतसे पांग।<br> आधिव्याधि निरसोनि सांग। घडतां संग वैष्णवांचां।। 2।। <br> जें दुर्लभ तिहीं लोकां। आम्हां सांपडलें फुका।<br> एका जनार्दनीं घोका। नाम त्यांचे आवडीं ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांचे अंत:करणांत पूर्ण शांती नांदत असून वाचेने सतत रामनामाचा जप करीत असतात, त्यांच्या चित्तवृत्ती संतचरणी सदैव लीन असतात त्या साधकांची संगती आपणास घडावी अशी अपेक्षा या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात.या संतसंगाने देह-मनाच्या सर्व आधिव्याधि निरसून जातील आणि जन्ममरणाची सारी बंधने तुटून जातील असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,तिन्ही लोकांत दुर्लभ असे ज्ञान सहज प्राप्त झाले आहे.मनापासून आवडीने या भक्तांचे नामस्मरण करावें. '''132'''<br> देऊनियां अभयदान। संतीं केलें मज पावन । <br> निरसोनी भवबंधन । तारिलें मज ।।1।। <br> ऐसा संतसमागम। नाहीं आणीक विश्राम । <br> योगियांचें धाम। कुंठीत पैं झाले।। 2।।<br> आणीक एक वर्म। मुख्य इंद्रियांचा धर्म। <br> मन ठेवुनी विश्राम। नामचिंतन करावें ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जाण ।संत आमुचें निजस्थान। <br> काया वाचा मन। दृढ पायीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जन्ममरणाचे भवबंधन निरसून संत अभयदान देतात आणि भक्तांना पावन करतात.या संतसंगंती शिवाय मनाला दुसरा विश्राम नाही.शांत चित्ताने परमेश्वराच्या नामाचे चिंतन करावे हे आणखी एक रहस्य सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,संत हे आपले सर्वसुखाचे स्थान आहे हे जाणून काया वाचा मनाने संतचरणीं दृढ व्हावे. '''133'''<br> जाणते संत जाणते संत । जाणते संत अंतरीचें ।।1।।<br> जे जे इच्छा देती फळ । काळ वेळ चुकवोनी ।।2।।<br> मनोरथ पुरले वो माझे। एका जनार्दनीं वोझें ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> संत हे अत्यंत जाणते असून अंतर मनाच्या इच्छा जाणून ते साधकांना त्याप्रमाणे फळ देतात.काळ आणि वेळ यांचा विचार न करता ते शरणागताचे मनोरथ पूर्ण करतात.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''134'''<br> जाणती ते हातवटी। संत पोटी दयाळु ।।1।। <br> न म्हणती अधम जन । करीती कृपेचे पोषण ।।2।। <br> शुचि अशुचि न म्हणे कांहीं । एकरूप वर्ते देहीं ।।3।। <br> एका जनार्दनीं मज। तारियेलें तेणें सहज ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांचा स्वभाव दयाळु असल्याने ते सहजपणे अंतरीचे भाव जाणतात.अधम जनांवर सुध्दां पूर्ण कृपा करतात.शुध्द अशुध्द (सोवळे ओवळे ) याचा विचार न करता सर्वांवर सारखी कृपा करतात.असे सांगून एका जनार्दनीं आपल्यावर संतांनी सहज कृपा केली असा स्वानुभव कथन करतात. '''135'''<br> जयाच्या चरणां मिठी घाली भावें । धन्य ते जाणावे सदैव संत ।।1।। <br> प्रेमाचे सागर भक्तीचे उदधी। तोडिला उपाधी नाममात्रें ।।2।। <br> जडजिवां तारक सत्य सत्य वाचें । आणीक तें न वचे उपमे त्याच्या ।।3।। <br> एका जनार्दनीं कृपाळु संतजन । तेणें मज पावन कलें जगीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> ज्यांच्या चरणांना भावभक्तीने मिठी घालाविशी वाटते ते संत धन्य होत.ते संत प्रेमाचे सागर असून भक्तीचे महासागर आहेत हे जाणावे.त्यांना दुसरी कोणतिही उपमा नाही.असे संत जड जीवांचा उद्धार करणारे असतात हे सत्य वचन आहे. हे संत केवळ नाममंत्र देवून भक्तांची उपाधी दूर करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,हे संत अत्यंत कृपाळु असून जगांत अनेकांना पावन करतात. '''137'''<br> ऐकोनी संतकीर्ति।मना आलीसे विश्रांती। <br> नाहीं पुनरावृत्ती। जन्माची तया।।1।। <br> धन्य धन्य संतजन। मज केलें वो पावन । <br> विश्रांतीचें स्थान। हृदयीं माझ्या ठसविलें।। 2।।<br> बहु जाचलों संसारे । बहु जन्म केले फेरे।<br> ते चुकविले सारे। आजी कृपा करूनी।। 3।।<br> शरण एका जनार्दनीं। माझें हरिलें मीपण । <br> तुम्ही कृपा करून। अभय वर दिधला।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> संतांची कीर्ति ऐकून मनाला पूर्ण विश्रांती मिळाली.हे संतजन धन्य होत जे साधकांना पावन करून हृदयांत विश्रांतीचे स्थान निर्माण करतात.जन्म-मरणाचे अनेक फेरे करून अनंत यातना सहन सहन कराव्या लागतात.संतकृपा होतांच या सर्व जाचांतून सुटका होते.साधकाचे मीपण (अहंकार) लयास जाते.एका जनार्दनीं म्हणतात,संतांनी अभय वर दिल्याने जन्म-मरणाचे फेर्यातून कायमची सुटका झाली. '''138'''<br> जयाचिये द्वारीं तुळशीवृंदावन । धन्य ते सदन वैष्णवांचे।।1।।<br> उत्तम चांडाळ अथवा सुशील। पावन सकळ वैकुंठी होती ।।2।। <br> जयांचिया गळां तुळशीमाळा। यम पदकमळा वंदी त्याच्या।। 3।। <br> गोपीचंदन उटी जयाचियां अंगीं। प्रत्यक्ष देव जगीं तोचि धन्य।। 4।। <br> एका जनार्दनीं तयाचा सांगात । जन्मोजन्मीं प्राप्त हो कां मज ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त उत्तम कुळातिल असो,सुशील असो अथवा चांडाळ असो वैकुंठ लोकांत जाऊन सर्व पावन होतात.असा विश्वास व्यक्त करून एका जनार्दनीं म्हणतात,ज्याच्या गळ्यांत तुळशीची माळ असते त्यांच्या चरणांना यम (मृत्युदेव) वंदन करतात. ज्याच्या दारांत तुळशी वृंदावन असते ते वैष्णवांचे घर धन्य होय.गोपीचंदनाची उटी जो भक्त आवडीने अंगाला लावतो तो या जगीचा देव च समजावा.या पुण्यशील संतांचा सहवास आपणास प्रत्येक जन्मीं प्राप्त व्हावा अशी एका जनार्दनीं परमेश्वर चरणीं प्रार्थना करतात. '''139'''<br> जडजीवांसी उध्दार । करावयासी निर्धार ।।1।। <br> पापी दोषी जैसे तैसे । लाविलें कांसें आपुल्या ।।2।। <br> जया जें जें गोड लागें । तें तें अंगें देताती ।।3।। <br> एका जनार्दनीं शरण । शरणागत नाहीं न्युन ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> जडजीवांचा उद्धार करण्यासाठी परमात्मा संतरूपाने सगुण साकार अवतार धारण करतो.अनेक दोष असलेल्या पापी लोकांना नाममंत्र देवून संत सन्मार्गाला लावतात.ज्याला जे आवडते ते प्रदान करतात.एका जनार्दनीं म्हणतात,शरणागताची कोणतिही उणीव ध्यानीं न धरतां संत सर्वांना समानतेने कृपादान देतात. '''140'''<br> धर्माची वाट मोडे। अधर्माची शीग चढे । <br> तें आम्हां येणें घडे। संसारस्थिती ।।1।। <br> आम्हां कां संसारा येणें हरिभक्ति नामस्मरणें। <br> जडजीव उध्दरणें। नामस्मरणें करुनी।। 2।।<br> सर्व कर्म ब्रह्मस्थिती। प्रतिपादाव्या वेदोक्ती।<br> हेंचि एक निश्चिती। कारण आम्हां।। 3।। <br> नाना मतें पाषांड । कर्मठता अति बंड। <br> तयाचें ठेंगणें तोंड। हरिभजनें ।।4।। <br> विश्वरूप सृष्टी। अर्जुना दाविली दृष्टी। <br> भिन्नं भेदाची गोष्टी। बोलूं नये।। 5।। <br> एका जनार्दनीं । धरिती भेद मनीं । <br> दुह्रावले येथुनी । निंदक जाण ।।6।। <br> '''भावार्थ'''<br> जेव्हां जगांत अधर्माची वाढ होऊन धर्माचे प्राबल्य कमी होते तेव्हा परमेश्वराला संत रुपाने अवतार घ्यावा लागतो. हरिभक्ती आणि नामस्मरण यांचा महिमा वर्णन करून जडजीवांचा उद्धार करण्यासाठी, वेदांच्या मतांचे प्रतिपादन करण्यासाठी संतांचे आगमन होते. नाना प्रकारची नास्तिक मतांतरे, कर्मठता यांचे अवडंबर कमी करुन सामान्य लोकांना भक्तिमार्ग दाखवून हरिभजनाचा महिमा वाढीस लागतो. कुरूक्षेत्रावर अर्जुनाला विश्वरूप दर्शन देवून श्रीहरिने त्याच्या मोहाचे बंधन नाहिसे केले.एका जनार्दनीं म्हणतात, मनातिल भेद भाविकाला भावपूर्ण भक्तिपासून दूर नेतात.<br> ===श्रीसद्गुरुमहिमा=== '''141'''<br> धन्य धन्य श्रीसद्गरूभक्त । गरूचे जाणती मनोगत ।।1।।<br> गुरूचरणीं श्रध्दा गाढी। गुरूभजनाची आवडी ।।2।।<br> गुरूचें नाम घेतां वाचें । कैवल्य मुक्ति तेथें नाचे।। 3।। <br> गुरूचे घेतां चरणतीर्थ। भक्ति मुक्ति पवित्र होत ।।4।। <br> गुरूकृपेचे महिमान। शरण एका जनार्दन।। 5।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं सद्गुरुंच्या भक्तांचा महिमा वर्णन करतात.या भक्तांची गुरूचरणांवर अतूट श्रध्दा असते. गुरूभजनाची त्यांना विलक्षण आवड असते.सद्गुरूंच्या नामस्मरणाने कैवल्यमुक्तीची द्वारे उघडतात.सद्गुरूंच्या चरणांचे तीर्थ मनांत पवित्र भक्तिभाव निर्माण करतात.हे सद्गुरूभक्त धन्य असून ते सद्गुरूंच्या मनातिल भाव जाणतात.<br> '''142'''<br> धन्य धन्य सद्गुरुराणा । दाखविलें ब्रह्म भुवना।। 1।। <br> उपकार केला जगीं। पावन जालों आम्हीं वेगीं ।।2।। <br> पंढरी पाहतां। समाधान जालें चित्ता ।।3।। <br> विटेवरी समचरण । एका जनार्दनीं निजखूण।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> सद्गुरु कृपेने प्रत्यक्ष ब्रह्मभुवनाचे दर्शन पंढरींत घडले.विटेवर समचरण ठेवून उभा ठाकलेला पांडुरंग पाहून भाविक जन पावन झाले.चित्त समाधानाने परिपूर्ण भरले.जगावर उपकार करणारे हे सद्गुरू धन्य होत.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. === '''श्रीविठ्ठलभावभक्तिफल''' === '''1''' <br> भावाचेनि भक्ती थोर । भावें तुटे येरझार ।।1।। <br> भावें अंकित देव भक्ताचा । वेदशास्त्र बोले वाचा ।।2।। <br> भावें गुरूशिष्य दोन्ही । भावयुक्त सर्व गुणीं ।।3।। <br> भावें जालें भक्तिपंथ । भावें पुरे मनोरथ ।।4।। <br> एका जनार्दनीं भाव । भावें दिसे देहीं देव ।।5।। <br> '''भावार्थ''' <br> भक्ताच्या अंतरातिल परमेश्वरा विषयी असलेल्या पुज्यभावाने निर्माण झालेली भक्ती थोर असते.या भावभक्तीने देव भक्ताचा अंकित होतो. वेदशास्त्रातिल ज्ञान भक्ताला अवगत होते.गुरूशिष्य दोघेही एकाच भक्तिभावाने समरस होतात.भक्ताचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात.भक्तिपंथाचा उत्कर्ष वाढीस लागतो.भक्ताच्या अंतरात देव प्रकट होतो.जन्म-मरणाच्या येरझारा थांबतात.असा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''2''' <br> देव भुलला भावासी । सांडोनिया वैकुंठासी ।।1।। <br> उघडा आला पंढरपुरा । तो परात्पर सोइरा ।।2।। <br> पाहुनियां पुंडलीका । भुलला तयाच्या कौतुका ।।3।। <br> उभा राहिला विटेवरी । एका जनार्दनीं हरी ।।4।।<br> '''भावार्थ '''<br> परात्पर परमेश्वर भक्तांचा जिवाभावाचा सोइरा असून भक्तांसाठी वैकुंठ सोडून पंढरीला आला.भक्तराज पुंडलिकाच्या प्रेमळ भक्तिभावाला भुलून विटेवर समचरणीं उभा आहे असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''3''' <br> प्रमें भक्तांची आवडी । म्हणोनियां धुतो घोडी ।।1।। <br> ऐसा प्रेमाचा भुकेला । सेवक जाहला बळीद्वारीं ।।2।। <br> उच्छिष्ट फळें भाल्लणीची । खाये साची आवडीनें।। 3।। <br> एका जनार्दनीं उदार । तो हा सर्वेश्वर विटेवरीं ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> विटेवर उभा असलेला सर्वेश्वर भावभक्तिचा भुकेला आहे या प्रेमापोटी तो अर्जुनाचा सारथी होऊन त्याच्या रथाची घोडी धुतो. दैत्यराजा बळी याचा द्वारपाल होतो.शबरीची उष्टी बोरे आवडीनें चाखतो.भक्तिप्रेमाची ही उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं म्हणतात, हा विश्वेश्वर उदार हृदयीं आहे.<br> '''4''' <br> एका भावें कार्यसिद्धी । एका भावें तुटे उपाधी । <br> एका भावें आधिव्याधी । जन्मजरा पाश तुटे ।।1।।<br> एका भावें करी भजन । एका भावें संतसेवन ।<br> एका भावें वेदवचन। पाळितां तुटे भवपीडा ।।2।।<br> एका भावें योगयाग । एका भावें तप अष्टांग । <br> एका भावें द्वैत तें सांग । तेथें द्वैत नको बापा ।।3।।<br> एका भावें रिघे शरण । एका भावें एका जनार्दन ।<br> एका भावें धरीं चरण । कायावाचामनेंशीं ।। 4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भावभक्तिने संसारातिल सर्व संकटांचे निवारण होऊन कार्यसिद्धी होते.नामजपानें मन आणि देहाच्या आधिव्याधि, लयास जातात.जन्म आणि वार्धक्य ही बंधने तुटून पडतात. भावभक्तिने भजन केल्यास, संतांची सेवा केल्यास, वेदवचनांचे पालन केल्यास संसारातिल सर्व दु:खांचा निरास होतो.अष्टांग योग, याग, तप यामुळे चित्तातिल द्वैत भावना विलयास जाते. काया वाचा मनाने सद्गुरु चरणीं संपूर्ण शरणागत व्हावे असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या अंतिम चरणांत सुचवतात. <br> '''5'''<br> योगी रिगाले कपाटीं । हटयोग साधिती आटी ।।1।।<br> परी तयांसी दुर्लभ । तो गोकुळीं जाहला सुलभ ।।2।।<br> यज्ञादिकीं अवदाना नये । तो गोपाळांचे उच्छिष्ट खाये ।।3।।<br> सदा ध्याती जपी तपी ज्यासी । तो नाचे कीर्तनीं उल्हासी ।।4।।<br> एका जनार्दनीं प्रेमळ । भोळ्या भाविकां निर्मळ ।।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> अनेक हटयोगी गिरीकंदरी वास करून अटीतटीनें ध्यान साधनेने ज्याचे दर्शन घेण्याचा अट्टाहास करताना त्यांना हा श्रीहरी दुर्लभ असतो.तोच श्रीहरी गोकुळातिल निरागस गोपाळांना मात्र अत्यंत सुलभ होतो.यज्ञातिल अविर्भाग स्विकारण्यास जो नकार देतो तो गोपाळांचे उष्टे घास आननंदाने स्विकारतो.भक्तांच्या ध्यान साधनेचा, जपतप साधनेचा विषय असलेला भगवान कीर्तनांत आनंदाने नाचतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,प्रेमळ,निर्मळ, भोळ्या भाविकांसाठी हा जगजेठी सदैव तत्पर असतो.<br> '''6'''<br> समसाम्य सर्वाभूतीं । ज्यांसी घडे भगवद्भक्ति ।।1।।<br> जालिया सद्गुरु कृपा । सर्व मार्ग होय सोपा ।।2।।<br> हृदयीं ठसतांचि भावो । प्रगटे देवाधिदेवो ।।3।।<br> भक्ता भावार्थ विकला । एका जनार्दनीं देखिला ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> जो साधक सर्व व्यापक सृष्टींत एकच आत्मतत्त्व पहातो त्यालाच भगवंताची भक्ति घडते.सद्गुरुंची कृपा होतांच हा भक्तिमार्ग सोपा होतो.हृदयांत हा भक्तिभाव ठसला कीं,तेथें देवाधिदेव श्रीहरी प्रगट होतो. भक्त या भक्तिभावाने देवाला आपलासा करतो.असे या अभंगात एका जनार्दनीं सुचवतात.<br> '''7'''<br> झालिया गुरूकृपा सुगम । सर्वत्र ठावें परब्रह्म ।।1।।<br> तेथें नाहीं जन्ममरण । भवबंधन असेना ।।2।। <br> ऐसा धरितां विश्वास । काय उणें मग तयास ।।3।। <br> एका जनार्दनीं भाव । स्वये आपणचि होय देव ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जेव्हां साधकाला गुरूकृपेचा लाभ होतो तेव्हां त्याला सर्वत्र परब्रह्ममाचे अस्तित्व प्रत्ययास येऊ लागते.जेथे भवबंधन तुटून पडतात.जन्म -मरणाचे भय संपून जाते.साधक पूर्ण समाधानी,नि:शंक होतो.तो देवरूप होतो.असा विश्वास एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात.<br> '''8'''<br> भावेविण देव नयेचि पैं हातां। वाऊगें फिरता रानोरान।।1।। <br> मुख्य तें स्वरूप पाहिजे तो भाव। तेणें आकळे देह निसंदेह।। 2।।<br> संत समागम नाम तें पावन। वाचे नारायण हाचि भाव।। 3।। <br> एका जनार्दनीं सोपा मंत्र राम। गातां जोडे धाम वैकुंठाचे।। 4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं म्हणतात,उत्कट भावभक्ती शिवाय देव प्रसन्न होत नाही. त्यामुळे देह नि:संदेह होतो.संतांच्या सहवासांत मन पावन होते.वाचेने अखंड हरी नारायणाचा ध्यास लागतो.भाव हेंच भक्तिचे मुख्य स्वरूप आहे.राम हा दोन अक्षरांचा सोपा मंत्र असून या मंत्राच्या जपाने सायुज्यता मुक्तिचा लाभ होतो.<br> '''9'''<br> देवासी तों पुरे। एक तुळसीपान बरें ।।1।। <br> नाहीं आणिक आवडी । भावासाठीं घाली उडी ।।2।। <br> कण्या भाजी पान फळें खाय । न पाहे यातिकुळ स्वयें ।।3।।<br> प्रितीने दहीभात। उच्छिष्ट गोवळ्यांचे खात ।।4।।<br> भक्तिसुखे भुलला हरी । एकाजनार्दनीं निर्धारीं ।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भावाचा भुकेला असून भावभक्तिने दिलेल्या एका तुळशी पत्राने सुध्दां तो प्रसन्न होतो.विदुरा घरच्या कण्या,द्रौपदीच्या थाळीतिल भाजीचे एक पान,गोपाळांच्या ताटातिल उष्टा दहीभात, शबरीची उष्टी बोरे,तो श्रीहरी जातीकुळाचा विचार न करता प्रेमाने खातो. एका जनार्दनीं सांगतात,भक्तिसुखाने भुलून हरी भक्तांचा अंकित होऊन राहतो.<br> '''10'''<br> भावे करा रे भजन । भावें करा नामस्मरण ।।1।।<br> भावें जावें पंढरीसी । भावें नाहावें भीमरथीसी ।। 2।।<br> भावें करा प्रदक्षिणा । भावे करा जागरणा ।।3।।<br> भावें व्रत एकादशी । एका शरण जनार्दनासी ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भावभक्तीने पंढरपूरला जावे, भीमेच्या पात्रांत स्नान करावे, विठ्ठल मंदिराला प्रदक्षिणा घालावी.विठ्ठलाच्या भजनांत रंगून जावे.श्री हरीच्या नामस्मरणांत जागरण करून एकादशीचे व्रत करावे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''11'''<br> पाउला पाउली चिंतावी माऊली । विठाई साऊली आदि अंतीं ।।1।। <br> नोहे परता भाव । नोहे परता भाव । आतुडेचि देव। हातीं मग ।। 2।। <br> बैसलासे दृढ ह्रदयमंदिरीं । सबाह्याभ्यंतरीं कोंडोनिया ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जडला विठ्ठल । नोहे तो निर्बळ आतां कधीं ।।4।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जीवनांत प्रत्येक पाऊल टाकतांना (कोणताही छोटा भोठा निर्णय घेताना) विठुमाऊलीचे चिंतन करावे.या शिवाय अन्य मार्ग नाही. या भावभक्तिने विठुमाऊली हृदयमंदिरांत स्थिर झाली कीं,अंतरांत आणि बाह्य सृष्टींत सर्वत्र हे आत्मतत्त्व भरून राहिले आहे याचा प्रत्यय येऊं लागतो. असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,विठ्ठल असा जिवाभावाशी जडला कीं, भक्त कधी हताश, निराधार होत नाही.<br> '''12'''<br> भक्त देवातें भजती । देवे भक्ती धरी प्रीती ।।1।। <br> ऐसा एकमेकांचा ठावो । भक्ता अंगी देव पहा हो ।।2।। <br> अलंकार एक सुवर्ण । तैंसे नाही दुजेपण ।।3।। <br> एक आधीं एक पाठीं । एका जनार्दनीं राहाटी ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्त देवाचे भजन करतात, देव भक्तावर प्रेम करतो. देव आणि भक्त यात आपुलकीचे नाते निर्माण होते. देव आणि भक्त एकरूप होतात. जसे अलंकारातून सोने वेगळे करता येत नाही.एक आधी आणि एक पाठी, नाण्याच्या दोन बाजू! हीच जग रहाटी आहे असे एका जनार्दनीं सुचवतात. <br> '''13'''<br> एक एकाच्या भावा । गुंतुनी ठेले अनुभवा ।।1।। <br> प्रेम न समाये गगनीं । धन्य धन्य चक्रपाणी ।।2।।<br> उध्दरी पतिता । मोक्ष देतो सायुज्यता ।।3।।<br> एका शरण जनार्दनीं । उदार हा जगदानी ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव आणि भक्त एकमेकांच्या भावबंधनात गुंतून पडतात.देव भक्तामधील प्रेमभाव गगनांत मावेनासा होतो.पतितांचा उध्दार करणारा चक्रपाणी धन्य होय.तो पतितांना सायुज्यता मोक्ष देतो.सर्व जगाचा स्वामी असलेला हा चक्रपाणी अतिशय उदार आहे.असे जनार्दन स्वामींना शरणागत झालेले एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात.<br> '''14'''<br> आधीं देव पाठीं भक्त। ऐसें मागें आले चालत।। 1।।<br> हेहि बोलणेंचि वाव । मक्ता आधीं कैचा देव ।।2।। <br> भक्त शिरोमणी भावाचा देव लंपट झाला साचा।। 3।। <br> भक्तांसाठी अवतार। ऐसा आहे निर्धार।। 4।। <br> वडील भक्त धाकुला देव। एकाजनार्दनीं नाहीं संदेह ।।5 ।। <br> '''2187'''<br> जो जो कोणी भजनी बैसे। तेथे मी दिसे तैसाची ॥१॥<br> उपासनेचा निर्वाहो। सर्वांभूर्ती देवाधिदेवो ॥२॥<br> हो कां माझी प्रतिमा मूर्ति । अंतर्ज्योति मी वसे ।।३।। <br> तेथें करितां भावे भक्ति । एका जनार्दनीं मुक्ति तयासी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> जो साधक परमेश्वराच्या भजन साधनेंत रममाण होतो तेथे देव स्वता: प्रकट होतो.असा एकाग्र साधक सर्व भूतमात्रांत देवाचे अस्तित्व आहे हे जाणून घेण्याची कला आत्मसात करू शकतो.देवाच्या प्रतिमेंत त्या साधकाला अंतरंगातिल प्रकाशज्योतीचे दर्शन होते.एका जनार्दनीं म्हणतात, या उत्कट भावभक्तीने हा भक्त मोक्षपदाचा अधिकारी बनतो.<br> '''2188'''<br> जे भजती मज जैसे । मीही तया तैसा असे ।।१।। <br> जयां जैशी पैं वासना । मीहि तैसा होय जाणा ॥२॥ <br> हो कां माझी प्रतिमा मूर्ति । आदरें करितां माझी भक्ति ॥३॥ <br> शा मी जनीं असोनी निराळा । एकाजनार्दनीं अवलीला ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात कीं, भक्त देवाचे जे स्वरूप मनांत धरून भजन साधना करतात,त्याच्या अंत:करणांत तो परमात्मा त्याच स्वरूपांत प्रथकट होतो व त्या साधकाला त्याच्या मनातील वासनेप्रमाणे फल प्राप्त होते.देवाच्या प्रतिमेची आदराने भक्ती करणार्या साधकास देवाच्या अवतार लीला अनुभवता येतात.<br> '''2189'''<br> मज जे अनुसरले काया वाचा मर्ने। त्यांचे चालवणे सर्व मज ॥१॥<br> ऋणवई त्यांचा अनंत जन्माचा। जे गाती वाचा कीर्ति माझी।।२।। <br> तयांचियां द्वारी लक्ष्मीसहित। उभा मी तिष्ठत याचकपणे ॥३॥ <br> सर्व जडभारी जाणे योगक्षेम। एकाजनार्दनी नेम जाणा माझा ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जे भक्त काया वाचा मनाने परमेश्वराची अखंडित भक्ती करतात त्यांचा चरितार्थ चालवण्याची काळजी प्रत्यक्ष परमेश्वर करतो.असे भक्त वाचेने सतत परमेश्वराची कीर्ति गात असतात त्यांचे ऋण हा परमात्मा कधीच विसरत नाही.याचक होऊन लक्ष्मी सह तो या भक्तांच्या दारांत तिष्ठत उभा राहतो. या भक्तांचा योगक्षेम चालवणे हा परमात्मा परमेश्वराचा नेम आहे असे एका जनार्दनीं सांगतात.<br> '''2190''' <br> मजसि जेणें विकिलें शरीर । जाणे मी निरंतर अंकित त्याचा ॥१॥ <br> त्याचे सर्व काम करीन मी अंगें। पड़ों नेदी व्यंगें सहसा कोठे ।।२।। <br> एका जनार्दनीं त्याचा मी अंकित । राहे पैं तिष्ठत त्याचे द्वारी ।।3।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जे भक्त आपला देह झिजवून परमात्म परमेश्वराची अखंड सेवा करतात, त्यांची सर्व कामे परमेश्वर या भक्तांचा अंकित होऊन स्वता: पूर्ण करतो.या कार्यात देव कोणत्याही प्रकारची उणीव राहू देत नाही.एका जनार्दनीं नि:शंकपणे सुचवतात कीं, देव या भक्तांचा अंकित होऊन त्यांच्या दारी तिष्ठत उभा राहतो. <br> '''2191'''<br> सर्व कर्म मदर्पण। करितां मन शुद्ध होय ।।१।। <br> न्यून ते चढते जाण । करी संपूर्ण मी एक ॥२॥ <br> माझ्या ठायी ठेवुनी मन। करी कीर्तन आवडी ।।३।। <br> मन ठेवुनी माझ्या ठायीं । बसो कोठे भलते ठायीं ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं मन । करा मजसि अर्पण ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणतेहि कर्म करून ते जर परमेश्वराला सद्भावनेने अर्पण केले तरी त्या साधकाचे मन शुद्ध होते.या कामांत जर कांही कमतरता राहिली तरी परमेश्वरी कृपेने ती दूर होऊन कार्यसिद्धी होते.देवाच्या चरणीं चित्त एकाग्र करून मन परमात्म चरणीं अर्पण करावे असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात भक्तांना करतात.<br> '''2192'''<br> साक्षात्कार होतां । साच बद्धता नुरे तत्वतां ।। १।। <br> माझा होतां अनुभवा कल्पनेसी नुरेठाव ॥२॥ <br> माझे देखतां चरण। संसारचि नुरे जाण ॥३॥ <br> माझी भक्ति करितां। दोष नुरेचि सर्वथा ॥४॥<br> सर्वाठार्थी मी वसे । एकाजनार्दनीं भेद नासे ॥५॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताला भगवंताचा साक्षात्कार झाला असतां त्याची संसारविषयीची सारी बंधने तुटून पडतात.परमेश्वर स्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव आल्यावर भ्रामक कल्पनांना मनांत जागा उरत नाही.किंबहुना देवाच्या चरणीं लीन झाल्यावर क्षणभंगूर संसाराचा निरास होतो.भक्तीमार्गाची वाटचाल करतांना मनोदेहाचे सारे दोष लयास जातात.सर्व चराचर सृष्टींत केवळ आत्मतत्त्व भरून राहिले आहे याची प्रचिती येऊन सारे भेदाभेद संपून जातात असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटीं सांगतात.<br> '''2193'''<br> भाविकांच्या उदकासाठीं। रमा नावडे गोमटी ॥1।। <br> भाविकांचे उदक घेतां। मज समाधान चित्ता ॥२॥ <br> भाविकांचे उदकापुढें। मज वैकुंठही नावडे ॥३।। <br> ऐशी भाविकांची गोडी। एकाजनार्दनीं घाली उडी ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भाविकांनी अर्पण केलेल्या उदकाची माधुरी इतकीं अवीट असते कीं,देवाधिदेव श्री विष्णुंना सौंदर्यशालिनी रमा सुध्दां आवडेनासी होते.वैकुंठाची अपूर्वाई वाटत नाही.भक्तांचे प्रेम मनाला समाधान देते.भाविकांच्या या भक्तिभावासाठीं देव वैकुंठ सोडून पंढरीला येतो असे एका जनार्दनीं सांगतात. <br> '''2194'''<br> स्वर्ग नरक इहलोक । यांची प्रीति सांडोनी देख ॥१॥ <br> भावें करितां माझी भक्ति। भाविक आपोआप उद्धरती ॥२॥ <br> गव्हांची राशी जोडिल्या हाती । सकळ पक्वान येती त्याच्या होती ॥३।। <br> द्रव्य जाहले आपुले हाती। सकळ पदार्थ घरां येती ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं बोध । सहज घड़े एकविध ॥५॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> स्वर्गसुखाची प्राप्ती,नरकवासाची भिती,आणि इहलोकाची आसक्ती सोडून जे साधक केवळ देवाची अनन्यभावे भक्ति करतात ते आपोआप उध्दरून जातात. उदाहरणार्थ एका जनार्दनीं सुचवतात, ज्या पदार्थापासून सर्व पक्वाने बनवता येतात येतात त्या गव्हाच्या राशी घरी आणल्यावर कार्यभाग साधण्याचा वेगळा खटाटोप करावा लागत नाही. उत्कट भक्तिभाव हा परमात्मा प्राप्तीचा एकमेव सहजसुलभ पर्याय आहे.<br> '''2195'''<br> माझा शरणागत न दिसे केविलवाणा। ही तो लाज जाणा माझी मज ॥१।। <br> एकविधभावें आलिया शरण। कर्म धर्म जाण पूर्ण त्याचे ॥२॥ <br> समर्थाचे मुला काय खावयाची चिंता।तैसे मी त्या तत्त्वतां न विसंवें ॥३॥ <br> एकाजनार्दनी हा माझा नेम। आणीक नाहीं वर्म भावेंविण ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> संपूर्ण शरणागत झालेला साधक परमेश्वर कृपेपासून वंचित होऊन केविलवाणा दिसत असेल तर ही गोष्ट परमेश्वरी शक्तिला बाधा आणणारी आहे.उत्कट भक्तीभावाने शरणागत झालेल्या अनन्य भक्ताचे कर्म, धर्म आणि चरितार्थ यांची जबाबदारी प्रत्यक्ष परमेश्वर स्विकारतो.समर्थ पित्याच्या मुलाला उदरनिर्वाहाची चिंता नसते.एका जनार्दनीं म्हणतात, परमेश्वरी कृपा संपादनाचे भावपूर्ण भक्तिशिवाय अन्य कोणतेही रहस्य नाही.<br> '''2196'''<br> माझा भक्त मज भीतरी। मी स्वयें असे तया माझारी ॥१॥ <br> बहु बोलाचें नाहीं कारण । मी देह तो आत्मा जाण ॥२॥ <br> माझिया भक्तीसी जे लागले। ते मीच होउनी ठेले ॥३॥<br> एका जनार्दनी अभेद । तया हदयी मी गोविंद ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> अनन्य भक्तिभावाने भक्त देवाच्या अंत:करणांत स्थान मिळवतो आणि देव प्रेमळ भक्ताच्या अंतकरणासी एकरूप होतो. भक्त देवाच्या देहातिल आत्मतत्व बनतो.भक्तिमार्ग अनुसरणारे साधक समाजाकडून देवरूप मानले जातात.सद्गुरु जनार्दन स्वामी आणि एका जनार्दनीं हे भेदातित गुरू शिष्याचे नाते आहे. त्यांच्या अंत:करणांत गोविंद (ईंद्रियांना आनंद देणारा ) नांदतो. देव-भक्तातिल हा अभेद एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> '''2197'''<br> देवपूजी माझिया भक्तांते। तेणें संतोष होत मातें ॥१॥ <br> भक्त माझा मी भक्ताचा। ऐसी परंपरा साचा ॥२॥ <br> देवभक्तपण। वेगळीक नाही जाण ॥३॥ <br> भक्त जेवितांची धालो। एका जनार्दनीं लाधलों ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भक्तांचे रक्षण करतो आणि भक्त अनन्यभावे भगवंताचे सतत चिंतन करतो. या भक्तिभावाने देव भक्ताशी आणि भक्त देवाशी एकरूप होतो ही परंपरा अनादी काळापासून चालत आलेली आहे.भक्ताचे भोजन होतांच देव समाधानाचा ढेकर देतो.सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या कृपेने आपणास हे सर्व ज्ञान प्राप्त झाले असे एका जनार्दनीं कृतज्ञतेने स्पष्ट करतात. <br> '''2198''' <br> वभिल्या मिष्टान्ना। परतोनी श्रद्धा न धरी रसना ।।१।। <br> ऐसे आठविता माझे गुण।मिथ्या ठायीं नसे ज्ञान ।।२।। <br> जेथें कर्माचे परिपाठीं। हैं तो पुन्हां नये गोष्टी ॥३॥ <br> येव्हढे कथेचे महिमान । एका जनार्दनी शरण ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> कथा किर्तनांतून परमेश्वराच्या गुणांचे श्रवण करून नित्य त्या गुणांचे स्मरण केले असतां जे ज्ञान आत्मसात केले जाते ते कधिही विफल होत नाही.कथेचा महिमा असा आहे कीं, त्यानंतर कोणत्याही कर्मकांडांची गरज राहत नाही.ज्याप्रमाणे एकदां प्राशन केलेल्या गोड अन्नाचा त्याग (ओकारी) केल्यानंतर परत रसना त्याचा स्वीकार करीत नाही. हे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. <br> '''2199'''<br> भावें करितां माझी भक्ति । विषय वासना जळोनि जाती ।।१।। <br> चालतां माझेभक्तिपंथी। सकळ साधनें जळोनि जाती ।।२।। <br> माझिया निजभक्ता। बाधेची संसारव्यथा ।।३ ।। <br> प्रल्हादा गांजिता जगजेठी। मी प्रगटलों कोरडे काष्टीं ।।४।। <br> द्रौपदी गाजितां तात्काळीं । कौरवांची तोंडे केली काळी ॥५॥ <br> गोकुळी गांजितां सुरपती। गोर्वधन धरिला हाती ।।६।। <br> अर्जुन प्रतिज्ञेचेवेळी । म्या लपविला हेळी ।।७।। <br> अंबऋषीचे गर्भवास । म्या सोशिले सावकाश ।।८।। <br> भक्तचरणींची माती । एकाजनार्दनीं वंदिती ।।९।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> भावपूर्ण भक्तीने भक्तांच्या मनांतिल सर्व विषयवासना जळून जातात.भक्तीपंथाचे अनुसरण केल्यास बाकी सर्व साधने यज्ञयाग, कर्मकांडे निरुपयोगी ठरतात.भक्तांच्या सर्व संसारिक दु:खांचे निवारण होते.भक्त प्रल्हादाचे दु:ख निवारण करण्यासाठी श्रीहरी नरसिंहरूपाने खांबातून प्रगट झाले.द्रौपदीचे सत्व राखण्यासाठी कौरवांचा विनाश श्रीकृष्णाने घडवून आणला.अर्जुनाची प्रतिज्ञा खरी करण्यासाठी सुदर्शन चक्राने सूर्याला लपविले आणि जयद्रथाचा वध घडवून आणला.अंब ऋषींना शापाने मिळालेले गर्भवास परमेश्वराने सोसून त्यांची मुक्तता केली.असे कथन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,अशा थोर भक्तांच्या पायधूळ मस्तकीं धारण करावी.<br> === '''भक्तवत्सलता''' === '''2200'''<br> जी जी भक्त बोलती वचनें। ती ती प्रमाण करणे देवा ।।१।। <br> याजसाठी अवतार।धरी मत्स्य कांसव सुकर ।।२।। <br> भक्तवचना उणेपण। येऊ नेदी जाण निधरिं ।।३।। <br> स्वयें गर्भवास सोशी। अंबऋषीकारणे ।।४।। <br> एका जनार्दनीं ब्रीद साचा । वागवी भक्ताचा अभिमान ।।५।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्तांना दिलेल्या वचनांची पूर्तता करणे हे भगवंताचे ब्रीद असून ते सार्थ करण्यासाठी परमेश्वर मासा, कासव ,सुकर असे दशावतार धारण करतो.अंबऋषींची शापातून मुक्तता करण्यासाठी परमात्म परमेश्वर स्वता: गर्भवास सोसतो.एका जनार्दनीं सांगतात, भक्तांचा अभिमान जपण्यांत भगवंत कधीच उणीव भासू देत नाही. '''2201'''<br> अंबत्राषिराया पडिले सायास। सोसी गर्भवास स्वयें देव ।।१।। <br> उच्छिष्टही खाता प्रायश्चित्त असे। गोपाळांचें ग्रास खाय हरी ।।२।। <br> शा एका जनार्दनीं भक्ताचा अंकित । म्हणोनी तिष्ठत विटेवरी ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणाचेही उच्छिष्ट सेवन करणे हे परमार्थांत पाप समजले जाते.असे असूनही श्रीहरी गोपाळांनी भरवलेले उष्टे घास आवडीने स्वीकारतो.अंब ऋषीचे गर्भवास सोसतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात. देव हा भक्ताचा अंकित असून भक्त पुंडलिकासारख्या प्रेमळ भक्तांसाठी अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा तिष्ठत उभा राहतो.<br> '''2202'''<br> भक्तालार्गी अणुमात्र व्यथा। ते न साहवे भगवंता ॥१॥ <br> करूनी सर्वांगाचा वोदा।निवारीतसे भक्तपीडा ।।२।। <br> होउनी भक्ताचा अंकितु। सारथीपण तो करीतु ॥३॥ <br> प्रल्हादासी दुःख मोठे। होतांची काष्ठी प्रगटे॥४॥ <br> ऐसा अंकित चक्रपाणी। एका शरण जनार्दनीं ॥५॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> करुणामय भगवंताला भक्तांचे अगदी क्षुल्लक दु:ख सुध्दां सहन होत नाही.आपल्या सर्व शक्ति एकवटून तो भक्तांचे रक्षण करतो.भक्तांचा जिवाभावाचा सखा होऊन तो अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करतो. नरसिंह रुपाने भक्त प्रल्हादाचे रक्षण करतो.जगन्नाथ स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात, भक्तांच्या रक्षणासाठी भगवंत हातांत चक्र घेऊन सदैव तत्पर असतो.<br> '''2203'''<br> भक्तपणा सान नव्हे रे भाई। भक्तीचे पाय देवाचे हृदयीं ॥१॥ <br> भक्त तोचि देव भक्त तोचि देव। जाणती हा भाव अनुभवी ।।२।। <br> दान सर्वस्वं उदार बळी। त्याचे द्वार राखे सदा वनमाळी॥३॥ <br> एका जनार्दनी मिती नाही भावा । देवचि करितो भक्ताची सेवा ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्तांची थोरवी एव्हढी महान आहे की, भक्ताचे पाय भगवंत आपल्या हृदयात धारण करतो.अनुभवी भक्तभाविक हे जाणतात कीं, देव आणि भक्त एकरूप आहेत.दानधर्म हे सर्वस्व मानणार्या उदार दैत्यराजा बळी याचा श्रीहरी द्वारपाल होऊन सेवा करतो.एका जनार्दनीं म्हणतात, देव-भक्तांतिल प्रेमळ भावाला मर्यादा नाही.<br> '''2204'''<br> वाहे भक्तांचे उपकार । न संडी भार त्यांचा तो ॥१॥ <br> म्हणे इही थोरपण आम्हां।ऐसा वाढवी महिमा भक्तांचा ॥२॥ <br> एका जनार्दनी कृपाळु । दीनाचा दयाळू विठ्ठलु ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगातून सुचवतात कीं पंढरीचा पांडुरंग भक्तांवर कृपा करणारा असून दिनांवर दया करणारा आहे. भक्तांमुळेच देवाला थोरपण प्राप्त होते असे मानून देव भक्तांचा महिमा वाढवतात.भक्तांचे उपकार देव कधीच विसरत नाही.<br> '''2205'''<br> मिठी धालूनिया भक्तां। म्हणे सिणलेती आतां ॥१॥ <br> धांवे चुरावया चरण। ऐसा लाघवी आपण ।।२॥ <br> योगियासी भेटी घाली तो आवडीनें कवळी बाहीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं भोळा। भक्तां आलिंगी सांवळा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताची भेट होतांच देव त्याला प्रेमाने आलिंगन देतो. श्रम परिहार करण्यासाठी भक्ताचे पाय चेपण्यासाठी धावतो. योगी जनांना आपुलकीने जवळ घेतो. एका जनार्दनीं म्हणतात,सांवळा श्रीहरी भोळ्या भाविकांना आपलासा करतो. '''2206'''<br> आपणा आपण पाहे विचारूनी। विचारतां मनी देव तूंर्ची ॥१॥ <br> तूंचि देव असतां फिरशी वनोवनीं। प्रगटती काहाणी बोलायासी ॥२॥ <br> देहींच देवळी आत्माराम नांदे। भांबावला भक्त हिंडे सदा रानें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं भ्रमाची गोष्टी । वायांचि शिणती होती कष्टी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> मानवी देह देवाचे मंदिर असून परमात्मा परमेश्वर या देहांत आत्मरुपाने वास करतो.भक्त भाविकांना या गोष्टीची प्रत्यक्ष प्रचिती येत नसल्याने भक्त देवाचा शोध घेत रानींवनीं गिरीकंदरी भटकत फिरतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, भक्ताची ही भावना केवळ भ्रम असून या भ्रामक कल्पनेने तो भ्रमंती करून कष्टी होतो. भक्ताने भगवंताशी एकचित्त होऊन विचार केला तर त्याला आपणच देव आहोत ह्या सत्याची जाणीव होईल. '''2207'''<br> श्रमोनी वाउग्या बोलती चावटी। परी हातवटी नये कोणा ॥१॥ <br> ब्रह्मज्ञानी ऐसे मिरविती वरी। क्रोध तो अंतरीं वसतसे ॥२॥ <br> सर्वरूप देखे समचि सारिखें । द्वैत अद्वैत पारखें टाकूनियां ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मज्ञान बोली। सहजचि आली मज अंगी ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> परमेश्वर प्राप्तीसाठी कित्येक साधक संसाराचा त्याग करून निर्जन ठिकाणी भ्रमंती करतात.परंतू त्यातून स्वार्थ अथवा परमार्थ साधला जात नाही.अंतरंगातील काम, क्रोध या वरही विजय मिळविला जात नाही.ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाले असे सांगून स्वता:ची व इतरांची फसवणूक करतात.द्वैत व अद्वैत या पैकी कोणत्याही मार्गाने साधना घडत नाही.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात,केवळ गुरुप्रसादाने त्यांना ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाले. '''2208'''<br> सूर्य अंधारातें नासी। परी तो सन्मुख नये त्यासी ॥१॥ <br> माझें जिणे देखणेपण। तेंचि मायेचें लक्षण ।।२।। <br> देहीं देहअभिमान। जीवी मायेचे ते ध्यान ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं माया । देहाधीन देवराया ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> आपणास जे विश्वदर्शन होते तो मायेचाच परिणाम आहे. नश्वर देहाचा अभिमान बाळगणे हे सुध्दा मायाजालच आहे. सूर्याचा उदय होताच अंधाराचे जाळे नाहिसे होते.सूर्य आणि अंधार कधीच समोरासमोर दिसत नाही. ज्ञान आणि विपरित ज्ञान (माया) कधीहि एकत्र दिसत नाही असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, माया देहाधीन असून ब्रह्मज्ञानाला परमेश्वराचे अधिष्ठान आहे. <br> '''2209'''<br> नित्य नूतन दीपज्वाळा। हाती जाती देखती डोळा ॥१॥ <br> जागृती आणि देखती स्वप्न । दोहींसी देखतां भिन्न भिन्न ।।२।। <br> भिन्नपणे नका पाहूं। एका जनार्दनीं पाहूं ।।3।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> निरांजनांत प्रकाशणारी ज्योत नित्य नविन भासते. एकाच्या हातातून दुसरीकडे गेली तरी ती डोळ्यांना समानच दिसते. जागृत असताना मनाने पाहिलेले देखावे आणि स्वप्नतिल देखावे मात्र भिन्न दिसतात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरु जनार्दन स्वामी आणि एका जनार्दनीं यांना भिन्नत्वाने पाहू नका.गुरु शिष्य एकरूपच असतात. '''2210'''<br> जानर्दनें मज केला उपकार। पाडिला विसर प्रपंचाचा ॥१॥ <br> प्रपंच पारखा जाहला दुराचारी। केलीसे बोहरी कामक्रोधा ॥ <br> आशा तृष्णा यांचे तोडियेलें जाळं। कामनेंचे काळें केलें तोंड ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं तोडियले लिगाड। परमार्थ गोड दाखविला ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी मोठे उपकार केले. ज्या प्रपंचामुळे अनेक दुराचार (अयोग्य कृत्ये) करावी त्या प्रपंचाची आसक्ती कमी झाल्याने मन प्रपंचाला पारखे झाले.काम क्रोधाने घर रिकामे केले. आशा आणि अभिलाषा यांचे जाळे तुटून मन कामना रहित झाले.सद्गुरू कृपेने संसाराचे लचांड तुटून पडले आणि परमारार्थाचा आनंदमय मार्ग दाखवला.<br> '''2211'''<br> जनार्दनें केलें अभिनव देवा। तोडियेले शाखा अद्वैताची ॥१॥ <br> केला उपकार केला उपकार मोडियेलें घर प्रपंचाचें ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं एकपणे देव । दाविला नवलाव अभेदाचा ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वामींची कृपा झाली आणि चित्ताला पडलेले अद्वैताचे बंधन तुटून पडले.परमात्म परमेश्वराचे दर्शन घडवले.मनातिल सारे भेदाभेद लयास गेले.प्रपंचाचे सारे कष्ट निमाले.असे सांगून एका जनार्दनीं सद्गुरूंचा महिमा वर्णन करतात.<br> '''2212'''<br> कामक्रोध वैरीयांचे तोडियेले पांसे। जनार्दने सरसें केलें मज ।।१।। <br> देहाची वासना खंडून टाकिली। भ्रांतीची उडाली मूळ दोरी ॥२॥ <br> कल्पनेचा कंद समूळ उपडिला। हृदयीं दाविला आरसा मज ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सहज आटले । स्वदेहीं भेटले गुरूकृपें ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वमींच्या कृपेने मी देह आहे ही भावना समूळ नाहिशी झाली.मनाचे जे वैरी काम क्रोध यांचे फासे तुटून पडले.देहाचे ममत्व संपून गेले.आपण देह नसून परमात्म तत्वाचा अंश आहोत अशी खात्री पटली.ह़दयातिल परमेश्वराचे प्रतिबिंब दाखवून भ्रामक कल्पनेचा चित्तातिल कंद समूळ उपटून काढला.असे एका जनार्दनीं या अभंगात गुरुकृपेचे यथार्थ वर्णन करतात.<br> '''2215'''<br> खुर्पू लागे सावत्यासी । न पाहे यातीसी कारण ।।1।।<br> घडी मडकें कुंभाराचे । चोख्यामेळ्याचीं ढ़ोरें वोढी।। 2।।<br> सजन कसयाचें विकी मांस । दामाजीचा दास स्वयें होय ।।3।। <br> एका जनार्दनीं जनीसंगे । दळूं कांडू लागे आपण ।।4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> जातीपातीचा कोणताही विधीनिषेध न मानता परब्रह्म परमात्मा सावत्या माळ्याबरोबर शेतातील गवत खुरपण्याचे काम करतो.गोरा कुंभाराची मडकी घडवतो.चोखा मेळ्याला ढोरे ( मृत जनावरे) ओढून र्नेण्याच्या कामांत मदत करतो.सजन कसया बरोबर मांस विकतो.दामाजीचा दास बनतो.एका जनार्दनीं सांगतात,जनाबाईस धान्याचे दळण कांडण करण्यांत हातभार लावतो. ''' 2216 '''<br> देखावया भक्तगण। रूप धरिलें सगुण ।।1।।<br> तो हां पंढरीचा राणा । वेदा अनुमाना नये तो ।।2।।<br> भाविकांचे पाठीमागें । धांवें लागे लावलाही।। 3।। <br> खायें तुळशीपत्र पान । न म्हणे सान थोडे ते।। 4।।<br> एका जनार्दनीं हरी । आपुली थोरी विसरे ।।5।।<br> ''' भावार्थ '''<br> भक्तांच्या प्रेमळ भक्तीभावाचा आनंद घेण्यासाठी देवाने सगुण रूप धारण केले.वेदांना ज्याच्या स्वरुपाचे वर्णन करता येत नाही तो हा पंढरीचा राणा भाविकांच्या पाठीमागे धावतो.त्या साधकांनी अर्पण केलेले तुळशीचे पान लाखमोलाचे मानून त्याचा आवडीने अस्वाद घेतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,श्री हरी आपला थोरपणा विसरून भक्तांशी समरस होतो. '''2220'''<br> एका घरी द्वारपाल। एका घरीं होय बाळ।। 1।।<br> एका घरी करी चोरी। एका घरी होय भिकारी ।।2।। <br> एका घरी युध्द करी । एका घरी पूजा बरी।। 3।। <br> एका घरी खाय फळें । एका घरी लोणी बरें ।।4।। <br> एका एकपणे एकला । एका जनार्दनीं प्रकाशला ।।5।।<br> '''भावार्थ '''<br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींकडून लाभलेल्या ज्ञान प्रकाशाने पावन झालेले एका जनार्दनीं या अभंगात श्री हरीच्या लिलांचे वर्णन करतात.गोकुळांत नंदाच्या घरी बालक्रीडा करतो तर गोपींच्या घरांतिल शिंक्यावरचे लोणी चोरून खातो.शबरीच्या घरीच्या उष्टावलेल्या बोरांचा आस्वाद घेतो.दुर्योधनाच्या राजवाड्यांत जाऊन युध्द करतो.भिकारी बनून द्रौपदीच्या घरी जाऊन चिंधी मागतो.बळीराज्याच्या घरी जाऊन त्याचा द्वारपाल बनतो. '''2227'''<br> भक्ताच्या उपकारासाठीं । नोहे पालट उतराई ।।1।।<br> ज्ञानोबांची भिंत वोढी । उच्छिष्ट पात्रे काढी धर्माघरीं।। 2।<br> जेवी नामदेवासंगे साचें। सुदाम्याचे पोहे भक्षी ।।3।।<br> विष पितो मीराबाईसाठी । विदुराच्या हाटी कण्याविकी स्वयें ।।4।। <br> एका जनार्दनीं अंकितपणें । द्वार राखणे बळीचें ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या उपकाराची फेड करण्यासाठी, त्यांचे उतराई होण्यासाठी परब्रह्म परमात्मा ज्ञानेश्वरासाठी भिंत चालवतो.जेष्ठ पांडव धर्मराजाच्या राजसूय यज्ञांत उष्टी पात्रे काढतो.नामदेवाच्या हट्टासाठीं जेवण करतो. सुदाम्याचे पोहे खाऊन तृप्तीचा ढेकर देतो.मीराबाईचे सत्व राखण्यासाठी विषाचा पेला प्राशन करतो.विदुराच्या कण्या बाजारांत नेऊन विकतो.बळीराजाचा द्वारपाल होतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,देव एकनिष्ठ भक्तांचा अंकित होऊन त्यांच्यासाठी कष्टाची कामे करतो. '''2228'''<br> दासासी संकट पडतां जडभारी । धांवे नानापरी रक्षणार्थ ।।1।। <br> पडतां संकटीं द्रौपदी बहीण। धांवे नारायण लवलाहें।। 2।। <br> सुदामियाचें दरिद्र निवटिले ।द्वारकेतुल्य दिलें ग्राम त्यासी।। 3।। <br> अंबरूषीसाठी गर्भवास सोसी। परीक्षितीसी रक्षी गर्भामाजीं ।।4।।<br> अर्जुनाचे रक्षी होउनी सारथी। उच्छिष्ट भक्षिती गोवळ्याचें ।।5।। <br> राखितां गोधनें मेघ वरूषला । गोवर्धन उचलिला निजबळें ।।6।। <br> मारूनी कंसासुर सोडिले पितर । रक्षिले निर्धारें भक्तजन ।।7।। <br> एकाजनार्दनीं आपुलें म्हणवितां। धांव हरी सर्वथा तयालागीं ।।8।।<br> '''भावार्थ '''<br> कौरवांच्या सभेंत द्रौपदी पणाला लावली गेली,तिच्यावर दारूण संकट कोसळले तेव्हां नारायणाने त्वरेने धावून त्या संकटाचे निवारण केले.द्वारके सारखी सुंदर सुदाम नगरी वसवून सुदाम्याचे दरिद्र कायमचे नष्ट केले.अंबरूषी साठी गर्भवास सोसला.सारथी बनून अर्जुनाचे घोडे राखले.गर्भातिल परिक्षिताचे रक्षण केले.गोपांळांसाठी गोवर्धन पर्वत उचलला.कंसासुराचा वध करून पितरांचे रक्षण केलें.एका जनार्दनीं म्हणतात, आपल्या भक्तांसाठी भगवंत क्षणाचाही विलंब न करता धांव घेतो. '''2233'''<br> उत्तम अन्न देखतां दिठी। ठेवी पोटीं जतन तें ।।1।।<br> तान्हुल्याची वाहे चिंता । जेवीं माता बाळातें।। 2।। <br> न कळे तया उत्तम कडु। परी परवडू माता दावी ।।3।। <br> एका जनार्दनीं तैसा देव । घेत धांव भक्ताघरीं ।।4।। <br> '''भावार्थ'''<br> उत्तम पक्वान नजरेला पडतांच आई ते बाळासाठीं सांभाळून ठेवते.आपल्या तान्हुल्याची ती सतत चिंता वाहते.बाळाला गोड कडु समजत नाही.माता जशी बाळाची काळजी घेते तसा देव भक्ताची काळजी घेऊन त्याच्या घरीं धांव घेतो.देव-भक्तामधील जिव्हाळा एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2234'''<br> वत्साचिये लळे जैसी । धेनु अपेशी येत घरां ।।1।। <br> तैसा भक्तांघरीं नारायण । धांवे आपण वोढीनें ।।2।। <br> मुंगियांच्या घरां मूळ । धाडी समूळ कोण तो ।।3।। <br> एका जनार्दनीं देव। घेत धांव आपणचि ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> रानांत चरावयास गेलेली गाय जशी वासराच्या ओढीने आपोआप घराकडे धांव घेते तसा नारायण भक्ताघरी धांव घेतो.हाच कृपाळू भगवान मुंग्यांना साखरेसाठी मूळ धाडतो.या चराचर सृष्टीची भगवंत प्रेमाने काळजी घेतात असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''2238'''<br> भक्तिभावार्थ अर्पिला देव सर्वांगीं धरिला ।।1।।<br> रानींच रानट वनमाला । भक्ति आणुनी घातली गळां ।।2।।<br> भक्त अर्पितां आवडी । देव जाणे त्याची गोडी ।।3।।<br> भक्तभाव जाणोनि पाही । एका जनार्दनीं राहे देही ।। 4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तिभावाने भक्त आपला देह देवाला अर्पण करतो.रानांतिल रानटी वनमाला आणून भक्त देवाच्या गळ्यांत घालतो.भक्ताच्या या प्रेमळ भक्तिभावाची गोडी भगवंत पूर्णपणे जाणतो.या च भक्तिभावाने वेडा होऊन देव भक्ताच्या अंतरांत वास करतो असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात. '''2242'''<br> भक्ता जैसा मनोरथ । पुरवी समर्थ गुरूराव ।।1।। <br> नित्य ध्यातां तयाचे चरण। करी संसारा खंडन ।।2।। <br> वानूं चरणांची पवित्रता। उध्दार जडजीवां तत्वतां ।।3।। <br> अवचट लागतांचि कर । एका जनार्दनीं उद्धार ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं समर्थ गुरूंचे महात्म्य सांगत आहेत.नित्य निरंतर गुरुचरणांची सेवा केल्यास संसारातिल विविध तापांचे खंडन होते.गुरूचरणांची पवित्रता जडजीवांचा उध्दार करते.नकळत गुरूचरणांना हस्तस्पर्श झाला तरी सामान्य जनांचे त्रिविध ताप दूर होतात. '''2248'''<br> भक्त अर्पितां सुमनमाळा । घाली आवडीने गळा।। 1।।<br> ऐसा आवडीचा भूकाळु । श्रीविठ्ठल दीनदयाळु ।।2।।<br> भक्तेभावार्थें अर्पितां । तें आवडे पंढरीनाथा।।3।।<br> भक्तासाठीं विटेवर । समपद कटीं कर ।।4।। <br> ऐशी कृपेची कोंवळी । एका जनार्दनीं माउली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> पंढरीनाथ भक्तांच्या प्रेमासाठी आसुसलेला असून दीनदयाळु आहे.भक्तांनी अर्पण केलेली वनमाला सुध्दां तो अत्यंत आवडीने स्विकारतो.एकनिष्ठ भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी श्रीविठ्ठल विटेवर समपद आणि कटीवर कर ठेवून अठ्ठावीस युगे उभा राहतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,पंढरीनाथ भक्तांची माउली असून कृपेची कोवळी साउली आहे. '''2252'''<br> भक्तदरूशनें देव ते तोषती । तेणें आनंद चित्तीं देवाचिये ।।1।।<br> भक्ताची स्तुति देवासी आनंद । भक्तनिंदा होतां देवा येतसे क्रोध ।।2।। <br> भक्त संतोषतां देवासी सुख। एका जनार्दनीं देवा भक्तांचा संतोष ।।3।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांच्या दर्शनाने देवाला मनापासून आनंद होतो.भक्ताची स्तुती ऐकून देवाला संतोष वाटतो.भगवंताच्या एकनिष्ठ भक्तांची कोणी निंदा केल्यास भगवंताला क्रोध येतो.भक्तांचा संतोष हेच देवाचे सुख असे सांगून एका जनार्दनीं देव भक्तांचा जिवाभावाच्या संबंधाचे वर्णन या अभंगात कथन करतात. '''2253'''<br> देव पूजिती आपुले भक्ता। मज वाढविलें म्हणे उचिता ।।1।। <br> ऐसा मानी उपकार । देव भक्तीं केला थोर ।।2।। <br> देवाअंगीं नाही बळ। भक्त भक्तीनें सबळ ।।3।। <br> देव एक देशीं वसे । भक्त नांदती समरसे ।।4 ।। <br> भक्ताची देवा आवडी । उणें पडों नेदी अर्ध घडी ।।5।। <br> नाहीं लाज अभिमान देवा । एका जनार्दनीं करी सेवा ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्त आपल्या एकनिष्ठ भक्तिभावाने देवाचा महिमा वाढवतात.भक्त आपल्या भक्तीबळाने समर्थ आहेत,देवाच्या अंगी हे सामर्थ्य नाही.देव एकदेशी असून भक्त परस्परांशी समरस होऊन एकत्र नांदतात.अशा प्रकारे देव भक्तांचे उपकार मानतात.भक्तांना काही कमी पडू नये याची काळजी भगवंत घेतो.एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तांची सेवा करण्यात देवाला लाज वाटत नाही. '''2254'''<br> भक्त नीच म्हणोनि उपहासिती । त्यांचे पुर्वज नरका जाती ।।1।।<br> भक्त समर्थ समर्थ । स्वयें बोले वैकुंठनाथ ।।2।। <br> भक्तासाठीं अवतार । मत्स्य कूर्मादि सुकर ।।3।। <br> यातिकुळ न पाहे मनीं । एका शरण जनार्दनीं ।।4।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांचा नीच म्हणून जे उपहास करतात त्यांचे पूर्वजांना नरकयातना भोगाव्या लागतिल असे वैकुंठनाथ स्वता: सांगतात.भक्त अतिशय समर्थ असून त्यांच्यासाठी भगवंत मासा,कासव,सुकर यांचे अवतार धारण करतो.जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले संत एकनाथ म्हणतात,भक्तांची जात कुळ यांचा विचार न करता भगवंत भक्तांचे रक्षण करतो. '''2261'''<br> भक्ताची अणुमात्र व्यथा न सहावे भगवंता ।।1।।<br> अंबर्षिसाठी गर्भवास येत पोटीं ।।2।। <br> प्रल्हादाकारणें सहस्त्र स्तंभीं गुरगुरणें ।।3।। <br> गोपळ राहिले वनांतरीं। तेथें उचलिला गिरी ।।4।। <br> राखिले पांडव जोहरीं । काढिलें बाहेरी विवरद्वारें ।।5।। <br> ऐसा भक्तांचा अंकित। एका जनार्दनीं तया ध्यात ।।6।।<br> '''भावार्थ'''<br> भक्तांचे कणभरही दु:ख भगवंताला सहन होत नाही.परमेश्वर अंबर्षिसाठी गर्भवास सोसतो.प्रल्हादासाठी खांबातून नरसिंह रूपाने प्रगट होऊन हिरण्यकश्यपूचा वध करतो.गोपाळांसाठी बोटाच्या करंगळीवर गोवर्धन पर्वत उचलून धरतो.वनवासांत पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांना भुयारीमार्गाने सुखरूप बाहेर काढतो.अशा प्रकारे भक्तांचा अंकित होऊन त्यांचे रक्षण करणाऱ्या भगवंताचे एका जनार्दनीं ध्यान करतात. '''2263'''<br> शरणांगता नुपेक्षी हरी । ऐसी चराचरीं कीर्ति ज्याची ।।1।। <br> बिभीषणें नमस्कार केला । राज्यधर केला श्रीरामें ।।2।। <br> उपमन्या दुधाचा पैं छंद । क्षीरसागर गोविंद त्या देतु ।।3।। <br> ध्रुव बैसविला अढळपदीं । गणिका बैसली मोक्षपदीं ।।4।। <br> ऐसी कृपेची साउली । एका जनार्दनीं माउली ।।5।।<br> '''भावार्थ'''<br> जे अनन्य भक्त श्री हरीला शरणागत होतात त्यांची उपेक्षा भगवंत करीत नाही अशी त्यांची कीर्ती चराचरात दुमदुमत आहे.राक्षसराज रावणाचा पक्ष सोडून रावणबंधू बिभिषण रामाकडे येऊन त्यांना नमस्कार करतो तेव्हां श्रीराम बिभिषणाला लंकेचे राज्य देवून सन्मानित करतात.द्रोणाचार्यांचा पुत्र उपमन्यु दुधासाठी हट्ट करतो तेव्हां त्याला क्षीरसागर देवून बालहट्ट पुरवतात.कठोर तप करणार्या ध्रुव बाळाला अढळपद देवून अजरामर करतात.नामजप करणार्या गणिकेला मोक्षपद देऊन कृतार्थ करतात.पुराणातील उदाहरणे देऊन एका जनार्दनीं म्हणतात,भक्तीभावानें शरणागत झालेल्या भक्तांवर श्रीहरी कृपेची सावली प्रदान करतात. '''2468'''<br> देहाचे देऊल देवळींच देव । जनार्दन स्वयमेव उभा असे ।।१।। <br> पूजन तें पुज्य पूजकु आपण। स्वयें जनार्दन मागेपुढे ॥२॥ <br> ध्यान तें ध्येय धारणा स्वयमेव । जनार्दनीं ठाव रेखियेला ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं समाधी समाधान । पडिलें मौन देही देहा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भक्ताचा देह हेच देवाचे मंदिर असून या मंदिराच्या द्वारी सद्गुरु जनार्दन स्वामी स्वता:उभे आहेत.देवाचे पूजन ज्याची पूजा करायची तो परमात्मा आणि पूजा करणारा ही त्रिपुटी संपून केवळ परमात्म्याचे अस्तित्वच कायम राहते. ध्यान धारणा आणि ध्याता एकरूप होतो.देहाचे भान विसरून ध्यात्याची समाधी लागते.वाचेचे मौन पडते आणि भक्ताला अपूर्व समाधानाची प्राप्ती होते. हा पारमार्थिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात.<br> '''2469'''<br> आतां यजन कैशापरी। संसारा नोहे उरी ॥१॥ <br> सद्गुरूवचन मंत्र अरणी। तेथोनि प्रगटला निर्धूम अग्नी ॥२॥ <br> सकळी सकळांच्या मुखें। अर्पितसे यज्ञ पुरूषे ।।३।। <br> एका जनार्दनीं यज्ञे अपी । अपी त्यामाजीं समपी ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू वचन रूपी अरणीने मंथन करताना अंतकरणरूपी यज्ञकुंडातून धूरविरहित अग्नी प्रगट झाला.तो साधकांच्या सकळ मुखांनी यज्ञ पुरूषाला अर्पण केला.वरून तुपाचे यजन केले.संसाराची वार्ता उरली नाही असे एका जनार्दनीं या अभंगाच्या शेवटच्या चरणांत स्षष्ट करतात. <br> '''2470'''<br> शांतीचेनि मंत्र मंत्रुनी विभूती लाविली देहाप्रती सर्व अंगा ।।१।। <br> तेणें तळमळ हारपली व्यथा। गेली सर्व चिंता पुडिलाची ॥२॥ <br> लिगाडाची मोट बांधोनि टाकिली। वासना भाजली क्रोध अमी ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शांत जाहला देह। कामना देव प्रगटला ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> शांती मंत्राने मंत्रुन विभूती देहाच्या सर्व अवयवांना लावली. या विभुतीमुळे मनाची तळमळ आणि देहाच्या सर्व व्यथा चिंता हारपून गेल्या. संसारेचे जे लचांड मागे लागले होते त्याची मोट बांधून टाकली.क्रोधरूपी वासना भाजून टाकली. एका जनार्दनीं म्हणतात,कामना रूपी देव प्रगट झाला आणि देह शांत झाला.<br> '''2471'''<br> अहं सोहं कोहं सर्व आटलें। दृश्य द्रष्टत्व सर्व फिटलें ।।१।। <br> ऐसी कृपेची साउली। माझी जनार्दन माउली ।।२।। <br> द्वैत अद्वैताचे जाळें। उगविलें कृपाबळे ॥३॥ <br> अवघे एकरूप जाहलें।दुजेपणाचे ठाव पुसिले ॥४॥ <br> शरण एका जनार्दनीं । एकपणे भरला अवनीं ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जनार्दन स्वामींच्या कृपेने दृष्य विश्वाचा पसारा, तो पाहणारा आणि पाहण्याची क्रिया सर्व एकरूप झाले. द्वैत आणि अद्वैत यांचा मनांत निर्माण झालेला गुंता सुटला. भेदाभेद संपून आपपर भाव नाहिसा झाला.सद्गुरू जनार्दन स्वामी कृपेची साउली धरणारी माउली असून एका जनार्दनीं स्वामींना सर्वभावे शरण जातात.<br> '''2472'''<br> पहा कैसी नवलाची ठेव । स्वयमेव देहीं देखिला देव ।।१।। <br> नाहीं जप तप अनुष्ठान । नाही केले इंद्रियाचे दमन ।।२।। <br> नाहीं दान धर्म व्रत तप। अवघा देहीं जालों निष्पाप ॥३॥ <br> पापपुण्याची नाहीं आटणी। चौदेहासहित शरण एका जनार्दनीं ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही प्रकारे इंद्रियांचे दमन न करतां,कोणताही जप,तप,अनुष्ठान किंवा दानधर्म,कठिण व्रत किंवा खडतर तप यांचा अंगिकार न करतां स्वता:च्या अंतकरणांत परमेश्वराचे दर्शन सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी घडवले ही अतिशय नवलाची गोष्ट आहे.त्यामुळे सर्व पापांचे परिमार्जन होऊन देह निष्पाप झाला.पापपुण्यापासून मन मुक्त झाले.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात, सूक्ष्म, स्थूल,कारण आणि महाकारण या चारी देहापासून आपण जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत आहोत. '''2473'''<br> त्रिभुवनींचा दीप प्रकाशु देखिला। हृदयस्थ पाहिला जनार्दन ।।१।। <br> दीपाची ती वाती वातीचा प्रकाश। कळिकामय दीप देहीं दिसे ॥२॥ <br> चिन्मय प्रकाश स्वयं आत्मज्योती। एका जनार्दनीं भ्रांति निरसली ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> त्रिभुवनाला प्रकाशित करणारा जनार्दन रूपी दीप हृदयांत तेवत असलेला दिसला.दीपाची ती तेजस्वी ज्योत,या दीपकळिकेचा चैतन्यमय प्रकाश स्वता:च्या आत्मज्योतीसारखा भासला आणि मनातिल सर्व भ्रामक कल्पनांचा निरास झाला.असा पारमार्थिक स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात कथन करतात. <br> '''2474'''<br> उदारपणे उदार सर्वज्ञ । श्रीजनार्दन उभा असे ।।१।। <br> तयाचे चरणी घातली मिठी।जाहली उठाउठी भेटी मज ।।२।। <br> अज्ञान हारविलें ज्ञान प्रगटलें। हृदयी बिंबलें पूर्ण ब्रह्म ॥३।। <br> एका जनार्दनीं नित्यता समाधी । वाउग्या उपाधी तोडियेल्या ॥4।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> उदार मनाचे सर्वज्ञ श्री जनार्दन स्वामी सामोरे दिसतांच त्यांच्या चरणांना मिठी घातली. स्वामींनी उठवून प्रेमभराने आलिंगन देतांच अज्ञानाचा लोप होऊन चित्ताच्या गाभार्यात ज्ञान प्रगट झाले. ह़दयांत पूर्ण ब्रह्म एकवटून आले. निरर्थक उपाधींची बंधने तुटून पडली.नित्य समाधीची अवस्था प्राप्त झाली. हा उच्च प्रतीचा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात.<br> '''2476'''<br> माजें मीपण देहीच मुरालें। प्रत्यक्ष देखिलें परब्रह्म ॥१॥ <br> परब्रह्म सुखाचा सोहळा । पाहिलासे डोळां भरूनियां ।।२।। <br> ब्रह्मज्ञानाची ते उघडली पेटी। जाहलों असे पोटी शीतल जाणा ||३||<br> एका जनार्दनीं ज्ञानाचें तें ज्ञान । उघड समाधान जाहलें जीवा ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> परब्रह्म सुखाचा सोहळा जेव्हां प्रत्यक्ष डोळे भरून पाहिला तेव्हां मनातील अहंकार ठायींच विरून गेला. मन शांत सुखाने भरून आले. एका जनार्दनीं सांगतात, ज्ञानाचे ज्ञान अशा ब्रह्मज्ञानाचे भांडार खुले झाले.चित्ताला निखळ समाधानाचा लाभ झाला. <br> '''2477'''<br> दीपाचें तें तेज कळिकें ग्रासिले। उदय अस्त ठेले प्रभेविण ॥ <br> लोपलीसे प्रभा तेजाचे तेजस । जाहली समरस दीपज्योती ।।२।। <br> फुकल्यावाचुनी तेज ते निघालें। त्रिभुवनी प्रकाशिले नवल देख ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ज्योतीचा प्रकाश। जाहला समरस देहीं देव ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> दीपाचे तेज दीपज्योतीने गिळून टाकले. प्रकाशाच्या अभावाने विश्वाच्या उदय अस्ताची जाणिव लोपून गेली. दीपज्योती दीपाच्या स्वरूपाशी एकरूप झाली.वायुने फुंकर घालण्या आधीच दीपाचे तेज त्रिभुवनीं पसरून सारे त्रिभुवन प्रकाशित झाले.एका जनार्दनीं सांगतात, देहांत देव समरस व्हावा तसा ब्रह्मज्ञानाचा प्रकाश अंतरंग व्यापून राहिला.<br> '''2478'''<br> जेथें परापश्यन्तीची मावळली भाष । तो स्वयंप्रकाश दावी गुरू ॥१॥ <br> तेणें माझें मना जाहलें समाधान । निरसला शीण जन्मोजन्मीं ।।२।। <br> उपाधी तुटली शांति हे भेटली। सर्व तेथे आटली तळमळ ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं प्रेमाचे ते प्रेम । दाविले सप्रेम हृदयांत ।।४।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जेथे परा आणि पश्यंती वाणीची भाषा मावळते (कुंठित होते ) तेथे सद्गुरू स्वज्ञानाचा प्रकाशदीप प्रकाशित करतात. या गुरूकृपेने जन्मोजन्मीचा अज्ञान अंधकार नाहीसा होऊन मनाला अतीव समाधानाचा लाभ झाला.सर्व उपाधींचे निरसन होऊन चित्त शांत-निवांत झाले.अंतकरणांतिल तळमळ समूळ नाहिसी झाली.एका जनार्दनीं म्हणतात,सद्गुरूंच्या अपार प्रेमाचा साक्षात्कार ह़दयांत झाला.<br> '''2479'''<br> उदार विश्वाचा दीपकु तेजाचा। प्रकाशु कृपेचा दावियेला ।।१।। <br> हारपले विश्व विश्वंभरपणे । दाविले जनार्दर्ने स्वयमेव ।।२।। <br> अकार उकार मकार शषबट। घेतिलासे पोट परब्रह्मीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं विदेह दाविला । सभराभरी दाटला हदयामाजीं ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात, जनार्दन स्वामींच्या कृपेने देहबुध्दी लयास जाऊन आत्मबुध्दी उदयास आली. विश्वंभर परब्रह्म स्वरूपाने विश्व व्यापले आहे याची प्रचिती आली.अकार (ब्रह्मा) उकार ( विष्णू) मकार (महेश) ही सर्व एका परब्रह्माची रूपे आहेत याची खात्री पटली. जनार्दन स्वामी उदार अंत:करणाचे असून ज्ञानदीप आहेत. या पारमार्थिक सत्याच्या दर्शनाने विदेहीपणाची भावना ह़दयांत दाटून आली.<br> '''2480'''<br> देहाची आशा टाकिली परती । केलीसे आरती प्रपंचाची ।।१।। <br> स्थूल सूक्ष्म यांची रचूनियां होळी। दावामि पाजळी भक्तिमंत्रे ।।२।। <br> एका जनार्दनीं देहासी परण। विदेही तो जाण जनार्दन ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देहाची आसक्ती सोडून स्थूल, सूक्ष्म ,कारण, महाकारण या चारी देहाची होळी ( देहबुध्दीचा त्याग केला ) केली. प्रपंचाची सांगता केली.मनाने प्रपंचाचा त्याग केला. एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटच्या कडव्यांत देहबुध्दीचा त्याग करून विदेही बनल्याची ग्वाही देतात. <br> '''2481'''<br> फिरलों मी दशदिशा। वायां सोसा हाव भरी ।।१।। <br> नाहीं जाहले समाधान । वाउगा शीण जाहला पोटीं॥२॥ <br> उरला हेत पंढरीसी। सुखरासी लाधली ।।३।। <br> एका जनार्दनी सुखाचे भांडार । जोडिले निर्धार न सरेची ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> परमेश्वर दर्शनाची अभिलाषा धरून दाही दिशा फिरूनही मनाचे समाधान झाले नाही. निरर्थक शीण झाला या भावनेने निराश झालो.पंढरीस जाऊन पांडुरंगाचे दर्शन घेण्याचा हेतू मनांत धरून पंढरीस आलो आणि सुखाचे भांडार लाभल्याचा परमानंद मिळाला. असा स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. '''2482'''<br> आणिकांची धरितां आस। होतो नाश जीवित्वा ।।१।। <br> म्हणोनि निर्धारिलें मन । धरिलें ठाणे रामकृष्ण ॥२॥ <br> न धांवें आतां कोठे मन । हृदयीं ध्यान धरिलें तें ।।३।। <br> एका जनार्दनी प्राण । ठेविला जाण समूळ चरणीं ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही एका गोष्टीवर मन स्थिर न करता अनेक गोष्टींची अभिलाषा धरल्याने जीवनांत कोणतेही यश मिळत नाही.असा विश्वास धरून मनाचा निश्चय केला.ह़दयांत रामकृष्ण या देवतांची स्थापना करून त्यांचे ध्यान धरण्याची मनाला आज्ञा दिली. आतां चंचल मनाची धाव संपली.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, रामकृष्ण चरणीं काया वाचा मनाने प्राण अर्पण केला.<br> '''2483'''<br> मागें बहुतांसी सांभाळिलें। ऐसें वरदान ऐकिलें ॥१।। <br> म्हणवोनी धरिला लाहो।मनींचा संदेहो टाकुनी ।।२।। <br> अजामेळ पापराशी। नेला निज नित्य वैकुंठासी ।।३।। <br> तारिले उदकी पाषाण । ऐसें महिमान नामाचें ।।४।। <br> एका जनार्दनीं जाहलों दास । नाहीं आस दुसऱ्याची ||५||<br> ''' भावार्थ ''' <br> नामाचा अगाध महिमा असा आहे कीं, सेतू बंधनाचे वेळी केवळ रामनामाने पाषाण पाण्यावर तरंगले.पापराशी असा अजामेळ सुध्दां रामनामाने उध्दरला.त्याला वैकुंठ पदाची प्राप्ती झाली.अशा प्रकारे अनेकांना वरदान देवून त्यांचा सांभाळ केला.अशा अनेक कथा ऐकून मनातिल संदेह दूर झाला.ईतर कुणाचिही आशा न धरतां केवळ जनार्दन स्वामींच्या चरणीं शरणागत झालो असे एका जनार्दनीं म्हणतात.<br> '''2484'''<br> उपाधीच्या नांवें घातियेलें शून्य । आणिका दैन्यवाणे काय बोलूं ।।१।। <br> टाकूनियां संग धरियेला देव । आतां तो उपाय दुजा नाहीं ।।२।। <br> सर्व वैभव सत्ता जयाचे पदरीं । जालों अधिकारी आम्ही बळें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं तोडियेला संग। जालो आम्ही नि:संग हरिभजनीं ॥४|| ''' भावार्थ ''' <br> अनेक उपाधींचा त्याग केला. संसाराचा संग सोडून देवाची संगती जोडली. दुसरा कोणताही उपाय न करता सर्व प्रकारच्या वैभवाचा जो अधिपती आहे त्या परमेश चरणी लीन झालो.एका जनार्दनीं सांगतात,सर्वांचा संग सोडून नि:संग होऊन हरिभजनीं मग्न झालो.<br> '''2485'''<br> सकळ प्रपंचाचे भान । ते तंव मृगजळासमान ।।१।। <br> जन्ममरणापरता। त्रिगुणातें नातळता ।।२।। <br> प्रपंचाची अलिप्त युक्ति। ऐसी आहे देहस्थिती ।।३॥ <br> प्रपंर्ची न दिसे भान । एका शरण जनार्दन ||४|| <br> ''' भावार्थ ''' <br> प्रपंचातिल सुखदुःखाचे भान मृगजळ सारखे फसवे आहे.कौटुबिक नातीगोती, सगेसोयरे कांही दिवसांचे सोबती असून त्यांच्या पासून अलिप्त वृत्ती ठेवल्यास प्रपंचाचे भान नाहिसे होते.अन्यथा सत्व,रज,तमो गुणांसह जन्म मरणाचे चक्र चालू राहते.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> '''2486'''<br> उघड दाखविलें देवा । नाहीं सेवा घेतली ॥१॥ <br> ऐसी प्रेमाची माउली। जगी व्यापक व्यापलीं ।।२।। <br> नाहीं घालीत भार कांहीं। आठव देही रामकृष्ण ।।३।। <br> एका जनार्दनी शरण । माझे नेलें चोरून मन ॥४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरू जनार्दन स्वामी हे नि:स्वार्थ प्रेम करणाऱ्या माऊली समान असून कोणत्याही प्रकारची सेवा न घेता स्वामींच्या कृपेने परमात्म्याचे प्रत्यक्ष साक्षात्कार झाला.रामकृष्णांचे सतत स्मरण करावे हा उपदेश दिला. एका जनार्दनीं म्हणतात, स्वामींनी मनाची चोरी केली आहे.<br> '''2487'''<br> मनाचे माथां घातिला धोंडा। वासना कापुनी केला लांडा ॥१॥ <br> जनी लांडा वनी लांडा। वासना रांडा सांडियलें ॥2।। <br> वासना सांडोनी जालों सांड्या। कामना कामिक म्हणतो गांड्या ।।३।। <br> कामना सांडे विषयीं लाताडे । एका जनार्दनीं तयाची चाड ।।४।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी मनाच्या सर्व वासनांवर धोंडा घालून त्या समूळ नाहिशा केल्या. जनीं, वनीं सर्वत्र परब्रह्म परमेशाचे रूप दाखवले. संसाराला पारखा झालो.इंद्रिय सुखाच्या कामने पासून मुक्त झालो. एका जनार्दनीं सुचवतात, स्वमींनी ईच्छे प्रमाणे सगळे घडवून आणले. <br> '''2488'''<br> मनाचें तें मन ठेविलें चरणीं। कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥१॥ <br> ध्यानाचें तें ध्यान ठेविलें चरणीं । कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥२।। <br> ज्ञानाचे ते ज्ञान ठेविले चरणी। कुर्वडी करून जनार्दनीं ॥३|| <br> शांतीची शांती ठेविले चरणीं। कुर्वडी करूनी जनार्दनीं ॥४॥ <br> दयेची ती दया ठेविली चरणीं। कुर्वंडी करूनी जनार्दनीं ॥५|| <br> उन्मनी समाधी ठेविली चरणीं । कुर्वंडी करूनी जनार्दनीं ॥६॥ <br> एका जनार्दनीं देहाची कुर्वंडी। वोवाळोनि सांडी जनार्दनीं ॥७॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> मन,ध्यान,ज्ञान,शांती,दया,उन्मनी,समाधी ही सर्व भाववाचक नामे असून ती आपल्या कृतीतून,बोलण्यातून,वर्तनातून जगापुढे येतात.या भावनांच्या निर्मितीमागे आंतरिक प्रेरणा असते.या सर्व एका जनार्दनीं गुरूचरणीं अर्पण करतात.मनांत भावना,विचार निर्माण करणारे अंत:करण,देवाच्या मूर्तीसमोर ध्यानमग्न असलेल्या भक्ताच्या अंतरातिल देवदर्शनाचा ध्यास, ज्ञान संपादन करण्यामागची जी प्रेरणा किंवा जिज्ञासू वृत्ती,चंचल मनावर ताब्यांत ठेवणारी अंतरिक शांतता.प्राणिमात्रांवर,दीन दुबळ्यावर दया करणारी अंतरिक सहानुभूती,व्यवहारिक पातळीवरून मनाचे उन्नयन करणारी सद्भावना,सद् विचारास प्रवृत्त करणारी अंतरिक प्रेरणा गुरूचरणांना अर्पून एका जनार्दनीं कृतकृत्य होतात.<br> '''2489'''<br> एक भाव दुजा न राहो मनीं। श्रीरंगावांचुनी दुजें नाही ॥१॥ <br> मनासी ते छंद आदर आवड। नामामृत चाड़ गोविंदाची ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं नाम वाचे गाऊं। आणीक न ध्याऊं दुर्जे काही ॥3।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात एका जनार्दनीं सद्गुरु जनार्दन स्वामींना विनंती करतात कीं,गोविंदाच्या अमृतसमान नामाची मनाला अशी गोडी लागावी कीं, त्याशिवाय दुसरी कोणतीही भावना मनांत येऊ नये.इतर कशाविषयीची आवड निर्माण होऊ नये.वाचेने श्रीरंगाचे अखंड नाम घेत नाचावे असा छंद जडावा.नामस्मरण शिवाय आणखी कशाचाही ध्यास चित्ताला नसावा.<br> '''2490'''<br> अवघे देवा तुजसमान । मज नाहीं भिन्न भिन्न ।।१।। <br> नाम वाचे सदा गाऊं। आवडी ध्याऊं विठ्ठल ॥२॥ <br> वारंवार संतसंग। कीर्तनरंग उल्हास ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सार । विठ्ठल उच्चार करूं आम्ही ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> संतांच्या संगतीने वाचेने सदैव विठ्ठलाचे नाम घ्यावे.आवडीने विठ्ठलाचे ध्यान करावे.विठ्ठलाच्या कीर्तनांत संताबरोबर रममाण होऊन उल्हासाने नाचावे.अवघ्या भूतमात्रांत केवळ देवाचे रूप पहावे.सारे भेदाभेद नाहिसे व्हावेत.विठठल हेच जीवनाचे अंतिम सार असावे अशी प्रार्थना एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींचे चरणी शरणागत होऊन करतात.<br> '''2491'''<br> भुक्ति मुक्तिचे कारण। नाहीं नाहीं आम्हां जाण ।।१।। <br> एक गाऊं तुमचें नाम। तेणें होय सर्व काम ||२|| <br> धरलिया मूळ। सहज हाती लागे फळ ॥३॥ <br> बीजाची आवडी। एका जनार्दनीं गोडी ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> भगवंताच्या नामाचे सतत गायन करण्यात जो आनंद मिळतो त्यामुळे मानवी जीवनाचे सार्थक होते.सर्व कामना पूर्ण होतात.भुक्ती मुक्तिची लालसा उरत नाही.वृक्षाचे मूळास पाणी घातल्यास आपोआपच फळ हातीं लागते.परमेश्वराचे नाम हे बीज असून त्याची गोडी अवीट आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात.<br> '''2492'''<br> लौकिकापुरता नोहे हा विभाग । साधलें अव्यंग सुखसार ।।१।। <br> अविट विटेना बैसले वदनीं नाम ।संजीवनी ध्यानीं मनीं ॥२॥ <br> बहुता काळांचें ठेवणे शिवाचें। सनकसनंदाचे कुळदैवत ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भाग्य ते चांगले। म्हणोनि मुखा आले रामनाम ॥४|। <br> ''' भावार्थ ''' <br> वाचेला परमेश्वराच्या नामाची अविट गोडी निर्माण झाली. सुखाचे भांडार उघडले.ध्यानी मनीं एकच छंद लागला.जीवनाला नविन संजीवनी लाभली.नामसाधना हा केवळ लौकिकाचा भाग उरला नाही.रामनाम हे सनकनंदांचे कुळदैवत असून पुरातन काळापासून शिवशंकराचा जपमंत्र आहे.रामनामाची अशी थोरवी वर्णन करून एका जनार्दनीं म्हणतात,केवळ भाग्य फळाला आले म्हणून रामनामाचा छंद मनाला लागला.<br> '''2493'''<br> वेदाचा वेदार्थ शास्त्राचा शास्त्रार्थ । आमुचा परमार्थ वेगळाची ।।१।। <br> श्रुतीचें निज-वाक्य पुराणींचे गुज । आमुचें आहे निज वेगळेंची ।।२।। <br> तत्त्वांचे परमतत्त्व महत्त्वासी आलें। आमुचे सोनुले नंदाघरीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मांडाचा जीव । आमुचा वासुदेव विटेवरी ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> वेदांचा शब्दश: अर्थ काढून वादविवाद करणे किंवा शास्त्रार्थ जाणून घेण्याची नस्ती उठाठेव करण्यापेक्षा परमार्थ साधणे सोपे आहे. श्रुतींचे रहस्य किंवा पौराणिक कथांचे सत्य उलगडून दाखवणे या ज्ञानमार्गा पेक्षा भक्तिमार्ग अधिक सोपा आणि आनंद देणारा आहे. नंदाघरी लिला करणारा गोपाळकृष्ण हा सर्व तत्वांचे परम तत्व असून (सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी असलेले आत्मतत्व ) असून तोच भीमेच्या तीरावर भक्तांसाठी विटेवर समचरणीं उभा आहे.असे एका जनार्दनीं या अभंगात स्पष्ट करतात.<br> ''' 2494 ''' <br> गाढवा सांगाती सुकाळ लाथांचा। श्रम जाणिवेचा वायां जाय ॥१|| <br> आम्हांसी तों एक प्रेमांचे कारण । नामाचे चिंतन विठोबाच्या ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं आवडी हे माझी। संतचरण पूर्जी सर्वकाळ ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> गाढवाची संगत धरल्यास केवळ लाथा खाव्या लागतात. तसेच मूर्खांशी वादविवाद केल्याने जाणत्या माणसाचे ज्ञान वाया जाते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,विठोबाचे नामस्मरण हेच प्रेमाचे मुख्य कारण आहे. सदासर्वकाळ संत चरणांचे पूजन आणि विठोबाच्या नामाचे चिंतन ही मनाची अवीट गोडी आहे.<br> '''2495'''<br> दास्यत्वें चोखट । रामनामें सोपी वाट ॥१॥ <br> करितां लाधले चरण । मना जाहलें समाधान ||२|| <br> होतों जन्मोजन्मी तापलों। तुमचे दरूशनें निवांत ठेलों।|३।। <br> शरण एका जनार्दनीं। जनार्दन एकपर्णी ||४||<br> ''' भावार्थ ''' <br> श्री रामाचे दास्यत्व स्विकारून रामनामाची सोपी वाट अंगिकारली आणि श्रीरामाचा चरणस्पर्श होऊन मनाचे समाधान झाले.जन्म मृत्युच्या फेर्यात अडकून मन अशांत झाले असताना श्री राम दर्शनाने मनाला विश्रांती लाभली. असे सांगून एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींना भक्तीभावाने शरण जातात.<br> ''' 2496 '''<br> रामकृष्णनाम । कथा करूं कीर्तन ॥१॥ <br> हाचि आम्हां मंत्र। सोपा दिसे सर्वत्र ॥२॥<br> संतांचे संगी। मुखीं नामामृत तृप्ती ॥३॥ <br> बसो कीर्तनी सदा। माझी मति गोविंदा ॥४॥ <br> जनार्दनाचा एका म्हणे माझी कीव भाका ।।5।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> रामकृष्णांच्या गुणांचे कथा कीर्तन करावे हा सर्वांत सोपा मंत्र वाटतो.संतांच्या संगतीने नामसंकिर्तन केल्याने नामरूपी अमृताने वाणी तृप्त होते.असे सांगून एका जनार्दनीं विनयाने म्हणतात, सतत नामसंकीर्तन करण्याची मती सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी कृपा करून प्रदान करावी. अशी विनवणी गुरूचरणी करतात.<br> ''' 2497'''<br> चरणाची सेवा आवडी करीन । कायावाचामन धरूनी जीवीं ॥१॥ <br> यापरतें साधन न करी तुझी आण। हाचि परिपूर्ण नेम माझा ।।२।। <br> एका जनार्दनीं एकत्वे पाहीन । हृदयीं ध्याईन जनार्दन ।।३।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> काया,वाचा मन एकाग्र करून सद्गुरू चरणाची सेवा आवडीने करीन,यापेक्षा वेगळी साधना करणार नाही.हाच नेम परिपूर्णतेने तडीस नेईन असा निर्धार करून एका जनार्दनीं म्हणतात, केवळ सद्गुरू जनार्दन स्वामींना ह़दयांत धारण करून त्यांचे ध्यान करीन असे एका जनार्दनीं अभंगाच्या शेवटीं म्हणतात. <br> '''2498''' <br> मागें बहतजनांनी मानिला विश्वास । म्हणोनि मी दास सत्य जाहलों॥१॥ <br> कायावाचामन विकिलें चरणीं। राहिलो धरूनी कंठी नाम ।।२।। <br> एका जनार्दनीं नामाचा प्रताप। भक्त आपोआप तरताती ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> सद्गुरु जनार्दन स्वामींनी नामाचा असा प्रताप सांगितला आहे कीं, नामसाधना करणारे साधक संसार सागर सहज पार करून जातात.या वचनावर अनेकांचा विश्वास असल्याने जनार्दन स्वामींचे दास्यत्व स्विकारले.काया वाचा मनाने स्वामींना शरणागत झालो आणि रामकृष्ण नाम कंठी धारण केले.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सांगतात. <br> '''2499'''<br> वायांविण करूं नये बोभाट । सांपडली वाट सरळ आम्हां ।।१।। <br> आतां नाहीं भय तत्त्वतां । ठेविला माथा चरणावरी ॥२॥ <br> धरिल्या जन्माचे सार्थक । निवारला थोर धाक ॥३॥ <br> गेला मागील तो शीण। तुमचे दरूशन होतांची ।।४।। <br> पूर्णपणे पूर्ण जाहलों । एका जनार्दनीं धालो ।।५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> कोणत्याही गोष्टीची प्रचिती आल्याशिवाय तिचा लोकांमध्ये उच्चार (बोभाट) करू नये हा विचार केला आणि भक्ति मार्गाची सरळ वाट सापडली तेव्हां सद्गुरू चरणावर माथा टेकवून शरणागत झालो.जन्माला आल्याचे सार्थक झाले. मनातील सारे भय संपून गेले.सगळा शीण नाहिसा झाला.सद्गुरू जनार्दनस्वामींचे दर्शन होतांच जीवनाला परिपूर्णता लाभली.मनाचे पूर्ण समाधान झाले.हा स्वानुभव एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात.<br> '''2500'''<br> अवघा व्यापक दाविला । माझा संदेह फिटला ||१|| <br> मन होतें गुंडाळलें। आपुले चरणी पैं ठेविलें ॥२॥ <br> केलें देहाचे सार्थक । तुटला जन्ममरण धाक ॥३।। <br> नाहीं पहावया दृष्टी। अवघा जनार्दन सृष्टी ॥४॥<br> कार्यकारण हारपले द्वैत अवघे निरसलें ।।५।। <br> उडालें वैरियाचे ठाणे। आतां एकचि जहाले एकपणे ॥६।। <br> दुजा हेत हारपला । एका जनार्दनीं एकला ||७|| ''' भावार्थ ''' <br> सर्व चराचर सृष्टींत व्यापून राहिलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे दर्शन झाले आणि मनातिल संदेह संपून सारे भेदाभेद नाहिसे झाले. जन्ममरणाचे भय संपून गेले.मनुष्य देह धारण केल्याचे सार्थक झाले.कार्य आणि कारण यातिल द्वैत संपून गेले. वैरभावनेचा संपूर्ण निरास झाला.आपपर भाव लयास गेला. सारी सृष्टी सद्गुरू कृपेने भरून गेली.जीवनाचा दुसरा कोणताही हेतू शिल्लक राहिला नाही.मनाने एका जनार्दनीं सद्गुरु चरणांसी एकरूप झाले.<br> '''2501'''<br> सखीये अनुतापें वैराग्यता अति संतप्त नयनीं। <br> अश्रु अंगी स्वेद रोमांच जीवीं जीव मूर्छित वो ॥१॥<br> माझें मजमाजी गुरूकृपा मन तें जालें उन्मन वो। <br> देहीं देह कैसा विदेह जाते क्रिया चैतन्यघन वो॥२॥ <br> माझें मीपण पहातां चित्तीं चित्त अचिंत वो। <br> वृत्तिनिवृत्ति तेथें चिद्रूप जाली परमानंदें तृप्त वो॥३॥ <br> एका जनार्दनीं एकत्वें जन वन समसमान एक । <br> एकपणे परिपूर्ण जाला त्रैलोक्य आनंदघन वो॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> गुरूकृपेने मनाचे उन्मन झाले,मन व्यवहारिक पातळीवरून उच्चतम पातळीवर पोचले.चित्ताची देहबुध्दी नाहिसी होऊन देह विदेही झाला.मनाचे मीपण (अहंकार )लयास गेला.वृत्तीची निवृत्ती झाली.मन चैतन्यघन होऊन परम आनंदाने तृप्त झाले.सर्वत्र चैतन्यमय परमेश्वराची अनुभूती येऊन जन आणि वन समान भासू लागले.अनुतापाने संसाराविषयी वैराग्य निर्माण झाले.डोळ्यांत अश्रु दाटून आले.अंगावर रोमांच उभे राहिले.सर्वांगाला घाम सुटला.सारे त्रैलोक्य आनंदाने भरून गेले. एका जनार्दनीं म्हणतात, गुरूकृपेने जीवन परिपूर्ण झाल्याची अनुभूती देणारा हा विस्मयकारक अनुभव होता.<br> '''2502'''<br> असोनी देही आम्ही विदेही भाई। नातळों कर्म अकर्माचे ठायी ॥१॥ <br> माझें नवल म्यांच पाहिले डोळां । शब्द निःशब्द राहिलों वेगळा ॥२॥ <br> काय सांगू नवलाची कहाणी। पाहते पाहणे बुडाले दोन्ही ॥३॥ <br> न पहावें न देखवें नायकावें कानीं। कायावाचामनें शरण एका जनार्दनीं ॥४॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> देहाने जगांत वावरत असूनही देहभावना नष्ट झाल्याने मन विदेही झाले.कर्म करीत असूनही मी करतो हा कर्तेपणाचा अहंकार गेल्याने ते अकर्म झाले.शब्दांचे प्रयोजन संपल्याने वाचा कुंठीत झाली.पाहणारा, पाहण्याची क्रिया आणि देखावा एकरूप झाला.पहाणे,ऐकणे,बोलणे या क्रिया शुन्यवत झाल्या.गुरूकृपेने हे नवल घडून आले.हे पाहून काया,वाचा,मनाने सद्गुरु जनार्दन स्वामींच्या चरणी शरणागत झालो. '''2503'''<br> जाहली गेली तुटली खुंटली हाव । पहातां पाहणे एकचि जाहला देव ॥१॥ <br> जंगम स्थावर अचळ चळाचळ। अवघा व्यापुनी राहिला अकळ ।।२।। <br> न कळे लाघव खेळ खेळे करूणादानी। कायावाचामने शरण एका जनार्दनीं ॥३॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> देव भक्त आणि दर्शन या क्रिया एकरूप होऊन सगळ्या चराचर सृष्टींत केवळ परमात्म तत्व व्यापून राहिले आहे असा अनुभव आल्याने मनाचा हव्यास लयास गेला. करूणामय परमेश्वराचे हे लाघव कळेनासे झाले.असा अनुभव सांगून एका जनार्दनीं काया वाचा मनाने सद्गुरु जनार्दन स्वामींना शरण जातात.<br> '''2504'''<br> देव पाहतां मजमाजीं भेटला। संदेह फिटला सर्व माझा ॥१|| <br> माझा मीच देव माझा मीच देव । सांगितला भाव श्रीगुरूनें ॥२।। <br> एका जनार्दनी पाहिलासे देव। फिटला संदेह आता माझा ॥३॥ <br> ''' भावार्थ ''' <br> सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी परमेश्वराचे आत्मरूपाने अस्तित्व आहे हे ज्ञान जनार्दन स्वामींच्या कृपेने प्राप्त झाले असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,आपल्याच अंत:करणांत परमात्म्याचा साक्षात्कार झाला. मनाचा संदेह फिटला.<br> '''2505'''<br> पहावया गेलों देव। तो मीची स्वयमेव ।।१।। <br> आतां पाहणेंचि नाहीं। देव भरला हृदयीं ॥२॥ <br> पाहता पाहतां खुंटलें। देवपण मजमाजी आटलें ॥३॥ <br> परतले दृष्टीचे देखणें। अवघा देव ध्यानेमनें ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं देव। नुरे रिता कोठे ठाव ॥५।। ''' भावार्थ ''' <br> देवाचे दर्शन घेण्यासाठी देवालयांत गेलो असता आपण स्वता:च देव आहोत या सद्गुरू वचनाची प्रचिती आली आणि अंत:करण परमात्म स्वरूपाने भरून गेले.पाहाण्याची क्रियाच खुंटून गेली.मी पण परमेश्वर स्वरूपांत विरून गेले.एकाच परमात्म स्वरूपाने मन व्यापून टाकले.परमात्मा तत्वाने सारे विश्व भरून टाकल्याची जाणीव झाली.मन परमेश्वराच्या ध्यांनांत मग्न झाले.हा अलौकिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2506'''<br> कायावाचामनें। कृपाळू दीनाकारणें ॥१॥ <br> ऐसा समर्थ तो कोण। माझ्या जनार्दना-वाचून ॥२।। <br> माझें मज दाखविलें। उघड वाचे बोलविलें ॥३॥ <br> जनी जनार्दन । एका तयासी शरण ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> या अभंगात सद्गुरू जनार्दन स्वामींची थोरवी गातांना एका जनार्दनीं म्हणतात, काया वाचा मनाने दीनांवर कृपा करणाऱ्या जनार्दन स्वामींसारखे समर्थ या जगांत दुसरे कोणी नाही.सद्गुरू कृपेने आराध्य दैवताचे दर्शन झाले.यासाठी जन्मभर त्यांचा शरणागत होऊन ऋणी राहीन. '''2507'''<br> सर्व देवांचा हा देव । उभा राहे विटेवरी ॥१॥ <br> त्याचे ठायीं भाव माझा। न दिसे दुजा पालटू ॥२॥ <br> वारंवार ठेवीन डोई। उगेच पायीं सर्वदा ॥३॥ <br> न मागें भुक्ति आणि मुक्ति। संतसंगति मज गोड ॥४॥<br> त्याचे वेड माझे मनीं। शरण एका जनार्दनीं ॥५।। <br> ''' भावार्थ ''' <br> जनार्दन स्वामींना शरणागत असलेले एका जनार्दनीं म्हणतात,सर्व देवांचा देवाधिदेव भक्तराज पुंडलिकासाठी पंढरीला विटेवर उभा आहे त्याच्या ठिकाणी भक्तीभाव अर्पण करून चरणांवर वारंवार नतमस्तक व्हावे.भक्ती आणि मुक्तिची लालसा न धरता केवळ संतांच्या संगतीचा लाभ व्हावा,एव्हढा एकच हेतू ह़दयीं बाळगून एका जनार्दनीं सद्गुरूंना शरण जातात.<br> '''2508'''<br> आजी देखिली पाउलें। तेणें डोळे धन्य जाहले ॥१।। <br> मागील शीणभारू। पाहतां न दिसे निर्धारू ॥२॥ <br> जन्माचें तें फळ ।आजी जाहले सुफळ ॥३॥ <br> एका जनार्दनी डोळा। विठ्ठल देखिला सांवळा ॥४॥<br> ''' भावार्थ ''' <br> विटेवर उभ्या असलेल्या विठोबाच्या पाउलांचे दर्शन झाले आणि डोळ्यांचे पारणे फिटले.जन्मोजन्मीचा शीणभार उतरला.जन्माला येऊन केलेल्या अनन्य भावभक्तीचे फळ पदरीं पडले.एका जनार्दनीं म्हणतात, सावळ्या विठ्ठलाच्या चरणांचे दर्शन हा अलभ्य लाभ झाला. ''' 2509 ''' <br> सायासाचे बळ। ते आजी जाहलें अनुकूळ ॥१॥ <br> धन्य जाहलें धन्य जाहलें। देवा देखिले हदयीं ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं संशय फिटला । देव तो देखिला चतुर्भुज ।।३।।<br> ''' भावार्थ ''' <br> चार भुजा असलेल्या देवाचे मनोहारी रूप डोळ्यांना दिसले आणि जीवन धन्य झाले.अनेक जन्मींचे भाग्य उदयास आले.परब्रम्ह परमात्मा ह़दयांत साठवला.मनांतले सारे संशय लयास गेले.ही कृतार्थतेची भावना एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. ''' 2510 '''<br> मज करू दिली नाही सेवा। दाविलें देवा देहींच ॥१॥ <br> जग व्यापक जनार्दन । सदा वसे परिपूर्ण ॥२॥ <br> भिन्न भिन्न नाहीं मनीं । भरलासे जनीं बनीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शरण । सर्वाठायीं व्यापक जाण ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> विश्वाच्या जनांत आणि वनांत अभिन्नपणे सर्वत्र व्यापक भरून राहिलेल्या परब्रह्म परमात्म्याचे देही दर्शन घडवून आणण्याची किमया जनार्दन स्वामींचा कृपेने घडून आली कोणतिही सेवा न घेता त्यांनी हे उपकार केले अशी कृतज्ञतेची भावना या अभंगात एका जनार्दनीं व्यक्त करतात. ''' 2511 '''<br> मानसींच ध्यान मानसींच मान । मानसींच अर्चन करूं आम्ही ॥१॥<br> न करूं साधन लौकिकापुरते। न पुजू दैवत आन वायां ॥२॥<br> मानसींच तप मानसींच जप । मानसीं पुण्यपाप नाही आम्हां ॥३॥<br> मानसीं तीर्थयात्रा मानसीं अनुष्ठान । मानसीं धरूं ध्यान जनार्दन ॥४||<br> एका जनार्दनीं मानसीं समाधी। सहज तेणें उपाधी निरसली ॥५॥<br> ''' भावार्थ '''<br> मनानेच परमात्म्याचे मानस पूजन करणे,मनातच ध्यान मग्न होऊन मूर्तीचे अवलोकन करणे,मनानेच तप,आणि वाणीने जप करणे या मानसिक क्रियांयोगे पापपुण्याच्या भ्रामक कल्पना आणि लौकिकाची अभिलाषा मनांत येत नाही.एका जनार्दनीं सुचवतात,मनाने केलेले अनुष्ठान,तीर्थयात्रा,ध्यान,धारणा आणि समाधी यामुळे जीवनातिल सर्व उपाधी निरसून मनास अपूर्व शांतता लाभेल. ''' 2512 '''<br> मानसींच अर्थ मानसींच स्वार्थ । मानसीं परमार्थ दृढ असे ।।१। <br> मानसींच देव मानसींच भक्त। मानसींच अव्यक्त दिसतसे ।।२।। <br> मानसींच संध्या मानसीं मार्जन। मानसी ब्रहायज्ञ केला आम्हीं ॥३॥ <br> मानसीं आसन मानसी जनार्दन । एका जनार्दनीं शरण मानसींच ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> मनातच देवाच्या अव्यक्त मूर्तीची स्थापना करून तिची यथासांग स्नान,संध्या आणि पूजा केल्याने मनांत द्रुढ भक्तिभाव निर्माण होतो.हाच मानसिक ब्रह्मयज्ञ साकार होतो.मनातच सद्गुरुंसाठी आसन तयार करून त्या वर मनानेच जनार्दन स्वामींची स्थापना करून मनानेच त्यांना पूर्ण शरणागत व्हावे असे आवाहन एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. ''' 2513 '''<br> बहुत पुराणें बहुत मतांतरें । तयांच्या आदरें बोल नोहे ॥१॥ <br> शाब्दिक संवाद नोहे हा विवाद । सबाह्य परमानंद हृदयामार्जी ।।२।। <br> नोहे हैं कवित्व प्रेमरस काढा । भवरोग पीडा दुरी होय ॥३॥ <br> नोहे हे कामनिक आहे निष्कामनिक। स्मरतां नासे दुःख जन्मांतरीचें ॥४॥ <br> एका जनार्दनी माझा तो निर्धार । आणिक विचार दुजा नाहीं ॥५।। ''' भावार्थ ''' <br> चारी वेद,साही शास्त्रे,अठरा पुराणे याविषयीं कितीही मतभेद निर्माण झाले असले तरी हे वादविवाद नसून शाब्दिक संवाद आहे.त्यामुळे हृदयात अंतरबाह्य परमानंद दाटून येतो.हे केवळ कवित्व नसून संसार दु:खाची पीडा दूर करणारा प्रेमरसाचा काढा (रसायन) आहे.हे वासना निर्माण करणारे नसून मनाला निष्काम करणारे रसायन आहे.याचे स्मरण होतांच जन्मोजन्मीचे दु:ख निवारण होते.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,हे केवळ मत नसून मनाचा निर्धार आहे यापेक्षा वेगळा विचार नाही. ''' 2514 '''<br> जो काळासी शासनकर्ता । तोचि आमुचा मातापिता ॥१॥ <br> ऐसा उदार जगदानी । जनार्दन त्रिभुवनीं ॥२॥ <br> आघात घात निवारी । कृपादृष्टी छाया करी ॥३।। <br> जन तोचि जनार्दन एका जनार्दनी भजन ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> प्रत्यक्ष काळाचा जो शासनकर्ता तोच सर्व प्राणिमात्रांचे पालनपोषण करणारा मातापिता असून हा जनार्दन अतिशय उदार आहे.तो सर्वांची संकटे दूर करून आपल्या कृपादृष्टीने सर्वांवर प्रेमाची पाखर घालतो.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,जन हे जनार्दनाचे रूप असून जनसेवा हेच जनार्दनाचे भजन आहे. ''' 2515 '''<br> आम्हां काळाचे भय ते काय । जनार्दन बापमाय ॥१॥ <br> पाजी प्रेमाचा तो पान्हा । नये मना आन दुजें ॥२॥ <br> दिशाद्रुम भरला पाहीं। जनार्दन सर्वाठायीं ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं ध्यात । जनार्दन तो ध्यानाआतं ॥४||<br> ''' भावार्थ '''<br> जनार्दन विश्वांत दाही दिशांमध्ये भरला आहे.सर्वच प्राणिमात्रांत तो आत्मरूपाने वसत आहे.मायबापा होऊन प्रेमाने संगोपन करणारा जनार्दन असतांना काळाचे भय वाटण्याचे कारण नाही.एका जनार्दनीं सांगतात,या परमात्म्याचे निरंतर ध्यान करावे. ''' 2516 '''<br> स्वर्ग मृत्यु पाताळ सर्वावरी सत्ता। नाहीं पराधिनता जिणे आमुचें ॥१॥ <br> नाही त्या यमाचे यातनेचे भय। पाणी सदा वाहे आमुचे घरीं ।।२।। <br> नाहीं जरामरण व्याधीचा तो धाक। सुखरूप देख सदा असों ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं नामाच्या परिपाठीं। सुखदुःख गोष्टी स्वप्नी नाहीं ||४|| ''' भावार्थ '''<br> स्वर्ग,मृत्यु,पाताळ या त्रिभुवनांवर ज्याची सत्ता चालते तो पाठिराखा असतांना यम यातनेचे भय बाळगण्याचे कारण नाही.वार्धक्य,मृत्यु,शारिरीक आणि मानसिक व्याधी यांना घाबरण्याची गरज नाही.सदैव सुखासमाधांत,जनार्दनाच्या नामसंकिर्तनांत काल व्यतित करावा.सुखदु:खाच्या गोष्टींचा स्वप्नांत देखिल विचार करू नये असा उपदेश एका जनार्दनीं या अभंगात करतात. ''' 2517 '''<br> जन्मोजन्मीं आम्ही बहु पुण्य केलें। मग या विठ्ठलें कृपा केली ॥१॥ <br> जन्मोनी संसारी झालों याचा दास । माझा तो विश्वास पांडुरंगीं ।।२।। <br> भ्रमर सुवासी मधावरी माशी । तैसे या देवासी मन माझें ।।३।। <br> आणिका देवासी नेघे माझें चित्त । गोड गातां गीत विठोबाचें ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं मज तेथें न्यावें। हाडसोनी द्यावें संतांपार्शी ॥५।। ''' भावार्थ '''<br> या संसारांत जन्माला येऊन विठ्ठलाचे दास्यत्व स्विकारले.पूर्व जन्मांत केलेल्या पुण्याने हा योग जुळून आला.पांडुरंगावर अनन्य विश्वास निर्माण झाला.सुगंधी फुलावर जसा भ्रमर किंवा मधाच्या पोळ्यावर जशी मधमाशी आसक्त होते तसे मन विठ्ठल चरणीं गुंतून पडले.विठोबाच्या गुणांचे गोड गीत गातांना इतके सुख होते कीं,इतर देव देवतांकडे चित्त वळतच नाही.एका जनार्दनीं सद्गुरू जनार्दन स्वामींनी कृपा करावी आणि अखंड संत-संगतिचा लाभ घडावा.अशी मनोकामना अभंगाच्या शेवटी व्यक्त करतात. ''' 2518 '''<br> अगाध तुझी लीला आकळ कैसेनी कळे। ब्रह्मा मुंगी धरूनी तुझें स्वरूप सांवळे ॥१॥ <br> तुज कैसें भजावें आपणां काय देखावें । तुजपाशीं राहुनी तुजला कैसे सेवार्वे ॥२॥<br> अगा देव तूं आम्हां म्हणसी मानवी। हेम अलंकार वेगळे निवडावे केवी ।।३।। <br> एका जनार्दनी सबाह्यभ्यंतरी नांदे। मिथ्या स्वप्नजात जेवीं जाय ते बोधे ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> परमेश्वराची अगाध लीला कशी समजून घ्यावी,परमेश्वराची भक्ती,भजन कसे करावे,परमेश्वर चरणीं लीन होऊन त्याची सेवा कशी करावी हे कळत असूनही त्याचे आकलन होत नाही.परमात्म्याचे दृष्टीने मानव रूप असलो तरी त्यापासून वेगळे नाही,सोने आणि सोन्याचा अलंकार वेगळे करता येत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात हे आत्मतत्त्व विश्वाला आंतून बाहेरून व्यापून राहिले आहे.हा बोध झाला कीं,द्वैताचे हे बंधन स्वप्नासारखे विरून जाईल. ''' २५२३ '''<br> विटाळेंविण पोटा आला। अवघा संसार मिधा केला ॥<br> शा लग्न लागतां आला पोटा। मग सोडिले अंतरपाटा ॥२।। <br> ॐकारेसी बुडाली घडी। लग्न लाविलें औटावे घडीं॥३॥ <br> एका जनार्दनीं लग्न समरसें। पाहों गेलिया त्या लाविलें पिसें ॥४॥<br> ''' २५२४ '''<br> बोलू नये तें आलें बोला। आमुचा बाप गरवार जाला ॥१॥ <br> नवलही ऐकिलें ऐका जो तुम्ही चोज। ऐकू जातां तोचि नाचे भोजें ॥२॥ <br> प्रौढ जाली आमुची आई। बापासी नावे त्या टेविली पाही ।।३।। <br> लेकीने बापासी केले सावेव । एका जनार्दनीं पहा नवलाव ।।४।।<br> ''' २५२५ '''<br> अवघ्या संसाराचा कळस जाला। आमुलाची कैसा पोटा आला ॥१॥ <br> पाठी बैसला तोचि पोटीं। उघड्या दिठी देखतसे ।।२।। <br> अमोल्याचे कुळ न सांगवे तोंडें। सोय धरी तरी सखी भावंडे ।।३।। <br> पाठी पोर्टी बैसला पाठीं। सोयरीक गोष्टी एका जनार्दनीं ॥४॥<br> ''' २५२६ '''<br> बोलणे बोलतां हेंचि दुर्घट । नुपजत लेकासी लाविला पाट ॥१॥ <br> बोलू नये याचे सत्त भण। मौनची राहणे हेचि शहाणपण ।।२।। <br> तेथील संतति म्हणाल पवित्र । न म्हणतां तरी घात कुळगोत्र ॥३॥ <br> काही एक वेद वॉलं गेला वोली। चवंढाई चिरूनी तीन कांडे गेली ॥४॥ <br> श्वापोनी भक्ती बोलू गेली तोडें। बोल बोले तंव नवखंडें ।।५।। <br> लडिवाड भक्त बोलोनी हांसे । बोल बोलें तंव लावियेलें पिसें ।।६।। <br> बोलावला येतो चढला अभिमाना । बोल बोलें तंव दवडिलें राना ||७|| <br> एका जनार्दनीं मौनची घोटी। एकपणे तेंही घातले पोर्टी ॥८॥ ''' २५२७ '''<br> बाप तोचि पाय होउनी आला पोर्टी। जातक वर्णितां गुंती पडली भेटी॥१॥ <br> बाप की माय म्हणावा पुत्र । भुललीया श्रुति करितां वृत्तान्त ।।२।। <br> मी बापापोर्टी की बापु माझ्या पोटी। वर्णितां ज्योतिषी विसरले त्रिपुटी ।।३।। <br> एका जनार्दनीं जातक मौनी। जन्मनाम ठेविलें नि:शब्द देउनी ॥४॥<br> ''' २५२८ '''<br> एकाची दिठी एकाचे डोळे। एक चाले कैसें एकाचिये खोळे ॥१।। <br> सबाह्य अभ्यंतरी सारिखा चांग। दोघे मिळोनियां एकचि अंग ॥२॥ <br> यापरि रिगाली अभिन्न अंगी। दोघे सामावले अंगीच्या अंगी ॥३॥ <br> ऐसें लेकीने बापासी बांधिले कांकण । एका जनार्दनीं केलें पाणिग्रहण ||४||<br> ''' २५२९ '''<br> माये आधी लेक जन्मली। दोघींच्या लग्राची आयती केली ॥<br> शा कोण नोवरा कोण नोवरी। अर्थ पाहतां न कळे निर्धारीं ॥२॥ <br> बापा आधी लेक जन्मला। लग्नाचा सोहळा बापाचा केला ॥३॥ <br> वरात निघाली नोवरा नोवरी । एका जनार्दनी जाहली नवलपरी ।।४।।<br> ''' २५३०''' <br> स्वामीसेवका अबोला। ऐसा जन्मचि अवघा गेला ॥१॥ <br> जन्मवरी जुनें भातें। साधन शिऊं नेदी हातें ॥२॥ <br> काम करूं नेदी हातीं। उसंत नाही अहोराती ॥३॥ <br> श्रद्धेविण अचाट सांगें। ढळो नेदी पुढे मागें ॥४॥ <br> न गणी दिवस मास वरुषी। भागों जातां वहीच पुसी ॥५|| <br> चावा चावीं करूं नेदी। सगळे गिळवी त्रिशुद्धी ॥६॥ <br> जो कां ग्लानी साधन मागें। तेंचि बंधन त्यासी लागे ॥७॥ <br> जो सेवा करी नेटका। त्यासी करूनी सांडी सुडका ।।८।। <br> झोप लागों नेदी काहीं। निजे निज निजवी पाही ॥१॥ <br> एका जनार्दनीं निज सेवा। जीवें ऊरूं नेदी जीवा ॥१०॥ ''' २५३१ ''' <br> गो गोरसातीत स्वानंद माखरेसी। प्रेमें पेहें पाजीन सख्या सोयऱ्यासी ॥१॥ <br> घेई घेई बाळा घोट एक। झणी पायरव होईल कुशली पडे तर्क ॥२॥ <br> दृश्य न दिसे तें काळी अवघे लावी होटी। सद्युक्तीचे शिंपीवरी गिळी तैसें पोटीं ॥३॥ <br> अंतर तृप्त जालें सबाह्य कोंदलें। निज गोडिये गोडपणे तन्मय जालें ॥४॥ <br> सद्गुरू माउली पेहे पाजी अंगी भरला योग । तेणें देह बुद्धी समूळ केला त्याग |५|| <br> पंचभूतांचें अंगुले सुवर्ण हारपलें। माझें माझें म्हणत होते त्या गुणा विसरलें ॥६।। <br> आतीची हारली भूक जालें सुख। निजानंदी पालीं पहुडले स्वात्मसुख ॥७॥ <br> पेहे पाजायाचें मिसें देतसे पुष्टी तुष्टी। एका सामावला जनार्दना पोटी ॥८॥<br> ''' २५३२ '''<br> नयन तान्हेलें पाजावें काई। मना खत झाले फाडू कवण ठायीं ॥ <br> शा ऐसा कोणीहि वैद्य मिळता का परता। सुखरूप काढी मनाची का व्यथा ।।२।। <br> डोळ्याची बाहुली पाहता झडपली। तिसी रक्षा भली केवि करूं ॥३॥ <br> निढळींची अक्षरे चुकी कानामात्रे । शुद्ध त्याहावें कैसे लिहिणारें ||४|| <br> जीवाचीया डोळा पडळ आलें। अंजन सुदले केविं जाय ॥५॥ <br> एका जनार्दनीं जाणे हातवटी। पुण्य घेऊनी कोणी करा भेटी ।।६।।<br> ''' २५३३ '''<br> धरा अधर जाली वोटंगणे काई। जळे मळे तें ध्यायें कवणे ठायी ॥१॥ <br> ऐसा कोण्हीही गुणीया मिळों का निरूता। भूतें धरे धरी आपुलिया सत्ता ।।२।। <br> अनि हिवेला तापात्र कोठे। पवना प्राणु नाही कवण लावी वाटे ॥३।। <br> गगन हारपले पाहावें कवणे ठायी। मन मुखर्जी लागलें शांतीक ते पाही॥४॥ <br> स्वादें जेवणार गिळिला 4 जाणा। चयी सांगावया सांगते कवणा ॥५॥<br> एका जनार्दनीं जाणे एक खुणे। त्यासी भेटी कोणी घ्या एकपणें ॥६||<br> ''' २५३४ '''<br> हे सहजचि थोरावले। पृथ्वी आप तेज झालें। <br> वायु आकाश संचलें । आनंदले सकलही ॥१॥ <br> तें मोहरी येव चक्र । गगनी हा निर्धार । <br> याचा पाहे पां विचार। चैतन्यामाजी ॥ <br> श तेथें वेदासी बोबडी। अनुभवी पैलथडी। <br> एका जनार्दनीं गोडी। नित्य घेतसे ॥३॥<br> ''' २५३५ '''<br> आता आम्ही सहजचि थोर। ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । <br> परब्रह्म स्वयें ॐकार । परात्मा जगदात्मा ॥१॥ <br> आम्ही सहजचि स्वत:सिद्ध । जागृति सुषुप्ति साध्य । <br> तूर्या त्रिसाक्षीणी बोध । अपि अगाध उन्मनीं ।।२।। <br> ते उन्मनी परात्पर । निर्गुण हो निराकार । <br> तूर्या तिचा आकार । एका जनार्द सगुणाकार देह झाला ॥३॥<br> ''' २५३६ '''<br> उन्मनीचा हेलावा। तूर्या त्रिनयनीं दावावा। <br> त्रिगुण तूर्या साठवावा। तें कारण उन्मनीं ।।१।। <br> हार्ती देऊनि बावन कस। भूमंडळी फिरवा भलत्यास। <br> नाहीं लांछन हीनकसास। बाळकांत तेवीं तें ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं हा बोध । उघड बोलिलों सुबोध । <br> अनुभवोनि हा बोध संतचरण धरावे ॥३॥ ''' २५३७ '''<br> नाभिस्थानी ठेवा हृदयकमळी पहावा। द्विदळी अनुभवा एकभाव ।।१।। <br> अर्थमा बिंदु पाहतां प्रकार। होउनी साचार सुखी राहे ॥२॥ <br> प्रणव ओंकारू विचार करितां। बिंदूप तत्त्वतां सर्वगत ॥३।। <br> कुंडलिनी गति सहजचि राहे। सहस्त्रदळी पाहे आत्मरूप ।।४।। <br> भिन्नभिन्न नाई अवचि स्वरूप। पाहतां निजरूप रूप होय ।।५।। <br> तेथें कैंचा विचारू कैंचा पां अनाचारू। एक जनार्दनीं साचारू सवा घर्टी ॥६॥<br> ''' २५३८ '''<br> रात्रंदिवस जप होती साठ घटिका। संख्या त्याची ऐका निरनिराळी ॥१॥ <br> दो घटिका पळे दहा निमिष दोन। प्रथम तें स्थान आधारचक्र ॥२॥ <br> साडेसोळा घटिका दहा पर्ने लेखा। निमिर्षे तीन देखा स्वाधिष्ठानी ॥३॥ <br> दहा पळें देखा घटिका सोडेसोळा असती। मणिन गणती निमिष चार ।।४।। <br> आणिक घटि पळे तितुकींची पाही। अनुहत ठायीं निमिष पांच ॥५<br> पावणेतीन घटिका दहा पळे जाणा। विशुद्धींची गणना निमिष एक ॥६॥ <br> अग्निचक्रावरी पावणे तीन घटिका। दीड पळ देखा निमिष एक ॥७॥<br> पळ आठ घटिका अडिचाची गणती। निमि चवदा असती सहस्त्रदळीं ॥८॥ <br> सहाशे ते सहस्त्र एकवीस होती। जनार्दनप्राप्ति एका उपायें ॥५॥<br> ''' २५३९ ''' <br> आंगुलीवरी आंगुली खेळतसे तान्हुली।<br> पडली तिची साउली। भिन्न माध्यान्ही ॥१॥<br> दिवसांचे पाहणे । पाहतां दिसे लाजिरवाणे । <br> खेळ मांडिला विंदानें । नवल ऐका ॥२॥ <br> बारा सोड घागरी । पाणी नाही थेंबवरी। <br> नाहायासी बैसली नारी। मुक्त केशें ॥३॥ <br> घरधनी उभा ठेला। ते रांजण उचलिला। <br> जाउनी समुद्री बुडाला नवल ऐका ॥४॥ <br> नाहतां नारी उठली। परपरुष भेटली<br> आनंदाने बैसली। निजस्थानी ।।५।। <br> काळे निळे नेसली। जाउनी दारवंटा बैसली <br> एका जनार्दनी देखिला। नवल ऐका ।।६।।<br> ''' २५४० '''<br> जगामध्ये काय हालत । ते दृष्टीसी नाहीं भरत । <br> अचळ असोनि चळस । चंचळ म्हणत आहे मुठीत ॥१॥ <br> कैसे बोटाने दाखवू तुला। सावध होई गुरुच्या मुला। <br> हा शब्द अयोज वेगळा अर्थ जाणे सहस्त्रांत विरळा ॥<br> शा काही नसोनि ते दिसत । नाही म्हणतां सत्य भासत। <br> आकारी आकार लपत । वाउगे जाणत्यासी भासत ।।३।। <br> अहं सोहं कोहं लपाला। उघड दृष्टीरूपा आला ।<br> जगी व्यापक नसोनि व्यापला । एका जनार्दनीं गुरूपुत्र भला ||४|<br> ''' २५४१ '''<br> चक्षुदर्पणी जग हे पहा । जगजीवनी मुरूनी रहा। <br> तूर्या कालिंदि तीथी नाहा। पापपुण्यासी तिळांजुळी वहा ।।१।। <br> डोळ्यांनो सत्य ही गुरूची खूण। आपुलें स्वरूप घ्या ओळखून ॥धृ०॥ <br> तिन्ही अवस्था सांडुनी मागें। अर्ध चंद्राच्या चांदण्यांत वागे। <br> चांदणे ग्रासूनि त्या ठायी जागे। गड उन्मनी झडकरी वेगें।।२।। <br> एवढे ब्रह्मांडफळ ज्या देठी। ते आटले देखण्यांचे पोर्टी। <br> त्यासी पहातां पाठी ना पोर्टी। मीतूंपणाची पडली तुटी ||३|| <br> चहूं शून्याचा निरसी जेणें। शून्य नाहीं तें शून्यपणे। <br> शून्यातीतचि स्वयंभ होणें । शून्य गाळूनि निःशून्यपणे ।।४।। <br> चार सहा दहा बारा सोळा। हा तो आटल्या देखण्याच्या कळा। <br> कळातीत स्वयंभ निराळा। एका जनार्दनी सर्वाग डोळा ॥५॥<br> ''' २५४२ '''<br> एक पंच तीन नवांचे शेवटीं। अठरा हिंपुर्टी जयासाठीं ॥१॥ <br> सात तेरा चौदा घोकितां श्रमले। पंचवीस शिणले परोपरी ।।२।। <br> तेहतिसां आटणी चाळिसां दाटणी। एकुणपन्नासांची कहाणी काय तेथें ॥३।। <br> एका जनार्दनीं एकपणे एक। बावन्नाचा तर्क न चालेचि ॥४॥<br> '''२५४३ '''<br> कान्होबा नवल सांगतों गोष्टी। एक वृक्ष दृष्टी देखिला तयावरी सृष्टी ॥१|| <br> कोडें रे कोडे कान्होबा तुझे कोडें। जाणती जाणती अर्थ पाहतां उघडे ॥धृ०॥ <br> वृक्षारी नाही मूळ वर शेंडा नाही सरळ। बावन शाखा पल्लव पन्न पुष्प भरलें सकळ ॥२॥ <br> एका जनार्दनीं वृक्ष सुढाळ। तयांवरी खेळे एक एकुलते बाळ ||३||<br> ''' २५४४ '''<br> पंचभूते नव्हती जई । तै वृक्ष देखिला भाई। <br> अधोभार्गी शेंडा मूळ पाहो । बरी वेंधली तिसी पाय नाहीं ॥१॥ <br> सांगें तूं आमुचे कोडें कान्होबा सांग तूं आमुचे कोडे। <br> नाहीं तरी जाऊं नको पुढे ॥धृ०।। <br> नवलक्ष जया शाखा। पत्रपुष्पें तेचि रेखा। <br> पंचभूते कोण लेखा। ऐसा वृक्ष देखिला देखा ॥२।। <br> तयावरी एक सीण। तिने खादले त्रिभुवन। <br> शरण एका जनार्दन। हें योगियांचे लक्षण रे ।।३।।<br> ''' २५४५ '''<br> सगुण निर्गुण नोहे वृक्ष। पाहतां नेत्रीं न भासे सादृश्य। <br> देखतां देखत होतो अदृश्य ।।१।। <br> सांग रे कान्होबा हे कोडें। तुझे तुजपाशी केले उघडे । <br> आम्हां न कळे वाडेंकोडें ॥२॥<br> एक मुळी वृक्ष देखिला। द्विशाखां तो शोभला। <br> पाहतां पेंत्र पुष्पें न देखिला ॥३॥ <br> ऐसे वृक्ष अपरंपार । एकाजनार्दनीं करा विचार । <br> मग चुकेल वेरझार ।।४।।<br> ''' २५४६ '''<br> अलक्ष अगोचर म्हणती वृक्ष । तो दृष्टी न दिसे साक्ष। <br> योगी म्हणती पाहिलालक्ष ॥१॥ <br> कान्होबा तुझें कोडें। तुजपुढे केलें उपर्डे । <br> सांगता वेद जाहले वेडे रे ||२|| <br> सहा असा मिळणी। छत्तिसांचे घातले पाणी। <br> तो वृक्ष देखिला नयनी रे ॥३॥ <br> पंचाण्णवाची एक शाख। एका जनार्दनीं वृक्ष देखा। <br> अर्थ पाहतां मोक्ष रेखा रे ॥४॥ ''' २५४७ '''<br> अहं सोहं वृक्षा तो निघाला वोहं । <br> याचा शेंडा नाहीं पा कोठे कोहं ॥१॥ <br> कानोग उघड माझें कोडे <br> बोल बोलतो साबडे । अर्थ करी कां रे निवाडे ॥२<br> शा वृक्ष जाहला मन पवन । तो सहजचि हवन । <br> वृधे वेधलें चराचर गहन रे ।।३।। <br> वृधे भेदिले आकाश। एका जनार्दय निरवकाश । <br> वृक्षचि जाहला अलक्ष रे ।।४।।<br> ''' २५४८ '''<br> नीळवर्ण वृक्ष तो अति दृश्य । पाहतां सावकाश दृष्टी न पडे||१|| <br> मलें में कान्होबा हैं तुझे। लय लक्षा न कळे म्हणती माड़ों आणि तुझें ।।२।। <br> हो वृक्षाची योळख धरा वरी निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान अधिकारी ॥३।। <br> एका जनार्दनीं वृक्ष सगुण निर्गुण। जाहला पुंडलिक कारणें ब्रह्म सनातन ॥४॥<br> '''२५४९ '''<br> वृक्ष व्याला आकाश पाताळ। वृक्षी प्रसवले लोकपाळ। <br> अठ्यांशी सा ऋषिमंडळें ॥१॥ <br> कान्होबा बोलों तुझें कोडें। अर्थ ऐकतां ब्रह्म जोडे। <br> अभक्त होती केवळ रे॥२॥ <br> वृक्षाअंगी पंचभूतें। प्रसवला तत्त्वे निरूतें । <br> अहं सोहं पाहतां तें होतें ।।३।। <br> एका जना पाहिला वृक्ष । गुरूकृपें वोळखिला साक्ष। <br> भेदभाव गेला प्रत्यक्ष रे ।।४।। '''२५५० '''<br> निर्गुण निराकार वृक्ष आकारला । पंचतत्वें व्यापक जाहला ॥१|| <br> कान्होबा हे बोल माझें कोडें । पंचविसांचे ध्यानीं नातुडे रे ॥२॥ <br> साठ ऐशी शोभती शाखा । नवलक्ष पल्लव भाग रे ॥३।। <br> चौऱ्यांयशी लक्षांची मिळणी । वृक्षरूपी एका जनार्दनीं देखा रे ।।४।।<br> ''' 2551'''<br> ॐकार हा वृक्ष विस्तारिला। चतुःशाखें थोर जाहला । <br> पुढें षडंतर शाखें विस्तारअठरांचा तया मोहोर आला ॥१॥ <br> उघडे माझें कोडें । जाणती न जाणती ते वेडे। <br> पडलें विषया सांकडें । तया न कळे हे कोडे रे ।।२।। <br> चौांयशी लक्ष पत्रे असती। सहस्त्र अठ्यायशी पुष्पे शोभती। <br> तेहतीस कोटी फळे लोंबती। ऐशी वृक्षाची अनुपम्य स्थिती रे ॥३॥ <br> आदि मध्य पाहतां न लगे मूळ । एकवीस स्वर्ग सप्त पाताळ । <br> एका जनार्दनीं वृक्ष तो सबळ। उभा विटे समूळ वो ॥४॥ ''' भावार्थ '''<br> ॐकार वृक्ष बहरला तो चार शाखांमध्ये विस्तार पावला.नंतर सहा शास्त्रे निर्माण झाली.अठरा पुराणांचा मोहर फुटला.चौर्यांशी लक्ष प्राण्यांच्या योनींची पालवी फुटली.एक हजार अठ्यांशी पुष्पांचा बहर येऊन वृक्ष शोभायमान झाला.कालांतराने तेहतीस कोटी फळे लोंबू लागली.या अश्वस्थ वृक्षाचे अनुपम स्वरूप नजरेंत भरत होते पण त्याचे मूळ मात्र अगम्य वाटत होते.एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळ यांना व्यापून राहिलेला हा वृक्ष अतिशय सबळ असून पंढरीला विटेवर समचरणीं उभा आहे असे एका जनार्दनीं या अभंगात वर्णन करतात. ''' 2552 '''<br> वृक्ष पहातां परतला आगम। निगमा न कळे दुर्गम । <br> वेदशास्त्रांसी निरूते वर्म।'वृक्ष देखिला विट्ठलनाम॥१॥ <br> माझे सोपें कोडें। कान्होबा करी तूं निवाडे। <br> अर्थ सखोल ब्रह्मा भक्तिभाव तयासि उघडे रे ।।२।। <br> साहांची येथे न चाले मती। चार गुंतले न कळे गती। <br> अभाटीव वर्णिती। ऐशियासी न कळे स्थिती रे ।।३।। <br> चौऱ्यांशी लक्ष भुलले वायां । अयांशी सा भोगिती छाया । <br> तेहतीस कोटी न कळे आयतया। एका जनार्दनीं लागे पायां रे ॥४<br> ''' भावार्थ '''<br> या वृक्षाचे स्वरुप जाणून घेणे आगमा-निगमास दुर्गम (कठिण) वाटले.वेदशास्त्रांना त्याचे रहस्य उलगडून दाखवता येईना.चारी वेद आणि साही शास्त्रे यांची मती कुंठित झाली.चौर्यांशी लक्ष योनितून फिरणारे तेहतीस कोटी मानव या विठ्ठलनाम वृक्षाला पाहून स्तंभित झाले असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं या वृक्षाला आदराने वंदन करतात. '''2553 '''<br> सोपा वृक्ष फळासी आला। विठ्ठलनामें विस्तारला ॥१॥ <br> वेदां न कळे मूळ शास्त्रे भांडती पैं तोंडा ।।२।। <br> पुराणें स्तवितां व्याकुळ जाहलीं। निवांत होऊनियां ठेली ॥३॥ <br> वृक्ष जनार्दन । एका जनार्दनीं विस्तार पूर्ण ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सहज सोपा भक्तीभावाचा हा वृक्ष फळाफुलांनी बहरून आला.विठ्ठलनामाने त्याचा विस्तार झाला.चारी वेदांना या वृक्षाचे मूळ हाती लागेना.साही शास्त्रे वादविवाद करून थकली.याच्या स्वरूपाचे वर्णन करताना अठरा पुराणे नि:शब्द झाली.असे वर्णन करुन एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन नावाचा हा वृक्ष जनमानसांत पूर्ण विस्तार पावला. ''' 2554 '''<br> एक दोन तीन विचार करती। परि न कळे गति त्रिवति ॥1।। <br> त्रिरूप सर्व हा मायेचा पसार। त्रिवर्ग साचार भरले जग ।।२।। <br> त्रिगुणात्मक देह त्रिगुण भार आहे । त्रिमूर्ती सर्व होय कार्यकर्ता ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं त्रिगुणांवेगळा। आहे तो निराळा विटेवरी ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> ब्रह्मा,विष्णू,महेश या त्रिमूर्ती या जगाचे निर्माते असून ते प्रमुख कार्यकर्ते आहेत.मानवी देह सत्व,रज,तम असा त्रिगुणात्मक आहे.सात्विक,राजस,तामस या तीन प्रकारच्या व्यक्तींनी जग व्यपलेले आहे असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात,या त्रिगुणात्मक सृष्टीच्या पलिकडे त्रिगुणांपासून अलग असलेला परब्रह्म परमात्मा पंढरीत विटेवर समचरणी उभा आहे. ''' 2555 '''<br> चार देह चार अवस्था समाधी। कासया उपाधि करिसी बापा ||१|| <br> चार बेद जाण चार युगें प्रमाण । पाचवे विवरण न करी बापा ।।२।। <br> जनार्दनाचा एका चतुर्थ शोधोनी। पांचवे ते स्थानी लीन झाला ॥३॥<br> ''' भावार्थ '''<br> सुक्ष्म, स्थूल,कारण आणि महाकारण हे चार देह,ध्यान,धारणा,समाधी,या अवस्था,सामवेद,ऋग्वेद,यजुर्वेद,अथर्ववेद हे चार वेद या शिवाय ईतर गोष्टींचा विचार करण्याचे कारण नाही. सत्ययुग,त्रेतायुग,द्वापारयुग, कलियुग या चार युगांशिवाय पाचव्या युगाचे स्पष्टीकरण करणे अवघड आहे.जनार्दन स्वामींचा शरणागत एका जनार्दनीं ही चारी युगे शोडून पांचवे स्थानी (विठ्ठलपायीं) लीन झाला. '''2556 '''<br> पंचक पंचकाचा पसारा पांचांचा। खेळ बहुरूपियां पांचापासोनी ॥१|| <br> पृथ्वी आप तेज वायु आकाश जाण। पंचकप्राण मन पांचांमार्जी । <br> इंद्रियपंचक जाण ते पंचक। कर्म ते पंचक जाणे बापा ||३|| <br> धर्म तो पंचक सान ते पंचक। ध्यान ते पंचक जाणे बापा ॥४|| <br> एका एकार्दनीं पंचका वेगळा । पाहे उघडा डोळा विटेवरी ॥५||<br> ''' भावार्थ '''<br> पृथ्वी,जल,अग्नी,वायु,ही पंचमहाभूते एकवटून या सृष्टीची निर्मिती झाली असे आपले धर्मग्रंथ वर्णन करतात.मानवी देहातिल पंच प्राण,अपान,व्यान, उदान,समान हे मनाने व्यापले आहे.पाच ज्ञानेंद्रिय आणि पाच कर्मेंद्रिये असून धर्म,सान,ध्यान ही पंचके मानली जातात.असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, या पंचका पासून वेगळा असा पंढरीचा विठोबा भक्तांसाठी अठ्ठावीस युगे विटेवर समचरण ठेवून उभा आहे. ''' 2557 '''<br> सहा ते भागले वेवादती सदा। सहांची आपदा होती जगीं ।।१।। <br> सहांचे संगती घडतसे कर्म। सहा तो अधर्म करिताती ॥२॥ <br> सहांचे संगती नोहे योगप्राप्ती। होतसे फजिती सहायोगें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सहांच्या वेगळा । सातवा तो आठवो मज वेळोवेळां ॥४||<br> ''' भावार्थ '''<br> सहा शास्त्रांत मतमतांतरे आहेत,हरविशेष हरी गौण (शिवशंकर आणि विष्णु यामध्ये श्रेष्ठ कोण) यासारखे वादविवाद होतात आणि ते थकून जातात.काम,क्रोध,मद,मत्सर,दंभ आणि अहंकार हे सहा सड् रिपू असून त्यांच्या संगतीने अनुचित कर्मे केली जातात.अधर्म घडून येतो.योगप्राप्तीची संधी मिळत नाही.समाजात अपकिर्ती होते.एका जनार्दनीं सांगतात,या सहा शत्रुंपासून वेगळा असा सातवा जो आहे त्याचे सदैव स्मरण करावे. ''' 2558 '''<br> सातवा तो सर्वांठायीं वसे। शंकरादिक ध्याती तया ।।१।। <br> तो सातवा हृदयींआठवा । आठवितां तुटे जन्ममरण ठेवा ॥२॥ <br> सातवा हृदयीं घ्यावा जनीं वनीं पहावा । पाहूनियां ध्यावा भनामाजीं ।।३।। <br> एका जनार्दनीं सातवा वसे मनौं। धन्य तो जनीं पुरूष जाणा ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> शिवशंकर सदोदित ध्यानमग्न होऊन ज्याचे नामस्मरण करतात तो सातवा पुरुषोत्तम ह़दयांत धारण करून त्याचे नित्य स्मरण करावे.त्याच्या पुण्यस्मरणाने जन्ममरणाचे बंधन तुटून पडते.जनीवनी सर्वत्र व्यापून राहिलेल्या या परमेश्वराचे सतत ध्यान करावे.एका जनार्दनीं सांगतात,या सातव्या पुरुषोत्तमाचा ज्याला ध्यास लागतो तो पुरूष धन्य होय. ''' 2559 '''<br> आठवा आठवा वेळोवेळ आठवा । श्रीकृष्ण आठवा वेळोवेळां ॥१॥ <br> कलीमार्जी सोपें आठवा आठवण। पावन तो जन्म आठव्याने ॥२॥ <br> आठवा नामें तरी पांडवा सहाकारी । दुराचारियां मारी आठवा तो॥३॥ <br> एका जनार्दनी आठव्याची आठवण। हृदयी सांठवण करा वेगीं ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> श्रीकृष्ण हा परमात्म्याचा आठवा अवतार असून त्याचे सदोदित स्मरण करावे.कलियुगात जन्म सार्थक करण्याचे सहज सोपे साधन आहे.सदाचारी पांडवांचा सहाय्यक होऊन दुराचारी कौरवांचा विनाश करणार्या या श्रीहरीची ह़दयांत साठवण करावी.त्यामुळे हा मानवी जन्म पावन होतो.असे एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. ''' 2560 '''<br> नववा वसे स्थिररूप । तया नाम बौद्धरूप ॥१॥ <br> संत तया दारी। तिष्ठताती निरंतरीं ॥२॥ <br> पुंडलिकासाठी उभा। धन्य धन्य विठ्ठल शोभा ।।३॥ <br> शोभे चंद्रभागा तीर। गरूड हनुमंत समोर ॥४॥ <br> ऐसा विठ्ठल मनी ध्याऊं। एका जनार्दनीं त्याला पाहूं ।।५।।<br> ''' भावार्थ '''<br> बोधी वृक्षाखाली स्थिर आसन घालून ज्याने मानवी जीवनातील दु:खाचा परिहार करणारे ज्ञान संपादन करून बौध्द धर्माची स्थापना केली तो परमात्म्याचा नववा अवतार मानला जातो.भक्तराज पुंडलिकासाठी समचरण विटेवर ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलाची शोभा अवर्णनीय आहे.चंद्रभागेच्या तीरावर विठ्ठलासमोर गरूड हनुमंत उभे ठाकले आहेत.अशी मनमोहक विठ्ठल मूर्ती मनामध्ये धारण करून त्याचे दर्शन घेण्यासाठी सारे संत तेथे तिष्ठत उभे राहतात असे एका जनार्दनी म्हणतात. ''' 2561'''<br> मूळची एक सांगतों खूण। एक आधी मग दोन। <br> तयापासब चार तीन । व्यापिलें पांचे परिपूर्ण ॥१॥ <br> तें भरूनी असे उरलें। सर्वां ठायीं व्यापियेलें। <br> जी स्थळी सर्व भरलें। शेखीं पाहवां नाहीं उरलें ॥२।। <br> निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान। हेचि जाणती प्रेमखूण। <br> समाधी पावले समाधान । नाहीं उरले भिन्नाभिन्न ।।३।। <br> शरण एका जनार्दनीं । खूण बाणली निजमनीं। <br> व्यापक दिसे तिहीं निभुवनीं । गेला देहभाव विसरूनी ॥४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सर्वांआधी आत्मतत्त्व निर्माण झाले,त्यानंतर परमात्म शक्ती माया रूपाने उदयास आली.पृथ्वी,आकाश, वायू,आप,अग्नी ह्या पंचमहाभूतांनी सर्व व्यापून टाकले. ही पंचभूतात्मक सृष्टी निर्माण झाली.निवृत्ती,ज्ञानेश्वर, सोपानदेव यांना बोध झाला.ज्ञानेश्वरी सारखा काव्यत्मक ग्रंथ निर्माण झाला.आणि ते कृतकृत्य होऊन समाधींत लीन झाले.एका जनार्दनीं म्हणतात,जनार्दन स्वामींच्या कृपेने हे व्यापक तत्व मनांत ठसले आणि सारा देहभाव नाहीसा झाला. '''2562'''<br> एक एक म्हणती सकळ लोक। पाहतां एका एक हरपलें ॥१॥ <br> एकाविण एक गणीत नाहीं देख। ते नित्य वोळख निजी आत्मीया रे ।।२।। <br> त्वंपद असिपद नाहीं। ठायींच्या ठायीं निवोनि पाही ॥३।। <br> सच्चिदानंद तिन्ही नाम माया। सूक्ष्म कारण तेथें भुलू नको वायां ॥४॥ <br> अहं तें मी पण सोहं तें तूंपण । अहं सोहं सांडोनि पाहें निजकानन ॥५॥ <br> एका जनार्दनीं सांडी एकपण। सहज चैतन्य तेथे नाही जन्ममरण ||६||<br> ''' भावार्थ '''<br> एकच आत्मतत्त्व सर्व विश्व व्यापून उरले आहे हे सर्व लोक जाणतात.या आत्मतत्त्वा शिवाय बाकी सर्व केवळ शून्य भासते हे ओळखून या नित्य निज आत्म स्वरूपाची ओळख करून घ्यावी.या आत्मतत्वांत मी तू पणाचा भाव नाही.सत्,चित्,आनंद ही तिन्ही नामे आत्मतत्वा शिवाय केवळ माया समजावी.अहं ही केवळ मीपणाची जाणिव असून सोहं हे तूं पण सुचवते.या मी तू पणाचा त्याग करून परमात्म स्वरुप जाणून घेण्यासाठी अरण्यवास स्विकारावा असे सांगून एका जनार्दनीं सांगतात,चैतन्यमय आत्मतत्वांत जन्ममरणाची वार्ता नसते. '''2563'''<br> लक्ष गांवे तरणी। पृथ्वी व्यापी निज किरणी। <br> तो साक्षी अलिमपणीं। मेबांच्या तेथें ॥१॥ <br> तैसा आत्मा देहीं। म्हणती त्यासी ज्ञान नाहीं। <br> तो व्यापूनी सर्वा ठायीं राहिला असे ॥२॥ <br> सदगुरूमुखींचा विचार। जयासी माला साक्षात्कार । <br> उदेला ज्ञानभास्कर। अहार-तिमिरौं ॥३॥ <br> हिरवा पिवळा । संगे रंग जाला निळा स्फटिक या वेगळा। <br> आत्मा तैसा । तैसी ज्ञानकिल्ली। <br> जयाचे हातां आली । तयाने उगविली अज्ञान कुलुपें ।।५।। <br> एका जनार्दनाचा रंका त्याचे बोधे कळला विवेक। <br> पूर्ण बोधाचा अर्क उदया आला ||६|| ''' भावार्थ '''<br> पृथ्वीवरील असंख्य गांवे आपल्या प्रकाश किरणांनी व्यापून टाकणारा सूर्य जसा सर्वसाक्षी आहे तसा आत्मा सर्व सृष्टी व्यापून राहिला आहे.सद्गुरू कृपेने या ज्ञानाचा साक्षात्कार होऊन अज्ञानाचा अंध:कार लयास जातो.हिरवा आणि पिवळा रंग एकत्र मिसळून निळा रंग दिसतो.स्फटिक मात्र दोन रंगाचे मिश्रण नसून तो स्वयंभू आहे तसा आत्मा.अज्ञानाची कुलपें उघडण्यासाठी सद्गुरु कृपा रुपी ज्ञानकिल्ली हाती लागावी लागते असे सांगून एका जनार्दनीं म्हणतात, सद्गुरू जनार्दन स्वामींच्या ज्ञान बोधाने विवेकरूपी पूर्ण बोधाचा सूर्य उदयास आला. '''2564'''<br> परेहूनी कैसें पश्यंती वोळलें। मध्यमी पणावले सोहंबीज ||१|| <br> वैखरियेसी कैसे प्रगट पैं जालें। न वचे ते बोल एकविध || <br> साक्षात्कारें कैसे निजध्यासा आलें। मननासी फावलें श्रवणद्वारें ॥३॥ <br> सुखासुख तेथें जालीसे आटणी। एका जनार्दनी निजमुद्रा ||४||<br> ''' भावार्थ '''<br> मानवी देहातील आत्मतत्व परमात्म्याचे अंशरूप आहे हे सोहंबीज ( मी परमात्म्याचे अंशरूप आहे हे ज्ञान ) परावाणीतून पश्यंती वाणीत स्फुरले,तेथून मध्यमेत (कंठात) उतरले ) आणि सद्गुरू मुखातून वैखरीवाटे प्रगट झाले.श्रवणाने या गुरुबोधाचा निजध्यास लागला.मननाची अवीट गोडी लागली,सुख दुःखाचा विसर पडला.परमार्थाचे हे रहस्य एका जनार्दनीं या अभंगात सुचवतात. '''2565'''<br> स्वयंप्रकाशामार्जी केले असें स्नान । द्वैतार्थ त्यागून निर्मळ जाहलों ॥१।।<br> सुविरोई वस्त्र गुंडोनि बैसलों । भूतदया ल्यालो विभूती अंगीं ।।२।। <br> चोविसापरतें एक वोळखिले। तेवि उच्चारिलें मूळारंभी ।।३।। <br> आकार हारपला उकार विसरला । मकरातीत केला प्रणव तो || <br> अकर्म सर्व सांडियेल्या चेष्टा । तोचि अपोहिष्ठा केलें कर्म ।।५।। <br> संसारासी तीन ओंजळी घातले पाणी। आत्मत्वालागुनी अर्घ्य दिलें ।।६।। <br> सोहं तो गायत्री जप तो अखंड। बुद्धिज्ञान प्राप्त सर्वकाळ ॥७॥ <br> एका भावें नमन भूतां एकपणीं । एका जनार्दनीं संध्या जाहली ।।8।<br> ''' भावार्थ '''<br> स्वयंप्रज्ञेच्या प्रकांशात शुचिर्भूत होऊन द्वैताचा त्याग केला आणि मनाची मलीनता धुवून टाकली.भूतदयेची विभूती अंगाला लावून वैराग्याचे वस्त्र परिधान केले.चोविस तत्वा- पलिकडील पंचविसावे तत्व ओळखून प्रारंभीच त्या नामाचा उच्चार केला.अकार तो ब्रह्मा,उकार तो विष्णू,मकार तो महेश्वर हे द्वैत हरपले.कर्म आणि अकर्म यांचे सायास सोडून संसाराला तिलांजली दिली.आत्मतत्वाला अर्घ्य देवून सोहंम् या गायत्री मंत्राचा अखंड जप सुरू केल्याने बुध्दीज्ञान प्राप्त झाले.विश्वातील सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी एक आत्मभाव निर्माण झाला.असा पारमार्थिक अनुभव एका जनार्दनीं या अभंगात व्यक्त करतात. '''2566'''<br> झाली संध्या संदेह माझा गेला। आत्माराम हृदयीं शेजें आला ॥धृ०॥ <br> गुरूकृपा निर्मळ भागीरथी। शांति क्षमा यमुना सरस्वती। <br> असीपदें एकत्र जेथें होती। स्वानुभव स्नान मुक्तस्थिती ॥१॥ <br> सद्बुद्धीचे घालूनि शुद्धासन । बरी सद्गुरूची दया परिपूर्ण । <br> शमदम विभूती चर्चुनी जाण । वाचे उच्चारी केशव नारायण ॥२।। <br> बोध पुत्र निर्माण झाला जेव्हां । ममता म्हातारी मरोनि गेली तेव्हां । <br> भक्ति बहीण धाऊनि आली गांवा। आतां संध्या कैशी मी करूं केव्हां ॥३॥ <br> सहज कर्मे झाली ती ब्रह्मार्पण। जन नोहे अवघा हा जनार्दन । <br> ऐसें ऐकतां निवती साधुजन । एका जनार्दनीं बाणिली निज खूण ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> सद्गुरुंची कृपा देह-मनाची मलीनता धुवून टाकणारी निर्मळ भागीरथी आहे.शांति ही मनाला गोपाल कृष्णाच्या रासक्रीडेचा आनंद देणारी यमुना असून क्षमा ही अंतरांत गुप्तपणे वास करणारी सरस्वती आहे.गंगा, यमुना,सरस्वती यांच्या संगमात मनाचा आप-पर भाव विरून जातो.सारे भेदाभेद संपून जातात आणि मन मुक्त झाल्याचा अनुभव येतो.सद्गुरू कृपेने प्राप्त झालेल्या सद्बुद्धीचे आसन घालून,शम-दमाची विभूती (राख) फासून वाचेने केशव नारायणाचा नामजप सुरू केला.त्यायोगे ज्ञानबोध पुत्ररूपाने उदयास आला.ममतेची बंधने तुटून पडली.प्रेमळ भक्तीभाव भगिनी रुपाने भेटीस आला.या भक्तिभावाने मन ईतके आनंदून गेले कीं,नित्यकर्म सहजपणे विरून गेली.जन हाच जनार्दन या सत्याची प्रचिती आली.मनाचा संदेह नाहीसा झाला आणि हृदयांत आत्माराम प्रगटला.हा पारमार्थिक अनुभव या अभंगात एका जनार्दनीं वर्णन करतात. '''2567'''<br> स्थूल देहाचा विचार । हातां आलिया साचार । <br> तेथें देहें अहंकार। विरोनी जाये ||१|| <br> स्थूल ब्रह्मज्ञान नेत्रीं। स्थूलभोग जागृति वैखरी। <br> हे नव्हे मी ऐसा अंतरीं । बोध झाला ।।२।। <br> मग देहें मारितां तोडितां । पूजितां कां गांजितां । <br> नसे हर्षे खेदवार्ता । तया पुरूषा ॥३॥<br> एका जनार्दनीं । लीन झाला संतचरणीं। <br> दर्पणामाजी बिंबोनि । दर्पणातीत ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> स्थळ,काळाने मर्यादित असलेल्या,डोळ्यांना दिसणार्या या स्थूल देहाचा आणि त्यामुळे लाभणार्या नश्वर भोगांचा विचार केला तर या क्षणभंगूर देहाविषयीं वाटणारा अहंकार गळून पडतो. हा स्थूल देह म्हणजे मी नव्हे याचा बोध अंत:करणाला होतो.असा बोध झाला कीं,या देहाची पूजा केली काय किंवा मारले किंवा तोडले काय त्याचा आनंद किंवा खेद करण्याचे कारण नाही.या संत-वचनाचा बोध झाल्याने एका जनार्दनीं संतचरणीं शरणागत होतात.आत्मस्वरूपाचे ज्ञान होऊन देहातीत होतात. '''2568'''<br> ऐसी बाढलिया सद्वासना। तेथें जिराली मनाची कल्पना। <br> इंद्रिये विषय प्राणा। बोध जाला ||१|| <br> लिंग विष्णु स्वप्न कंठस्नान । काल्पनिक भोग जाण। <br> वाचा मध्यमा ऐसी खूण। मिळोनी ठेली त्या पदा ।।२।। <br> तेथें इंद्रिया ऊर्वसी। आलीया सेजेसी। <br> जयाचिया मानसीं। काम नुठी ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं बोध ।अवघा झाला ब्रह्मानंद । <br> लिंग देहाचा खेद । वस्तु जाला ॥४॥<br> ''' भावार्थ '''<br> जेव्हां साधकाला आत्मबोध होतो तेव्हां सद्वासना वाढतात आणि मनातील तर्क-वितर्क,कल्पना लयास जाऊन इंद्रिये,त्यांचे विषय,यांचा बोध होतो.देहाचे सारे भोग काल्पनिक वाटू लागतात.सद्गुरू वचनाची खूण मनाला पटते.ऊर्वशी सारख्या अप्सरेच्या कामविलासाने सुध्दां मनांत कामवासनेचा उद्भव होत नाही.एका जनार्दनीं म्हणतात,सद्गुरू वचनाचा असा बोध झाला कीं,लिंग देहाचा खेद होत नाही आणि ब्रह्मानंदाचा अनुभव येतो. '''2569'''<br> आतां कारण जें अज्ञान । तेंही गेलें घोसरोन । <br> बोधाचे आसन। बैसलें तेथें ।।१।। <br> कारण रूप सुषुप्ति। आनंद भास हृदयीं प्राप्ती । <br> या समस्ताची वस्ती। वस्तु झाली ।।२।। <br> ऐसा असोन वोहोट झाला । ज्ञानरसे भरला । <br> मग सर्वाठायी देखिला । आत्मबोध ।।३।। <br> एका जनार्दनीं आत्म्याची भेटी । तेथें उडाली त्रिगुण त्रिपुटी । <br> मग बोधासी राहटी। जेथें तेथें ।।४।।<br> ''' भावार्थ '''<br> साधकाला आत्मबोध होऊन त्याची देहबुध्दी (अज्ञान) नाहिसे होते.बोधाचे आसनावर सुषुप्तिची प्राप्ती होवून अंतरांत ज्ञानरसाचा आनंद दाटून येतो.सर्व चराचरांत हेच आत्मतत्व व्यापून राहिले आहे याची खात्री पटते.एका जनार्दनीं म्हणतात,या आत्मबोधाची सत्यता प्रत्ययास आली कीं,सत्व,रज,तमोगुणाची त्रिपुटी लोप पावते आणि एकच परमात्मा सगुण आणि निर्गुण स्वरुपांत प्रगट होतो. === '''महाकारण देह''' === '''2570'''<br> महाकारण जे देहज्ञान । त्याचाही साक्षी आत्मा आपण। <br> जैसा सेजे ये आंबा मुरोन । तैसा तो जाण ॥१॥ <br> ऐशी मुराली तुर्या अवस्था। मग साक्षी जाला परीता। <br> तो मुरोनि वस्तुता। वस्तु जाला ॥२॥ <br> ऐशी विवेकाची राबणूक । विवेक आत्मा वोळख। <br> एका जनार्दनीं परम सुख । प्राप्त जालें ॥३॥ <br> ''' भावार्थ '''<br> महाकारण देहज्ञान साधकाला तुर्या अवस्थेत प्राप्त होते.पाडाला आलेला अंबा अढींत घालून मुरवला कीं,जसा रसरशीत मधूर होतो तसा साधक तुर्या अवस्थेत आत्मरुपाने सर्वसाक्षी होतो.एका जनार्दनीं सुचवतात, ही विवेकाची जाण आली कीं,परमोच्च आत्मसुख अनुभवास येते. === ''' नवविधा भक्ति ''' === ''' 2571 ''' नवविधा भक्ति नव आचरती । त्याची नामकीर्ति सांगू आतां ॥१|| <br> एक एक नाम पठता प्रात:काळी। पापा होय होळी क्षणमात्रे ।। २।। <br> श्रवणें परीक्षिती तरला भूपती। सात दिवसां मुक्ति जाली तया ।।३।। <br> महाभागवत श्रवण करूनी। सर्वांगाचे कान केले तेणे ॥४॥ <br> श्री शुक आपण करूनी कीर्तन । उद्धरिला जाण परीक्षिती ।।५।। <br> हरिनाम घोषे गर्जे तो प्रल्हाद स्वानंदे प्रबोध जाला त्यासी ॥६॥ <br> स्तंभी अवतार हरि प्रगटला। दैत्य विदारिला तयालागीं ।।७।। <br> पादसेवनाचा महिमा स्वयें जाणे रमा। प्रिय पुरूषोत्तमा जाली तेणें ॥८॥ <br> हरी पदांबुज सुकुमार कोवळे । तेथें करकमळे अखंडित ।।९।। <br> गाईचिया मागे श्रीकृष्ण पाउलें। उध्दवे घातले दंडवत ॥१०॥ <br> करूनी वंदन घाली लोटांगण। स्वानंदें निमग्न जाला तेणें ।।११।। <br> दास्यत्वे मारूती अर्चे देहस्थिती।सीताशुद्धी कीर्ति केली तेणें ।।१२।। <br> सेव्य सेवक भाव जाणे तो मारूती। स्वामी सीतापती संतोषला ॥१३।। <br> सख्यत्व स्वजाति सोयरा श्रीपति। सर्वभावें प्रीति अर्जुनासी ।।१४।। <br> उपदेशिली गीता सुखी केलें पार्था । जन्ममरण वार्ता खुंटविली ॥१५।। <br> आत्मनिवेदन करूनियां बळी । जाला वनमाळी द्वारपाळ ।।१६॥ <br> विट पाऊल भूमी घेऊनी दान । याचक आपण स्वयें जाला ||१७|| <br> नवविधाभक्ति नवजणे केली । पूर्ण प्राप्ती जाली तयालार्गी ॥१८॥ <br> एका जनार्दनीं आत्मनिवेदन। भक्ति दुजेंपण उरलें नाहीं ।।१९।।<br> ''' भावार्थ '''<br> या अभंगात एका जनार्दनीं नवविधा भक्तिचे श्रद्धेने आचरण करून अविनाशी पद प्राप्त करून घेणाऱ्या नऊ भक्तांची नामकिर्ति वर्णन करून सांगत आहेत.प्रभातकाळी या भक्तांचे पुण्यस्मरण केल्याने महापातकांची होळी होते. ''' २५७२ ''' <br> हरिकथा श्रवण परीक्षिती सुजाण ऐकतां आपण अंगें होये। <br> होय न होय ऐसा संशय नाही पूर्णत्व राहे। <br> राहिले गेले देह ज्याचा तो नेणें देहींच विदेहीं होये। <br> श्रवण समाधी नीच नवा आनंद ब्रह्माहस्मि न साहे राया ।।१।। <br> नवविधा भक्ति नवविधा व्यक्ति अवघिया एकची प्राप्ती। <br> एका जनार्दनीं अखंडता मुक्तीची फिटे भ्रांति राया ।।धृ०।। <br> हरीच्या कीर्तनें शुक आणि नारद छेदिती । <br> अभिमानाचा कंदु । गातां पैं नाचतां अखंड पैं उल्हास कीर्तनीं प्रेमाल्हादू । <br> हरिनाम गजर स्वानंदे हंबरे जितिला पायेचा बाधू। <br> श्रोता वक्ता स्वयें सुखरूप जाला वोसंडला ब्रह्मानंदु राया ॥२॥<br> हरीचेनि स्मरणे इंद्व दुःख नाही हे भक्ति प्रल्हादा ठायीं। <br> कृतांत कोपलिया रोमही वक्र नोहे मनी निर्भयता निज देहीं। <br> अग्नि विष आप नेदी त्या संताप न तुटे शखाच घाई ।<br> परिपूर्ण जाला देह विदेह दोन्ही नाहीं रया।।३।। <br> हरिचरणामृत गोड मायेसी उटी चाड लाहे जाली रमा। <br> चरणद्वय भजतां मुकली द्वंद्वभावा म्हणोनि पढिये पुरुषोत्तमा। <br> हरिपदा लागली शिळा उद्धरली अगाध चरणमहिमा। <br> चरणीं विनटोनी हरिपदा पावली परि चरण न सोडी रया ॥४॥ <br> शिव शिव यजिजे हे वेदांचे वचन पृथुराया बाणले पूर्ण । <br> पूज्यपूजक भाव सांडोनी सद्भावे करी पूजन।<br> देवी देव दाटला भक्त प्रेमें आटला मुख्य हे पूजेंचे विधान । <br> त्रिगुण निपुटीं छेदुनियां पूजेमाजी समाधान रया ॥५॥ <br> हरिचरण रज रेणू बंदूनिया पावन जाला अक्रूर । <br> पावनपणे प्रेमें वोसंडे तेणे वंदी श्वानसुकर । <br> वृक्ष वल्ली तृणा घाली लोटांगण घाली हरिस्वरूप चराचर रया ।।६।। <br> जीव जायो जिणें परि वचन नुलंघणे सेवेचा मुख्य हा हेतु । <br> या सेवा विनटोनि सर्वस्वं भजोनि दास्य उदय हनुमंतु । <br> शस्त्राचेनि बळे न तुटे न बुडे न जळे देहीं असोनि देहातीतु । <br> जन्ममरण होळी कासे भाले बळी भजनें मुक्त कपिनाथु रया।।७।। <br> सख्यत्वे परपार पावला अर्जुन त्यासी न पुसत दे ब्रह्मज्ञान।<br> स्वर्गाची खणखण बाणाची सणसण उपदेशा तेंचि स्थान । <br> युद्धाचिये संधी लाविली समा कल्पांती न मोडे जाण। <br> निज सख्य दोघां आलिंगन पडिलें भिन्नपणे अभिन्न रया ||८| <br> बळी दानदीक्षा कैसी जीवें देउनी सर्वस्वेंसी निजबळे बांधी देवासी। <br> अनंत अपरंपार त्रिविक्रम सभा आकळिला हषीकेशी। <br> हृदयींचा हृदयस्थ आकळितां तंव देवची होय सर्वस्वेंसी। <br> यापरि सर्व देवासी अर्पनी घरीदारी नांदें देवेशी रया ॥९॥ <br> भक्ति हैं अखंड अधिकाराचे तोंड खंडोनि के नवखंड। <br> एकएका खंडें एक एक तरला बोलणें हें वितंड। <br> अखंडता जंव साधिली नाही तंव मुर म्हणणे हे पाषांड । <br> बद्धता मुक्तता दोन्ही नाही ब्रह्मत्व नुरे ब्रह्मांड रया ।।१०।। <br> सहज स्वरूपस्थित तया नांव भक्ति नवविधा भक्ति भासती। <br> ऐसी भक्तिप्रति अंगें रावे मुक्ति दास्य करी अहोराती।<br> दासीसी अनुसरणे हे तंव लाजिरवाणे मूर्ख ते मुक्ति मागती। <br> एकाजनार्दनीं एकविधा भक्ति।<br> चारी मुक्ति मुक्ति होती रया ॥११||<br> === '''सार''' === '''२५७३'''<br> वेदामाजी ओंकार सार । <br> शाकासार वेदान्त ।।॥<br> शास्त्र मंत्रामाजी गायत्री सार। <br> तीर्थ सारामाजी सार गुरूचरणी ।।२।। <br> ज्ञान सार ध्यान सार। <br> नाम सार सारामाजी ।।३।। <br> व्रतामाजी एकादशी सार । <br> द्वादशी सार साधनीं ॥४॥ <br> पूजेमार्जी ब्राह्मण सार। <br> सत्य सार तपामाजीं ।।५।। <br> दानामाजी अन्नदान सार। <br> कीर्तन सार कलियुगी ॥६॥ <br> जनामाजी संत भजन सार। <br> विद्या सार विनीतता ॥७॥ <br> जिल उपस्थ जय सार। <br> भोग सार शांतिसुख ।।८।। <br> सुखामा| ब्रह्मसुखसार । <br> दुःख सार देहबुद्धी ॥ <br> एका जनार्दनी एका सार । <br> सर्व सार आत्मज्ञान ॥१०॥<br> === '''उपदेश कलिप्रभाव ''' === '''2574''' <br> येऊनि नरदेही वायां जाय। नेणें संतसंग कांही उपाय ॥१।। <br> कली वाढलासे अधमब्राह्मण सांडिती आपुलें कर्म ॥२॥ <br> शुद्ध याति असोनि चित्त। सदा नीचाश्रय करीत ।।३।। <br> देवपूजा नेणे कर्म। न घडे मानसंध्या धर्म ॥४॥ <br> ऐसा कलीचा महिमा। कोणी न करी कर्माकर्म ।।५।। <br> एका जनार्दनी शरण। घडो संतसेवा जाण ॥६॥<br> '''भावार्थ ''' <br> '''2575 '''<br> मंत्रतंत्रांची कथा कोण। गाइत्री मंत्र विकिती ब्राह्मण ।।१।। <br> ऐसा कलीमाजी अधर्म ।करिताती नानाकर्मे ॥२॥ <br> वेदशास्त्री नाहीं चाड। वायां करिती बडबड ।।३।। <br> एका जनार्दनीं धर्म । अवघा कलीमाजी अधर्म ॥४॥<br> '''2576'''<br> कलीमाजी नोहे अनुष्ठान । कलीमाजी नोहे हवन । <br> कलीमाजी नोहे पठण । नोहे साधन मंत्राचे ।।१।। <br> नोहे योगयागविधी। नसती अंगी ये उपाधी। <br> वाढतसे भेदबुद्धी। नोहे सिद्धी कोणती ॥२॥ <br> न चले कर्माचे आचरण । विधिनिषेदाचें महिमान । <br> लोपली तीथे जाण। देवप्रतिमा पाषाण ||३|| <br> नठाके कोणाचा कोठे भाव अवघा लटिका वेवसाव। <br> एका जनार्दनीं भेव । जेथें तेथें वसतसे ॥४॥<br> '''२५७७''' <br> कोणासी न कळे अवघे जहाले मूढ । म्हणती हे गूढ वायां शास्त्र ।।१।। <br> आपुलाला धर्म नाचरती जनीं। अपीक धरणी पीक न होय ॥२॥ <br> अनावृष्टि मेघ न पडे निर्धार । ऐसा अनाचार कलीमाजी ॥३।। <br> एका जनार्दनीं नीचाचा स्वभाव । न कळे तया भाव कोण कैसा ||४||<br> '''२५७८'''<br> पंडित शास्त्री होती नीच याती। त्यांचे ऐकताती नीति ते धर्म ॥१|| <br> शा स्वमुखें ब्राह्मण न करती अध्ययन। होती भ्रष्ट जाण मद्यपी ते ॥२॥ <br> नीचाचे सेवक करती घरोघरीं। श्वानाचिये परी पोट भरती ।।३।। <br> एका जनार्दनीं आपुला स्वधर्म । सानियां वर्म होती मूढ ।।४।।<br> '''२५७९''' <br> या पोटाकारणें न करावें तें करिती। <br> वेद ते विकिती थोर याती ।।१।। <br> नीचासी शब्दज्ञान सांगती ब्राह्मण। <br> ऐकती ब्रह्मज्ञान त्यांचे मखें ।।२।। <br> श्रेष्ठवर्ण होउनी नीचकर्म करिती।<br> कांहीं न ते भीती पुण्यपापा ।।३।। <br> एका जनार्दनी सांडोनि आचार । <br> करिती पामर नानामतें ॥४॥<br> '''२५८०'''<br> कलियुगामाजी थोर जाले पाषांड । <br> पोटासाठी संत जाले उदंड ॥१।। <br> नाहीं विश्वास संतदया मानसीं। <br> बोलती वायांविण सौरस अवघा उपहासी ।।२।। <br> वेद पठण शास्त्रे संभाषे पुराणमत । <br> अवघे बोधोनि ठेविती बोलती वाचाळ मत्त ।।३।। <br> देव भजन संतपूजन तीर्थ महिमान न कळे मूढा। <br> ऐसें कलियुगी जाले जाणत जाणत दगडा ।।४।। <br> एका जनार्दनीं काया वाचा राम जपा। <br> सो हे साधन तेणे नाहे पुण्यपापा ।।५।<br> '''२५८१'''<br> अल्प ते आयुष्य धन कलीं। <br> मर्यादा हे केली संतजनीं ॥१॥ <br> जनमय प्राण न घडे साधन । <br> नोहे तीर्थाटन व्रत तप ।।२।। <br> असत्याचे गृह भरले भांडार। <br> अवघा अनाचार शुद्धबद्ध ॥३॥<br> एका जनार्दनी म्हणोनि येते कींव। <br> बुडताती सर्व महाडोहीं ॥४॥<br> '''२५८२'''<br> कोण मानील हा नामाचा विश्वास । <br> कोण होईल उदास सर्वभावें ॥१॥ <br> कलियुगा- माजी अभाविक जन । <br> करती उच्छेदन भक्तिपंथा ।।<br> शा नानापरीची मते नसती दाविती। <br> नानामंत्र जपती अविधीनें ।।३।। <br> एका जनार्दनीं पातकाची राशी । <br> नाम अहर्निशीं न जपती ॥४॥<br> '''२५८३'''<br> वंदूं अभाविक जन। ऐकावें साधन पावन । <br> कलियुगीं अज्ञान । अभाविक पैंहोती ॥१॥ <br> न कळे श्रुती वेदशास्त्र । पुराण न कळे पवित्र । <br> जान ध्यान गायत्री मंत्र। जप तप राहिलें ॥<br> शा यज्ञ यागादिक दान। कोणां न कळे महिमान। <br> अवघे जाहल अज्ञान । न कळे कांहीं ॥३॥ <br> लोपले मंत्र औषध । गाईस न निघे दुग्ध। <br> पतिव्रता ज्या शुद्ध । व्यभिचार करिती ॥धा<br> ऐसियाने करावें काय। तिहीं ध्यावें विट्ठल पाय। <br> एका जनार्दनीं ध्याय। विठ्ठल नाम आवडी ॥५॥<br> === '''वेषधाऱ्याच्या भावना''' === '''२५८४''' <br> कलिमार्जी दैवतें उघड दिसती फार। नारळ आणि शेंदूर यांचा भडिमार ॥१॥<br> लटिका देव लटिका भक्त लटिके सर्व वाव । सात धान्याचे धपाटे मागती काय त्यांचा बडिवार ।।२।। <br> तेल रांधा मागती मलीदा वरती काजळ कुंकू। फजीतखार एम देव तयाचे तोडावर धुंकू ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं सर्वभावे सोपा पंढरीराव। तया सांडोनि कोण पुसे या देवांची कासया माव॥४॥<br> '''२५८५''' <br> भक्त रागेला तवकें। देव फोडोनि केले कुटकें ।।१।। <br> कटकट मूर्ति मागुती करा। मेण लावुनी मूर्ति जडा॥२।। <br> न तुटे न जळे काही न मोडे। त्या देवाचे केले तुकडे ।।३।। <br> रांडवा म्हणती आगे आई। कैसा देव फोडिला बाई॥४।। <br> जवळींच शुद्ध असतां देवा। भक्तांसी पडिला सदेवो ॥५॥ <br> शाळीग्राम शुद्ध शिळा हारपलीया उपवास सोळा ।।६।। <br> चवदा गांींचा बांधिला दोरा। तोहि अनंत नेला चोरा ॥७॥ <br> अनंतासी अंतु आला। भक्ता तेथे खेदु जाहला ।।८।। <br> एका जनार्दनी भावो। नाहीं तंव कैंचा देवो ।।९।।<br> '''२५८६'''<br> देव म्हणती मेसाबाई। पूजा अर्चा करिती पाही ।।१।। <br> नैवेद्य वहाती नारळ। अवधा करिती गोंधळ ॥२॥ <br> बळेंचि मेंढरे बोकड मारिती। सुकी रोटी तया म्हणती ।।३।। <br> बळेंचि आणिताती अंगा। नाचताती शिमगी सोंगा ॥४॥ <br> सकळ देवांचा देव। विसरती तया अहंभाव ॥५।। <br> एका जनार्दनीं ऐसा देव । येथं कैसा आमुचा भाव ।।६।।<br> '''२५८७''' <br> प्रेमें पूजी मेसाबाई। सांडोनियां विठाबाई ।।१।। <br> काय देईल ती वोंगळा । सदा खाय अमंगळा ।।२॥ <br> आपुलीये इच्छेसाठीं। मारी जीव लक्ष कोटी ।।३॥ <br> तैसी नोहे विठाबाई। सर्व दीनाची ती आई॥४॥ <br> न सांडीची विठाबाई। एका जनार्दना पाहीं ।।५।।<br> '''२५८८''' <br> सांडोनिया विठाबाई। कां रे पूजितां मेसाई॥१॥ <br> विठाबाई माझी माता। चरणों लागो इचे आतां ॥२॥ <br> अरे जोगाई तुकाई। इजपुढे बापुड्या काई॥३॥ <br> एका जनार्दनी माइश आई। तिहीं लोकीं तिची साई॥४॥<br> '''२५८९''' <br> आलों ऐकोनी खंडोबाची थोरी। वाधा होऊनि मज मागा म्हणती वारी ।।१।। <br> ठकलों ठकलों वाउगा सीण। थारी मागतां पोट न भरे जाण ॥२॥ <br> सदा वागवी कोटंबा आणि झेंडा। भेटवा मज पंढरीरावो॥४॥<br> रांडापर्पोरें त्यजिली जालों काळतोंडा॥३॥ <br> गेले दोनी ठाव आतां कोर्ट उरला वाव । एका जनार्दनों<br> '''२५९०'''<br> पूजिती खंडेराव पतर भरिती। विठ्ठल विठ्ठल न म्हणती अभागी ते ॥१।। <br> लावूनिभंडार दिवटा घेती हाती। विठ्ठल म्हणतां लाजती पापमती ।।२।। <br> ऐसियासी भाव सांगावा तो कवण। एका जनार्दनी काया वाचा शरण ॥३॥<br> '''२५९१''' <br> फजितीचे देव मागती पुटीरोटी। आपणासाठी जगा पीडिती काळतोंडे मोठी ॥१॥<br> नको तया देवा आठव मजसी । विठ्ठल मानसीं आम्ही ध्याऊं ॥२॥ <br> अविचारी देव अविचारी भक्त । देवाकारणे मारिती पशुधात ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं जळो जळो ऐसा देव तो भांड। विठ्ठल विठ्ठल न म्हणे त्याचे काळे तोंड ।।४।।<br> '''२५९२''' <br> म्हणती देव मोठे मोठे। पूजिताती दगडगोटे ।।१।। <br> कष्ट नेणती भोगिती। वहा दगडातें म्हणती ।।२।। <br> जीत जीवा करूनि वध। दगडा दाविती नैवेद्य ।।३।। <br> रांडापोरें मेळ जाला। एक म्हणती देव आला ||४|| <br> नाक घासूनी गव्हार । देवा म्हणती गुन्हेगार ।।५।। <br> एका जनार्दनीं म्हणे। जन भुलले मूर्खपणें ॥६।।<br> '''२५९३''' <br> पाषाणाची करूनि मूर्ति। स्थापना करिती द्विजमुखें ।।१।। <br> शा तयां म्हणताती देव । विसरूनी देवाधिदेव ।।२।। <br> मारिती पशूच्या दावणी। सुरापाणी आल्हाद जयां ।।३।। <br> आमुचा देव म्हणती भोळा। पहा सकळां पावतसे ॥४॥ <br> ऐशा देवा देव न म्हणे कोणीही। एका विनवी जनार्दनीं ॥५॥<br> ''' २५९४''' <br> प्रतिमेचा देव केला। काय जाणे ती अबला ।।१।। <br> शा नवस करिती देवासी। म्हणती पुत्र देई वो मजसी ॥२।। <br> न कळेचि मूढा वर्म। कैसे जाहालेंसें कर्म ।।३॥ <br> प्रतिमा केलीसे आपण । तेथें कैंचें देवपण ।।४।। <br> देव खोटा नवस खोटा। एका जनार्दनीं रडती पोटा ।।५।।<br> '''२५९५''' <br> देव दगडाचा भक्त तो मेणाचा। ऐका दोहींचा विचार कैसा॥१॥ <br> खरेपणा नाहीं देवाचे ते ठायी। भक्त अभाविक पाहीं दोन्ही एक ।।२।। <br> एका जनार्दनीं ऐसें देवभक्तपण। निलाजरे जाण उभयतां ।।३।।<br> '''२५९६''' <br> करूनि नवस मागती ते पुन । परी तो अपवित्र होय पुढे ।।१।। <br> नासोनियां धर्म करी वेडेचार । भोगिती अघोर पापमती ।।२।। <br> शा सदा सर्वकाळ निंदावे सज्जन। काया परद्रव्या ।।३।। <br> परनारी देखतां सुख वाटे मनीं । भोगी वित्त हानी पाप जोडे ।।४।। <br> ऐसिया पामरा दंड तो कोण । तयाचे वदन कृष्णवर्ण ।।५।। <br> एका जनार्दनीं नवसाचे फळ। कुळी झाला बाळ बुडवणा ||६||<br> '''२५९७''' <br> जयाचेनि तुटे भवबंधन । तयासी जाण विसरती ।।१।। <br> करिती आणिकांची सेवा। ऐसे ते अभागी निर्देवा ।।२।। <br> मुळीच नाहीं देवपण । तेथें करिती जप ध्यान ||३|| <br> विसरूनी खन्या देवासी। भुलले आपुल्या मानसी ।।४।। <br> सत्य सत्य बुडती जनीं । एका शरण जनार्दनीं ॥५॥<br> '''२५९८''' <br> वोस घर वस्तीस काहा। तैसें देवा कोण पुसे ||१|| <br> सांडोनियां पंढरीराणा। वोस राना कोण धांवे ॥२।। <br> घेती मांसाचे अवदान । देवपण कैंचें तेथें ।।३॥ <br> ऐसिया देवासी पूजणें। एका जनार्दनी खोटें जिणें ।।४।।<br> '''२५९९''' <br> येउनी नरदेहा भूतातें पूजिती। परमात्मा नेणती महामूर्ख ||१|| <br> दगडाच्या देवासेंदुराचा भार । दाविती वडिवार पूजनाचा ।।२।। <br> रांडापोरे घेती नवसाची यगाड़। नुगये लिगाड तयाचेनि ।।३॥ <br> आपण बुडती देवा बुडविती। अंतकाळी होती दैन्यवाणं ।।४।। <br> एका जनार्दनी ऐसिया देवा । जो पूजी गाढवासम होय ||५||<br> '''२६००'''<br> भजन चालिले उफराटें। कवण जाणे खरे खोटें ||१|| <br> जवळी अमतां देव । भक्तां उपजला संदेह ।।२।। <br> सचेतन तुळशी तोडा। वाहाती अचेतन दगडा ।।३।। <br> बेला केली ताडातोडी। लिंगा लाखोली रोकडी ।।४।। <br> अग्निहोत्रीचा सुकाळ । शमी पिंपळासी काळ ।।५।। <br> तिन्ही देव पिंपळांत । अमिहोत्री केला घात ।।६।। <br> मुख बांधोनी बोकड मारा। म्हणती सोमयाग करा ॥७॥<br> चवदा गांठींचा अनंत दोरी। तो प्रत्यक्ष नेला चोरी ।।८।। <br>' शालिग्राम शुद्ध शिळा। हारपलीया उपवास सोळा ।।९।। <br> एका जनार्दनीं एक भाव । कुभाषिका कैंचा देव ।।१०।।<br> '''२६०१''' <br> प्रतिमा देव ऐसा ज्याचा भाव । न करी निर्वाहो अंगों अंगी ||१|| <br> असतां सर्वत्र बाहेरी अंतरीं। संतुष्टा भीतरी म्हणे देव ।।२।। <br> तेचि ते द्वारका तेचि हे पंढरी। सर्वत्र न धरी तोचि भाव ॥३॥ <br> तीर्थयात्रा करी देव असे क्षेत्रीं। येर काय सर्वत्री बोस पडलें ।।४।। <br> पुण्य क्षेत्रीं पुण्य अन्य क्षेत्रीं पाप। नवल संताप कल्पनेचा ॥५।। <br> एका जनार्दनी स्वत:सिद्ध अस । नाथिलेची पिसे मत वाद ।।६।। <br> '''२६०२''' <br> देव देही आहे सर्व ते म्हणती। जाणतिया न कळे गती देव नेणे ।।१।। <br> ऐसे ते भुलले देवा विसरले। तपताती वहिले करूनी कष्ट ।।२।। <br> देवाची ती भेटी नाहीं जाहली तया। शिणताती वायां कर्महीन ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं जवळी असानी देव । कल्पनेनें वाव केला मनें ॥४॥<br> ''' २६०३ '''<br> सर्वात्मक भरला देवो । तेथें न ठेविती भावो ।।१।। <br> ऐशी भुलली कर्मासी। आचरती ती दोषासी ।।२।। <br> शा सर्व ठायी व्यापक हरी। कोण द्वेषी कोण वैरी ॥३॥ <br> ऐसे अभागी ते हीन । भोगिताती जन्मपतन ॥४॥ <br> नको ऐसें ब्रह्मज्ञान । एका जनार्दनीं शरण ||५||<br> '''२६०४''' <br> देव सर्वाठायीं वसे। परि न दिसे अभाविकां ।।१।।<br> शा जळी स्थळी पाषाणी भरला । रिता ठाव कोठे उरला ॥२॥ <br> जिकडे पाहे तिकडे देव । अभाविकां दिसे वाव ।।३।। <br> एका जनार्दनी नाहीं भाव । तंव तया न दिसे देव ॥४॥<br> '''२६०५'''<br> लटिक्या भावाचें। देवपण नाहीं साचें ।।१।। <br> भाव नाहीं जेथें अंर्गी। देव पाहतां न दिसे जगीं ॥२॥ <br> सर्व काळ मनीं कुभाव। जैसा पाहे तैसा देव ।।३। <br> लटिकी भंड फजिती । एका जनार्दनी निशिती ॥४॥<br> '''२६०६'''<br> देही असोनियां देव । वाउगा करिती संदेहो ॥१॥ <br> जाय देवळासी स्वयें। मी आशा दुसरी वाहे ।।२।। <br> बैसोनी कीर्तनी। लक्ष लावी सदां धनीं ॥३॥ <br> करूं जाय तीर्थयात्रा। गोविले मन विचारा ॥४ा <br> ऐशियासी न भेटे देव । एका जनार्दनीं नाहीं भाव ।।५।।<br> '''२६०७'''<br> ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथें नाहीं दोष गुण ॥१॥ <br> पराचा देखती जे दोष । तेचि दोषी महादोषी ।।२। <br> ब्रह्मीं नाहीं दोष गुण। पाहती ते मूर्ख जाण ॥३॥ <br> जे गुणदोषी देखती । एका जनार्दनीं नाडती।।४।।<br> '''२६०८''' <br> मी तेचि माझी प्रतिमा । तेथें नाहीं आन धर्मा ॥१॥ <br> तेथे असे माझा वास । नको भेद आणि सायास ।।२।। <br> कलियुगी प्रतिमेपरतें। आसना साधन नाहीं निरूतें ॥३॥ <br> एका जनार्दनीं शरण। दोन्ही रूपं देव आपण ॥४॥ <br> === '''ब्राह्मण''' === '''२६०९''' <br> स्नानसंध्या शौचाचार । स्वधर्म नावडे साचार ।।१।। <br> कनकफळ नाम गोमटें। बाहेर आंत दिसे कांटे ।।२।। <br> शरीर श्वेत निर्नासिक । तोंडाळ ओढाळ पतिनिंदक ॥३॥ <br> ऐशी आचारहीन बापुडीं। एका जनार्दनी न धरी जोडी ॥४॥<br> '''२६१०''' <br> सुंदर विभूती लावी अंगी। मिरवी जगीं भूषण ।।१।। <br> घालूनियां गळां माळा । वागवी गवाळा वोंगळ ।।२।। <br> नेणे कधी योगयाग । दावी सोंग भाविकां ।।३।। <br> एका जनार्दनीं भाव । नाहीं तेथें कदा देव ॥४॥<br> '''२६११''' <br> द्रव्याचिया लोभे। तीर्थामध्ये राहती उभे ।।१।। <br> सांगती संकल्प ब्राह्मण। तेणें निर्फल तीर्थ जाण ॥२॥ <br> संकल्पाने नाड। उभयतां ते द्वाड।।३।। <br> संकल्पाविरहित धन। एका जनार्दनीं पावन ।।४।।<br> नवल दंभाचे कौतुक। अग्नहोत्री म्हणती याज्ञिक ||5।।<br> मंत्रतंत्राची कथा कोण । मुख्य गायत्री विकिती ब्राह्मण ।।6।।<br> आम्ही स्वधर्मनिष्ठ पावन । दंभे म्हणती आपणा जाण ।।7।। <br> दांभिकांची भक्ति वाव । एका जनार्दनीं नाहीं ठाव ।।8।।<br> '''२६१३''' <br> वेदाचिया बोला कर्मातें गोविला । परी नाहीं भजला संतालार्गी ।।१।। <br> शा घोकूनियां वेद द्वैत नवजाय। वाउगाची श्रम तया ॥२॥ <br> तया अद्वैताच्या वाटां जाय तो करंटा। शीण तो अव्हाटा आदिअंत ।।३।। <br> एका जनार्दनीं संतांसी शरण। गेलीयां पठण सर्वजोडे ||४||<br> === '''विद्यावंत''' === '''२६१४''' <br> विद्या जालिया संपूर्ण। पंडित पंडिता हेळसण ।।१।। <br> धन जालिया परिपूर्ण। धनाढ्यासी हेळसण ॥२॥ <br> कळतां आत्मज्ञान स्थिति । भलत्या सर्वे वाद घेती ॥३।। <br> वृशिका अंगी विष थोडें । तैसा वादालार्गी चढे ॥४॥ <br> भुलोनि पामर । एका जनार्दनीं बुडवी घर ।।५।।<br> === '''बेदपाठ''' === '''२६१५''' <br> वेदविधि कांहीं न कळे पाठका । गुणदोष देखा मलीन सदा ॥१॥ <br> दशग्रंर्थी ज्ञान होतांचि जाण । निंदितो देखोन भलत्यासी ।।२।। <br> सर्व ब्रह्मरूप ऐसे बोले वेद । तेथें वादावाद उरला नाहीं ॥३॥ <br> ओऽहं सोऽहं कोऽहं नाही ठाव। उगेचि गौरव मिरवी ज्ञान ॥४॥ <br> एका जनार्दनीं ब्रह्मज्ञानासाठी। हिंडताती कोटि जन्म घेत ।।५।।<br> '''२६१६''' <br> वेद वोलिला जो जो गुण । तो तो नव्हेचि पठण ॥१॥ <br> वेदें सांगितले न करी। ब्रह्मद्वेषो दुराचारी ॥२॥ <br> न करा सुरापान । कन्या-गो-विक्रय जाण ।।३।। <br> ऐसी वेदाची मर्यादा। न कळेचि मतिमंदा ॥४।। <br> निजमुखें स्वयें बोले वेदु । न करावा परापवादु ।।५।। <br> एका जनार्दनीं शरण ।वेदाचें नोहे आचरण ।।६।।<br> [[वर्ग:संत एकनाथ यांचे साहित्य]] owwe6b9hv9gejsgjgjj2phl3d3ov5qz 0 3164 36769 34187 2026-09-09T15:17:58Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36769 wikitext text/x-wiki <center> [[चित्र:SARS-CoV-2 illustration.png|इवलेसे|center]] </center> <font size=40> <center> '''कोविड-१९ : साहाय्य-पुस्तिका''' </center> </font> <center> सदस्यांच्या सहभागाने तयार केलेले [[मुखपृष्ठ|विकिबुक्समधील]] मराठी विकिपुस्तक </center> ==प्रास्ताविक== कोविड-१९ ह्या विषाणुजन्य आजाराच्या संसर्गासंदर्भात माहिती देण्यासाठी ही पुस्तिका तयार करत आहोत. ह्या पुस्तिकेत कोविड-१९चा संसर्ग कसा रोखता येईल ह्यासंदर्भातील माहिती तसेच कोविड-१९चा संसर्ग झालेल्या व्यक्तींसाठी कोणकोणत्या तऱ्हेेचे साहाय्य उपलब्ध आहे ह्याविषयी उपलब्ध असलेली माहिती संकलित करण्याचा हेतू आहे. {| style="Background-color:#9fc; Border:#4b4 solid 2px; margin:auto; width:65%;" |- ! style="Border:#4b4 1px solid;"|महत्त्वाचे संपर्क |- style="text-align:Left;" | * संपूर्ण [[महाराष्ट्र]]ासाठी राज्यस्तरीय कोविड-१९ नियंत्रण कक्ष क्रमांक- ०२०-२६१२७३९४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Untitled|दुवा=https://www.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Acts%20Rules/Marathi/Korona%20Notification%2014%20March%202020....pdf|प्रकाशक=महाराष्ट्र शासन}}</ref> * बृहन्मुंबई महानगरपालिका क्षेत्रातील अलगीकरण, विलगीकरण केंद्रे, कोविड रुग्णालये तसेच प्रतिबंधित क्षेत्रांची माहिती [https://stopcoronavirus.mcgm.gov.in/ कोविड १९ बृहन्मुंबई महानगरपालिका] ह्या संकेतस्थळावर मिळेल. |} ==अनुक्रमणिका== # [[/कोविड-१९/]] # [[/काळजी कशी घ्यावी?/]] # [[/महाराष्ट्रातील शासकीय साहाय्यसंस्था/]] ## [[/बृहन्मुंबई महानगरपालिका क्षेत्र/]] # [[/चाचण्यांसाठी रुग्णालये/]] # [[/कोविड-१९संदर्भातील गैरसमज/]] ==संदर्भ== [[वर्ग:कोविड-१९ साहाय्य-पुस्तिका]] o5kch7rusvrt1qxbqcotnw85i061ri6 0 3286 36820 35591 2026-09-09T20:42:57Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36820 wikitext text/x-wiki [[Image:Coconut holige.jpg|thumb|250px|पुरणपोळी]] '''पुरणपोळी''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] बनणारे एक गोड व महत्त्वाचे [[खाद्यपदार्थ]] आहे. देवाला पुरणपोळीचा [[नैवेद्य]] हा सणाच्या निमित्ताने दाखवला जातो. [[होळी|होळीच्या]] दिवशी पुरणपोळीचा नैवेद्य महत्त्वाचा मानला जातो. पूर्वी लोक एखादा सण अथवा पाहुणे आले असता पुरणपोळी करत.('''पोळी'''/'''पुरणाची पोळी''' ,[[गुजराती]]: '''પોળી''', [[तमिळ]]: போளி '''पोली''', [[कन्नड]]: ಹೋಳಿಗೆ '''ओबट्टु/होलिगे''', [[तेलुगु]]:''बूरेलु'' या '''बोब्बाटु''' या '''बोब्बाटलु''' या '''पोलेय्लु''', '''भाकशालू''').<br /> मराठी मध्ये काही ठिकाणी चपातीसाठी पोळी हा शब्द आहे. एक अर्थ होतो की भरलेली चपाती. पोळी हा शब्द पल या धातूपासून बनलेला आहे त्याचा अर्थ असा आहे की विस्तार,पांगापांग आणि संरक्षण करणे. अशा प्रकारे पोळीचा अर्थ असा होती की ज्याचा विस्तार केला जावू शकतो असा पदार्थ. लाटण्याच्या प्रक्रियेने पोळीचा विस्तारच केला जातो. पोळी बनवण्याची प्रत्येक प्रांतात वेगवेगळी पद्धत आहे. महाराष्ट्र ,कर्नाटक आणि आंध्रप्रदेशामध्ये वेगवेगळी पद्धत आहे. ==पुरणपोळी माहिती== महाराष्ट्रात [[गुढीपाडवा]],[[मकर संक्रांत]],[[होळी]], बैल-पोळा, श्रावणी शुक्रवार इत्यादी सणांच्या दिवशी पुरणपोळी करतात.याशिवाय दिवाळीच्या लक्षमीपूजनाला किंवा नवरात्रीतील नवमीला सुद्धा पुरण पोळीचे महत्त्व आहे. विशेषत: होळीला घरोघरी पुरणपोळी केली जाते. पुरणपोळी ही गुळवणी, तूप आणि दूध तसेच कटाच्या आमटीबरोबर खाल्ली जाते. धामि॔क पंरपंरेत पुरणपोळीला फार महत्त्व आहे. त्यामुळे लहान मुले आणि वयोवृद्ध लोक सुद्धा पुरण [[पोळी]] आवडीने खातात . पुरणपोळी तूप, [[ताक]], दुध, गुळवणी किवा कटाची [[आमटी]] ह्या सोबत खातात. तसेच, पुरणपोळीसोबत मिरचीचे [[लोणचे]]ही चवीला खातात. कर्नाटक मध्ये पुरणपोळी [[बटाटा]] आणि वांगी या [[भाजी]]सोबतही खाल्ली जाते. ==पुरणपोळीची पाककृृती== साहित्य— #३०० ग्रॅम [[हरभरा|हरभरा डाळ]]<br /> #३०० ग्रॅम [[गूळ]] किंवा [[साखर]]<br /> #एक छोटा चमचा [[वेलची (नि:संदिग्धीकरण)|वेलची]] पूड, [[जायफळ]] आणि [[सुंठ]]<br /> #१५० ग्रॅम [[गहू]] [[पीठ]] किंवा मैदा <br /> #पाणी अपवाद : गुजरात मधे तूर डाळ वापरतात. सामान्यपणे तूर डाळ किंवा तोगरि बेले ह्यांचा कर्नाटक आणि तमिळनाडू राज्यांमध्ये उपयोग करतात. #प्रथम हरभरा डाळ कुकरमध्ये चांगली शिजवून घेतली जाते. ती १५ मिनिटे व्यवस्थित शिजवून दयावी. <br /> #डाळ शिजल्यानंतर त्याच्यातले आधण (उकळलेले पाणी ) काढून घ्यावे. काढून घेतलेले आधण कटाच्या आमटीसाठी वापरतात.<br /> #शिजलेल्या डाळीत त्यात गूळ घालून मंद आचेवर शिजवून घ्यावी. म्हणजे पुरण तयार होईल. त्यात आवडीप्रमाणे वेलची पूड, जायफळ पूड घालावी.<br /> #तयार झालेले पुरण पुरणयंत्रातून गाळून घ्यावे म्हणजे ते एकजीव होते.<br /> #गव्हाचे पीठ किंवा मैदा मळून त्याची कणिक तयार करावी. पुरण पोळीला पिवळा रंग येण्यासाठी पुरणामध्ये [[हळद]] वापरावी.<br /> #नंतर पुरणाचे सारण कणकेचा गोळा करून त्याच्यात भरावे आणि छान पुरणपोळी लाटून घ्यावी. तव्यावर मध्यम आचेवर [[तेल]] लावून पोळी भाजून घ्यावी.<br /> == इतर माहिती == काही प्रांंतात पुरणपोळी ,गुळवणी ह्या गोड पदार्थाबरोबर खाल्ली जाते. गुळवणी बनवण्यासाठी साखर किंवा गूळ, वेलची, सुंठ आणि पाणी इत्यादी साहित्य वापरतात.आचे वर एका पातेल्यात पाणी,साखर,वेलची आणि सुंठ समप्रमाणात घ्यावे आणि पाण्याला उकळी येवून द्यावी. थंड झाल्यानंतर त्याच्यात दूध आणि [[तूप]] घालावे आणि पोळीबरोबर खाण्यासाठी स्वादिष्ट गुळवणी तयार होईल. पुरण पोळी देवाचा नैवेद्य म्हणून वापरली जाते.<br /> काहीजण पुरणपोळी कटाच्या आमटीबरोबर सुद्धा खातात. पुरणपोळीच्या जेवणात शक्यतो लोक तळलेले पदार्थ आवडीने खातात. प्रामुख्याने [[कांदा]]भजी आणि पापड हे पदार्थ या जेवणात समाविष्ट केले जातात. जेवताना ताटात ''गरमागरम पुरण पोळी गुळवणी ' 'आणि सार(कटाची आमटी)[[भात]] ताटात वाढले जाते. '''कटाची आमटी''' कशी बनवतात ते खालील प्रमाणे पहा . ==हेसुद्धा पहा== * [[कटाची आमटी]] {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील नैवेद्याचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककला]] [[वर्ग:पोळी]] [[वर्ग:गोड पदार्थ]] asd652rrkroek12rxe6hvdl0gjvfdd6 0 3344 36767 36735 2026-09-09T15:17:57Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36767 wikitext text/x-wiki '''कटाची आमटी''' हा [[महाराष्ट्र]]ीय खाद्यपदार्थ असून सणासुदीला सहसा [[पुरणपोळी|पुरणपोळीबरोबर]] तयार केला जातो. कटाची आमटीला काही ठिकाणी [[कढी]] असे संबोधतात. विशेष म्हणजे कटाची [[आमटी]] हा पुरण [[पोळी]] या मुख्य पदार्थापासून बनवला जाणारा एक पदार्थ आहे. त्यासाठी वेगळी अशी कोणतीही फळ-पाले [[भाजी]] आवश्यक नाही. आमटी बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य: १) ५००-६०० मिलीलीटर डाळ निथळून काढलेले पाणी 2) खाद्य-तेल फोडणीसाठी चार चमचे (मध्यम आकाराचे) ३) जिरे-मोहरी प्रत्येकी एक छोटा चमचा ४) हिंग चिमटभर ५) कडीपाला ६) लाल तिखट किंवा काळे तिखट [[चव]]ीनुसार ७) आले-लसुन पेस्ट एक चमचा ८) मीठ चवीनुसार ९) गरम मसाला किंवा गोड मसाला (आवडीनुसार) १०) एक [[कांदा]], खोवलेला नारळ आणि कोथिऺबिर पुरणपोळीसाठी चण्याची डाळ शिजवून घ्यावी, ती चाळणीत निथळून घ्यावी. शिजलेल्या डाळीचे निथळून जमवलेले पाणी आमटीसाठी वापरावे. असे पाणी निघालंच नाही तर पुराण पत्रात वर राहिलेले पुरण या आमटी साठी वापरता येते.तेलावर हिंग, जिरे, मोहरी, कडीपता फोडणी करून त्यावर थोडा बारीक चिरलेला कांदा, आले-लसूण घालून परतावे. कांदा चांगला भाजावा नंतर त्यावर लाल तिखट / लाल मसाला टाकून परतावे. ते सर्व करपू न देता लगेचच मघाशी डाळ निथळवून काढलेले पाणी ओतावे. चवीनुसार मीठ घालून चांगला कढ काढावा. आमटीला उकळी आली की त्यामधे थोडा खोवलेला नारळ व चिरलेली [[कोथिंबीर]] घालावी. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 21p7wgurs33q5twritjn8j93lplh2y2 36812 36767 2026-09-09T20:42:37Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36812 wikitext text/x-wiki '''कटाची आमटी''' हा [[महाराष्ट्र]]ीय खाद्यपदार्थ असून सणासुदीला सहसा [[पुरणपोळी|पुरणपोळीबरोबर]] तयार केला जातो. कटाची आमटीला काही ठिकाणी [[कढी]] असे संबोधतात. विशेष म्हणजे कटाची [[आमटी]] हा पुरण [[पोळी]] या मुख्य पदार्थापासून बनवला जाणारा एक पदार्थ आहे. त्यासाठी वेगळी अशी कोणतीही फळ-पाले [[भाजी]] आवश्यक नाही. आमटी बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य: १) ५००-६०० मिलीलीटर डाळ निथळून काढलेले पाणी 2) खाद्य-[[तेल]] फोडणीसाठी चार चमचे (मध्यम आकाराचे) ३) जिरे-मोहरी प्रत्येकी एक छोटा चमचा ४) हिंग चिमटभर ५) कडीपाला ६) लाल तिखट किंवा काळे तिखट [[चव]]ीनुसार ७) आले-लसुन पेस्ट एक चमचा ८) मीठ चवीनुसार ९) गरम मसाला किंवा गोड मसाला (आवडीनुसार) १०) एक [[कांदा]], खोवलेला नारळ आणि कोथिऺबिर पुरणपोळीसाठी चण्याची डाळ शिजवून घ्यावी, ती चाळणीत निथळून घ्यावी. शिजलेल्या डाळीचे निथळून जमवलेले पाणी आमटीसाठी वापरावे. असे पाणी निघालंच नाही तर पुराण पत्रात वर राहिलेले पुरण या आमटी साठी वापरता येते.तेलावर हिंग, जिरे, मोहरी, कडीपता फोडणी करून त्यावर थोडा बारीक चिरलेला कांदा, आले-लसूण घालून परतावे. कांदा चांगला भाजावा नंतर त्यावर लाल तिखट / लाल मसाला टाकून परतावे. ते सर्व करपू न देता लगेचच मघाशी डाळ निथळवून काढलेले पाणी ओतावे. चवीनुसार मीठ घालून चांगला कढ काढावा. आमटीला उकळी आली की त्यामधे थोडा खोवलेला नारळ व चिरलेली [[कोथिंबीर]] घालावी. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] riyuzuycvlfhsqderqa2t79u8ojekbi 0 3355 36766 30861 2026-09-09T15:17:56Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36766 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = १२ तास तयारी आणि प्रत्यक्ष बनवायला १ तास | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = [[File:अनारसा (गोड पदार्थ).jpg|300px]] | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} '''अनरसा''' हा एक भारतीय खाद्यपदार्थ आहे. पाण्यात पाच-सहा दिवस भिजवून आंबवलेले [[तांदूळ]] व [[गूळ]] यांपासून हा बनतो. त्यासाठी साजूक [[तूप]], [[वेलदोडा]], खसखस यांचाही वापर होतो. अनरसाच्या ओलसर पिठाच्या चकत्या तुपात तळण्यापू्वी त्यांच्यावर खसखस पसरण्याची रीत आहे. <ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.twistoffood.com/anarsa/ |title= अनरसा |प्रकाशक=ट्विस्टऑफ़फ़ूड.कॉम |दिनांक=१० सेप्टेंबर २०१४ | प्राप्त दिनांक=}}</ref> हा विशेषतः [[दिवाळी]]त आणि अधिक महिन्यात जावयाला वाण देण्यासाठी बनवतात. हा पदार्थ [[महाराष्ट्र]]ाप्रमाणे पंजाबमध्येही लोकप्रिय आहे. पंजाबमध्ये बहुधा खसखस वापरत नाहीत. संस्कृतमध्ये अनरश्याला अपूप म्हणतात.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.amarujala.com/chandigarh/special-sweet-dish-anarsa-recipee-for-diwali-hindi-news|title=दीवाली पर बनती है ये स्पेशल मिठाई |प्रकाशक=अमरउजाला.कॉम |दिनांक=२२ ऑक्टोबर २०१४| प्राप्त दिनांक=}}</ref> सामान्यपणे दीपावलीच्या सणात महाराष्ट्रात आणि बिहारमध्ये बनविल्या जाणाऱ्या विविध उपहारांतील हा एक पदार्थ आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://books.google.co.in/books?id=K-AYdQARNVYC&pg=PA100&lpg=PA100&dq=Changing+dietary+patterns+and+habits&source=bl&ots=k9PXROQUKN&sig=48GeG17C-NdDh1wmB_hCWQaBzZs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjmqd2J4-PQAhUiR48KHRtxAx4Q6AEIJTAB#v=onepage&q=Changing%20dietary%20patterns%20and%20habits&f=false |title=चेंजिंग डाइटरी पैटर्न्स एंड हैबिट्स : अ सोसिओ-कल्चरल स्टडी ऑफ़ बिहार |प्रकाशक=बुक्स.गूगल.को.इन |दिनांक=१९ मे २०१६ | प्राप्त दिनांक=}}</ref> महाराष्ट्रात विशेषकरून [[अधिक मास]] काळात जावयाला ३३ अनारसे भेट देण्याची पद्धती आहे. ==संदर्भ== [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:तळलेले पदार्थ]] [[वर्ग:दिवाळी फराळ]] [[वर्ग:गोड पदार्थ]] [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] 8d033nnsumlxa5bhoalufwou4lczmcf 0 3361 36777 18469 2026-09-09T15:18:03Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36777 wikitext text/x-wiki '''मटकीची उसळ''' एक [[महाराष्ट्र]]ीय खाद्यपदार्थ आहे. या उसळीत मोड आलेली [[मटकी]] वापरतात. ==पाक कृती== {{विस्तार}} [[वर्ग:उसळ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 4u29zbigfr50woke8kq5mi9y23dpfhp 0 3365 36768 30818 2026-09-09T15:17:57Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36768 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = 30 मिनिटे | difficulty = 3<!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image =[[चित्र:FriedDumplings.JPG|300px|FriedDumplings]] | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} {{हा लेख|महाराष्ट्रातील एक खाद्यपदार्थ करंजी|करंजी}} '''करंजी''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील व दक्षिण भारतातील एक गोड पदार्थ आहे. यात सुक्या किंवा ओल्या खोबऱ्याचे [[गोड]] सारण रव्याच्या गोल [[पुरी]]त भरून ती बंद केली जाते. त्याची कडा कातणीने कापून ती [[तेल]]ात किंवा तुपात तळली जाते. काही वेळा मटारचे तिखट सारण भरूनसुद्धा करंजी तयार करतात. पुरण[[पोळी]]चे सारण भरून जी करंजी केली जाते तिला कडबो असे म्हटले जाते. कारंजी करण्यासाठी मैद्या प्रमाणे [[रवा]]  हि वापरतात. == साहित्य == पद्धत १ - मैदा, मैदा भिजव‍िण्यासाठी [[दूध]], तळण्यासाठ‍ी साजूक [[तूप]] पद्धत २- रवा, रवा मळण्यासाठी पाणी आणि थोडेसे मोहन (गरम तेल) == आतले सारणाचे साह‍ित्य == खोबर्‍याचा क‍िस, दळलेली [[साखर]], [[मावा]], [[काजू]], मनुके, [[बदाम]], [[खसखस]], [[चारोळ्या]], इलायची पावडर, [[जायफळ]] पूड. पद्धत २ प्रमाणे कारंजी करण्यासाठी लोणी साटा म्हणून वापरतात == क‍ृती == पद्धत १ मैदा बारीक चाळणीने चाळून घ्या. त्यात मोहन घालून [[दुध]]ात मळून घ्या. आतील सारणासाठी खोबर्‍याच्या किसात आवडीप्रमाणे दळलेली [[साखर]] घाला. एका कढईत मावा घेऊन मंद आचेवर [[गुलाबी]] रंग येईपर्यंत भाजून घ्या. हा मावा थंड झाल्यावर वरील सारणात मिळवा. यात [[काजू]] [[बदाम]]ाचे तुकडे करून ‍टाका. [[खसखस]], [[चारोळ्या]], इलायची पूड, [[जायफळ]] पूड टाकून सर्व मिश्रण एकजीव करा. भ‍िजविलेल्या मैद्याचे छोटे गोळे तयार करा. प्रत्येक गोळ्याला गोल आकारात लाटून घ्या. त्यात वरील सारण भरून करंजीचा आकार द्या. एका कढईत तूप गरम करून करंज्या मंद आचेवर खरपूस तळून घ्या. <ref>http://marathi.webdunia.com/article/diwali-recipies-marathi/diwali-recipe-109101200039_1.html</ref> पद्धत २ रवा बारीक चाळणीने चालून घ्यावा. रवा घट्ट मळून घ्यावा. त्यानंतर चपाती प्रमाणे त्याच्या पोळ्या लाटून घ्याव्या. त्यानंतर एका पोळीला लोणी लावून त्यावर दुसरी पोळी ठेवावी. अश्या प्रमाणे २ किंवा ३ पोळ्या एकावर एक ठेवून एकत्र रोल करून ठेवाव्या. त्यानंतर त्याच्या चाकूने छोटे छोटे तुकडे करून पुरी प्रमाणे लाटून घ्यावे. आणि त्यामध्ये वरती सांगितल्या प्रमाणे सारण भरून कारंजी बनवावी. मंद आचेवर थोडीशी लालसर तळून घ्यावी. या कारंजीला पुडगे फुटतात, त्यामुळे या कारंजीला पुडग्याच्या करंज्या असे हि म्हणतात. https://www.betterbutter.in/recipe/142788/pudachi-karanji {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:तळलेले पदार्थ]] [[वर्ग:दिवाळी फराळ]] [[वर्ग:गोड पदार्थ]] 9u839y3c3zqqtelvdkbboiqp5ykj9g3 36790 36768 2026-09-09T15:19:12Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36790 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = 30 मिनिटे | difficulty = 3<!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image =[[चित्र:FriedDumplings.JPG|300px|FriedDumplings]] | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} {{हा लेख|महाराष्ट्रातील एक खाद्यपदार्थ करंजी|करंजी}} '''करंजी''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील व दक्षिण भारतातील एक गोड पदार्थ आहे. यात सुक्या किंवा ओल्या खोबऱ्याचे [[गोड]] सारण रव्याच्या गोल [[पुरी]]त भरून ती बंद केली जाते. त्याची कडा कातणीने कापून ती [[तेल]]ात किंवा तुपात तळली जाते. काही वेळा मटारचे तिखट सारण भरूनसुद्धा करंजी तयार करतात. पुरण[[पोळी]]चे सारण भरून जी करंजी केली जाते तिला कडबो असे म्हटले जाते. कारंजी करण्यासाठी मैद्या प्रमाणे [[रवा]]  हि वापरतात. == साहित्य == पद्धत १ - मैदा, मैदा भिजव‍िण्यासाठी [[दूध]], तळण्यासाठ‍ी साजूक [[तूप]] पद्धत २- रवा, रवा मळण्यासाठी पाणी आणि थोडेसे मोहन (गरम तेल) == आतले सारणाचे साह‍ित्य == खोबर्‍याचा क‍िस, दळलेली [[साखर]], [[मावा]], [[काजू]], मनुके, [[बदाम]], [[खसखस]], [[चारोळ्या]], इलायची पावडर, [[जायफळ]] पूड. पद्धत २ प्रमाणे कारंजी करण्यासाठी [[लोणी]] साटा म्हणून वापरतात == क‍ृती == पद्धत १ मैदा बारीक चाळणीने चाळून घ्या. त्यात मोहन घालून [[दुध]]ात मळून घ्या. आतील सारणासाठी खोबर्‍याच्या किसात आवडीप्रमाणे दळलेली [[साखर]] घाला. एका कढईत मावा घेऊन मंद आचेवर [[गुलाबी]] रंग येईपर्यंत भाजून घ्या. हा मावा थंड झाल्यावर वरील सारणात मिळवा. यात [[काजू]] [[बदाम]]ाचे तुकडे करून ‍टाका. [[खसखस]], [[चारोळ्या]], इलायची पूड, [[जायफळ]] पूड टाकून सर्व मिश्रण एकजीव करा. भ‍िजविलेल्या मैद्याचे छोटे गोळे तयार करा. प्रत्येक गोळ्याला गोल आकारात लाटून घ्या. त्यात वरील सारण भरून करंजीचा आकार द्या. एका कढईत तूप गरम करून करंज्या मंद आचेवर खरपूस तळून घ्या. <ref>http://marathi.webdunia.com/article/diwali-recipies-marathi/diwali-recipe-109101200039_1.html</ref> पद्धत २ रवा बारीक चाळणीने चालून घ्यावा. रवा घट्ट मळून घ्यावा. त्यानंतर चपाती प्रमाणे त्याच्या पोळ्या लाटून घ्याव्या. त्यानंतर एका पोळीला लोणी लावून त्यावर दुसरी पोळी ठेवावी. अश्या प्रमाणे २ किंवा ३ पोळ्या एकावर एक ठेवून एकत्र रोल करून ठेवाव्या. त्यानंतर त्याच्या चाकूने छोटे छोटे तुकडे करून पुरी प्रमाणे लाटून घ्यावे. आणि त्यामध्ये वरती सांगितल्या प्रमाणे सारण भरून कारंजी बनवावी. मंद आचेवर थोडीशी लालसर तळून घ्यावी. या कारंजीला पुडगे फुटतात, त्यामुळे या कारंजीला पुडग्याच्या करंज्या असे हि म्हणतात. https://www.betterbutter.in/recipe/142788/pudachi-karanji {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:तळलेले पदार्थ]] [[वर्ग:दिवाळी फराळ]] [[वर्ग:गोड पदार्थ]] l9jgdkz8y8d27kxw0lpv6qpjtcqi8qh 0 3369 36816 36674 2026-09-09T20:42:45Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36816 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भात]] [[File:Masala Khichadi1.jpg|thumb|मसाला खिचडी ]] [[File:Fada ni Khichadi.jpg|thumb|left|]] == '''खाद्यपदार्थ''' == मुगाची खिचडी , हा भारतातील सर्वांच्या परिचयाचा असा रुचकर व पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे. हा बनवायला [[तांदूळ]], मूगडाळ, [[हळद]] आणि [[मीठ]] लागते. २:१ या प्रमाणात तांदूळ व् मूगडाळ घेऊन ते मिश्रण [[भात]]ाप्रमाणे शिजवले जाते. लहान मुलांकरिता खिचडी आसट (जास्त पाणी घालून) करतात. खिचडी पचनास सोपी व पोटाला हलकी समजली जाते. म्हणून ती खास उपवासाला बनवली जाते. खिचडीचा रुचकरपणा वाढवण्याकरिता आधी जिऱ्याची फोडणी करावी. तिच्यात आवडीप्रमाणे [[लसूण]], मसाला, ([[वेलदोडा|वेलदोडे]]) ,[[लवंग]], [[जायपत्री]], [[कलमी दालचिनी]], टाकावे त्यात चिमूटभर हळद टाकावी. फोडणी केलेल्या पा[[तेल]]्यात तांदूळ-मुगडाळीचे मिश्रण टाकावे. मीठ टाकून भाताप्रमाणे शिजवावे. कालावधी १५ मिनिटे. गरम वाढावे. सोबत विविध पदार्थ खाण्यास द्यावे जसे : [[पापड]], [[लोणचे|लोणची]], [[मोहरी]]ची फोडणी, [[दूध]], [[दही]], [[ताक]], [[लोणी]], [[तूप]],किंवा [[टोमॅटो]]/चिंच इत्यादीचे सार ,[[भजी]]. == '''संस्कृती व भाषा''' == [[File:Masala Khichadi.jpg|thumb|left|मसला खिचडी ]] भारतीय संस्कृतीत खिचडी हा साधारण पदार्थ समजला जातो. बहुधा साधे जेवण हवे असेल तेव्हा किंवा रात्रीच्या जेवणासाठी करतात. पचायला सोपी असल्याने लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींसाथी खिचडी चांगला आहार समजली जाते.. खिचडी हा शब्द मराठी भाषेत अनपेक्षित घटकांच्या अथवा व्यक्तींच्या एकत्र येण्यास उपहासाने वापरला जातो. tt4blsl3nvmt1gk5dgsw20clpdujuuk 0 3377 36771 30874 2026-09-09T15:17:59Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36771 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = मिनिटे | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} [[चित्र:Chikki_assortment.jpg|इवलेसे|चिक्की ]] चिक्की हा एक् [[महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] आहे. गुळाचा पाक व भाजलेले शेंगदाणे वापरुन केलेला हा पदार्थ आहे. चिक्कीत टाकण्यापूर्वी शेंगदाण्याची साले काढली जातात. कोणी साखरेचा पाक व शेंगदाणे वापरुनही चिक्की करतात. लोणावळ्याची चिक्की प्रसिद्ध आहे. येथे [[खोबरे]],डाळ्या,अश्या विविध प्रकारच्या चिक्क्या मिळतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Alfred|last2=Tennyson|first2=Lord|last3=Rathbone|first3=George|date=1935-02|title=Sweet and Low|url=http://dx.doi.org/10.2307/920008|journal=The Musical Times|volume=76|issue=1104|pages=145|doi=10.2307/920008|issn=0027-4666}}</ref> शेंगदाणे चिक्की व्यतिरिक्त चिक्कीच्या विविध प्रकार आहेत. ज्यामध्ये भाजलेला हरभरा, [[तीळ]], तांदूळ, खोबर आणि बदाम, काजू, पिस्ता आणि काजूंचा समावेश आहे. गूळ हा गोड पदार्थ असला तरी, विशिष्ट प्रकारच्या चिक्कीमध्ये साखर हा बेस म्हणून वापरली जाते. काहीजण चिक्कीमध्ये ग्लूकोज देखील घालतात. उत्तर भारतातील प्रदेशांमध्ये, विशेषतः बिहार आणि उत्तर प्रदेशमध्ये चिक्कीला लईया पट्टी असे म्हणतात. भारतातील सिंध आणि सिंधी प्रदेशांमध्ये त्याला लेई किंवा लाई असे म्हणतात आणि उत्तर भारतातील इतर राज्यांमध्ये त्याला गजाक किंवा मारोंडा असेही म्हणतात. बांगलादेशात त्याला गुर बदाम म्हणतात. दक्षिण भारतातील तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश मध्ये त्याला पल्ली पट्टी म्हणतात. ब्राझीलमध्येही असेच पदार्थ लोकप्रिय आहेत, जिथे त्याला पे-दे-मोलेक आणि पेराग्वे मध्ये या पदार्थाला काओ लॅड्रिलो म्हणतात. चिक्की हा पदार्थ एकत्रित मिश्रणाने बनवला जातो. काजू, बदाम, पिस्ता आणि तीळ यापासून खास चिक्की तयार केल्या जातात. त्याला तमिळ मध्ये एलू असे म्हणतात. गूळ हा नेहमीचा गोड पदार्थ असला तरी काही विशिष्ट प्रकारच्या चिक्कीमध्ये साखरेचा बेस म्हणून गुळाचा वापर केला जातो. ग्रामीण आणि शहरी दक्षिण आशिया ([[भारत]], [[पाकिस्तान]], [[बांगलादेश]], [[नेपाळ]] आणि [[श्रीलंका]]) या देशांमध्ये चिक्की ही एक अतिशय लोकप्रिय गोड वस्तू आहे. काही जण चिककीमध्ये ग्लुकोज देखील घालतात, चिक्की ची सुरुवात शेंगदाणा आणि गूळ हे पदार्थ वापरुन तयार करण्यापासून झाली. आणि आज बाजारात [[स्ट्रॉबेरी]], क्रॅनबेरी सारखे विविध विदेशी चिक्की चे प्रकार उपलब्ध आहेत. दक्षिण भारतीय राज्यात, चिक्की बनवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात गुळाचे मिश्रण घातले जाते. [[लोणावळा]] येथील चिक्की खूप प्रसिद्ध आहे. == इतिहास == चिक्कीचा प्रसार लोणावळ्यातून झाला, मात्र तिचं मूळ वेगळ्या स्वरूपात पूर्वीपासून अस्तित्वात होतंच. घरी आलेल्या पाहुण्याला गूळपाणी द्यायची पद्धत होती. प्रवासामुळे आलेला थकवा दूर करण्याची कामगिरी तो गुळाचा खडा करायचा. या गुळासोबतच काही वेळा शेंगदाणेही दिले जायचे. हे सारे पदार्थ कच्च्या रूपात होते. पण याच गूळ, शेंगदाणा व तुपाचा वापर करून गुडदाणा किंवा गुडदाणी तयार केली जायची. हा गुडदाणा म्हणजेच आजची चिक्की. गुडदाणा हे ढोबळ रूप होतं तर चिक्की नेटकं. सहज म्हणून चघळल्या जाणाऱ्या गुडदाण्याला चिक्की नावाने मिळालेल्या प्रसिद्धीची कथा सुरस आहे. १८८८ साली मुंबई-लोणावळा रेल्वेमार्गाचं काम जोरात सुरू होतं. याच ठिकाणी मगनलाल अगरवाल यांचं छोटंसं मिठाईचं दुकान होतं. त्या दुकानात गुडदाणा विकला जायचा. हा पदार्थ रेल्वेमार्गासाठी काम करणाऱ्या कामगारांचा आवडता होता. एकतर गूळ व दाणे यामुळे खूप सारी ऊर्जा मिळत असे आणि हा पदार्थ चवीलाही छान होता. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे तो खिशाला परवडत असे. या पदार्थाची लोकप्रियता लक्षात घेऊन मगनलाल यांनी या गुडदाण्याला मगनलाल चिक्की या नावासह लोकांपुढे आणलं. ही चिक्की जगप्रसिद्ध झाली. आज पुणे-मुंबई वा तत्सम प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या वाटेवर लोणावळा हा अलिखित थांबा या चिक्कीमुळेही निर्माण झाला आहे. याचा अर्थ चिक्कीचं मूळ फक्त [[महाराष्ट्र]]ापुरतं नाही. भारतभरात विविध नावांनी चिक्की खाल्ली जाते. उत्तरप्रदेश व बिहारमध्ये ती ‘लाइय्या पट्टी’ आहे, तर सिंधी लोकांची ‘लायी’. विशेष म्हणजे फक्त भारतातच नाही तर ब्राझीलमध्येही चिक्कीसारखाच पे-दे-मोलेक आणि पेराग्वे मध्ये या पदार्थाला काओ लॅड्रिलो म्हणतात. चिक्कीची खासियत ही की, ती काळासोबत बदलत जाणारी आहे. शेंगदाण्यासोबत तिची सुरुवात असली तरी तीळ, राजगिरा, [[काजू]], बदाम, डाळं, कुरमुरे, सुकामेवा, चॉकलेट या पदार्था पासून चिक्की तयार केली जाते. नव्या पिढीच्या आवडीची चिक्की आहे. उपवासच्या चिक्की ही बाजारात मिळतात. रेल्वेच्या ठेल्यापासून ते मोठ्या मोठ्या दुकानामध्ये चिक्की मिळते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/khauchya-shodhkatha-news/history-of-chikki-1347187/|title=चिक्की|date=2016-11-25|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-05-03}}</ref> == प्रकार == * शेंगदाणा चिक्की * गुळची चिक्की * खोबऱ्याची चिक्की * तिळाची चिक्की * फुटाणा चिक्की * ड्रायफ्रूट चिक्की * भाजलेल्या हरभराची चिक्की * काजू चिक्की * बदाम चिक्की *राजगिरा चिक्की *चॉकलेट चिक्की अशा प्रकारे विविध पदार्थ वापरुन चिक्की तयार केली जाते. == चिक्की तयार करणाऱ्या भारतातील कंपन्या == * अपोलो ऑर्गनिक * किनाल ग्लोबल केअर प्रा. लि. * नॅशनल चिक्की अँड स्नॅक्स * दिनेश डिस्ट्रिब्युटर * साई सागर गृह उद्योग * पंकज एक्सपोर्ट * मगनलाल चक्की प्रॉडक्ट * जैन चिक्की * सामंत फूडस ==चित्रदालन == <gallery> File:Till Chikki.JPG| File:Peanut Chikki.JPG File:Badam Slivered Almond Chikki.jpg </gallery> == संदर्भ<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-06-17|title=Chikki|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chikki&oldid=963078812|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:वडी]] <references /> 2jtax3pf0ij9ps1w40n4m86incdb2zo 0 3381 36772 9911 2026-09-09T15:17:59Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36772 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Jhunka Bhakar.JPG|right|thumb|300px|झुणका भाकर]] '''झुणका''' हा [[महाराष्ट्र]]ाचा एक पारंपरिक शाकाहारी मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा [[बेसन|डाळीचे पीठ]] खरपूस व घट्ट शिजवून बनवतात. पातळ बनवल्यास त्याला पिठले म्हणतात. पिठले किंवा झुणक्यात कांदा व मिरची हमखास असते. झुणका बहुधा [[भाकरी|भाकरीसोबत]] तर पिठले भाताबरोबर खातात. खाद्यपदार्थातील 'झुणका-भाकर' ही जोडगोळी प्रसिद्ध आहे. काही वेळा झुणक्यामध्ये लाल किवा काळे तिखट व कांदा घालतात तर काही वेळेस हिरवी मिरची वाटून घालतात. तो गोवा व उत्तर कर्नाटकमध्ये जेव्हा बनतो तेव्हा त्याला पिठले म्हणतात. उत्तर भारतात बेसन म्हणतात. {{संदर्भनोंदी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 7udm8wc5uplqohq6hj077kk7eaokmfu 0 3412 36774 30489 2026-09-09T15:18:01Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36774 wikitext text/x-wiki '''पेढा''' हा [[खवा]] आणि [[साखर]] यापासून गोल आकाराचा बनवला जातो.त्यात केशर, खाण्याचा रंग, जायफळ इत्यादी पदार्थही घालतात. [[नृसिंहवाडी]], [[कुरुंदवाड]], [[पुणे]], [[सातारा]], [[कोल्हापूर]] ही गावे पेढ्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. सातारचे पेढे हे खवा जास्त भाजल्यामुळे भुरकट दिसतात म्हणून "कंदी पेढे" तर कोल्हापूरचे पेढे हे "फिके पेढे" (तुलनेने मध्यम [[गोड]]) म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पुण्यामधे "चितळे बंधू", कोल्हापुरात "दगडू बाळा भोसले" हे पेढ्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत. खव्यापासून बनवलेले आणि मलईपासून बनवलेले असे दोन प्रकारचे पेढे इथे मिळतात. खव्यापासून बनविलेल्या पेढ्यास नुसते 'पेढा' तर मलईपासून बनविलेल्या पेढ्यास 'मलई पेढा' असे म्हणतात. शिवाय साखर लावलेला साखरी पेढा, धारवाडी पेढा, कुरुंदवाडचां पेढा हा खव्या पासून बनवलेला व कोरडा पेढा असतो.तो अनेक दिवस टिकतो. साखरपुडा,लग्न, बारसे, परीक्षेतील यश अशा आनंदाच्या प्रसंगी आप्तेष्ट, मित्रमंडळी यांना पेढे वाटण्याची प्रथा [[महाराष्ट्र]]ात आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 0lrulqwgnnus4c9kdobs18h2ifwg8ty 0 3413 36775 35592 2026-09-09T15:18:01Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36775 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Baking Chapatis.jpg|right|thumb|एक यात्रेकरु मुलगी मंदिराजवळ चपात्या भाजताना, महुकुट्टा, [[कर्नाटक]]]] '''चपाती''' हा [[गहू|गव्हापासून]] तयार केलेला खाद्यपदार्थ आहे . दळलेल्या गहू पिठास मराठी भाषेत कणिक म्हणतात. कणिक पिण्याचे पाणी व किंचित तेल वापरुन भिजवली जाते. कणिकेचे छोटे छोटे गोळे बनवुन हे गोळे [[लाटणे|लाटण्याच्या]] साहाय्याने पोळपाटावर गोल आकारात लाटले जातात. चपाती छान पदर सुटावे व मुलायम व्हावी याकरिता लाटलेली चपाती दोनदा घडी करून पुन्हा गोल आकारात लाटली जाते व [[तवा|तव्यावर]] अथवा [[तंदुर]] मधे भाजली जाते. चपाती विविध [[भाज्या]], विविध [[गोड पदार्थ]], [[चटणी|चटण्या]], [[ठेचा]], [[भुरका]], [[झुणका]], [[कोशिंबीर]] इत्यादी सोबत खाल्ली जाते. चपातीचे तुकडे फोडणी देउन खातात या पदार्थास [[तुकडे]]/कोल्हापुरी चिवडा/माणिक पैंजण नावे आहेत. भाजण्याच्या ऐवजी तळण्याची क्रिया केल्यास लहान आकारास [[पुरी]] व मोठ्या आकारास [[भटुरा]] असे म्हणतात. कणिक भाजण्याच्या ऐवजी उकडुन तळ्ल्यास [[बिट्ट्या]] व वरणात घालुन उकडल्यास [[वरणफळे]] हे पदार्थ बनतात. [[गोड]] चवीचे [[सारण]] अर्धगोलाकार आकारात तळल्यास [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंजी]]; संपूर्ण गोलाकार आकारास [[मोदक]] असे म्हणतात. चपातीस [[हिंदी भाषा]] भाषेत [[रोटी]] असे संबोधतात. [[पराठा]], [[दशमी]], [[नान]], [[रुमाली]], [[पुरी]] हे पोळीचे उपपदार्थ आहेत. पाण्या ऐवजी दुधात भिजवलेल्या कणिकेच्या चपातीस 'दशमी' असे म्हणतात. चपातीत विविध [[सारण]] प्रकारचे सारण भरता येते जसे [[गुळपोळी]], [[तिळ-गुळ पोळी]], [[पुरण पोळी]], [[खवा पोळी]], [[बटाटा पोळी]], [[मेथी पोळी]] इत्यादी. अलिकडे चपाती महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्न घटक बनली आहे.सारणाप्रमाने नाव बदलते जसे [[तिळ-गुळ पोळी]], [[पुरण पोळी]]स महाराष्ट्रात मोठे सांस्कृतिक महत्त्व आहे. पारंपारीक दृष्ट्या [[ज्वारी]]/[[बाजरी]]/[[नाचणी]]पासून बनवलेली [[भाकरी]] हे [[महाराष्ट्र]]ातील प्रमुख अन्न घटक आहे. चपातीस महाराष्ट्रातील काहीच शहरी (नागर भागातील) लाेक पोळी म्हणतात, मात्र ज्या कणकेत ज्याचे सारण असते त्यास तसे संबोधतात. उदा.गुळ असेल तर गुळपोळी इ. == चपाती == '''चपाती''' (flat bread) हा भारतीयांच्या रोजच्या आहारातील एक प्रमुख पदार्थ आहे. भारतात प्रामुख्याने [[गहू|गव्हाच्या]] पिठापासून चपाती बनते. पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचा छोटा गोळा करतात. हा गोळा लाटून सपाट केल्यावर गरम [[तवा|तव्यावर]] शेकून चपाती बनवली जाते. जगात इतरत्रही अनेक प्रकारे चपाती बनवण्यात येते. अशा चपात्या विविध पद्धतींनी खाल्ल्या जातात. # पातळ रश्श्यात बुडवून किंवा [[भाजी]]चा घास भाकरीने उचलून (स्कूपिंग). उदा. [[भाकरी]], पोळी, [[पुरी]] # भाजी/ सारण चपातीवर पसरवून उदा. [[पिझ्झा]] # भाजी/ सारण चपातीत गुंडाळून उदा. मेक्सिकन बरिटो, इटालियन स्ट्रॉम्बोली किंवा कॅलझोन # भाजी किंवा सारण चपातीच्या आत भरून उदा. [[आलू पराठा]], पनीर पराठा, [[पुरणपोळी]], [[पिटा]]. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] m1ns95z52j1isx3eu2wb3fuomvwlt7g 0 3416 36776 28547 2026-09-09T15:18:02Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36776 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kartoffeln_der_Sorte_Marabel.JPG|thumb|right|बटाटा]] '''बटाटा ''' हे संपूर्ण जगात मोठ्या प्रमाणावर खाल्ले जाणारे जमिनीखाली येणारे एक पीक आहे. बटाटा हे त्याच्या रोपाचे खोड आहे. [[चित्र:Potato plant prior to harevest.jpg|thumb|बटाट्याचे रोप]] ==महत्त्व== बटाट्यापासून विविध उपवासाचे पदार्थ बनविले जातात. तसेच वाळवणीचे पदार्थ बनवतात. बटाटा हे कंदमूळ(तना) आहे. त्याचे मुख्य प्रकार दोन, एक भाजीचा बटाटा आणि दुसरा चकत्या/काचऱ्या (वेफर्स), कीस, [[पापड]] वगैरे ज्याच्यापासून होतात तो बटाटे. ह्या दुसऱ्या प्रकारचे बटाटे महाराष्ट्रातील सातगाव पठारावर होतात. त्या बटाट्यांना तळेगाव बटाटा म्हणतात. पुण्यापासून ६० किलोमीटवरचे सातगाव पठार. सात गावांचे मिळून बनले आहे, म्हणून त्याला सातगाव पठार म्हणतात. इथले 'तळेगाव बटाटे' देशभरात प्रसिद्ध आहे. इथे वातावरण बटाटा पिकासाठी अत्यंत पोषक असल्याने या सातही गावात खरीप हंगामात सुमारे साडेदहा हजार एकरावर बटाटा पीक घेतले जाते. हे बटाटा पीक [[महाराष्ट्र]] राज्यात सर्वाधिक आहे. ==बटाट्याच्या काही अन्य जाती== *'''कुफरी चंद्रमुखी''' - झाड मध्यम उंच, जोमदार वाढीचे बटाटे आकर्षक, मळकट पांढऱ्या रंगाचे असतात. यातील गर मळकट पांढरा व पिठूळ असतो. याचा तयार होण्याचा कालावधी ९० ते १०० दिवस असून हेक्टरी २०० ते २२५ क्विंटलपर्यंत उत्पन्न मिळते. *'''कुफरी ज्योती''' - याचा कालावधी ९० ते १०० दिवस असून हेक्टरी १७५ ते २०० क्विंटल पर्यंत उत्पन्न मिळते. *'''कुफरी सिंदुरी''' - फुले फिकट जांभळ्या रंगाची असतात. कालावधी ११० ते १२० दिवस असून हेक्टरी २०० ते २२५ क्विंटल पर्यंत उत्पन्न मिळते. पाने मुरडणाऱ्या रोगास प्रतिबंध करणारे असे हे वाण आहे. *'''कुफरी जवाहर''' - (जे एच २२२)- संकरित वाण. करपा रोग प्रतिबंधक. हेक्टरी बियाण्याचे प्रमाण २० ते २५ क्विंटल व उत्पन्न हेक्टरी २०० ते २२५ क्विंटल. <ref name=बटाटा>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://tarunbharat.net/ तरुण भारत नागपूर-ईपेपर-पान क्र. ९, | title = '''बटाटा लागवड-२''' | भाषा = मराठी | लेखक =लेखक : गजानन ज. तुपकर, विषय विशेषज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्र, सिसा (उदेगाव). | लेखकदुवा = | आडनाव = | पहिलेनाव = | सहलेखक = | दिनांक = १५ नोव्हेंबर २०१७ | प्रकाशक = नरकेसरी प्रकाशन, नागपूर | अ‍ॅक्सेसवर्ष = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १५ नोव्हेंबर,२०१७ | अवतरण =कृषी भारत पुरवणी }}</ref> ==लागवडीचा हंगाम== बटाटा हे थंड हवामानातील पीक असून असेच हवामान त्याचे वाढीस पोषक असते. महाराष्ट्र राज्यात [[रब्बी पिके|रब्बी हंगामात]] याचे अधिक उत्पादन येते. साधारणत: याची लागवड २५ ऑक्टोबर ते २५ नोव्हेंबर या दरम्यान करतात. पुढील थंडीचा काळ याचे वाढीस पोषक असतो.<ref name=बटाटा></ref> {{विस्तार}} ==काढणी, प्रतवारी व विक्री=== बटाट्याची पाने सुमारे ९०% सुकल्यावर किंवा पिवळी पडल्यावर, बटाट्याच्या फांद्यांची जमिनीलगत छाटणी करतात. त्यानंतर बटाटे काढून ८-१० दिवस [[कडुनिंब]]ाच्या पाल्याने अथवा कोरड्या गवताने झाकून त्यांना थंड जागी ठेवतात. मोठे, मध्यम बटाटे वेगळे करून, त्यांतील हिरवे, साल निघालेले, कीडग्रस्त व सडलेले बटाटे काढून टाकतात. चांगल्या बटाट्याची त्वरित विक्री न करता आल्यास ते शीतगृहात ठेवतात.<ref name=बटाटा></ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * http://www.drbawasakartechnology.com/m-October2013-BatataLagwad.html [[वर्ग:कंदमुळे]] [[वर्ग:फळभाजी]] tghig4cjjscsnyrz1d4iqwlrjtjx9iu 0 3441 36821 35594 2026-09-09T20:43:00Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36821 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = मिनिटे | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} {{विकिकरण}} [[चित्र:Gulgule.JPG|250px|इवलेसे|उजवे|भजे]] भजे (अनेक वचन भजी) हा एक खाद्यपदार्थ आहे. बर्‍याच भाजा तसेच बरीच पीठे वापरून भजी करता येतात. गूळ वापरून केलेल्या गोड भज्यांना गुलगुले म्हणतात. ==साहित्य== # हरबर्‍याच्या डाळीचे पीठ (बेसन) # हळद # तिखट # मीठ # खाद्य [[तेल]] # [[कांदा]]/[[बटाटा]]/मुळा/घोसावळे/[[कारले]]/केळे इत्यादींचे काप; पालक आदी पाले[[भाजी]]चे पान, आख्खी मिरची, वगैरे. ==पूर्व तयारी== [[चित्र:Pune bhaji.jpg|इवलेसे|180px|right|कांद्याची भजी]] काप केलेले [[कांदे]]/[[बटाटे]] हरबर्‍याच्या पिठात बुडवून तळल्यावर भजी बनतात. कांद्या-बटाट्याऐवजी अन्य भाज्याही चालतात. ही भजी नुसती किंवा चटणीशी लावून खातात. ==बटाटा भजी लेखन== बेसनाऐवजी मुगाची भिजवून वाटलेली डाळ घेतल्यास ते मूग भजी होतात. पालक भजी प्रकृतीस चांगली [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:तळलेले पदार्थ]] dg2ol1gxzhgcmg9y98kx8yp6n963gt9 0 3450 36822 30880 2026-09-09T20:43:03Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36822 wikitext text/x-wiki '''[[भेळ]][[पुरी]]''' हा भारत देशातील महाराष्ट्र राज्यातील हा एक खारट,[[आंबट]],गोड,तिखट एकत्रित करून बनविलेला चवदार उपहार आहे. हा गप्पा मारता मारता खाण्यासाठीही उपयोगात आणला जातो. हा चाट चा एक प्रकार आहे. हे बनविण्यासाठी जाडे तांदूळ, भाज्या आणि सॉस यांचा वापर करतात.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://food.ndtv.com/recipe-bhel-puri-99035|title=भेळ पुरी रेसिपी |प्रकाशक=फूड.एनडीटीवी.कॉम |दिनांक=२४ जानेवारी २०१७ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जानेवारी २०१७}}</ref> भेळपुरी मुंबईचे गिरगाव, जुहू, या चौपाटीवर नियमित मिळते. मुंबईतील सर्व गल्लीबोळातून याच्या फिरत्या गाड्या पाहावयास मिळतात. हा उपहार रस्त्यावर खाण्याचाच आहे हे विचार ग्रहित धरलेले आहेत. भेळपुरीचा प्रसार अगदी भारतातील कानाकोपऱ्यात झालेला आहे. भारताचे विविध प्रदेशात त्या त्या हवामानानुसार किंवा परिस्थितीनुसार भेळपुरी बनविण्यासाठी तेथील उपलब्ध पदार्थांचा वापर केला जातो. भेळपुरीचे मूळं स्वरूप भडंग आहे. भडंग हा पच्छीम महाराष्ट्रातील उत्तम असा तेलकट, आंबट, गोड, तिखट, चवीचा पदार्थ आहे. भडंगचा वापर करून कोरडी भेळपुरी तयार केली जाते. कोलकत्ता मध्ये भेळपुरीला झालमुरी म्हणतात. तेथे ही [[तेल]] वापरून जाडे भातापासून बनवितात. मैसूर मध्ये भेळपुरीला चुरुमुरी आणि बंगलोर मध्ये चुरमुरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://churumuri.blog/what-is-churumuri/ |title= व्हॉट इज चुरमुरी |प्रकाशक=चुरमुरी.ब्लॉग |दिनांक=२४ जानेवारी २०१७ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ डिसेंबर २०१३}}</ref> कोरडी भेळपुरी जी भडंग म्हणून प्रसिद्ध आहे तिच्यावर [[कांदा]], लिंबू रस, [[कोथिंबीर]], यांचा दिमाखदार थर पसरवून लिंबूरस पिळून ती खावयास देतात. ==इतिहास== भेळपुरी कोठे आणि केव्हा बनविली याचा कोठेही उल्लेख नाही पण मुंबई आणि पूर्ण भारतभर गल्लो गल्ली मौज म्हणून मित्रा मंडळी एकत्र येऊन तसेच कुटुंबे चवदार भेळपुरीचा दिल खुश होऊन आस्वाद घेतात. ==भेळपुरी बनविण्यासाठीचे पदार्थ== भेळपुरी बनविण्यासाठी साधारणपने जाडा भात, बेसन पिठापासून बनविलेले विविध आकाराचे नूडल्स, व [[बटाटा]], कांदा, चाट मसाला, चटणी, आणि विविध प्रकारचे तळलेले मसाले यांचे मिश्रण वापरतात.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianfoodforever.com/snacks/bhel-puri.html |title=हाऊ टू मेक भेळ पुरी - भेळ पुरी रेसिपी |प्रकाशक=इंडियनफूडफॉरेव्हर.कॉम|दिनांक=२४ जानेवारी २०१७ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जानेवारी २०१७}}</ref> गिऱ्हाइकाच्या सवयीनुसार नुसार आणि आदेशानुसार चाट मसाला, तिखट, यांचे प्रमाण वापरून भेळपुरी बनविली जाते. उत्तर भारतात शिजविलेल्या बटाट्याचे लहान लहान तुकडे करून वापर करतात. चाट साठी मुख्यता दोन प्रकारच्या चटणी असतात. त्यात एक म्हणजे गोडी असणारी तपकिरी रंगाची प्रसिद्धचटणी आणि दुसरी हिरव्या रंगाची तेलकट की जी हिरव्या मिरच्या आणि कोथिंबीरी पासून बनविलेली असते! यांचा वापर करतात. ==विविधता== भेळपुरी बनविताना ते विविध प्रकारे बनविली जाते. त्यात भात पसरवून त्यावर आंबट - गोड आंब्याच्या बारीक बारीक चकत्या पसरवितात. शिवाय त्यावर कांदा, कोथिंबीर, लिंबू रस, बटाटा [[टोमॅटो]], चाट मसाला यांची पेरणी असतेच.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.spicytreats.net/2013/09/bhel-puri-easy-healthy-chaat-recipe.html |title= इझी ॲंड हेल्दी चाट रेसिपी |प्रकाशक=स्पायसीट्रीट्स.नेट |दिनांक=२४ ऑक्टोबर २०१६ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=३१ जानेवारी २०१७}}</ref> कधी कधी हे सर्व मिश्रण लहानश्या पुरीवर पसरवून ती पुरी सहीसलामत मुखात जाईल अशा प्रकारे सर्व्ह केली जाते. किंवा गव्हाचे पिठापासून बनविलेल्या ब्रेडचाही वापर केला जातो. भेळपुरीच्याच ज्या अनेक विविधता आहेत त्यांची नावे अनेक आहेत त्यात सेवपुरी, दहिपुरी, सेव पापडी चाट, चुरमुरी, यांचा समावेश होतो. * '''सेवपुरी''' – भेळपुरीतील पदार्थाबरोबर सेव, पापडी असते. * '''दहिपुरी''' – भेळपुरीतील पदार्थाबरोबर सेव, पापडी व चटकदार [[दही]] मिश्रण असते. * '''सेव पापडी चाट''' – भेळपुरीतील पदार्थाबरोबर सेव, पापडी व वेगवेगळ्या तीन चटणी चाट असतात. * '''चुरमुरी''' – भेळपुरीतील पदार्थाबरोबर कांद्याचे तुकडे, टोमॅटो, कोथिंबीर,मिरची पूड, यांचे मिश्रणात दोन तीन [[खोबरे]]ल तेलाचे थेंब,कांही वेळा भाजलेले शेंगदाने ही मिसळतात. ==खावयास देण्याची पद्दत== भेळपुरी साधारणपने कागदाचा गोलाकार किंवा कोण करून त्यात खावयास देतात. ती खाण्यासाठी जाड पेपरचा एक तुकडा देतात किंवा पापडी देतात. कधी कधी प्लेट मध्ये देऊन ती खाण्यासाठी पापडी देतात. ==संदर्भ== [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] sbu1bna8abm3kvpssmixh164jtxhr33 0 3504 36814 30437 2026-09-09T20:42:42Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36814 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = मिनिटे | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} '''कांदे पोहे''' किंवा '''पोहे''' हा एक मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा बहुतेक वेळा संध्याकाळी किंवा कुणी पाहुणे आले तेव्हा नाश्ता म्हणून खाल्ला जातो. '''साहित्य :'''<br> #जाड पोहे #चिरलेले कांद्याचे काप #चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या #हळद #मोहरी, जिरे #खाद्यतेल / गोडेतेल #मीठ #शेंगदाणे '''पूर्व तयारी :'''<br> पोहे क‍रण्या अगोद‍र पोहयांचे दोन प्रकार असतात हे जाणून घेणे आवश्यक आहे. १} जाड पोहे २} पातळ पोहे ==पाककृती== पोहे निवडून व पाण्याने भिजवून रोळी मध्ये काढून घ्यावे म्हणजे पाणी निथळून जाईल. जाड पोहे भिजवण्यासाठी पाण्याचा हबका{प्रमाण}जास्त मारावा लागतो. आणि पातळ पोहे भिजवण्यासाठी पाण्याचा हबका{प्रमाण}कमी मारावा लागतो. कढई मध्ये [[तेल]] टाकुन त्यात [[मोहरी]]/जिरे टाकावे. तडतडल्यानंतर त्यात चिरलेले कांद्याचे काप टाका व नंतर थोड्यावेळाने त्यात चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या टाका. मिरच्या थोड्या पांढुरक्या झाल्यावर नंतर हळद व भिजवलेले पोहे टाका. [[हळद]]ीचा समान रंग येईपर्यंत परता. '''सजावट :'''<br> खायला देताना कोथिंबीर व खोबऱ्याचा किस टाकुन द्यावे. आणि त्यावर मिरची चे बारीक काप टाकुन घ्या. '''इतर माहिती:'''<br> #कांद्याचे प्रमाण थोडे कमी करून त्यात उकडलेले/कापा करून थोडे तळलेले बटाटे घातल्यास हे आलूपोहे होतात. #पोहे तयार करताना तुमच्या आवडीनुसार त्यात शेंगदाणे, [[बटाटा]] किंवा हिरवा वाटणे ही घालू शकता. कांद्याबरोबर या गोष्टी परतून घ्या. {{चित्र दालन |title=पोहे बनवण्याची कृती |width=200 |align=center |File:Pohe preparation.jpg|[[फोडणीत मिरची आणि जिरे मोहरी]] |File:Pohe preparation (63780).jpg|[[बटाटे, कांदे आणि कोथिंबीर बारीक चिरून घेताना]] |File:Pohe preparation (87165).jpg|[[बटाटे परतून घेताना]] |File:Pohe preparation (10028).jpg|[[भिजवून घेतलेले पोहे]] |File:Pohe preparation (62644).jpg|[[सर्व एकत्र परतून घेताना]] }} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:पोहे]] bchtq3j4lo0lvgohkzt0ypghia72f9t 0 3510 36780 34221 2026-09-09T15:18:05Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36780 wikitext text/x-wiki =महाराष्ट्र शब्दकोश= ==प्रकाशनाचे तपशील== [[महाराष्ट्र]] शब्दकोश (विभाग १ ते ७ + पुरवणी विभाग). य. रा. दाते आणि चिं. ग. कर्वे (संपा.) (१९३२ - १९५०) महाराष्ट्र-शब्दकोश-मंडळ, पुणे ===खंडवार प्रकाशनवर्ष=== * विभाग पहिला (अ ऐ) - १९३२ * विभाग दुसरा (ओ-ख) - १९३३ * विभाग तिसरा (ग-ठ) - १९३४ * विभाग चवथा (ड-न) - १९३५ * विभाग पांचवा (प-भ) - १९३६ * विभाग सहावा (म-वृ) - १९३८ * विभाग सातवा (वे-ज्ञ) - १९३८ * पुरवणी विभाग (अ-ज्ञ) - १९५० ===इतर ज्ञात आवृत्त्या=== ==शब्दकोशाचे स्वरूप== ह्या शब्दकोशात प्राधान्याने प्रमाण मराठीतील तसेच मर्यादित स्वरूपात मराठीच्या विविध प्रांतिक भेदांतील शब्दांचा संग्रह करण्यात आला आहे. मुद्रित स्वरूपातील शब्दकोशाच्या प्रत्येक खंडाला एक एक सविस्तर प्रस्तावना जोडण्यात आली असून ह्या प्रस्तावनांत मराठी भाषेशी आणि मराठीच्या शब्दसंग्रहाशी संबंधित विविध विषयांची चर्चा करण्यात आली आहे. ==उपलब्धता== ===शोधसुकर स्वरूप=== हा शब्दकोश शिकागो विद्यापीठाच्या [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/ डिजिटल डिक्शनरी ऑफ साउथ एशिया] ह्या प्रकल्पांतर्गत शोधसुकर स्वरूपात उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. * [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/date/ https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/date/] शब्दकोशाच्या विविध खंडांच्या प्रस्तावना खालील दुव्यावर संगणकीय प्रतिमांच्या स्वरूपात उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. * [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/date/frontmatter/frontmatter.html https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/date/frontmatter/frontmatter.html] ===संगणकीय प्रतिमा=== ====इंटरनेट अर्काइव्ह==== * विभाग पहिला (अ-ऐ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489699 ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310468 * विभाग दुसरा (ओ-ख) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489715 **https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310469 * विभाग तिसरा (ग-ठ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310470 * विभाग चवथा (ड-न) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489697 ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310473 * विभाग पांचवा (प-भ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489698 ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310472 * विभाग सहावा (म-वृ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489686 ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310473 * विभाग सातवा (वे-ज्ञ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489683 ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.310474 * पुरवणी विभाग (अ-ज्ञ) ** https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.489660 [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] kza56l3aofpbmr22g22krge14vnuzcn 0 3517 36779 34220 2026-09-09T15:18:04Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36779 wikitext text/x-wiki =[[महाराष्ट्र]] भाषेचा कोश= ==उपलब्धता== ===संगणकीय प्रतिमा=== * [https://rmvs.marathi.gov.in/pdf/adictionary-of-maratha-language.pdf https://rmvs.marathi.gov.in/pdf/adictionary-of-maratha-language.pdf] [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] efzq9mlwco7bwgcv93t7b3um2bm2f5k 0 3621 36778 34200 2026-09-09T15:18:03Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36778 wikitext text/x-wiki =उर्दू-मराठी शब्दकोश= ==प्रकाशनाचे तपशील== * उर्दू-मराठी शब्दकोश; १ली आ. १९६८; २री आ. १९८९; (पुनर्मुद्रण)१९९९; [[महाराष्ट्र]] राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई ==शब्दकोशाचे स्वरूप== ==उपलब्धता== ===संगणकीय प्रतिमा=== * [https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%20%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6.pdf https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%82-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%20%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6.pdf] * [https://sahitya.marathi.gov.in/scans/Urdu-marathi%20shabdkpsh_358.pdf https://sahitya.marathi.gov.in/scans/Urdu-marathi%20shabdkpsh_358.pdf] [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] 9mddcr5e3riqwoy2xer4uvx8evhyooi 0 3646 36783 34232 2026-09-09T15:18:07Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36783 wikitext text/x-wiki =कार्यदर्शिका= ==स्वरूप== ह्या कार्यदर्शिकेत इंग्लिश शब्दांचे मराठी पर्याय देण्यात आले आहेत. [भाषा : इंग्लिश > मराठी; लिपी : रोमी, देवनागरी] ==प्रकाशनाचे तपशील== * कार्यदर्शिका; आ.१ली; १९८१ ; भाषासंचालनालय; [[महाराष्ट्र]] शासन; मुंबई * कार्यदर्शिका; आ.२री सुधारित; १९८७; भाषासंचालनालय; महाराष्ट्र शासन; मुंबई ==उपलब्धता== ===संगणकीय प्रतिमा=== * [https://coe.maharashtra.gov.in/images/content/pdf/e-books/Karydarshika(BS-02).pdf https://coe.maharashtra.gov.in/images/content/pdf/e-books/Karydarshika(BS-02).pdf] (१९८७) [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] s6gc9pvaumz262lzcjkmoljgyme1raw 0 3653 36784 34247 2026-09-09T15:18:08Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36784 wikitext text/x-wiki =भारताचे संविधान= ==स्वरूप== हा भारतीय संविधानाचा मराठी अनुवाद आहे. ==प्रकाशनाचे तपशील== * भारताचे संविधान; १ली आ. १९७९; २री आ. १९८३; ३री आ. १९८८; ४थी आ. १९९२; (पु. मु.) १९९६; ५वी आ. २००२; ६वी आ.२००६; (पु. मु.) २०११; भाषा संचालनालय; [[महाराष्ट्र]] राज्य; भारत सरकार ==उपलब्धता== ===संगणकीय प्रतिमा=== * [https://coe.maharashtra.gov.in/images/content/pdf/e-books/BhartacheSanvidhan(BS_16).pdf https://coe.maharashtra.gov.in/images/content/pdf/e-books/BhartacheSanvidhan(BS_16).pdf] (२००६) [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] qonpk9fviq5dt1csw54v5t7smq4r2dy 0 3931 36770 13359 2026-09-09T15:17:58Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36770 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = मिनिटे | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} [[जन्माष्टमी|कृष्ण जयंती]]<nowiki/>चा उत्सवासाठी तयार केल्या जाणाऱ्या विशिष्ट प्रसादास '''गोपालकाला''' असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/what-is-a-gopalkala-recipe-how-you-can-make-it-at-home/articleshow/77484590.cms|title=Gopalkala recipe and its significance in Janamashtami - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-08-25}}</ref>दहीहंडी आणि कृष्णजन्माष्टमी यांच्या निमित्ताने हा प्रसाद तयार केला जातो. श्रीकृष्णजयंती व्यतिरिक्त वर्षभरात जेव्हाजेव्हा काल्याचे कीर्तन होते तेव्हा तेव्हा त्या कीर्तनानंतर गोपालकाला होतो. म्हणूनच त्या कीर्तनाला "काल्याचे" कीर्तन म्हणतात. [[ज्ञानेश्वरी]]चे किंवा [[दासबोध|दासबोधा]]चे पारायण, किंवा अनेक दिवस चालणाऱ्या अशाच एखाद्या ग्रंथवाचनानंतर, अथवा [[कीर्तन]] महोत्सवामध्ये शेवटच्या दिवशी काल्याचे कीर्तन होते. वारकरी संप्रदायात वारीची सांगता गोपाळकाला करूनच होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ibAgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj00LW6qNPcAhUaWX0KHXQHD0QQ6AEIUjAG|title=Dvādaśa jyotirliṅga varṇana|last=Kulkarni|first=Dattatray Digambar|date=1975|publisher=Pravāsī Prakāśana|language=mr}}</ref> ==दहीहंडी== [[File:Dahihandi.jpg|thumb|मंदिरात दहीहंडी उत्सव]] कृष्ण जयंतीचा उत्सव भारतात सर्वत्र साजरा होतो. [[महाराष्ट्र]]ात विशेषतः कोकणात या उत्सवानिमित्त दहीकाला होतो. श्रीकृष्ण त्याच्या बालपणी आपल्या मित्रांसह गोकुळातील घरांमध्ये जाऊन टांगलेल्या शिंकाळ्याच्या मडक्यातील दही-लोणी खात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=TicTAQAAIAAJ&q=dahi+handi&dq=dahi+handi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwisv73x0tDcAhXM7GEKHetFDCYQ6AEIVzAJ|title=Encyclopaedia of Great Festivals|last=Chanchreek|first=Jain|last2=Chanchreek|first2=K. L.|last3=Jain|first3=M. K.|date=2007-01-01|publisher=Shree Publishers & Distributors|isbn=9788183291910|language=en}}</ref> त्यासाठी मुले मानवी मनोरा करून मडके फोडीत असत. ही परंपरा आजही भारतात दहीहंडीच्या रूपाने साजरी केली जाते. 'गोविंदा आला रे आला, गोकुळात आनंद झाला' असे गाणे गात अनेक लहान थोर पुरुष घरोघरी नाचायला जातात व दहीहंडी फोडतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=pi1AAQAAIAAJ&q=dahi+handi&dq=dahi+handi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPmOeiwdDcAhVBOrwKHfMdDZoQ6AEIUzAI|title=Faiths, fairs & festivals of India|last=Das|first=Ajay|date=2007|publisher=Better Books|isbn=9788190317771|language=en}}</ref> कित्येक ठिकाणी गोपाळकाला करून कृष्ण चरित्रातील सोंगे आणण्याचाही प्रघात आहे.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा</ref> ==गोपाळकाला/दहीकाला== [[चित्र:Gopalkala.JPG|right|thumb|गोपालकाला व त्यामध्ये ठेवलेली बाळकृष्णाची मूर्ती]] गोपाल म्हणजे [[गाय|गायींचे]] पालन करणारा. काला म्हणजे एकत्र मिसळणे. [[पोहे|पोहे]], [[ज्वारी|ज्वारीच्या]] [[लाह्या]], [[तांदूळ|धानाच्या]] लाह्या, [[लिंबू|लिंबाचे]] वा [[आंबा|आंब्याचे]] [[लोणचे]], [[दही]], [[ताक]], [[हरबरा|चण्याची]] भिजविलेली डाळ, [[साखर]], [[फळ|फळांच्या]] फोडी इत्यादी मिसळून तयार झालेला हा एक खाद्यपदार्थ असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nari.punjabkesari.in/nari/news/gopalkala-recipe-for-special-janmashtami-festival-1444041|title=Ghar ka Swad: जन्माष्टमी पर बनाएं श्रीकृष्ण का प्रिय Gopalkala प्रसाद|date=2021-08-25|website=punjabkesarinari|access-date=2021-08-25}}</ref> हा [[श्रीकृष्ण|कृष्णास]] फार प्रिय होता, असे सांगितले जाते. [[श्रीकृष्ण]] व त्याचे सवंगडी मिळून [[यमुना|यमुनेच्या]] तीरावर हा तयार करीत असत व सर्वजण वाटून खात असत असे मानले जाते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:श्रावण महिना]] [[वर्ग:कीर्तन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] 3ueczpv52iw8ivrpq22n9nv038td3mo 36793 36770 2026-09-09T15:19:14Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36793 wikitext text/x-wiki {{recipe summary | category = | servings = | time = मिनिटे | difficulty = <!-- Should if provided contain a number between 1 and 5 --> | image = | energy = <!-- Should if provided contain the number of calories and cal (can include kJ)--> | note = }} [[जन्माष्टमी|कृष्ण जयंती]]<nowiki/>चा उत्सवासाठी तयार केल्या जाणाऱ्या विशिष्ट प्रसादास '''गोपालकाला''' असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/what-is-a-gopalkala-recipe-how-you-can-make-it-at-home/articleshow/77484590.cms|title=Gopalkala recipe and its significance in Janamashtami - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-08-25}}</ref>दहीहंडी आणि कृष्णजन्माष्टमी यांच्या निमित्ताने हा प्रसाद तयार केला जातो. श्रीकृष्णजयंती व्यतिरिक्त वर्षभरात जेव्हाजेव्हा काल्याचे कीर्तन होते तेव्हा तेव्हा त्या कीर्तनानंतर गोपालकाला होतो. म्हणूनच त्या कीर्तनाला "काल्याचे" कीर्तन म्हणतात. [[ज्ञानेश्वरी]]चे किंवा [[दासबोध|दासबोधा]]चे पारायण, किंवा अनेक दिवस चालणाऱ्या अशाच एखाद्या ग्रंथवाचनानंतर, अथवा [[कीर्तन]] महोत्सवामध्ये शेवटच्या दिवशी काल्याचे कीर्तन होते. वारकरी संप्रदायात वारीची सांगता गोपाळकाला करूनच होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ibAgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj00LW6qNPcAhUaWX0KHXQHD0QQ6AEIUjAG|title=Dvādaśa jyotirliṅga varṇana|last=Kulkarni|first=Dattatray Digambar|date=1975|publisher=Pravāsī Prakāśana|language=mr}}</ref> ==दहीहंडी== [[File:Dahihandi.jpg|thumb|मंदिरात दहीहंडी उत्सव]] कृष्ण जयंतीचा उत्सव भारतात सर्वत्र साजरा होतो. [[महाराष्ट्र]]ात विशेषतः कोकणात या उत्सवानिमित्त दहीकाला होतो. श्रीकृष्ण त्याच्या बालपणी आपल्या मित्रांसह गोकुळातील घरांमध्ये जाऊन टांगलेल्या शिंकाळ्याच्या मडक्यातील दही-[[लोणी]] खात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=TicTAQAAIAAJ&q=dahi+handi&dq=dahi+handi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwisv73x0tDcAhXM7GEKHetFDCYQ6AEIVzAJ|title=Encyclopaedia of Great Festivals|last=Chanchreek|first=Jain|last2=Chanchreek|first2=K. L.|last3=Jain|first3=M. K.|date=2007-01-01|publisher=Shree Publishers & Distributors|isbn=9788183291910|language=en}}</ref> त्यासाठी मुले मानवी मनोरा करून मडके फोडीत असत. ही परंपरा आजही भारतात दहीहंडीच्या रूपाने साजरी केली जाते. 'गोविंदा आला रे आला, गोकुळात आनंद झाला' असे गाणे गात अनेक लहान थोर पुरुष घरोघरी नाचायला जातात व दहीहंडी फोडतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=pi1AAQAAIAAJ&q=dahi+handi&dq=dahi+handi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPmOeiwdDcAhVBOrwKHfMdDZoQ6AEIUzAI|title=Faiths, fairs & festivals of India|last=Das|first=Ajay|date=2007|publisher=Better Books|isbn=9788190317771|language=en}}</ref> कित्येक ठिकाणी गोपाळकाला करून कृष्ण चरित्रातील सोंगे आणण्याचाही प्रघात आहे.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा</ref> ==गोपाळकाला/दहीकाला== [[चित्र:Gopalkala.JPG|right|thumb|गोपालकाला व त्यामध्ये ठेवलेली बाळकृष्णाची मूर्ती]] गोपाल म्हणजे [[गाय|गायींचे]] पालन करणारा. काला म्हणजे एकत्र मिसळणे. [[पोहे|पोहे]], [[ज्वारी|ज्वारीच्या]] [[लाह्या]], [[तांदूळ|धानाच्या]] लाह्या, [[लिंबू|लिंबाचे]] वा [[आंबा|आंब्याचे]] [[लोणचे]], [[दही]], [[ताक]], [[हरबरा|चण्याची]] भिजविलेली डाळ, [[साखर]], [[फळ|फळांच्या]] फोडी इत्यादी मिसळून तयार झालेला हा एक खाद्यपदार्थ असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nari.punjabkesari.in/nari/news/gopalkala-recipe-for-special-janmashtami-festival-1444041|title=Ghar ka Swad: जन्माष्टमी पर बनाएं श्रीकृष्ण का प्रिय Gopalkala प्रसाद|date=2021-08-25|website=punjabkesarinari|access-date=2021-08-25}}</ref> हा [[श्रीकृष्ण|कृष्णास]] फार प्रिय होता, असे सांगितले जाते. [[श्रीकृष्ण]] व त्याचे सवंगडी मिळून [[यमुना|यमुनेच्या]] तीरावर हा तयार करीत असत व सर्वजण वाटून खात असत असे मानले जाते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:श्रावण महिना]] [[वर्ग:कीर्तन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] ctwqu277zsv0dziflascuily2khjhsa 0 3966 36754 36748 2026-09-09T15:15:52Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[मिष्टी दोई]] 36754 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gulab_jamun_(Gibraltar,_November_2020).jpg|इवलेसे|संपूर्ण भारतात लोकप्रिय असलेले [[गुलाबजाम]]]] [[चित्र:Fruity_rasgulla_cropped.JPG|इवलेसे|[[रसगुल्ला]]]] विविध प्रकारचे दुग्धजन्य पदार्थ हे भारतीय पाककृतींचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. यापैकी बहुतेक उत्पादनांना खव्यासारख्या व्हेर्न (हे चीज बनवणाऱ्या कंपनीचे नाव आहे!!!) उत्पादनांमध्ये वर्गीकृत केले जाऊ शकते. == दुधाची डेअरी उत्पादने == [[चित्र:Stamp_of_India_-_1982_-_Colnect_1005447_-_1_-_Woman_Dairy_Farmer_Cows_and_Milk_Bottles.jpeg|इवलेसे|भारत सरकारचे १९८२ चे टपाल तिकीट. यामध्ये दूध नेणारी शेतकरी महिला आणि दुभत्या गाई दिसत आहेत.]] * साय * मलई * [[दही]] * सायीचे दही * [[मिष्टी दोई]] * ताक * लस्सी (गोडी आणि खारी) * मठ्ठा * कढी * लोणी * बटर * चीझ (वेगवेगळे प्रकार) * तूप * बेरी * खवा * [[पनीर]] - हा एक न वापरलेला, आम्ल-संच^{[म्हणजे काय?]}, न वितळणारा पदार्थ आहे. हा पाश्चिमात्य पदार्थ-चीजशी मिळता जुळता आहे. पनीर बनवण्यासाठी लिंबाचा रस किंवा इतर नॉन-रेनेटयुक्त फूड ॲसिड गरम दुधात मिसळतात, व नंतर मठ्ठा काढून टाकून उरलेला भाग कोरडा करून एका युनिटमध्ये दाब देऊन बनविला जातो. पनीर घरीही बनवता येते. भारतातील पंजाबी लोकांचा हा आवडता पदार्थ आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://healthynibblesandbits.com/how-to-make-paneer/|title=पनीर बनवण्याची पद्धत|access-date=२५ ऑगस्ट २०२०}}</ref>पनीर पालक ही एक पंजाब्यांच्या जेवणातील एक सर्वसाधारण मेनू आहे. * छेना - हा देखील [[पनीर]]सारखा एक पदार्थ आहे. हा थोडा पाणीदार असतो, हे बनवण्यासाठी दही मऊ होईपर्यंत फेटून घेतले जाते. यात दह्याच्या गुठळ्या नसतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.tarladalal.com/Chhena-Chenna-Recipe-1997r|title=छेना बनवण्याची पद्धत|access-date=२५ ऑगस्ट २०२०}}</ref> * छेना पोडा - हा भाजलेला, गोड आणि घट्ट असा छेना असतो. * छेना गाजा - हा छेना आणि रवा यांचे मिश्रण असते. हाताच्या आकाराचे आयताकृती तुकडे (गज) तयार केले जातात. नंतर जाड साखरेच्या पाकात उकडून घेतात. * रसाबली - एक लालसर तपकिरी रंगाची तळलेली चपटी वडी असते. ती दाट, गोड दुधात भिजवून घेतात. * रसमलई * मलई सँडविच * संदेश - हे छेना आणि साखर मिसळून तयार केलेले मिश्रण आहे. नंतर कॅरेमेल करण्यासाठी हलके किसून घेतात असते. याचे चेंडूसारखे गोळे बनवले जातात. * रसगुल्ला - ही एक बंगाली मिठाई आहे. ज्यामध्ये छेना आणि रवा यांच्या मिश्रणापासून गोळे बनवून आणि साखरेच्या पाकात उकळतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indianhealthyrecipes.com/rasgulla-recipe-bengali-rasgulla-recipe-easy-diwali-sweet-recipe/|title=रसगुल्ला बनवण्याची पद्धत|access-date=२५ ऑगस्ट २०२०}}</ref> * राजभोग * [[खीर]]मोहन * खीरा सागर - म्हणजे दुधाचा सागर. यात गोड दुधात छेनाचे छोटे छोटे गोळे एकत्र केले जातात. * चमचम * लवंगलतिका == हेदेखील पाहा == * [[भारतातील मिठायांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ]] 1rmmex651qq46ydd4mrzc3fnogn1b6v 0 3968 36786 30495 2026-09-09T15:18:08Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36786 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|लोणी (गाव)}} दुधावर आलेल्य स्निग्ध सायीला एखाद्या आंबट पदार्थाचे, साधारणपणे आंबट दह्याचे, विरजण लावले की सायीचे दही बनते. असे दही पाणी घालून रवीने घुसळून काढले की पृष्ठभागावर लोणी जमा होते. पाण्याने स्वच्छ धुतलेल्या या लोण्याचा गोळा साठवता येतो. भारतात या लोण्यापासून तुपाखेरीज दुसरा कोणताही पदार्थ बनवला जात नाही. तूप हा अनेक महिने रेफ्रिजरेटरबाहेर टिकणारा पदार्थ आहे. [[थालीपीठ]] आणि [[भाकरी]] यांच्यावर लोण्याचा गोळा ठेवून खाण्याची संस्कृती महाराष्ट्रात आहे. हे लोणी कढवले की त्याचे लोणकढे [[तूप]] बनते. लोणी जर अगदी ताजे असेल तर त्यापासून बनलेल्या तुपाला साजूक तूप म्हणतात. समारंभातील जेवणाची आणि अनेकांच्या घरच्या [[महाराष्ट्र]]ीय जेवणाची सुरुवात वरण-[[भात]]-तूप वाढून होते. दुधापासून घुसळून थेट बनविलेल्या लोण्यासारख्या पदार्थाला बटर म्हणतात. किंचित मीठ घातलेले पिवळ्या रंगाचे हे बटर रेफ्रिजरेटरमध्ये खूप दिवस टिकते. बटर आणि लोणी यांच्या आरोग्यविषयक गुणधर्मांत बराच फरक आहे. असेच बटर शेंगदाण्याच्या दुधापासूनही बनवता येते. त्याला पीनट बटर म्हणतात. == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === == प्रकार == ==इतिहास== दुधाच्या या अल्प भागाचे संहतीकरण (एकत्रीकरण) करण्यास आणि त्याचा साठविण्यासारखे व उच्च ऊर्जायुक्त अन्न म्हणून उपयोग करण्यास मानव केव्हा वा कोठे शिकला हे अज्ञात आहे परंतु याची सुरुवात पशुसंवर्धनाच्या इतिहासपूर्व कालीन टप्प्यात झाली असावी, असा अंदाज आहे. खाद्यपदार्थाच्या (उदा., पावाच्या) पृष्ठभागावर लावण्यासाठी व पाकक्रियेतील एक वसा म्हणून लोण्याचा निश्चितपणे दीर्घकाळ उपयोग होत आहे. उत्तर यूरोप, उत्तर अमेरिका व ओशिॲनिया या प्रदेशांत व यूरोपीय लोकांनी स्थलांतर केलेल्या प्रदेशांत लोणी ही आवडती खाद्य वसा म्हणून लोकप्रिय आहे. लोण्याचे बरेचसे उत्पादन या प्रदेशांत होते परंतु काही इतर प्रदेशांत (विशेषतःभारतात) त्याचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग करण्यात येतो. आपल्या लोण्याविषयीच्या आवडीची प्राचीन हिंदूंनी ३५०० वर्षापूर्वीच नोंद केलेली आढळते. श्रीकृष्णाच्या बाललीलांमध्ये लोण्याचा (नवनीताचा) निर्देश अनेकदा आलेला आहे. बायबलमध्ये लोण्यासंबंधी कित्येक निर्देश आढळतात. प्राचीन ग्रीक व रोमन लोक लोण्याचा उपयोग अन्न म्हणून करण्याबरोबरच केसांना लावण्यासाठी तसेच मलम व औषध म्हणून करीत असत. रोमन लोक ताज्या लोण्यापेक्षा खवट लोण्याची चव पसंत करीत असत. व्यापारी लोणी तीन रूपांत उपलब्ध असते. गोड लोणी (स्वीट बटर) किंवा मीठरहित लोणी बऱ्याच प्रदेशांत लोकिप्रिय आहे. ते गोड ⇨पाश्चरीकरण केलेल्या मलईपासून मीठ न घालता तयार करतात. गोड मलई लोणी (स्वीट क्रीम बटर) हेही गोड, पाश्चरीकरण केलेल्या मलईपासून पण मीठ घालून तयार करतात. व्हिप्ड लोणी तयार करताना गोड लोण्याचा किंवा [[गोड]] मलई लोण्याचा हवेशी वा अल्प अक्रिय वायूशी संयोग करून लोणी अधिक सुलभपणे पसरेल व त्याचे घनफळ वाढेल असे करतात == लोण्याच्या लादीचे आकार == ==साठवणूक व पाककृती== == आरोग्य == * [[मुळव्याध|मुळव्याधीवर]] ताजे लोणी उपयुक्त आहे असे म्हणतात.लोणी पित्तवर्धक आहे. त्याच्या सेवनाने डोळ्यांचे आलोचक पित्त वाढते. त्यामुळे लोणी नियमित सेवन करणाऱ्याला चष्मा लागत नाही व पर्यायाने डोळ्यांचे आरोग्य चांगले राहते. == संदर्भ == <div class="references-small"> * {{स्रोत पुस्तक | लेखक=McGee, Harold | title=On Food and Cooking (Revised Edition) | प्रकाशक=Scribner | वर्ष=2004 | आयएसबीएन=0-684-80001-2}} pp 33–39, "Butter and Margarine" * Dalby, Andrew (2003). [http://print.google.com/print?id=FtIXAe2qYDgC&pg=PA65&lpg=PA65&dq=ancient+butter&prev=http://print.google.com/print%3Fq%3Dancient%2Bbutter&sig=v4KcVHbXcBCMmULupU9KFzYnlXg&pli=1&auth=DQAAAHAAAACYAYxkiTnWQ0KAe-pRGBmICRGf4VimZixegL-rO7AefEADSeL6thpbja9LWlwSM4q-WeiSoMP5lcSgYFwL-K2PlkuXV0nBolXoV0JwLiCVBmvIGHwc6C07ulnlPccx95CDDkDvA1Wa9WBClyLkoEFf Food in the Ancient World from A to Z]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 65. Google Print. ISBN 0-415-23259-7 (accessed [[November 16]], [[2005]]). Also available in print from Routledge (UK). * Michael Douma (editor). [http://webexhibits.org/butter WebExhibits' Butter pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202204532/http://www.webexhibits.org/butter/ |date=2016-12-02 }}. Retrieved [[November 21]], [[2005]]. * {{स्रोत पुस्तक | लेखक=Crawford, R.J.M. ''et al'' | title=The technology of traditional milk products in developing countries | प्रकाशक=Food and Agriculture Organization of the United Nations | वर्ष=1990 |आयएसबीएन=92-5-102899-0}} [http://www.fao.org/docrep/003/t0251e/T0251E00.htm Full text online] * Grigg, David B. ([[November 7]], [[1974]]). [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&id=16-ejysyRCgC&dq=butter+laval&prev=http://books.google.com/books%3Fq%3Dbutter%2Blaval&lpg=PA196&pg=PA196&sig=FMjjtQ1Ex4GVeE4TE1rZpl2ESlw The Agricultural Systems of the World: An Evolutionary Approach], 196–198. Google Print. ISBN 0-521-09843-2 (accessed [[November 28]], [[2005]]). Also available in print from Cambridge University Press. </div> == बाह्य दुवे == {{commonscat|Butter}} {{cookbook}} {{wiktionary}} * [http://www.milkingredients.ca/dcp/article_e.asp?catid=145&page=216 Composition and characteristics of butter, The Canadian Dairy Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503113833/http://www.milkingredients.ca/dcp/article_e.asp?catid=145&page=216 |date=2006-05-03 }} * [http://www.foodsci.uoguelph.ca/dairyedu/butter.html Manufacture of butter, The University of Guelph] * [http://food.oregonstate.edu/l/butter.html "Butter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030802011256/http://food.oregonstate.edu/l/butter.html |date=2003-08-02 }}, ''Food Resource, College of Health and Human Sciences, [[Oregon State University]]'', [[February 20]], [[2007]]. – FAQ, links, and extensive bibliography of [[food science]] articles on butter. * [http://www.corkbutter.museum Cork Butter Museum: the story of Ireland’s most important food export and the world’s largest butter market] {{विस्तार}} [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ]] [[वर्ग:पाकमाध्यमे]] eg02us0h5wh443z1yq998hw8bml54i2 0 3969 36806 30845 2026-09-09T15:21:06Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खारट]] 36806 wikitext text/x-wiki {{अन्न |image=[[File:Fried-Chicken-Set.jpg|300px|frameless]] |caption=कोंबडीचे तळलेले पंख, पाय आणि मांडी |country= |course=मुख्‍य जेवणापूर्वी दिला जाणारा खाद्यपदार्थ |served=गरम किंवा थंड |main_ingredient=कोंबडी आणि त्यावर लावलेले आवरण}} दक्षिणी तळलेली कोंबडी, ज्याला फक्त तळलेली कोंबडी म्हणूनही ओळखली जाते. यात कोंबडीचे तुकडे आवरण लावून तलात खोल तळतात किंवा पॅनमध्ये कमी तेलात तळतात किंवा उच्च दाब देउन तळतात. कोंबडीच्या बाह्य भागात ब्रेडक्रम्स लावल्याने कोंबडीच्या मांसांत रस टिकुन राहतो आणि आवरण मस्त कुरकुरीत होते. या पदार्थासाठी बहुधा ब्रॉयलर कोंबडीचा वापर केला जातो. गावठी कोंबडीत मांस कमी असल्याने तिचा वापर टाळतात. पाश्चिमात्य इतिहासात खोल तळलेले पदार्थ म्हणून ओळखली जाणारी प्रथम अन्नपदार्थ म्हणजे फ्रिटर्स, हे युरोपियन मध्ययुगात लोकप्रिय होते. तथापि, युरोपियन लोकांमध्ये स्कॉटिश लोकांनी प्रथम कोंबडी तेलामध्ये तळली होती. त्यावेळेस त्यांनी तिला कुठलेही आवरण न लावता तळली होती. त्या दरम्यान, पश्चिम आफ्रिकन लोकांपैकी बऱ्याचजणांना तळलेली कोंबडी हा अन्नपदार्थ अवगत होता. आफ्रिकन लोक यासाठी पाल्म तेल वापरत असे. अमेरिकेच्या दक्षिणेकडील गुलाम असलेल्या आफ्रिकन आणि आफ्रिकन-अमेरिकन लोकांद्वारे स्कॉटिश तळण्याचे तंत्र आणि पश्चिम आफ्रिकन आवरणाचे तंत्र एकत्र केले आणि हा नविन अन्नपदार्थ बनवला. ==इतिहास== ॲपिसियस यांचे रोमन कूकबुक (चौथे शतक) मध्ये पुलम फ्रंटोनियनम नावाने खोल-तळलेल्या कोंबडीची पाककृती आहे. <ref> Walter M. Hill, ''De Re Coquinaria of Apicius'' (1936), [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Apicius/6*.html#IX p. 153]. Apparently the recipe was named after a certain Frontone who lived in the time of [[Septimius Severus]] (2nd century).</ref> अमेरिकन इतिहासात "तळलेली कोंबडी" (फ्राइड चिकन) प्रथम १८३० च्या दशकात दिसून येते. १८६० आणि १८७० च्या दशकाच्या अमेरिकन कूकबुकमध्ये याचे मोठ्या प्रमाणात संदर्भ सापडतात. <ref>[[etymonline.com]]; ''The United States Cook Book: A Complete Manual for Ladies, Housekeepers and Cook'' (1865), p. 104. Marion Harland, ''Common Sense in the Household: A Manual of Practical Housewifery'' (1874), p. 90.</ref> या पदार्थाची सुरुवात अमेरिकेतील दक्षिणेकडील भागात झाली आणि याचा उगम स्कॉटिश <ref name="Scotland1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RgU9u9oUSDQC|title=Advances in Deep-Fat Frying of Foods|last=Sumnu|first=Servet Gulum|last2=Sahin|first2=Serpil|date=December 17, 2008|publisher=CRC Press|year=|isbn=9781420055597|location=|pages=1–2|quote=The origin of fried chicken is the southern states of America. Fried chicken had been in the diet of Scottish people for a long time, but they did not use seasoning. After African slaves had been hired as cooks, they added seasoning to the fried chicken of the Scottish people. Because slaves were allowed to feed only chickens, fried chicken became the dish that they ate on special occasions. This tradition spread to all African-American communities after the abolition of slavery.|language=en|via=}}</ref><ref name="Scotland2">{{cite book|title=The Encyclopedia of American Food and Drink|url=https://archive.org/details/encyclopediaofam00mari|url-access=registration|last=Mariani|first=John F.|publisher=Lebhar-Friedman|location=New York|date=1999|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofam00mari/page/305 305–306]|quote=The Scottish, who enjoyed frying their chickens rather than boiling or baking them as the English did, may have brought the method with them when they settled the South. The efficient and simple cooking process was very well adapted to the plantation life of the southern African-American slaves, who were often allowed to raise their own chickens.}} quoted at {{cite web|url=http://www.foodtimeline.org/foodmeats.html#friedchicken|title=history notes-meat|date=|publisher=The Food Timeline|author=Lynne Olver|accessdate=June 20, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/65d4bspXs?url=http://www.foodtimeline.org/foodmeats.html#friedchicken|archive-date=February 21, 2012|url-status=live}}.</ref><ref name="Scotland3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RcKwBAAAQBAJ&lpg=PA48|title=Classic Eateries of the Arkansas Delta|last=Robinson|first=Kat|publisher=The History Press|date=Oct 21, 2014|quote=Most settlers from Europe were accustomed to having their chicken roasted or stewed. The Scots are believed to have brought the idea of frying chicken in fat to the United States and eventually into the Arkansas Delta in the eighteenth and nineteenth centuries. Similarly, African slaves brought to the South were sometimes allowed to keep chickens, which didn't take up much space. They flour-breaded their pieces of plucked poultry, popped it with paprika and saturated it with spices before putting it into the grease.}}</ref> आणि आफ्रिकेत <ref name="Africa1">{{cite book|author1=Rice, Kym S. |author2=Katz-Hyman, Martha B. |title=World of a Slave: Encyclopedia of the Material Life of Slaves in the United States &#91;2 volumes&#93;: Encyclopedia of the Material Life of Slaves in the United States|url=https://books.google.com/books?id=T4_Qaju1WyoC&pg=PA109|date=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34943-0|pages=109–110|quote=Chickens also were considered to be a special dish in traditional West African cuisine. ... Chickens were... fried in palm oil. ... Pieces of chicken fried in oil sold on the street ... would all leave their mark on the developing cuisine of the early South.}}</ref><ref name="Africa2">{{cite book|author=Kein, Sybil |title=Creole: The History and Legacy of Louisiana's Free People of Color|url=https://books.google.com/books?id=HSKsSihlN7IC&pg=PA246|date=2000|publisher=LSU Press|isbn=978-0-8071-2601-1|pages=246–247|quote=Creole fried chicken is another dish that follows the African technique: "the cook prepared the poultry by dipping it in a batter and deep fat frying it}}</ref><ref name="Africa4">{{cite book|author=Opie, Frederick Douglass |title=Hog and Hominy: Soul Food from Africa to America|url=https://books.google.com/books?id=UMIlaqxv01sC&pg=PT36|date=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51797-3|page=18|quote=..the African-American preference for yams and sweet potatoes, pork, chicken, and fried foods also originated in certain West African culinary traditions}}</ref><ref name="Africa5">Worral, Simon (December 21, 2014) [http://news.nationalgeographic.com/news/2014/12/141221-chickens-civilization-avian-flu-locavore-turkey-ngfood-booktalk/ "The Surprising Ways That Chickens Changed the World"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222013627/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/12/141221-chickens-civilization-avian-flu-locavore-turkey-ngfood-booktalk/ |date=December 22, 2014 }}. ''National Geographic'': "When slaves were brought here from West Africa, they came with a deep knowledge of the chicken, because in West Africa the chicken was a common farm animal and also a very sacred animal. The knowledge that African-Americans brought served them very well, because white plantation owners for the most part didn't care much about chicken. In colonial times there were so many other things to eat that chicken was not high on the list."</ref> सापडतो. स्कॉटिश लोक कोंबडी [[चरबी]]मध्ये आवरण न लावता तळत होते <ref name="Scotland1" /><ref name="Scotland3" /> तर पश्चिम आफ्रिकन लोक आवरण लावून पाल्म तेलात कोंबडी तळत होते. <ref name="Africa2" /><ref name="Africa3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UMIlaqxv01sC&pg=PT11|title=Hog and Hominy: Soul Food from Africa to America|author=Opie, Frederick Douglass|date=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51797-3|page=11|quote=West African women batter dipped and fried chicken" and "The African-American practice of eating chicken on special occasions is also a West Africanism that survived the slave trade. Among the Igbo, Hausa, and Mande, poultry was eaten on special occasions as part of religious ceremonies.}}</ref> अमेरिकन दक्षिण मध्ये आफ्रिकन गुलामांद्वारे स्कॉटिश तळण्याचे तंत्र आणि आफ्रिकन मसाला लावण्याचे तंत्र एकत्र वापरले गेले <ref name="Scotland1" /><ref name="Scotland2" /><ref name="Scotland3" /><ref name="Africa5" /> तळलेल्या कोंबडीच्या या पदार्थाने गुलामगिरीत असलेल्या आफ्रिकन-अमेरिकन स्त्रियांसाठी स्व-कमाईचे साधन प्रदान केले. १७३० च्या दशकापर्यंत त्या जिवंत किंवा शिजवलेल्या कोंबडीच्या विक्रेत्या बनल्या. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T4_Qaju1WyoC|title=World of a Slave: Encyclopedia of the Material Life of Slaves in the United States [2 volumes]: Encyclopedia of the Material Life of Slaves in the United States|last=Rice|first=Kym S.|last2=Katz-Hyman|first2=Martha B.|date=December 13, 2010|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=9780313349430|location=|pages=109|language=en|via=|access-date=August 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090052/https://books.google.com/books?id=T4_Qaju1WyoC|archive-date=May 3, 2016|url-status=live}}</ref> यासाठी लागणारे साहित्य महाग असल्यामुळे, हा अन्नपदार्थ खास प्रसंगासाठी राखीव ठेवण्यात आला. <ref name="Africa3" /><ref name="Africa4" /><ref name="Africa5" /> ==वर्णन== [[File:Paschal's fried chicken.jpg|right|thumb|पासचलची तळलेली कोंबडी अटलांटा, जॉर्जिया येथे]] तळलेल्या कोंबडीचे वर्णन "रसाळ" <ref name=slbfc>{{Cite web|url=http://cooking.nytimes.com/recipes/1014738-southern-livings-best-fried-chicken|title=Southern Living's Best Fried Chicken Recipe|website=NYT Cooking|access-date=May 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522162142/http://cooking.nytimes.com/recipes/1014738-southern-livings-best-fried-chicken|archive-date=May 22, 2016|url-status=live}}</ref> आणि "कुरकुरीत" <ref>{{Cite web|url=http://cooking.nytimes.com/recipes/1014734-adobo-fried-chicken|title=Adobo-Fried Chicken Recipe|website=NYT Cooking|access-date=May 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516172102/http://cooking.nytimes.com/recipes/1014734-adobo-fried-chicken|archive-date=May 16, 2016|url-status=live}}</ref> असे आहे. याव्यतिरिक्त, या पदार्थाला "मसालेदार" आणि "[[खारट]]" देखील म्हटले जाते. <ref>{{Cite web|url=http://www.seriouseats.com/2015/07/the-food-lab-best-southern-fried-chicken.html|title=The Food Lab: The Best Southern Fried Chicken|last=Eats|first=Serious|website=www.seriouseats.com|access-date=June 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531004452/http://www.seriouseats.com/2015/07/the-food-lab-best-southern-fried-chicken.html|archive-date=May 31, 2016|url-status=live}}</ref> कधीकधी तळलेल्या कोंबडीला मसालेदार चव देण्यासाठी पपरीकासारखी मिरची किंवा हॉट सॉससह वाढली जाते. <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303433304579304511442795306|title=Spicy Fried Chicken With Honey and Pickles|date=January 9, 2014|newspaper=Wall Street Journal|issn=0099-9660|access-date=May 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616171454/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303433304579304511442795306|archive-date=June 16, 2016|url-status=live}}</ref> हे विशेषतः फास्ट फूड रेस्टॉरंट्स आणि केएफसीसारख्या साखळ्यांमध्ये दिसून येते. <ref>{{Cite web|url=http://time.com/4182303/kfc-nashville-hot-chicken/|title=KFC Introduces Nashville Hot Chicken|last=Waxman|first=Olivia B.|website=TIME.com|access-date=May 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520204151/http://time.com/4182303/kfc-nashville-hot-chicken/|archive-date=May 20, 2016|url-status=live}}</ref> हा पदार्थ पारंपारिकपणे मॅश [[बटाटा]], ग्रेव्ही, मॅकरोनी आणि चीज, कोलस्लॉ आणि बिस्किटसह दिले जाते. <ref>{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-3743737.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008201640/https://www.highbeam.com/doc/1P2-3743737.html|url-status=dead|archive-date=October 8, 2016|title=Fried chicken worth clucking about|last=Bruno|first=Pat|date=January 3, 1986|publisher=Chicago Sun-Times {{Subscription required|via=HighBeam}}|access-date=September 4, 2016}}</ref> ==विविध प्रकार== * बार्बर्टन कोंबडी, सर्बियन फ्राइड चिकन म्हणून ओळखले जाते, बार्बर्टन, ओहायो येथे सर्बियन स्थलांतरितांनी तयार केलेली आवृत्ती आहे जी संपूर्ण राज्यात लोकप्रिय झाली आहे. <ref>{{cite journal|last=Edge|first=John T.|date=Mar 2003|title=The Barberton Birds|url=http://www.attachemag.com/archives/03-03/passions/passions2.html|journal=Attaché|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060216024007/http://www.attachemag.com/archives/03-03/passions/passions2.html|archivedate=February 16, 2006}}</ref> * चिकन मेरीलॅंड हे पॅन-तळलेल्या कोंबडीचा एक प्रकार आहे. हे [[ताक]]ात मिसळले जाते आणि मलई ग्रेव्हीसह (जी मेरीलॅंड राज्यात बनवली जाते). ही पाककृती युनायटेड स्टेट्सच्या पलीकडे ऑगस्टे एस्कोफीयरच्या हॉट व्यंजनापर्यंत पसरली आणि मोठ्या प्रमाणात बदल होऊन ब्रिटन आणि ऑस्ट्रेलियाच्या खाद्यपदार्थांमध्ये सामील झाली. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/marylandchickenwithb_86621|title=Maryland chicken with banana fritters and cornbread|website=BBC Food|access-date=May 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513080802/http://www.bbc.co.uk/food/recipes/marylandchickenwithb_86621|archive-date=May 13, 2016|url-status=live}}</ref> हा पदार्थ बनवला जाताना कोंबडीचे तुकडे आणि चरबी, पॅन फ्राईंगसाठी, ओव्हनमध्ये शिजवण्यासाठी ठेवली जाते, संपूर्ण पाककला ओव्हनमध्येच तळली जाते. <ref name="southernfood.about.com2">[http://southernfood.about.com/od/friedchicken/Fried_Chicken_Recipes.htm Fried Chicken Recipes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023185815/http://southernfood.about.com/od/friedchicken/Fried_Chicken_Recipes.htm |date=October 23, 2011 }}. Southernfood.about.com (November 9, 2011). Retrieved on January 30, 2012.</ref> * पॉपकॉर्न चिकन, ज्याला चिकन बाईट्स म्हणूनही ओळखले जाते. यात हाड नसलेले कोंबडीचे लहान लहान तुकडे, पिठलेले घोळवून तळलेले असतात, परिणामी हे पॉपकॉर्नसारखे दिसणारे छोटे छोटे तुकडे असतात. <ref>{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/GMA/Recipes/story?id=1892432&page=1|title=Recipe: Devin Alexander's KFC's Popcorn Chicken|last=|first=|date=April 26, 2006|website=[[ABC News]]|access-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602033350/http://abcnews.go.com/GMA/Recipes/story?id=1892432&page=1|archive-date=June 2, 2016|url-status=live}}</ref> * चिकन आणि वॅफल्स हे मिश्रण पारंपारिकपणे न्याहारी आणि रात्रीच्या जेवणात खाल्ली जाते. <ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2015/10/27/america-best-chicken-and-waffles/|title=America's best chicken and waffles|last=Myers|first=Dan|date=October 27, 2015|website=Fox News|language=en-US|access-date=May 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609124058/http://www.foxnews.com/leisure/2015/10/27/america-best-chicken-and-waffles/|archive-date=June 9, 2016|url-status=live}}</ref> * गरम चिकन, हे मुख्यत्वे नॅशविले, टेनेसी भागात खाल्ले जाते. हा एक पॅनमध्ये तळलेला प्रकार आहे. यात स्वयंपाकात वापरण्याची डुकराची साल आणि लाल मिरची पेस्ट असते. <ref>{{Cite web|url=http://time.com/4182303/kfc-nashville-hot-chicken/|title=KFC Introduces Nashville Hot Chicken|last=Waxman|first=Olivia B.|website=TIME.com|access-date=May 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520204151/http://time.com/4182303/kfc-nashville-hot-chicken/|archive-date=May 20, 2016|url-status=live}}</ref> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:कोंबडीच्या पाककृती]] [[वर्ग:स्कॉटीश खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:युरोपियन खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:आफ्रिकन खाद्यपदार्थ]] mfywncduthock2qt76h202x0wxf75zm 0 4024 36781 34225 2026-09-09T15:18:06Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36781 wikitext text/x-wiki =[[महाराष्ट्र]]ीय ज्ञानकोश= ==प्रकाशनाचे तपशील== ===खंडवार प्रकाशनवर्ष=== ===इतर ज्ञात आवृत्त्या=== ==ज्ञानकोशाचे स्वरूप== ==उपलब्धता== ===शोधसुकर स्वरूप=== ===संगणकीय प्रतिमा=== ====इंटरनेट अर्काइव्ह==== [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] 5l7zm34h2tmflockmyksefl0b3usvul 0 4025 36782 34227 2026-09-09T15:18:06Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36782 wikitext text/x-wiki =मराठी विश्वकोश= मराठी विश्वकोश हा सर्वसाधारण स्वरूपाचा ज्ञानकोश आहे. [[महाराष्ट्र]] राज्य विश्वकोश निर्मिति मंडळाच्या द्वारे तो प्रकाशित करण्यात आला असून तो महाजालावर उपलब्ध आहे. ==उपलब्धता== ===शोधसुकर स्वरूप=== * https://marathivishwakosh.org [[वर्ग:महाजालावरील मराठी साधने]] e9c62qx4jjj9dyb5exkv2u8dd9iisii 0 4031 36788 13798 2026-09-09T15:18:10Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36788 wikitext text/x-wiki ==गे, हिजडे वगैरे हे लोक ऐड्ससारखे आजार पसरवतात == -> गे, हिजडे, वेश्या व्यवसाय करणारे सर्व जण हे एड्स सारखे आजार पसरवण्यात मोठे कारण नाहीत मुळात, एड्स सारखे रोग पसरतात ते असुरक्षित लैंगिक संबंधांमुळे आणि ते सर्व ठिकाणी फिरणारे आणि सर्वांबरोबर लैंगिक संबंध ठेवणारे पुरुष हेच या आजारांचे मोठे वाहक आहेत. असुरक्षित लैंगिक संबंध हे अनेक पुरुषांना पुरुषत्वाचे लक्षण वाटते, त्यामुळे गे, हिजडे, वैश्याव्यवसाय करणारे इतर सर्व स्त्रीया आणि पुरुष हे एड्स सारख्या आजारांना पसरवण्याचे कारण नाहीत. किंबहुना अनेक अभ्यासांमध्ये हे समोर आले आहे की, या लैंगिक आजारांना/लैंगिक संबंधांद्वारे पसरणार्या आजारांना नियंत्रणात ठेवण्यात निरोधाचा वापर वाढवण्यात या सर्व गटांचा खूप मोठा वाटा आहे. ==तुम्ही काहीही म्हणा या विषयावर बोलणं म्हणजेच अश्लिल == -> अश्लिल म्हणा किंवा काहीही म्हणा, एड्स आणि तत्सम आजारांनी हे दाखवून दिल आहे की, जर आपण लैंगिकतेवर बोललो नाही तर त्यातून होणारे नुकसान खूप मोठे आहे. अगदी अनेकदा जिवावर बेतणारे आजार आणि आयुष्यभर सोसावे लागणारे परिणाम करणारे आहे. त्यामुळे लैंगिकता, लैंगिक आजार, लैंगिक कल, लैंगिक आरोग्य या विषयी मोकळेपणाने बोलणे, लिहणे खूप आवश्यक आहे. ==३७७ आता काढलं आहे, मग आता तर गे लोकं लग्न करु शकतात ना? == -> ३७७ हे भारतीय दंड संहितेच कलम, भारतातील पुरुषांच्या लिंग-गुदामार्ग आणि लिंगाचा स्त्री-योनीशिवाय कोणत्याही शारिरीक पोकळीमध्ये प्रवेश करून केलेला संभोग अनैसर्गिक ठरवला गेला होता. या नुसार भारताच्या भूभागात कोणीही पुरुष लिंग-स्त्री योनी या व्यतिरिक्त संभोगाचा कोणताही पर्याय वापरल्यास तो संभोग अनैसर्गिक मानला जाईल. तसेच त्या दोघांना अनैसर्गिक संभोगाबद्दल शिक्षा ठोठावली जाईल. हा कायदा आता नव्याने व्याख्या करून त्याची व्याप्ति फक्त बाल लैंगिक अत्याचारा पुरतीच ठेवून आता या कायद्याचा वापर फक्त बाल लैंगिक अत्याचाराच्या घटनांमध्येच केला जाईल असा निर्णय घेण्यात आलेला आहे . शिवाय दोन प्रौढ व्यक्ती, खाजगीत एकमेकांच्या संमतीने जर समलिंगी संभोग करत असतील तर त्याबद्दल त्यांना गुन्हेगार गृहित धरले जाणार नाही. ==गेंना मुल होत नाहीत त्यामुळे ते अनैसर्गिक आहेत == -> अनेक विषमलिंगी जोडप्यांनाही मुले होत नाहीत, म्हणून ती जोडपी अनैसर्गिक होत नाहीत. किंबहुना लैंगिकता संदर्भात अनैसर्गिक अस काहीच नसतं. कारण मानवी लैंगिकता हीच पूर्णपणे कृत्रिम आहे. . ==गे लैंगिक सुख मिळवतात तो मार्ग/क्रिया अनैसर्गिक आहे == अनेक समलिंगी जोडपी गुदामैथुन करुन, म्हणजेच पुरुष लिंग आपल्या जोडीदाराच्या गुदामार्गात घालून आनंद मिळवतात. ही प्रक्रिया भादवी ३७७ प्रमाणे गुन्हा होती. आता गुदामैथुन गुन्हा नाही. पण त्या विषयी खूप मोठ्या प्रमाणात हीनपणाची भावना आहे. ==गे, लेस्बियन हे सगळं मोकळ ते पाश्चात्य जगातलं आहे, आपल्या भारतीय संस्कृतीत असलं काहीही नाही. == --> सगळ्या संस्कृतिंमध्ये नेहमीच समलिंगी आणि एकूणच विषमलिंगीपेक्षा वेगळी लैंगिकता असणारे लोक नेहमीच अस्तित्वात होते. भारताही अनेक ऐतिहासिक उदाहरणे आपल्याला सापडतात ज्यामध्ये आपण पाहू शकतो की, भारतातल्या संस्कृतीमध्ये तर तृतीय पंथी समाजाला वेगळे स्थान आहे, त्यांना देवीच्या पुजेचा मान आहे, त्यांना नवजात शिशूच्या जन्म, लग्न या प्रसंगाना आशिर्वाद देण्यासाठी खास आमंत्रण असते. त्यामुळे पाश्चात्य देशांमध्ये लैंगिक हक्कांविषयीच्या चळवळी मोठ्या प्रमाणात उदयाला आल्या ह्या पेक्षा भारतीय आणि पाश्चात्य देश यांमध्ये फार फरक नाही. ==गे म्हणजे नक्की काय असत?== -> गे म्हणजेच समलिंगी लैंगिकता असलेले पुरुष ज्यांना ते स्वत: पुरुष म्हणून ओळख सांगतात आणि त्यांना लैंगिकदृष्ट्या पुरुषच आवडतात. त्यांच्यामध्ये आणि इतर विषमलिंगी पुरुषांमध्ये कोणताही इतर फरक नसतो. गे पुरुषांच्या शरीरात आणि विषमलिँगी पुरुषांच्या शरिरात कोणताही फरक नसतो. गे पुरुषांना त्यांच्या बायकी वागण्या-बोलण्या बद्दल वेगळे मानले जाते पण जैविक/शारिरीक पातळीवर कोणताही बदल त्यांच्यात झालेला नसतो. ==हिजडा काय असते? == --> हिजडा भारतीय आणि दक्षिण आशीयाई देशातील संस्कृतीचा भाग आहे. ज्यां व्यक्तिंना जन्माच्या वेळी पुरुष म्हणून मानले गेले आणि त्यांना समज आल्यावर त्यांनी स्वत:ची ओळख स्त्री म्हणून सांगायला सुरूवात केली. अशा व्यक्तिंना हिजडा म्हणतात. हिजडा समाजाने तृतीय पंथी किंवा इतर कोणत्याही शब्दापैक्षा हिजडा हाच शब्द त्यांची ओळख सांगण्यासाठी वापरण्याचा आग्रह धरला आहे. हिजड्यांनी त्यांच्या शरीरात बदल करून घेतला असेलच असे नाही. बहुतांश हिजडे साडी किंवा तत्सम स्त्री पोशाख वापरणे पसंत करतात. तसेच स्वत:साठी स्त्रीचे नाव आणि वागणूक पसंत करतात. ==गे आणि हिजडा एकच असत का? == -> गे आणि हिजडे हे दोन वेगवेगळे गट आहेत, त्यांचा एकमेकांशी तसा संबंध नाही. मुख्यत: गे ही लैंगिक ओळख आहे तर हिजडा ही लिंगभावाची/जेंडर ओळख आहे. गे फक्त त्यांचे समलैंगिक असणे सांगते तर हिजडा हे त्यांचे पुरुषाचे स्त्री झालेला लिंगभाव सांगतो. बहुतांश गे पुरुष हे स्वत:ला पुरुष म्हणतात तर हिजडा स्वत:ला बाई म्हणतात. ==सगळे बायकी पुरुष गे असतात का? == सगळे बायकी पुरुष गे नसतात, मूळातच गे असण्याचा आणि बायकी असण्याचा काहीही संबंध नाही. काही गे पुरुष बायकी असतीलही. पण अनेक गे पुरुष बायकी नसतात. इथे हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, बायकी असणे हा वर्तनाचा प्रकार आहे. गे किंवा विषमलिंगी असणे हा लैंगिकतेचा प्रकार आहे तर हिजडा असणे हा लिंगभावाचा प्रकार आहे त्यामुळे हे सर्व वेगवेगळे मुद्दे आहेत. ==हिजड्यांना नक्की कोणती गुप्तांग असतात?== -> हिजड्यांना जर त्यांनी निर्वाणी केली नसेल तर त्यांना पुरुषाचेच लिंग असते. पण जर निर्वाणी/लिंगबदलाची शस्त्रक्रिया केली असेल तर त्यांना योनीसारखी रचना असलेले बाह्यलिंग असते. लिंगबदलाची शस्त्रक्रिया किती कुशल डोक्टर कडून करून घेतली आहे त्यानुसार त्याचे योनी/स्त्री गुप्तांगाशी असलेले साधर्म्य बद्लात जाते. बहुतांश हिजडे कोणताही शारिरीक बदल करून घेत नाहीत आणि त्यांना वाटेल तसे पुरुषाचे किंवा हिजड्याचे/स्त्रीचे आयुष्य जगतात. ==हिजडे एवढा आरडा ओरडा का करतात?== -> हिजड्यांना त्यांच्या पेहराव, त्यांच्या वेगळेपणामुळे, लोकांमध्ये असलेल्या अनेक गैरसमजांमुळे समाजात वावरताना नेहमी हिंसा, नाकारलेपणा, घृणास्पद वागणूक सहन करावी लागते. त्या वागणूकीला उत्तर म्हणून त्यांच्यामध्ये सतत चिडचिडेपणा आणि रागावून बोलणे-वागणे येते. वास्तविक जिथे त्यांना सन्मानाने वागणूक मिळते तिथे त्यांचे असे वागणे दिसून येत नाही. त्यामुळे तुम्ही जर शांतपणे वागलात तर नक्कीच त्यांचे वागणेही तुमच्याशी तसेच असेल. ==हिजड्यांना काम करुन पैसे मिळवायला काय हरकत आहे?‌ ते भिक का मागतात?== -> नक्कीच त्यांना काम करायला आवडतेही, पण त्यांच्या बद्दल असलेल्या गैरसमजांमुळे त्यांना कुणीही कोणत्याही प्रकारचे काम द्यायला तयार होत नाही. त्यांमुळे हा प्रश्न विचारताना तुम्ही स्वत: त्यांना कामावर ठेवयला तयार आहात का, हा प्रश्न विचारावा. अलिकडच्या काळात २०१८ पासून आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, [[महाराष्ट्र]] या राज्यांमध्ये हिजडा समाजाला वेगवेगळ्या ठिकाणी सरकारी नोकरी देण्यात आली आहे. ==लेस्बियन नक्की काय करतात?== --> हा प्रश्न नेहमीच विचारला जातो, गे आणि हिजडे यांच्या संदर्भातल्या शिव्यांमध्ये लैंगिक कृतीचेच वर्णन आहे त्यामुळे ते लैंगिक आनंद मिळवण्यासाठी नक्की काय करतात हा प्रश्न सहसा लोकांना पडत नाही. वास्तविक लैंगिक आनंद घेण्यासाठी प्रत्यक्षात लिंग आणि योनी यांच्या क्रियेचा विचार मुख्य म्हणून केला जातो. हा गैरसमज आहे, वास्तविक अनेकदा लैंगिक आनंद घेण्यासाठी लिंग आणि योनीची क्रिया ही आवश्यक नाही. त्या व्यतरिक्त अनेक मार्गांनी म्हणजेच, आलिंगने, चुंबने आणि एकमेकांच्या अंगाला मालिश करणे सारख्या अनेक क्रिया लैंगिक आनंद घेण्यासाठी केल्या जातात. ज्यातून अनेकांना लैंगिक गरजांची पुर्तता होते. ==गे लेस्बिअन लोक कायम फक्त संभोग विषयीच विचार करतात त्यांना सामान्य आयुष्य जगायचे नसते == [[वर्ग:सामाजिक शास्त्र]] [[वर्ग:सामाजिक शास्त्रज्ञांना नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न]] 6sunbrk0qmlx4mxwjcl4gsqzi4rq6y1 0 4064 36787 13796 2026-09-09T15:18:09Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36787 wikitext text/x-wiki '''सध्या [[महाराष्ट्र]]ात एकूण ६२% आरक्षण आहे, ते शासकिय शैक्षणिक संस्था आणि नोकऱ्यांमध्ये दिले जाते.''' {{Pie chart |value1 = 13 |label1 = Scheduled Castes (SC) |value2 = 7 |label2 = Scheduled Tribes (ST) |value3 = 19 |label3 = Other Backward Classes (OBC) |value4 = 2 |label4 = Special Backward Classes (SBC) |value5 = 3 |label5 = Nomadic Tribes – A (Vimukta jati) |value6 = 2.5 |label6 = Nomadic Tribes – B |value7 = 3.5 |label7 = Nomadic Tribes – C (Dhangar) |value8 = 10 |label8 =Economically Weaker Sections (EWS) }} '''महाराष्ट्रातील प्रवर्गवार लोकसंख्येचे प्रमाण''' {{Pie chart |value1 = 11.81 |label1 = Scheduled Castes (SC) |value2 = 9.35 |label2 = Scheduled Tribes (ST) |value3 = 27 |label3 = Other Backward Classes (OBC) |value4 = 7 |label4 = Special Backward Classes (SBC) |value5 = 3 |label5 = Nomadic Tribes – A (Vimukta jati) |value6 = 2.5 |label6 = Nomadic Tribes – B |value7 = 3.5 |label7 = Nomadic Tribes – C (Dhangar) |value8 = 10 |label8 =Economically Weaker Sections (EWS) }} [[वर्ग:सामाजिक शास्त्रज्ञांना नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न]] t4o8epq7fgl26rzjzjiajtqe7vcyo62 0 4082 36804 30912 2026-09-09T15:20:21Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[कडू]] 36804 wikitext text/x-wiki == साहित्य == * जाड पोहे * बारीक चिरलेला [[कांदा]] * बारीक चिरलेला टोमेटो * खरपूस भाजलेले शेंगदाणे * फोडणीसाठी तेल, [[मोहरी]], हळद == पूर्व तयारी == जाड पोहे भिजवून त्यातले पाणी पुर्ण काढून घ्यायचे आहे. आणि पोहे निथळत ठेवायचे. == कृती == पोहे भिजवावे .. भिजेपर्यंत कांदा टोमॅटो चिरून घ्यावा .. दाणे छान खरपूस भाजून घ्यावे .. पोहे भिजल्यावर .. तेल तापवावे त्यात मोहरी जिरा घालावे मोहरी नीट फुटली कि मग जिरा टाकावे नाहीतर मोहरी [[कडू]] लागते .. नंतर त्यात कडीपत्ता हिंग टाकावे हे करताना गॅस बारीक ठेवावा नाहीतर फोडणी करपेल ... [[हळद]] मिरची टाकावी .. पोह्यात हे सगळं मिक्स करून घ्यावे मीठ टाकावे चवी साठी थोडी साखर टाकावी .. पाणी टाकावे .. त्यावर बारीक चिरलेली [[कोथिंबीर]] टाकून सर्व करावे ... त्या बरोबर [[चहा]] असेल तर मज्जा वेगळी ... '' एकदा खाल तर पुन्हा पुन्हा कराल '''' [[वर्ग:नाष्ट्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:पोहे]] a3ilwbexof63aov09f1vrgstrmlrtpq 0 4205 36756 35644 2026-09-09T15:16:32Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36756 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = [[ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] | पुढील = [[पिठोरीची कहाणी]] | वर्ष = | टिपण = }} एका ऋषीश्वरांनो, तुमची कहाणी. आटपाट नगर होतं. तिथं एक ब्राह्मण होता. तो आपला शेतीभाती करून सुखानं नांदत होता. पुढं एके दिवशीं काय झालं? त्याची बायको शिवेनाशी झाली, विटाळ तसाच घरांत कालविला. त्या दोषानं काय झालं? तिचा नवरा पुढच्या जन्मीं बैल झाला. त्या बाईला आपला कुत्रीचा जन्म झाला. देवाची करणी! दोघंहि आपल्या मुलाच्या घरीं होतीं. तो मोठा धार्मिक होता. देवधर्म करी, श्राद्धपक्ष करी. आल्या ब्राह्मणांचा समाचर घेई. एके दिवशीं त्याच्या घरीं श्राद्ध आलं. बायकोला सांगितलं, “आज माझ्या बापाचं श्राद्ध आहे. खीरपुरीचा स्वयंपाक कर.” ती मोठी पतिव्रता होती. तिनं चार भाज्या, चार कोशिंबिरी केल्या. खीर[[पुरी]]चा स्वयंपाक केला. इतक्यांत काय चमत्कार झाला? खिरीचं भांडं उघडं होतं त्यांत सर्पानं आपलं गरळ टाकलं. हें त्या कुत्रीनं पाहिलं. मनांत विचार केला, ब्राह्मण [[खीर]] खातील नि मरून जातील. मुलाला ब्रह्महत्येचं पातक लागेल. म्हणून उठली. पटकन खाऊन खिरींच्या पातल्याला शिवली. ब्राह्मणाच्या बायकोला राग आला. तिनं जळतं कोलीत घेतलं. नि कुत्रीच्या कंबरेंत मारलं. तो स्वयंपाक टाकून दिला. पुन्हा स्वयंपाक केला. ब्राह्मणांना जेवूं घातलं. कुत्रीला कांहीं उष्टंमाष्टं देखील घातलं नाहीं. सारा दिवस उपास पडला. रात्र झाली तेव्हां ती आपल्या नवर्‍याजवळ म्हणजे त्या बैलाजवळ गेली, आणि आक्रोश करून रडूं लागली. बैलानं तिला कारण विचारलं. ती म्हणाली, “मी उपाशी आहे. मला अन्न नाहीं, पाणी नाहीं, खिरीच्या पातेल्यांत सर्पानं गरळ टाकलं, तें माझ्या दृष्टीस पडलं. ब्राह्मण मरतील म्हणून मी पातेल्याला शिवलें. माझ्या सुनेला राग आला. तिनं जळतं कोलीत माझी कंबर मोडली. माझं सारं अंग दुखतं आहे. ह्याला मी काय करूं?” बैलानं तिला उत्तर दिलं, “तूं आदल्या जन्मीं विटाळशीचा विटाळ घरांत कालविलास, त्याचा संपर्क मला झाला. त्या दोषानं मी बैल झालों. आज माझ्या मुलानं मला नांगराला धरलं, तोंड बांधून मला मारलं, मी देखील आज उपाशीच आहे. त्याचं श्राद्ध फुकट गेलं.” हें भाषण मुलानं ऐकलं. लागलाच उठून बाहेर आला. बैलाला चारा घातला. कुत्रीला अन्न घातलं, दोघांना चांगलं पाणी प्यायला दिलं. मनांत फार दुःखी झाला. दुसरे दिवशीं सकाळीं उठला, घोर अरण्यांत गेला. तिथं ऋषींचा मेळा पाहिला. त्यांना साष्टांग नमस्कार घातला. ऋषींनी त्याला प्रश्न केला, “तुं असा चिंताक्रांत कां आहेस?” मुलानं सांगितलं, “माझ्या बापाला बैलाचा जन्म आला आहे, आणि आईला कुत्रीचा जन्म आला आहे. त्यांना मोक्ष कसा मिळेल? ह्या चिंतेत मी पडलों आहे. कृपा करून मला उपाय सांगा.” तेव्हां ऋषींनीं सांगितलं, “तूं ऋषिपंचमीचं व्रत कर. तें व्रत कसं करावं? भाद्रपद महिना येतो. चांदण्या पक्षांतली पंचमी येते. त्या दिवशीं काय करावं? ऐन दुपारच्या वेळीं नदीवर जावं आघाड्याची प्रार्थना करावी, त्याच्या काष्ठानं दंतधावन करावं, आंवळकाठीं कुटून घ्यावी, [[तीळ]] वाटून घ्यावे. केसांना लावावे, मग आंघोळ करावी, धुतलेलीं वस्त्रें नेसावीं. चांगल्या ठिकाणीं जावं. अरुंधतीसह सप्तऋषींचीं पूजा करावी. असं सात वर्ष करावं. शेवटीं उद्यापन करावं. ह्या व्रतानं काय होतं? रजस्वलादोष नाहींसा होतो, पापापासून मुक्तता होते. नाना तीर्थांच्या स्नानाचं पुण्य लागतं. नानाप्रकारच्या दानांचं पुण्य लागतं. मनीं इच्छिलं कार्य होतं.” मुलानं तें व्रत केलं. त्याचं पुण्य आपल्या आईबापांस दिलं. त्या पुण्यानं काय झालं? रजोदोष नाहींसा झाला. आकाशांतून विमान उतरलं. बैल होता तो सुंदर पुरुष झाला. कुत्री होती ती सुंदर स्त्री झाली. दोघं विमानांत बसून स्वर्गाला गेलीं. मुलाचा हेतु पूर्ण झाला, तसा तुमचा आमचा होवो. ही साठां उत्तरांची कहाणी, पांचां उत्तरी सुफळ संपूर्ण. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कहाण्या]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] emso8dbx1jkema0m9e139mw2xoszyxd 0 4438 36803 36454 2026-09-09T15:20:10Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[कडू]] 36803 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय एकोणतिसावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय अठ्ठाविसावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/अध्याय तिसावा]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो सद्गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव । कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥१॥ सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी । भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥२॥ तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण । नामा रुपा घालिसी शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी ॥३॥ निर्दळूनि आपपरां । निसंतान करिसी संसारा । तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥४॥ जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें खद्योतकोटी । ते आंधारेंसीं सूर्य घोंटी । तेवीं तुझी भेटी साधकां ॥५॥ तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी । संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसीं सृष्टी दिसेना ॥६॥ न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म दृष्टीं । तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥७॥ ’जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी । भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’ ॥८॥ जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि माउली न देखे दृष्टीं । तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक ॥९॥ माता कळवळोनि पाळी तान्हें । शेखीं तें माउलितें नेणे । तेवीं तुजमाजीं अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें ॥१०॥ जन्मल्या बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें । तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं ॥११॥ साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण । जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥१२॥ असोत या बहुता गोष्टी । नव्हतां सद्गुरुकृपादृष्टी । करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्था ॥१३॥ जाहलिया सद्गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठाउठीं । ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां ॥१४॥ जाहलिया सद्गुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ । साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरुची ॥१५॥ सद्‌गुरुकृपा समर्थं । तेणें कृपें श्रीभागवत । वाखाणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥१६॥ श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मराठया आरुष गोष्टी । रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें ॥१७॥ संस्कृतप्राकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वानंदगोडी । गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं ॥१८॥ तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं देखा । उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥१९॥ जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविंशाचें निरुपण । गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेंही केलें व्याख्यान अतिशुद्ध ॥२०॥ तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती । स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक ॥२१॥ ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान । न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्य जाण सर्वार्थीं ॥२२॥ नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान । कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥२३॥ युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण । प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक जहाला ॥२४॥ तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य । गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥२५॥ ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी प्राप्ती । अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील ॥२६॥ ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म । साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥२७॥ कृष्ण निजधामा जाईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ति न ये हाता । साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे ॥२८॥ एवं साधकांचिया हिता । उद्धव कळवळोनि तत्त्वतां । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये हाता । तो उपाय अच्युता पूसत ॥२९॥ एकुणतिसावा निरुपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन । सप्रेम भगवद्भजन । तें भक्तिलक्षण हरि सांगे ॥३०॥ सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा रीतीं । सा श्र्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे ॥३१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला उद्धव उवाच - सुदुस्तरामिमां मन्ये योगाचर्यामनात्मनः । यथाऽञ्जसा पुमान् सिध्येत्तन्मे ब्रह्मञ्जसाऽच्युत ? ॥१॥ पूर्वाध्यायीं ब्रह्मस्थिती । सांगितली ते दुर्गम गती । भोळ्या भाविकां अबळांप्रती । हे ब्रह्मप्राप्ती साधेना ॥३२॥ वस्तु व्यक्त ना अव्यक्त । शेखीं प्रकट ना नव्हे गुप्त । न कळे मूर्त कीं अमूर्त । केवीं साधकां तेथ प्रवेशु ॥३३॥ जें स्थूल ना सूक्ष्म होये । जें आहे नाहीं हा शब्द न साहे । जेथ पाहतें पाहणें दोनी जाये । तें साधकां होये केवीं साध्य ॥३४॥ जें दिसें तें ब्रह्म म्हणावें । तंव ते माया रुपें नांवें । आतां नाहींचि म्हणोनि सांडावें । तेणेंही नाडावें साधकीं ॥३५॥ जें आकार ना नव्हे शून्य । जेथें न रिघे ध्येय ध्यान । ज्यासी लाजे ज्ञेय ज्ञान । ज्यातें साधन स्पर्शेना ॥३६॥ जें न चढे शब्दांचे हात । जें नातुडे मौना आंत । आंत बाहेर नाहीं जेथ । काय साधकीं तेथ धरावें ॥३७॥ नाहीं आंतबाहेर विचारा । तेथ काय धरावें निर्धारा । जेथ निर्धारुही पुरा । धरावया धीरा धीर नव्हे ॥३८॥ साधकीं स्थिर करावया मन । कांहीं न दिसे अवलंबन । तेथें अनात्मे अज्ञान जन । त्यांसी दुस्तर जाण हा योगु ॥३९॥ यापरी निजात्मप्राप्ती । कदा न चढे अबळांहातीं । मज तंव मानलें निश्चितीं । हे आत्मस्थिति दुस्तुरु ॥४०॥ ऐशिया ब्रह्मयाची प्राप्ती । अज्ञान अप्रयासें पावती । तैशी सुगम साधनस्थिती । सांग श्रीपती कृपाळुवा ॥४१॥ तुवां निजधामा प्रयाण । मांडिलेसें अति त्वरेन । एथ तरावया अज्ञान । सुगम साधन सांगिजे ॥४२॥ म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । तुज गेलिया, अज्ञान जन । तरावया साधन सुगम सांगें ॥४३॥ पव्हणियापरिस पाय उतारा । स्त्रियां बाळां अतिसोपारा । तैशिया उपायप्रकारा । शार्ङगधरा सांगिजे ॥४४॥ तुझ्या ठायीं सद्भाव पूर्ण । आणि नेणती शब्दज्ञान । ऐसे जे अज्ञान जन । त्यासी तरावया साधन सुगम सांगें ॥४५॥ मनोनिग्रहो अतिकठिण । साधकां नेमवेना संपूर्ण । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥४६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा प्रायशः पुण्डरीकाक्ष, युञ्जतो योगिनो मनः । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥२॥ ऐकें कृष्णा कमलनयना । शिणतां साधक साधना । कदा नाकळवे मना । तेही विवंचना अवधारीं ॥४७॥ निग्रहावया निजमन । साधक साधिती प्राणापान । त्यांसीही छळोनियां मन । जाय निघोन तत्काळ ॥४८॥ घालूनियां एकांतीं आसन । मनोनिग्रहीं जे सावधान । त्यांसीही ठकूनियां मन । जाय निघोन चपलत्वें ॥४९॥ मनोनिग्रहीं आम्ही हटी । म्हणोनि रिघाले गिरिकपाटीं । त्यांसीही ठकूनि मन शेवटीं । जाय उठाउठीं चपळत्वें ॥५०॥ एकीं आकळावया मन । त्यजूनि बैसले अन्न । तंव मनें केलें आनेआन । जागृति स्वप्न अन्नमय ॥५१॥ मनोनिग्रह करितां देख । मन खवळे अधिकाधिक । मनोनेमीं सज्ञान लोक । शिणले साधक साधनीं ॥५२॥ वारा बांधवेल मोटें । अग्नि प्राशवेल अवचटें । समुद्र घोंटवेल घोटें । परी आत्मनिष्ठे मन न ये ॥५३॥ आकाश करवेल चौघडी । महामेरु बांधवेल पुडीं । शून्याची मुरडवेल नरडी । परी या मनाच्या वोढी अनिवार ॥५४॥ काळ जिंकवेल तत्त्वतां । त्रिभुवनींची लाभेल सत्ता । परी मनोनिग्रहाची वार्ता । तुजवीण अच्युता घडे केवीं ॥५५॥ मन तापसां तत्काळ छळी । मन नेमस्तांचा नेम टाळी । मन बळियांमाजीं महाबळी । करी रांगोळी धैर्याची ॥५६॥ मन इंद्रातें तळीं पाडी । मन ब्रह्मयातें हटेंचि नाडी । ऐशी मनाची वोखटी खोडी । आपल्या प्रौढीं नावरे ॥५७॥ साधनीं साधक शिणतां । मनोजयो न येचि हाता । तुजवांचूनि अच्युता । मना सर्वथा नावरे ॥५८॥ अत्यंत साधूनि निरवडी । मनोजयो आणितां जोडी । तंव सिद्धींची दाटे आडाडी । तेणेंही मन नाडी साधकां ॥५९॥ तुझी कृपा नव्हतां जाण । साधकां कदा नावरे मन । तूं तुष्टल्या जनार्दन । मनपणा मन स्वयें विसरे ॥६०॥ सर्वभावें न रिघतां शरण । साधकां कदा नावरे मन । मनोनिग्रहार्थ जाण । तुझे चरणा शरण रिघावें ॥६१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं, हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिस्त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः ॥३॥ कमलापति कमलवदना । कमलालया कमलनयना । नाभिकमळीं कमलासना। तुवां ब्रह्मज्ञाना अर्पिलें ॥६२॥ त्या तुझ्या चरणींचें चरणामृत । तुझ्या कृपा ज्यास होयप्राप्त । मनोजय त्याचा अंकित । तो होय विरक्त भवभावा ॥६३॥ तुझ्या चरणामृताची गोडी । मनोजयातें तत्काळ जोडी । आधिव्याधि भवपाश तोडी । स्वानंदकोडी साधकां ॥६४॥ सकळ साधनांचें निजसार । सांख्ययोगविवेक सधर । त्या साराचेंही निजसार । तुझी भक्ति साचार श्रीकृष्णा ॥६५॥ जाणोनि भक्तीचें रहस्य । भजनप्रेमा लोभलें मानस । तेंचि विज्ञान राजहंस । भजनसारांश सेविती ॥६६॥ काया वाचा आणि मन । सद्भावें सदा संपन्न । ऐशिया भक्तां तुझे चरण। स्वानंदें पूर्ण दुभती ॥६७॥ धर्म अर्थकाममोक्षांसी । साङग साधनें सिद्धी त्यांसी । विकळ जाहलिया साधनांसी । ये साधकांसी अपावो ॥६८॥ तैशी तंव तुझी भक्ति नव्हे । तुज भजतां जीवें भावें । भजकां विघ्न कदा न पावे । शेखीं भक्त नागवे विघ्नासी ॥६९॥ जैं सूर्य आणि खद्योतासी । भेटी होय सावकाशीं । तरी विघ्नें भक्तांपाशीं । धीरु यावयासी न धरिती ॥७०॥ पडतां पंचाननाची घाणी । होय मदगजा भंगणी । तेवीं तुझ्या भावार्थभजनीं । होय धूळपाणी विघ्नांची ॥७१॥ येणेंचि निश्चयें निजसंपन्न । तुझ्या चरणा अनन्यशरण । त्यांसी नातळे जन्ममरण । मा इतर विघ्न तें कैंचें ॥७२॥ येणें भावें जे अनन्यशरण । त्यांसी तुझे निजचरण । स्वानंदें सदा करिती पूर्ण । जेवीं कामधेनु जाण निजवत्सा ॥७३॥ भक्तिसरोवरीं निर्मळ । नवविध रसें रसिक जळ । तेथ तुझे चरणकमळ । विकासत केवळ भावार्थसूर्यें ॥७४॥ तेथ स्वानुभविक भ्रमर । झेंपावोनियां अरुवार । कुचंबों नेदितां केसर । आमोदसुखसार सेविती ॥७५॥ तेथ विवेक-परमहंस । ते सरोवरींचे राजहंस । चरणकमळीं करुनि वास । आमोद सुरस सेविती ॥७६॥ हो कां आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । हेही ते सरोवरीं असती । परी कमळामोद नेणती । ते क्रीडती कमळातळीं ॥७७॥ ऐसिया भोळ्या भक्तांसी । तूं तारिसी हृषीकेशी । एवं जे जे लागले भक्तीसी । अपावो त्यांसी असेना ॥७८॥ भावें करितां तुझें भजन । तूं भावार्थें होशी प्रसन्न । तुझ्या प्रसन्नता तुझे चरण । स्वानंद पूर्ण वर्षती ॥७९॥ तूं विश्वमूर्ती विश्वेश्वरु । तूं ब्रह्मादिकांचा ईश्वरु । तुझा जाहलिया अभय करु । भक्तां भवभारु स्पर्शेना ॥८०॥ तुझी भक्ति तें त्यांचें सत्कर्म । तुझा भाव तो त्यांचा स्वधर्म । तुज नैवेद्य अर्पणें उत्तम । तोचि याग परम भक्तांचा ॥८१॥ नित्य स्मरणें तुझें नाम । हाचि भक्तांचा जपसंभ्रम । तुझें कीर्तन मनोरम । ते समाधि परम भक्तांची ॥८२॥ एवं भक्त करिती जें जें कर्म । तें तें तूं होसी पुरुषोत्तम । ज्यासी तूं तुष्टसी मेघश्याम । त्यासी भवभ्रम स्पर्शेना ॥८३॥ यापरी भजनमुखें । भक्त तारिसी निजात्मसुखें । तेणें सुखाचेनि हरिखें । अतिसंतोखें डुल्लसी ॥८४॥ एवं अनपेक्षित भक्तजन । तूं निजसुखें करिसी पूर्ण । तुज न रिघती जे शरण । ते मायेनें जाण मोहिले ॥८५॥ जे तुझ्या चरणांसी विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख । चढतेंवाढतें भोगिती दुःख । मायेनें मूर्ख ते केले ॥८६॥ त्यजूनि तुझें चरणध्यान । करितां योगयागक्रिया साधन । तें तें साधकां होय बंधन । खवळे अभिमान ज्ञातृत्वें ॥८७॥ (पूर्वश्लोकीचा चरण) ’त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः’ हाचि श्लोकींचा अंतींचा चरण । उपक्रमोनियां आपण । पंडितांचा ज्ञानाभिमान । अभक्तपण प्रकाशी ॥८८॥ आम्ही ज्ञाते आम्ही योगी । आम्ही प्रवर्तक कर्ममार्गीं । आम्ही श्रोत्रिय पवित्र जगीं । आमुची मागी अतिशुद्ध ॥८९॥ लोक केवळ अज्ञान । तैसे आम्ही नव्हों आपण । आमचें वचन प्रमाण । सर्वार्थी जाण सर्वांशीं ॥९०॥ आम्ही ज्ञाते हें मानूनि दृढ । ज्ञानाभिमानें केले मूढ । पांडित्यें होऊनि गर्वारुढ । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९१॥ अभिमानाऐसा वैरी । आन नाहीं संसारीं । तो हा ज्ञानाभिमानेंकरीं । घाली दुस्तरीं सज्ञाना ॥९२॥ असो हे अभक्तांची कथा । जे चुकले भक्तिपंथा । यालागीं नानापरींच्या व्यथा । देहअहंता सोसिती ॥९३॥ जिंहीं भक्तीसी विकूनि चित्त । जाहले अनन्यशरणागत । त्यांसी तारिता तूं जगन्नाथ । निजसुखें निजभक्त नांदविसी ॥९४॥ तुझे जे कां भक्तजन । जिंहीं भक्तीसी विकला प्राण । त्यासी न मागतां ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥९५॥ तुझें करितां निजभजन । भक्तांसी कदा न बाधी विघ्न । सुखें होती सुखसंपन्न । हें नवल कोण गोविंदा ॥९६॥ जे तुज अनन्यशरण । तूं सर्वदा त्यांअधीन । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो, दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणां, श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥४॥ विघ्न न बाधी तुझ्या भक्तांसी । हें नवल नव्हे हृषीकेशी । तूं भुलोनि भक्तप्रेमासी । भक्ताधीन होसी सर्वदा ॥९८॥ होऊनि निजदासाधीन । मध्यरात्रीं पुरविसी अन्न । शेखीं तुज न मिळे भोजन । भुकेल्या पान भाजीचें ॥९९॥ उभय सेनेचे देव्हडीं । शस्त्रें सुटतां अति कडाडीं । तेथ सोसिसी रथाची वोढी । शेखीं रथींचीं घोडीं तूं धुशी ॥१००॥ तुझा मुकुट नाकळे वेदासी । तेथ भक्तांचा चाबुक खोंविसी । देखतां सकळिकां रायासी । रणीं घोडे धुसी निजांगें ॥१॥ वागोरे धरोनि दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं । धुतां न लाजसी श्रीपती । भक्ताधीन निश्चितीं तूं ऐसा ॥२॥ बंदीहुनी सोडविलें ज्यासी। तो उग्रसेन स्वामी करिसी । उच्छिष्टें धर्माघरींचीं काढिसी । शेखीं गायी राखिसी नंदाच्या ॥३॥ असो ते थोरांची थोर मात । तूंचि मिळोनि गोवळाआंत । उभउभ्यां खासी त्यांचा भात । छंदें नाचत त्यांचेनी ॥४॥ न म्हणसी सोवळें ओवळें । प्रत्यक्ष केवळ गोवळे । त्यांचेनि उच्छिष्टकवळें । स्वानंदमेळें डुल्लसी ॥५॥ द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । नेसतीं जाहलासि तूं लुगडीं । गोपिकांचिया निजआवडीं । तूं कडोविकडी नाचसी ॥६॥ पूर्णकलश नेतां पाहीं । कांटा मोडला गोपीचे पायीं । तो पाय धरुनि हातीं दोंही । तूं कांटा लवलाहीं काढिसी ॥७॥ खांदीं वाहिलें दुर्वासासी । द्वारपाळ तूं बळीपाशीं । ऐसा भक्ताधीन तूं होसी । वचनें वर्तसी दासांच्या ॥८॥ देवा तूं ऐसें म्हणसी । ’गोवळत्व सत्य मानिसी’ । तें तुज न घडे हृषीकेशी । तूं पूज्य होसी सुरनरां ॥९॥ (पूर्वश्लोकींचें पद) ’श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥’ इंद्र चंद्र आणि महेंद्र । ब्रह्मा बृहस्पति आणि शंकर। ऐसे पूज्य जे कां ईश्वर । तेही तुझे किंकर श्रीकृष्णा ॥११०॥ तुझे आसनाचे पादपीठीं । त्यांच्या मुकुटमणियांच्या कोटी । घर्षणीं झणत्कार उठी । नमस्कार दाटी सुरवरां ॥११॥ तुझी आज्ञा न मानितां । ब्रह्मादिकांचिया माथां । साटु वाजे जी सर्वथा । मा इतरांची कथा ते कोण ॥१२॥ तुझे आज्ञेभेणें जाण । वायु वागवी नेमस्त प्राण । सूर्य चालवी दिनमान । तुझे आज्ञेभेण गोविंदा ॥१३॥ तुझे आज्ञेचे भयभागीं । समुद्र मर्यादा नुल्लंघी । तुझ्या आज्ञेच्या नियोगी। वर्षिजे मेघीं जळ काळीं ॥१४॥ तुझे आज्ञेची अगाध थोरी । स्वयें मृत्यु वंदी शिरीं । तोही स्वकाळें प्रळयो करी । आज्ञेबाहेरी कदा न निघे ॥१५॥ आशंका ॥ ’मी तंव नंदाचा खिल्लारी। उग्रसेनाची सेवा करीं । माझी हे एवढी थोरी । मिथ्या’ मुरारी म्हणशील ॥१६॥ तुवां पाडूनि काळाचे दांत । गुरुपुत्र आणिला एथ। इंद्र केला मानहत । गोकुळीं अद्भुत वर्षतां ॥१७॥ इतरांची गोठी कायशी। होऊनि वत्सें वत्सपांसीं । वेड लाविलें विधात्यासी । शेखीं गोवळ होसी नंदाचा ॥१८॥ बाणकैवारा लागुनी । शिव आला अतिकोपोनी । तो त्वां जिंकिला अर्धक्षणीं । शार्ङगपाणी ईश्वरेश्वरा ॥१९॥ तुझी भेटी घ्यावयाकारणें । उत्कंठा वाहिजे नारायणें । ब्राह्मण अपत्यद्वारा तेणें । तुझी भेटी वांछिणें सर्वदा ॥१२०॥ तूं भक्तकाजपंचानन। सत्य करावया अर्जुन । क्षीरसागरीं रिघोनि जाण । कृष्णनारायण भेटले ॥२१॥ दोंहीचे भेटीची परवडी । संत जाणती निजआवडीं । दोघां मिठी पडली गाढी । निजात्मगोडी अभिन्न ॥२२॥ कृष्णीं विराला नारायण । कीं नारायणामाजीं श्रीकृष्ण । दोघां नाहीं दोनीपण । स्वरुप परिपूर्ण एकत्वें ॥२३॥ तेथ अर्जुनासी जाहली व्यथा । थित्या अंतरलों कृष्णनाथा । तंव शेषशयनीं होय देखता । नारायणता श्रीकृष्णीं ॥२४॥ तो तूं भक्तकाजकैवारी । लीलाविग्रही अवतारधारी । अवतार धरिसी नानापरी । दीनोद्धारी श्रीकृष्णा ॥२५॥ यापरी गा हृषीकेशी । अगाध महिमा तुझेपाशीं । येचि अवतारीं आम्हांसी । प्रतीती निश्चयेंसी पैं आली ॥२६॥ अखंड ऐश्वर्याची स्थिती । अनावृत ज्ञानस्फूर्ती । अद्वयानंदा नाहीं च्युती । ’अच्युत’ निश्चितीं या नांव ॥२७॥ ऐसा तूं अनंत अपरंपार । नियंत्या ईश्वराचा ईश्वर । तरी तुं भक्तकरुणाकर । तोही प्रकार अवधारीं ॥२८॥ (पूर्वश्लोकींचा चरण) ’यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणाम् ॥’ देवां दुर्लभ जो नमस्कारा । तो तूं रिसां आणि वानरां । खेंव देसी रामचंद्रा । लीलावताराचेनि नटनाट्यें ॥२९॥ तुवां बोलावें कृपा करुनी । यालागीं वेद तिष्ठे सावधानीं । तो तूं वानरांच्या कानीं । गुज आळोंचूनी सांगशी ॥१३०॥ तुझें ज्ञान न कळे वेदशास्त्रां । तो तूं विचार पुससी वानरां । अनुसरोनि त्यांच्या मंत्रा । उपायद्वारा वर्तसी ॥३१॥ यज्ञींचीं अवदानें प्रांजळें । कदा न घेसी यज्ञकाळें। तो तूं वानरांचीं वनफळें । खासी कृपाबळें सप्रेम ॥३२॥ ऐसें भक्तांचें निजप्रेम । तूं प्रतिपाळिसी मेघश्याम । त्या तुजमाजीं नाहीं विषम । तूं आत्माराम जगाचा ॥३३॥ ’एतदशेषबंधो’ तूं अंतर्यामीं निजसखा । परमात्मा हृदयस्थ देखा । तुजमाजीं भूतां भौतिकां । भिन्न आवांका असेना ॥३४॥ तूं जडातें चेतविता । मुढातें ज्ञानदाता । सकळ जीवां आनंदविता । तुझिया चित्सत्ता जग नांदे ॥३५॥ मातापित्यांचें सख्यत्व देखा । तो प्रपंचयुक्त आवांका । तूं हृदयस्थ निजसखा । सकळ लोकां सुखदाता ॥३६॥ ऐसा तूं सर्वांचा हृदयस्थ । सर्ववंद्यत्वें अतिसमर्थ । जाणसी हृदयींचा वृत्तांत । स्वामी कृपावंत दीनांचा ॥३७॥ यापरी गा हृषीकेशी । दीनदयाळू निजभक्तांसी । ऐशिया सांडूनि स्वामीसी । कोण धनांधासी भजेल ॥३८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा तं त्वाऽखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां, सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै, किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥५॥ विधाता आणि हरि हर । हे मायागुणीं गुणावतार । तूं मायानियंता ईश्वर । भक्तकरुणाकर सुखदाता ॥३९॥ त्या तुझी करितां नि भक्ती । चारी पुरुषार्थ चारी मुक्ती । भक्तांसी लोटांगणीं येती । एवढी अर्थप्राप्ती निजभक्तां ॥१४०॥ निजभक्तांचें मनोगत । तूं सर्वज्ञ जाणता भगवंत । भक्तहृदयींचें हृद्गत । जाणोनि सर्वार्थ तूं देसी ॥४१॥ भावार्थाचें भोक्तेपण । जाणता तूं एक श्रीकृष्ण । तुजवेगळें हें लक्षण । आणिका जाण कळेना ॥४२॥ ऐसा स्वामी तूं उत्तमोत्तम । तुझेनि साधकां सुख परम । आणिक नाहीं तुजसम । तूं स्वामी पुरुषोत्तम सर्वांचा ॥४३॥ तूं सर्वांचा स्वामी होसी । परी कृपाळु निजभक्तांसी । अग्निविषादि नाना बाधेंसीं । तुवां ’प्रर्हासदासी’ रक्षिलें ॥४४॥ तुज भक्तांची कृपा प्रबळ । उत्तानचरणाचें तानें बाळ । करोनियां वैराग्यशीळ । ’ध्रुवासी’ अढळ तुवां केलें ॥४५॥ शत्रुबंधु ’विभीषण’ । तुज झाला अनन्यशरण । त्याचे कृपेस्तव जाण । सकुळीं रावण उद्धरिला ॥४६॥ छळूनि बांधिलें ’बळीसी’ । शेखीं कृपा उपजली कैसी । त्याचे द्वारीं द्वारपाळ होसी । निजलाजेसी सांडूनि ॥४७॥ ऐशी भक्तकृपा तुजपाशीं । भक्तहृद्गत तूं जाणसी । ऐशा सांडूनि निजस्वामीसी । कोण धनांधांसी सेवील ॥४८॥ देहेंद्रियां जें सुख भासे । तें तुझेनि सुखलेशें । तो तूं सकळसुखसमावेशें । प्रसन्न अनायासें निजभक्तां ॥४९॥ साधु जाणती तुझा महिमा । तूं ज्ञानियांचा अभेद आत्मा। भक्तप्रिय पुरुषोत्तमा । तुझा सुखाचा प्रेमा अप्रमेय ॥१५०॥ तुझे सेवेचिया संतोखें । भक्त सुखावले निजसुखें । त्यांसी देहद्वंद्वजन्मदुःखें । स्वप्नींही संमुखें कदा नव्हती ॥५१॥ तुझ्या भजनसुखें तुझे भक्त । विषयीं होऊनि विरक्त । ते राज्य समुद्रवलयांकित । थुंकोनि सांडित तुच्छत्वें ॥५२॥ सकळभोगवैभवेंसीं । स्वर्ग आलिया भक्तांपाशीं । ते उपेक्षिती तयासी । जेवीं राजहंसीं थिल्लर ॥५३॥ जे विनटले भजनाच्या ठायीं । ते तूं सुखरुप करिसी पाहीं । देहीं असतांचि विदेही । सर्वा ठायीं समसाम्यें ॥५४॥ ऐसा स्वामी तूं हृषीकेशी । सदा संतुष्ट निजभक्तांसीं । कठिणत्व नाहीं सेवेसी । कैसें म्हणसी तें ऐक ॥५५॥ जाणें न लगे परदेशासी । आणि अनवसरु नाहीं सेवेसी । भक्तांनिकट अहर्निशीं । तूं हृदयनिवासी निजात्मा ॥५६॥ सेवेलागीं न लगे धन । शरीरकष्ट न लगती जाण । तुझ्या चरणीं ठेविल्या मन । तूं स्वानंदघन तुष्टसी ॥५७॥ तूं तुष्टोनि करिशी ऐसें । सांडविसी प्रपंचाचें पिसें । त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी नासे । अनायासें मिथ्यात्वें ॥५८॥ ऐसा तूं सुसेव्य आणि कृपाळू । निजस्वामी तूं दीनदयाळू । तुझी सेवा सांडी तो बरळू । मूर्ख केवळू अतिमंद ॥५९॥ निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार । तुझे सेवेसी विमुख नर । ते परमपामर अभाग्य ॥१६०॥ तुझी सेवा सुखरुप केवळ । तीस उपेक्षूनियां बरळ । विषयांचे विषकल्लोळ । जे सर्वकाळ वांछिती ॥६१॥ ज्या विषयांचा विषलेश । थित्या निजसुखा करी नाश । जन्ममरणांचा विलास । दुःख असोस भोगवी ॥६२॥ त्या विषयांचे विषयदाते । इंद्र-महींद्र कृपणचित्तें । त्यांसी भजती जे विषयस्वार्थे । तेही निश्चितें अभाग्य ॥६३॥ तुझिया कृपा तुझे भक्त । सुखसंपन्न अतिसमर्थ । संसारीं असोनि विरक्त । हें नवल एथ नव्हे देवा ॥६४॥ तुझें चरणरज जे सेविती । पृथुजनकादि नृपती । त्यासी इंद्रादिक वंदिती । पायां लागती ऋद्धिसिद्धी ॥६५॥ आकल्प करितां तपःस्थिति । ज्या सिद्धींची नव्हे प्राप्ती । त्या सिद्धी भक्तां शरण येती । ऐसी श्रेष्ठ भक्ति पैं तुझी ॥६६॥ आणिक साधनें न करितां । तुझे भजनीं ठेविल्या चित्ता । सर्व सिद्धी होती शरणागता । स्वभावतां भक्तांसी ॥६७॥ यापरी तुझे उपकार । भक्तांप्रति घडले अपार । त्यासी तैंचि घडे प्रत्युपकार । हरिचरणीं साचार जैं स्वयें विरे ॥६८॥ तेंचि विरालेंपण ऐसें । जेवीं प्रतिंबिंब बिंबीं प्रवेशे । कां घटकाशींचेनि आकाशें । होईजे जैसें महदाकाश ॥६९॥ ऐसें तुजमाजीं न विरतां । प्रत्युपकार न ये हाता । जो पुरवी सर्व स्वार्था । त्यासी विसरतां अधःपातु ॥१७०॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक ६ वा नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश, ब्रह्मायुषाऽपि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्नाचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥६॥ तुजमाजीं न विरतां साचार । ब्रह्मायु होऊनियां नर । योगयागें शिणतां अपार । प्रत्युपकार कदा न घडे ॥७१॥ असो सज्ञान ज्ञाते जन । करितां नानाविध साधन । तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । अणुप्रमाण कदा नव्हती ॥७२॥ तो उपकार कोण म्हणसी । निजभक्तांच्या कल्मषांसी । सबाह्याभ्यंतर निर्दळिसी । उभयरुपेंसीं कृपाळुवा ॥७३॥ अंतरीं अंतर्यामीरुपें । बाह्य सद्गुरुस्वरुपें । भक्तांचीं सबाह्य पापें। सहित संकल्पें निर्दळिसी ॥७४॥ अंतर्यामी आणि सद्गुरु । उभयरुपें तूं करुणाकरु। निरसूनि भक्तभवभारु । निजनिर्धारु धरविसी ॥७५॥ निजनिर्धाराचें लक्षण । सहजें हारपे मीतूंपण । स्वयें विरे देहाभिमान । जन्मजरामरण मावळे ॥७६॥ गेलिया जन्मजरामरण । सहजें होती आनंदघन । ऐसे तुझिया कृपें जाण । उपकारें पूर्ण निजभक्त ॥७७॥ ऐसी आपुली स्वरुपस्थिती । भक्तां अर्पिसी कृपामूर्ती । तो तूं निजस्वामी श्रीपती । पूज्य त्रिजगतीं त्रिदशांसी ॥७८॥ ऐसे तुझेनि निजप्रसादें । भक्त सुखी जाहले स्वानंदेम । ते उरलेनि प्रारब्धें । सदा स्वानंदबोधें वर्तती ॥७९॥ ते देहीं असोनि विदेही । कर्म करुनि अकर्ते पाहीं । ऐसे उपकार भक्तांच्या ठायीं । ते कैसेनि उतरायी होतील ॥१८०॥ तुज केवीं होइजे उत्तीर्ण । तुझेनि मनासी मनपण । तुझेनि बुद्धीसी निश्चयो जाण । इंद्रियां स्फुरण तुझेनी ॥८१॥ निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार । नीच नवे तुझे उपकार । उत्तीर्ण नर कदा नव्हती ॥८२॥ जें जें करावें साधन । तें सिद्धी पावे तुझे कृपेन । त्या तुज उत्तीर्णपण । सर्वथा जाण असेना ॥८३॥ यापरी करुनि उपकार । तुवां उद्धरिले थोरथोर । आतां सुगमोपायें भवसागर । तरती भोळे नर तें सांग ॥८४॥ सुगमोपायें स्वरुपप्राप्ती । भाळेभोळे जन पावती । तैसा उपाय श्रीपती । कृपामूर्ति सांगावा ॥८५॥ तूं गेलिया निजधामा । दीन तरावया मेघश्यामा । सुगम उपायाचा महिमा । पुरुषोत्तमा मज सांग ॥८६॥ म्हणोनि घातिलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले श्रीचरण । तरावया दीन जन । सुगम साधन सांगिजे ॥८७॥ उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । अबळें उद्धरावया निश्चितीं । त्याचेनि धर्में त्रिजगती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥८८॥ उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । तेणें सुखावला शुकही चित्तीं । उल्लासोनि स्वानंदस्थिती । म्हणे परीक्षिती सावध ॥८९॥ सुगम उपायस्थितीं । तरावया त्रिजगती । उद्धवें विनविला श्रीपती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥१९०॥ संसारतरणोपायबीज । ब्रह्मप्राप्तीचें ब्रह्मगुज । सुगमें साधे सहज निज । तें अधोक्षज सांगेल ॥९१॥ अबळें उद्धरावया निश्चितीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । त्याचेनि धर्में त्रिजगती । सुगमस्थितीं तरेल ॥९२॥ निजधामा गेलिया श्रीकृष्णनाथ । दीनें तरावया समस्त । उद्धवें सेतु बांधिला एथ । ब्रह्मप्राप्त्यतर्थ प्रश्नोक्तीं ॥९३॥ उद्धवें प्रार्थूनि श्रीकृष्ण । उद्धरावया दीन जन । ब्रह्मप्राप्तीची पव्हे जाण । सुगम संपूर्ण घातली ॥९४॥ एवं उद्धवप्रश्नस्थितीं । शुक सुखावे वचनोक्तीं । तेंचि परीक्षितीप्रती । सुनिश्चितीं सांगत ॥९५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा श्रीशुक उवाच - इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा, पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः । गृहीतशक्तित्रय ईश्वरेश्वरो, जगाद सप्रेममनोहरस्मितः ॥७॥ जो ज्ञानियांचा शिरोमणी । जो ब्रह्मचार्यां मुकुटमणी । जो योगियांमाजीं अग्रगणी । जो सिद्धासनीं वंदिजे ॥९६॥ जो ब्रह्मज्ञानाचा निजनिधी । जो स्वानंदबोधाचा उदधी । जो भूतदयेचा क्षीराब्धी । तो शुक स्वबोधीं बोलत ॥९७॥ पांडवकुळीं उदारकीर्ती । कौरवकुळीं तुझेनि भक्ती । धर्मस्थापक त्रिजगतीं । ऐक परीक्षिति सभाग्या ॥९८॥ जग जें भासे विचित्रपणें । तें जयाचें लीलाखेळणें । खेळणेंही स्वयें होणें । शेखीं अलिप्तपणें खेळवी ॥९९॥ विचित्र भासे जग जाण । ज्याचेनि अंगें क्रीडे संपूर्ण । जग ज्याचें क्रीडास्थान । जगा जगपण ज्याचेनि ॥२००॥ ऐसा ’जगत्क्रीडनक’ श्रीकृष्ण । जो ईश्वराचा ईश्वर आपण । मायादि तिन्ही गुण । ज्याचेनि पूर्ण प्रकाशती ॥१॥ मायागुणीं गुणावतार । जे उत्पत्तिस्थितिक्षयकर । ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही आज्ञाधर जयाचे ॥२॥ ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । उद्धवें सप्रेम विनंती । केली अतिविनीतस्थितीं । तेणें श्रीपति तुष्टला ॥३॥ बहुतीं प्रार्थिला श्रीकृष्ण । तो आपुलाल्या कार्यार्थ जाण । उद्धवें केला विनीत प्रश्न । जगदुद्धरण उपकारी ॥४॥ उद्धवाचिया प्रश्नोक्तीं । तोषोनि तुष्टला श्रीपती । सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती । ते साधनस्थिती सांगेल ॥५॥ भाळेभोळे सात्त्विक जन । सवेग पावती समाधान । तो उद्धवप्रश्नें श्रीकृष्ण । सोपें ब्रह्मज्ञान सांगत ॥६॥ ज्ञानमार्गीचे कापडी । जीवें सर्वस्वें घालूनि उडी । उद्धवप्रश्नाचे आवडीं । ब्रह्म जोडे जोडी सुगमत्वें ॥७॥ लेऊनियां मोहममतेची बेडी । जे पडिले अभिमानबांदवडीं । त्यांचीही सुटका धडफुडी । उद्धवें गाढी चिंतिली ॥८॥ उद्धवाचें भाग्य थोर । प्रश्न केला जगदुपकार । तेणें तुष्टला शार्ङगधर । अतिसादर बोलत ॥९॥ दीनोद्धाराचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन । तेणें संतोषोनि श्रीकृष्ण । हास्यवदन बोलत ॥२१०॥ कृष्णवदन अतिसुंदर । तेंही हास्ययुक्त मनोहर । अतिउल्हासें शार्ङगधर । गिरा गंभीर बोलत ॥११॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा श्रीभगवानुवाच - हन्त ते कथयिष्यामि, मम धर्मान् सुमङगलान् । यान् श्रद्धयाचरन्मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥८॥ जो प्रणवाचें सोलींव सार । जो ज्ञानाचें निजजिव्हार । जो चैतन्याचा चमत्कार । जो परात्पर परादिकां ॥१२॥ तो मेघगंभीर गर्जोनी । स्वानंदें बोले शार्ङगपाणी । म्हणे उद्धवा तुझी धन्य धन्य वाणी । तुझ्या प्रश्नीं मी निवालों ॥१३॥ बाळ्याभोळ्या ब्रह्मप्राप्ती । पावावया सुगमस्थितीं । ये अर्थीं दाटुगी माझी भक्ती । तिसी मी श्रीपती सदा वश्य ॥१४॥ माझें करितां अनन्य भजन । मी सर्वथा भक्ताधीन । तेथ जाती गोत ज्ञातेपण । उंच नीच वर्ण मी न म्हणें ॥१५॥ जेणें घडे भजन परम । ते सांगेन भागवतधर्म । जेणें निरसे कर्माकर्म । मरणजन्मच्छेदक ॥१६॥ जे धर्म स्वयें आचरितां । समूळ उन्मळी भवव्यथा । ज्या धर्मांच्या स्वभावतां । सुखसंपन्नता साधकां ॥१७॥ जे स्वयें धर्म स्तवितां । निरसी असत्यादि दोषकथा । जे धर्म सादरें ऐकतां । विषयावस्था निर्दळी ॥१८॥ माझे धर्म अतिसुमंगळ । दोषदाहक कलिमळ । मंगळांचेंही परम मंगळ । भजन केवळ पैं माझें ॥१९॥ श्रद्धेनें आचरतां माझे धर्म । माझ्या निजरुपीं उपजे प्रेम । तेणें हारपे भवभ्रम । मरणजन्म असेना ॥२२०॥ जो मृत्यु ब्रह्मयाचा ग्रास करी । हरिहरांतें मृत्यु मारी । मृत्यु दुर्जय संसारीं । सुरासुरीं कांपिजे ॥२१॥ त्या मृत्यूचें खणोनि खत । पाडूनि कळिकाळाचे दांत । अद्वयभजनें माझे भक्त । सुखें नांदत संसारीं ॥२२॥ जेणें निवारे दुर्जय मरण । ऐसें भजन म्हणसी कोण । ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥२३॥ उद्धवा तूं माझा निजसखा । यालागीं निजभजन आवांका । आरंभूनि पूर्वपीठिका । संक्षेपें देखा सांगेन ॥२४॥ कोटिशस्त्रें रुपल्या पाहें । तरी शूर वांचला राहे । तोचि वर्मीचेनि एके घायें । मरण लाहे तत्काळ ॥२५॥ तेवीं करितां नानासाधन । अनिवार्य जन्ममरण । त्यासी माझें हें संक्षेपभजन । समूळ जाण निर्दळी ॥२६॥ कृष्ण घनश्याम महाघन । उद्धवचातकालागीं जाण । वर्षला स्वानंदजीवन । तेणें त्रिभुवन सुखी होये ॥२७॥ लोटलिया वर्षाकाळ । शारदीचें निर्मळ जळ । तेवीं सुखाचे सुखकल्लोळ । भजनें प्रबळ एकुणतिसावा ॥२८॥ एकादशाचिया अंतीं । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती । तदर्थीं उत्तमोत्तम भक्ति । स्वमुखें श्रीपति सांगत ॥२९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि, मदर्थं शनकैः स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो, मद्धर्माऽऽत्ममनोरतिः ॥९॥ देशाचारें कुलाचारें प्राप्त । वृद्धाचारादि जें एथ । जें कां वेदोक्त नित्यनैमित्य । ’कर्में’ समस्त या नांव ॥२३०॥ माझेनि उद्देशें कर्म जें एथ । या नांव ’साधारण-मदर्थ’ । कर्मा सबाह्य जे मज देखत । ’मुख्यत्वें मदर्थ’ आयास न करितां ॥३१॥ सकळ कर्म माझेनि प्रकाशे । कर्मक्रिया माझेनि भासे । ऐसें समूळ कर्म जेथ दिसे । तें ’अनायासें मदर्थ’ ॥३२॥ कर्माआदि मी कर्मकर्ता । कर्मीं कर्मसिद्धीचा मी दाता । कर्मी कर्माचा मी फळभोक्ता । या नांव ’कृष्णार्पणता’ कर्माची ॥३३॥ सहसा ऐसें नव्हे मन । तैं हें शनैःशनैः अनुसंधान । अखंड करितां आपण । स्वरुपीं प्रवीण मन होय ॥३४॥ मनासी नावडे अनुसंधान । तैं करावें माझें स्मरण । माझेनि स्मरणें मन जाण । धरी अनुसंधान मद्भजनीं ॥३५॥ भजन अभ्यास परवडी । मनासी लागे निजात्मगोडी । तेथें बुद्धि निश्चयेंसीं दे बुडी । देह अहंता सोडी अभिमान ॥३६॥ माझ्या स्वरुपावेगळें कांहीं । मनासी निघावया वाडी नाहीं । ऐसें मन जडे माझ्या ठायीं । ’मदर्पण’ पाहीं या नांव ॥३७॥ ऐसें मद्रूपीं निमग्न मन । तरी आवडे माझें भजन । माझिया भक्तीस्तव जाण । परम पावन मद्भक्त ॥३८॥ म्हणसी विषयनिष्ठ मन । कदा न धरी अनुसंधान । तेचि अर्थींचा उपाय पूर्ण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥३९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा देशान्पुण्यान् संश्रयेत, मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु, मद्भक्ताचरितानि च ॥१०॥ देश पावन कुरुक्षेत्र । अयोध्या देश अतिपवित्र । गंगायमुनेचें उभयतीर । पवित्र अपार अर्बुदाचळ ॥२४०॥ कलापग्राम नंदिग्राम । पावन देश बदरिकाश्रम । पंचवटी श्रीरामाश्रम । पावन परम गौतमीतट ॥४१॥ जेथ लागले श्रीरामचरण । पावन देश दण्डकारण्य । मथुरा गोकुळ वृंदावन । परम पावन ब्रह्मगिरी ॥४२॥ पावन पांडुरंगक्षिती । जे कां दक्षिणद्वारावती । जेथ विराजे विठ्ठलमूर्ती । नामें गर्जती पंढरी ॥४३॥ निर्दळी सकळ पापासी । पंचक्रोशी जे कां काशी । पुण्य देश वाराणसी । साधकांसी अतिसाह्य ॥४४॥ पुण्य सरिता जेथ वाहती । तेही साधकां पावन क्षिती । गंगा यमुना सरस्वती । साबरमती वैतरणी ॥४५॥ गंडकी नर्मदा तपती । गोदावरी भीमरथी । कृष्णा वेण्या तुंगा गोमती । पावन क्षिती श्रीशैल ॥४६॥ कावेरीचें उभय तीर । पवित्र क्षिती चिदंबर । सरिता प्रतीची पवित्र । जिचेनि जळें नर पावन ॥४७॥ कृतमाला पयस्विनी । अतिपवित्र ताम्रपर्णी । पवित्र क्षिती नैमिषारण्यीं । साधकांलागोनि सुसेव्य ॥४८॥ असो हें पवित्रतेचें महिमान । पावना पावन आहे आन । जेथें वसले भक्त सज्जन । तो देश पावन सर्वार्थीं ॥४९॥ जे गांवीं वसती माझे भक्त । तत्संगें तो गांव पुनीत । जे देशीं वसले साधुसंत । तो देश पुनीत त्यांचेनी ॥२५०॥ भक्तांचा वारा लागे जिकडे । अतिपवित्रता होय तिकडे । ते सत्संगती ज्यांसी घडे । पवित्रता जोडे तयांसी ॥५१॥ चंदनाचे संगतीवरी । सुवास होती आरीबोरी । त्यांतें देवद्विज वंदिती शिरीं । तेवीं साधकां करी सत्संग ॥५२॥ जें केवळ काष्ठ कोरडें । संगें मोल पावलें गाढें । त्याची श्रीमंतां चाड पडे । मस्तकीं चढे हरिहरांच्या ॥५३॥ जैं निजभाग्याची संपत्ती । तैंचि जोडे संत्संगती । सत्संगें पावन होती । जाण निश्चितीं साधक ॥५४॥ माझे स्वरुपीं ज्यांचें चित्त । अखंड जडलें भजनयुक्त । त्यांसीच बोलिजे ’मद्भक्त’ । तेचि संत सज्जन ॥५५॥ माझे भक्तांचें आचरित । सुर नर असुर वंदित । साधकींही तेंचि एथ । स्वयें निश्चित साधावें ॥५६॥ श्रेष्ठ विनटले जे भक्तीसी । नारद प्रर्हा द अंबरीषी । तेचि भक्ति अहर्निशीं । साधकीं सद्भावेंसी साधावी ॥५७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा पृथक् सत्रेण वा मह्यं, पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥११॥ वार्षिकी यात्रा पर्वपूजा । भावें अर्पावी अधोक्षजा । छत्रचामरादि वोजा । गरुडध्वजांकित चिह्नीं ॥५८॥ ऐशिया महाराजविभूती । देवासी अर्पाव्या श्रद्धास्थितीं । भजनालागीं अहोरातीं । उल्हास चित्तीं अनिवार ॥५९॥ अश्वगजादिआरोहण । शेषशयन गरुडासन । महामहोत्सव नरयान । रथोत्सव जाण करावा ॥२६०॥ टाळ घोळ निशाण भेरी । शंख मृदंग मंगल तुरीं । नाद न समाय अंबरीं । जयजयकारीं गर्जावें ॥६१॥ तेथ गीतनृत्यपवाडे । कीर्तन करावें वाडेंकोडें । हुंबरीं आखरीं बागडें । देवापुढें करावें ॥६२॥ तोंड करुनि वांकुडें । वांकुली दावावी देवाकडे । वर्णावे देवाचे पवाडे । रंगापुढें गर्जत ॥६३॥ गोपाळकाल्याचा विन्यास । रासक्रीडेचा उल्हास । गोपाळवेषाचा विलास । मनोहर वेष दावावा ॥६४॥ दावावी मालखडयांची परी । झोंबी घ्यावी नानाकुसरी । दंडीं मुडपीं उरीं शिरीं । परस्परीं हाणत ॥६५॥ मल्लविद्येच्या आसुडीं । थडक हाणोनियां गाढी। माळमर्दना परवडी । रंगीं गुढी उभवावी ॥६६॥ कुवलयापीड उन्मत्त । त्याचे उपटोनि गजदंत । गोपाळवेषें डुल्लत । रंगाआंत मिरवावें ॥६७॥ वानावी देवाची वाढीव । करावी देवाची भाटीव । ऐसे दावूनि हावभाव । महामहोत्सव करावा ॥६८॥ असल्या सामर्थ्यवैभव । स्वयें करावे सकळ उत्सव । ना तरी मिळोनियां सर्व । महामहोत्सव करावे ॥६९॥ ऐशिया अनन्य आवडीं । भजन करितां चढोवढी । माझिया भक्तीची लागली गोडी । जोडिलें जोडी हरिप्रेम ॥२७०॥ सप्रेम भक्ती करितां जाण ।तेणें मी भक्तांसी तुष्टमान । माझें अंतरंगभजन । मद्भक्त आपण स्वयें लाहे ॥७१॥ ’अंतरंगभक्ति’ म्हणसी कोण । तें भक्तीचें निजलक्षण । उद्धवाप्रति श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा मामेव सर्वभूतेषु, बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं, यथा खममलाशयः ॥१२॥ भावें करितां माझी भक्ती । शुद्ध होय चित्तवृत्ती । तेणें आत्मदृष्टीची स्थिति । गुरुकृपा पावती मद्भक्त ॥७३॥ पाहतां निजात्मदृष्टीवरी । मीचि सर्व भूतांच्या अंतरीं । अंतरींचा हा निर्धार धरी । तंव भूताबाहेरीही मजचि देखे ॥७४॥ जो परावरादि अनंत । तो मी भूतां सबाह्य भगवंत । मी तोचि होय माझा भक्त । मिळोनि मज आंत मद्रूपें ॥७५॥ जैसजैशी माझी व्याप्ती । तैसतैशी भक्तांची स्थिती । जें जें देखे भूतव्यक्ती । तेथ सबाह्य प्रतीती मद्रूपें ॥७६॥ जेवीं घटामाजीं घटाकाश । तेंचि घटासबाह्य महदाकाश । तेवीं भूतांसबाह्य मी चिद्विलास । माझा रहिवास निजरुपें ॥७७॥ निश्चयेंसीं निजप्रतीती । भगवद्भाव सर्वांभूतीं । तेचि भक्तांची भजती स्थिती । यथानिगुती हरि सांगे ॥७८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा इति सर्वाणि भूतानि, मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन्मन्यमानो, ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥१३॥ उद्धवा तुझें भाग्य अमूप । तूं ज्ञाननिधि कैवल्यदीप । सर्व भूतीं माझें रुप । चित्स्वरुप सबाह्य ॥७९॥ यापरी गा सर्वभूतीं । माझ्या स्वरुपाची अनुस्यूती । लक्षोनि जो करी भक्ती । नानाव्यक्ती समभावें ॥२८०॥ भिन्न रुप भिन्न नाम । भिन्न स्थिति भिन्न कर्म । जग देखतांही विषम । मद्भक्ता सम मद्भावो ॥८१॥ भूतें देखतांही भिन्न । भिन्नत्वा न ये ज्याचें ज्ञान । मद्भावें भजे समान । त्यासी सुप्रसन्न भक्ति माझी ॥८२॥ ज्यासी प्रसन्न माझी भक्ति । त्याचा आज्ञाधारक मी श्रीपती । जो भगवद्भावें सर्व भूतीं । सुनिश्चितीं उपासक ॥८३॥ आशंका ॥ ’तुझी वेदाज्ञा तंव प्रमाण । अतिशयें पूज्य ब्राह्मण । उपेक्षावे असुरजन । चांडाळ जाण अतिनिंद्य ॥८४॥ कर्मभ्रष्ट जे जे लोक । त्यांचें पाहों नये मुख । हे वेदमर्यादा देख । तुवांचि निष्टंक नेमिली ॥८५॥ तेथ सर्व भूतीं समान । केवीं घडे भगवद्भजन’ । ऐसा विकल्प धरील मन । तरी ऐक महिमान भक्तीचें ॥८६॥ जंव अंधारासीं सबळ राती । तंवचि प्रतिष्ठा दीपस्थिती । तेथें उगवल्या गभस्ती । दीपाची दीप्ती असतांचि नाहीं ॥८७॥ तेवीं जंववरी दृढ अज्ञान । तंवचिवरी वेदाज्ञा प्रमाण । ज्यासी माझें अभेदभजन । तयासी वेद आपण स्वयें वंदी ॥८८॥ वेद बापुडा तो किती । ज्यासी माझी अभेदभक्ती । त्यासी मी वंदी श्रीपती । सदा वशवर्ती तयाचा ॥८९॥ अभेदभक्ति जेथ पुरी । मी नाटिकारु त्याचे घरीं । त्याचा संसार माझे शिरीं । योगक्षेम करीं मी त्याचा ॥२९०॥ अभेदभक्तीचें महिमान । तिच्या पायां लागे आत्मज्ञान । तेथ वंद्यनिंद्य समसमान । विषमींही जाण विकारेना ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने, ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङगके । अक्रूरे क्रूरके चैव, समदृक्पण्डितो मतः ॥१४॥ ज्यांचे वंदितां पदरज जाण । पवित्र होइजे आपण । ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । ज्यांचा हृदयीं चरण हरि वाहे ॥९२॥ ऐसे अतिवंद्य जे ब्राह्मण । आणि चांडाळांमाजीं निंद्य हीन । तो ’पुल्कस’ द्विजवरांसमान । हरिरुपें जाण भक्त देखे ॥९३॥ सुवर्णविष्णु सुवर्णश्वान । एक पूज्य एक हीन । विकूं जातां मोल समान । वंद्यनिंद्य जाण आत्मत्वीं तैसें ॥९४॥ पुल्कस आणि ब्राह्मण । जातिभेदें विषमपण । आत्मदृष्टीं पाहतां जाण । दोघे समान चिद्रूपें ॥९५॥ जो बळेंचि ब्रह्मस्व चोरी । जो ब्राह्मणा अतिउपकारी । दोघे निजात्मनिर्धारीं । सद्रूपेंकरीं समसाम्य भक्तां ॥९६॥ जेवीं डावा उजवा दोनी हात । एक नरकीं एक पुण्यार्थ। हा कर्माकर्म विपरीतार्थ । समान निश्चित ज्याचे त्यासी ॥९७॥ तेवीं सर्वस्वें ब्राह्मणांचा दाता । कां जो ब्राह्मणांचा अर्थहरिता । दोंहीसी कर्माची विषमता । निजात्मता समान ॥९८॥ सूर्य आणि खद्योत । तेजविशेषें भेद भासत । निजात्मतेजें पाहतां तेथ । समसाम्य होत दोहोंसी ॥९९॥ दावाग्नि आणि दिवा । भेद भासे तेजवैभवा । निजतेजें समानभावा । तेवीं तेजप्रभावा आत्मत्वें समान ॥३००॥ कर्पूराग्नि सोज्वळ कुंडीं । परी राईसंगें तो तडफडी । तेवीं सत्त्वतमपरवडी । शांति आणि गाढी क्रोधावस्था ॥१॥ एक सत्त्ववृत्ति अतिशांत । कां जो क्रूर तामस क्रोधयुक्त । गुणवैषम्यें भेद भासत । आत्मत्वें निश्चित समसाम्य भक्तां ॥२॥ एक आपत्काळीं सर्वसत्ता । होय एकाचा प्राणरक्षिता । एक प्राणदात्याच्या घाता । प्रवर्ते क्रूरता कृतघ्न जो ॥३॥ हे पुण्यपापविषमता जाण । ऐसेही ठायीं भक्त सज्ञान । वस्तु देखती समसमान । उभयतां जाण निजात्मबोधें ॥४॥ वृक्षासी जो प्रतिपाळी । कां जो घाव घाली मूळीं । दोघांही समान पुष्पीं फळीं । तेवीं आत्ममेळीं घातका घातीं ॥५॥ द्विजाचें सोंवळें धोत्र । कां मद्यपियाचें मलीन वस्त्र । सूत्रसृष्टी समान सूत्र । मशक सृष्टिकर आत्मत्वीं तैसे ॥६॥ मशक आणि सृष्टिकर्ता । भजनीं समान मद्भक्तां । हे चौथे भक्तीची अवस्था । अपावो सर्वथा रिघों न शके ॥७॥ जेथूनि रिघों पाहे अपावो । तेथेंचि देखती भगवद्भावो । तेव्हां अपाव तोचि उपावो । मद्भक्तां पहा हो मद्भजनीं ॥८॥ ईश्वर आणि पाषाण । भजनीं मद्भक्तां समान । हें भक्तीचें मुख्य लक्षण । ’चौथी भक्ति’ जाण या नांव ॥९॥ स्वकर्मधर्मवर्णाचार । करितांही निज व्यवहार । ज्यासी सर्वभूतीं मदाकार । तो भक्त साचार प्रिय माझा ॥३१०॥ ज्यासी सर्वभूतीं बुद्धि समान । तेचि भक्ति तेंचि ज्ञान । तेंचि स्वानंदसमाधान । सत्य सज्ञान मानिती ॥११॥ असो सज्ञानाची कथा । ज्यासी सर्व भूतीं समता । तो मजही मानला तत्त्वतां । मोक्षही सर्वथा वंदी त्यातें ॥१२॥ सर्वांभूतीं आत्माराम । ऐसें कळलें ज्या निःसीम । तेचि भक्ति उत्तमोत्तम । ज्ञानियें परम मद्रूपें ॥१३॥ योग याग ज्ञान ध्यान । सकळ साधनांमाजीं जाण । मुख्यत्वें हेंचि साधन । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा नरेष्वभीक्षणं मद्भावं, पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धाऽसूयातिरस्काराः, साहङकारा वियन्ति हि ॥१५॥ जो श्रोत्रिय सदाचार उत्तम । कां जो जातिस्वभावें अधम । कां अनाचारें अकर्म । येथें सद्भावें सम देखे जो वस्तु ॥१५॥ चराचरीं भगवद्भावो । देखणें हा शुद्ध स्वभावो । तरी नराच्याच ठायीं देवो । साक्षेपें पहा हो कृष्ण कां सांगे ॥१६॥ मनुष्यांच्या ठायीं जाण । प्रकट दिसती दोषगुण । तेथ साक्षेपें आपण । ब्रह्म परिपूर्ण पहावें ॥१७॥ चौर्याकयशीं लक्ष योनी अपार । त्यांत त्र्यायशीं लक्ष नव्याण्णव सहस्त्र । नवशें नव्याण्णव योनी साचार । मुक्त निरंतर गुणदोषार्थी ॥१८॥ परी मनुष्ययोनीच्या ठायीं । दोष न देखे जो पाहीं । तोचि देहीं विदेही । अन्यथा नाहीं ये अर्थीं ॥१९॥ मनुष्यदेहीं ब्रह्मभावो । देखे तो सभाग्य पहा हो । चहूं मुक्तींचा तोचि रावो । जगीं निःसंदेहो तो एक ॥३२०॥ सर्व भूतीं भगवद्भजन । ऐसें ज्यासी अखंड साधन । त्या नराचा देहाभिमान । क्षणार्धें जाण स्वयें जाये ॥२१॥ जातां देहींचा अहंकार । निघे सहकुटुंब सपरिवार । स्पर्धा असूया तिरस्कार । येणेंसीं सत्वर समूळ निघे ॥२२॥ देहीं ममता तोचि ’अभिमान’ । आपल्या ज्ञानेंसीं समान । त्याचें निर्भर्त्सणें जें ज्ञान । ’स्पर्धा’ जाण या नांव ॥२३॥ आपणाहूनि अधिक ज्ञान । ऐसें जाणोनि आपण । त्याचे गुणीं दोषारोपण । करणें ते जाण ’असूया’ ॥२४॥ भाविक जे साधक जन । त्यांचें छळून सांडी साधन । धिक्कारुनि निर्भर्त्सी पूर्ण । ’तिरस्कार ’ जाण या नांव ॥२५॥ इत्यादि दोषसमुदावो । घेऊनि पळे अहंभावो । सर्वां भूतीं भगवद्भावो । देखतांच पहा हो तत्काळ ॥२६॥ सर्व भूतीं समत्वें भजतां । हेंचि श्रेष्ठ साधन तत्त्वतां । येणें पूर्णब्रह्म लाभे हाता । हे साधे अवस्था नरदेहीं ॥२७॥ सांडावें ममतेचें काज । सांडावें योग्यतेचें भोज । सांडावी लौकिकाची लाज । ब्रह्मसायुज्य तैं लाभे ॥२८॥ सांडावी देहगर्वता । सांडावी सन्मान अहंता । सांडावी श्रेष्ठत्वपूज्यता । ब्रह्मसायुज्यता तैं लाभे ॥२९॥ तत्काळ होइजे ब्रह्म पूर्ण । या प्राप्तीचें सुगम साधन । कोणाही न करवे जाण । लोकेषणा दारुण जनासी ॥३३०॥ सांडावा वर्णाभिमान । स्वयें सांडूनि जाणपण । अणुरेणूंसीही लोटांगण । घालितां पूर्ण ब्रह्मप्राप्ती ॥३१॥ जो सांडी लोकेषणेची लाज । त्याचें तत्काळ होय काज ॥ तेचि विखींचें निजगुज । स्वयें अधोक्षज सांगत ॥३२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा विसृज्य स्मयमानान् स्वान्, दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥१६॥ सुहृदां देखतां लोटांगण । घालतां हांसतील संपूर्ण । यालागीं विदेशीं आपण । घालावें लोटांगण गो-खर-श्वानां ॥३३॥ ऐशी लौकिकाची लाज । धरितां सिद्धी न पवे काज । लोटांगणाचें निजभोज । नाचावें निर्लज्ज सुहृदांपाशीं ॥३४॥ सासु सासरा जांवयी । इष्ट मित्र व्याही भाई । ज्यांसी देखतांचि पाहीं । विरजे देहीं लाजोनी ॥३५॥ त्यांसि देखतां आपण । लाज सांडोनियां जाण । चांडाळादि हीन जन । गो खर श्वान वंदावीं ॥३६॥ तेंहीं ऐसें गा वंदन । दंडाचे परी आपण । सर्व भूतां लोटांगण । भगवद्भावें जाण घालावें ॥३७॥ तेथ ब्रह्मवेत्ते ब्राह्मण । कां अत्यंजादि हीन जन । यांच्या ठायीं लोटांगण। सारिखें जाण सद्भावें ॥३८॥ गाय गाढव सूकर श्वान । यांच्याही ठायीं आपण । दंडवत लोटांगण । सद्भावें संपूर्ण घालावें ॥३९॥ साधावया निजकार्य पूर्ण । लोकलाज सांडावी खणोन । माशी मुंगी मुरकूट जाण । त्यांसीही लोटांगण दंडप्राय ॥३४०॥ भावें वंदितां गो-खर-रज । प्रकटे भगवद्भजनतेज । त्यजूनि स्वजनांची लाज । वंदीं निजभोज लोटांगणेंसीं ॥४१॥ त्यजूनि संदेहविषमता । लोकलज्जे हाणोनि लाता । भगवद्बुद्धीं सर्वभूतां । घालावें तत्त्वतां लोटांगण ॥४२॥ म्हणसी ऐसें हें साधन । कोठवरी करावें आपण । तेंचि मर्यादानिरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥४३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा यावत्सर्वेषु भूतेषु, मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत, वाङवनः कायवृत्तिभिः ॥१७॥ आपुला देह घालोनि पुढें । जें जें भूत दृष्टीं आतुडे । तेथ भगवद्भावें ठसा पडे । वाडेंकोडें निश्चित ॥४४॥ दृष्टीं पाहतां जें जें भासे । दृष्टीं नातुडतां जें जें दिसे । तें तें ज्यासी अनायासें । भासे आपैसें चिद्रूप ॥४५॥ मनाचे कल्पने जें जें आलें । कां कल्पनातीत जें जें ठेलें । तें तें ज्यासी अनुभवा आलें । स्वरुप आपुलें मद्रूपत्वें ॥४६॥ कायिक कर्माचार । वैदिक लौकिक व्यापार । ते ज्यासी दिसती मदाकार । चराचर मद्रूपें ॥४७॥ जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसीं । देखिजे भोगिजे ज्या सुखासी। तें तें मद्रूप ज्यासी । निश्चयेंसीं ठसावे ॥४८॥ स्वाभाविक जे व्यापार । देहीं निफजती अपार । ज्यासी मद्रूपें साचार । निश्चयें निर्धार ढळेना ॥४९॥ ऐशी न जोडतां अवस्था । सर्व भूतीं भगवद्भावता । भजावें गा तत्त्वतां । निजस्वार्था लागूनी ॥३५०॥ हे सांडूनि भजनावस्था । नाना साधनीं प्रयास करितां । माझ्या अनुभवाची वार्ता । न चढे हाता कल्पांतीं ॥५१॥ ऐसें जाणूनियां आपण । सर्व भूतीं भगवद्भजन । करावें निश्चयेंसीं जाण । हे आज्ञा संपूर्ण पैं माझी ॥५२॥ सांडोनि युक्तीची व्युत्पत्ती । धरितां भगवद्भाव सर्वभूतीं । येणेंचि माझी सुगम प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५३॥ माझिये प्राप्तीचें सुगम साधन । उद्धवा तुवां पुशिलें जाण । तरी सर्व भूतीं भगवद्भजन । तदर्थ जाण सांगितलें ॥५४॥ हा ब्रह्मप्राप्तीचा उपाव पूर्ण । माझे जिव्हारींची निजखूण । सुगमप्राप्तीलागीं जाण । उत्तम साधन सांगितलें ॥५५॥ येणें सुगम ज्ञानस्थिती । येणें सुगम माझी भक्ती । येणें सुगम माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५६॥ सर्व भूतीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी निश्चयें जाहली प्राप्ती । त्याची उपरमे भजनवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥५७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य, विद्ययाऽऽत्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत्, सर्वतो मुक्तसंशयः ॥१८॥ काया वाचा आणि चित्तें । सर्व भूतीं भजले मातें । त्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें । सुनिश्चितें ठसावतीं ॥५८॥ तेव्हां मी एक एथें । भगवद्रूप पाहें सर्व भूतें । हेही वृत्ति हारपे तेथें । देखे सभोंवतें परब्रह्म ॥५९॥ परब्रह्म देखती वृत्ती । तेही विरे ब्रह्मा आंतौती । जेवीं घृतकणिका घृतीं । होय सुनिश्चितीं घृतरुप ॥३६०॥ तेव्हां ब्रह्मचि परिपूर्ण । हेही स्फूर्ति नुरे जाण । गिळूनियां मीतूंपण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अहेतुक ॥६१॥ तेथें हेतु मातु दृष्टांतु । खुंटला वेदेंसीं शास्त्रार्थु । हारपला देवभक्तु । अखंड वस्तु अद्वयत्वें ॥६२॥ गेलिया दोराचें सापपण । दोर दोररुपें परिपूर्ण । हो कां भासतांही सापपण । दोरीं दोरपन अनसुट ॥६३॥ तेवीं प्रपंच सकारण । गेलिया ब्रह्मचि परिपूर्ण । कां दिसतांही प्रपंचाचें भान । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अनुच्छिष्ट ॥६४॥ याचिलागीं सर्व भूतीं । करितां माझी भगवद्भक्ती । एवढी साधकांसी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६५॥ तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण । सर्व भूतीं भगवद्भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥६६॥ याही साधनावरतें । आणिक साधन नाहीं सरतें । हेंचि परम साधन येथें । मजही निश्चितें मानलें ॥६७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा अयं हि सर्वकल्पनां, सध्रीचीनो मतो मम । मद्भावः सर्वभूतेषु, मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥१९॥ सर्व भूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेंचि भांडवल माझे गांठीं । येणें भांडवलें कल्पकोटी । करोनि सृष्टीं मी अकर्ता ॥६८॥ मज पाहतां निजात्मपुष्टी । सर्वभूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेचि भक्ति माझी गोमटी । ब्रह्मांडकोटीतारक ॥६९॥ हेचि भक्ति म्यां कल्पादी । सर्वभूतीं भगवद्बुद्धी । नाभिकमळीं त्रिशुद्धी । ब्रह्मा या विधीं उपदेशिला ॥३७०॥ व्रत तप करितां दान । योगयाग करितां ध्यान । वेदशास्त्रार्थें साधितां ज्ञान । माझ्या भक्तीसमान ते नव्हती ॥७१॥ नाना साधनांचिया कोटी । साधकीं साधितां आटाटी । माझ्या प्रेमाची नातुडे गोठी । मद्भक्त भेटीवांचूनी ॥७२॥ माझिया भक्तांचिये संगतीं । साधकां लाभे माझी भक्ति । अभेदभजनें माझी प्राप्ति । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥ सर्वभूतीं भगवद्भजन । करितें ऐक पां लक्षण । विषमें भूतें देखतां जाण । मनीं भाव परिपूर्ण ब्रह्मत्वें ॥७४॥ दुष्ट दुरात्मा अनोळख । नष्ट चांडाळ अनामिक । तेथही ब्रह्मभाव चोख । हें ’मानसिक’ निजभजन ॥७५॥ भूतीं भगवंत परिपूर्ण । ऐसें जाणोनि आपण । भूतांसी लागे दारुण । तें कठिण वचन बोलेना ॥७६॥ तेथें जातांही निजप्राण । भूतांचे न बोले दोषगुण । या नांव गा ’वाचिक’ भजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥७७॥ जेणें भूतांसी होय उपकार । ते ते करी देहव्यापार । भेदितांही निजजिव्हार । जो अपकारा कर उचलीना ॥७८॥ स्वयें साहूनियां अपकार । जो अपकारियां करी उपकार । ऐसा ज्याचा शरीरव्यापार । तें भजन साचार ’कायिक’ ॥७९॥ यापरी काया-वाचा-मनें । सर्वभूतीं भगवद्भजन । हेंचि मुख्यत्वें श्रेष्ठ साधन । भक्त सज्ञान जाणती ॥३८०॥ ब्रह्मप्राप्तीचें परम कारण । हेंचि एक सुगम साधन । मजही निश्चयें मानलें जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥८१॥ हा भजनधर्म अतिशुद्ध । येथें विघ्नांचा संबंध । अल्पही रिघों न शके बाध । तेंचि विशद हरि सांगे ॥८२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा न ह्यङगोपक्रमे ध्वंसो, मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसितः सम्यङ्‌, निर्गुणत्वादनाशिषः ॥२०॥ अनेक धर्म नाना शास्त्रार्थी । मन्वादि मुखें बोलिले बहुतीं । परी सर्वभूतीं भगवद्भक्ती । श्रेष्ठ सर्वार्थीं साधकां ॥८३॥ ये भक्तीचें हेंचि श्रेष्ठपण । इचे पूर्वारंभीं जाण । साधकांपाशीं अल्पही विघ्न । बाधकपण धरुं न शके ॥८४॥ ये भक्तीचें निजलक्षण । पूर्वारंभीं हे निर्गुण । एथ रिघावया विघ्न । दाटुगेंपण धरीना ॥८५॥ जेवीं गरुडाचे झडपेतळीं । होती सर्पाच्या चिरफाळी । तेवीं ये भक्तीजवळी । विघ्नांची होळी स्वयें होये॥८६॥ माझिया नामापुढें । विघ्न राहों न शके बापुडें । तें माझे भक्तीकडे । कोणते तोंडें येईल ॥८७॥ यापरी हे भक्ती सधर । उद्धवा तुझें भाग्य थोर । म्यां फोडूनि निजजिव्हार । साराचें सार सांगितलें ॥८८॥ निष्काम जे माझी भक्ती । तेथ विघ्नांची न पडे गुंती । परब्रह्माची ब्रह्मस्थिती। सुलभत्वें प्राप्ती साधकां ॥८९॥ हेतुक अहेतुक कर्माचरण । तेंही करी जो कृष्णार्पण । ते उत्तम माझी भक्ती जाण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३९०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा यो यो मयि पर धर्मः कल्पते निष्फलाय चेत् । तदासायो निरर्थः स्याद्भयादेरिव सत्तम ॥२१॥ व्यवहारार्थ जो प्रयास केला । जो न फळतां व्यर्थ गेला । तोही जैं परब्रह्मीं अर्पिला । तैं मद्भजनीं लागला सद्भावें ॥९१॥ शिमगियाचा महासण । तेथ खेळ खेळला जो आपण । तोही केल्या कृष्णार्पण । तेही भक्ति जाण मज अर्पे ॥९२॥ चोराभेणें लपतां वनीं । निधान आतुडे ज्यालागूनी । तेवीं व्यर्थ कर्मही मदर्पणीं । करितां मद्भजनीं महालाभ ॥९३॥ नासलें तें सांडितां क्षितीं । तेंही लागे माजे भक्तीं । जरी ब्रह्मार्पण चित्तीं । साधक निश्चितीं दृढ मानी ॥९४॥ [[कडू]] भोंपळ्याची खिरी । उपेगा न ये श्वानसूकरीं । ते उल्हासें कृष्णार्पण करी । तेही निर्धारीं ब्रह्मीं अर्पे ॥९५॥ जें हारपलें न दिसे । जें सहजें उडे काळवशें । तेंही लाविल्या मदुद्देशें । होय अनायासें मदर्पण ॥९६॥ सकळ सारांचें सार पूर्ण । कर्ममात्र कृष्णार्पण । साक्षेपें करावें आपण । ’सद्बुद्धि’ संपूर्ण या नांव ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत्सत्यमनृतेनेह, मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥२२॥ अंतरीं विषयांची आसक्ती । वरीवरी ब्रह्मार्पण म्हणती। ते ठकिले बहुतां अर्थीं । तेंचि श्रीपती सांगत ॥९८॥ एक बुद्धिमंत होती । ते निजबुद्धी घेऊन हातीं । शेखीं लागले विषयस्वार्थीं । ते ठकिले निश्चितीं देहममता ॥९९॥ एकाची बुद्धि अतिचोखडी । वेदशास्त्रार्थी व्युत्पत्ति गाढी । ते अभिमानें कडोविकडी । ठकिले पडिपाडीं ज्ञानगर्वें ॥४००॥ बुद्धिमंत अभ्यासी जन । अभ्यासें साधिती प्राणापान । ते योगदुर्गीं रिघतां जाण । ठकिले संपूर्ण भोगसिद्धीं ॥१॥ एक मानिती कर्म श्रेष्ठ । वाढविती कर्मकचाट । विधिनिषेधीं रुंधिली वाट । बुडाले कर्मठ कर्मामाजीं ॥२॥ यापरी नानाव्युत्पत्ती । करितां ठकले नेणों किती । तैसी नव्हे माझी भक्ती । सभाग्य पावती निजभाग्यें ॥३॥ माझें सर्वभूतीं ज्यासीं भजन । त्याचे बुद्धीची बुद्धी मी आपण । ते तूं बुद्धी म्हणसी कोण । कर्म ब्रह्मार्पण ’महाबुद्धी’॥४॥ सर्वभूतीं माझें भजन । सर्व कर्म मदर्पण । हे बुद्धीचि ’महाबुद्धि’ जाण । येणें ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥५॥ चतुरांचें चातुर्य गहन । या नांव बोलिजे गा आपण । मिथ्या देहें करुनि भजन । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥६॥ आधीं मायाचि तंव वावो । मायाकल्पित मिथ्या देहो । तें देहकर्म मज अर्पितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो स्वयें होती ॥७॥ मिथ्या देहाचेनि भजनें । सत्य परब्रह्म स्वयें होणें । जेवीं कोंडा देऊनि आपणें । कणांची घेणें महाराशी ॥८॥ देतां फुटकी कांचवटी । चिंतामणी जोडे गांठीं । कां इटेच्या साटोवाटीं । जोडे उठाउठीं अव्हाशंख ॥९॥ तेवीं मिथ्या देहींचें कर्माचरण । जेणें जीवासी दृढ बंधन । तें कर्म करितां मदर्पण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥४१०॥ अनित्य देहाचियासाठीं । नित्यवस्तूसी पडे मिठी । हेचि बुद्धिमतीं बुद्धि मोठी । ’ज्ञानाची संतुष्टी’ या नांव म्हणिपे ॥११॥ निष्टंकित परमार्थ । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्णनाथ । तो कळसा आणोनियां ग्रंथ। उपसंहारार्थ सांगतु ॥१२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा एष तेऽभिहितः कृत्स्नो, ब्रह्मवादस्य सङ्‌ग्रहः । समासव्यासविधिना, देवानामपि दुर्गमः ॥२३॥ संक्षेपें आणि सविस्तरें । सांडूनि नाना मतांतरें । म्यां सांगितलें निजनिर्धारें । ब्रह्मज्ञान खरें अतिशुद्ध ॥१३॥ तुज सांगितलें करुन सुगम । परी हें ब्रह्मादि देवां दुर्गम । जे आलोडिती आगमनिगम । त्यांसीही परम दुस्तर ॥१४॥ तेथें नाना शास्त्रशब्दबोध । वस्तु नेणोनि करिती विवाद । जेथ वेदांचा ब्रह्मवाद । होय निःशब्द ’नेति’ शब्दें ॥१५॥ तें हें आत्मज्ञानाचें निजसार । परमार्थाचें गुह्य भांडार । मज परमात्म्याचें जिव्हार । फोडूनि साचार सांगितलें ॥१६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा अभीक्ष्णशस्ते गदितं, ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद्विज्ञाय मुच्येत, पुरुषो नष्टसंशयः ॥२४॥ जेथ वेदशास्त्रांसी कुवाडें । जें बोलीं बोलतां नातुडे । तेंचि ज्ञान म्यां तुजपुढें । निजनिवाडें सांगितलें ॥१७॥ जें सांगितलें शुद्ध ज्ञान । तें नाना युक्तींकरुनि जाण । दृढतेलागीं निरुपण । पुनः पुनः जाण म्यां केलें ॥१८॥ बहुत न लावितां खटपट । तुज न वाटतांही कष्ट । ज्ञान सांगितलें विस्पष्ट । जेणें होती सपाट संशय सर्व ॥१९॥ हें जाणितलिया ज्ञान । सर्व संशय होती दहन । साधक होय ब्रह्मसंपन्न । स्वानंदपूर्ण सर्वदा ॥४२०॥ म्यां सांगितलें गुह्यज्ञान । एकादशाचें निरुपण । याचें श्रवण पठण मनन । करी तो धन्य उद्धवा ॥२१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा सुविविक्तं तव प्रश्नं, मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्म गुह्यं, परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२५॥ ज्ञाते तरती हें नवल कोण । परी भाळेभाळे जे अज्ञान । त्यांसी उद्धरावया जाण । उद्धवा तुवां प्रश्न पुशिला ॥२२॥ त्या प्रश्नानुसारें जाण । म्यां संतोषोनि आपण । सांगितलें गुह्य ज्ञान । परम कारण परब्रह्म ॥२३॥ जेवीं वत्साचे हुंकारें । धेनु स्त्रवत चाले क्षीरें । तेवीं तुझेनि प्रश्नादरें । मी स्वानंदभरें तुष्टलों ॥२४॥ तेथ न करितांही प्रश्न । होतां तानयाचें अवलोकन । कूर्मी नेत्रद्वारां आपण । अमृतपान करवीत ॥२५॥ तेवीं उद्धवा तुझें अवलोकन । होतां, माझें हृदयींचें ब्रह्मज्ञान । तें वोसंडलें गा परिपूर्ण । तें हें निरुपण म्यां केलें ॥२६॥ येणें निरुपणमिसें । परमामृत सावकाशें । तुज म्यां पाजिलें अनायासें । स्वानंदरसें निजबोधु ॥२७॥ सिंधु मेघा जळपान करवी । तेणें जळें मेघ जगातें निववी । तेवीं उद्धवाचिये ब्रह्मपदवीं । जडमूढजीवीं उद्धरिजे ॥२८॥ जेवीं वत्साचेनि प्रेमभरें । गाय दुभे तें घरासी पुरे । तेवीं उद्धवप्रश्नादरें । जग उद्धरे अनायासें ॥२९॥ तो हा प्रश्नोत्तरकथानुवाद । माजा तुझा ब्रह्मसंवाद । निरुपणीं एकादशस्कंध । हा अर्थावबोध जो राखे ॥४३०॥ अथवा हें निरुपण । सार्थकें जो कां करी श्रवण । तैं श्रोते वक्ते उभय जाण । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥३१॥ जगीं ब्रह्म असतां परिपूर्ण । मनबुद्धिइंद्रियां न दिसे जाण । जेथें वेदांसी पडिलें मौन । तें गुह्यज्ञान पावती ॥३२॥ ज्ञान पावलिया पुढती । कदा काळें नव्हे च्युती । हा एकादशार्थ धरितां चित्तीं । पदप्राप्ती अच्युत ॥३३॥ श्रोते वक्ते एकादशार्थी । एवढी पदवी पावती । मा मद्भक्तांसी अतिप्रीतीं । जे उपदेशिती हें ज्ञान ॥३४॥ त्यांच्या फळाची फलप्राप्ती । ज्ञानोपदेशाची शुद्ध स्थिती । उद्धवालागीं अतिप्रीतीं । स्वमुखें श्रीपती सांगत ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा य एतन्मम भक्तेषु, सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य, ददाम्यात्मानमात्मना ॥२६॥ काया वाचा आणि चित्त । ग्रह दारा वित्त जीवित । निष्कामता मज अर्पित । अनन्य भक्त ते माझे ॥३६॥ ऐशिया भक्तांच्या ठायीं जाण । अवश्य उपदेशावें हें ज्ञान । त्याही उपदेशाचें लक्षण । पक्व परिपूर्ण तें ऐसें ॥३७॥ जेथ जेथ जाय साधकाचें मन । तेथ तेथ ब्रह्म परिपूर्ण । मन निघावया तेथून । रितें स्थान असेना ॥३८॥ ऐसें करितां अनुसंधान । चैतन्यीं समरसे मन । त्यातें म्हणिजे ’पुष्कल ज्ञान’ । उपदेश पूर्ण या नांव ॥३९॥ ऐसें समूळ ब्रह्मज्ञान । मद्भक्तांसी जो करी दान । त्याचा ब्रह्मऋणिया मी जाण । होय संपूर्ण उद्धवा ॥४४०॥ त्याचिया उत्तीर्णत्वासी । गांठीं कांहीं नाहीं मजपाशीं । मी निजरुप अर्पी त्यासी । अहर्निशीं मी त्याजवळी ॥४१॥ जो शिष्यांसी दे ब्रह्मज्ञान । मी परमात्मा त्या अधीन । ब्रह्मदात्याच्या बोलें जाण । स्त्रियादि शूद्रजन मी उद्धरीं ॥४२॥ देऊनियां परब्रह्म । जो मद्भक्तांसी करी निष्कर्म । त्याचा अंकित मी पुरुषोत्तम । तो प्रिय परम मजलागीं ॥४३॥ जो ब्रह्मज्ञान दे मद्भक्तां । तयाहूनि आणिक परता । मज आन नाहीं गा पढियंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४४॥ तो आत्मा मी शरीर जाण । त्याचा देह मी होय आपण । त्याचें जें जें कर्माचरण । तें तें संपूर्ण मीचि होय ॥४५॥ जैसा मी अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी । त्या आणि मजमाझारीं । नाहीं तिळभरी अंतर ॥४६॥ जो या ब्रह्मज्ञानाचें करी दान । त्यासी यापरी मी आपण । करीं निजात्म अर्पण । तरी उत्तीर्ण नव्हेचि ॥४७॥ यालागीं वर्ततांही शरीरीं । मी अखंड त्याची सेवा करीं । निजात्म अर्पण प्रीतीवारी । मी त्याच्या घरीं सर्वदा ॥४८॥ त्यातें जें जें जडभारी । तेंही मी वाहें आपुले शिरीं । माझी चैतन्यसाम्राज्यश्री । नांदें त्याचे घरीं सर्वदा ॥४९॥ एकादशाचें ब्रह्मज्ञान । बोधूनि मद्भक्तां जो करी दान । त्यासी मी यापरी जाण । आत्मार्पण स्वयें करीं ॥४५०॥ असो न साधवे ब्रह्मज्ञान । तरी या ग्रंथाचेंचि पठण । जो सर्वदा करी सावधान । तो परम पावन उद्धवा ॥५१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा य एतत्समधीयीत, पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां, ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥२७॥ निखळ जें कां ब्रह्मज्ञान । तो हा माझा तुझा संवाद जाण । जो सादरें करी पठण । सावधान श्रद्धाळू ॥५२॥ चढत्या वाढत्या परवडी । शुद्ध सात्त्विकी श्रद्धा गाढी ॥ पदोपदीं नीच नवी गोडी । अद्भुत आवडी पठणाची ॥५३॥ वाचेचिया टवळ्यांप्रती । श्रद्धास्नेहाची संपत्ति । निजजिव्हा करुनि वाती । जो हें ज्ञानदीप्ती प्रकाशी ॥५४॥ एकादशाचे ज्ञानदीप्ती । एकादश इंद्रियांच्या वाती । उजळूनि जे मज वोंवाळिती । ते पवित्र किती मी सांगूं ॥५५॥ यापरी जें ग्रंथपठण । तें माझें ज्ञान-निरांजन । तेणें ज्ञानदीपें जो जाण । माझें स्वरुप पूर्ण प्रकाशी ॥५६॥ त्याचे लागले जे संगती । त्यांतें ब्रह्मादिक वंदिती । त्यांचेनि पावन त्रिजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५७॥ असो, ज्यांसी न टके पठण । तिंहीं श्रद्धेनें करितां श्रवण । त्यांसी न बाधी भवबंधन । तेंही निरुपण हरि सांगे ॥५८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा य एतच्छ्र्द्धया नित्यमव्यग्रः श्रृणुयान्नरः । मय भक्तिं परां कुर्वन्, कर्मभिर्न स बध्यते ॥२८॥ असो न करवे अध्ययन । तरी श्रद्धायुक्त सावधान । करितां एकादशाचें श्रवण । कर्मबंधन बाधीना ॥५९॥ अति श्रद्धेनें केलें श्रवण । त्याहूनि दृढ व्हावें मनन । मननेंवीण तें नपुंसक जाण । ब्रह्मप्राप्ति पूर्ण फळेना ॥४६०॥ संपलिया कथाश्रवण । मनींचें संपावें ना मनन । जैसें लोभियाचें धन । हृदयीं आठवण सर्वदा ॥६१॥ जैसें जैसें कीजे श्रवण । तैसें तैसें लागे मनन । मननानुसारें भजन । ’पराभक्ती’ जाण उद्बोधे ॥६२॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । यांची सांडोनिया स्थिती । उल्हासे माझी चौथी भक्ती । जितें ’परा’ म्हणती सज्ञान ॥६३॥ पराभक्तीचें माझें भजन । क्रियामात्रें निजात्मदर्शन । यालागीं मद्भक्तांसी जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥६४॥ हें असो अतिगुह्य बोलणें । येणें एकादशाचेनि श्रवणें । ’मी तरेन’ हा विश्वास जेणें । अंतःकरणें दृढ केला ॥६५॥ दृढ विश्वास मानूनि पाहीं । जो लोधला श्रवणविषयीं । माझी भक्ती त्याच्या ठायीं । दवडितां पाहीं घर रिघे ॥६६॥ घर रिघोन भक्ति निष्काम । भक्तांचें निर्दळी सकळ कर्म । या नांव ’पराभक्ति’ परम । विश्रामधाम श्रवणार्थ्यां ॥६७॥ एकादशाचें श्रद्धा श्रवण । करितां एवढा लाभ पूर्ण । श्रवणें उपजे माझें भजन । भजनें भक्तजन निर्मुक्त ॥६८॥ असो पां इतरांची वार्ता । म्यां तुज निरुपिली जे ज्ञानकथा । ते तुझिया निश्चितार्था । काय तत्त्वतां प्रतिबोधली ॥६९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा अप्युद्धव त्वया ब्रह्म, सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोहः, शोकश्वासौ मनोभवः ॥२९॥ उद्धवा तुझें देखोनि प्रेम । गुह्य ज्ञान अतिउत्तम । तुज म्यां निरुपिलें परब्रह्म । साङग सुगम अतिशुद्ध ॥४७०॥ हें ज्ञानाचें सोलींव ज्ञान । हें वेदांचें विसावतें स्थान । हेचि अविद्येची बोळवण । समाधान जिवशिवां ॥७१॥ ऐसें हें जें गुह्यज्ञान । मनबुद्धिवाचेसी अगम्य जाण । तें म्यां तुज केलें निरुपण । श्रद्धा संपूर्ण देखोनि ॥७२॥ जेवीं सखा सख्याप्रती । आपुली वोपी निजसंपत्ती । तेवीं म्यां हे ब्रह्मस्थिती । तुझ्या हातीं वोपिली ॥७३॥ जैसें दिधलें श्रवणाच्या हातीं । तैसें प्रविष्ट जाहलें तुझिया चित्तीं । कीं माझारीं पडली कांहीं गुंती । विकल्पवस्ती विक्षेप ॥७४॥ म्यां निरुपिलें सार परम । तें तुज कळलें परब्रह्म । नसेल, तरी हाचि उपक्रम । पुढती सुगम सांगेन ॥७५॥ चैतन्य ठसावोनि चित्तीं । जेथ आकळिली ब्रह्मस्थिती । तेथ मोहममतेची वस्ती । समूळ निश्चितीं नसावी ॥७६॥ आकळलें ब्रह्मज्ञान । त्याची हेचि वोळखण । संकल्पविकल्पविंदान । पुढती जाण उपजेना ॥७७॥ उपजेना मीतूंपण । उपजेना ध्येय ध्याता ध्यान । नुपजे त्यासी कर्मठपण । ब्रह्म परिपूर्ण जाणितल्या ॥७८॥ जेणें जाणितलें ब्रह्मज्ञान । त्यासी बाधीना कर्मबंधन । कर्माचें जें कर्माचरण । तें जाण आपण मायिक ॥७९॥ जेवीं छाया चळे पुरुषाचेनी । परी तियेचा लोभ पुरुष न मानी । तेवीं काया चाळी ब्रह्मज्ञानी । देहाभिमानी तो नव्हे ॥४८०॥ जेवीं सूर्यापुढें आंधार । अर्ध क्षण न धरी धीर । तेवीं ब्रह्मज्ञानी कमादर । अणुमात्र उरेना ॥८१॥ कर्माचें जें कर्मबंधन । तो मनोजन्य संकल्प जाण । जेथें मनाचें मोडे मनपण । तेथें कर्माचरण निर्बीज ॥८२॥ वस्तु नित्य निर्विकल्प । तेथें नाहीं संकल्पविकल्प । हें परब्रह्माचें निजस्वरुप । हेंचि रुप स्वानुभवासी ॥८३॥ ऐसें ब्रह्म पावल्या स्वयमेवो । मी एक उद्धव होतों पहा हो । त्या उद्धवपणासी नाहीं ठावो । मा शोकमोहो तेथ कैंचा ॥८४॥ उद्धवपणाचिये वस्ती । शोकमोहांची उत्पत्ती । तें उद्धवपण नाठवे चित्तीं । जरी ब्रह्मप्राप्ति तुज जाहली ॥८५॥ ऐसें ऐकतां देवाचें वचन । उडालें उद्धवाचें उद्धवपण । जाहला स्वानंदीं निमग्न । बोलतेपण बुडालें ॥८६॥ पावतां आपुली निजात्मता । उडाली उद्धवत्वाची अवस्था ॥ बुडाली स्वदेह अहंता । निजनिमग्नता स्वानंदीं ॥८७॥ तेथें देवें पुशिला जो प्रश्न । त्याचें कोण दे प्रतिवचन । कृष्णेंसहित उद्धवपण । गिळोनि परिपूर्ण वस्तु जाहला ॥८८॥ देखोनि उद्धवाची अवस्था । हा ब्रह्म पावला निजात्मता । हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । हृदयस्था काय न कळे ॥८९॥ शिष्य साचार अनुभव लाहे । तेणें सद्गुरु सुखाचा मेरु होये । जेवीं तानयाचे धणीं माये । सुखावली राहे स्वानंदें ॥४९०॥ सेवक विभांडितां परचक्र । तेणें रायासी संतोष थोर । गुढी उभारुनि साचार । करी निजगजर स्वानंदें ॥९१॥ तानयाचे लळे पुरविणें । हे व्यालीची वेदना व्याली जाणे । कां शिष्यासी स्वानुभव देणें । हें स्वयें जाणे सद्गुरु ॥९२॥ निजपुत्रें लाधल्या निधान । पिता संतोषे आपण । तेवीं उद्धवाचेनि अनुभवें जाण । स्वयें श्रीकृष्ण संतोषे ॥९३॥ कृष्ण सुखें सुखरुप नित्यतां । तोही शिष्यानुभवें सर्वथा । लाहे सुखाची परमावस्था । हे गुरुगम्यता अगम्य ॥९४॥ शिष्यासी बोध करितां । गुरुसि नसती सुखावस्था । तरी उपदेशपरंपरता । नव्हती तत्त्वतां इये लोकीं ॥९५॥ गुरु सांगे जैं उबगलेसाठीं । तैं ते शिष्यासी बोधेना गोष्टी । मा निजानुभवाची भेटी । केवीं निजदृष्टीं देखेल ॥९६॥ जेवीं बाळासी लेणें लेववितां । तें नेणें परी सुखावे माता । तेवीं शिष्यासी अनुभव होतां । सुखावे तत्त्वतां सद्गुरुरावो ॥९७॥ तैसा उद्धवाचा ब्रह्मभावो । देखोनि सुखावे कृष्णदेवो । माझा उद्धव जाहला निःसंदेहो । यासी ब्रह्मानुभवो आकळिला ॥९८॥ उद्धवाची ब्रह्मनिष्ठता । अनुभवा आली निजात्मता । हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । परोपदेशार्था शिकवीत ॥९९॥ तूं पावल्या ब्रह्मज्ञान । तेथ शिष्योपदेशलक्षण । पात्रशुद्धीचें कारण । तेही वोळखण हरि सांगे ॥५००॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा नैतत्त्वया दाम्भिकाय, नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय, दुर्विनीताय दीयताम् ॥३०॥ शठ नास्तिक दंभयुक्त । अशुश्रूषु आणि अभक्त । ज्यांची स्थिति दुर्विनीत । ते शिष्य निश्चित त्यागावे ॥१॥ जेणें लोकरुढी होय गहन । तें तें बाह्य कर्माचरण । विपुल धन आणि सन्मान । तदर्थीं जाण अतितृष्णा ॥२॥ ऐसें ज्याचें दांभिक भजन । त्यासी हें एकादशींचें ज्ञान । वोसणतां गा आपण । स्वप्नींही जाण नेदावें ॥३॥ मोहममतेचें आधिक्य । तेणें निर्दळिलें निज आस्तिक्य । वेदीं शास्त्रीं दृढ नास्तिक्य । देवचि मुख्य नाहीं म्हणती ॥४॥ नास्तिक्यवादाचिया बंडा । या ज्ञानाचा ढोरकोंडा । लागों नेदी त्यांचिया तोंडा । ज्यांचा भाव कोरडा नास्तिक्यें केला ॥५॥ नास्तिक्यवादापुढें । ज्ञान कायसें बापुडें । अनीश्वरवादाचें बंड गाढें । ते त्यागावे रोकडे नास्तिक्यवादी ॥६॥ अनन्यभावें न रिघे शरण । मिथ्या लावूनि गोडपण । धूर्तवादें घेवों पाहे ज्ञान । तेही शठ जाण त्यागावे ॥७॥ शठाची ऐशी निजमती । पुढिलांची ठकूनि घे युक्ती । परी जे आपुली व्युत्पत्ती । ते पुढिलांप्रती सांगेना ॥८॥ काया वाचा मन धन । जो गुरुसीं करी वंचन । जो गुरुचे देखे दोषगुण । तोही शठ पूर्ण त्यागावा ॥९॥ माझें अतिथोर महिमान । गुरुसेवा केवीं करुं आपण । सेवा न करी महिमेभेण । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥५१०॥ आपण श्रेष्ठासनीं बैसोनि बरवा । सेवकाहातीं करवी गुरुसेवा । तो दांभिक शिष्य जाणावा । तोही त्यागावा ये ग्रंथीं ॥११॥ सद्गुरुपाशीं समर्थपण । जो आपली मिरवी जाणीव जाण । जो सेवा न करी गर्वें पूर्ण । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥१२॥ मी धनदानी अतिसमर्थ । नीचसेवेसी न लावीं हात । ऐसाही जो गर्वयुक्त । तोही निश्चित त्यागावा ॥१३॥ जो लौकिक लाजेभेण । गुरुसेवा न करी आपण । ज्यासी लौकिकाचा अतिअभिमान । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥१४॥ जो गुरुगृहींचें नीच कृत्य । न करी मानूनि मी समर्थ । तो मान्यताअभिमानयुक्त । जाण निश्चित त्यागावा ॥१५॥ न करी गुरुसेवा नीचवृत्ती । आम्हां अखंड ध्यान हेचि गुरुभक्ती । ऐशी सेवावंचक ज्याची युक्ती । तोही निश्चितीं त्यागावा ॥१६॥ नीच सेवा न करी आपण । म्हणे मागाल तें देईन धन । ऐसा धनवर्गी शिष्य आपण । सर्वथा जाण न करावा ॥१७॥ धरुनि धनाची आस । गुरु शिष्यासी देत उपदेश । तैं ब्रह्मज्ञान पडलें वोस । वाढला असोस धनलोभ ॥१८॥ अथवा वेंचूनिया धन । जो घेईन म्हणे ब्रह्मज्ञान । ऐसा धनाभिमानी शिष्य जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥१९॥ यथाकाळें जाहली प्राप्त । गुरुसेवा जे कालोचित । न करी तो ’अशुश्रूषु’ म्हणत । तोही निश्चित त्यागावा ॥५२०॥ करितां सद्गुरुची भक्ती । मी उद्धरेन निश्चितीं’ । ऐसा भाव नसे ज्याचे चित्तीं । तो शिष्य हातीं न धरावा ॥२१॥ सद्गुरु तोचि ब्रह्ममूर्ती । ऐसा भाव नाहीं ज्याच्या चित्तीं । मूळींच विकल्पाची वस्ती । तोही शिष्य हातीं न धरावा ॥२२॥ गुरुहोनि ब्रह्म भिन्न । ऐसें ज्याचें निश्चित ज्ञान । तो निश्चयेंसीं ’अभक्त’ जाण । त्यासी शिष्य आपण न करवें ॥२३॥ मनुष्य मानूनि सद्गुरुसी । जो उल्लंघी गुरुवचनासी । तो जाण पडला अपभ्रंशीं । त्या शिष्यासी त्यागावें ॥२४॥ सद्गुरुहोनि अधिकता । शिष्य आपुली मानी पवित्रता । तो अभक्तांमाजीं पूर्ण सरता । त्यासी तत्त्वतां त्यागावें ॥२५॥ गुरुच्या ठायीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी श्रद्धा संपूर्ण नाहीं चित्तीं । याचि नांव गा ’अभक्ती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥ कां ये ग्रंथींचें ब्रह्मज्ञान । ज्यासी निश्चयें नमने जाण । त्यासी केव्हांही आपण । झणें विसरोन शिष्य करिसी ॥२७॥ ये ग्रंथींची ब्रह्मस्थिती । वक्ता जो मी परब्रह्ममूर्ती । त्या माझ्या ठायीं नाहीं ज्याची भक्ती । तो शिष्य निश्चितीं त्यागावा ॥२८॥ ये ग्रंथींचें आवडे ज्ञान । गुरुच्या ठायीं श्रद्धा संपूर्ण । परी ज्याचें उद्धत वर्तन । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥२९॥ माझ्या निजमूर्ति संत सज्जन । माझे भक्त माझे जीवप्राण । त्यांचें जो करी हेळण । ’दुर्विनीतपण’ या नांव ॥५३०॥ माझ्या भक्तांमाजील रंक जाण । त्याचे सर्वस्वें वंदावे चरण । हें ज्यासी नावडे संपूर्ण । ’दुर्विनीतपण’ या नांव ॥३१॥ साधुसज्जनां भेटों जाये । शठनम्रता वंदी पाये । त्याचे गिवसोनि दोषगुण पाहे । ’दुर्विनीतता’ राहे ते ठायीं ॥३२॥ दुष्टबुद्धीची जे विनीतता । ती नांव बोलिजे ’दुर्विनीतता’ । ऐशी ज्या शिष्याची अवस्था । तो जाण तत्त्वतां त्यागावा ॥३३॥ ऐसें हें ऐकोनि निरुपण । म्हणसी ’मी शिष्य न करीं जाण’ । तरी जो सच्छिष्यासी उपदेशी ब्रह्मज्ञान । तो आत्मा जाण पैं माझा ॥३४॥ जो उपदेशीं सत्पात्र पूर्ण । त्या सच्छिष्याचें लक्षण । तुज मी सांगेन निरुपण । ऐक सावधान उद्धवा ॥३५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा एतैर्दोषैर्विहीनाय, ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद्भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥३१॥ उपदेशीं मुख्य अधिकारपण । धडधडीत वैराग्य पूर्ण । तेंही पिशाचवैराग्य नव्हे जाण । विवेकसंपन्न शास्त्रोक्त ॥३६॥ दिवस चारी वैराग्य केलें । सवेंचि विषयार्थीं लागले । तेथ जें जें उपदेशिलें । तें सर्पासि पाजिलें दुग्ध जैसें ॥३७॥ जेथ वैराग्य निघोनि जाये । तेथ ज्ञानाभिमान उरला राहे । तेणें अभिमानें करी काये । गुणदोष पाहे श्रेष्ठांचे ॥३८॥ नीच निंदी हेळसून । श्रेष्ठांचे पाहे दोषगुण । जेथ वैराग्य होय क्षीण । तेथें ज्ञानाभिमान चढे ऐसा ॥३९॥ उद्धवा जगीं दोनी अवस्था । वैराग्य कां विषयासक्तता । तिसरे अवस्थेची कथा । जाण सर्वथा असेना ॥५४०॥ जेथ विवेकें विषयो होय क्षीण । तेथ वैराग्य प्रबळे परिपूर्ण । जेथ विवेकेंसीं वैराग्य क्षीण । तेथ विषयाचरण ज्ञानाभिमानें ॥४१॥ यालागीं होय जंव ब्रह्मज्ञान । तंव जो वैराग्य राखे पूर्ण । वैराग्यें गुरुसी अनन्यशरण । तें ’अधिकारीरत्नू’ उपदेशा ॥४२॥ गत श्लोकींचें दोषनिरुपण । आतां बोलिलों वैराग्यार्थ जाण । इहीं दोषीं ज्यासी रहितपण । तो ’अधिकारी’ पूर्ण सच्छिष्य ॥४३॥ ज्यासी ब्रह्मत्वें ब्राह्मणभक्ती । अनन्यभावें भजे भूर्ती । त्याची आंदणी भक्ती विरक्ती । तो जाण निश्चितीं ’अधिकारी’ ॥४४॥ गुरुचा पढियंताही पूर्ण । त्यापासीं असल्या अभक्तपण । त्यासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । अनन्य भजन जंव न करी ॥४५॥ प्रिय आणि भजनशीळ । दोषरहित निर्मळ । त्यासी विरक्त करुनि अढळ । उपदेशावें प्रांजळ हें गुह्य ज्ञान ॥४६॥ स्वदारा आणि स्वधन । यांचा लोभ ज्यासी संपूर्ण । त्यासी स्वर्ग ना मुक्तपण । जन्ममरण अनिवार ॥४७॥ परदारा परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन । ऐसें ज्यापाशीं पवित्रपण । त्यासी हें ज्ञान उपदेशावें ॥४८॥ जो वैराग्याचा वोतिला । विवेकें पूर्ण वोसंडला । सद्गुरुसेवेसी जीवें विकला । चरणीं विनटला अनन्यत्वें ॥४९॥ सांडूनि निजमहिमान । श्रीगुरुसेवेलागीं आपण । ज्यासी आवडे रंकपण । ऐसा सेवेसी पूर्ण सद्भाव ॥५५०॥ अमरश्रेष्ठ जे सुरवर । ते मानी सद्गुरुचे किंकर । सद्गुरुहूनियां थोर । हरिहर मानीना ॥५१॥ ज्यासी नाहीं गर्वमद । ज्यासी नाहीं कामक्रोध । ज्यासी नावडे विकल्पभेद । तो शिष्य शुद्ध परमार्थी ॥५२॥ काया वाचा मन धन । सांडूनि समर्थतामहिमान । जो सद्गुरुसी अनन्यशरण । तो सच्छिष्य जाण साधुत्वें ॥५३॥ सांडूनि लज्जा लौकिक । जो ब्रह्मज्ञानाचा याचक । सद्गुरुवचनार्थी चातक । तो आवश्यक उपदेशीं ॥५४॥ जे कां द्विजन्म्यांहूनि बाहेरी । वेदें वाळूनि सांडिले दूरीं । जे कां मंत्रार्थी अमंत्री । जे अनधिकारी श्रवणासी ॥५५॥ ज्यांसी नाहीं आश्रमधर्म । ज्यांसी नाहीं श्रौतकर्म । ज्यांसी नाहीं जप होम । जे वर्णाधम अतिनीच ॥५६॥ ऐसे जे कां शूद्रजन । ऐकोनि ये ग्रंथींचें ज्ञान । निवाराया जन्ममरण । उपजे दारुण विरक्ती ॥५७॥ उखितांच एकसरें चित्तें । मनींहूनि विटे विषयांतें । मग चित्तें वित्तें जीवितें । रिघे सद्गुरुतें अनन्यशरण ॥५८॥ गुरुसी पुसों नेणे प्रश्न । म्हणे निवारीं जन्ममरण । भावार्थें घाली लोटांगण । शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण परमार्थीं ॥५९॥ ते होत कां शूद्रजन । त्यांसी उपदेशिता ब्रह्मज्ञान । उद्धवा कदा न लागे दूषण । हें सत्यवचन पैं माझें ॥५६०॥ जे कां अपेक्षोनियां वित्त । चतुर्वर्णा उपदेशित । ते धनलोभें लोलुप एथ । नाहीं घेइजेत गुरुत्वें ॥६१॥ जेथ गुरुशींच सलोभता । तेथ शिष्याची बुडे विरक्तता । ऐशिये ठायीं उपदेश घेतां । परमार्थतां अपघातु ॥६२॥ निर्लोभत्वें कृपेनें पूर्ण । सद्गुरु उपदेशी शुद्रजन । ऐसेनि करी जो दीनोद्धरण । तेथ न लगे दूषण । उपदेशा ॥६३॥ जेणें तडफडूनि जान । वैराग्याशी ये मरण । जेणें ज्ञात्यासी लागे दूशण । तो स्त्रीसंग आपण न करावा ॥६४॥ स्त्री देखतांचि अवचितीं । तत्काल पाडी अधःपातीं । तिची जाहलिया संगती । कैंची धडगती सज्ञाना ॥६५॥ प्रमादीं पाडी सर्वार्थीं । हे ’प्रमदा’ नामाची निजख्याती । तिची जाहलिया नित्य संगती । केवीं परमार्थीं तरतील ॥६६॥ जिचें देखतांचि वदन । काम मोकली कटाक्षबाण । तेथ कायसा उपदेश जाण । आली नागवण परमार्था ॥६७॥ उद्धवा तुज हेंचि मागतों जाण । नको स्त्रियांशीं संभाषण । नको स्त्रियांचें अवलोकन । नको स्त्रीवचन कानीं घेऊं ॥६८॥ नको नको स्त्रियांशीं मात । नको नको स्त्रीयांशीं एकांत । नको नको स्त्रियांशीं संगत । निंद्य लोकांत सर्वार्थीं ॥६९॥ नको नको स्त्रियांचा अनुवाद । नको नको स्त्रियांचा संवाद । नको नको स्त्रियांसी करुं बोध । मिथ्या प्रवाद अंगीं वाजे ॥५७०॥ स्वभावें सात्त्विक वनिता । गोष्टी सांगों आली परमार्था । तोचि विकल्प तत्त्वतां । सुहृदां समस्तां परिकल्पे ॥७१॥ यालागीं प्रमदा जन । सर्वथा त्यागावा आपण । प्रमदासंगतीं ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण वाढेना ॥७२॥आशंका ॥ उपदेशीं त्याज्य स्त्रिया जरी । तरी मागिलीं थोरथोरीं । उपदेशिल्या कैशापरी । तें ऐक निर्धारीं सांगेन ॥७३॥ श्रेष्ठ याज्ञवल्क्य पाहीं । तेणें उपनिषदांच्या ठायीं । उपदेशिली मैत्रेयी । नानायुक्तीं पाहीं प्रबोधूनि ॥७४॥ स्वयें नारद महामुनी । प्रर्हाीदाची निजजननि । इंद्रापासूनी सोडवूनी । ब्रह्मज्ञानीं उपदेशी ॥७५॥ अवतरोनि कपिलमुनी । बैसोनियां सिद्धासनीं । देवहूतीलागोनी । ब्रह्मज्ञानीं प्रबोधी ॥७६॥ जो योगियांचा मुकुटमणी । कैलासपति शूळपाणी । भव उपदेशी भवानी । ब्रह्मज्ञानी निजबोधें ॥७७॥ इतरांची गोठी कायशी । तुवांचि गा हृषीकेशी । उपदेशिलें यज्ञपत्न्यां सी । ऐसें म्हणसी उद्धवा ॥७८॥ असो देखोनियां सद्भावा । उपदेश करुं म्हणशी कणवा । तरी तो अधिकार ओळखावा । ऐक उद्धवा सांगेन ॥७९॥ ऐक उद्धवा निश्चित । वाचाळ स्त्री ते अनुचित । तेथें उपदेश करणें तें व्यर्थ । लागे अपघात गुरुत्वा ॥५८०॥ जेथें स्त्रीस अति बडबड । ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड । जेथें विषयाचा धुमाड । परमार्थ गोड परपुरुषीं ॥८१॥ जे स्त्री ब्रह्मज्ञानीं धीट । मुखीं अत्यंत वटवट । तिसी उपदेश करुं नये स्पष्ट । अपवादाचें बोट जेणें लागे ॥८२॥ तेथें म्यां ही केली विनंति । श्रीजनार्दन स्वामीप्रति । स्त्रिया शूद्र उपदेशार्थ येती । काय निश्चितीं सांगावें ॥८३॥ गुरुवेगळा मार्ग नाहीं । म्हणोनि येती लवलाही । त्यांसी उपदेशावें काई । हें माझ्या हृदयीं स्मरेना ॥८४॥ हें ऐकोनियां वचन । संतोषले श्रीजनार्दन । जेणें होय चित्ताचें शोधन । तें ’नाम’ जाण उपदेशी ॥८५॥ चित्तशुद्धि झालिया जाण । वोरसोनि येतें आपण । अनन्य भावें मग शरण । आल्या ज्ञान उपदेशी ॥८६॥ स्त्रीपुरुष-अवलोकन । जयाचे दृष्टीं समसमान । ऐसेनि अनुभवें जो परिपूर्ण । तोचि स्त्रियांसी जाण उपदेशी ॥८७॥ तोही अधिकार न पाहतां । उपदेश न करीं सर्वथा । त्याही उपदेशाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥८८॥ म्यां ज्या कां निंदिल्या वनिता । त्यांमाजीं सभाग्या सात्त्विकता । सांडोनियां विषयावस्था । जे परमार्था उद्यत ॥८९॥ त्यजूनियां प्रपंचाची हाव । नावडे विषयाचें नांव । वैराग्यें उठला सद्भाव । घेऊनि धांव परमार्थी ॥५९०॥ अतिथि आणि पतिपुत्रांसी । भोजनीं समता नित्य जिसी । धनलोभ नाहीं मानसीं । परमार्थीं तिसी अधिकारु ॥९१॥ जन्ममरणनिवारणीं । जीवामनाची नित्य काचणी । माझे भवपाशच्छेदनीं । धर्मदाता कोणी मिळता का ॥९२॥ सद्गुरुप्राप्तीची अतिआर्त । काया वाचा वित्त जीवित । कुरवंडी करुनि सांडित । परमार्थार्थ सद्भावें ॥९३॥ यापरी निजपरमार्था । सद्भावें जे विनटे वनिता । उद्धवा तिसी हें उपदेशितां । दोष सर्वथा लागेना ॥९४॥ क्षत्रिय वैश्य स्त्री शूद्रजन । यांची सच्छ्रद्धा दृढ पाहून । उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । दोषनिर्दळण शिष्यांचे ॥९५॥ उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । जैं गुरुसीच लागे दूषण । तैं शिष्यासी उद्धरी कोण । हें व्याख्यान अबद्ध ॥९६॥ पहावया पात्रशुद्धता । मी बोलिलों दोषवार्ता । वांचूनि ब्रह्मज्ञान उपदेशितां । दोष सर्वथा असेना ॥९७॥ हें ज्ञान जाणितल्यापाठीं । जाणणेंचि सरे सृष्टीं । संसारासी पडे तुटी । तेथ दोषाची गोठी असेना ॥९८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा नैतद्विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं, पातव्यं नावशिष्यते ॥३२॥ ये ग्रंथींचें जाणितल्या ज्ञान । मुमुक्षु जे साधक जन । त्यांसी जाणावया आन । जाणतेपण उरेना ॥९९॥ जेवीं केलिया अमृतपान । पुढें प्राशनासी नुरे आन । तेवीं जाणितल्या हें ज्ञान । ज्ञातव्य ज्ञातेपण समूळ नुरे ॥६००॥ आशंका ॥ धर्मार्थकाममोक्षांप्रती । साधने असतीं नेणों किती । तुवां हें एकचि श्रीपती । कैशा रीतीं प्रतिपादिलें ॥१॥ उद्धवा साधनें जीं आनान । ते अभक्त सोशिती आपण । माझ्या भक्तांसी गा जाण । मीच साधन सर्वार्थी ॥२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा ज्ञाने कर्मणि योगे च, वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात, तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥३३॥ मोक्षालागीं ’ज्ञान’ साधन । धर्मालागीं ’स्वधर्मचरण’ । स्वामित्वालागीं ’दंडधारण’ । ’अर्थोद्यम’ जाण जीविकावृत्तीं ॥३॥ इहामुत्र कामभोग । तदर्थ करिती ’योगयाग’ । चहूं पुरुषार्थीं हा चांग । साधनप्रयोग अभक्तां ॥४॥ ऐसें सोशितां साधन । सहसा सिद्धी न पवे जाण । अनेक विकळता दूषण । माजीं छळी विघ्न देवांचें ॥५॥ तैसें मद्भक्तांसी नव्हे जाण । माझें करितां अनन्यभजन । चारी पुरुषार्थ येती शरण । पायां सुरगण लागती ॥६॥ उद्धवा जे मज अनन्यशरण । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि पूर्ण । त्यांचा काम तोही मीचि जाण । मोक्षही संपूर्ण मी त्यांचा ॥७॥ अभक्तां भोगक्षयें पुनरावृत्ती । भक्तांसी भोग भोगितां नित्यमुक्ती । एवढी माझ्या भक्तीची ख्याती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥८॥ ऐशी ऐकतां देवाची मात । उद्धव प्रेमें वोसंडला अद्भुत । तेणें प्रेमें लोधला कृष्णनाथ। हर्षें बोलत तेणेंसी ॥९॥ उद्धवा तुझे चारी पुरुषार्थ । तो मी प्रत्यक्ष भगवंत । ऐसें बोलोनि हर्षयुक्त । हृदयाआंत आलिंगी ॥६१०॥ हर्षें देतां आलिंगन । कृष्ण विसरला कृष्णपण । उद्धव स्वानंदीं निमग्न । उद्धवपण विसरला ॥११॥ कैसें अभिनव आलिंगन । दोघांचें गेलें दोनीपण । पूर्ण चैतन्य स्वानंदघन । परिपूर्ण स्वयें झाले ॥१२॥ तेथ विरोनि गेला हेतु । वेदेंसहित बुडाली मातु । एकवटला देवीं भक्तु । एकीं एकांतु एकत्वें ॥१३॥ तेथ मावळले धर्माधर्म । क्रियेसहित उडालें कर्म । भ्रम आणि निर्भ्रम । या दोंहीचें नाम असेना ॥१४॥ भेद घेऊनि गेला अभेदा । बोध घेऊनि गेला निजबोधा । आनंद लाजला आनंदा । ऐशिया निजपदा उद्धव पावे ॥१५॥ मी जाहलों परब्रह्म । हाही मुख्यत्वें जेथ भ्रम । कृष्णालिंगनाचा हा धर्म । जाहला निरुपम निजवस्तु ॥१६॥ यावरी कृष्ण सर्वज्ञ । सोडोनियां आलिंगन । ऐक्यबोधें उद्धवासी जाण । निजभक्तपण प्रबोधी ॥१७॥ तेव्हां उद्धव चमत्कारला । अतिशयें चाकाटला । परम विस्मयें दाटला। तटस्थ ठेला ते काळीं ॥१८॥ मग म्हणे हे निजात्मता । स्वतःसिद्ध जवळी असतां । जनासी न कळे सर्वथा । साधकांच्या हाता चढे केवीं ॥१९॥ तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ । तदर्थींचा सुनिश्चित । असे सांगत उपाय ॥६२०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा, निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो, मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥३४॥ जें बोलिलीं धर्मार्थकाममोक्षार्थ । तें साधनें सांडूनि समस्त । जे अनन्यभावें मज भजत । विश्वासयुक्त निजभावें ॥२१॥ त्यांसी हे स्वरुपस्थिती । जे त्वां भोगिली आत्मप्रतीती । ते तत्काळ होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२२॥ धर्मार्थकामवासना । असोनि लागल्या मद्भजना । तरी तेही पुरवूनियां जाणा । सायुज्यसदना मी आणीं ॥२३॥ भक्तांसी स्वधर्मकर्मावस्था । तेही लाविल्या भजनपंथा । स्वधर्मकर्मीं अकर्मात्मता । माझिया निजभक्तां उद्बोधीं मी ॥२४॥ भक्त वांछी भोगकाम । भोग भोगोनि होय निष्काम । ऐशिया निजबोधाचें वर्म । मी आत्माराम उद्बोधीं ॥२५॥ भक्त मागे अर्थसंपन्नता । त्याचे गांठीं धन नसतां । माझी षड्‌गुणैश्वर्यसमर्थता । वोळंगे तत्त्वतां त्यापाशीं ॥२६॥ सर्व भूतीं माझी भक्ती । भक्त भजे अनन्यप्रीतीं । तैं चारी मुक्ती शरण येती । मद्भक्तां मुक्ती स्वतःसिद्ध ॥२७॥ वैद्य धडफुडा पंचानन । नाना रोगियांची वासना पोखून । मागे तें तें देऊनि अन्न । वांचवी रसज्ञ रसप्रयोगें ॥२८॥ तेवीं धर्म अर्थ काम वासना । भक्तांच्या पोखूनियां जाणा । मी आणीं सायुज्यसदना । तेही विवंचना सांगितली ॥२९॥ नाना साधनाभिमान । सांडूनियां जो ये मज शरण । त्यासीही स्वरुपप्राप्ति पूर्ण । उद्धवा जाण सुनिश्चित ॥६३०॥ भक्त सकाम जरी चित्तीं । तो जैं करी अनन्यभक्ती । तैं काम पुरवूनि मी दें मुक्ती । भक्तां अधोगति कदा न घडे ॥३१॥ बाळकें थाया घेऊनि कांहीं । मिठी घातल्या मातेच्या पायीं । धन वेंचोनि अर्पी तेंही । परी जीवें कांहीं मारीना ॥३२॥ तेवीं माझी करितां अनन्यभक्ती । जो जो काम भक्त वांछी चित्तीं । तो तो पुरवूनि मी दें मुक्ती । परी अधोगती जावों नेदीं ॥३३॥ देखोनि बाळकाची व्यथा । जेवीं सर्वस्वें कळवळी माता । तेवीं निजभक्तांची अवस्था । मजही सर्वथा सहावेना ॥३४॥ काम पुरवूनि द्यावया मुक्ती । काय माझे गांठीं नाहीं शक्ती । मी भक्तकैवारी श्रीपती । त्यासी अधोगती कदा न घडे ॥३५॥ माझें नाम अवचटें आल्या अंतीं । रंक लाहे सायुज्यमुक्ती । मा माझी करितां अनन्यभक्ती । भक्तां अवगती मग कैंची ॥३६॥ माझा भक्त जयाकडे कृपें पाहे । तोही माझी भक्ति लाहे । मा मद्भक्ता अवगती होये । हा बोल न साहे मजलागीं ॥३७॥ सोसूनियां गर्भवासासी । म्यां मुक्त केला अंबर्षी । विदारुनि हिरण्यकशिपूसी । प्रल्हादासी रक्षिलें ॥३८॥ चक्र घेऊनियां हातीं । म्यां गर्भी रक्षिला परीक्षिती । तो मी भक्तांसी अधोगती । कदा कल्पांतीं होऊं नेदीं ॥३९॥ माझिये भक्ताचेनि नांवें । तृण तेंही म्यां उद्धरावें । भक्तां केवीं अवगती पावे । जे जीवेंभावें मज भजले ॥६४०॥ काया वाचा मन धन । अवंचूनि, अनन्यशरण । त्यांचा योगक्षेम जाण । मी श्रीकृष्ण स्वयें सोशीं ॥४१॥ ऐसा अनन्यभक्तीचा महिमा । सांगतां उत्साह पुरुषोत्तमा । तेणें उद्धवासी लोटला प्रेमा । स्वेद रोमां रवरवित ॥४२॥ ऐकोनि भक्तीचें महिमान । देखोनि उद्धवाचें प्रेम पूर्ण । श्रीशुक सुखावला आपण । स्वानंदपूर्ण डोलत ॥४३॥ हरिखें म्हणे परीक्षिती । धन्य हरिभक्त त्रिजगतीं । ज्यांसी सर्वार्थीं मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥४४॥ जैसें भक्तीचें महिमान । तैसेंचि उद्धवाचें प्रेम गहन । हें उद्धवाचें प्रेमलक्षण । श्रीशुक आपण सांगत ॥४५॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ व ३६ वा श्रीशुक उवाच - स एवमादर्शितयोगमार्गस्तदोत्तमश्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलिः प्रीत्युषरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥३५॥ विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं, धैर्येण राजन् बहुमन्यमानः । कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं, शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥३६॥ जो ज्ञानियांचा ज्ञाननिधी । जो निजबोधाचा उदधी । जो आनंदाचा क्षीराब्धी । तो श्रीशुक स्वानंदीं तोषला बोले ॥४६॥ ऐक बापा परीक्षिती । श्रवनसौभाग्यचक्रवर्ती । ज्यातें सुर नर असुर वानिती । ज्याची कीजे स्तुती महासिद्धीं ॥४७॥ ज्यातें वेद नित्य गाती । योगिवृंदीं वानिजे कीर्ती । तेणें श्रीकृष्णें स्तविली भक्ती । परम प्रीतीं अचुंबित ॥४८॥ अनन्यभक्तिपरतें सुख । आन नाहींच विशेख । सर्व सारांचें सार देख । मद्भक्ति चोख सुरवरादिकां ॥४९॥ भक्तियोगाचा योगमार्ग । समूळ सप्रेम शुद्ध साङग । स्वमुखें बोलिला श्रीरंग । तें उद्धवें चांग अवधारिलें ॥६५०॥ ऐकतां भक्तीचें निरुपण । उद्धवाचें द्रवलें मन । नयनीं अश्रु आले पूर्ण । स्वानंदजीवन लोटलें ॥५१॥ शरीर जाहलें रोमांचित । चित्त जाहलें हर्षयुक्त । तेणें कंठीं बाष्प दाटत । स्वेदकण येत सर्वांगीं ॥५२॥ प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । शरीर मंदमंद कांपत । नयन पुंजाळले निश्चित । अर्धोन्मीलित ते जाहले ॥५३॥ औत्सुक्याचे अतिप्रीतीं । स्वानंदीं समरसे चित्तवृत्ती । उद्धवदेहाची विरतां स्थिती । प्रारब्धें निश्चितीं तें राखिलें ॥५४॥ जळीं नांव उलथतां पूर्ण । जेवीं दोर राखे आवरुन । तेवी मावळतां उद्धवपण । प्रारब्धें जाण राखिलें ॥५५॥ धैर्याचेनि अतिसामर्थ्यें । आवरुनि प्रेमाचें भरितें । मी कृतकृत्य जाहलों एथें । हेंही निश्चितें मानिलें ॥५६॥ श्रीकृष्णें उद्धरिलें मातें । ऐशिया मानूनि उपकारातें । काय उतरायी होऊं मी यातें । ऐसे निजचित्तें विचारी ॥५७॥ गुरुसी चिंतामणि देवों आतां । तो चिंता वाढवी चिंतिलें देतां । गुरुंनीं दिधलें अचिंत्यार्था । तेणें उत्तीर्णता कदा न घडे ॥५८॥ गुरुसी कल्पतरु देवों जातां । तो कल्पना वाढवी कल्पिलें देतां । गुरुनें दिधली निर्विकल्पता । त्यासी उत्तीर्णता तेणें नव्हिजे ॥५९॥ गुरुसी देवों स्पर्शमणी । तो स्पर्शें धातु करी सुवर्णी । ब्रह्मत्व गुरुचरणस्पर्शनीं । त्यासी नव्हे उत्तीर्णी परीसही देतां ॥६६०॥ गुरुसी कामधेनु देऊं आणोनी । ते कामना वाढवी अर्थ देऊनी । गुरु निष्काम निर्गुणदानी । त्याचे उत्तीर्णी कामधेनु नव्हे ॥६१॥ त्रिभुवनींची संपत्ति चोख । गुरुसी देतां ते मायिक । जेणें दिधली वस्तु अमायिक । त्यासी कैसेनि लोक उतरायी होती ॥६२॥ देहें उतरायी होऊं गुरुसी । तंव नश्वरपण या देहासी । नश्वरें अनश्वरासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥६३॥ जेणें अव्हाशंख दीधला आवडीं । त्यासी देऊनि फुटकी कवडी । उत्तीर्णत्वाची वाढवी गोडी । तैशी परवडी देहभावा ॥६४॥ जीवें उतरायी होऊं गुरुसी । तंव जीवत्वचि मिथ्या त्यासी । जेणें दिधलें सत्य वस्तूसी । मिथ्या देतां त्यासी लाजचि कीं ॥६५॥ जेणें दिधलें अनर्घ्य रत्नाूसी । वंध्यापुत्र देवों केला त्यासी । तेवीं मिथ्यत्व जीवभावासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥६६॥ काया वाचा मन धन । गुरुसी अर्पितां जीवप्राण । तरी कदा नव्हिजे उत्तीर्ण । हें उद्धवें संपूर्ण जाणितलें ॥६७॥ जेथें अणुमात्र नाहीं दुःख । ऐसें दिधलें निजसुख। त्या गुरुसी उतरायी देख । न होवें निःशेख शिष्यांसी ॥६८॥ यालागीं मौनेंचि जाण । उद्धवें घातलें लोटांगण । श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं संपूर्ण वंदिले ॥६९॥ मागां श्रीकृष्णें पुशिलें पहा हो । उद्धवा तुझा गेला कीं शोकमोहो । तेणें उद्धवासी जाहला विस्मयो । उत्तर द्यावया ठावो न घडेचि ॥६७०॥ आतां वंदोनि श्रीचरण । कृतांजली धरोनि जाण । उत्तर द्यावया आपण । श्रीकृष्णवदन अवलोकी ॥७१॥ जेवीं सेवितां चंद्रकर । चकोर तृप्तीचे दे ढेंकर । तेवीं उद्धव कृष्णसुखें अतिनिर्भर । काय प्रत्युत्तर बोलत ॥७२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा उद्धव उवाच - विद्रावितो मोहमहान्धकारो, य आश्रितो मे तव संनिधानात् । विभावसोः किन्नु समीपगस्य, शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥३७॥ जो सकळदेवचूडामणी । जो यादवांमाजीं अग्रगणी । जो अविद्यारात्रीचा तरणी । जो शिरोमणी ब्रह्मवेत्त्यां ॥७३॥ ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । स्वानंदाचिये निजस्फूर्ती । उद्धवें सांगतां निजस्थिती । त्यामाजीं करी स्तुती आद्यत्वें हरीची ॥७४॥ मज तंव विचारितां । ब्रह्मा सर्वांचा आदिकर्ता । तोही नारायणनाभीं तत्त्वतां । होय जन्मता ’अज’ नामें ॥७५॥ तो तूं कमळनाभि नारायण । मायासंवलित ब्रह्म जाण । ते मायेचें तूं आद्यकारण । आद्यत्व पूर्ण तुज साजे ॥७६॥ अविद्येच्या महारात्रीं । अडकलों होतों मोहअंधारीं । तेथूनि काढावया बाहेरीं । आणिकांची थोरी चालेना ॥७७॥ तेथ तुझेनि वचनभास्करें । नासोनि शोकमोह अंधारें । मज काढिलें जी बाहेरें । चमत्कारें संनिधीं तुझ्या ॥७८॥ तुझिये संनिधीपाशीं । ठाव नाहीं अविद्येसी । तेथ मोहममता कैसी ग्रासी । हृषीकेशी तुज असतां ॥७९॥ अंधारी राती अतिगहन । तेथ शीतें पीडिला जो संपूर्ण । त्यासी आतुडलिया हुताशन । शीत तम जाण तत्काळ पळे ॥६८०॥ तो अग्नि सेवितां स्वयें सदा । शीततमांची भयबाधा । पुढती बाधों न शके कदा । तेवीं गोविंदा संनिधीं तुझ्या ॥८१॥ तेवीं शोकमोहममतेशीं । माया जन बांधे भवपाशीं । ते तुझिये संनिधीपाशीं । जाती आपैसीं हारपोनी ॥८२॥ मरणजन्मां अपाये । मागां अनेक सोशिले स्वयें । ज्यासी तुझी संनिधि होये । त्यासी तें भवभये समूळ मिथ्या ॥८३॥ तुझे संनिधीपाशीं जाण । समूळ मायेचें निर्दळण । तेचि अर्थीचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥८४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३८ वा प्रत्यर्पितो मे भवताऽनुकम्पिना, भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं, कोऽन्यत्समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥३८॥ तुझी संनिधिमात्र देख । समूळ अज्ञानासी घातक । हेंचि मुख्यत्वें आवश्यक । भक्त सात्त्विक जाणती ॥८५॥ असो इतरांची गोष्टी । म्यांही अनुभविलें निजदृष्टीं । अविद्या निरसावया सृष्टीं । सत्संगती लाठी सर्वार्थीं ॥८६॥ सत्संगाहीमाजीं जाण । तुझी संगती अतिपावन । तुवां उद्धरावया दीनजन । हें निजात्मज्ञान प्रकाशिलें ॥८७॥ माझें निमित्त करुनि जाण । उद्धरावया दीन जन । त्यांचें निरसावया अज्ञान घन । ज्ञानदीप पूर्ण प्रज्वाळिला ॥८८॥ उपदेशार्थ श्रद्धास्थिती । हेचि टवळें पैं निश्चितीं । तेथें बोधिका ज्या निजात्मयुक्ती । तेंचि टवळ्यांप्रती स्नेह पूर्ण ॥८९॥ विवेकवैराग्यधारण । हेंचि तेथील वाती जाण । तेथ प्रज्वळिला ज्ञानघन । चित्प्रभापूर्ण महादीप ॥६९०॥ नैराश्य तेंचि वैराग्यधारण । तेथें प्रज्वळे ज्ञानदीप पूर्ण । आशा तेंचि माल्हवण । गडद संपूर्ण पडे तेथें ॥९१॥ तो दीप कर्णद्वारीं ठेविला । तंव सबाह्य प्रकाश जाहला । अज्ञान अंधार निर्दाळिला । स्वयें प्रबळला सद्रूपें ॥९२॥ तेणें सबाह्यसत्प्रकाशें । तुझी पदवी प्रकट दिसे । ऐसें निजरुप हृषीकेशें । अनायासें मज अर्पिंलें ॥९३॥ तुवां अंतर्यामित्वें आपुलें । स्वरुप पूर्वींच मम अर्पिलें । तें तुवांच माझारीं आच्छादिलें । भजन आपुलें प्रकटावया ॥९४॥ तुझ्या निजभजनाचें लक्षण । सर्वभूतीं भगवद्भजन । तेणें तूं साचार संतोषोन । अर्पिलेंचि ज्ञान अर्पिसी पुढती ॥९५॥ वाढवूनि निजभजन । माझें मज अर्पिसी ज्ञान । या नांव ’प्रत्यर्पण’ । साधु सज्ञान बोलती ॥९६॥ वाढवूनि आपुली भक्ती । माझें ज्ञान दिधलें माझे हातीं । दिधलें तेथ माया पुढती । विकल्पवृत्ती स्पर्शेना ॥९७॥ जे दिधली स्वरुपस्थिती । ते आच्छादेना कदा कल्पांतीं । यापरी गा श्रीपती । कृपा निश्चितीं तुवां केली ॥९८॥ यापरी तूं अतिकृपाळू । निजदासांलागीं दयाळू । त्या तुज सांडूनियां बरळू । आनासी गोवळू भजों धांवे ॥९९॥ त्यजूनि स्वामी हृषीकेशु । आना भजेल तो केवळ पशु । पशूंहीमाजीं तो रासभेशु । ज्यासी नाहीं विश्वासु हरिभजनीं ॥७००॥ तुवां जनासी केला उपकारु । इंद्रियां पाटव्य ज्ञानाधिकारु । तो उपकार विसरे जो नरु । तो जाण साचारु कृतघ्न ॥१॥ जे जाणती तुझ्या उपकारातें । ते काया वाचा चित्तें वित्तें । कदा न भजती आनातें । मज निश्चितें मानिलें ॥२॥ मज निमित्त करुनियां जाण । जें त्वां प्रकाशिलें निजात्मज्ञान । तेणें जगाचें उद्धरण । श्रवण मनन कीर्तनें ॥३॥ यापरी तूं कृपाळु पूर्ण । माझें छेदिलें भवबंधन । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण स्वयें सांगे ॥४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३९ वा वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो, दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया, स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥३९॥ तुवां मायेनें सृजिले जन । ते सृष्टि व्हावया वर्धमान । स्त्री पुत्र सुहृद सज्जन । हा स्नेह संपूर्ण वाढविला ॥५॥ मी जन्मलों यादवकुळांत । तेथ वृष्णि-अंधक-सात्वत । इत्यादि सुहृद समस्त । अतिस्नेहयुक्त आप्तत्वें ॥६॥ तें सुहृदस्त्रीपुत्रस्नेहबंधन । त्या स्नेहपाशाचें छेदन । माझे बाळपणीं त्वां केलें जाण । जें खेळतां तुझें ध्यान मज लागलें ॥७॥ जेवीं वोडंबरी खेळतां खेळ । मोहिनी विद्या प्रेरी प्रबळ । ते विद्येचें आवरावया बळ । शक्त केवळ खेळ खेळविता ॥८॥ तेवीं तुझी स्वमाया जाण । जे कां सदा तुज अधीन । तिचे स्नेहपाश दारुण । तेणें बांधोनि जन अतिबद्ध केले ॥९॥ ते माझे स्नेहपाश जाण । त्वां पूर्वींच छेदिले आपण । जैं मज होतें बाळपण । तैंचि कृपा पूर्ण मज केली ॥७१०॥ तें भवबंध छेदितें जें शस्त्र । तुवां निजयुक्तीं फोडोनि धार । सतेज करुनियां खडतर । मजलागीं स्वतंत्र अर्पिलें ॥११॥ येणें शस्त्रबळें मी जाण । छेदूं शकें जगाचें बंधन । एवढी मजवरी कृपा पूर्ण । केली आपण दयालुत्वें ॥१२॥ संसार दुःखरुप जो का एथें । तोचि सुखरुप जाहला मातें । ऐशिये कृपेचेनि हातें । मज निश्चितें उद्धरिलें ॥१३॥ मी कृतकृत्य जाहलों एथें । परी कांहींएक मागेन तूतें । ते कृपा करावी श्रीकृष्णनाथें । म्हणोनि चरणातें लागला ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४० वा नमोऽस्तु ते महायोगिन्, प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरनाम्भोजे, रतिः स्यादनपायिनी ॥४०॥ न घडतें घडविसी आपण । नाथिलें दाविसी विंदान । जित्या मेल्या लावूनि लग्न । नांदविसी संपूर्ण निजमाया ॥१५॥ जे योगियांसी अतिदुस्तर । जिणें नाडिले स्त्रष्टा शंकर । ते माया तुझी किंकर । तूं परात्पर महायोगी ॥१६॥ त्या तुझ्या कृपेस्तव जाण । मी कृतकृत्य जाहलों आपण । न देखें भवभयादि दुःखभान । स्वानंदीं निमग्न सर्वदा ॥१७॥ दृश्य द्रष्टा दर्शन । नाहीं त्रिपुटी ना त्रिगुण । हारपलें मीतूंपण । स्वानंदपूर्ण निजबोधें ॥१८॥ निजबोधें स्वानंदपूर्ण । हेही बोल मायिक जाण । परादिवाचां पडिलें शून्य । यालागीं मौन वेदवादा ॥१९॥ कार्य कारन कर्तव्यता । मज उरली नाहीं सर्वथा । तरी कांहींएक श्रीकृष्णनाथा । तुज मी आतां मागेन ॥७२०॥ जेवीं कां बाळकाचा थाया । कळवळोनि पुरवी माया । तेवीं माझिया वचना यया । श्रीकृष्णराया अवधारीं ॥२१॥ हें अंतींचें माझें मागतेपण । देवें अवधारावें सावधान । वंदूनियां श्रीकृष्णचरण । अगम्य विंदान मागत ॥२२॥ मज थोर भ्रम होता चित्तीं । गोड असेल जीवन्मुक्ती । तेथ न देखें तुझी भक्ती । कोरडी मुक्ती मज न लगे ॥२३॥ सद्गुरुक्रुपावचनोक्तीं । शिष्य तत्काळ लाहे मुक्ती । ज्यांत सद्गुरुची नाहीं भक्ती । जळो ती मुक्ती मज न लगे ॥२४॥ यालागीं तुज शरण । मागुतेन मी आलों जाण । सायुज्याहीवरी पूर्ण । तुझें गुरुभजन मज देईं ॥२५॥ मागां बहुतीं केली भक्ती । म्हणसी त्यांसी म्यां दिधली मुक्ती । परी मुक्तीवरती भक्ती । नाहीं मजप्रती मागितली ॥२६॥ मागां जिंहीं जिंहीं केली भक्ती । त्यासीं त्वां ठकिलें देऊनि मुक्ती । तें ठकडेपण श्रीपती । न चले मजप्रती सर्वथा ॥२७॥ ज्यांची अहंकारशून्य वृत्ती । जाहले आत्माराम सहजगतीं । तेही अहेतुक भक्ती करिती । ऐशी स्वरुपस्थिती पैं तुझी ॥२८॥ (संमतश्लोक) - आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः ॥ तेथ त्यजोनियां तुझी गुरुभक्ती । मुक्ती मागणें हेचि भ्रान्ती । असो तुझी न लगे मुक्ती । माझी गुरुभक्ती मज देईं ॥२९॥ ज्यासी आकळली निजमुक्तता । म्हणसी त्यासी भक्ती नेदवे आतां । हे मजसी बोलों नको कथा । तुझी समर्थता मी जाणें ॥७३०॥ तूं न घडे तें घडविसी । न चळे तें चाळविसी । नव्हे तें तूं होय करिसी । नाहीं सामर्थ्याची मर्यादा ॥३१॥ अगम्य सामर्थ्याची गणना । बुडत्या तारुनि पाषाणां । त्यावरी तारिसी वानरसेना । सेतुबंधना श्रीरामा ॥३२॥ केवळ जे कां वनचर । पालेखाईर वानर । चारी मुक्ती त्यांच्या किंकर । त्यांसी सुरवर वंदिती स्वयें ॥३३॥ केवळ ज्या कां व्यभिचारिणी । शेखीं ज्या घुरटा गौळणी । मोक्ष लागे त्यांच्या चरणीं । ये ब्रह्मा लोटांगणीं चरणरजासी ॥३४॥ तूं परमात्मा परमेश्वर । हें नेणती गौळणी वानर । तरी तुझें त्यांसी भजनमात्र । फळलें साचार परब्रह्मत्वें ॥३५॥ ऐसें अगाध तुझें भजन । अगम्य भजनाचें महिमान । भक्तीअधीन तुझें देवपण । मा मोक्षासी कोण अधिकाई ॥३६॥ भक्तीच्या पोटीं जन्मली मुक्ती । वाढली मुक्ती भक्तीतें घाती । ऐसी जे कां मुक्ती मातृहंती । तिसी मी सर्वार्थीं नातळें ॥३७॥ फिटे मुक्तीचें दूषण । जेणें ते होय अतिपावन । तें मीं सांगेन विंदान । ऐक सावधान श्रीकृष्णा ॥३८॥ जोडल्याही मुक्तपण । मज द्यावें तुजें गुरुभजन । तेणें मुक्तीही होय पावन । म्हणोनि लोटांगण घातलें ॥३९॥ मस्तकीं धरिले श्रीचरण । उद्धव सर्वथा न सोडी जाण । तेणें टकच जाहला श्रीकृष्ण । त्यासी संपूर्ण तुष्टला ॥७४०॥ जाणोनि आपलें मुक्तपण । मी न सांडी तुझें निजभजन । ऐशी कृपा करीं पूर्ण । म्हणोनि श्रीचरण न सोडी ॥४१॥ मुक्तता मानल्या संपूर्ण । तैं राहों शके सद्गुरुभजन । हेंही बाधों न शके विघ्न । तैशी भक्ति निर्विघ्न मज सांग ॥४२॥ कोटिजन्में शिणतां जाण । म्हणसी नातुडे मुक्तपण । त्या मोक्षा नांव ठेविसी ’विघ्न’ । मूर्ख संपूर्ण मज म्हणसी ॥४३॥ जेणें सुटे तुझें सद्गुरुभजन । तें मी मानीं परम विघ्न । तुझे भक्तिवीण मुक्तपण । अलवणी मज जाण गोविंदा ॥४४॥ माझी न मोडे नित्यमुक्तता । अहेतुक चालवीं भक्तिपंथा । ऐसी कृपा करीं श्रीकृष्णनाथा । झणीं संकोचता मानिसी ॥४५॥ म्हणसी म्यां दिधली नित्यमुक्ती । ते माझी मजपाशीं सिद्ध होती । ’दिधली’ म्हणणें हे मिथ्या वदंती । वाऊगी ख्याती दातृत्वाची ॥४६॥ माझी स्वतःसिद्ध नित्यमुक्तता । त्यावरी भक्ति मी मागें आतां । ते देशील तरी तूं साचार दाता । उदारता या नांव ॥४७॥ ते संतोषोनि भक्ति देतां । उल्हास न देखों तुझ्या चित्ता । थोर मांडली कृपणता । कृष्णनाथा मजलागीं ॥४८॥ जे सांडवी सद्गुरुभक्ती । आम्हां न लगे तुझिया जीवन्मुक्ती । मुक्ति म्हणणें हेही भ्रांती । ऐक श्रीपती सांगेन ॥४९॥ मुळीं मुख्यत्वें नाहीं बद्धता । तेथ कैंची काढिली मुक्तता । मिथ्या मुक्ति मी नातळे सर्वथा । माझी गुरुभक्तिता मज देईं ॥७५०॥ मागें ज्यांसी त्वां दिधली मुक्ति । ते ठकिले ठकिले याच रीतीं । तैसें चाळवूं नको श्रीपती । मोक्षावरील भक्ती मज देईं ॥५१॥ म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण । प्रेमें वोसंडला श्रीकृष्ण । उद्धवासी संपूर्ण तुष्टला ॥५२॥ मोक्षाहीवरील गुरुभक्ती । उद्धवें मागितली नाना युक्तीं । जे जे चालली उपपत्ती । तेणें सुखें श्रीपती सुखावला ॥५३॥ सुखें सुखावली श्रीकृष्णमूर्ती । डोलों लागला स्वानंदस्थितीं । तेणें संतोषें भक्तिमुक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥५४॥ जगीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवचि धन्य धन्य । ज्यालागीं सर्वस्वें श्रीकृष्ण । मोक्षावरील गुरुभजन स्वानंदें देत ॥५५॥ गुरु ब्रह्म दोनी अभिन्न । हेंही सद्गुरु प्रबोधी पूर्ण । यालागीं मोक्षावरील गुरुभजन । नव्हे दूषण सच्छिष्या ॥५६॥ मागिलां निजभक्ताप्रती । स्वानंदें तुष्टला श्रीपती । तिहीं मागितली निजमुक्ती । त्यांसी हे स्थिती अतर्क्य ॥५७॥ उद्धवें थोर केली ख्याती । मुक्तीचे माथां वाइली भक्ती । अगम्य मागितली स्थिती । तेही श्रीपती अर्पित ॥५८॥ उद्धवा मुक्तीवरील जे भक्ती । ते मज अवतारांची अवतारशक्ती । येणें उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय अंतीं । करुनि श्रीपती मी अलिप्त ॥५९॥ येणेंचि बळें मी तत्त्वतां । कर्में करुनि अकर्ता । भोग भोगोनि अभोक्ता । जाण सर्वथा येणेंचि योगें ॥७६०॥ हा योग न कळे ज्यासी । दुःखरुप संसार त्यासी । हा अखंड योग मजपाशीं । मीं संसारेंसीं सुखरुप ॥६१॥ हा योग सदाशिव जाणे । का म्यां जाणिजे नारायणें । इतरांचें जें जाणणें । तें अगम्यपणें रिघेना ॥६२॥ ऐसी श्रीकृष्ण सांगे गुह्य गोष्टी । ते स्थिति बाणली उद्धवाचे पोटीं । दोघां निजबोधें एकगांठी । भजनकसवटी कळों सरली ॥६३॥ मुक्तीसी भक्तीची हातवटी । ते उद्धवासी कळली गोष्टी । तो उल्हास न माये पोटीं । स्वानंदपुष्टीं कोंदला ॥६४॥ जेवीं बाळकाच्या थायाकारणें । माता लेववी निजभूषणें । तेवीं उद्धवालागीं श्रीकृष्णें । अवतारस्थिति देणें निश्चित ॥६५॥ मनाचें नाइकती कान । बुद्धीचें न देखती नयन । शेखीं गगनातेंही चोरुन । उद्धवासी श्रीकृष्ण निजस्थिति अर्पी ॥६६॥ जे ब्रह्मवेत्त्यांसी नकळे । जे वेदानुवादा नाकळे । ते स्थिति उद्धवासी गोपाळें । कृपाबळें अर्पिली ॥६७॥ पूर्वी श्रीकृष्णें पुसतां पहा हो । ’उद्धरलों’ म्हणे उद्धवो । आतां मागें भजनभावो । हा गूढाभिप्रावो हरि जाणे ॥६८॥ मुक्तीवरील मागतां भक्ती । श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । मायानियंतृत्वाची पूर्ण स्थिति । उद्धवाचे हातीं स्वयें आली ॥६९॥ जाणोनि मायेचें मिथ्यात्वपूर्ण । तिचें प्रेरण आणि आवरण । हें मायानियंतृत्वलक्षण । उद्धवासी श्रीकृष्ण स्वयें अर्पी ॥७७०॥ जसें बुद्धिबळाचे पोटीं । पूर्व कर्म नसतां गांठीं । राजा प्रधान पशु प्यादा उठी । निर्धारितां दृष्टीं काष्ठ एक ॥७१॥ एकचि काष्ठ दोंही भारीं । तेथ कोण कोणाचा वैरी । वैर नसतांही झुंजारी । मारामारी अचेतनां ॥७२॥ म्हणती हस्ती घोडा प्रधान मेला । तेथ काय त्यांचा प्राण गेला । प्यादा होता तो प्रधान जाहला । तो काय पावला गजान्तलक्ष्मी ॥७३॥ जीव नसतांही निर्धारीं । मारिलें म्हणती निजगजरीं । एका जीत एका हारी । तें ज्ञान सारीं नेणतीं ॥७४॥ सारीं निमाल्या पाठीं । कोण धर्मात्मा चढे वैकुंठीं । कोण पडे नरकसंकटीं । तेवीं बद्धमुक्तगोठी समूळ मिथ्या ॥७५॥ एवं बुद्धिबळाचिये परी । ज्याची निजदृष्टि संसारीं । तोचि अवतारांचा अवतारी । जाण तो निर्धारीं भगवंत ॥७६॥ समूळ मिथ्या जाणे वेदोक्ती । समूळ मिथ्या जाणे बंधमुक्ती । हें जाणोनि आचरे जो वेदविहितीं । तेचि निजभक्ती मुक्तीवरिल ॥७७॥ करुनि संसारनिवृत्ती । बहुत पावले नित्यमुक्ती । त्यांसि हे दुर्गमभक्ती । अतर्क्य स्थिती तर्केना ॥७८॥ ऐशी ज्यापाशीं माझी स्थिती । तोचि मोक्षावरील करी भक्ती । इतरांसी हे अतर्क्य गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७९॥ उद्धव पावला अगाध गती । त्यासी सर्वलोकोपकारार्थी । वांचवावया ब्रह्मशापाहातीं । उपाय श्रीपती स्वयें योजी ॥७८०॥ नारदासी ब्रह्मज्ञान । त्यासीही दक्षशापबंधन । एके ठायीं न राहे जाण । करी परिभ्रमण शापास्तव ॥८१॥ झालियाही ब्रह्मज्ञान । ब्रह्मशाप अतिदारुण । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवा जाण दूरी दवडी ॥८२॥ उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रह्मशापेंसीं । तेथ वांचवावया उद्धवासी । बदरिकाश्रमासी स्वयें धाडी ॥८३॥ ब्रह्मशापाचेनि आघातें । यादव निमती स्वगोत्रघातें । उद्धव वांचवावया तेथें । बदरिकाश्रमातें हरि प्रेरी ॥८४॥ उद्धवासी जें झालें ज्ञान । त्याहूनि बदरिकाश्रम पावन । हें सर्वथा न घडे जाण । ब्रह्मशापाभेण पळवीत ॥८५॥ उद्धवा ऐसें अनर्घ्य रत्न् । ज्यासी बाणली स्थिति पूर्ण । त्यासी वांचवावया श्रीकृष्ण । पाठवी आपण बदरिकाश्रमा ॥८६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४१ वा श्रीभगवानुवाच - गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो, बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे, स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः ॥४१॥ गंभीरगिरा बोले श्रीकृष्ण । उद्धवा तुज जाहलें ब्रह्मज्ञान । तुटलें स्नेहपाशबंधन । तरी ममाज्ञा करीं गमन बदरिकाश्रमा ॥८७॥ त्या बदरिकाश्रमाचें महिमान । लोकसंग्रहार्थ संपूर्ण । तरावया जडमूढ जन । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥८८॥ तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथ नित्य माझें अनुष्ठान । तया स्थानाचें दूरदर्शन । करी निर्दळण कलिकल्मषा ॥८९॥ ज्या पर्वताचें स्पर्शन । मानवां करी परम पावन । जें बदरीचें नामस्मरण । विभांडी दारुण महादोषां ॥७९०॥ तेथेंही माझें पादोदक । अलकनंदा पवित्र देख । जिचेनि स्पर्शमात्रें लोक । होती अलौकिक पावन ॥९१॥ जेथ श्रद्धायुक्त करितां स्नान । जीवाचें तुटे भवबंधन । ज्यासी घडे आचमन । तो उद्धरे जाण पितरेंसीं ॥९२॥ ऐसें बदरिकाश्रम माझें जाण । अतिशयें परम पावन । म्हणसी कैं केलें त्वां तें स्थान । तरी ऐक तें कथन उद्धवा ॥९३॥ रजोगुणें सृजिले जन । ते जाहले भोगकर्मीं प्रवीण । भोगासक्तीं बुडतां पूर्ण । दों रुपीं जाण मी अवतरलों ॥९४॥ तम निरसी रविचंद्र पूर्ण । तैसा मी जाहलों नरनारायण । बदरिकाचलामाजीं जाण । केला संपूर्ण नित्योदयो ॥९५॥ भज्यपूज्यत्वें मी नारायण । नररुपें मीचि भक्त जाण । तेथ भक्ति वैराग्य ज्ञान । म्यां आचरोन प्रकाशिलें ॥९६॥ तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथें सर्वदा मी आपण । अद्यापि करितों अनुष्ठान । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥९७॥ नरनारायणस्थितीं । मी अवतरलों जे पर्वतीं । तेथ तोडिले बोरीऐशी मागुती । माझी निजभक्ती फांपाइली ॥९८॥ यालागीं ’बदरिकाश्रम’ । त्या स्थळासी म्यां ठेविलें नाम । तेथें फिटे भवभ्रम । यापरी परम पावन तें स्थळ ॥९९॥ त्या बदरिकाश्रमाप्रती । तुवां जावें गा निश्चितीं । ऐसें उद्धवा कल्पिसी चित्तीं । मज काय तीर्थी विवंचू ॥८००॥ मोक्षाहीवरील भक्ती । तुवां अर्पिली माझे हातीं । तेणें मी जाहलों कृतकृत्यार्थी । म्हणसी मज तीर्थीं चाड नाहीं ॥१॥ तुज माझी आज्ञा प्रमाण । अवश्य तेथें करावें गमन । मग उद्धवें धरोनियां मौन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥२॥ सद्भावें करुनि नमन । घेतां बदरिकाश्रमदर्शन । तो नर होय नारायण । एवढें महिमान त्या स्थळाचें ॥३॥ उद्धवा तुझ्या ठायीं पूर्ण ज्ञान । ज्ञान असोनि माझें भजन । तुझेनि चरणस्पर्शें जाण । होईल पावन बदरिकाश्रम ॥४॥ ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धवासी आलें रुदन । धांवोनि वंदिले श्रीचरण । सर्वथा गमन करीन आतां ॥५॥ ब्रह्मशापाचें निर्दळण । उद्धवाचें चुकवावया जाण । श्रीकृष्णें प्रबोधोनि पूर्ण । करवी गमन बदरिकाश्रमा ॥६॥ उद्धव ज्ञानियाचें ज्ञानरत्न । त्यासी वांचवूनि श्रीकृष्ण । विस्तारावया निजज्ञान । करवी गमन बदरिकाश्रमा ॥७॥ चुकवावया ब्रह्मशाप दारुण । उद्धवासी ’विशाळीं’ गमन । अन्यथा जाहलिया ब्रह्मज्ञान । कृष्ण तीर्थाटन नेमीना ॥८॥ उद्धवासी भवबंधन । बाळपणींचि नाहीं जाण । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । ब्रह्मशापाभेण तीर्था धाडी ॥९॥ तीर्थयात्रेचा अभिप्रावो । हाचि निश्चितें निजभावो । जाणोनि देवाधिदेवो । मोकली उद्धवो बदरिकाश्रमा ॥८१०॥ उद्धवा तुज गेलिया तेथ । थोर लोकोपकार होईल सत्य । तुझेनि धर्में निश्चित । दीन समस्त उद्धरती ॥११॥ म्हणसी पावल्या तें तीर्थ । म्यां कैसें वसावें तेथ । तेही अर्थी लोकहितार्थ । तुज इत्यर्थ सांगेन ॥१२॥ उद्धवा तुझें जें आचरण । तोचि जनांसी उपदेश जाण । यालागीं वैराग्य-भक्ति-ज्ञान । स्वधर्माचरन सांडूं नको ॥१३॥ त्रिभुवनामाजीं सर्वथा । उद्धवा मज नाहीं कर्तव्यता । तोही मी लोकसंग्रहार्था । होय वर्तता निजधर्मीं ॥१४॥ तूं ऐसें म्हणसी आतां । ’त्रैलोक्य असे तुझ्या माथां । यालागीं लोकसंग्रहाथा । तूं होसी वर्तता स्वधर्मकर्मीं’ ॥१५॥ मी निजधामा जातों आपण । यालागीं माझी स्थिती पूर्ण । ते पूर्णता तुज म्यां अर्पिली जाण । लोकसंग्रहार्थ पूर्ण तूं विरक्त होईं ॥१६॥ अभेदभक्ती वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण । देखीं लावावे इतर जन । ’लोकासंग्रह’ जाण या नांव ॥१७॥ (संमतश्लोक-भगवद्गीता) न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ (अ.३ श्लोक २६)* उद्धवा माझिये ज्ञानप्राप्ती । तूं वंद्य जाहलासी त्रिजगतीं । तुझी जे आचरती स्थिती । तेचि लोकीं समस्तीं करिजेल ॥१८॥ आतां तुझेनि मिसें जाण । साडेतीं श्र्लोकींचें निरुपण । लोकसंग्रहार्थ सांगेन । तैसेंचि वर्तन करावें तुवां ॥१९॥ तुज पावलिया बदरिकाश्रमातें । तेथ विद्यमान बहुत तीर्थें । परी अलकनंदा मुख्य तेथें । जे नाशी दोषांतें दर्शनमात्रें ॥८२०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४२ वा ईक्षयाऽलकनन्दाया, विधूताशेषकल्मषः । वसानो वल्कलान्यङग, वन्यभुक् सुखनिस्पृहः ॥४२॥ करुनि अलकनंदेचें स्नान । करावें विध्युक्त तीर्थविधान । मग तेथें वसावें आपण । वसतें लक्षण तें ऐक ॥२१॥ त्यजूनि वस्त्रें आपण । करावीं वल्कलें परिधान । करुनि वनफलें भोजन । रहावें आपण अनुद्वेग ॥२२॥ आपुली पूर्ण निःस्पृहता । दावावी लोकसंग्रहार्था । निजसुखें तुज तेथें असतां । द्वंद्वसहिष्णुता दावावी ॥२३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४३ वा तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां, सुशीलः संयतेन्द्रियः । शान्तः समाहितधिया, ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥४३॥ तूं ज्ञानविज्ञान संपन्न । तुज द्वंद्वबाधा न बाधी जाण । तरी द्वंद्वसहिष्णुता पूर्ण । दावावी आपण लोकहितार्था ॥२४॥ तुज नाहीं विषयासक्तता । तरी नेमावें इंद्रियार्था । प्रकट करावी सुशीलता । निजशांतता दावावी ॥२५॥ निजबुद्धीचें समाधान । सहजें प्रकटवावें आपण । मजपासूनि जें प्राप्त ज्ञान । त्याचें अनुसंधान दावावें ॥२६॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४४ वा मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते, विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चितो, मद्धर्मनिरतो भव ॥४४॥ या स्थितीं तुज असतां जाण । बहुसाल तुज येतील शरण । तूं पावलासि माझें ज्ञान । हें सर्वही जन जाणती ॥२७॥ पावोनियां ब्रह्मज्ञान । स्वयें उद्धरला आपण । न करीचि दीनोद्धारण । हें भेडपण ज्ञात्याचें ॥२८॥ एक पावोनि ब्रह्मज्ञान । शिष्य उपदेशी आपण । बोध न करवे परिपूर्ण । ते निष्ठा हीन निर्वीर्य ॥२९॥ शिष्य बोधेंवीण चरफडी । गुरु गुरुपणें बडबडी । घरींच्या घरीं चुकामुकी गाढी । हे बोधपरवडी अबद्ध ॥८३०॥ परचित्तप्रबोधकवृत्ती । हे सामान्य नव्हे स्थिती । ब्रह्मज्ञानाची पूर्ण निष्पत्ती । या नांव निश्चितीं उद्धवा ॥३१॥ स्वयें तरोनि जनां तारी । हे ज्ञानाची अगाध थोरी । ते म्यां दिधली तुझ्या करीं । जन उद्धरीं उद्धवा ॥३२॥ शिष्यसुक्षेत्रीं ब्रह्मज्ञान । ज्याचें नव्हे वर्धमान । तंववरी नाहीं पूर्णपण । उद्धवा जाण निश्चित ॥३३॥ जेवीं पिकलिया वृक्षाप्रती । पक्षी तुटले स्वयें येती । तेवीं निडारली ब्रह्मस्थिती । तेथ शिष्य पावती स्वानंद ॥३४॥ बोलें उपदेशिती ब्रह्मज्ञान । बोध नव्हे तें निर्वीर्य जाण । तें तूं म्हणसी कायसेन । ऐक सांगेन उद्धवा ॥३५॥ अनुभवा आलें ब्रह्मज्ञान । तेणें अंगीं ये जाणपण । तेथ संचरे ज्ञानाभिमान । तेणें वीर्य क्षीण ज्ञानाचें ॥३६॥ जंव जंव ज्ञाता निरहंकार । तंव तंव ज्ञानासी वीर्य थोर । त्याची होतां कृपामात्र । बोध साचार सच्छिष्यासी ॥३७॥ तुज फावलें माझें ज्ञान । उपदेशिसी शिष्यजन । ते तुज देतील सन्मान । तरी तूं ज्ञानाभिमान धरुं नको ॥३८॥ शिष्य देतील सन्मान । तो ’नेघे’ म्हणतां अपक्वपण । घेतां आला ज्ञानाभिमान । हेंही विघ्न ज्ञात्यासी ॥३९॥ शिष्य देतील सन्मान । तो अनुद्वेगें घ्यावा आपण । परी न धरावा ज्ञानाभिमान । हें मुख्य लक्षण ज्ञात्याचें ॥८४०॥ तुज माझ्या ज्ञानाची पूर्ण प्राप्ती । तेचि एकांतीं लोकांतीं । नित्य निरभिमानस्थिती । स्वानंदस्फूर्ती सर्वदा ॥४१॥ तेचि निरभिमान स्थिती । उपदेशीं शिष्यांप्रती । निरभिमानापरती । दशा त्रिजगतीं असेना ॥४२॥ तेंचि उपदेशलक्षण । वाचेसी माझें नामकीर्तन । शरीरीं माझें नित्य भजन । मद्रूपीं मन निमग्न सदा ॥४३॥ ज्ञाता म्हणतां न धरी श्र्लाघ । मूर्ख म्हणतां न यावा राग । स्वयें रहावें अनुद्वेग । हे दशा चांग ज्ञात्याची ॥४४॥ एवं नित्य निरभिमान । भक्तियुक्त वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण । शिष्यसज्जन उपदेशिजे ॥४५॥ तुज जे शिष्य येती शरण । ते नीच न म्हणावे आपण । हें गुरुत्वाचें पूर्णपण । शिष्यही पूर्ण पूज्यत्वें देखें ॥४६॥ सद्गुरुसी सर्वां भूतीं । सर्वदा ब्रह्मप्रतीती । तेथ शिष्याचिये भूतव्यक्तीं । काय ब्रह्मस्थिती पळाली ॥४७॥ यालागीं शिष्यीं नीचपण । सर्वथा न देखावें आपण । शिष्य देखावा ब्रह्म पूर्ण । हें मुख्य लक्षण गुरुत्वाचें ॥४८॥ जेवीं तानयालागीं माता । तेवीं शिष्याचिया निजस्वार्था । गुरुसी कळवळा तत्त्वतां । शुद्ध ’सद्गुरुता’ या नांव ॥४९॥ शिष्यलक्षणप्रकार । मागां सांगितला विचार । तो जेथ देखसी अधिकार । तेथ साचार उपदेशीं ॥८५०॥ तुज जें शिकविलें प्रस्तुत । तें शिष्योपदेशसंग्रहार्थ । तूं ठायींचा गुणातीत । तुज हें समस्त स्पर्शेना ॥५१॥ अतिव्रज्य गतिस्तिस्त्रो, मामेष्यसि ततः परम् (॥४४॥) यापरी ज्ञान उपदेशितां । तुझी न मोडे गुणातीतता । ज्यांसी उपदेशिसी तत्त्वतां । तेही त्रिगुणावस्था जिंकिती ॥५२॥ पूर्वोक्त उपदेशयुक्तीं । जे शिष्य सर्वदा वर्तती । ते त्रिगुणांची त्रिविध वृत्ती । अतिक्रमिती गुरुकृपां ॥५३॥ त्रिगुणांचें त्रिविधपण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । जागृति सुषुप्ति आणि स्वप्न । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान साक्षेपें ॥५४॥ कार्य कारण आणि कर्ता । भोज्य भोजन आणि भोक्ता । शत्रु मित्र उदासीनता । या त्रिगुणावस्था बाधक ॥५५॥ तेथ येणें उपदेशें जाण । सच्छिष्य करुनि माझें भजन । त्रिगुणत्रिपुटी निर्दळून । माझें स्वरुप पूर्ण स्वयें होती ॥५६॥ माझिया स्वरुपाप्रती । नाहीं गुण ना गुणवृत्ती । भक्त मद्भावें गुणातीतीं । सहज पावती स्वानंद ॥५७॥ ऐसा आज्ञापिला उद्धवो । त्याचे अवस्थेचा अभिप्रावो । परीक्षितीप्रती पहा हो । स्वयें शुकदेवो सांगत ॥५८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४५ वा श्रीशुक उवाच - स एव मुक्तो हरिमेधसोद्धवः प्रदक्षिणं त्म परिसृत्य पादयोः । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधीर्न्यषिंचदद्वन्द्वपरोप्यपक्रमे ॥४५॥ जो निजमोक्षें नित्य निष्काम । जेणें अनुभविलें परब्रह्म । त्या श्रीशुकासी अतिसंभ्रम । उद्धवाचें प्रेम वर्णावया ॥५९॥ तो शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव आज्ञापिला श्रीपती । त्याच्या प्रेमाची अद्भुत स्थिती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥८६०॥ उद्धव जरी जाहला गुणातीत । तरी गुरुचरणीं प्रेम अद्भुत । ज्यासी सद्गुरु श्रीकृष्णनाथ । मूर्तिमंत परब्रह्म ॥६१॥ त्यजूं न शके हरिपदा । हरीचे ठायीं पूर्ण श्रद्धा । यालागीं जाण ’हरिमेधा’ । बोलिजे प्रबुद्धा उद्धवातें ॥६२॥ जो आवडीं करी हरीचें ध्यान । त्याचे ध्यानेंसीं हरि हरी मन । जो विवंची श्रीकृष्ण समाधान । त्याचे बुद्धीचें हरण हरि करी ॥६३॥ जो करी हरिचिंतन । त्याचे चित्ताचें हरि करी हरण । जो करी हरीचें स्मरण । त्याचा संसार संपूर्ण हरि हरी ॥६४॥ ऐशिया हरीच्या ठायीं सर्वदा । पावलियाही मुक्तिपदा । उद्धवाची सप्रेम श्रद्धा। यालागीं ’हरिमेधा’ त्यासी म्हणती ॥६५॥ जे पावले गुणातीतीं । त्यांसीही आवडे ज्याची भक्ती । तेणें श्रीकृष्णें उद्धवाप्रती । प्रयाण निश्चितीं नेमिलें ॥६६॥ दुरी प्रयाण बदरिकाश्रम । मागुता न भेटे पुरुषोत्तम । तो प्रयाणकाळ उपक्रम । जाहला सप्रेम उद्धवासी ॥६७॥ सर्वदा सुखदुःखातीत । उद्धव जाहलासे निश्चित । तोही प्रयाणकाळीं प्रेमयुक्त । प्रदक्षिणा करीत श्रीकृष्णासी ॥६८॥ चरणीं मस्तक ठेवितां जाण । आनंदाश्रु लोटले नयन । तेणें श्रीकृष्णाचें चरणक्षाळण । जाहलें संपूर्ण पदद्वया ॥६९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४६ वा सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो, न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके, बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥४६॥ आणिकांचा सेन्ह अतिबाधक । त्यातें सांडवी वेदविवेक । तैसा कृष्णस्नेह नव्हे देख । तो सुखदायक स्नेहाळू ॥८७०॥ उद्धवासी स्वाभाविक । गुरु परब्रह्म दोनी एक । इतरांसी भावनात्मक । उद्धवासी देख स्वतःसिद्ध ॥७१॥ ऐसा श्रीकृष्णस्नेहो आवश्यक । उद्धवासी सुखदायक । त्या श्रीकृष्णासी सांडितां देख । आत्यंतिक विव्हळ ॥७२॥ निःशेष निमाली विषयावस्था । जरी वृद्ध जाहली पतिव्रता । तरी त्यागावा निजभर्ता । हें तिशीं सर्वथा नावडे ॥७३॥ तेवीं अनुभवूनि परमार्था । उद्धव पावला जीवन्मुक्तता । तरी सद्गुरु श्रीकृष्ण त्यागितां । अतिविव्हळता गुरुप्रेमें ॥७४॥ स्नेहें द्वेषें सकामेंसीं । जे जे वेधले श्रीकृष्णासी । ते ते पावले परमानंदासी । त्या श्रीकृष्णासी त्यजी कोण ॥७५॥ (संमत श्लोक) काम क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो, यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ अविधीं रातलीं श्रीकृष्णासी । तीं वंद्य जाहलीं ब्रह्मादिकांसी । मा उद्धव विकला गुरुप्रेमांसी । केवीं श्रीकृष्णासी त्यजील ॥७६॥ ज्यासी परब्रह्मत्वें गुरुभक्ती । त्यासी तृणप्राय जीवन्मुक्ती । जाहलीही मुक्ती उपेक्षिती । विकिले गुरुभक्तीं अनन्यत्वें ॥७७॥ उल्लंघूं नये सद्गुरुवचन । करावें बदरिकाश्रमीं गमन । श्रीकृष्णप्रेमा पढिये पूर्ण । तो सर्वथा जाण निघों नेदी ॥७८॥ ऐसें उभयतां अतिसंकट । उद्धवासी वोढवलें दुर्घट । श्रीकृष्णप्रेमें उतटे पोट । न देखे वाट बदरीची ॥७९॥ त्यागोनि जावें जरी कृष्णनाथ । तरी हा निजधामा जाईल आतां । मग मी न देखें मागुता । यालागीं अवस्था अनावर ॥८८०॥ नवजलदघनतनु । श्याम राजीवलोचनु । आनंदविग्रही श्रीकृष्णु । ब्रह्म परिपूर्णु पूर्णत्वें ॥८१॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । तिलक रेखिला पिंवळा । पदक एकावली गळां। कंठीं तेजागळा कौस्तुभ ॥८२॥ वांकीअंदुवांचा गजर । चरणीं गर्जत तोडर । विद्युत्प्राय पीतांबर । तेणें शार्ङगधर शोभत ॥८३॥ कांसे विराजे सोनसळा । अपाद रुळे वनमाळा । घवघवीत घनसांवळा । देखतां डोळां मन निवे ॥८४॥ ऐसें श्रीकृष्णदर्शन । पुढती न देखें मी आपण । यालागीं उद्धव जाण । प्रेमें संपूर्न विव्हळ ॥८५॥ उद्धव पावला ब्रह्म पूर्ण । त्यासी सगुणाची अवस्था कोण । तरी श्रीकृष्णप्रभा प्रकाशे चिद्धन । आत्मवस्तु संपूर्ण श्रीकृष्ण ॥८६॥ घृत थिजलें कां विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें । तेवीं सगुणनिर्गुणत्वें मुसावलें । परब्रह्म संचलें श्रीकृष्ण ॥८७॥ त्याज्य सगुण पूज्य निर्गुण । हेही दशा आरती जाण । ज्यासी ब्रह्मरुप तृणपाषाण । त्यासी त्याज्य सगुण कदा नव्हे ॥८८॥ एवं सगुण आणि निर्गुण । उद्धवासी समसमान । गुरुत्वें कृष्णीं प्रेम गहन । तो त्यागितां पूर्ण विव्हळता ॥८९॥ परी आज्ञा नुल्लंघवे सर्वथा । म्हणोनि निघावें बदरीतीर्था । तंव श्रीकृष्णासी सांडूनि जातां । परमावस्था उद्धवीं ॥८९०॥ उद्धव प्रयाण अवसरीं । लोळणी घाली पायांवरी । चरण आलिंगुनी हृदयीं धरी । तरी जावया दूरी धीर नव्हे ॥९१॥ मज एथोनि गेलिया आतां । मागुती न देखें श्रीकृष्णनाथा । तेणें अनिवार अवस्था । पाऊल सर्वथा न घालवे ॥९२॥ मी निवालों कृष्णचरणामृतीं । मज चाड नाहीं महातीर्थी । त्याही मज अदृष्टगतीं । अंतीं श्रीपति त्यागवी ॥९३॥ सप्रेम चळचळां कांपत । कंठ जाहला सद्गदित । बाष्पें क्षणक्षणां स्फुंदत । स्वेदरोमांचित उद्धव ॥९४॥ गमनालागीं अतिउद्यत । पायां लागोनि पर्हाच जात । सवेंचि येऊनि पायां लागत । विगुंतलें चित्त हरिप्रेमीं ॥९५॥ पुढती नमन पुढती गमन । पुढती घाली लोटांगन । पुढती वंदी श्रीकृष्णचरण । सर्वथा जाण निघवेना ॥९६॥ देखोनि उद्धवाचा भावो । परमानंदें तुष्टला देवो । यासी माझ्या ठायीं अतिस्नेहो । गुरुत्वें पहा हो अनन्य ॥९७॥ कृपा उपजली यदुनायका । आपुले चरणींच्या पादुका । उद्धवासी दिधल्या देखा । तेणें निजमस्तका ठेविल्या ॥९८॥ पादुका ठेवितांचि शिरीं । मी जातों कृष्णापासूनि दूरी । हें नाठवे उद्धवाअंतरीं । ऐशियापरी प्रबोधिला ॥९९॥ पादुका ठेवितांचि माथां । स्वयें उपशमे अवस्था । नमस्कारोनि श्रीकृष्णनाथा । होय निघता तदाज्ञा ॥९००॥ त्रिवार करोनि प्रदक्षिणा । अवलोकूनि श्रीकृष्णवदना । नमस्कारोनि श्रीचरणा । उद्धव कृष्णाज्ञा निघाला ॥१॥ तृतीयस्कंधींचें निरुपण । उद्धवासी विदुरदर्शन । दोघां पडिलें आलिंगन । कुशल संपूर्ण पूशिलें ॥२॥ तेथ सांगतां कृष्णनिधन । उद्धव नव्हेचि दीनवदन । तें विदुरासी कळलें चिह्न । हा ब्रह्मज्ञान पावला ॥३॥ मरता गुरु रडता चेला । दोंहीचा बोध वायां गेला । साच मानी जो या बोला । तोही ठकला निश्चित ॥४॥ यासी तुष्टली श्रीकृष्णकृपामूर्ती । निमाली मोहममतावृत्ती । पावला परमानंदप्राप्ती । स्वानंदस्थितीं डुल्लत ॥५॥ शब्दा नातळोनि बोल बोले । पृथ्वी नातळोनि सहजें चाले । असोनि नामरुपमेळें । नामरुपा नातळे हा एक ॥६॥ हा रसनेवीण सुरस चाखे । डोळ्यांवीण आपणपैं देखे । इंद्रियावीण सोलींव सुखें । निजात्मतोखें हा भोगी ॥७॥ निर्विकल्पनिजबोधेंसीं । त्यावरी भक्तिज्ञानवैराग्येंसीं । स्थिती देखोनि उद्धवापाशीं । विदुर मानसीं निवाला ॥८॥ मग तो विनवी उद्धवासी । तुज तुष्टला हृषीकेशी । तूं पावलासि ब्रह्मज्ञानासी । तें मज उपदेशीं सभाग्या ॥९॥ उद्धव म्हणे तुझें भाग्य धन्य । तुज अंतीं स्मरला श्रीकृष्ण । तुज सांगावया ब्रह्मज्ञान । मैत्रेयासी जाण आज्ञापिलें ॥९१०॥ कृष्ण मज जरी आज्ञा देता । तरी मी तत्काळ बोध करितों तत्त्वतां । तुज सद्गुरु परमार्था । जाण सर्वथा मैत्रेय ॥११॥ ऐकतां उद्धवाचें वचन । विदुर प्रेमें गहिंवरला पूर्ण । काय बोलिला आपण । सावधान अवधारा ॥१२॥ हें तृतीयस्कंधींचें निरुपण । प्रसंगें एथें आलें जाण । विदुर बोलिला अतिगहन । तेंचि वचन अवधारा ॥१३॥ (संमत श्लोक) - क्वाहं कीटकवत्तुच्छ:, क्व च कारुण्यवारिधिः । तेनाहं स्मारितोऽस्म्यद्य, मुमुर्षुः केशवं यथा ॥१॥ विदुर म्हणे मी मशक । रंकांमाजीं अतिरंक । त्या मज स्मरे यदुनायक । कृपा अलोलिक दासांची ॥१४॥ नाठवीच देवकीवसुदेवांसी । नाठवीच बळिभद्रपांडवांसी । तो आठवी मज दासीपुत्रासी । हृषीकेशी कृपाळू ॥१५॥ जेवीं मरता स्मरे नारायण । तेवीं अंतीं मज स्मरला कृष्ण । यापरी भक्तप्रतिपाळू जाण । कृपासिंधु पूर्ण श्रीकृष्ण ॥१६॥ आशंका ॥ द्वारकेसी असतां श्रीकृष्ण । तैंचि उद्धवें केलें गमन । त्यासी प्रभासींचें कृष्णनिधन । म्हणाल संपूर्ण अदृश्य ॥१७॥ तरी उद्धवविदुरसंवादखूण । येचि अर्थीचें निरुपण । समूळ सांगेन कथन । तें सावधान अवधारा ॥१८॥ उद्धव जाता मार्गीं आपण । अवचितीं जाहली आठवण । न पाहतां कृष्णनिधन । मी कां गमन करितों हें ॥१९॥ श्रीकृष्णचरित्र अतिगोड । तें सांडूनि तीर्थी काय चाड । ऐसा विचार करुनि दृढ । श्रद्धेनें प्रौढ श्रद्धाळू ॥९२०॥ परतोनि कृष्णापाशीं जातां । तो मज राहों नेदी सर्वथा । कृष्णामागें कळों नेदितां । आला मागुता प्रभासेंसी ॥२१॥ तेथेंही राहोनियां गुप्त । पाहों लागला श्रीकृष्णचरित । तंव यादवकुळाचा घात । देखिला समस्त उद्धवें ॥२२॥ कुळ निर्दळूनि एकला । कृष्ण अश्वत्थातळीं बैसला । तेथ जराव्याधें बाण विंधिला । चरणीं लागला मृगशंका ॥२३॥ चरणीं लागतांचि घावो । थोर सुखें सुखावला देवो । कृतकार्य जाहलें निःसंदेहो । निजधामा पहा हो जावया ॥२४॥ बाण लागतां भलतेयांसी । घायें होती कासाविशी । ते दशा नाहीं श्रीकृष्णासी । देहत्व त्यासी अतिमिथ्या ॥२५॥ जेवीं घाय लागतां छायेसी । पुरुष नव्हे कासाविशी । तेवीं व्याधें विंधितां बाणेंसी । ग्लानी कृष्णासी असेना ॥२६॥ ते संधीं मैत्रेय आला । त्यासी ज्ञानोपदेश केला । ते काळीं विदुर आठवला । कृपा कळवळला श्रीकृष्ण ॥२७॥ आजी येथें विदुर असता । तरी मी ब्रह्मज्ञान उपदेशितों सर्वथा । मैत्रेया तुज सांगतों आतां । त्यासी तूं तत्त्वतां उपदेशीं ॥२८॥ पावोनि कृष्णगुह्यज्ञान । मैत्रेयासी परम सावधान । म्हणे कलियुग धन्य धन्य । ब्रह्मवादी जन बहुसाल होती ॥२९॥ "सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति, सम्प्राप्ते च कलौ युगे । नैव तिष्ठन्ति मैत्रेय, शिश्नोदरपरायणाः" ॥२॥ वादकत्वें कलियुगाप्रती । बहुसाल ब्रह्मवादी होती । परी न राहती ब्रह्मस्थितीं । जाण निश्चितीं मैत्रेया ॥९३०॥ वदूनियां ब्रह्मज्ञान । होती शिश्नोदरपरायण । जिह्वा शिश्न जो आवरी संपूर्ण । त्यासीच ब्रह्मज्ञान कलियुगीं ॥३१॥ ऐकोनि मैत्रेयसंवादासी । उद्धव आला श्रीकृष्णापाशीं । प्रदक्षिणा करुनि त्यासी । मग पायांसी लागला ॥३२॥ ऐकून मैत्रेयाचें ज्ञान । देखोनि कृष्णाचें निर्याण । उद्धव निघाला आपण । तें ऐक लक्षण परीक्षिती ॥३३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४७ वा ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य, गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना, ततः समास्थाय हरेरगाद्गतिम् ॥४७॥ जगाचें विश्रामधाम । जो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । तो हृदयीं धरोनि आत्माराम । उद्धव सप्रेम निघाला ॥३४॥ कृष्णाची पूर्णस्थिती । हृदयीं धरोनि सुनिश्चितीं । उद्धव विशाल तीर्थाप्रती । स्वानंदस्थितीं निघाला ॥३५॥ उद्धव स्वानंदस्थितिपूर्ण । जेथें जेथें करी गमन । ते ते लोक होती पावन । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥३६॥ जैसजैसी विवेकविरक्ती । तैसतैसी बोधक शक्ती । उपदेशित ज्ञानभक्ती । चालिला त्रिजगती उद्धरित ॥३७॥ ज्यांसी उद्धवासी जाहली भेटी । त्यांसी हरिभजनीं पडे मिठी । भवभय पडों नेदी दृष्टीं । बोधक जगजेठी उद्धव ॥३८॥ जे जे भगवद्भक्ति करित । ते ते ’भागवत’ म्हणिजेत । मुक्तीहीवरी भजनयुक्त । महाभागवत उद्धव ॥३९॥ उद्धवें आदरिली जे भक्ती । तिची किंकर नित्यमुक्ती । यालागीं ’महाभागवत’ स्थिती । बोलिजे निश्चितीं उद्धवा ॥९४०॥ निजशांतता अतिनिर्मळ । आत्मानुभवें अतिप्रांजळ । मोक्षाहीवरी भजनशीळ । भक्त विशाळ उद्धव ॥४१॥ ऐशी उद्धवाची विशाळता । तोही पावला विशालतीर्था । ’विशाल’ म्हणावयाची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥४२॥ जेथ श्रद्धामात्रें चित्तशुद्धी । स्मरणमात्रें निर्विकल्प बुद्धी । ’नारायण’ नामें मोक्षसिद्धी । ’विशाल’ या विधीं बदरिकाश्रम ॥४३॥ जेथ जनहितार्थ नारायण । अद्यापि करितो अनुष्ठान । मोक्षमार्गी कृपा पूर्ण । यापरी विशाळपण बदरिकाश्रमातें ॥४४॥ जेथ अल्प तपें फळ प्रबळ । अल्पध्यानें आकळे सकळ । अल्प विरक्तीं मोक्ष केवळ । ऐसा फळोनि विशाळ बदरिकाश्रम ॥४५॥ जो अंतर्यामीं गोविंदु । जो जगाचा सुहृद बंधु । जो आत्माराम प्रसिद्धु । ज्याचेनि निजबोधु उद्धवा ॥४६॥ जैसा कृष्णें केला उपदेशु । तैसा बदरिकाश्रमीं रहिवासु । उद्धवें केला निजवासु । तोचि जनांसी विश्वासु परमार्थनिष्ठे ॥४७॥ जैसी उद्धवाची स्थिती गती । जैशी उद्धवाची ज्ञानभक्ती । जैशी उद्धवाची विरक्ती । तोचि जनांप्रती उपदेश ॥४८॥ जेथें गुरुसी विषयासक्ती । तेथें शिष्यासी कैंची विरक्ती । जेथ गुरुसी अधर्मप्रवृत्ती । तेथ शिष्यासी निवृत्ति कदा न घडे ॥४९॥ यालागीं उद्धवाचें आचरित । तेंचि आचरती जन समस्त । एवं परोपकारार्थ । उद्धव विरक्त बदरिकाश्रमीं ॥९५०॥ जैसें शिकवूनि गेला श्रीकृष्णनाथ । तैसेंचि उद्धव आचरत । त्याचेनि धर्में जन समस्त । जाहले विरक्त परमार्थीं ॥५१॥ परब्रह्माची निजप्राप्ती । दृढ करुनि गेला श्रीपती । तेचि उद्धवासी ब्रह्मस्थिती । अहोरातीं अखंड ॥५२॥ बैसतां घालूनि आसन । का करितां गमनागमन । उद्धवाचें ब्रह्मपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥५३॥ विरक्ती आणि भोगासक्ती । दोनी देहावरी दिसती । या दोंहीहूनि परती । परब्रह्मस्थिती उद्धवीं ॥५४॥ विरक्तीमाजीं नव्हे विरक्त । भोगीं नव्हे भोगासक्त । या दोंहीहून अतीत । ब्रह्म सदोदित उद्धव ॥५५॥ तेथ प्रारब्धक्षयें जाण । त्या देहासी येतां मरण । उद्धव ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे ॥५६॥ देहींचा देहात्मभावो । निर्दळूनि निःसंदेहो । उद्धवासी ब्रह्मानुभवो । श्रीकृष्णें पहा हो दृढ केला ॥५७॥ ऐशिया उद्धवासी देहांतीं । ’विदेहकैवल्या’ ची प्राप्ती । म्हणणें हें परीक्षिती । दृढ भ्रांती वक्त्याची ॥५८॥ घडितां मोडितां कांकण । घडमोडी नेणे सुवर्ण । तेवीं देहासीच जन्ममरण । उद्धव परिपूर्ण परब्रह्म ॥५९॥ उद्धवासी देहीं वर्ततां । तो नित्य मुक्त विदेहता । त्यासी देहांतीं विदेहकैवल्यता । हे समूळ वार्ता लौकिक ॥९६०॥ देह राहो अथवा जावो । हा ज्ञात्यासी नाहीं संदेहो । त्यासी निजात्मता ब्रह्मभावो । अखंड पहा हो अनुस्यूत ॥६१॥ देहासी दैव वर्तवि जाण । देहासी दैव आणी मरण । ज्ञाता ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे ॥६२॥ देह असो किंवा जावो । आम्ही परब्रह्मचि आहों । दोरीं सापपण वावो । दोरेंचि पहा हो जेवीं होय ॥६३॥ जेथ मृगजळ आटलें । तेथें म्हणावें कोरडें जाहलें । जेव्हां होतें पूर्ण भरलें । तेव्हांही ओलें असेना ॥६४॥ तेवीं देहाची वर्तती स्थिती । समूळ मिथ्या प्रतीती । त्या देहाचे देहांतीं । विदेहकैवल्यप्राप्ती नवी न घडे ॥६५॥ यापरी बदरिकाश्रमाप्रती । उद्धवें बहुकाळ करुनि वस्ती । त्याचि निजदेहाचे अंतीं । भगवद्गती पावला ॥६६॥ ’पावला’ हेही वदंती । लौकिक जाण परीक्षिती । तो परब्रह्मचि आद्यंतीं । सहज स्थिती पावला ॥६७॥ उद्धवाची भगवद्भक्ती । आणि निदानींची निजस्थिती । तेणें शुक सुखावला चित्तीं । कृष्णकृपा निश्चितीं वर्णित ॥६८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४८ वा य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं, ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङघ्रिणा, सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते ॥४८॥ जे योगेश्वर योगस्थिती । जे पावले जीवन्मुक्ती । तेही कृष्णचरण सेविती । ऐशी पूज्य मूर्ती श्रीकृष्णाची ॥६९॥ पदीं रंगले सनकादिक । संत सज्जन अनेक । ब्रह्मादिक तेथें रंक । ऐसा श्रेष्ठ देख श्रीकृष्ण ॥९७०॥ तेणें श्रीकृष्णें स्वानंदस्थिती । प्रगट केली निजभक्ती । अतिकृपा उद्धवाप्रती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥७१॥ भगवद्भक्ति महासागर । तेथें निजधैर्य तोचि मंदर । गुरुशिष्ययुक्ति सुरासुर । मथनतत्पर साटोपें ॥७२॥ भाव विश्वास दोनी मांजरीं । बोध रविदोर दृढ धरी । प्रत्यगावृत्ति अभ्यासेंकरीं । मंथन निर्धारीं मांडिलें ॥७३॥ तेथ मथनीं प्रथमदृष्टीं । ’अहं ज्ञाता’ हें हालाहल उठी । तें विवेकशिवें धरिलें कंठीं । पुढती अहं नुठी गिळिलें तैसें ॥७४॥ निरभिमानें मथूनि मथित । काढिलें भक्तिसारामृत । तें उद्धवालागीं श्रीकृष्णनाथ । कृपेनें निश्चित अर्पिलें ॥७५॥ धर्म अर्थ काम मुक्ती । चहूं पुरुषार्थाही वरती । श्रीकृष्णें सारामृत-निजभक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥७६॥ निजबोधाचें पात्र जाण । निजानुभवें आसाऊन । तेथें हें सारामृत भरोन । करविलें प्राशन उद्धवासी ॥७७॥ तेणें उद्धव निवाला । त्रिविधतापें सांडवला । परम सुखें सुखावला । परब्रह्मीं जडला ब्रह्मत्वें ॥७८॥ भक्तिसारामृतप्राशन । उद्धवें करोनियां जाण । पावला परम समाधान । ऐसा कृपाळु श्रीकृष्ण निजभक्तां ॥७९॥ कृष्ण उद्धव संवाद पूर्ण । भक्तिसारामृत गुह्यज्ञान । याचें जो करी सेवन । श्रवणमनन निदिध्यासें ॥९८०॥ ऐसें जो करी कथासेवन । त्या भेणें पळे भवबंधन । स्वप्नीं न देखे जन्ममरण । हाही नव्हे जाण नवलावो ॥८१॥ जे लागोनि त्याचे संगती । दृढावले ये कथेचे भक्तीं । त्यांसी भवभयाची प्राप्ती । न बाधी कल्पांतीं कुरुराया ॥८२॥ ज्यासी या कथेची श्रद्धा पूर्ण । ज्यासी या कथेचें अनुसंधान । ज्यासी ये कथेचें अनुष्ठान । तो उद्धरी जाण जगातें ॥८३॥ जो सूर्याचे घरीं राहिला । त्यासी रात्रीचा यावा ठेला । मा जो त्याचे गांवींच वसला । तोही मुकला रात्रीसी ॥८४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४९ वा भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं, निगमकृदुपजर्हे- भृङगवद्वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद्भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥४९॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ संसारभयें अति त्रासले । जे कृष्णासी शरण आले । त्यांचें भवभय हरावया वहिलें । जेणें मथन केलें वेदार्थाचें ॥९३॥ मथूनि उपनिषद्भार । काढिलें ज्ञानविज्ञानसार । ज्यालागीं शिणले ज्ञाते नर । तयांसी पैल मेर ठाकेना ॥९४॥ म्हणशी निगम मथितां । वेदासी जाहली परम व्यथा । कृष्ण वेदांचा आदिकर्ता । तो दुःख सर्वथा हों नेदी ॥९५॥ जेवीं स्वयें वांसरुं गाय दुहितां । वाहला न लगे सर्वथा । तेवीं श्रीकृष्ण वेद मथितां । वेदासी व्यथा बाधीना ॥९६॥ जो सर्वज्ञ हृषीकेश । वेदार्थसार-राजहंस । तेणें नेदितां दुःखलेश । वेदसारांश काढिला ॥९७॥ एवं वेदार्थनिजमथित । ज्ञानविज्ञानसारामृत । कृष्णें काढूनि इत्यंभूत । भृत्यहितार्थ कृपा अर्पी ॥९८॥ जेवीं हळुवारपणें षट्‌पद । काढी सुमनमकरंद । तेवीं मथूनियां वेद । श्रीकृष्णें सार शुद्ध काढिलें ॥९९॥ यापरी श्रीकृष्णनाथ । भक्तकृपाळू कृपावंत । काढूनि वेदसारामृत । निजभृत्या देत निर्भय ॥१०००॥ ऐसें वेदसारामृत पूर्ण । भृत्यासी पाजूनि श्रीकृष्ण । निजभक्तांचें जन्ममरण । निर्दळी संपूर्ण भवभय ॥१॥ जगाचें माया मुख्य कारण । कृष्ण मायेचेंही निजकारण । जें स्वरुप सच्चिदानंदघन । त्यासी संज्ञा ’श्रीकृष्ण’ नामाची ॥२॥ घेऊनि माया मनुष्यनट । पुरुषांमाजीं पुरुषश्रेष्ठ । पूर्ण ज्ञानें ज्ञाननिष्ठ । वंद्य वरिष्ठ श्रीकृष्ण ॥३॥ त्यासी कायावाचा आणि मन । सर्वार्थीं अनन्यशरण । यापरी श्रीशुक आपण । करी मनें नमन श्रीकृष्णा ॥४॥ ऐसें श्रीशुकें केलें नमन । तेणें परीक्षिती सप्रेम पूर्ण । भक्तकृपाळू एक श्रीकृष्ण । दुसरा जाण असेना ॥५॥ उद्धव पावला परम निर्वाण । सरलें ज्ञानकथानिरुपण । जगीं श्रेष्ठ भगवद्भजन । भक्तांअधीन श्रीकृष्ण ॥६॥ जें जें भक्तांचें मनोगत । तें तें पुरवी श्रीकृष्णनाथ । शेखीं निजपदही देत । कृपा समर्थ भक्तांची ॥७॥ निजधामा निघतां श्रीकृष्ण । जरी उद्धव न करितां प्रश्न । तरी हें परमामृतकथन । सर्वथा श्रीकृष्ण न बोलता ॥८॥ यालागीं उद्धवाचा महाथोर । जगासी जाहला उपकार । भक्तिज्ञानवैराग्यसार । ज्याचेनि शार्ङगधर स्वयें वदला ॥९॥ उद्धवाचेनि धर्में जाण । भवाब्धि तरे त्रिभुवन । ऐसें बोलविलें गुह्यज्ञान । सप्रेम भजन तद्युक्त ॥१०१०॥ उपेक्षून चारी मुक्ती । उद्धवें थोराविली हरिभक्ति । एवढी उद्धवें केली ख्याती । त्रिजगती तरावया ॥११॥ एकादशाचेनि नांवें । घातली भक्तिमुक्तीची पव्हे । एवढी कीर्ति केली उद्धवें । जडजीवें तरावया ॥१२॥ धेनूच्या ठायीं क्षीर पूर्ण । परी हाता न ये वत्सेंवीण । तेवीं श्रीकृष्णाचें पूर्ण ज्ञान । उद्धवें जाण प्रगट केलें ॥१३॥ कृष्णोद्धवसंवादकथन । तें अतिशयें ज्ञान गहन । तेथ मी अपुरतें दीन । केवीं व्याख्यान करवलें ॥१४॥ कृष्णोद्धवज्ञान गहन । त्याचें करावया व्याख्यान । साह्य जाहला जनार्दन । जो सर्वी सर्वज्ञ सर्वार्थीं ॥१५॥ पदपदार्थसंगतीं । ज्ञानाची परिपाकस्थिती । वैराग्ययुक्त भक्तिमुक्ती । हेही व्युत्पत्ती मी नेणें ॥१६॥ माझें जें कां मीपण । तेंही जाहला जनार्दन । तेव्हां पदपदार्थव्याख्यान । कर्ता जाण तो एक ॥१७॥ तो एका एकपणाचेनि भावें । ऐक्यता फावली स्वभावें । ’एकाजनार्दन’ येणें नांवें । हा ग्रंथ देवें विस्तारिला ॥१८॥ माझे बुद्धीचीही बुद्धी । जनार्दन जाहला अर्थावबोधीं । कवित्वयुक्ति-पदबंधीं । वदता त्रिशुद्धी जनार्दन ॥१९॥ माझें नामरुप कर्म गुण । मूळीं पाहतां मिथ्या जाण । परी तेंही जाहला जनार्दन । ऐसें एकपण पढियंतें ॥१०२०॥ नांवें भावें एकपण । यालागीं तुष्टला जनार्दन । तेणें माझ्या नांवाऐसें जाण । जगीं एकपण प्रकाशिलें ॥२१॥ ’एका’या नामाचें कौतुक । पढिये जनार्दनासी आत्यंतिक । तेणें तो मजशीं जाहला एक । ’मी तूं’ देख म्हणतांही ॥२२॥ ’एका’ या नांवाचें कौतुक । जनार्दनासी ऐसें देख । एकत्वीं प्रकाशी अनेक । अनेकीं एक अविकारी ॥२३॥ नांवें एक भावें एक । त्यासी देवाचें सर्वदा ऐक्य । मग देखतां एकानेक । भिन्नत्व देख असेना ॥२४॥ हें एकत्व जंव न ये हाता । तंव न लाभे देवाची प्रसन्नता । एकत्वावांचूनि सर्वथा । अकर्तात्मता कळेना ॥२५॥ जंव कर्तव्याचा अहंभावो । तंव सर्वथा न भेटे देवो । अहंपाशीं बद्धतेशी ठावो । मुक्तता पहा हो तत्त्यागें ॥२६॥ नामरुपा एकपण । हेंचि माझें अनुष्ठान । तेणें तुष्टला जनार्दन । माझें मीपण तोचि जाहला ॥२७॥ जेवीं बाहुल्यांचें खेळणें । तेथ रुसणें आणि संतोषणें । हें खेळवित्याचें करणें । बाहुली नेणे तो अर्थ ॥२८॥ तेवीं माझेनि नांवें कविता । करुन जनार्दन जाहला वक्ता । यालागीं हें ग्रंथकथा । साधुसंतां पढियंती ॥२९॥ देह अहंता ग्रंथ करितां । एकही वोवी न ये हाता । येथ जनार्दन जाहला वक्ता । ग्रंथ ग्रंथार्था तेणें आला ॥१०३०॥ देखोनि मराठी गोठी । न म्हणावी वृथा चावटी । पहावी निजबोधकसवटी । निजात्मदृष्टीं सज्जनीं ॥३१॥ संस्कृत वंद्य प्राकृत निंद्य । हे बोल काय होती शुद्ध । हाही अभिमानवाद । अहंता बंध परमार्थी ॥३२॥ मोलें भूमि खणितां वैरागरीं । अवचटें अनर्घ्यरत्नो लाभे करीं । तें रत्नम सांपडल्या केरीं । काय चतुरीं उपेक्षा ॥३३॥ तेवीं संस्कृत आटाटी । करितां परमार्थीं नव्हे भेटी । तेचि जोडल्या मराठीसाठीं । तेथ घालिती मिठी सज्ञान ॥३४॥ चकोरां चंद्रामृतप्राशन । वायसां तेथें पडे लंघन । तेवीं हा महाराष्ट्र ग्रंथ जाण । फळाफळपण ज्ञानाज्ञानें ॥३५॥ देवासी नाहीं भाषाभिमान । संस्कृत प्राकृत दोनी समान । ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । त्या भाषां श्रीकृष्ण संतोषे ॥३६॥ साजुक आणि सुकलीं । सुवर्णसुमनीं नाहीं चाली । तेवीं संस्कृत प्राकृत बोली । ब्रह्मकथेनें आली समत्वा ॥३७॥ संस्कृत भाषा निंदा केली । तरी ते काय पावन जाहली । प्राकृत भाषा हरिकथा केली । ते वृथा गेली म्हणवेना ॥३८॥ जंव जंव दृढ भाषाअभिमान । तंव तंव वक्त्यासी बाधक पूर्ण । ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । ते होय पावन हरिचरणीं ॥३९॥ माझी मराठी भाषा उघडी । परी परब्रह्मेंसीं फळली गाढी । जे जनार्दनें लाविली गोडी । ते चवी न सोडी ग्रंथार्थ ॥१०४०॥ हे जनार्दनकवितावाडी । ब्रह्मरसें रसाळ गाढी । संतसज्जन जाणती गोडी । यालागीं जोडी जोडिला ग्रंथ ॥४१॥ उद्धवव्याजें स्वयें श्रीकृष्ण । वदला पूर्ण ब्रह्मज्ञान । येणें छेदूनि भवबंधन । दीनजन तरावया ॥४२॥ तो हा एकादशाऐसा ग्रंथ । जेथ ठाकठोक परमार्थ । येणें महाकवि समस्त । निजहितार्थ पावले ॥४३॥ पक्व फळीं शुक झेंपावे । तेथ मुंगीही जाऊनि पावे । तेवीं महाकवींचे घेऊनि मागोवे । मीही पावें प्राकृत ॥४४॥ महारायाच्या ताटापाशीं । रिगमु नाहीं समर्थांसी । तेथें सुखें बैसे माशी । तेवीं हा आम्हांसी प्राकृत ग्रंथ ॥४५॥ भोजनीं धरोनि बापाचा हात । गोड तें आधीं बाळक खात । तेवीं हा महाकवींच्या अनुभवांत । प्राकृतें परमार्थ मीही लाभें ॥४६॥ मी लाधलों सद्गुरुचरण । तेणें हें चालिलें निरुपण । बाप कृपाळु जनार्दन । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥४७॥ म्हणाल पूर्ण जाहला परमार्थ । पुढें आहे महाअनर्थ । तैसा नव्हे गुह्यज्ञानार्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ दावील ॥४८॥ माता पिता स्त्री पुत्र जन । जाती गोत सुहृद सज्जन । सकळ कुळासी येतां मरण । ममता श्रीकृष्ण कदा न धरी ॥४९॥ कृष्ण आज्ञा काळ वंदी माथां । एवढी हातीं असतां सत्ता । तरी कुळरक्षणाची ममता । श्रीकृष्णनाथा असेना ॥१०५०॥ ज्यासी देहीं निरभिमानता । ज्यासी बाधीना कुळाची ममता । ते देहींची निरहंकारता । श्रीकृष्ण आतां स्वांगें दावी ॥५१॥ तें ज्ञानपरिपाकनिर्वाण । अतिगोडीचें निरुपण । पुढिले दों अध्यायीं जाण । श्रीशुक आपण सांगेल ॥५२॥ ते ज्ञानगुह्य निजकथा । जनार्दनकृपा तत्त्वतां । एका जनार्दन वक्ता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥५३॥ जेथ संत अवधान देती । ते कथा वोढवे परमार्थीं । एका जनार्दनीं विनंती । अवधान ग्रंथार्थीं मज द्यावें ॥५४॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे एकाकारटीकायां परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 1xwnirmj2cqh7l148rt55tg8s8bwyp5 0 4440 36789 36452 2026-09-09T15:19:11Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36789 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = एकनाथी भागवत/अध्याय एकतिसावा | साहित्यिक = एकनाथ | विभाग = | मागील = = [[एकनाथी भागवत/अध्याय तिसावा]] | पुढील = [[एकनाथी भागवत/समारोप]] | वर्ष = १५७३ | टिपण = }} <poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॐ नमो श्रीसद्गुरु अच्युता । तूं देहीं असोनि देहातीता । गुणीं निर्गुणत्वें वर्तता । देहममता तुज नाहीं ॥१॥ देहममता नाहीं निःशेख । तानेपणीं प्यालासी विख । पूतना शोषिली प्रत्यक्ष । दावाग्नि देख प्राशिला ॥२॥ जो तूं वैकुंठपीठ विराजमान । त्या तुज नाहीं देहाभिमान । होऊनि गोवळांसमान । हुंबरी जाण घालिशी स्वयें ॥३॥ तुज पावावया कर्मबळें । सदा सोशिती सोंवळें ओंवळें । तो तूं मेळवूनि गोवळे । जेवणें खेळेंमेळें स्वयें करिसी ॥४॥ ज्यातें म्हणती दुराचार । तो तुवां करुनि व्यभिचार । केला गोपिकांचा उद्धार । हें अगम्य चरित्र वेदशास्त्रां ॥५॥ घरीं सोळा सहस्त्र नारी । नांदसी एकलक्ष साठी सहस्त्र कुमरीं । तरी तूं बाळब्रह्मचारी । तुज सनत्कुमारीं वंदिजे ॥६॥ तुझे ब्रह्मचर्याची थोरी । शुक नारद वंदिती शिरीं । हनुमंत लोळे पायांवरी । तूं ब्रह्मचारी नैष्ठिक ॥७॥ व्रतबंध नव्हतां आधीं । तुवां भोगिलीं गोवळीं पेंधीं । तो तूं उर्ध्वरेता त्रिशुद्धीं । तुज भीष्म वंदी सर्वदा ॥८॥ नवलक्ष गोकंठपाशीं । तुज बांधवेना हृषीकेशी । तो तूं भावार्थें बांधिलासी । रासक्रीडेसी गोपिकीं ॥९॥ जैसे जैसे त्यांचे मनोरथ । तैसतैसा तूं क्रीडा करित । सामास रात्रि करुनि तेथ । तत्प्रेमयुक्त विचरसी ॥१०॥ तो तूं कामासी नातळत । कामिनीकाम पूर्ण करित । लाजवूनि विधिवेदार्थ । गोपिका समस्त तारिल्या ॥११॥ गोपी तारिल्या प्रमाद्भुतें । गायी तारिल्या वेणुगीतें । गौळिये तारिले समस्तें । श्रीकृष्णनाथें निजयोगें ॥१२॥ कंस तारिला दुष्टबुद्धी । व्याध तारिला अपराधी । ऐसा कृपाळु तूं त्रिशुद्धी । संसार अवधी श्रीकृष्णा ॥१३॥ नुल्लंघवे श्रीकृष्णाच्या बोला । यमें गुरुपुत्र आणूनि दिधला । तो श्रीकृष्ण निजतनु त्यागिता जाहला । जो नव्हे अंकिला कळिकाळा ॥१४॥ भागवतीं कळसाध्यावो । जेथें निजधामा जाईल देवो । तो अतिगहन अभिप्रावो । सांगे शुकदेवो परीक्षितीसी ॥१५॥ कळसावरतें न चढे काम । तेवीं देवें ठाकिल्या निजधाम । राहिला निरुपणसंभ्रम । ’कळसोपक्रम’ या हेतु ॥१६॥ वेदशास्त्रार्थनिजनिर्वाहो । देहीं नुपजे अहंभावो । तो हा एकतिसावा अध्यावो । जेथ निजधामा देवो स्वेच्छा निघे ॥१७॥ श्रीकृष्णाचें निजधामगमन । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण । एका जनार्दनकृपा पूर्ण । विशद व्याख्यान सांगेन ॥१८॥ दारुकें द्वारका प्रयाण । केलिया, निजधामा निघे श्रीकृष्ण । तें निर्याणकाळींचें दर्शन । पाहों देवगण स्वयें आले ॥१९॥ तेचि अर्थीचें निरुपण । श्रीशुक सांगे आपण । श्रोता परीक्षिती सावधान । श्रीकृष्णनिर्याणश्रवणार्थी ॥२०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला अथ तत्रागमद्ब्रह्मा, भवान्या च समं भवः । महेन्द्रप्रमुखा देवा, मुनयः सप्रजेश्वराः ॥१॥ जो व्यासाचें निजजीवन । जो योगियांचें चूडारत्नर । तो श्रीशुक स्वयें आपण । श्रीकृष्णनिर्याण निरुपी ॥२१॥ शुक म्हणे परीक्षिती । निजधामा निघतां श्रीपती । सकळ देव दर्शनार्थ येती । विमानपंक्तीं सवेग ॥२२॥ ब्रह्मा सत्वर आला तेथ । भव भवानीसमवेत । इंद्रमुख्य देव समस्त । स्वगणयुक्त ते आले ॥२३॥ सनकादिक मुनिपंक्ती । आले दक्षादि प्रजापती । -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा पितरः सिद्धगन्धर्वा, विद्याधरमहोरगाः । चारणा यक्षरक्षांसि, किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥२॥ अर्यमादि पितर येती । कपिलादि धांवती महासिद्ध ॥२४॥ आले गंधर्व विद्याधर। यक्ष चारण किन्नर । बिभीषणादि राक्षस थोर । वेगीं श्रीधर पाहों येती ॥२५॥ पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचे पन्नग । ज्यांतें म्हणती महोरग । तेही सवेग पैं आले ॥२६॥ द्विज आले दत्तात्रेयादिक । नारद पाहों आला कौतुक । द्विज-पक्षी गरुडप्रमुख । सत्वर देख ते आले ॥२७॥ रंभा उर्वशी मेनका । अप्सरा ज्या अष्टनायिका । श्रीकृष्णदर्शना आवांका । धरोनि देखा त्या आल्या ॥२८॥ श्रीकृष्णस्वरुप पहावया । नयनीं थोर घेतला थाया । यालागीं देवसमुदाया । येणें लवलाह्यां जाहलें एथें ॥२९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा द्रष्टुकामा भगवतो, निर्याणं परमोत्सुकाः । गायन्तश्च, शौरेः कर्माणि जन्म च ॥३॥ कृष्ण पाहावया आवडीं । दृष्टी धांवे लवडसवडी । होत डोळ्यां आडाडी । अभिनव गोडी कृष्णाची ॥३०॥ श्रीकृष्णनिर्याणदर्शन । पाहावया उत्साहपूर्ण । सत्वर आले सुरगण । पुढती श्रीकृष्णदर्शन आम्हां कैंचें ॥३१॥ सौंदर्याची निजसीमा । घनश्याम सुंदर प्रतिमा । तो कृष्ण गेलिया निजधामा । दर्शन आम्हां मग कैंचें ॥३२॥ श्रीकृष्णदर्शनाची गोडी । सुरगणां लागलीसे गाढी । यालागीं तें अतितांतडी । आले आवडीं दर्शनार्थ ॥३३॥ श्रीकृष्णकर्में स्वयें वर्णित । कृष्णचरित्रें गीतीं गात । मिळोनि सुरवर समस्त । आले दर्शनार्थ सत्वर ॥३४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था ववर्षुः पुष्पवर्षाणि, विमानावलिभिर्नभः । कुर्वन्तः सङकुलं राजन्, भक्त्यार परमया युताः ॥४॥ विमानश्रेणी आकाशीं । तेथ दाटलिया चौपाशीं । संमुख देखोनि हृषीकेशी । जयजयकारासी तिंहीं केलें ॥३५॥ देखोनि श्रीकृष्णनाथ । भक्तिउद्रेक जाहलें चित्त । दिव्य सुमनांतें वर्षत । मिळूनि समस्त समकाळें ॥३६॥ दिव्य सुमनांचा रोळा । कृष्णा-चौपाशीं विखुरला । तेणें श्रीकृष्ण शोभला त्या काळां । घनश्यामलीळा साजिरी ॥३७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा भगवान् पितामहं वीक्ष्य, विभूतीरात्मनो विभुः । संयोज्यात्मनि चात्मानं, पद्यनेत्रे न्यमीलयत् ॥५॥ देव पावले शीघ्रगतीं । ब्रह्मा देखिला संमुखस्थिती । सदाशिवसम विभूती । त्यांतेंही श्रीपती देखता जाहला ॥३८॥ इंद्रादिक निजविभूती । त्यांतें देखोनि श्रीपती । स्वनेत्र पद्मदलाकृती । ते सहजस्थितीं झांकिले ॥३९॥ झांकिले अथवा उघडे नयन । परी स्थिति नाहीं अधिक न्यून । तो आत्मा आत्मत्वें परिपूर्ण । तरी कां श्रीकृष्ण नयन झांकी ॥४०॥ देखोनि देवसमुदावो । कांहीं न बोलतां देवो । नेत्र झांकावया कोण भावो । तो अभिप्रावो अवधारा ॥४१॥ द्वारके असतां श्रीकृष्णनाथ । सुरवर प्रार्थूं आले तेथ । तिंहीं विनविला देवकीसुत । दास समस्त कृपा पाही ॥४२॥ स्वर्लोकादि लोकपाळ । आम्ही तुझे दास सकळ । निजधामा जातां एक वेळ । आश्रम सकळ पुनीत कीजे ॥४३॥ त्या समस्त देवांप्रती । स्वमुखें बोलिला श्रीपती । यदुकुळक्षयाचे अंतीं । येईन निश्चितीं तेणें मार्गें ॥४४॥ ऐकोनि श्रीकृष्णवंदती । सुरवर संतोषले चित्तीं । आम्हांसी वश्य जाहला श्रीपती । वचनोक्ती नुल्लंघी ॥४५॥ ते संधीचा ठाकून ठावो । आला सुरवरसमुदावो । त्याचा छळावया अहंभावो । निजनेत्र पहा हो हरि झांकी ॥४६॥ देवांचा बहु समुदावो । तेथ मी कोठकोठें जावों । त्यांसी ठकावया पहा हो । नेत्र झांकोनि देवो समाधि दावी ॥४७॥ नाहीं समाधि आणि व्युत्थान । कृष्ण परब्रह्म परिपूर्ण । तोही निजनेत्र झांकून । समाधिलक्षण मृषा दावी ॥४८॥ स्वच्छंदमृत्यु योगियांसी । ते स्थिति नाहीं श्रीकृष्णापाशीं । अतर्क्यगति शिवादिकांसी । ते परीक्षितीसी शुक सांगे ॥४९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा लोकाभिरामां स्वतनुं, धारणाध्यानमङगलम् । योगधारणयाग्नेय्याऽदग्ध्वा धामाविशत्स्वकम् ॥६॥ कळिकाळ जिणोनि जाण । स्वच्छंदमृत्यु योगीजन । ते अग्निधारणा करुनि पूर्ण । स्वदेह जाळून स्वरुप होती ॥५०॥ घृत थिजलें तें विघुरलें । तैसें सगुण निर्गुणत्वा आलें । या नांव योगाग्रिधारण बोलिलें । श्रीकृष्णें देह दाहिलें हें कदा न घडे ॥५१॥ कृष्णस्वरुप परिपूर्ण । तो कां करील योगधारण । त्याचा लीलाविग्रही देह जाण । करावें दहन कशाचें ॥५२॥ देखतां डोळ्यां लागे ध्यान । संपूर्ण जेथें विगुतें मन । एवढें श्रीकृष्णसौंदर्य संपूर्ण । निजमोहन जगाचें ॥५३॥ ज्याचें देखतां बरवेंपण । मदन पोटा आला आपण । लक्ष्मी भुलली देखोन चरण । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥५४॥ ज्याचें योगियां सदा ध्यान । शिवादिकां नित्य चिंतन । सकल मंगलाचें आयतन । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥५५॥ श्रीकृष्ण स्वयें आत्माराम । यालागीं तो जगाचा आराम । लीलाविग्रही घनश्याम । ध्यानगम्य चिद्रूप ॥५६॥ जैशी घृताची पुतळी । थिजोनि जाहली एके काळीं । तैसी चैतन्याची मुसावली । स्वलीला जाहली श्रीकृष्णमूर्ती ॥५७॥ दावाग्नि प्राशिला प्रत्यक्ष । न चढेचि काळियाचें विख । तो देहचि नव्हे देख । मा मरणात्मक तेथ कैंचें ॥५८॥ कृष्ण प्रकटे ज्याचे हृदयीं । तो देहींच होय विदेही । मा त्या कृष्णाच्या ठायीं । देहत्व कायी असेल ॥५९॥ कृष्णदेहो नाहीं निमाला । तो आभासचि सहजत्वा आला । जैसा दर्पणींचा लोपला । प्रतिबिंब आपुला आपुले ठायीं ॥६०॥ ज्याचें करितां नामस्मरण । भक्तांचें निरसे जन्म मरण । तो कृष्ण पावे जैं निधन । तैं भक्तांसी कोण उद्धरी ॥६१॥ आत्ममायेचे स्वलीला । कृष्ण कृष्णरुपें प्रगट जाहला । ते लीला त्यागोनि संचला । निजरुपीं ठेला निजत्वें ॥६२॥ कृष्णें देहो नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला । भक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें गेला निजधामा ॥६३॥ जैसजैसा भक्ताचा भावो । तैसातैसा होय देवो । ते भक्तध्यानीं स्थापूनि देहो । निजधामा पहा हो न वचोनि गेला ॥६४॥ हो कां कृष्णमूर्ति जरी सगुण । तरी देहा दाह न घडे जाण । कृष्णाश्रयें जग संपूर्ण । तेव्हां होईल दहन जगाचें ॥६५॥ जेणें मायेसी निजपोटीं । दाविल्या ब्रह्मांडांच्या कोटी । त्या श्रीकृष्णदेहदाहापाठीं । जगाची गोठी नुरावी ॥६६॥ ऐशियाही युक्ति विचारितां । अतिस्थूळ ते योग्यता । श्रीकृष्णदेहचि विदेहता । तेथ दाहकता ते कैची ॥६७॥ कृष्णाचें असणें जाणें । हेंही श्रीकृष्णचि स्वयें जाणे । तेथ वेदांचेंही बोलणें । जाणपणें सरेना ॥६८॥ हे कृष्णाची अगम्य गती । शिवविरिंच्यादि नेणती । त्यांची कल्पना ऐशी चित्तीं । आम्हांसवें श्रीपती येईल ॥६९॥ ऐसेनि अभिप्रायें पूर्ण । आनंदले सुरगण । अवघे होऊनि सावधान । उल्हास पूर्ण मांडिला ॥७०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा दिवि दुन्दुभयो नेदुः, पेतुः सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ॥७॥ उल्हासले सुरगण । दिवि दुंदुभि त्राहाटिल्या जाण । दिव्य सुमनें गगनींहून । वर्षले पूर्ण श्रीकृष्णावरी ॥७१॥ वैकुंठादि स्वर्ग संपत्ती । भूलोका आणिल्या श्रीपतीं । तो येतां निजधामाप्रति । आमुच्या आम्हां हातीं देईल वेगीं ॥७२॥ ऐसेनि देव उल्हासोनि । पुनः पुनः वर्षती सुमनीं । शिवादि पाहती सावधानीं । अतर्क्य गमनीं हरि गेला ॥७३॥ आम्ही सकळ मायेचे नियंते । आम्ही सर्वद्रष्टे सर्वज्ञाते । ऐसा अभिमान होता देवांतें । त्यांसी श्रीकृष्णनाथें लाजविलें ॥७४॥ अलक्ष्य श्रीकृष्णाची निजगती । शंभु स्वयंभू स्वयें नेणती । तेणें विस्मित ते होती । आश्चर्य मानिती सुरवर ॥७५॥ देव परमाश्चर्य जंव मानिती । तंव सत्य-धर्म-श्री-धृति-कीर्ती । श्रीये समवेत निघती । सांडूनि क्षिती कृष्णलक्षीं ॥७६॥ सत्य-धर्म-श्री-धृति कीर्ती । यांची श्रीकृष्णचरणीं नित्य वस्ती । यालागीं कृष्णासवें त्याही निघती । सांडोनि क्षिती तत्काळ ॥७७॥ तूं ऐसें मानिशी परीक्षिती । जे सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती । निःशेष सांडूनि गेलीं क्षिती । ऐक ते अर्थीं विचार ॥७८॥ मज पाहतां श्रीकृष्णमूर्ती । स्थिरावली ज्याचे चित्तीं । तेथ सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती । साम्राज्यें वसती कुरुराया ॥७९॥ केवळ भक्तानुग्रही । कृष्ण स्वयें लीलाविग्रही । त्या कृष्णाची गती पाहीं । न पडे ठायीं ब्रह्मादिकां ॥८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा देवादयो ब्रह्ममुख्या, न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं, ददृशुश्चातिविस्मिताः ॥८॥ इंद्र बृहस्पती मुख्यत्वें ब्रह्मा । देव पाडूनि परम भ्रमा । श्रीकृष्ण प्रवेशला निजधामा । अतर्क्य महिमा हरीचा ॥८१॥ अतर्क्य श्रीकृष्णाची गती । देवांसी लक्षेना निजशक्तीं । अतिविस्मय पावोनि चित्तीं । स्वधामाप्रती निघाले ॥८२॥ देव जातां स्वधामाप्रती । क्षणक्षणा आश्चर्य करिती । अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगती । अतर्क्य स्थिती शिवादिकां ॥८३॥ तेचि श्रीकृष्णाची अतर्क्य गती । देवांसी लक्षेना दैवी शक्तीं । तेचि विशद दृष्टांतीं । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥८४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा सौदामन्या यथाऽऽकाशे, यान्त्या हित्वाऽभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥९॥ वीज तळपे अभ्रमंडळीं । ते कोठोनि आली कोठें गेली । गति नरां न लक्षे भूतळीं । तैशी श्रीकृष्णगति जाहली दुर्गम देवां ॥८५॥ वीज सकळ मनुष्यें देखती । परी न कळे येती जाती गती । तेवीं श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । न कळे निश्चितीं देवांसी ॥८६॥ तेथूनिया येथें येणें । कां येथूनिया तेथें जाणें । हें नाहीं श्रीकृष्णास करणें । तो सर्वत्र पूर्णपणें परिपूर्ण सदा ॥८७॥ द्यावया आकाशासी बिढार । सर्वथा रितें न मिळे घर । तेवीं श्रीकृष्ण परमात्मा सर्वत्र । गत्यंतर त्या नाहीं ॥८८॥ ऐसा श्रीकृष्ण गेला निजधामा । परमाद्भुत ज्याचा महिमा । अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगरिमा । जाणोनि स्वाश्रमा निघाले देव ॥८९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु, दृष्टवा योगगतिं हरेः । विस्मितास्तां प्रशंसंतः, स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥१०॥ आम्ही मायानियंते निजशक्तीं । आम्ही जाणों दुर्गमा योगगती । आम्ही सर्वद्रष्टे त्रिजगतीं । हा अभिमान चित्तीं देवांसीं ॥९०॥ तिंहीं देखोनि कृष्णगती । गळाली जाणिवेची वृत्ती । लाजें पळाली अभिमानस्थिती । तिंहीं मांडिली स्तुती श्रीकृष्णाची ॥९१॥ रुद्र पंचमुखीं करी स्तुती । ब्रह्मा चहूं मुखीं वर्णीं कीर्ती । देव विस्मयातें पावती । अगाध गती श्रीकृष्णाची ॥९२॥ करितां श्रीकृष्णाची स्तुती । देवांसी न बाणे तृप्ती । वर्णित श्रीकृष्णकीर्ति । स्वलोकाप्रती सुर गेले ॥९३॥ पूर्वीं सांगितली कृष्णगती । तेचि सांगावया विशद स्थिती । परतोनि परीक्षितीप्रती । अतिप्रीतीं शुक सांगे ॥९४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा राजन्परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा, मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्टवाऽऽत्मनदमनुविश्य विहृत्य चान्ते, संहृत्य चात्ममहिनोपरतः स आस्ते ॥११॥ ऐके राया परीक्षिती । सकळ कारणां कारण श्रीपती । मायेचीही चेतनाशक्ती । जाण निश्चितीं श्रीकृष्ण ॥९५॥ ज्यासी नाहीं व्यक्ति वर्ण । ज्यासी नाहीं रुप गुण । तो स्वलीला श्रीकृष्ण । यदुवंशीं जाण अवतरला ॥९६॥ जो सकळवंशवंशज जाण । जो सकळ गोत्र गोत्रज पूर्ण । जो सकळ जातींची जाती जाण । स्वयें श्रीकृष्ण सर्वादि ॥९७॥ त्यासी यदुवंशीं जें जन्म । गोवर्धनोद्धारणादि कर्म । कुलक्षयो निजधर्म । हें स्वलीलाकर्म योगमाया ॥९८॥ योगमायेचिया सत्ता । मत्स्यकूर्मादि अवतारता । शेखीं धरी श्वेतवराहता । ते अतर्क्य योग्यता कृष्णाची ॥९९॥ श्रीकृष्ण नव्हे नव्हे अवतार । हा अवतारी पूर्ण चिन्मात्र । त्याचें अतिअतर्क्य चरित्र । ब्रह्मादि रुद्र नेणती ॥१००॥ जैसें आरिसां प्रतिबिंब बिंबलें । तैसें यदुवंशीं कृष्णजन्म जाहलें । आरिसां हावभाव पाहिले । तैसें कर्म केलें श्रीकृष्णें ॥१॥ तो आरिसा हातींचा त्यागितां । हारपे पुढील प्रतिबिंबता । त्या नांव कृष्णनिधनता । मिथ्या वार्ता मायिक ॥२॥ जैसा नट धरी नाना वेष । सवेंचि सांडी त्या वेषांस । परी नटासी नाहीं नाश । तैसा पैं हृषीकेश अवतारी ॥३॥ यदुवंशीं श्रीकृष्णनाथ । सर्व कर्मी सदा अलिप्त । सृष्टिस्थित्यंतीं नित्यमुक्त । त्यासी परमाद्भुत तें कायी ॥४॥ न मेळवितां साह्य संगें । कृष्ण सृष्टी सृजी निजांगें । ते प्रतिपाळूनि यथाभागें । संहारुनि वेगें स्वयें उरे ॥५॥ श्रीकृष्ण सृजी पाळी संहारी । हे प्रत्यक्ष जगीं दिसे थोरी । कर्में करुनि तो अविकारी । कदा विकारी नव्हे कृष्ण ॥६॥ श्रीकृष्ण अंतर्यामी सर्व भूतां । जगकर्मांचा कृष्ण कर्ता । कर्म करुनि तो अकर्ता । विदेहता निजरुपें ॥७॥ ऐसा अगाध श्रीकृष्णमहिमा । मर्यादा न पवे शिव शक्र ब्रह्मा । त्याचा देहचि विदेहात्मा । गेला निजधामा तेणें योगें ॥८॥ येचि अवतारीं श्रीकृष्णनाथें । देहीं दाविलें विदेहकर्मातें । तें मागें परिसविलें तूतें । ऐक मागुतें सांगेन ॥९॥ सात दिवस गोवर्धन । निजकरीं धरुनि जाण । इंद्राचा हरिला मान । विदेही पूर्ण श्रीकृष्ण ॥११०॥ दावाग्नि प्राशूनि आपण । लाजविला हुताशन । रासक्रीडा करुनि जाण । हरिला मान मदनाचा ॥११॥ समुद्र सारुनि माघारां । वसविलें निजनगरा । निद्रा न मोडितां मथुरा । द्वारकापुरा आणिली ॥१२॥ सेवूनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन । श्रीकृष्ण अंतर्यामी आपण । हें निजलक्षण दाविलें ॥१३॥ येणेंचि देहें श्रीकृष्णनाथ । जाहला वत्सें वत्सप समस्त । ब्रह्मा लाजवूनि तेथ । गर्वहत तो केला ॥१४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं, त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥१२॥ श्रीकृष्णें येणेंचि देहेंसीं । जाऊनियां यमलोकासी । निग्रहूनि यमकाळासी । निमाल्या गुरुसुतासी आणिलें ॥१५॥ उत्तरेचिये गर्भस्थितीं । जळतां ब्रह्मास्त्रमहाशक्तीं । तुज राखिलें आकांतीं । स्वचक्र श्रीपती प्रेरोनी ॥१६॥ तुज राखावया हेंचि कारण । तुझी माता रिघाली शरण । श्रीकृष्ण शरणागतां शरण्य । संकटहरण निजभक्तां ॥१७॥ यादवांदेखतां द्वारकापुरीं । द्विजसुत राखितां सटीचे रात्रीं । अर्जुन नेमेंसीं प्रतिज्ञा करी । तंव तो सशरीरीं हारपला ॥१८॥ ब्राह्मणें निर्भर्स्तिलें त्यासी । थोर लाज जाहली अर्जुनासी । तेणें कळवळला हृषीकेशी । भक्तसाह्यासी पावला ॥१९॥ अर्जुनासहित हृषीकेशी । रथेंसीं रिघे क्षीरसागरासी । द्विजसुत होते नारायणापाशीं । ते द्वारकेसी आणिले ॥१२०॥ एवं भक्तसंकटनिवारण । निजांगें करी श्रीकृष्ण । कृष्णप्रतापाचें महिमान । ऐक सांगेन अलौलिक ॥२१॥ बाणासुराचा कैवारु । करुं आला महारुद्रु । सवें नंदी भृंगी वीरभद्रु । स्वामिकार्तिकेंसीं हरु जिंतिला कृष्णें ॥२२॥ उग्रासीही अतिउग्र । भयंकराही भयंकर । तो जिणोनि काळाग्निरुद्र । बाणभुजाभार छेदिला ॥२३॥ श्रीकृष्णवचन अतिअगाध । जेणें केला अपराध । तो स्वदेहेंसीं जराव्याध । स्वर्गा प्रसिद्ध धाडिला ॥२४॥ एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तो काय राखूं न शके स्वदेहासी । देहीं देहत्व नाहीं त्यासी । गेला निजधामासी निजात्मता ॥२५॥ एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तरी कां गेला निजधामासी । ये लोकीं तेणें देहेंसीं । राहतां त्यासी भय काय ॥२६॥ ऐसा पोटींचा आवांका । धरुन धरिशी आशंका । लोकाभिमान नाहीं यदुनायका । स्वेच्छा देखा स्थिति त्याची ॥२७॥ -------------------------------------------------------------------------------- [[एकनाथ]]ी भागवत - श्लोक १३ वा तथाऽप्यशेषस्थितिसम्भवाप्ययेष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत्प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं, मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥१३॥ मायादि तीन्ही गुण । इत्यादि कारणां कारण । निजांगें श्रीकृष्ण आपण । स्वयें अकारण अनादित्वें ॥२८॥ ब्रह्मांडें कोटी अनंत । उत्पत्तिस्थितिप्रलयावर्त । करुनि श्रीकृष्णु अलिप्त । सामर्थ्यें अद्भुत श्रीकृष्णीं ॥२९॥ अशेषांही परम शक्ती । श्रीकृष्णलेशें सामर्थ्यवंती । कृष्णुदेह तो विदेहशक्ती । स्वेच्छाशक्तीं स्वधामा गेला ॥१३०॥ इहलोकींची आरक्ती । श्रीकृष्णासी नाहीं चित्तीं । निजधामाची अतिप्रीती । तेही निश्चितीं असेना ॥३१॥ निजदेहेंही इहलोकीं वस्ती । स्वेच्छा न मानीच श्रीपती । माझ्या देहाची अगम्य गती । तेणें साधकस्थिती भ्रंशेल ॥३२॥ माझा देह चैतन्यघन । तेथें बाधीना विषयसेवन । हें देखोनि साधक जन । देहसाधन मांडिती ॥३३॥ वायो साधूनियां पूर्ण । दृढ करुनि देहधारण । माझ्याऐसें विषयसेवन । करावया अभिमान वाढेल ॥३४॥ ऐसा वाढल्या देहाभिमान । माझें मावळेल निजात्मज्ञान । यालागीं विदेह श्रीकृष्ण । गेला निघोन निजधामा ॥३५॥ माझें नाकळतां निजात्मज्ञान । परी माझ्याऐसें विषयसेवन । करुं लागती योगी जन । यालागीं श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥३६॥ माझ्या देहाची स्थिति गती । शंभु स्वयंभू कदा नेणती । मा इतरांसीं ते गती । कैशा रीतीं कळेल ॥३७॥ परी माझेऐसा देहाभिमान । वाढवितील योगी जन । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । विदेहें आपण निजधामा गेला ॥३८॥ ज्याचे देहाचें दर्शन । देखतां सबाह्य निवे मन । त्याही देहाचें मिथ्यात्व पूर्ण । दावूनि श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥३९॥ एवं त्यागावया देहाभिमान । कृष्ण निजधामा करी गमन । तरावया साधक जन । कृपाळु पूर्ण दीक्षा दावी ॥१४०॥ एथवरी वैराग्यस्थिती । देहाभिमानाच्या विरक्तीं । साधावी निजात्मप्राप्ती । हे दीक्षा श्रीपती दावूनि गेला ॥४१॥ जेणें देहें स्वयें श्रीकृष्ण । आचरला अनेक विंदान । परी ज्ञात्यासी न लगे दूषण । हें पूर्णत्व पूर्ण प्रकाशलें ॥४२॥ जैत अथवा आल्या हारी । ज्ञान मैळेना दोंहीपरी । ज्यासी मिथ्या भास नरनारी । तो सदा ब्रह्मचारी व्यभिचारामाजीं ॥४३॥ स्त्रीपुत्रादि गृहवासी । असोनि नित्य संन्यासी । हेंही लक्षण हृषीकेशीं । येणें अवतारेंसीं दाविलें ॥४४॥ अंगीं बाणलें गोवळेपण । सवेंचि स्वामित्व आलें पूर्ण । शेखीं सेवकही जाहला आपण । तरी पूर्णपण मैळेना ॥४५॥ एकाचे घरीं उच्छिष्टें काढी । एकाचीं अंगें धूतसे घोडीं । तरी पूर्णत्वाचिये जोडी । उणी कवडी नव्हेचि ॥४६॥ एकाचीं निमालीं आणिलीं बाळें । एकाचीं समूळ निर्दाळिलीं कुळें। इंहीं दोंही परी ज्ञान न मैळे । हेंही प्रांजळें प्रकाशिलें ॥४७॥ एकाचा पूर्ण जाहला कैवारी। एकाचा जाहला पूर्ण वैरी । परी एकात्मता चराचरीं । अणुभरी ढळेना ॥४८॥ एकीं उद्धरिलीं चरणीं लागतां । तोही एकाचे चरणीं ठेवी माथा । बाप ज्ञानाची उदारता । न्यूनपूर्णता तरी न घडे ॥४९॥ इतर ज्ञाते ज्ञानस्थिती । बोल बोलोनि दाविती । तैशी नव्हे श्रीकृष्णमूर्ति । आचरोनि स्थिती दाविली अंगें ॥१५०॥ अतिगुह्य ज्ञानलक्षणें । आचरोनि दाविलीं श्रीकृष्णें । परी अणुमात्रही उणें । नेदीच पूर्णपणें अंगीं लागों ॥५१॥ एवढी ज्या देहाची ख्याती । जेणें देहें दीन उद्धरती । ज्या देहातें सुरवर वंदिती । ज्या देहाची कीर्ती त्रैलोक्य वर्णी ॥५२॥ त्या देहाची अहंकृती । निःशेष सांडूनि श्रीपती । गेला निजधामाप्रती । ठेवूनि निजमूर्ति स्वभक्तध्यानीं ॥५३॥ श्रीकृष्णें देह नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला । निजभक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें निजधामा गेला निजात्मयोगें ॥५४॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा य एतां प्रातरुत्थाय, कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयतः कीर्तयेद्भक्त्या-, तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥१४॥ श्रीकृष्णअवताराचे अंतीं । कृष्णाची जे परम गती । अतिउत्कृष्ट योगस्थिती । अतर्क्य निश्चितीं सुरश्रेष्ठां ॥५५॥ जे गतीहूनि वरती । चढेना अधिक गती । तीतें ’परा पदवी’ म्हणती । वेदशास्त्रोक्तीं सज्ञान ॥५६॥ हे ’श्रीकृष्णपरमपदवी’ । जो कोणी भक्तियुक्त सद्भावीं । नित्य नेमस्त धरुनि जीवीं । पढे निजभावीं प्रातःकाळीं ॥५७॥ भक्तियुक्त हृदयकमळीं । या चौदा श्लोकांची जपमाळी । जिह्वाग्रें अनुदिनीं चाळी । नित्य प्रातःकाळीं नेमस्त ॥५८॥ केलिया या नेमासी । सांडणें नाहीं प्राणांतेंसीं । ऐशी निष्ठा जयापाशीं । उत्तमत्वासी तो पावे ॥५९॥ श्रीकृष्णपदवी गातां गीतीं । पाया लागती चारी मुक्ती । त्यांचीही उपेक्षूनि स्थिती । कृष्णपदवी निश्चितीं स्वयें पावे ॥१६०॥ हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा विद्यांचें जन्मस्थान । जो प्रातःकाळीं करी पठण । कृष्णपदवी पूर्ण तो पावे ॥६१॥ हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा भुवनांचें निजजीवन । कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥६२॥ हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा पदें गयावर्जन । पदीं पिंडा समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥६३॥ हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा इंद्रांच्या जीवां जीवन । इंद्रांचा इंद्र होइजे आपण । नेमस्त पठण केलिया ॥६४॥ हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा कांडें वेद संपूर्ण । वेदवादां समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥६५॥ हे चौदाही श्लोक जाण । संसाराचे गुणकर्मवर्ण । मोडूनि करी ब्रह्म पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥६६॥ प्रातःकाळीं नेमस्त पठण । करितां पाविजे ब्रह्म परिपूर्ण । मा त्रिकाळीं जो करी पठण । तो स्वदेहें श्रीकृष्ण स्वयें होय ॥६७॥ एथ पढोनि जो अर्थ पाहे । तो स्वयें स्वयंभ श्रीकृष्ण होये । श्रीकृष्णाची पूर्ण पदवी पाहे । आंदणी होये तयाची ॥६८॥ श्रीकृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रवणें पठणें अर्थें जाण । साधकां करी ब्रह्म परिपूर्ण । हें गुह्य निरुपण परमार्थसिद्धीं ॥६९॥ एथ न करितां अतिसाधन । अनायासें ब्रह्मज्ञान । कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । श्रद्धायुक्त पठण नेमस्त करितां ॥१७०॥ तक्षकभयाची निवृत्ती । देहीं पावावया विदेहप्राप्ती । हे सुगमोपायस्थिती । कृपेनें परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥७१॥ हे कृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रद्धायुक्त नेमस्त पठण । करितां पाविजे ब्रह्म पूर्ण । हे प्रतिज्ञा पूर्ण श्रीशुकाची ॥७२॥ ऐशी हे सुगम परी । असतां जो श्रद्धा न धरी । तो बुडाला संसारसागरीं । अविद्येघरीं घरजांवयी तो ॥७३॥ तोचि अविद्येचा पोसणा । विषयीं प्रतिपाळिला सुणा । अहंथारोळां बैसणा । सर्वदा जाणा वसवसित ॥७४॥ असोत या मूढ गोष्टी । रचल्या सुखा पडेल तुटी । या श्लोकपठणासाठीं । होय भेटी परब्रह्मीं ॥७५॥ कृष्णनिजपदवीव्याख्यान । करावया मी अपुरतें दीन । जनार्दनें कृपा करुन । हें निरुपण बोलाविलें ॥७६॥ एका जनार्दना शरण । श्रीकृष्णपदवीनिरुपण । तो हा ’एकादशाचा कळस’ पूर्ण । व्यासें जाणोन वायिला ॥७७॥ श्रीकृष्णपदवीपरतें । निरुपण न चढे एथें । तो हा ’कळस’ एकादशातें । व्यासेण निश्चितें निर्वाळिला ॥७८॥ निर्वाळिलें निरुपण । हे जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दना शरण । यापरी श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥७९॥ येरीकडे द्वारकेसी । दारुक पावला विव्हळतेसीं । तेथील वर्तले कथेसी । परीक्षितीसी शुक सांगे ॥१८०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा दारुको द्वारकामेत्य, वसुदेवोग्रसेनयोः । पतित्वा चरणावस्त्रैर्न्यषिञ्चत्कृष्णविच्युतः ॥१५॥ दारुक द्वारका देखत । जैसें का प्राणेंवीण प्रेत । का राजा जैसा दैवहत । तैशी दिसत काळाहीन ॥८१॥ जेवीं का वनिता पतिवीण । सर्वार्थीं दिसे दीन । तैशी द्वारावती जाण । कळाहीन आभासे ॥८२॥ रस पिळिल्या जैसा ऊंस । कणेवीण फळकट भूस । तैशी श्रीकृष्णेवीण उद्धस । दिसे चौपास द्वारका ॥८३॥ दारुक प्रवेशे राजभुवन । देखोनि वसुदेव उग्रसेन । अश्रुधारा स्त्रवती नयन । आक्रंदोनि चरण धरिले त्यांचे ॥८४॥ कृष्णवियोगें तापला पूर्ण । जैसें अतिसंतप्त जीवन । तैसे अश्रुधारा स्त्रवती नयन । तेणें पोळती चरण वसुदेवाचे ॥८५॥ उकसाबुकसीं फुंदे पोट । दुःखें होऊं पाहे हृदयस्फोट । जिव्हेसी बोबडी, वाळले ओंठ । सद्गदें कंठ दाटला ॥८६॥ बोल न बोलवे सर्वथा । देखोनि दारुकाची व्यथा । द्वारकेच्या जनां समस्तां । अतिव्याकुलता वोढवली ॥८७॥ देवकी आणि रोहिणी । आल्या अत्यंत हडबडोनी । अतिव्याकुलता देखोनि । कृष्ण पत्नीड तेथें आल्या ॥८८॥ राणीवसाचिया नरनारी । धांवल्या सभामंडपाभीतरीं । तंव दारुकाची अवस्था भारी । देखोनि जिव्हारीं दचकल्या ॥८९॥ स्फुंदतां उपसाबुकसीं । श्वास परतेना दारुकासी । सांगतां कृष्णवियोगासी । मूर्च्छा त्यासी पैं आली ॥१९०॥ तेथें वसुदेव उग्रसेन । करुनि त्याचें सांतवन । वृत्तांत पुसतां सावधान । काय तो वचन बोलिला ॥९१॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा कथयामास निधनं, वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया, जनाः शोकविमूर्च्छिताः ॥१६॥ दारुक म्हणे तुम्ही समस्त । पळा पळा अर्जुनासमवेत । अर्धं क्षण न रहावें एथ । यादव समस्त निमाले ॥९२॥ यादवीं जाऊनि प्रभसासी । केला तीर्थविधि विधानेंसीं । दान भोजनें देऊनि द्विजांसी । मद्यपानासी मांडिलें ॥९३॥ चढला मद्याचा उन्मादु । यादव सखे सगोत्र बंधु । परस्परें युद्धसंबंधु । गोत्रवधु तेथ घडला ॥९४॥ शस्त्रेंकरुनि स्वयमेव । कोणी न मरतीच यादव । तेथ घडलें एक अपूर्व । एरिकेनें सर्व निमाले ॥९५॥ बळिभद्रें त्यागिलें देहासी । श्रीकृष्णही गेला निजधामासी । मज धाडिलें तुम्हांपाशीं । क्षण द्वारकेसी न रहावें ॥९६॥ हरीनें त्यागिलें द्वारकेसी । समुद्र बुडवील शीघ्रतेशीं । हें कृष्णें सांगितलें तुम्हांसी । एथूनि त्वरेंसीं निघावें ॥९७॥ ऐकूनि दारुकाची गोठी । द्वारकेसी एक बोंब उठी । उग्रसेन कपाळ पिटी । मस्तक आपटी वसुदेव ॥९८॥ एक कुस्करिती दोनी हात । एक अत्यंत चरफडत । एक आक्रोशें आक्रंदत । एकें मूर्च्छित पैं पडलीं ॥९९॥ एका रडतां शोषले कंठ । एकाचे दोनी फुटले ओंठ । एकाचा होऊं पाहे हृदयस्फोट । दुःख अचाट सर्वांसी ॥२००॥ एक स्फुंदती उकसाबुकशीं । एक पिटिती हृदयासी । एक तोडिती कान-केशीं । एकें दुःखें पिशीं पैं जाहलीं ॥१॥ एक देती दीर्घ हाक । एकें पडलीं अधोमुख । एके मीनाच्या ऐसें देख । अत्यंतिक तळमळती ॥२॥ बोंब सुटली नरनारी । शंख करिती घरोघरीं । कोण कोणातें निवारी । समस्तां सरी समदुःख ॥३॥ देवकी आणि रोहिणी । मूर्च्छित पडल्या धरणीं । सवेंचि उठती आक्रंदोनी । दीर्घस्वनीं विलपती ॥४॥ कृष्णा विसाविया निजाचिया । वेगीं भेटी देईं कां रे कान्हया । कां रुसलासी रे तान्हया । तुझिया पायां लागेन ॥५॥ श्रीकृष्ण तूं माझा कैवारी । श्रीकृष्न तूं माजा सहाकारी । शेखीं मज सांडोनि दुरंधरी । तूं दूरचे दूरी गेलासी ॥६॥ जिणोनि कंसकेशियातें । बंदीं सोडविलें आमुतें । शेखीं तुवां सांडिलें एथें । निष्ठुर चित्तें झालासी ॥७॥ आणूनि निमाल्या पुत्रांतें । तुवां मज सुखी केलें येथें । अंतीं ठकिलें ठकिलें मातें । श्रीकृष्णनाथें नाडिलें ॥८॥ कृष्णा निरसूनि माझें दुःख । तुवा दिधलें परम सुख । तो तूं निष्ठुर जाहलासी देख । अंतीं निःशेख सांडिलें ॥९॥ माझिया पुत्रा कृष्णराया । वेगीं ये का रे कान्हया । माझ्या नाहीं प्राशिलें पान्हया । म्हणोनि तान्हया रुसलासी ॥२१०॥ जिचें केलें स्तनपान । ते यशोदाही जाहली दीन । तुझें न देखतां वदन । कैसेनि प्राण राहतील ॥११॥ कृष्णा ये रे ये रे धांवोन । चौभुजीं मज दे आलिंगन । तुझें चुंबीन रे वदन । मी अतिदीन तुजलागीं ॥१२॥ माझिया श्यामसुंदरा । राजीवलोचना सुकुमारा । चतुर्भुजा शार्डंगधरा । ये का रे उदारा श्रीकृष्णा ॥१३॥ तुझे पद्मांकित पाये । मज आठवती पाहें । तेणें हृदय फुटताहे । करुं मी काये श्रीकृष्णा ॥१४॥ कृष्णा तुजहूनि वेगळी । मी जाहलें रे आंधळी । माझी धरावया आंगोळी । धांव वनमाळी श्रीकृष्णा ॥१५॥ मज अंधाची कृष्ण काठी । कोणें घातली गे वैकुंठीं । आतां मी मार्ग केवीं कंठीं । पाव जगजेठी श्रीकृष्णा ॥१६॥ पुत्र नातू वंशावळी । एके वेळीं जाहली होळी । कोणी नुरेचि यदुकुळीं । वक्षःस्थळीं पिटिती ॥१७॥ यादव पडले रे केउते । तुज कोठूनि धाडिलें कृष्णनाथें । वेगीं न्या रे मज तेथें । पाहीन समस्तें तानुलीं ॥१८॥ ऐकोनि देवकीचें रुदन । वसुदेवादि उग्रसेन । आक्रंदोनि सकळ जन । प्रभासासी जाण निघाले ॥१९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः । व्यसवाः शेरते यत्र, ज्ञातयोऽघ्नन्त आननम् ॥१७॥ स्त्रिया पुरुष सुहृज्जन । मिळोनि स्वगोत्रस्वजन । शीघ्र प्रभासा गमन । करीत रुदन निघाले ॥२२०॥ हाकाबोबांचे बंबाळ । स्त्रिया करिती कोल्हाळ । कृष्णवियोगें सकळ । दुःखविव्हळ निघालीं ॥२१॥ रणीं पडिले यादव । प्राणरहित निर्जीव । तेथ पावलीं ते सर्व । बोंबारव खंती करिती ॥२२॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक १८ व १९ वा देवकी रोहिणी चैव, वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्तः, शोकार्ता विजहुः स्मृतिम् ॥१८॥ प्राणांश्च विजहुस्तत्र, भगवद्विरहातुराः । उपगुह्य पतींस्तात, चितामारुरुहुः स्त्रियाः ॥१९॥ देवकी आणि रोहिणी । वसुदेव उग्रसेन दोनी । यादव निमाले रणांगणीं । ते स्थानीं पाहों येती ॥२३॥ दीर्घशयनें युद्धधरणीं । पडिल्या यादववीरश्रेणी । तेथें राम कृष्ण पुत्र दोनी । पाहतां नयनीं न देखती ॥२४॥ कृष्णविरहें शोकाकुलित । दुःख न संठेचि अतिअद्भुत । चौघें जणें आक्रंदत । पडिलीं मूर्च्छित अतिदुःखें ॥२५॥ निमाल्या रामकृष्णांचें मुख । आम्ही न देखों निःशेख । तेणें उथळलें परम दुःख । दुःखासवें देख निमाला प्राण ॥२६॥ प्राणें करावें उत्क्रमण । त्यांसीही श्रीकृष्णदुःख दारुण । दुःखें निमाले स्वयें प्राण । वांचवी कोण रडत्यांसी ॥२७॥ न देखतां राम कृष्ण । ते मूर्च्छेसवेंचि जाण । चौघीं जणीं त्यजिले प्राण । अर्ध क्षण न लागतां ॥२८॥ समस्त यादवांच्या स्त्रिया । धरुनि आपुलाले प्रिया । अग्निप्रवेश करावया । चढल्या लवलाह्यां चितेमाजीं ॥२९॥ यादवांचिया स्त्रिया बहुतीं । कोण प्रवेशल्या कैशा रीतीं । तेही अग्निप्रवेशाची स्थिती । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥२३०॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा रामपत्न्यगश्च, तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्य स्तद्गात्रं, प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । कृष्णपत्न्यो ऽविशन्नग्निं, रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥२०॥ बळरामाचिया पत्नीन । रेवत्यादि मुख्य करुनी । स्वपतीचा देह मनीं धरुनी । प्रवेशल्या अग्नीं तद्धयानयुक्त ॥३१॥ निमाल्या देवकी रोहिणी । इतरा ज्या वसुदेवपत्नीद । त्याही प्रवेशल्या अग्नीं । देह धरुनी स्वपतीचा ॥३२॥ प्रद्युम्नासवें रती । प्रवेशली महासती । सांबासवें रुपवती । प्रवेशे निश्चितीं दुर्योधनकन्या ॥३३॥ अनिरुद्धासवें देखा । प्रवेशे रोचना आणि उखा । एवं कृष्णसुना सकळिका । यादवनायिका प्रवेशल्या अग्नीं ॥३४॥ अग्निप्रवेश श्रीकृष्णपत्नीव । त्यांची अलोलिक करणी । त्यांमाजीं मुख्य रुक्मिणी । सत्यांशिरोमणी जगन्माता ॥३५॥ कृष्णनिर्याणें रुक्मिणी । तद्रूप जाहली तत्क्षणीं । जेवीं ज्वाळा मिळे वन्हीं । तेवीं कृष्णपणीं तदात्मक ॥३६॥ कृष्ण गेला जाणोनि रुक्मिणी । तटस्थ ठेली ते तत्क्षणीं । सांडूनि देहाची गवसणी । कृष्णस्वरुपमिळणीं तदात्मक झाली ॥३७॥ रुक्मिणीचा देह दहन । करावया नुरेचि प्रेतपण । कृष्ण पूर्णत्वें स्वयंभ पूर्ण । गति समान दोहींची ॥३८॥ येरी पट्ट-मुख्या सातजणी । आणि सोळासहस्त्र कामिनी । सर्वे प्रवेशल्या अग्नीं । श्रीकृष्णचरणीं तदात्मक ॥३९॥ जिंहीं भोगिलें कृष्णसुरतसुख । त्यांसी गति न्यूनाधिक । बोलतां वाचेसी लागे देख । जाहल्या तदात्मक कृष्णसंगें ॥२४०॥ जो वाचे स्मरे ’कृष्ण कृष्ण’ । तो तदात्मता पावे पूर्ण । मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीकृष्ण । त्यांची दशा न्यून कदा न घडे ॥४१॥ ज्यासी लागे कृष्णाचा अंगसंग । त्याच्या लिंगदेहा होय भंग । त्यासी पूर्ण पदवी अभंग । भोगितां भोग तादात्म्य नित्य ॥४२॥ ज्याच्या ध्यानीं वसे श्रीकृष्णमूर्ती । त्यासी चारी मुक्ति वंदिती । मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीपती । त्यांसी अन्यगती असेना ॥४३॥ ज्यांसी इहलोकीं श्रीकृष्णसंगती । त्यांसी परलोकीं अन्य गती । बोलतां सज्ञान कोपती । त्यांसी पूर्ण प्राप्ती पूर्णत्वें ॥४४॥ जो अडखळोनि गंगेसी पडे । त्याचें पातक तत्काळ उडे । मा ज्यासी विध्युक्त स्नान घडे । त्याचें पाप न झडे मग कैसेनी ॥४५॥ तेवीं कृष्णव्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों किती । त्याच्या निजपत्न्याससी अन्य गती । कैशा रीतीं घडेल ॥४६॥ तृण वल्ली मृग पाषाण । गायी गोपिका गौळीजन । कृष्णसंगें तरले पूर्ण । त्याचिया स्त्रियांसी अन्य गति कैशी ॥४७॥ यालागीं कृष्णसंगती । ज्यांसी घडे भलत्या रीतीं । ते उद्धरले गा निश्चितीं । जाण परीक्षिती कुरुराया ॥४८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा अर्जुनः प्रेयसः सख्युः, कृष्णस्य विरहातुरः । आत्मानं सान्त्वयामास, कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥२१॥ ज्याचा रथ वागवी आपण । ज्याचा सारथी श्रीकृष्ण । ऐसा प्रियसखा अर्जुन । कृष्णविरहें पूर्ण उद्विग्न जाहला ॥४९॥ तंव कृष्णगीता सदुक्ती । आठवल्या त्याच्या चित्तीं । मग आपण आपणाप्रती । बोलिला उपपत्ती त्या ऐका ॥२५०॥ कृष्ण माझ्या मनाचें ’मन’ । कृष्ण ’बुद्धीचें’ आयतन । कृष्णप्रभा हें प्रकाशे ’ज्ञान’ । तेथ भिन्नपण मज कैंचें ॥५१॥ कृष्णप्रभा ’दृष्टी’ देखे । कृष्ण अवधानें ’श्रवण’ ऐके । कृष्णानुवादें ’बोल’ बोलके । तेथें ’मी’ वेगळिकें वृथा मानीं ॥५२॥ कृष्ण हृदयस्थ ’आत्मा’ अव्यंग । कृष्ण माझ्या अंगाचें अंग । त्या कृष्णासीं मज वियोग । हा मिथ्या प्रयोग मायिक ॥५३॥ कृष्ण माझ्या जीवाचें जीवन । कृष्ण सबाह्य परिपूर्ण । कृष्णवियोग मानी जें मीपण । तेंही निमग्न श्रीकृष्णीं ॥५४॥ भिन्न भिन्न भूताकृती । त्यामाजीं अभिन्न कृष्णस्थिती । विषमीं समान श्रीपती । त्यासी वियोगप्राप्ती कदा न घडे ॥५५॥ घट मृत्तिकेसी नव्हे भिन्न । पट न निवडे तंतु त्यागून । तैसा श्रीकृष्णवेगळा अर्जुन । माझें मीपण निवडेना ॥५६॥ कृष्णावियोग मी मानीं जेथ । तेथेंही असे श्रीकृष्णनाथ । वियोग मानिती जे सत्य । ते केवळ भ्रांत अतिमूर्ख ॥५७॥ नित्य सर्वगत परिपूर्ण । कृष्ण अखंड दंडायमान । त्यासीं मजसीं वेगळेपण । सर्वथा जाण असेना ॥५८॥ ’न जायते म्रियते’ हें वचन । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण । त्या कृष्णासी जन्ममरण । मूर्खजन मानिती ॥५९॥ ’अक्षरं ब्रह्म परमं’ । स्वयें बोलिला पुरुषोत्तम । त्या कृष्णासी मरणजन्म । मूर्ख मनोधर्म कल्पिती ॥२६०॥ जो ’क्षराक्षरातीत’ । ’उत्तमपुरुष’ श्रीकृष्णनाथ । त्यासी जन्ममरणादि आवर्त । कल्पिती भ्रांत मनोधर्में ॥६१॥ त्या कृष्णासीं मज वेगळेपण । कल्पांतींही नाहीं जाण । करितां गीतार्थाचें स्मरण । आपुलें आपण पूर्णत्व देखे ॥६२॥ मी अज आद्य अचळ । मी निज नित्य निर्मळ । माझ्या स्वरुपा नाहीं चळ । त्रैलोक्य खेळ पैं माझा ॥६३॥ जगातें नेमिता वेद । तो निःश्वसित माझा बोध । मी आनंदा परमानंद । स्वानंदकंद निजांगें ॥६४॥ मी आपरुपें आप । मी प्रकृतिपुरुषांचा बाप । मी अवतारी अवतरें कृष्णरुप । हा सत्यसंकल्प पैं माझा ॥६५॥ धरोनियां माझ्या स्वरुपाचा आधार । मीचि कृष्णीं कृष्णरुप अवतार । करुनि स्वलीला नानाचरित्र । अंतीं सामावें साचार मजमाजीं मीच ॥६६॥ माझ्या निजस्वरुपाचेनि बळें । मीच कृष्णरुपें खेळ खेळें । अंतीं मजमाजीं मी मिळें । निजात्ममेळें निजनिष्ठा ॥६७॥ एक नर एक नारायण । परस्परें तें जाण अभिन्न । यालागीं पूर्णत्वें अर्जुन । आपण्या आपण स्वयें देखे ॥६८॥ बाप कृपाळु कृपानिधि । उपदेशिला युद्धसंधीं । परी लाविली जे समाधी । ते न मोडे त्रिशुद्धी कल्पांतकाळीं ॥६९॥ नाहीं स्थानशुद्धी चोखट । सैंघ रथांचे घडघडाट । सुटतां शस्त्रांचे कडकडाट । लाविली निर्दुष्ट परमार्थनिष्ठा ॥२७०॥ कैशी लाविली समाधी । जी न मोडेच महायुद्धीं । शेखीं कृष्णावसान अवधीं । तोचि बोध उद्बोधी परिपूर्णत्वें ॥७१॥ ज्यासी गीता उपदेशी श्रीकृष्ण । त्यासी न बाणे पूर्णपण । ऐसें बोलतां वचन । परम दूषण वाचेसी ॥७२॥ ते वाचा गलितकुष्ठें झडे । तीसी विकल्पाचे पडती किडे । ते वाचाचि समूळ उडे । ’कृष्णोक्तीं न घडे बोध’ म्हणतां ॥७३॥ ’गीताउपदेशें पूर्णपण । नव्हे’ ऐसें म्हणतां जाण । वाग्देवता कांपे आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥७४॥ गीता ऐके पाहे पढे । ज्यासी गीतास्मरण घडे । त्यासी परिपूर्णत्व स्वयें जोडे । मा उपदेशें नातुडे परिपूर्णत्व कैसें ॥७५॥ गीतार्थाचें पूर्णपण । वक्ता जाणे श्रीकृष्ण । कां श्रोता जाणे अर्जुन । त्यासी ते खूण बाणली ॥७६॥ सारांश काढूनि वेदार्था । श्रीकृष्णें प्रकट केली गीता । जेथील अभिप्रायो पाहतां । जोडे आइता निजमोक्ष ॥७७॥ परदेशी जाहला होता वेदान्त । त्यासी सहाय जाहला गीतार्थ । तेणें बळें मतें समस्त । जिणोनि समर्थ तो झाला ॥७८॥ कृष्णनिःश्वासीं जन्मले वेद । गीता श्रीकृष्णमुखें प्रगटली शुद्ध । यालागीं गीतार्थ अगाध । धडौते वेद तेणें जाहले ॥७९॥ वेदें आप्त केले तिनी वर्ण । दुरावले स्त्रीशूद्रादि जन । न शिवेचि त्यांचे कान । हें वेदांसी न्यूनपण पैं आलें ॥२८०॥ तें वेदाचें फेडावया उणें । गीता प्रगट केली श्रीकृष्णें । गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें समस्तीं ॥८१॥ अर्जुनाचे प्रीतीकारणें । गीतार्थ प्रकाशिला श्रीकृष्णें । ते गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें जडजीवीं ॥८२॥ असो अगाध गीतामहिमान । तेणें गीतार्थें तो अर्जुन । करुनि आपुलें सांत्वन । जाहला सावधान प्रकृतिस्थ ॥८३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः सांपरायिकम् । हतानां कारयामास, यथावदनुपूर्वशः ॥२२॥ यादव निमाले कुळवंशेंसीं । गोत्रज नाहीं कर्मांतरासी । वज्र राहिला द्वारकेसी । ते विधी अर्जुनासी करणें पडली ॥८४॥ ’मी पावलों निष्कर्म ब्रह्म । तो मी न करीं अंत्येष्टीकर्म’ । ऐसा ज्ञानगर्वोपक्रम । तोही सूक्ष्म भ्रम अर्जुनीं नाहीं ॥८५॥ ’कर्मण्यकर्म यः पश्येत्’ । हा अर्जुनास बाणला पूर्णदंश । तेणें तो अंत्येष्टीकर्मास । स्वयें सावकाश करिता जाहला ॥८६॥ प्रथम ज्येष्ठांचें दहन । पाठीं कनिष्ठांचे जाण । तैसेंचि करी पिंडदान । तिळतर्पण सर्वांचें ॥८७॥ उत्तरक्रिया करुनि संपूर्ण । द्वारकेसी आला अर्जुन । तेथेंही वर्तलें आने आन । समुद्र दारुण क्षोभला ॥८८॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २३ व २४ वा द्वारकां हरिणा त्यक्ता, समुद्रोऽप्लावयत्क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज, श्रीमद्भगवदालयम् ॥२३॥ नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । स्मृत्याऽशेषाशुभहरं, सर्वमङगलमङगलम् ॥२४॥ द्वारका सांडूनि गेला श्रीकृष्ण । तेथें समुद्र येऊनि आपण । बुडविली न लागतां क्षण । पळाले जन हाहाभूत ॥८९॥ द्वारका बुडविली संपूर्ण । राखिलें भगवंताचें स्थान । जो आला पाताळींहून । कुशनिर्दळण करावया ॥२९०॥ तें भगवंताचें स्थान । समुद्र न करीचि निमग्न । तेथें हरीचें सन्निधान । नित्य जाण स्फुरद्रूप ॥९१॥ ज्याचें करितांचि स्मरण । महापातकां निर्दळण । सकळ मंगळाचें आयतन । तें हरीचें स्थान उरलें असे ॥९२॥ ते द्वारकेमाजीं नित्यपूजा । अद्यापि होतसे गरुडध्वजा । ऐक परीक्षिती महाराजा । तें अधोक्षजाचें स्थान ॥९३॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा स्त्रीबालावृद्धानादाय, हतशेषान् धनञ्जयः । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य, वज्र तत्राभ्यषेचयत् ॥२५॥ एवं द्वारका जालिया निमग्न । उरले बाल वृद्ध स्त्रीजन । त्यांसी घेऊनियां अर्जुना । निघाला आपण इंद्रप्रस्था ॥९४॥ यादव प्रभासापर्यंत । गेले ते निमाले समस्त । उरले जे द्वारकेआंत । वज्रादिकांसमवेत अर्जुन निघे ॥९५॥ एवं घेऊनियां समस्तांसी । पार्थ आला इंद्रप्रस्थासी । राज्यधर यादववंशीं । तेथ वज्रासी अभिषेकी ॥९६॥ अनिरुद्धाचा पुत्र वज्र । यादववंशीं राज्यधर । अभिषेकूनि अर्जुनवीर । निघे सत्वर धर्माप्रती ॥९७॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहाः । त्वां तु वंशधरं कृत्वा, जग्मुः सर्वे महापथम् ॥२६॥ निजधामा गेला श्रीपती । अर्जुनें सांगतां धर्माप्रती । तुज राज्य देऊनि परीक्षिती । लागले महापंथीं तत्काळचि ॥९८॥ निजधामा गेला श्रीकृष्ण । ऐकतां कुंत्या वनीं सांडिला प्राण । द्रौपदीसहित पांचही जण । महापंथीं जाण निघाले ॥९९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा य एतद्देवदेवस्य, विष्णोः कर्माणि जन्म च । कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः, सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२७॥ देवाधिदेव सर्वेश्वर । त्याचे मत्स्यकूर्मादि अवतार । जन्मकर्मादि नाना चरित्र । गाती ते पवित्र पुण्यराशी ॥३००॥ तेंचि चरित्र तत्त्वतां । श्रद्धायुक्त गीतीं गातां । प्रयागादि समस्त तीर्थां । होय पवित्रता त्याचेनि ॥१॥ श्रद्धायुक्त हरिकीर्तन । त्याचे पवित्रतेसमान । आन नाहीं गा पावन । तुझी आण गा परीक्षिती ॥२॥ ते तूं ’श्रद्धा’ कोण म्हणसी । जेवीं धनलोभी धनासी । गुळीं आवडी माकोडयांसी । तैसी कीर्तनासी निज आवडी ॥३॥ जेवीं शिणतां काळें बहुतें । वंध्या प्रसवे एकोलतें । ते कळवळी जैशी त्यातें । तेवीं कीर्तनातें अतिप्रीती ॥४॥ जो कीर्तनाचेनि वैभवें । हरिचरित्र गावया सद्भावें । पतंगाच्या परी ऐसें व्हावें । ’श्रद्धा’ त्या नांवें कुरुराया ॥५॥ ऐशिया श्रद्धासंपत्तीं । वर्णितां भगवद्गुणकीर्ती । श्रद्धाळुवा परम प्राप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥६॥ जरी आपण परमेश्वर । स्वलीला धरी नानावतार । तरी श्रीकृष्णचरित्र । अति गंभीर पावनत्वें ॥७॥ श्रीकृष्णाची चोरी गीतीं गातां । सुवर्णस्तेया पावनता । कृष्णव्यभिचार वर्णितां । गुरुतल्पगता हरी दोष ॥८॥ पूतनापयःपानशोषण । हें चरित्र करितां पठण । सुरापानादि दोष दारुण । हरती संपूर्ण विश्वासकांचे ॥९॥ राक्षसकुळींचा रावण । परी तो जातीचा शुद्ध ब्राह्मण । नित्य करी वेदपठण । ब्रह्मयाचा जाण तो पणतू ॥३१०॥ त्याचें सकुळ निर्दळण । श्रीराम करी आपण । तें चरित्र करितां पठण । ब्रह्महत्या जाण नासती ॥११॥ धर्मसाह्यकारी श्रीकृष्ण । केलें पांडवांचें रक्षण । त्या भारताचेनि श्रवणें जाण । निमाले ब्राह्मण वांचविले ॥१२॥ अठरा ब्रह्महत्या जनमेजयासी । अठरा पर्वें सांगोनि त्यासी । निमाल्या उठविलें द्विजांसी । कृष्णकीर्ति ऐसी पावन ॥१३॥ ऐकतां श्रीरामकृष्णकीर्ती । महापातकें बापुडीं किती । पायां लागती चारी मुक्ती । श्रध्दासंपत्ती कीर्ती गातां ॥१४॥ श्रद्धेचिया अतिसंपत्ती । आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । सहजें सायुज्यता पावती । देहस्थिती असतांही ॥१५॥ हरिकीर्तिकीर्तन ज्याच्या ठायीं । तोही वर्ततां दिसे देहीं । परी देहीं ना तो हरीच्या ठायीं । हरि त्याचे हृदयीं अवघाचि ॥१६॥ तोही अवघा हरीभीतरीं । हरि त्या सबाह्य अभ्यंतरीं । परीक्षिती ऐशियापरी । कीर्तिवंत संसारीं नांदती ॥१७॥ यालागीं हरिकीर्तनापरतें । सुगम साधन नाहीं एथें । जे विनटले हरिकीर्तनातें । ते देहबंधातें नातळती ॥१८॥ कृष्णकीर्तनें उजळली स्थिती । ते मैळेना कदा कल्पांतीं । जरी देहकर्में करिती। तरी जाहली स्थिती मैळेना ॥१९॥ आकाश पर्जन्यें नव्हे वोलें । कां रविबिंब थिल्लरजळें । असोनियां तेणें मेळें । कदाकाळें तिंबेना ॥३२०॥ तेवीं हरिकीर्तिकीर्तनकल्लोळें । जयाची निष्कामदशा उजळे । ते वर्ततां देहकर्ममेळें । देहविटाळें अलिप्त ॥२१॥ निजभक्तांचें शरीरकर्म । स्वयें चालवी पुरुषोत्तम । यालागीं भक्तांसी कर्मभ्रम । अधमोत्तम बाधीना ॥२२॥ भक्तांअभक्तांची कर्मगती । भगवंत चालवी निश्चितीं । तेथ भक्तांची कां अलिप्तस्थिती । अभक्त कां होती अतिबद्ध ॥२३॥ करितां श्रीकृष्णकीर्ति कीर्तन । भक्तांचा निरसे देहाभिमान । यालागीं ते अलिप्त जाण । अभक्तां बंधन अहंभावें ॥२४॥ हे दशा मागितल्या पावती । ऐसें न घडे गा परीक्षिती । आवडीं गातां कृष्णकीर्ती । सहजें हे स्थिति ठसावे ॥२५॥ श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तनें । बहुतांचें संसारधरणें । उठविलें स्वयें श्रीकृष्णें । चरित्रपठणें तुष्टोनी ॥२६॥ कृष्णकीर्तिकीर्तनगोडी । अहंकाराची बांदवडी फोडी । जीवाचें जीवबंधन तोडी । निःसीम आवडीं कीर्ति गातां ॥२७॥ एवं कृष्णकीर्तिकीर्तनें । भक्तीं ’कृष्णपदवी’ स्वयें घेणें । जग उद्धरावयाकारणें । कीर्ति श्रीकृष्णें विस्तारिली ॥२८॥ जन्मापासूनि अंतपर्यंत । श्रीकृष्णचरित्र परमाद्भुत । तुज म्यां सांगितलें साद्यंत । परमामृत निजसार ॥२९॥ -------------------------------------------------------------------------------- एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार-वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन्मनुष्यो, भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥२८॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥३१॥ समाप्त एकादशस्कंधः ॥ जन्मापासून ज्ञानघन । श्रीकृष्णचरित्र अतिपावन । ज्याचे संगतीं गोवळे जाण । अज्ञान जन उद्धरिले ॥३३०॥ ज्याचिया व्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों किती । कृष्ण श्यामसुंदरमूर्ती । अभिलाष चित्तीं दृढ धरितां ॥३१॥ देखोनि सुंदर कृष्ण मूर्ती । गायी वेधल्या तटस्थ ठाती । पशु उद्धरले कृष्णसंगतीं । मा गोपी नुद्धरती कैसेनि ॥३२॥ गायीगोपिकांचें नवल कोण । वृंदावनींचे तृण तरु पाषाण । कृष्णसंगें तरले जाण । ऐसा ज्ञानघन श्रीकृष्ण ॥३३॥ विषें भरोनियां निजस्तना । पूतना घेऊं आली प्राणा । तेही कृष्णसंगें जाणा । त्याच क्षणा उद्धरली ॥३४॥ कंसशिशुपाळादिकांसी । द्वेषेंचि तारी हृषीकेशी । चंदन लावितां अंगासी । अंगसंगें कुब्जेसी तारिलें ॥३५॥ उन्मत्त मदें अतिमूढ । मारुं आला कुवलयापीड । त्यासी मोक्षाचा सुरवाड । उद्धरिला सदृढ कृष्णाभिघातें ॥३६॥ अरिष्ट करुं आला श्रीकृष्णालागीं । तो अरिष्ट तारिला धरुनि शिंगीं । अघासुरें गिळितां वेगीं । चिरोनि दो भागीं उद्धरी कृष्ण ॥३७॥ कृष्णलक्षें लावूनि टाळी । बक ध्यानस्थ यमुनाजळीं । तोही श्रीकृष्णा सवेग गिळी । करुनि दोन फाळी तारिला कृष्णें ॥३८॥ उडवूं आला तृणावर्त । त्यासी कृष्णें भवंडिला आवर्त । अंगसंगेंचि कृष्णनाथ । कृपावंत वैरियां ॥३९॥ गोपाळ नेले चोरचोरुं । ठकूं आला व्योमासुरु । त्याचाही केला उद्धारु । मोक्षें उदारु श्रीकृष्ण ॥३४०॥ केशिया कंसाचा घोडा । श्रीकृष्णें मारुनि तारिला फुडा । मल्ल मर्दूनि मालखडां । मोक्षाचा उघडा सुकाळ केला ॥४१॥ काळिया नाथिला विखारु । वृक्षीं उपाडिला वत्सासुरु । भवाब्धीमाजीं श्रीकृष्ण तारुं । संगें उद्धारु जडमूढां ॥४२॥ जिंहीं खेळविला चक्रपाणी । ज्यांचे घरींचें प्याला पाणी । ज्यांचें चोरुनि खादलें [[लोणी]] । त्याही गौळणी उद्धरिल्या ॥४३॥ रुक्मया तारिला विटंबोनी । बाण तारिला भुजा छेदोनी । कुश (?) तारिला निर्दळूनी । मोक्षदानी श्रीकृष्ण ॥४४॥ जे जे मिनले सोयरिके । जे कां पाहूं आले कौतुकें । ते ते तारियेले यदुनायकें । दर्शनसुखें निववूनि ॥४५॥ पांडव तारिले पक्षपातें । वैरी तारिले शस्त्रघातें । यापरी श्रीकृष्णनाथें । उद्धरिलीं बहुतें निजसंगें ॥४६॥ वैरी तारिले द्वेषभावें । भक्त पावले भजनभावें । गोपी तारिल्या संगानुभवें । ज्या जीवें भावें अनुसरल्या ॥४७॥ गायी तारिल्या संरक्षणेंसीं । मयूर तारिले मोरविशीं । वृक्ष तारिले तुरंबोनि घोसीं । तारक हृषीकेशी पूर्वब्रह्मत्वें ॥४८॥ पूर्ण ब्रह्म श्रीकृष्णावतार । ज्ञानप्राधान्य लीला विचित्र । त्यांत परम पावन बाळचरित्र । वंद्य सर्वत्र सज्ञानां ॥४९॥ घेऊनि षड्‌गुणैश्चर्यसंपत्ती । अवतरली श्रीकृष्णमूर्ती । यश-श्री-औदार्य-कीर्ती । ज्ञान-वैराग्यस्थिती अभंग ॥३५०॥ इतर अवतारीं अवतरण । तेथें गुप्त केले साही गुण । कृष्णावतार ब्रह्म परिपूर्ण । पूर्ण षड्‌गुण प्रकाशिले ॥५१॥ यालागीं श्रीकृष्णावतारीं जाण । अनवच्छिन्न साही गुण । त्याचेनि अंगसंगें उद्धरण । सर्वांसी जाण सर्वदा ॥५२॥ उद्धरले श्रीकृष्णसंगतीं । अथवा कृष्णाचिया अतिप्रीतीं । तरले देखतां श्रीकृष्णमूर्ती । हें नवल निश्चितीं नव्हे एथें ॥५३॥ हेचि पैं गा श्रीकृष्णमूर्ती । अत्यावडीं गातां गीतीं । उद्धरले नेणों किती । अद्यापि उद्धरती श्रद्धाळू ॥५४॥ आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । कीर्तिमंतां लाभे परम भक्ती । जीतें ’परा’ ऐसें म्हणती । ते चौथी भक्ती घर रिघे ॥५५॥ आर्तजिज्ञासु-अर्थार्थी । त्यांची सहजें राहे स्थिती । अखंड प्रकटे चौथी भक्ती । श्रीकृष्णकीर्ती स्वयें गातां ॥५६॥ आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । सहजें होय विषयविरक्ती । शमदमादि संपत्ती । पायां लागती सहजेंचि ॥५७॥ श्रीकृष्णकीर्तीची जपमाळी । जो अखंड जपे जिव्हामूळीं । श्रीकृष्ण सर्वकाळीं । त्याजवळी सर्वदा ॥५८॥ आदरें जपतां श्रीकृष्णकीर्ती । श्रीकृष्ण प्रकटे सर्वभूतीं । सहजें ठसावे चौथी भक्ती । परमात्मस्थितीसमवेत ॥५९॥ जे भक्तीमाजीं जाण । पूज्य पूजक होय श्रीकृष्ण । मग पूजाविधिविधान । देवोचि आपण स्वयें होये ॥३६०॥ ’अत्र गंध धूप दीप’ जाण । अवघेंचि होय श्रीकृष्ण । हें चौथे भक्तीचें लक्षण । आपणा आपण स्वयें भजे ॥६१॥ चौथे भक्तीचें विंदान । भोग्य भोक्ता होय श्रीकृष्ण । कृष्णेंसीं वेगळेपण । भक्तां अर्धक्षण असेना ॥६२॥ ते काळीं भक्तांसी जाण । देह गेह होय श्रीकृष्ण । जात गोत श्रीकृष्णचि आपण । संसार संपूर्ण श्रीकृष्ण होये ॥६३॥ ऐशी लाहोनि चौथी भक्ती । परमहंसाची श्रीकृष्णगती । ते कृष्णस्वरुप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥६४॥ जे स्वरुपीं नाहीं च्युती । तें कृष्णस्वरुप निश्चितीं । भक्त तद्रूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥६५॥ श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । चहूं वेदांचें निजजिव्हार । सकळ शास्त्रांचें परम सार । श्रीकृष्णचरित्र कुरुराया ॥६६॥ जें वेदांचें जन्मस्थान । सकळ शास्त्रांचें समाधान। षड्रदर्शनां बुझावण । तो आठवा श्रीकृष्ण पूर्णावतार ॥६७॥ अनंत अवतार झाले जाण । परी श्रीकृष्णावतार ज्ञानघन । त्याचें चरित्र अतिपावन । भवबंधनच्छेदक ॥६८॥ त्या श्रीकृष्णाची कृष्णकीर्ती । आदरें आठवितां चित्तीं । होय भवबंधनाची समाप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥६९॥ वैभव श्रीकृष्णकीर्तीसी । वैराग्य श्रीकृष्णकीर्तीपासीं । श्रीकृष्णकीर्ती वसे ज्यां मानसीं । ते कळिकाळासी नागवती ॥३७०॥ आळसें स्मरतां कृष्णकीर्ति । सकळ पातकें भस्म होती । ते श्रीकृष्णकीर्ति जे सदा गाती । त्यांसी चारी मुक्ती आंदण्या ॥७१॥ श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । निर्दळी महापातकसंभार । मोक्ष देऊनि अतिउदार । जगदुद्धारकारक ॥७२॥ बहु अवतारीं अवतरे देवो । परी ये अवतारींचा नवलावो । ज्ञानप्राधान्य लीला पहा हो । अगम्य अभिप्रावो ब्रह्मादि देवां ॥७३॥ जन्मापासून जो जो देहाडा । तो तो नीच नवा पवाडा । ब्रह्मसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळ ॥७४॥ अवतारांमाजीं श्रीकृष्ण । निजनिष्टंक ब्रह्म पूर्ण । त्याचें चरित्र ज्ञानघन । पठणें पावन जन होती ॥७५॥ ऐशी पावन कृष्णकीर्ती । पढतां वाचक उद्धरती । श्रद्धेनें जे श्रवण करिती । तेही तरती भवसिंधु ॥७६॥ कलियुगीं जन मंदमती । त्यांसी तरावया सुगमस्थितीं । श्रीकृष्ण पावन कीर्ती । कृपेनें निश्चितीं विस्तारली ॥७७॥ ऐसी पावन भगवत्कीर्ती । विस्तारली श्रीभागवतीं । त्यांत दशमस्कंधाप्रती । श्रीकृष्णकीर्ती अतिगोड ॥७८॥ उपजल्या दिवसापासूनी । चढोवढी प्रतिदिनीं । कीर्ती विस्तारी चक्रपाणी । दीनजनीं तरावया ॥७९॥ धरुनी नर-नटाचा वेष । अवतरला हृषीकेश । तेथें नानाचरित्रविलास । दिवसेंदिवस विस्तारी ॥३८०॥ त्याहीमाजीं बाळचरित्र । मधुर सुंदर अतिपवित्र । मालखडां जें केलें क्षात्र । परम पवित्र पावनत्वें ॥८१॥ जरासंध पराभवून । काळयवनातें निर्दाळून । तें अतिविचित्र विंदान । लाघवी श्रीकृष्ण स्वयें दावी ॥८२॥ रुक्मया रणीं विटंबून । शिशुपाळादि वीर गांजून । कृष्ण करी भीमकीहरण । ते परम पावन हरिलीला ॥८३॥ पट्टमहिषींचें वरण । भौमासुराचें निर्दळण । पारिजाताचें हरण । पाणिग्रहण सोळासहस्त्रांचें ॥८४॥ समुद्रीं वसवूनि द्वारावती । निद्रा न मोडतां निश्चितीं । मथुरा आणिली रातोरातीं । हे अभिनव कीर्ती कृष्णाची ॥८५॥ वत्सें वत्सप होऊनि आपण । आपुलें दावी पूर्णपण । ब्रह्मादिकां न कळे जाण । अवतारी श्रीकृष्ण पूर्णांशें ॥८६॥ खाऊनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन । ऐसीं चरित्रें ज्ञानप्राधान्य । परम पावन आचरला ॥८७॥ ऐसी श्रीकृष्णलीला परमाद्भुत । पाठकां करी परम पुनीत । ते दशमामाजीं समस्त । कथा साद्यंत सांगितली ॥८८॥ एकादशाची नवल स्थिति । मूळापासूनि परम प्राप्ती । ज्ञान-वैराग्य-भक्ती-मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती संवादला ॥८९॥ प्रथमाध्यायीं वैराग्य पूर्ण । मुख्य अधिकाराचें लक्षण । नारदवसुदेवसंवाद जाण । भूमिशोधन साधकां ॥३९०॥ तेथें निमिजायंतसंवादन । निर्भयाचें कोण स्थान । उत्तम भागवत ते कोण । मायातरण कर्म ब्रह्म ॥९१॥ इत्यादि विदेहाचे नव प्रश्न । नवांचीं नवही उत्तरें पूर्ण । तेचि नव नांगरण । क्षेत्रकर्षण अतिशुद्ध ॥९२॥ ते पंचाध्यायींच्या अंतीं । देवीं प्रार्थिला श्रीपती । कृष्ण कुलक्षयाच्या प्रांतीं । निजधामाप्रती निघेल ॥९३॥ हें उद्धवें जाणोनि आपण । निर्वेद केला जो संपूर्ण । तेचि कल्पनाकाशाचें निर्दळण । पालव्या छेदन विकल्पांच्या ॥९४॥ कामलोभांचे गुप्त खुंट । आडवूं लागले उद्भट । ते समूळ केले सपाट । अतितिखट अनुतापें ॥९५॥ क्रोधाचिया अतिजाडी । समूळ उपडिल्या महापेडी । शांति निवडक चोखडी । समूळ उपडी मूळेंसीं ॥९६॥ उद्धवचातक आर्तिहरण । वोळला श्रीकृष्ण कृपा-घन । क्षेत्र वोल्हावलें सबाह्य पूर्ण । लागली संपूर्ण निजबोधवाफ ॥९७॥ तेथें पूर्णब्रह्म निजबीज । चाडें तंतु सर्व परित्यज्य । श्रवणनळें अधोक्षज । पेरिलेंचि सहज स्वयें पेरी ॥९८॥ यदु अवधूत संवादस्थिती । चोविसां गुरुंची उपपत्ती । आगडु खणविला क्षेत्राप्रती । वोढाळ पुढती रिघों न शके ॥९९॥ चिकभरित जाहल्या पिकातें । भोरडया वोरबडिती तेथें । ते दशमाध्यायीं श्रीअनंतें । उडविलीं मतें भजनगोफणा ॥४००॥ अकरावे अध्यायीं जाणा । हुरडा ओंब्या आणि घोळाणा । तिळगुळेंसीं चाखविलें सुजाणां । मुक्तलक्षणांचेनि हातें ॥१॥ ते श्रियेचे भोक्ते एथ । सत्संगतीं भगवद्भक्त । ते बारावे अध्यायीं साद्यंत । कृपायुक्त सांगितले ॥२॥ विषयांची विषयावस्था । बाधक नोहे साधकांच्या चित्ता । तेचि त्रयोदशीं कथा । जाण तत्त्वतां सांगितली ॥३॥ एवं तेराव्या अध्यायाप्रती । जाहली पिकाची पूर्ण निष्पत्ती । तेचि हंसगीत उपपत्ती । समाधि श्रीपती सांगोनि गेला ॥४॥ समाधीं सांठवलें जें पीक । तें कैसेनि पावती साधक । तदर्थीं भजनपूर्वक । चौदावा देख निरुपिला ॥५॥ पीक चढतचढतां हातीं । माझारीं ऋद्धिसिद्धी झडपोनि नेतीं । ते सिद्धित्यागाची उपपत्ती । पंधराव्याप्रती दाविली ॥६॥ पीक न माये त्रिजगतीं । तरी त्याच्या सांठवना किती । त्या षोडशाध्यायीं विभूती । उद्देशें श्रीपती दावूनि गेला ॥७॥ क्षेत्र अधिकारी एथें जाण । चारी आश्रम चारी वर्ण । सतरावा अठरावा निरुपण । वांटे संपूर्ण विभागिले ॥८॥ एकूणिसाव्या अध्यायीं जाण । करुनि पिकाची संवगण । जेणें कोंडेनि वाढले कण । तो कोंडा सांडूनि जाण कण घ्यावे ॥९॥ ऐसे निवडिले जे शुद्ध कण । तेथें प्राप्ताप्राप्तीचें लक्षण । त्रिविधविभागनिरुपण । विसावा जाण निरुपिला ॥४१०॥ जे भागा आले शुद्ध कण । ते राखावे आपले आपण । गुणदोषांचे चोरटे जाण । खळें फोडून कण नेती ॥११॥ सर्वांच्या भागा येताती कण । परी खावों न लाहती चोरा भेण । थोर थोर नागविले जाण । यालागीं संरक्षण दृढ कीजे ॥१२॥ गुणदोषांची नवलकथा । मिळणीं मिळोनि आप्तता । ठकूनि नेती सर्वस्वतां । दाणाही हातां नेदिती येवों ॥१३॥ गुणदोष आतुर्बळी । सज्ञानातें तत्काळ छळी । जो गुणदोषांतें निर्दळी । तो महाबळी तिहीं लोकीं ॥१४॥ हे शिकवण उद्धवें ऐकतां । तो म्हणे चोरांचा प्रतिपाळिता । तुझा वेदचि गा तत्त्वतां । गुणदोष प्रबळता त्याचेनि अंगें ॥१५॥ मुख्य चोरांचा कुरुठा । तुझा वेदचि महाखाटा । त्यामाजीं गुणदोषाचा घरटा । नाना चेष्टा तो शिकवी ॥१६॥ एवं प्रतिपाळोनि गुणदोषांसी । वेद नागवी समस्तांसी । एवं उद्धवें वेदांच्या शिसीं । कुडेपणासी स्थापिलें ॥१७॥ तो वेदानुवाद नव्हे कुडा । ऐसा प्रतिपदीं दिधला झाडा । ते निरुपणीं अति चोखडा । अध्याय रोकडा एकविसावा ॥१८॥ चोर कोणे मार्गें येती । पिकलें पीक ज्या वाटां नेती । तो मार्ग बुजावया निश्चितीं । तत्त्वसंख्याउपजती बाविसावा ॥१९॥ मुख्यत्वें ज्ञानाचें संरक्षण । दृढ शांतीचें कारण । तें भिक्षुगीतनिरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगोनि गेला ॥४२०॥ मुख्य चोरांचें चोरटेपण । मनापाशीं असे जाण । तें मनोजयाचें लक्षण । भिक्षुगीतनिरुपण तेविसावा ॥२१॥ चोर जन्मती जिचे पोटीं । ते मुख्यत्वें प्रकृति खोटी । पिकल्या पिका करुनि लुटी । लपती शेवटीं तीमाजीं ॥२२॥ आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें मिथ्या प्रकृतीसीं त्रिगुण । हें मुख्य पिकाचें संरक्षण । केलें निरुपण चोविसावा ॥२३॥ मोकळें पीक असतां शेतीं । पशु पक्षी चोर रिघों न शकती । ते सहज संरक्षण उपपत्ती । निर्गुणोक्तीं पंचविसावा ॥२४॥ स्त्री कामाची धाडी जाण । सकळ पिकासी नागवण । पुरुरवा नागवला आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥२५॥ कामासक्ति करितां जाण । प्रमदाबंदीं पडिले पूर्ण । त्यांसी अनुताप करी सोडवण । हें केलें निरुपण सव्विसावां ॥२६॥ निकोप पीक लागल्या हातीं । त्याची करावया निष्पत्ती । क्रियायोगाची निजस्थिती । सत्ताविसाव्याप्रती प्रकाशिली ॥२७॥ एवं पीक भोगिलें सकळ । त्याचा परिपाक पक्वान्न सबळ । अठ्ठाविसावा अमृतफळ । अतिरसाळ निजगोडया ॥२८॥ मृदु मधुर अतिअरुवार । तेणें वासेंचि निवे जेवणार । त्याचा सेवितां ग्रासमात्र । सबाह्य अभ्यंतर नित्यतृप्ती ॥२९॥ आकांक्षेसी निवाली भूक । सुखावरी लोळे तृप्तिसुख । तो हा अठ्ठाविसावा देख । अलोकिक निजगोडया ॥४३०॥ अठ्ठाविसाव्याची निजगोडी । चाखाया अतिआवडीं । ब्रह्मादिकां अवस्था गाढी । चवी चोखडी अनुपम ॥३१॥ हें जीव्हेवीण जेवण । रसनेवीण गोडपण । अदंताचे दांत पाडूनि पूर्ण । आपुली आपण चवी चाखे ॥३२॥ श्रीकृष्णें परवडी ऐशी । ताट केलें उद्धवासी । एका जनार्दन चरणींची माशी । सुखें त्या रसासी स्वयें सेवी ॥३३॥ जेथ रिगमु नाहीं थोरथोरांसी । तेथें सुखेंचि रिघे माशी । एवं धाकुटे जे होती सर्वांशीं । कृष्णरस त्यांसी सुसेव्य ॥३४॥ अगम्य योगें योगभांडार । गुह्यज्ञानें ज्ञानगंभीर । परम सुखाचें सुखसार । अतिगंभीर अठ्ठाविसावा ॥३५॥ या जेवणीं जे धाले नर । त्यांचे तृप्तीचे सुखोद्गार । तो एकूणतिसावा सधर । अतिविचित्र निरुपण ॥३६॥ एकूणतिसाव्याची स्थिती । दृढ आकळली होय हातीं । तैं सकळ भागवताची गती । ये धांवती तयापाशीं ॥३७॥ एकूणतिसावा अध्यावो । साध्यसाधना एकात्मभावो । निर्दळोनि अहंभावो । परमानंदें पहा हो उद्गार देत ॥३८॥ सकळ भोजनां मंडण । तांबूल आणि चंदन । तो तिसावा एकतिसावा जाण । श्रीकृष्णनिर्याण निजबोधु ॥३९॥ येणें भोजनें जे नित्य तृप्त । त्यांसी ममताबाध नव्हे प्राप्त । सकळ कुळ निर्दळूनि एथ । निजधामा निश्चित हरि गेला ॥४४०॥ पूर्ण ब्रह्मानुभव ज्यासी । एथवरी ममता नसावी त्यासी । हें स्वांगें दावूनि हृषीकेशी । निजधामासी स्वयें गेला ॥४१॥ श्रीभागवत महाक्षेत्र । तेथें ब्रह्मा मुख्य बीजधर । नारद तेथें मिरासीकर । पेरणी विचित्र तेणें केली ॥४२॥ तेथें श्रीव्यासें अतिशुद्ध । बांधारे घातले दशविध । पीक पिकलें अगाध । स्वानंदबोध निडारे ॥४३॥ तेथ शुक बैसला सोंकारा । तेणें फोडिला हरिकथा पागोरा । पाप पक्ष्यांचा थारा । उडविला पुरा निःशेष ॥४४॥ त्याची एकादशीं जाण । उद्धवें केली संवगण । काढिले निडाराचे कण । अतिसघन कृष्णोक्तीं ॥४५॥ तेथ नानायुक्तिपडिपाडीं । उत्तमोत्तम प्रश्नपरवडी । केलीं पक्वान्नें चोखडीं । त्यांची नीच नवी गोडी अविनाशी ॥४६॥ ते अविनाशी निजगोडी । पदोपदीं अतिचोखडी । एकादशामाजीं रोकडी । उद्धवाचिये जोडी उपकार जगा ॥४७॥ त्या उद्धवाचे मागिले पंक्तीं । त्यक्तोदक श्रवणार्थी । शुकमुखें परीक्षिती । निजात्मतृप्तीं निमाला ॥४८॥ त्या समर्थाचिये पंक्तीं । भावार्थदीपिका धरोनि हातीं । श्रीधरें दावितां पदपदार्थी । निजात्मस्थितीं निवाला ॥४९॥ तेथ देशभाषा-पदपक्षेंसीं । एका जनार्दनकृपेची माशी । तृप्त होय अवघ्यांसरशीं । निषेध तिशी असेना ॥४५०॥ एका-जनार्दनी मांजर वेडें । भावार्थदीपिका उजियेडें । हे रस देखोनि चोखडे । ताटापुढें पैं आलें ॥५१॥ ’मीयों मीयों’ करितां स्मरण । कृपेनें तुष्टले सज्जन । शेष प्रसाद देऊनि जाण । संतृप्त पूर्ण मज केलें ॥५२॥ एका जनार्दनाचें पोसणें । मी मांजर जाहलों नीचपणें । चाटितां संतांचें शेषभाणें । म्यां तृप्ती पावणें परिपूर्ण ॥५३॥ हो कां त्या समर्थांच्या ताटीं । ब्रह्मरसें पूर्ण भरली वाटी । ते मी अत्यंत प्रेमें चाटीं । स्वानंदपुष्टीं संतोषें ॥५४॥ जो काया मनें आणि वाचा । सद्भावें विनीत होय नीचा । तोचि अधिकारी एकादशाचा । हा जनार्दनाचा उपदेश ॥५५॥ जंव जंव देहीं ज्ञानाभिमान । जंव जंव योग्यता सन्मान । तंव तंव एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण अनोळख ॥५६॥ सर्वभूतीं भगवद्भजन । सद्भावें जंव नुपजे पूर्ण । तंववरी एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण कळेना ॥५७॥ यापरी श्रीभागवतक्षेत्र । पीक पिकलें परम पवित्र । तेथें सुखी होती साधक नर । ज्यांसी अत्यादर सर्वभूतीं ॥५८॥ एकादश क्षेत्र नव्हे जाण । हा चित्समुद्र परिपूर्ण । येथें जो जैसा होय निमग्न । तो तैसाचि आपण रत्नेंण लाभे ॥५९॥ हा एकादश नव्हे निर्धारीं । जीवगजेंद्राच्या उद्धारीं । सवेगवेगें पावला श्रीहरी । ज्ञानचक्र करीं घेऊनी ॥४६०॥ हेही नव्हे एकादशाची थोरी । अहं-हिरण्यकशिपू विदारी । तो हा प्रकटला नरहरी । भक्तकैवारी कृपापूर्ण ॥६१॥ गंगा यमुना दोनी साङग । कृष्ण उद्धव उत्तम चांग । गुप्त सरस्वती ज्ञानवोघ । त्रिवेणी-प्रयाग एकादश ॥६२॥ तेथ वैराग्य-माघमासीं जाण । श्रद्धाअरुणोदयीं नित्य स्नान । करितां होऊनि पावन । कृष्णपदवी पूर्ण पावती ॥६३॥ हेही एकादशाची नव्हे कोटी । कृष्ण उद्धवांची गुह्य गोष्टी । हे बहुकल्प कपिलाषष्ठी । पर्वणी गोमटी निजसाधकां ॥६४॥ ते पर्वकाळीं जे निमग्न । ते तत्काळ पावती कल्याण । बाधूं न शके जन्ममरण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥६५॥ हा एकादश नव्हे जाण । एकतिसां खणांचें वृंदावन । एथ नित्य वसे श्रीकृष्ण । स्वानंदपूर्ण निजसत्ता ॥६६॥ एथ पंध्राशतें श्लोक । तेचि पानें अत्यंत चोख । माजीं ज्ञानमंजरीचे घोख । अतिसुरेख शोभती ॥६७॥ तेथ जे घालिती निजजीवन । ते होती परम पावन । स्वयें ठाकती कृष्णसदन । ब्रह्म परिपूर्ण स्वानंदें ॥६८॥ जे वंदिती मुळींच्या उदका । जे लाविती मूळमृत्तिका । ते वंद्य होती तिहीं लोकां । नित्य निजसखा श्रीकृष्ण जोडे ॥६९॥ जे पठणरुपें जाणा । प्रत्यगावृत्ति प्रदक्षिणा । सद्भावें करिती सुजाणा । ते श्रीकृष्णचरणां विनटती ॥४७०॥ ये कथेच्या विचित्र लीला । जे नित्य घालिती रंगमाळा । ते नागवती कळिकाळा । सदा त्यांजवळा श्रीकृष्ण ॥७१॥ हें एकादशाचें वृंदावन । जो श्रवणें करी नित्य पूजन । त्यासी प्रसन्न होऊनि श्रीकृष्ण । देहाभिमान निर्दळी ॥७२॥ तेथ मननाची पुष्पांजळी । जो अनुदिनीं अर्पी त्रिकाळीं । तोही पावे हरिजवळी । निजात्ममेळीं निजनिष्ठा ॥७३॥ हें श्रीभागवत-वृंदावन । मेळवूनि संत सज्जन । ये कथेचें करी जो व्याख्यान । तें महापूजन निरपेक्ष ॥७४॥ हें देखूनि महापूजन । संतोषे श्रीजनार्दन । श्रोते वक्ते जे सावधान । त्यांसी निजात्मज्ञान स्वयें देत ॥७५॥ श्रवणें पठणें मननें । अर्थावबोधव्याख्यानें । एकादशें समान देणें । जाणें तानें त्या नाहीं ॥७६॥ श्रवण मनन नव्हे पठण । तरी एकादशाचें पुस्तक जाण । ब्राह्मणासी द्यावें दान । विवेकज्ञान तेणें उपजे ॥७७॥ एकादश द्यावें दान । करावें एकादशाचें पूजन । करितां एकादशाचें स्मरण । पाप संपूर्ण निर्दळे ॥७८॥ एकादशसंग्रह जो करी । श्रीकृष्ण तिष्ठे त्याचे घरीं । जो एकादशाची श्रद्धा धरी । ज्ञान त्यामाझारीं स्वयें रिघे ॥७९॥ श्लोक श्लोकार्ध पादमात्र । नित्य स्मरे ज्याचें वक्त्र ।तोही होय परम पवित्र । अतिउदार एकादश ॥४८०॥ अवचटें जातां कार्यांतरीं । दृष्टी पदे एकादशावरी । तैं पातकां होय रानभरी । आपधाकें दूरी तीं पळती ॥८१॥ तो एकादश ज्याचे करीं । देव वंदिती त्यातें शिरीं । तो निजांगें जग उद्धरी । एवढी थोरी एकादशा ॥८२॥ सकळ पुराणांमाझारीं । हा एकादश वनकेसरी । भवगजातें विदारी । क्षणामाझारीं श्र्लोकार्धें ॥८३॥ ’मामेकमेव शरणं’ । याचि श्लोकाचें करितां पठण । मायेचा गळा धरोनि जाण । अपधाकें पूर्ण संसार निमे ॥८४॥ ’निरपेक्षं मुनि शांतं’ । हा श्लोक चढे जैं हात । तैं सेवकां सेवी श्रीकृष्णनाथ । भवभय तेथ उरे कैंचें ॥८५॥ एकादशाचा एकेक श्लोक । होय भवबंधच्छेदक । जेथ वक्ता यदुनायक । तेथ हा विशेख म्हणों नये ॥८६॥ श्रीभागवतामाजीं जाण । एकादश मोक्षाचें स्थान । यालागीं श्लोकार्धमात्रें परिपूर्ण । भवबंधन निर्दळी ॥८७॥ श्रीकृष्ण वेदांचें जन्मस्थान । त्याचे मुखींचें हें निरुपण । तेथें सकळ वेदार्थ जाण । माहेरा आपण स्वयें येती ॥८८॥ यालागीं एकादशीं वेदार्थ । माहेरीं सुखावले समस्त । ते साधकासी परमार्थ । स्वानंद देत संपूर्ण ॥८९॥ मंथोनि वेदशास्त्रार्थ । व्यासें केलें महाभारत । त्या भारताचा मथितार्थ । श्रीभागवत-हरिलीला ॥४९०॥ त्या भागवताचा सारांश । तो हा जाण एकादश । तेथ वक्ता स्वयें हृषीकेश । परब्रह्मरस प्रबोधी ॥९१॥ भागवतामाजीं एकाद्श । जैसा यतींमाजीं परमहंस । का देवांमाजीं जगन्निवास । तैसा एकादश अति वंद्य ॥९२॥ पक्ष्यांमाजीं राजहंस । रसांमाजीं सिद्धरस । तैसा भागवतामाजीं एकादश । परम सुरस स्वानंदें ॥९३॥ तीर्थ क्षेत्र वाराणसी । पावनत्वें गंगा जैशी । जीवोद्धारीं एकादशी । महिमा तैसी अनिर्वाच्य ॥९४॥ त्या एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका । तो एकत्वाच्या निजसुखा । फळे भाविका सद्भावें ॥९५॥ धरोनि बालकाचा हातु । बाप अक्षरें स्वयें लिहिवितु । तैसा एकादशाचा अर्थु । बोलविला परमार्थु जनार्दनें ॥९६॥ कैसा चालवावा ग्रंथ । केवीं राखावा पदपदार्थ । ये व्युत्पत्तीची नेणें मी मात । बोलवी समर्थ जनार्दन ॥९७॥ जनार्दनें नवल केलें । मज मूर्खाहातीं ज्ञान बोलविलें । ग्रंथीं परमार्थरुप आणिलें । वाखाणविलें एकादशा ॥९८॥ एकाद्शाचा पदपदार्थ । शास्त्रवक्त्त्यां अतिगूढार्य । तोही वाखाणविला परमार्थ । कृपाळु समर्थ मी जनार्दन ॥९९॥ जनार्दनें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष नेलें । मग परमार्था अर्थविलें । बोलवूनि बोलें निजसत्ता ॥५००॥ खांबसूत्राचीं बाहुलीं । सूत्रधार नाचवी भलीं । तेवीं ग्रंथार्थाची बोली । बोलविली श्रीजनार्दनें ॥१॥ अवघा श्रीजनार्दनचि देखा । तोचि आडनांवें जाहला ’एका’ । तेणें नांवें ग्रंथ नेटका । अर्थूनि तात्त्विकां तत्त्वार्थ दावी ॥२॥ कवित्वीं घातलें माझें नांव । शेखीं नांवाचा नुरवी ठाव । ऐसें जनार्दनवैभव । अतिअभिनव अलोलिक ॥३॥ ग्रंथ देखोनियां सज्ञान । म्हणती ज्ञाता एका जनार्दन । जवळीं जाहलिया दर्शन । मूर्ख संपूर्ण मानिती ॥४॥ एका जनार्दनाचा वृत्तांत । एक म्हणती ’भला भक्त । एक म्हणती जीवन्मुक्त । प्रपंची निश्चित मानिती एक ॥५॥ अहो हा एका जनार्दन । नाहीं आसन न देखे ध्यान । मंत्र मुद्रा माळा जपन । उपासकलक्षण या नाहीं ॥६॥ कोण मंत्र असे यासी । काय उपदेशी शिष्यांसी । हें कळों नेदी कोणासी । भुललीं भाविकें त्यासी अतिभावार्थें ॥७॥ नुसत्या हरिनामाचे घोष । लावूनि भुलविले येणें लोक’ । ऐसे नाना विकल्प अनेक । जनार्दन देह उपजवी स्वयें ॥८॥ मी जेथ झाडा देऊं जायें । तें बोलणें जनार्दनचि होये । युक्तिप्रयुक्तीचें पाहें । मीपण न राहे मजमाजीं ॥९॥ एवं माझें मीपण समूळीं । श्रीजनार्दन स्वयें गिळी । आतां माझी हाले जे अंगुळी । ते ते क्रिया चाळी श्रीजनार्दन ॥५१०॥ निमेषोन्मेषांचे संचार । श्वासोच्छवासांचें परिचार । सकळ इंद्रियांचा व्यापार । चाळिता साचार श्रीजनार्दन ॥११॥ जेथ मी म्हणों जाये कविता । ते जनार्दनचि होय तत्त्वतां । माझें मीपण धरावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥१२॥ माझें जें कां मीपण । जनार्दन जाहला आपण । एका जनार्दना शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥१३॥ हेही बोल बोलतां जाण । खुणा वारी जनार्दन । झाडा सूचितां संपूर्ण । वेगळेंपण अंगीं लागे ॥१४॥ आतां वेगळा अथवा एक । अवघा जनार्दन स्वयें देख । तेणें ग्रंथार्थाचे लेख । अत्यंत चोख विस्तारिले ॥१५॥ ग्रंथ देशभाषा व्युत्पत्ती । म्हणोनि नुपेक्षावा पंडितीं । अर्थ पहावा यथार्थीं । परमात्मस्थिती निजनिष्ठा ॥१६॥ जरी संस्कृत ग्रंथ पूर्ण । तरी देशभाषाव्याख्यान । मा हें आयतें निरुपण । साधक सज्ञान नुपेक्षिती ॥१७॥ जे या ग्रंथा आदर करिती । अथवा जे कां उपेक्षिती । केवळ जे कोणी निंदिती । तेही आम्हां ब्रह्ममूर्ति सद्गुरुरुपें ॥१८॥ हेंचि शिकविलें जनार्दनें । सर्व भूतीं मजचि पाहणें । प्रकृतिगुणांचीं लक्षणें । सर्वथा आपणें न मानावीं ॥१९॥ शिष्याचे क्षोभ न साहवती । निंदकांची निंदा न जिरे चित्तीं । तैं तो कोरडाचि परमार्थीं । क्षोभें निश्चितीं नागविला ॥५२०॥ एवं पराचे प्रकृतिगुण । पाहतां सर्वथा क्षोभे मन । ते न पहावे आपण । सर्वभूतीं चैतन्य समत्वें पहावें ॥२१॥ येचि उपदेशीं अत्यादर । जनार्दनें केला थोर । यावेगळा भवाब्धिपार । सज्ञान नर पावों न शके ॥२२॥ येणें निर्धारें गुरु तो गुरु । आम्हां शिष्य तोही संवादगुरु । निंदक तो परम गुरु । निपराद सद्गुरु जनार्दनकृपा ॥२३॥ जनार्दनकृपा एथें । गुरुवेगळें नुरेचि रितें । मीपणासहित सकळ भूतें । गुरुत्वा निश्चितें आणिलीं तेणें ॥२४॥ तेणेंचि हे ग्रंथकथा । सिद्धी पावविली परमार्था । माझे गांठीची नव्हे योग्यता । हें जाणितलें श्रोतां ग्रंथारंभीं ॥२५॥ ग्रंथारंभ प्रतिष्ठानीं । तेथ पंचाध्यायी संपादूनी । उत्तर ग्रंथाची करणी । आनंदवनीं विस्तारिली ॥२६॥ ’अविमुक्त’ ’महाश्मशान’ । ’वाराणसी’ ’आनंदवन’ । एकासीचि नांवें जाण । ऐका लक्षण त्याचेंही ॥२७॥ अतिशयें जेथें मुक्ती । अधमोत्तमां एकचि गति । पुढती नाहीं पुनरावृत्ती । ’अविमुक्त’ म्हणती या हेतू ॥२८॥ जे श्मशानीं सांडिल्या प्राण । प्राणी पुढें न देखे मसण । यालागीं हें ’महाश्मशान’ । अंतीं ब्रह्मज्ञान शिव सांगे ॥२९॥ मर्यादा श्वेत ’वरुणा’ ’अशी’ । मध्यें नांदे पंचक्रोशी । रिगम नाहीं पातकांसी । यालागीं ’वाराणसी’ म्हणिपें इतें ॥५३०॥ ’वरुणा’ पातकांतें वारी । ’अशी’ महादोष संहारी । मध्यें विश्वेश्वराची नगरी । ’वाराणसी’ खरी या हेतु ॥३१॥ जें विश्वश्वराचें क्रीडास्थान । जेथ स्वानंदें शिव क्रीडे आपण । यालागीं तें आनंदवन । ज्यालागीं मरण अमर वांछिती ॥३२॥ जेथें जितां सदन्नें भुक्ती । मेल्यामागें अचुक मुक्ती । यालागीं ’आनंदवन’ म्हणती । पार्वतीप्रती सदाशिव सांगे ॥३३॥ तया वाराणसी मुक्तिक्षेत्रीं । मणिकर्णिकामहातीरीं । पंचमुद्रापीठामाझारीं । एकादशावरी टीका केली ॥३४॥ ऐकतां संतोषले सज्जन । स्वानंदें तुष्टला जनार्दन । पंचाध्यायी संपतां जाण । स्वमुखें आपण वरद वदला ॥३५॥ ग्रंथ सिद्धी पावेल यथार्थी । येणें सज्ञानही सुखी होती । मुमुक्षु परमार्थ पावती । साधक तरती भवसिंधु ॥३६॥ भाळेभोळे विषयी जन । याचें करितां श्रवण पठण । ते हरिभक्त होती जाण । सन्मार्गी पूर्ण बहुत होती ॥३७॥ ’हे टीका तरी मराठी । परी ज्ञानदानें होईल लाठी’ । ऐसी निजमुखीं बोलोनि गोठी । कृपादृष्टीं पाहिलें ॥३८॥ तेथ म्यां ही केली विनंती । ’जे ये ग्रंथीं अर्थार्थी होती । त्यांसी ब्रह्मभावें ब्राह्मणीं भक्ती । नामीं प्रीती अखंड द्यावी ॥३९॥ ते न व्हावे ब्रह्मद्वेषी । निंदा नातळावी त्यांसी । समूळ क्षय ब्रह्मद्वेषेंसीं । निंदेपासीं सकळ पापें’ ॥५४०॥ ऐसी ऐकतां विनवण । कृपेनें तुष्टला श्रीजनार्दन । जें जें मागितलें तें तें संपूर्ण । वरद आपण स्वयें वदला ॥४१॥ ये ग्रंथीं ज्या अत्यंत भक्ती । निंदाद्वेष न रिघे त्याचे चित्तीं । श्रीरामनामीं अतिप्रीती । सुनिश्चितीं वाढेल ॥४२॥ अविद्य सुविद्य व्युत्पत्ती । न करितां, ब्राह्मणजातीं । ब्रह्मभावें होईल भक्ती । तेणें ब्रह्मप्राप्ती अचूक ॥४३॥ नामापरता साधकां सद्भावो । नाहीं ब्राह्मणापरता आन देवो । तो ये ग्रंथीं भजनभावो । नीच नवा पहा हो वाढेल ॥४४॥ ऐसें देवोनि वरदान । हृदयीं आलिंगी जनार्दन । म्हणे ये ग्रंथीं जया भजन । त्याचें भवबंधन मी छेदीं ॥४५॥ हेही अलंकारपदवी । स्वयें जनार्दनचि वदवी । एवं कृपा केली जनार्दनदेवीं । हे ठेवाठेवी मी नेणें ॥४६॥ थोर भाग्यें मी पुरता । पूर्ण कृपा केली समस्त श्रोतां । समूळ सांभाळिलें ग्रंथार्था । अर्थपरमार्था समसाम्यें ॥४७॥ पुढें या ग्रंथाचें व्याख्यान । जेथ होईल कथाकथन । तेथ द्यावें अवधान । हें प्रार्थन दीनाचें ॥४८॥ हे ऐकोनि प्रार्थन । संतोषले श्रोतेसज्जन । हे कथा आमुचें निजजीवन । जेथ व्याख्यान तेथ आम्ही ॥४९॥ ऐसे संतुष्टले श्रोतेजन । वरदें तुष्टला श्रीजनार्दन । एका जनार्दन शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें जाहला ॥५५०॥ वाराणसी महामुक्तिक्षेत्र । विक्रमशक ’वृष’ संवत्सर । शके सोळाशें तीसोत्तर । टीका एकाकार जनार्दनकृपा ॥५१॥ महामंगळ कार्तिकमासीं । शुक्ल पक्ष पौर्णिमेसी । सोमवार शिवयोगेंसी । टीका एकादशी समाप्त केली ॥५२॥ स्वदेशींचा शक संवत्सर । दंडकारण्य श्रीरामक्षेत्र । प्रतिष्ठान गोदातीर । तेथील उच्चार तो ऐका ॥५३॥ शालिवाहनशकवैभव । संख्या चौदाशें पंचाण्णव । ’श्रीमुकह’ संवत्सराचें नांव । टीका अपूर्व तैं जाहली ॥५४॥ एवं एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका । ते हे उभयदेश आवांका । लिहिला नेटका शकसंवत्सर ॥५५॥ पंध्राशतें श्लोक सुरस । एकतीस अध्याय ज्ञानरहस्य । स्वमुखें बोलिला हृषीकेश । एकाकी एकादश दुजेनिवीण ॥५६॥ एकादश म्हणजे एक एक । तेथ दुजेपणाचा न रिघे अंक । तेंचि एकादश इंद्रियीं सुख । एकत्वीं अलोलिक निडारलें पूर्ण ॥५७॥ त्या एकाद्शाची टीका । एकरसें करी एका । त्या एकत्वाच्या निजमुखा । फळेल साधकां जनार्दनकृपा ॥५८॥ हा ज्ञानग्रंथ चिद्रत्नम । यथार्थ अर्थिला संपूर्ण । माझेनि नांवें श्रीजनार्दन । ग्रंथकर्ता आपण स्वयें जाहला ॥५९॥ एका जनार्दना शरण । जनार्दना पढियें एकपण । जेवीं कां सूर्याचे किरण । सूर्यतेजें पूर्ण निरसी तम ॥५६०॥ तेवीं श्रीजनार्दन तेजें जाण । प्रकाशलें एकपण । तेणें प्रकाशें ग्रंथ संपूर्ण । जनार्दनार्पण एकपणेंसीं ॥६१॥ ’जन जनार्दन एक’। जाणे तो सुटला निःशेख । हेंचि नेणोनियां लोक । गुंतले अनेक निजात्मभ्रमें ॥५६२॥ इति श्रीभागवते महापुराणे परमहंससंहितायां एकादशस्कंधे श्रीकृष्ण उद्धवसंवादे एकाकारटीकायां ’मौसलोपाख्यानं’ नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥३१॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥श्लोक २८॥ओंव्या ५६२॥* एकूण ५९० ॥ ॐ तस्तत् ॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकनाथी भागवत]] [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] qs26yxvn1ldk9drj11stk70zey719lh 0 4521 36800 36044 2026-09-09T15:19:31Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[थालीपीठ]] 36800 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = | विभाग = | मागील = [[भोंडल्याची गाणी/नणंदा भावजया]] | पुढील = [[भोंडल्याची गाणी/अक्कण माती]] | वर्ष = | टिपण = }} <poem> हरीच्या नैवेद्याला केली [[जिलबी]] बिघडली त्यातलं उरलं पीठ त्याचं केलं [[थालीपीठ]] नेऊनी वाढलं पानात, जिलबी बिघडली हरीच्या नैवेद्याला केली जिलबी बिघडली त्यातलं उरलं [[दही]] त्याचं केलं श्रीखंड बाई नेऊनी वाढलं पानात, जिलबी बिघडली हरीच्या नैवेद्याला केली जिलबी बिघडली त्यातला उरला थोडा पाक त्याचा केला साखरभात नेऊनी वाढला पानात, जिलबी बिघडली. हरीच्या नैवेद्याला केली जिलबी बिघडली त्यातलं उरलं थोडं [[तूप]] त्याच्या केल्या पु-या छान नेऊनी वाढल्या पानात, जिलबी बिघडली </poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:भोंडल्याची गाणी]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] n0dhlbvnltnhv8qn0kx28ag60d3zicf 0 4561 36773 30764 2026-09-09T15:18:00Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36773 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|पनवेल}} [[चित्र:Paan Making.jpg|thumb|200px|right|[[भारत|भारतातील]] [[विडा|विड्याचे]] दुकान]] '''पानवेल''' (नागवेल, नागवल्ली, म. हिं. गु.: पानवेल,पान क.: यल्ली बळ्ळी सं.: नागवल्ली, तांबूली इं.: बीटल व्हाइन, बीटल पेप्पर लॅ.: पायपर बीटल; कुल-पायपरेसी) ही एक वेलवर्गीय वनस्पती आहे. हिच्या पानांपासून [[विडा|विडे]] करतात. ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ही एक लागवडयोग्य वेल आहे. याचे पान [[विडा]] करण्यासाठी वापरतात. भोजनोत्तर विडा खाल्याने भोजनाचे निट पचन होते.विडा करण्याचे अनेक प्रकार आहेत. त्यात [[त्रयोदशगुणी विडा]] प्रसिद्ध आहे. पानांचा मुख्य उपयोग तांबुलाकरिता असल्याने त्याकरिता फक्त नर वेलीची लागवड विशेषेकरून करतात. पाने सुगंधी, पाचक, वायुनाशी व उत्तेजक असून पानांतील बाष्पनशील (बाष्परूपाने उडून जाणारे) तेल जंतुनाशक असते. तहान शमविण्यासाठी व मस्तकातील रक्ताधिक्य कमी करण्यास पानांचा रस उपयुक्त असतो. डोके दुखत असल्यास व रातांधळेपणात पानांचा रस वापरतात. फळे मधाबरोबर कफ विकारांत देतात. पाने फुप्फुसाच्या विकारांतही गुणकारी असून गळू व सूज यांवर त्यांचे पोटीस बांधतात. विड्याचे पान हे विशेषकरून जड अथवा पोटभर जेवणा नंतर खायला हवे. अधिक पान खाणे हानिकारक असल्याचे आढळले आहे. काळ्या मिरीबरोबर नागवेलीच्या कोवळ्या [[मुळा]]ंचे चूर्ण घेतल्याने स्त्रियांना गर्भधारणा टाळणे शक्य असते.<ref name="मवि">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19492/ |title=नागवेली |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=७ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20221007154232/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19492/ |विदा दिनांक=2022-10-07 |url-status=dead }}</ref> [[File:भोजनानंतर खावयाचे विड्याचे पान.jpg|thumb|भोजनानंतर खावयाचे विड्याचे पान]] ==मूळ स्थान== याचे मूळ स्थान [[जावा बेटे]] आहे. त्यानंतर ती जगभरात गेली. ==लागवड== यासाठी भुसभुसीत[[जमीन]] व सुपीक जमीन हवी. [[भारत|भारताच्या]] दक्षिण भागात [[मलबार]] प्रदेशात, आणि [[बंगाल]], [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]]ामधे नागवेलीची शेती होते. ==पिकास योग्य हवामान== या पिकासाठी उबदार व [[दमट हवामान]] उत्तम आहे. अति [[पाऊस]] होतो, तेथे याचे मळे चांगले टिकतात. क्वचितच हे मिश्र पीक म्हणूनही लावतात. हिला अल्कधर्मी अथवा क्षारीय (अल्कलाइन) जमीन चालत नाही. ==जाती== निरनिराळ्या राज्यांत नागवेलीचे निरनिराळे सु. ३५प्रकार लागवडीत आहेत. यांपैकी महाराष्ट्रात गंगेरी, कुऱ्हे, नाबकर, पांढरी, काळी, बांगला आणि कपुरी या प्रकारांची लागवड होते. गंगेरी व पांढरी हे प्रकार सांगली व इस्लामपूर भागात लागवडीत आहेत आणि नाबकर हा प्रकार ठाणे जिल्ह्याच्या वसई भागात आहे. नागपूर व रामटेक भागांत काळी आणि पुणे भागात काळी व कुऱ्हे हे दोन प्रकार लागवडीत आहेत. काळी प्रकाराची पाने जाड आणि काळ्या रंगाची असून कुऱ्हे प्रकारातील पाने नाजूक असतात. नाबकरची पाने लांब व टोकाकडे निमुळती असतात. गंगेरी प्रकाराची पाने काळपट हिरवी व खाण्यास चवदार असतात. बांगलाची पाने जाड व तिखट आणि कपुरीची पाने मध्यम जाड व तिखट असतात.<ref name="मवि" /> उत्पादनाच्या प्रदेशावर आधारलेले पानांचे पुढील प्रकार ओळखले जातात : ‘देशी’ (स्थानिक), ‘मघई’ (बिहार), ‘बांगला’ (पं. बंगाल), ‘जगन्नाथी’ (ओरिसा) व ‘कपुरी’ (तमिळनाडू). आंध्र प्रदेशात पहिल्या प्रतीच्या पानांना ‘कळ्ळी’, दुसऱ्या प्रतीस ‘पापडा’ व मध्यम प्रतीस ‘कळगोठा’ म्हणतात. ‘कळ्‌ळी’ प्रकार बाजूच्या फांद्यांवरील पानांचा असून त्यांचा मुख्यतः उपयोग स्थानिक असतो पापडा प्रकारची मोठी पाने निर्यात करतात. सालेम जिल्ह्यात (तमिळनाडू) ‘मार’ पाने कोवळी व बाजूकडील असून ‘चक्कई’ प्रकार मुख्य खोडावरील जून पानांचा असतो. याशिवाय उत्पादनाच्या प्रदेशावरून वा अन्य कारणाने रामटेकी, बनारसी, सांची, कपुरी, मालवी, मंगेरी इ. प्रकारांची नावेही प्रचलित आहेत.<ref name="मवि" /> ==बाह्य दुवे== * [https://web.archive.org/web/20220207022212/https://marathi.abplive.com/lifestyle/betel-leaf-benefits-skin-care-tips-betel-leaf-helps-in-acne-pimple-treatment-here-are-all-benefits-1031206 विड्याच्या पानाचे आरोग्यदायी आणि सौंदर्यदायी फायदे माहिती आहेत का? जाणून घ्या...] (विदागरातील आवृत्ती) ==हे सुद्धा पहा== * [[काथ]] * [[विडा]] * [[त्रयोदशगुणी विडा]] * [[सुपारी]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:मुखशुद्धी]] t6gc7kx7exxi789snx481w9kd3ivqyv 0 4583 36755 20719 2026-09-09T15:16:11Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[रसगुल्ला]] 36755 wikitext text/x-wiki {{बदल}} वाटी हा जेवणाच्या ताटात आमटी, पातळ भाजी, रस्सा भाजी किंवा श्रीखंड, गुलाबजांब, [[रसगुल्ला]] आदी मिष्टान्ने वाढण्यासाठी वापरायचा एका विशिष्ट आकाराचा रुंद तोडाचा बुटका पेला असतो. वाटी बहुधा पितळेची, चांदीची किंवा स्टेनलेस स्टीलची असते. वाटीचा उपयोग रवा, साखर, किंवा अशाच प्रकारचे अन्य न शिजवलेले अन्नपदार्थ मोजून घेण्यासाठीही होतो. पानात द्रव पदार्थ वाढण्यासाठी धातूच्या वाटीऐवजी पळसाच्या, सागाच्या अथवा तत्सम मोठ्या पानांपासून बनलेल्या [[द्रोण|द्रोणाचा]] वापर होतो. मोठ्या आकारमानाच्या वाटीला वाडगा म्हणतात. [[वर्ग:भारतीय पाकसाधने]] [[वर्ग:दैनंदिन वापरातील वस्तू]] 3nfbncuof442yxi735ql1wb2vz65o9a 0 4701 36813 24017 2026-09-09T20:42:40Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36813 wikitext text/x-wiki [[करडई]] या वनस्पतीच्या बीयांपासून केलेल्या तेलास '''करडईचे तेल''' म्हणतात. हे एक खाद्यतेल आहे. हे तेल रंगहिन असते तसेच हा तेलास कोणत्याही प्रकारचा गंध नसतो. या तेलाचा वापर सौंदर्यप्रसाधने तसेच खाद्यतेल म्हणून करतात.मार्गारिन बनविण्यातही या तेलाचा वापर होतो. करडईचे दोन प्रकार आहेत, ज्यापासून करडई तेल बनते.एका प्रकारचे तेलात मोनोसॅच्युरेटेड फॅटी ॲसिड्स(ओलेईक ॲसिड) हे जास्त प्रमाणात असते तर दुसऱ्या प्रकारात पॉलीअनसॅच्युरेटेड फॅटी ॲसिड(लिनोलेईक ॲसिड) असते.सध्या बाजारात पहिल्या प्रकारातील खाद्य[[तेल]] असते . यातील सॅच्युरेटेड फॅटचे प्रमाण [[ऑलिव्ह तेल|ऑलिव्ह ऑईल]] पेक्षा कमी असते. दुसऱ्या प्रकाराचा वापर हा लिन्सिड ऑईल ऐवजी पेंटिंगमध्ये करण्यात येतो.पांढऱ्या पेंटमध्ये याचा वापर जास्त करतात कारण याला लिन्सिड ऑईल वापरल्यामुळे येणारी पिवळी झाक येत नाही. {{विस्तार}} [[वर्ग:खाद्यतेले]] 7fivhy7yw7f8oxdyujnvwgzpfgyaijh 0 4706 36802 24178 2026-09-09T15:20:10Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[कडू]] 36802 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = ''{{लेखनाव}}'' | चित्र = Castor bean in distubred area.jpg | चित्र_शीर्षक = | चित्र_रुंदी =100px | regnum = | divisio = | जात = | वर्ग = | कुळ = Euphorbiaceae | जातकुळी = | जीव = | बायनोमियल = Ricinus communis; | बायनोमियल_अधिकारी = L (Carl Linnaeus) }} '''{{लेखनाव}}''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] : '''कॕस्टर् बीन् प्लॕन्ट् / Castor bean plant'''; [[लॅटिन भाषा|लॅटिन]] : '''Ricinus communis''') ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. एरंडाच्या बियांना एरंडी म्हणतात. बियांपासून तेल काढतात. ==उत्पत्तीस्थान== [[भारत]], [[चीन]], [[ब्राझील]], [[थायलंड]], [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]], [[दक्षिण आफ्रिका]] आदी देशात {{लेखनाव}} ही वनस्पती प्रामुख्याने आढळते. जगात एरंडाचे सर्वाधिक उत्पादन भारतात होते. भारतातील [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आंध्र प्रदेश]] आणि [[राजस्थान]] या राज्यात एरंडाची लागवड प्रामुख्याने केली जाते. ==वर्णन== {{लेखनाव}} हे झाड साधारण २ ते ४ मीटरपर्यंत उंच वाढणारे असते. हे झाड रानटी अवस्थेत आढळते तसेच याची शेतात लागवड केली जाते. याची पाने, बिया, मूळ आणि तेल यांचा औषधी उपयोग केला जातो. <br /> पाने - हिरवट-तांबड्या रंगाची बोटांप्रमाणे लांब आणि टोकदार असतात.<br /> फळ - दोन भागांनी बनलेले, आकाराने गोलसर आणि त्यावर मऊ काटे असतात.<br /> बिया - काळ्या धुरकट रंगाची त्यावर पांढऱ्या रेषा, ठिपके असतात. यांना '''एरंडी''' म्हणतात. ==प्रकार== ===रंगावरून प्रकार=== # पांढरा - यात दोन उपप्रकार आहेत अ) लहान - याच्या बियांचे तेल व मूळ औषधांत वापरतात. ब) मोठा - याची पाने औषधात वापरतात. # तांबडा - याचे तेल अधिक तीव्र असते, विशेष औषधांत वापरतात. ===आयुष्यानुसार प्रकार=== # वर्षायू - साधारण एक वर्षापर्यंत जगणारे लहान आकाराचे झाड. # दीर्घवर्षायू - बरीच वर्षे जगणारे, मोठ्या आकाराचे बी व फळे असणारे झाड. ===चवीनुसार प्रकार=== # गोड. # [[कडू]]. ==उपयोग== आयुर्वेदात एरंडाचा उपयोग होतो. वातविकार, [[कावीळ]], दीर्घकालीन बद्धकोष्ठता, [[मूळव्याध]], [[अजीर्ण]], आमवात-संधिवात, उदरशूल, योनिशूल, मेदोरोग, [[हत्तीरोग]], सूज येणे, कृमि होणे, पायाची आग होणे, इ. अनेक विकारांवर {{लेखनाव}}चा औषधी उपयोग केल्या जातो. प्राचीन काळी, एरंडेल तेलाचा वापर दिव्यांना इंधन देण्यासाठी, डोंळयांची जळजळ यासारख्या विविध आजारांवर उपचार करण्यासाठी आणि गर्भवती महिलांना प्रसूतीसाठी देखील केला जात असे एरंडाची पाने, बिया, तेल वगैरे अति प्रमाणात किंवा जास्त काळ सेवन केल्यास उलट्या होणे, जुलाब होणे, आमाशय व आतड्यांना अशक्तपणा येण्याचे दुष्परिणाम दिसून येतात. * वातनाशक, वेदनाशामक,सुजनाशक असल्याने एरंडाचे तेल चोळण्यासाठी वापरतात. * दुखणाऱ्या भागावर एरंडाची पने गरम करून बांधतात. * एरंडाच्या बिया, गाईचे तूप अ भीमसेन कापूर यांच्या योग्य मिश्रणाने तयार केलेले काजळ डोळे आल्यास वापरतात. ==एरंडापासून बनणारी औषधे== * एरंडेल तेलावर परतलेले [[हिरडा]] चूर्ण म्हणजे गंधर्व हरितकी. एरंडाची पाने खूप खूप मुलायम म्हणजे गंधर्वाच्या तळहातासारखी असतात. म्हणून या चूर्णाला गंधर्व हरितकी चूर्ण असे नाव स्वाभाविकपणे पडले आहे. * एरंडपाक * एरंडाची लापशी : ज्यांना एरंडेल तेलाचा नॉशिया आहे त्यांच्यासाठी ताज्या एरंड बियांची साले काढून, त्या बिया दुधात वाटून थोडे साखर व तूप टाकून लापशी करतात. * एरंडेल तेलाने आतड्यातील श्लेष्मल त्वचेस मृदुपणा येतो व त्यामुळे मळाच्या गाठी सैल होऊन खाली निसटतात. एरंडेल तेलाचे कार्य लहान आतड्यावर होत असते. * एरंडेल तेलाबरोबर [[आले|आल्याचा रस]] हे अनुपान आहे. * एरंडाच्या बियापासून तेल काढतात. * याचा उपयोग वेदनाशमक म्हणून केला जातो. खोकला, कफ,आमवात, मुतखडा,ताप अशा अनेक रोगांवर एरंडाचा उपयोग केला जातो. आयुर्वेदात सुद्धा एरंडाचा विशिष्ट मात्रेत उपयोग केला जातो. <big>इतर माहिती:</big> एरंडाचा उपयोग इतर पदार्थनिर्मितीसाठी सुद्धा होतो; त्यामुळे एरंड या झाडाचे पांढरा व तांबडा असे दोन प्रकार आहेत. एक जोडधंदा ,म्हणून शेतकरी लोक एरंडाची लागवड करून, याचा उपयोग करतात. ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Erandi_pane_fale.JPG|एरंडाची पाने व फळे चित्र:Erandi_phulora.JPG|एरंडाचा फुलोरा चित्र:A_castor_field_2.jpg|झांझर गाव, जिल्हा:उदयपूर, राजस्थान येथील एरंड शेती चित्र:Ricinus communis 001.JPG|एरंड </gallery> ==मोगली एरंड== हे एक वेगळेच औषधी झाड आहे. याच्या खोडा-पानांना चीक असल्याने जनावरे याला तोंड लावत नाहीत. म्हणून मोगली एरंडाची (Jatropa curcus) झाडे कुंपणावर लावतात. {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:९ जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] [[वर्ग:खाद्यतेले]] 4zjmzv3jpmgs97ws319d2e4vsp4lq4s 0 4755 36815 26555 2026-09-09T20:42:44Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36815 wikitext text/x-wiki [[File:Peanut oil bottle.jpg|right|thumb|शेंगादाण्याचे तेल]] ज्या तेलाचा वापर स्वयंपाकात होतो ते '''खाद्य[[तेल]]''' होय. {{विस्तार}} [[Category:पाकमाध्यमे]] 2y4anons2lis0pj4hqcdvapmltiy494 0 4766 36763 28548 2026-09-09T15:16:46Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36763 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Pumpkin with stalk.jpg|thumb|right|200px|वेलीवरील भोपळा]] [[चित्र:Bunga_labu_kuning_2_-_Cucurbita_moschata_flower.jpg|thumb|right|200px|भोपळयाचे फूल]] [[चित्र:Chopped Pumpkin - Kolkata 2012-09-25 1119.JPG|thumb|right|200px|भोपळयाच्या फोडी]] [[चित्र:Pumpkin Seeds (matured).jpg|thumb|भोपळा बियाणे (परिपक्व)]] '''तांबडा भोपळा''' ( वनस्पतीशास्त्रीय नाव:Cucurbita maxima; कुळ:Cucurbitaceae ;[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]:''Pumpkin''(पमकिन) ; [[हिंदी भाषा|हिंदी]]: कद्दू ;) ही वेलवर्गातील वनस्पती आहे. याच्या मोठया आकाराच्या फळाची भाजी वा भरीत करतात किंवा भोपळघारगे नावाचा गोड पदार्थही करतात.तसेच भोपळ्याची [[खीर]] ,पराठे, इत्यादी पदार्थ करतात.तसेच भोपळा आरोग्यासाठी खूप महत्त्वांचा आहे. भोपळा एक स्थलीय, द्विबीपत्री झाड आहे. ज्याचे खोड लांब, कमजोर आणि हिरव्या रंगाचे असून खोडावर लहान कूसासारखे असते हे आपल्या आकषा द्वारे वाढतो व चढ़ताे. याचे पान हिरवे, आणि वृत्ताकार असतात. याचे फुले पिवळे रंगाचे नियमित आणि अपूर्ण घंटाकार असतात. नर आणि मादा पुष्प वेग वेगळे असतात व नर आणि मादा दोन्ही फुलात पाच जोडी बाह्यदल तसेच पाच जोडी पीवळे रंगाचे दलपत्र असतात. नर पुष्प मध्ये तीन पुंकेसर असतात ज्यातील दोन एक जोडी बनवून आणि तीसरा स्वतंत्र असतो. मादा पुष्प मध्ये तीन संयुक्त अंडप उपस्थित असतात ज्याला युक्तांडप म्हणतात. याचे फळ लंब अथवा गोलाकार असते. फळात अात खूप बी असतात. फळाचे वजन ४ ते ८ किलोग्राम पर्यंत असू शकते. सर्वात मोठी प्रजाति मैक्सिमाचे वजन ३४ किलोग्राम पेक्षा जास्त असते. हे संपूर्ण विश्व मध्ये लावले जाते. संयुक्त राज्य अमेरिका, मेक्सिको, भारत आणि [[चीन]] याचे सर्वात मोठे उत्पादक देश आहे. या झाडाचे वय एक वर्ष असते. हा पुष्टीदायक आहे. मोठ्या आजारानंतर शरीर क्षीण झाले तर, जेवणात भोपळा घेतला पाहिजे, काही दिवसांनी दौर्बल्य नाहीसे होते. == पौष्टिक तत्त्व == आहार विशेषज्ञांचे मत आहे की भोपळा हृदयरोगींसाठी अत्यंत लाभदायक आहे. तो कोलेस्ट्राल कमी करताे, हा उष्णता कमी करणारा आणि मूत्रवर्धक आहे. तसेच पोटाच्या गड़बड़ी कमी करणारा आहे. रक्तातील शर्करेचे प्रमाण नियंत्रित करताे आणि अग्न्याशयला सक्रिय करताे या मुळे चिकित्सक मधुमेह रूग्णांसाठी भोपळा खाण्याचे सल्ला देतात. याचे रस पण स्वास्थ्यवर्धक मानला जातो. भोपळ्यात मुख्यतः बीटा केरोटीन असते, ज्यामुळे विटामिन ए मिळते. पिवळ्या आणि नारंगी रंगाच्या भोपळ्यात केरोटीनचे प्रमाण जास्त असते. भोपळ्याचे बी पण आयरन, जिंक, पोटेशियम आणि मैग्नीशियमचे चांगले स्रोत आहे. जग भरात याचा उपयोग केला जातो त्यामुळे २९ सप्टेंबरला 'पंपकिन डे' म्हणून साजरा केला जातो. [[वर्ग:फळभाजी]] [[वर्ग:एक ही संदर्भ नसलेले लेख]] भोपळ्याची_शेती सतार व तंबो‍ऱ्याची निर्मिती करण्यासाठी विशिष्ट प्रकारचे भोपळे लागतात.‘ही दोन्ही वाद्ये तयार करण्यासाठी वापरला जाणारा भोपळा दर्जेदार असतो. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] पंढरपूर, मंगळवेढा तालुक्यात भीमा, चंद्रभागेच्या तीरावरच्या वाळवंटी जमिनीत पिकवले जातात. हे भोपळे चवीला अत्यंत कडू असतात. नदीच्या काठावर काही मोजक्या गावांमध्ये या भोपळ्याचे पीक घेतले जाते. तेथील विशिष्ट हवामान, माती यामुळे हे भोपळे वजनाने हलके आणि बाहेरून टणक तयार होतात. त्यामुळे त्यातून मधुर सूर निर्माण होतो. भोपळ्याच्या एका बीपासून सतारीपर्यंतचा प्रवास खूपच दिलचस्प असाच म्हणावा लागेल. सतारीसाठी जो भोपळा वापरला जातो तो मूळचा आफ्रिकेतला. आफ्रिकेतल्या आदिवासी जमाती याचा वापर मध, दारू, पाणी साठवून ठेवण्यासाठी करत. कालांतरानं इतर गोष्टींसारखाच तो भारतात पोहोचला. पंढरपूर जिल्हामध्ये याचं उत्पन्न घेतलं जातं. हा भोपळा वाढण्यासाठी आणि चांगला वाळण्यासाठी कोरडी जमीन आणि उष्ण वातावरण लागतं. चंद्रभागेच्या काठावरच्या बेगमपूर, सिद्धापूर या खेड्यांमध्ये याची पैदास होते. शेतकरी साधारण श्रावणात किंवा दसरा झाल्यानंतर आपल्या शेतात भोपळ्याच्या बियांची लागवड करतात. हे भोपळे खासकरून वाद्य तयार करण्यासाठीच पिकविले जातात. याची पूर्ण वाढ होण्यासाठी आठ-नऊ महिन्यांचा काळ जातो. या कालावधीत मिरजेतले सतार बनवणारे व्यावसायिक पंढरपूर, सोलापूरला जाऊन भोपळ्याची खरेदी करून, ते तिथेच वाळण्यासाठी ठेवतात. हा भोपळा वेलीवरच वाळलेला चांगला. शेतकरी याची विशेष काळजी घेतात जेणेकरून यांचा आकार बिघडता कामा नये. मार्च महिन्यात वाढ पूर्ण होताच हे भोपळे देठापासून कापून शेतातच वाळविण्यासाठी ठेवले जातात. पंढरपूरच्या उष्णतेत होरपळून निघालेले अद्वितीय असे हे भोपळे न आक्रसता आपला आकार तसूभरही बदलत नाहीत. ही पंढरपूर भागातल्या भोपळ्यांची खासियतच म्हणावी लागेल. हे भोपळे पूर्णपणे सुकल्यानंतर ते विक्रीसाठी ठेवले जातात आणि त्यांना चांगला भावही मिळतो. वेलीवर चार-पाच भोपळे लागले की शेतकरी ती वेल खुडून, वेलीची वाढ थांबवतात. त्यामुळे वेलीला तोवर लागलेले भोपळे चांगले पोसले जातात आणि त्यांचा आकार मोठा होतो. हा भोपळा चवीला कडू असतो. त्यामुळे माणसं किंवा जनावरं तो खात नाहीत. भोपळ्याचा देठ चांगला वाळला की तो तोडला जातो. साधारण मेपर्यंत भोपळा कडक उन्हामध्ये चांगला वाळला की व्यापारी टेंपोत भरून तो मिरजेला घेऊन येतात. मिरजेत दाखल झाल्यानंतर व्यापारी त्यांना पोटमाळ्यावर टांगून ठेवतात. पुढची किमान ५० वर्षं या भोपळ्यांना काहीही होत नाही. पोटमाळ्यावर ठेवण्यापूर्वी खोलीच्या छताखाली ते कोणती जागा पटकावणार हे त्या भोपळ्याचा घेरच ठरवितो. त्यावर त्याची शाईने तशी नोंद केली जाते. जेव्हा सतार किंवा तंबोरा तयार करण्याची ऑर्डर मिळते त्यावेळी प्रत्येकाच्या सोयीनुसारच तो तयार केला जातो, मग तो वापरणारा पुरूष किंवा स्त्री कोणीही असो, त्याला जो योग्य, सोयीचा वाटेल तोच भोपळा त्याच्यासाती निवडला जातो . 7jpbfkltcrs7te06h4zqw5d23d6jim4 0 4769 36819 28521 2026-09-09T20:42:49Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36819 wikitext text/x-wiki '''गवार''' किंवा गोवार ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Cluster Beans'') एक पलाश(Papilionaccea) कुळातली वेलवनस्पती आहे. हिच्या शेंगांची [[भाजी]] करतात. शास्त्रीय नांव : Cyamopsis psoralioides किंवा Cyamopsis tetragonoloba. गोवारीचे झुडुप साधारणपणे एक मीटर उंचीचे असते. कांडावर बहुशः अंगासरसे केस असतात गवारीच्या शेंगाना कप्पे असतात. एकेक्या कप्प्यात ७ ते ११ बिया असतात. बिया बहुधा हिरव्या, क्वचित काळ्या रंगाच्या असतात. गवार द्विदल पिकांच्या श्रेणीत मोडते. उत्तर भारतात गवारीचे जास्त उत्पादन केले जाते. गवार शुष्कतेबाबत खूप सहनशील असल्यामुळे कमी पावसाच्या प्रदेशात प्रामुख्याने हिची शेती केली जाते. गवारीच्या बियांच्या सालीपासून डिंक तयार केला जतो. [[चित्र:Cluster bean-guar-Cyamopsis psoralioides-Cyamopsis tetragonolobus-TAMIL NADU73.jpg|250px|thumb|गवार|right]] {{विस्तार}} ★गवारीचा उपयोग:- १)बियांचा उपयोग ऊसळ बनविण्यासाठी किंवा डाळीसारखा होतो. २)डिंक बनविण्यासाठी. ३)यांच्या डिंकाचा ऊपयोग कापड व कागद उद्योगात रंग व रसायन,खाद्यपदार्थ बनविण्यासाठी, [[तेल]]ऊद्योगत, सौंदर्यप्रसाधने व स्फोटक द्रव्यांच्या ऊत्पादनात केला जातो. ४)जनावरांना हिरवा चारा म्हणून. ५)हिरवळीचे खत म्हणून. ★सुधारित जाती:- १)पुसा नवबहार. २)पुसा सदाबहार. ३)पुसा मोसमी. ४)शरद बहार. ◆लागवडीचे अंतर:- १)सरिवरंब्यावर ४५×१५सें.मी. किंवा ३०×१५सें.मी. #हेक्टरी बियाणे:- १४ ते २४ किलो प्रती हेक्टर पुरेसे होते. खते :- ★ ३५किलो नत्र,६०किलो स्फुरद व ६० किलो पालाश.लागवडीच्या वेळी द्यावा [[वर्ग:शेंगा]] dot8pfbw81kh6glmvbfpfiy6mobvtbv 0 4772 36757 29332 2026-09-09T15:16:34Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36757 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|काकडा|काकड}} [[चित्र:ARS cucumber.jpg|thumb|250px|right|हिरवी काकडी]] ''काकडी'' हे एक पित्तशामक फळ आहे. '''काकडी''' स्वादिष्ट आणि उष्णतेचा त्रास कमी करते आणि तहान भागवते जेवणात बरेच लोक याचा उपयोग करतात.[[दारू]] दारू पिणारे पण दारु पिताना दारु पिता पिता मीठ लागलेली काकडी कधी कधी खातात. काकडीची वेल, पुष्प आणि फळ सलादच्या रूपात सम्पूर्ण विश्व मध्ये काकडीला विशेष महत्त्व आहे. काकडीला सलादच्या व्यतिरिक्त उपवासात फराळात उपयोग करतात. याच्या द्वारे मिठाई तयार केली जाते तसेच पोटातील तक्रार आणि बद्धकोष्ठता मध्ये काकडी औषधिच्या रूपात उपयोगी पडते. यात मोठ्या प्रमाणात फाइबर असतात. कावीळ, तहान, ज्वर, शरीर दाह, गर्मीचे सगळे दोष, चर्म रोगात काकडी लाभदायक आहे. याचा रस किडनी स्टोन मध्ये लाभदायक आहे. लघवीत होणारी जळजळ, थांबुन होणे, मधुमेह मध्ये पण लाभदायक आहे.काकडीच्या चकत्या डोळ्यांवर व चेहऱ्यावर ठेवल्यास थंडावा मिळतो. गुडघे दुखीला दूर करण्यासाठी, जेवनात काकडीचे सेवन जास्त प्रमाणात करायला हवे. काकडीला इतर भाषांतील शब्द : * इंग्रजी : Cucumber * कानडी : संत्रेकाई * गुजराती : काकडी, काकरी, तानसली * तामीळ : मुल्लवेल्लरी * मराठी : काकडी, तारकाकडी, तवसे, वाळूक * बंगाली : खिरा * लॅटीन : Cucumis sativus; Cucumis melo(Cucumis utilissimus) * संस्कृत : एर्वारु, कर्कटी, त्रपुष्पा, मूत्रला, लोमशी, वालुंगी, शंतनू, सुधांसा, सुशीतला * हिंदी : ककड़ी, [[खीर]]ा प्रमुख कीट आणि व्याधियॉं 1. लाल कीडा: हा पत्ती आणि फूलांना खाते. याला थांबवण्यासाठी इण्डोसल्फान 4% चूर्ण 20-25 किग्रा./हे. टाकायला हवे. 2. फल कीडा: हा कीडा फूलांना खाउन टाकतो आणि फळांमध्ये छेद करून त्यात घुसतो. याच्या उपचारासाठी इण्डोसल्फान ४% चूर्ण 20-25 किग्रा./हे. टाकावे. 3. एन्थ्रेकनोज: या रोगात पानावर आणि फळांवर लाल, धब्बे होतात.बीयांना लावण्याच्या पहिले एग्रोसेन जी. एन. ने उपचारित करून घ्यायला हवे. 4. फ्यूजेरियम रूट हाट:या रोगांच्या प्रकोप ने तनेचा आधार काळा होताे नंतर रोप वाळतो बी वर गर्म पाणीचे उपचार (55 अंश सेल्सियस से 15 मिनट) करून मरक्यूरिक क्लोराइडचे 0.1 % सॉल्यूशन मध्ये टाकायला पाहिजे. [[वर्ग:फळे]] [[वर्ग:फळभाजी]] [[वर्ग:वेली]] f3cvpy04pjrasoiqf3h9y3f2eyft7l7 0 4778 36825 30883 2026-09-09T20:43:16Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36825 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Moringa oleifera pods NP.JPG|thumb|right|शेवग्याच्या शेंगा]] '''शेवगा''' (शास्त्रीय नाव: ''Moringa oleifera'', ''मॉरिंगा ऑलिफेरा'' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Drumstick'', ''ड्रमस्टिक'' ;) ही मॉरिंगेशिए कुळातल्या ''मॉरिंगा'' प्रजातीतील सर्वाधिक आढळणाऱ्या जातीची वनस्पती असून [[उष्ण कटिबंध|उष्ण कटिबंधीय]] व [[समशीतोष्ण कटिबंध|समशीतोष्ण कटिबंधीय]] प्रदेशांत आढळणारा हा वृक्ष १० मी. उंचीपर्यंत वाढतो. याच्या फुले, पाने तसेच शेंगांचा पाककृती बनवण्यासाठी वापर होतो.याला विदर्भातील झाडीप्रांतात '''मुंगना''' असं म्हणतात. == वनस्पतीची रचना == [[चित्र:Sonjna (Moringa oleifera) leaves with flowers at Kolkata W IMG 2125.jpg|thumb|शेवग्याच्या झाडाला आलेला फुलोरा व पाने]] == उपयोग == वाळलेल्या शेवग्याच्या बियांचे चूर्ण [[पाणी]] निर्जंतुक करण्यासाठी वापरले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://mr.vikaspedia.in/agriculture/Other_Info/93694793591793e-92c93f92f93e90291a94d92f93e-93893e93994d92f93e928947-92a93e923940-93694192694d927940915930923-91d93e932947-93894b92a947-1 |title=शेवगा बियांच्या साह्याने पाणी शुद्धीकरण झाले सोपे |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=विकासपीडिया|अ‍ॅक्सेसदिनांक= २६ सप्टेंबर २०२३|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20160804005119/https://mr.vikaspedia.in/agriculture/Other_Info/93694793591793e-92c93f92f93e90291a94d92f93e-93893e93994d92f93e928947-92a93e923940-93694192694d927940915930923-91d93e932947-93894b92a947-1 |विदा दिनांक=४ ऑगस्ट २०१६ }}</ref> तसेच शेवग्याच्या बियांपासून निघणारे तेल, म्हणजे ''बेन ऑइल'', इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंत तसेच घड्याळात वंगण म्हणून वापरतात. या [[तेल]]ाचा उपयोग अत्तरात करतात. शेवग्याच्या पानांमध्ये ब जीवनसत्त्व हे तत्त्व विपुल प्रमाणात असते. त्यामुळे 'तोंड येणे' या आजारात शेवग्याच्या पानांचे आहारातून सेवन लाभदायक आहे.{{संदर्भ हवा}} शेवग्याची मुळे जंतनाशक असतात.{{संदर्भ हवा}} शेवगाची पाने आरोग्य वर्धक आहेत. == शेवग्याच्या पानाची आहारात उपयोग == जसा आपण शेवग्याच्या शेंगाची भाजी करतो तसच त्याच्या पाना पासून विविध पदार्थ बनवले जाते. जस की पानांची भाजी, शेव, [[चिक्की]], आदी. पदार्ध बनवली जातात. शेवग्याच्या पानांची पावडर आरोघ्यास खूप गुणकारी आहे. जर आपण सकाळी अनुषा पोटी कोमत पाण्यात १ चमचा पानांची पावडर घेतली तर शेवग्याच्या पानांमध्ये कॅल्शियम, पोटॅशियम, लोह, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस आणि जस्त मुबलक प्रमाणात असते. या पानांमध्ये पालकापेक्षा तिप्पट लोह असते. == चित्रदालन == <gallery> चित्र:Drumstick_tree_(Moringa_oleifera).jpg|शेवग्याचे झाड. Image:Sonjna (Moringa oleifera) flowering at canopy at Narendrapur W IMG 4172.jpg|फुलोरा. Image:Sonjna (Moringa oleifera) flowers at Kolkata W IMG 2124.jpg|फुलोरा - [[कोलकाता]] येथे घेतलेले चित्र. Image:Sonjna (Moringa oleifera) flowers at Kolkata W IMG 2123.jpg|फुलोरा. Image:Sonjna (Moringa oleifera) flowering branch at Kolkata W IMG 2118.jpg|शेवग्याची डहाळी. Image:Sonjna (Moringa oleifera) at Jayanti, Duars, West Bengal W IMG 5250.jpg|पाने. Image:Sonjna (Moringa oleifera) at Jayanti, Duars, West Bengal W IMG 5249.jpg|फुले. Image:Sonjna (Moringa oleifera) at Jayanti, Duars, West Bengal W2 IMG 5249.jpg|फुले. </gallery> == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Moringa oleifera|शेवगा}} * {{संकेतस्थळ|http://www.explorelifeonearth.org/moringahome.html|शेवग्याच्या तेरा प्रजातींची माहिती देणारे संकेतस्थळ|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.moringanews.org|शेवग्यासंबंधी बातम्या|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.treesforlife.org/moringa/|'जगण्यासाठी झाडे' या संकेतस्थळावर - शेवगा|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.moringas.com|मॉरिंगास.कॉम|स्पॅनिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.treesforlife.org/our-work/our-initiatives/moringa/moringa-book/moringa-book|शेवगा- संकेतस्थळावरील पुस्तक|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.le.ac.uk/engineering/staff/Sutherland/moringa/moringa.htm|जॉन सदरलँड यांचे शेवग्यावरील विवेचन|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Moringa.html|मेलबर्न विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावरील शेवगा वॄक्षाची माहिती|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.gmanews.tv/largevideo/latest/17246/Malunggay-may-be-used-in-biofuel-production|शेवग्यापासून बायो डीझेलही बनवता येते. २५-०१-२००८|}} * [http://www.pia.gov.ph/default.asp?m=12&fi=p080122.htm&no=41 शेवग्यापासून बायो डीझेल फिलिपाइन्स सरकारचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202145718/http://www.pia.gov.ph/default.asp?m=12&fi=p080122.htm&no=41 |date=2008-12-02 }} * {{संकेतस्थळ|http://www.africa.upenn.edu/faminefood/category4/cat4_Moringa_oleifera_ok.htm|आफ्रिकेमध्ये दुष्काळातील खाद्यान्न - शेवगा|}} * [http://aaqua.persistent.co.in/aaqua/forum/viewthread?thread=6295 शेवग्याच्या लागवडीविषयी माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323234125/https://aaqua.persistent.co.in/aaqua/forum/viewthread?thread=6295 |date=2016-03-23 }} (मराठी मजकूर) * {{संकेतस्थळ|http://www.loksatta.com/daily/20021124/loklali.htm|लोकसत्ता (२४ नोव्हें., इ.स. २००२) - शेवगा या झाडाविषयी ललित लेखन|मराठी}} [[वर्ग:शेंगा]] [[वर्ग:वनस्पती]] irjf7n0507rldzpt4quukbxno8glub8 0 4791 36785 28545 2026-09-09T15:18:09Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[महाराष्ट्र]] 36785 wikitext text/x-wiki वाघाटी (शास्त्रीय नाव - Capparis zeylanica) ही [[महाराष्ट्र]]ातील [[सह्याद्री]]च्या रांगांत उगवणारी एक रानभाजी आहे. [[कोकण]], [[खोपोली]], [[रायगड]], तसेच [[पुणे]] जिल्ह्यातील मावळ, मुळशी, वेल्हे भागांत ही रानभाजी पावसाळ्यात येते. हिचा वेल काटेरी असून फुले उभयलिंगी व गुलाबी रंगाची असतात. [[आषाढी एकादशी]]च्या दुसऱ्या दिवशी उपास सोडताना वाघाटीची भाजी करतात. वर्षातील एकच दिवस ही फळभाजी बाजारांत दिसते. वाघाटीच्या फळांना गोविंदी किंवा गोविंदफळ अशीही नावे आहेत. वाघाटी आणि [[करटोली]] या दोन्ही फळांत काहीसे साम्य आहे. करटूलला काटे असतात, वाघाटीच्या फळाला नसतात. वाघाटीचे फळ आकाराने छोट्या पेरूसारखे दिसते. दोन्ही फळे रंगाने हिरवी असतात. {{विस्तार}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:फळभाजी]] [[वर्ग:वेली]] [[वर्ग:काटेरी वृक्ष]] 8osnq4rt1qp2s3wxb8pzu8tfo8unema 0 4807 36809 28815 2026-09-09T20:42:32Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36809 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|इवलेसे|300x300अंश|अक्रोड]] अक्रोडाला भारतीय भाषांमधून या वेगवेगळ्या नावांली ओळखले जाते - * [[संस्कृत]]-अक्षोट * [[हिंदी भाषा]]-अखरोट * [[बंगाली]]-आखरोट * [[गुजराती]]-अखरोट * [[मल्याळम]]- * [[तमिळ]]- * [[कन्नड भाषा|कन्नड]] - ಅಕ್ರೋಟ * [[तेलुगू]]-उब्बकाई * [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]-Walnut * [[लॅटीन]]-Aleurites Trailoba ही वनस्पती टॉनिक म्हणून वापरतात. === वर्णन हे एक झाड आहे<br />लागवड झाल्यावर बरेच दिवसाने याला फळे येतात.अखरोट एक अस्‍फोटी बीचे झाड असलेले फळ आहे. याचे साल खूप टणक असतात. तसे तर विविध सूखलेल्या बी आणि फळांना इंग्रेजीत नट्स म्हणतात त्यातील खूप कमी संख्याला जीवविज्ञानिकांच्या विचारे वास्तविक अखरोट मानले जाते. अखरोट मानव आणि वन्य जीवन दोघांसाठी पोषक तत्त्वांचा एक महत्त्वपूर्ण स्रोत आहे. === उत्पत्तिस्थान === [[हिमालय]], [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]], [[चीन]], [[इराण]] == उपयोग == '''सर्वसाधारण''' - कच्च्या फळाचे [[लोणचे]],फळाचे तेल खाण्यास उपयोगी,फळ बल देणारे व बाळंतिणीस दुग्धकारक आहे.अखरोट मध्ये उच्च तेलीय तत्त्व असतात जे खूप महाग आणि खाद्य ऊर्जाचे स्रोत आहे. माणसा द्वारे खाद्य सामग्रीच्या रूपात मोठ्या संख्येत बीचे उपयोग केले जाते आणि स्वयंपाक करताना कच्चे, स्नैक फूडच्या रूपात अंकुरित किंवा भाजलेले खाद्य आणि सौंदर्य प्रसाधनाच्या उपयोगासाठी याला बारीक पीसुन त्याचे [[तेल]] काढले जाते. अखरोट (किंवा साधारणपणे बी) वन्य जीवनासाठी ही पोषणाचे एक महत्त्वपूर्ण स्रोत आहे.हे विशेष करून शीतोष्ण वातावरणात असतात.जेथे नीलकंठ आणि खार,बलूताचे फळ आणि अखरोटला शरद ऋतुत आणि प्रारंभिक वसंतच्या थंडीत भूखेने वाचण्यासाठी एकत्र केले जाते. हे सत्य असो किंवा नाही स्वयंपाकासाठी उपयोगात करण्यात आलेले अखरोट, एलर्जी करण्यात आलेल्या खाद्य पदार्थात सामान्य आहे. काही फळे आणि बीया वनस्पति विज्ञानच्या व्याख्येत अखरोट नाही परंतु पाक कलाच्या अर्थाने हे अखरोट आहे. महामारी विज्ञान मध्ये अनेक अध्ययन केल्यावर समझले की जे लोकं नियमित रूपानें अखरोट उपभोग करतात त्यांना कोरोनरी हृदय रोग (CHD) होण्याची संभावना खूप कमी होते.अखरोटला पहीले 1993 मध्ये CHDच्या विरुद्ध संरक्षण ने जोडलेले तेव्हा पासून अनेक चिकित्सीय परीक्षणात समझले की अखरोट आणि बादाम तसेच विभिन्न प्रकाराचे अखरोट खाल्याने सांद्रता सीरम एलडीएल कोलेस्ट्रॉल कमी होऊ शकते. अखरोट मध्ये जे विभिन्न पदार्थ असतात त्या वरून असे समझते की हे अखरोट कार्डियोप्रोटेक्टिव प्रभावांना नियंत्रित ठेवतो वैज्ञानिकांचे असे मत आहे की इसके ओमेगा 3 फैटी एसिड प्रोफाइलचा काही भाग नैदानिक परीक्षण मध्ये मिळालेल्या हाइपोलिपिडेमिक साठी जबाबदार अाहे. कार्डियोप्रोटेक्टिव प्रभावांना नियंत्रित करण्या व्यतिरिक्त अखरोट मध्ये साधारणतः ग्लिसेमिक इंडेक्स (GI) खूप कमी असतो त्या मुळे आहार विशेषज्ञ नेहमी सल्ला देतात की टाइप 2 मधुमेहच्या समस्या असलेल्या रोगींना प्रतिरोध इंसुलिन साठी निर्धारित आहारात अखरोटचा समावेश करायला हवे. एका अध्ययनात निदर्शनास आले की जे लोकं अखरोट खातात ते अखरोट न खाणारे लोकांपेक्षा दो तीन वर्षे जास्त जीवन जगतात. जे लोक अखरोट खातात ते जंक फूड कमी खातात. अखरोट मध्ये आवश्यक फैटी एसिड लिनोलिक आणि लिनोलेनिक एसिड असतात. तसेच अखरोटात असंतृप्त वसा बरोबरच एकल-असंतृप्त वसा पण असते. '''आयुर्वेदानुसार''' - [[मूळव्याध]], सूज इत्यादी रोगांवर <br />उपयोगी पडते. अखरोट विटामिन ई आणि बी 2 (रिबोफ्लाविन, अँटीऑक्सिडंट) आणि प्रोटीन, फोलेट, फाइबर तसेच आवश्यक खनिज जसे की मैग्नीशियम, फास्फोरस, पोटेशियम, ताबां व सेलेनियमचे चांगले स्रोत आहे. कच्चा किंवा न भाजलेले अखरोट स्वास्थ्यप्रद मानले जाते त्याच बरोबर अन्य अखरोट ऑक्सीकरण रोध मध्ये दुहेरी कार्य करते. कच्चे अखरोट सर्वाधिक गुणकारी असतात कारण की अखरोट मध्ये स्वाभाविक रूपात असलेले 15% गुणकारी तेल भाजल्यावर नष्ट होतात अत्यधिक तापमानात भाजण्यासाठीची प्रक्रिया वय वाढविण्यासाठीच्या रसायनची वृद्धि करतात.[तथ्य वांछित] अन्य उपयोग शाहबलूतच्या अखरोट (एस्कुलुस जाति, विशेषतः एस्कुलुस हिप्पोकास्तानम),ला ब्रिटिश आइल्स मध्ये कांकर म्हणतात.कांकर अखाद्य असतात कारण यात विषाक्त ग्लुकोसाइड एस्कुलिन आहे. याचे प्रयोग मुलांच्या लोकप्रिय खेळ कांकर साठी केला जाताे यात अखरोट एक मजबूत दोरीत ओवले जाते आणि मग प्रत्येक प्रतियोगी अापल्या प्रतिद्वंद्वीच्या कांकरला मारण्यासाठी प्रयत्न करताे.,शाहबलूतच्या झाडाचे अखरोट गुलेल साठी पन लोकप्रिय आहे. ऐतिहासिक प्रयोग 780,000 वर्ष पहिले अखरोट बरोबर जंगली बादाम, कमल ककड़ी, बंजुफल, पिस्ता आणि पानीफल मानवाच्या आहारातील प्रमुख हिस्सा होता. प्रागैतिहासिक मनुष्यों ने प्रातिनूतन युगात अखरोटांना खोलण्यासाठी फट करण्याचे उपकरण विकसित केले होते. एस्कुलुस कालिफोर्निका को अकाल के दौरान कैलिफोर्निया के देशी अमेरिकियों ने विषाक्त तत्त्वों को घोलकर बाहर निकालने के बाद इसे खाया था। === संदर्भ === वनौषधी गुणादर्श- ले. आयुर्वेद महोपाध्याय शंकर दाजीशास्त्री पदे गांवो में औषधी रत्न-प्रकाशक-कृष्णगोपाल आयुर्वेद भवन,कालडा,(जि.-अजमेर) Indian Medicinal Plants(IV volume) == हे सुद्धा पहा == [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:सुकामेवा]] dplk6mdy84p512szoz05wx7pctjkiv0 0 4873 36823 29459 2026-09-09T20:43:09Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36823 wikitext text/x-wiki मोहरी एक मसाला म्हणून वापरले जाणारे बी आहे. ह्या काळे आणि गोल दाणे फोडणीत आणि लोणाच्यामध्ये प्रामुख्याने वापरले जातात. शिवाय ह्यांचे [[तेल]] सुद्धा स्वयंपाकात वापरले जाते. ihpl76y5xo606a65yqlzy75xwkxlv69 0 4880 36818 29885 2026-09-09T20:42:48Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36818 wikitext text/x-wiki ज्या धान्यांपासून [[तेल]] काढता येते त्या धान्यांना गळिताची धान्ये म्हणतात. अशी धान्ये म्हणजे, [[जवस]] (अळशी), [[तीळ]], [[करडई]], [[मोहरी]], [[सोयाबीन]], वगैरे. [[वर्ग:धान्ये]] t9w1l3g08ejddzy25s3ldkgsmo7zex6 0 4996 36794 36470 2026-09-09T15:19:15Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36794 wikitext text/x-wiki ॥ श्री[[एकनाथ]]महाराजकृत ॥ <br><br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥ <br><br> बालकाण्ड <br><br> ॥ अध्याय दहावा ॥ <br> राजा जनक व शुकाचार्य यांचा संवाद <br><br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥ <br><br> विश्वामित्र उवाच – <br> न राघव तवास्त्यन्यज्ञेयवतां वर ॥ <br> स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं विज्ञातवानसि ॥१॥ <br><br> विश्वामित्र म्हणे रघुनाथा । तूं सूक्ष्मबुद्धि अति तीक्ष्णता । <br> ज्ञान ज्ञेय परमार्था स्वभावता परिपूर्ण ॥१॥ <br> ज्ञात्यांमाजी ज्ञानवरिष्ठ । त्यांचा अनुभव जो चोखट । <br> तो तुजमाजी दिसे प्रकट । वैराग्य उद्‌भट ज्ञानगर्भा ॥२॥ <br> वैराग्य जें ज्ञानसगर्भ । तोचि ज्ञानाचा समारंभ । <br> वैराग्येंवीण ज्ञान दुर्लभ । तें तुज सुलभ स्वभावता ॥३॥ <br><br> भगवद्‌व्यासपुत्रस्य शुकस्येव मतिस्तव । <br> विश्रांतिमात्रमेवैतज्ज्ञाता ज्ञेयमपेक्षते ॥२॥ <br><br> जैसा शुक व्याससुत । जन्मापासोनि स्वभावमुक्त । <br> तैसाचि तूं रघुनाथ । प्राप्त परमार्थ स्वन्हावें ॥४॥ <br> त्या शुकाचा ज्ञानार्थ । विकल्पें पावला घात । <br> तोचि गुरुवाक्यें निश्चित । निजपरमार्थ पावला ॥५॥ <br><br> श्रीराम उवाच भगवन्व्यासपुत्रस्य शुकस्य भगवन्कथम् । <br> ज्ञेयेऽप्यादौ न विश्रांतं विश्रांतं च भिया पुनः ॥३॥ <br><br> राम म्हणे ऋषिवर्या । ऐकिलें वाक्य परमाश्चर्या । <br> ज्ञात पावोनि शुकवर्या । विकल्प् धरावया काय कारण ॥६॥ <br> त्या शुकाची समूळ कथा । मज सांगावी स्वामिनाथा । <br> ज्ञान पावोनि विकल्पता । शुकाच्या चित्ता बाणली कैसी ॥७॥ <br> तोचि विकल्प पुढती । कैसेनि मावळलां चितीं । <br> कैसेनि पावला विश्रांती । हें मजप्रति सांगावें ॥८॥ <br><br> विश्वामित्र उवाच - <br> आत्मोदंतसमं राम कथ्यमानमिदं मया ॥ <br> श्रृणु व्यासात्मजोदंतं जन्मनामंतकारणम् ॥४॥ <br><br> विश्वामित्र म्हणे श्रीरामा । व्यापुत्राची ज्ञान गरिमा । <br> अगाध विचाराची महिमा । नाहीं सीमा अनुपम्य ॥९॥ <br> त्या श्रीशुकाचा निजविचार । त्याही विचाराचें निजसार । <br> तुज मी सांगेन साचार । सविस्तर अवधारीं ॥१०॥ <br><br> शुकाख्यान : <br><br> जन्मस्वभावें शुक मुक्त । विवेकवैराग्यपूर्ण भरित । <br> तो श्रीव्यासास न पुसत । स्वेच्छा वनांत निघता झाला ॥११॥ <br><br> यं प्रव्रजंतमनुपेतमपेतकृत्यं <br> द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ॥ <br> पुत्रेति तन्मतया तरवोऽभिनेदुः <br> तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥५॥ <br><br> शुके न करितां पाणिग्रहण । न घेता संन्यास संपूर्ण । <br> व्यासासी न पुसतांचि जाण । निघाला आपण सर्वस्व त्यागे ॥१२॥ <br> त्या शुकाची पूर्ण स्थिती । देखोनि व्यासासी अति प्रीती । <br> तेणें सुखें शुकाप्रती । पुत्रासक्ती धांविन्नला ॥१३॥ <br> पुत्रप्राप्तीचें व्यासासी सुख । त्यांचे पहावया मुख । <br> व्यासासी अत्यंत हरिख । ये गा आवश्यक शुकासी म्हणे ॥१४॥ <br> मी शुक नव्हें एकेदशी । तो मी सर्वभूतनिवासी । <br> हे प्रचीती यावया व्यासासी । वृक्ष त्यासी ओ देती ॥१५॥ <br> व्यास बोभाये पुत्रवचनीं । वृक्ष वदती प्रतिवचनीं । <br> तेणें व्यास सुखावोनि । पुत्रगमनीं उद्यम ॥१६॥ <br> शुका म्हणतांचि जाण । वृक्ष ओ देती आपण । <br> तेणें शुकाचें पूर्णपण । व्यासासी पूर्ण कळों आलें ॥१७॥ <br> ऐसें असतां पूर्णपण । त्यामाजी विकल्पाचें विंदान । <br> मुख्यत्वें स्त्रीवाक्याचें श्रवण । तेणें विकल्प पूर्ण श्रीशुकासी ॥१८॥ <br> शुकें स्त्रियां नाहीं देखिल्या दृष्टी । नाहीं स्त्रियांची घेतली भेटी । <br> त्यांची अन्योक्ति ऐकतां गोष्टी । विकल्प पोटीं शुकाच्या ॥१९॥ <br> प्रमदा परमार्थ पुसों आली । हे गुरुत्वा भुली पडली । <br> प्रमदा केवळ प्रमादीं घाली । तिचे बोलीं विकल्प ॥२०॥ <br> प्रमदांप्रति परमार्थ । हा गुरत्वा अति अनर्थ । <br> त्या अनर्थाचा निजघात । श्रीशुकांत विकल्पू ॥२१॥ <br> परमार्थ गुरुत्वाचा अति अनर्थ । त्या अनर्था अति घात । <br> तो श्रीशुकाआंत । असे नांदत सावकाश ॥२२॥ <br><br> जलाशयावर स्नानासाठी शुक आणि व्यास गेले असता अप्सरांची झालेली वेगवेगळी मनस्थिती : <br><br> सिद्धसरोवराप्रती । नग्न अप्सरा स्नान करिती । <br> शुक जातां आत्मस्थिती । त्या स्वइच्छा खेळती निर्लज्ज ॥२३॥ <br> मागूनि व्यास येतां देखती । अप्सरा अति सलज्ज होती । <br> एकी वस्त्र आड करिती । एकी बैसती उदकांत ॥२४॥ <br> शुक तरूण नग्नगती । जातां अप्सरा न लाजती । <br> मी वृद्ध यांचे आज्याचे स्थिती । मज का लाजती देवांगना ॥२५॥ <br> शुकाचे ठायीं त्यांची आसक्ती । त्यासी निर्लज्ज अवयव दाविती । <br> मी वृद्ध नावडें चित्तीं । यालागीं लाजती स्वर्गांगना ॥२६॥ <br> हा अप्सरांचा भावों । हे त्यांचे पासीं पुसों जावों । <br> हा व्यासाचा अभिप्रावो । तो प्रश्नपर्याव पूसत ॥२७॥ <br> श्रीशुकासी कां नाहीं लाजल्याती । मज लाजल्याती कोण्या अर्थीं । <br> हे प्रमाण निश्चितार्थीं । माझी प्रश्नोक्ती सांगावी ॥२८॥ <br><br> अप्सरांचे व्यासांना उत्तर : <br><br> ऐकोनि व्यासाची प्रश्नोक्ती । हांसोनि अप्सरा बोलती । <br> जैसी ज्याची अंतरावृत्ती । तैसें त्याप्रती वर्तों आम्ही ॥२९॥ <br> मुने तुझें ज्ञान भेदानुवृत्ती । शुकासी सदा अभेदगती । <br> अभेदी लाजेची अप्राप्ती । भेदा प्राप्ती सलज्ज ॥३०॥ <br> शुक अभेद कैसा कळला । माझा भेद कोठे देखिला । <br> जेव्हां लज्जेचा प्रश्न केला । तेणेचि दाविला भेद तुझा ॥३१॥ <br> तुज स्त्रीपुरुषभेदव्यक्ती । यालागीं तू केली प्रश्नोक्ती । <br> शुकाची सूक्ष्म अभेदगती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती देखेना ॥३२॥ <br><br> ते उत्तर ऐकून "मी ज्ञाता" असा शुकास अभिमानस्पर्श : <br><br> ऐसें ऐकतां स्त्रियांचे वचन । मी जाता व्यास अज्ञान । <br> ऐसा शुकासी ज्ञानाभिमान । हृदयीं संपूर्ण प्रविष्टला ॥३३॥ <br> बाप स्त्रीवाक्याची ख्याती । ब्रह्मज्ञानाची केली शांती । <br> विकल्प वाढविला चित्तीं । उठली स्फूर्ति मी ज्ञाता ॥३४॥ <br> मी ज्ञाता तो अज्ञान । ऐसें जेथें स्फुरें स्फुरण । <br> तेथोनि पळे ब्रह्मज्ञान । ज्ञानाभिमान उरे देहीं ॥३५॥ <br> हिंग पडतांचि रांजणीं । गोडवाणी होय हिंगवणी । <br> तेवीं विकल्प् प्रवेशतां ज्ञानीं । ज्ञानाभिमानीं उडे ज्ञान ॥३६॥ <br> दुग्धीं कांजीचा थेंबू पडे । तेणें दुग्धाचे होती कवडे । <br> तेविं ज्ञानीं विकल्प वाढे । तैं ज्ञान उडे ज्ञानाभिमानें ॥३७॥ <br> सावध कनकबीज खाय । तो क्षणार्धें भ्रमित होय । <br> तेंवि विकल्पाच्यानि अन्वयें । ज्ञात्या होय ज्ञानाभिमानु ॥३८॥ <br> व्यास अज्ञान भेददृष्टी । मी सज्ञान ऐक्यपुष्टी । <br> ऐसा विकल्प शुकाचे पोटीं । स्त्रीवाक्यासाठीं दॄढ झाला ॥३९॥ <br> दीप मालवल्यापाठीं । काजळीची पोहणी उठी । <br> तेंवि ज्ञान जातांचि शेवटीं । अति गर्व उठी ज्ञानाभिमानें ॥४०॥ <br><br> गुरुवाक्याशिवाय ज्ञान व्यर्थ होय : <br><br> स्वयंबुद्धीचें विवेकज्ञान । विकल्पमात्रें होय क्षीण । <br> गुरुवाक्यें अति निपुण । तें ज्ञान पूर्ण निश्चयें ॥४१॥ <br> जो ज्ञानानुभव गुरुचे ठायीं । तें ज्ञान अति अक्षयी । <br> विकल्प न रिघे ते ठायी । अति अनपायी गुरुज्ञान ॥४२॥ <br> गुरुवाक्येंवीण जें ज्ञान । तें क्षयरोगी जन्मलें जाण । <br> विकल्पमात्रें सांडी प्राण । अति क्षीण अपायी ॥४३॥ <br> आचार्यवान् पुरुषो वेद । हें वेदवाक्य प्रसिद्ध । <br> गुरुवाक्यें ज्ञानविशुद्ध । प्रजा प्रबुद्ध गुरुवाक्यें ॥४४॥ <br> गुरुवाक्येवीण सर्वथा । ज्ञान नासे विकल्पता । <br> हेचि शुकाची व्यवस्था । व्यासासी सर्वथा कळों आली ॥४५॥ <br> शुकाचे ब्रह्मज्ञान । विकल्प वाक्यें जाले क्षीण । <br> शुक जाहला ज्ञानहीन । तें व्यासासी चिन्ह कळो सरले ॥४६॥ <br> व्यास जाणें भेदज्ञान । तोचि भेदि अभेद सर्वज्ञ । <br> हें शुकासी न कळे चिन्ह । तेणें विकल्प पूर्ण दृढ धरिला ॥४७॥ <br> व्यास शुकालागीं अति आसक्त । क्षणाक्षणां म्हणे परत । <br> तोचि जालिया विकल्पयुक्त । त्यावरी परत न म्हणे व्यास ॥४८॥ <br> व्यास अंतर्यामी आपण । जाणोनि शुकाचें ज्ञान ज्ञानें क्षीण । <br> जेणें पावे ज्ञान संपूर्ण । तो कृपेनें आपण सत्संग सांगे ॥४९॥ <br><br> जनको नाम भूपालो विद्यते वसुधातले ॥६॥ <br><br> शुकाला जनकाकडे जाण्यास व्यास सांगतात : <br><br> व्यास म्हणे श्रीशुकासी । तूं तंव स्वंइच्छा जातोसी । <br> अवश्य जाई नजकापासीं । निश्चय पावसी त्याचेनी ॥५०॥ <br> जनक राजा पृथिवीचे ठायीं । राज्य करोनि तो विदेही । <br> ज्ञान विज्ञान त्यासी सर्वही । परिपूर्ण पाहीं पूर्णत्वें ॥५१॥ <br> जो संदेह निजमानसीं । त्याचेनि निःसंदेह होसी । <br> समाधान जनकापासीं । परमार्थासी परमार्थ ॥५२॥ <br> आपण ज्ञान सांगावें त्यासी । व्यास अज्ञान हें शुकाचे मानसीं । <br> यालागीं धाडी जनकापासीं । श्रीशुकासी निश्चयार्थ ॥५३॥ <br> श्रीशुकाची मनोवृत्ती । म्हणे कळली व्यासाची ज्ञानस्थिती । <br> आतां जनकाची ज्ञानोक्ती । तेंही निश्चिती पाहूं पां ॥५४॥ <br> ऐसें विचारोनि मनीं । मेरुगिरी उतरोनी । <br> जनकगिरी ठाकोनी । तत्क्षणीं तो आला ॥५५॥ <br> नग्न नगरात जातां । होईल लोहोपहासकता । <br> पर्थी चीरांची तत्वतां । लोकलज्जार्थ कौपीन केली ॥५६॥ <br><br> रिक्तहस्तेन नोपेयाद् राजानं देवतां गुरुम् ॥७॥ <br><br> जनकप्रसादात शुकाचा प्रवेश : <br><br> केवळ रिक्तहातेंसी । भेटों नये रायासी । <br> तैसेचि देवालयासी । रिते हस्तेंसी न जावें ॥५७॥ <br> सद्‌गुरु जो कां कृपामूर्ती । त्यासीही भेटूं नये रिते हातीं । <br> हेंचि वृद्ध वृद्ध शिकविती । धर्मशास्त्रीं नीति निश्चयें हेची ॥५८॥ <br> जनक गुरुत्वें जगद्‌गुरू । तोचि नरेंद्रां नरेंद्रु । <br> त्यांसी रिक्त हस्ते नमस्कारू । करी तो नर स्वधर्ममंद ॥५९॥ <br> जनक निर्लोभद्रव्यदृष्टी । ऐसा निश्चय धरोनि पोटीं । <br> हातीं घेतली राखोटी । जनकभेटीलागोनी ॥६०॥ <br> चीर कटीं सूत्र कंठी । कौपीन हातीं राखोटी । <br> राजद्वारा आला उठाउठी । द्वारपाळें देखिला ॥६१॥ <br> ब्रह्मसूत्रेंवीण नव्हे ब्राह्मण । संन्यासी नव्हे दंडेवीण । <br> दिगंबर नव्हे हा संपूर्ण । अति विलक्षण वेषधारी ॥६२॥ <br><br> शुकाला ’संगत्यागा’चा जनकाचा संदेश : <br><br> यालागीं श्रीशुकासी । द्वारपाळ निवारी त्यासी । <br> तो म्हणे सांग रायापायीं । मी शुद्ध भेटीसी आलों सें ॥६३॥ <br> त्या श्रीशुकाचें मनोगत । मी आलों असें ब्रह्मसुत । <br> राजा सामोरा येईल येथ । सन्मानयुक्त नेईल ॥६४॥ <br> ऐशा ज्ञानाभिमानें थोर । श्रीशुकामाझारी बांधले घर । <br> तें कळलें रायासी अंतर । शुकविकार हृदयस्थ ॥६५॥ <br> शुकाची स्वयें घेतां भेटी । तो विकल्प धरील पोटीं । <br> व्यास बोलिला जे गोष्टींसाठी । त्या विकल्पपुष्टी शुक नांदे ॥६६॥ <br> आपण न घेत भेटी । जेणें विरे चिकल्पाची गांठी । <br> त्या त्यागाची सांगू गोष्टी । जेणें निजात्मदृष्टी शुक पावे ॥६७॥ <br> भेटी न घेतां आपण । शुक पावे समाधान । <br> ऐसें साधोनि विंदान । द्वारपाळासी वचन राव बोले ॥६८॥ <br> द्वारी उभा महानुभाव । संग त्यक्वा सुखी भव । <br> हा त्यासी सांगावा अभिप्राय । तो निजानुभव पाहील ॥६९॥ <br><br> ’संगत्यागे सुखप्राप्ती’ असा जनकाचा दुसरा संदेश : <br><br> द्वारपाळ म्हणे श्रीशुकासी । संगत्यागें सुखी होसी । <br> हें रायें सांगितलें तुम्हांसी । येरू निजमानसीं क्षोभला ॥७०॥ <br> मी काय राजभारू वाहे । मज काय स्त्रीसंग आहे । <br> मी निःसंग निजनिर्वाहें । सांग जाय पाहें रायअसी ॥७१॥ <br> हातींची टाकिली राखोटी । तोडोनि टाकिली लंगोटी । <br> निःसंग मी एक सृष्टीं । मज पहावया दृष्टी येऊं दे राजा ॥७२॥ <br><br> जनकाचे देहममत्वाविषयी प्रश्न व शुकाची तटस्थावस्था : <br><br> द्वारपाळें रायाप्रती । सांगितल्या शुकोक्ती । <br> राजा तेंचि सांगे तयाप्रती पुढती । संगत्यागस्थितीं सुखी होय ॥७३॥ <br> संगत्यागें सुखाप्राप्ती । द्वारपाळ सांगे राजोक्ती । <br> आतां कोण संग मजप्रती । ते येऊनि नृपति पाहो सुखें ॥७४॥ <br> संगत्याग पुढपुढती । राजा सांगे कोण्या अर्थीं । <br> कोण संग आहे मजप्रती । तें पाहूं निश्चितीं आदरिलें ॥७५॥ <br> मी शुक तों येथें कोण । माझ्या शुकत्वा काय कारण । <br> वस्तु नामरूपातीत पूर्ण । शुकीं शुकपण देहत्वें ॥७६॥ <br> देहाचे माथां शुकपण । तो देह येथें किंलक्षण । <br> देह पाचभौतिक पूर्ण । माजी मी कोण तें शोधूं पां ॥७७॥ <br> देह पंचभूताआभास । त्या पंचभूतांचा विलास । <br> विवंचू पा सावकाश । स्वस्वरूप साधावया ॥७८॥ <br> पृथ्वी नव्हें मी जडत्वें । जळ नव्हें मी अधोगमनत्वें । <br> तेज नव्हें मी दाहकत्वें । मी चंचळत्वें वायु नव्हें ॥७९॥ <br> रितें दिसे तेथें जेथें । तें नभ नव्हे मी शुकत्वें । <br> मी नव्हें पंचभूतें । त्याहूनि परतें तें मी स्वयं ॥८०॥ <br> अहं नव्हें मी देहममत्वें । सोहं नव्हें मी मायिकत्वें । <br> अहंसोहंहूनि परतें । तें मी निश्चितें निजरूप ॥८१॥ <br> ऐसी विवंचितां उपपत्ती । स्वरूपीं पावली वृत्ती । <br> तेणे तटस्थ जाली स्थिती । इंद्रियवृत्ति निचेष्टित ॥८२॥ <br> ऐसा निचेष्टित सात रात्री । उभा होता राजद्वारीं । <br> दंश मशक मत्कुणांमाझारी । सत्परात्री अचंचळ ॥८३॥ <br> शुकासी निर्विकप्लसमाधी । द्वारपाळ रायासी सांगती आधीं । <br> शुक पूर्ण जाला त्रिशुद्धी । अहंबुद्धी हारपली ॥८४॥ <br><br> शुकाची निश्चल स्थिती : <br><br> शुकाला जनानखान्यांत नेणे ऐसे सांगता द्वारपाळ । <br> विदेही हरुषला प्रबळ । <br> सामोरा जावोनि तत्काळ । अंतरगृहासी आणी ॥८५॥ <br> रायें उचलोनियां त्यासी । ठेविला पैं राणिवसीं । <br> श्रीशुकाची दशा कैसी । पुसे राणियांसी स्वयें राव ॥८६॥ <br> नाना भोगविलासीं । शुकासी निर्द्वंद्व राणिवसीं । <br> विदेहत्व बाणलें त्यासी । ऐसा रायासी निश्चयो जाला ॥८७॥ <br> ब्रह्मत्व बाणलें योगिराजा । जाणोनि उल्लास भूभुजा । <br> सिंहासनीं बैसवोनि वोजा । श्रीशुकाची पूजा ब्रह्मत्वें केली ॥८८॥ <br> स्वमुखें सांगे श्रीशुकासी । मी जनक आलोंसे भेटिसी । <br> वचनें शुक जाला उल्लासी । सर्वभावेंसी नृप नमियेला ॥८९॥ <br> नमूनियां श्रीरायाचे चरण । शुक तटस्थ झाला संपूर्ण । <br> त्याचें दखोनिया लक्षण । तें ज्ञान अपूर्ण नृप मानी ॥९०॥ <br> सर्वेंद्रियीं निरत । ज्ञान नाहीं नित्यमुक्त । <br> तें ज्ञान साशंकित । पूर्णत्व तेथें असेना ॥९१॥ <br> आंब्यां पाड लागल्या झाडीं । सेजेनें न मुरता न ये गोडी । <br> निःशंक ज्ञान न होतां जोडी । तटस्थ गाढी अपक्वता ॥९२॥ <br> दधि मंथूनि काढिजे [[लोणी]] । तें ठेविता धरी खवट घाणी । <br> तेंचि अग्निसंगे तावूनी । सुगंधपणीं सुस्थिर ॥९३॥ <br> तेंवी तटस्थ अति संपूर्ण । तेचि मुख्यत्वें अपक्वता जाण । <br> सर्वेंद्रियीं चित्तसमाधान । तें ज्ञानविज्ञान अति शुद्ध ॥९४॥ <br> शुकाची तटस्थता मोडे । त्यासी शुद्ध ज्ञान जोडे । <br> ऐसें विचारोनि धदफुडें । निजनिवाडें नृप बोले ॥९५॥ <br> राजा म्हणे तटस्थ स्थिती । शुका कोठे आहे तुझी वृत्ती । <br> येरु म्हणे आत्मप्रतीती । वृत्ति निश्चितीं सुखरूप ॥९६॥ <br> ऐसी आत्मस्थिती आहे । त्याची स्थिति डोळां पाहे । <br> तेव्हां दृश्य द्रष्टा चिन्मात्र होय । हा अनुभव पाहें आत्मत्वाचा ॥९७॥ <br> शुक जंव आत्मस्थिती पाहें । विस्मयें चाकाटला ठायें । <br> निजदेह नाहीं होये । वश्यत्वें राहे ब्रह्मपूर्णत्वें ॥९८॥ <br> जें जे देखों जाय ठिठीं । तें तें आत्मत्वेंचि उठी । <br> बाप गुरुवाक्याची कसवटी । दृश्याचिये पोटीं परब्रम्ह नांदे ॥९९॥ <br> स्त्रीपुरुषाचिये व्यक्ती । पूर्णब्रह्मत्वें प्रचीती । <br> पशु पक्षी नाना जाती । आत्मस्थिती जग नांदे ॥१००॥ <br><br> शुकाला आलेली सद्‌गुरूमहिम्याची प्रचीती : <br><br> जें जें पाहे तें तें आत्मस्थिती । तंव तंव सर्वेंद्रिया ब्रह्मप्राप्ती । <br> गुरुवाक्याची परम ख्याती । सभाग्य पावती स्वानंदे ॥१॥ <br> अगाध सद्‌गुरुगरिमा । ब्रह्मत्व आलें इंद्रियकर्मा । <br> सहज भेटी परब्रह्मा । देहधर्म चिदत्वें ॥२॥ <br> निद्रेचें निजशेजार । तळी घरा ना वरी अंबर । <br> पहुडणें अति अरुवार । चिदचिन्मात्रस्वभें ॥३॥ <br> विसरोनि शेष निमाला । आठवाचा ठावो पुसिला । <br> सहज सुखें सुखाळु जाला । दुष्काळ पडिला देहभावा ॥४॥ <br> जागृती आली ब्रह्मपूर्ण । स्वप्न जालें चैतन्यघन । <br> सुषुप्ती जाली सुखसंपन्न । हा प्रताप पूर्ण गुरु आज्ञेचा ॥५॥ <br> गुरु आज्ञेचा चमत्कार । श्रवणीं पडताचि अक्षर । <br> सुखरूप जाला संसार । चराचर ब्रह्ममय ॥६॥ <br> गुरुवाक्याचा गौरवो । शुकासी जाला सहजानुभवो । <br> तेणें अति आल्हादें पहा हो । साष्टांगी राव सद्‌भावें नमिला ॥७॥ <br> रायें दिधलें आलिंगन । दोघांचे गेलें दोनीपण । <br> मुसावलें चैतन्यघन । पूर्णत्वें परिपूर्ण जाला ॥८॥ <br> पूर्णत्वें पावोनि समधान । सहज अंगी सुटले आलिंगन । <br> तरी न दिसे दोनीपण । अखंडत्वें पूर्ण आत्मत्वा ॥९॥ <br> शुक म्हणे जनकाप्रती । नकळोनि हे सहजस्थिती । <br> म्यां विकल्प् धरिला चित्तीं । मुख्य पूज्य मूर्तिं श्रीव्यास ॥११०॥ <br> व्यासासी स्त्रीपुरुषभेद भिन्न । ऐसें अप्सरांचे वचन । <br> ऐकोनि विकल्पें भरलें मन । व्यास अज्ञान निश्चयें मानीं ॥११॥ <br> ऐसिया विकल्पाचा समूळ दाहो । तुझेनि वचनें केला पाहाहो । <br> धन्य ज्ञानाचा अनुभवों । निःसंदेहो भवव्दाक्यें ॥१२॥ <br> द्वारपाळाच्या निरोपावरी । माया अविद्या विकल्पा बोहरी । <br> तुझ्या वैभवाची थोरी । वंद्य सुरवरीं सर्वत्र ॥१३॥ <br> बाप वाक्याचे तिखट बाण । घायेंवीण छेदिला प्राण । <br> जीव मारोनिया संपूर्ण । पूर्णत्वीं पूर्ण मज केले ॥१४॥ <br> ऐकोनि शुकाचें वचन । जनक जाला सुखसंपन्न । <br> यथोनि शुक जाल सुखपूर्ण । संतोषोनि आपण काय बोले ॥१५॥ <br><br> जनकाकडून शुकाला ज्ञानोपदेश : <br><br> जनक म्हणे धन्य धन्य । जें तुज जालें समधान । <br> तेंचि गुह्याचें गुह्य ज्ञान । ब्रह्मसमाधान तया नांव ॥१६॥ <br> पूर्वीच तूं ज्ञाननिधी । वस्तु आकळिली निजात्मबुद्धी । <br> गुरुवाक्य तेचि त्रिशुद्धी । निजात्मसिद्धी निश्चित ॥१७॥ <br> जे तूं पावलासी समाधी । यावरी ज्ञानसिद्धि । <br> नाहीं नाहीं गा त्रिशुद्धी । निजात्मबुद्धी याचि नांव ॥१८॥ <br> जे तुज जाली आत्मप्राप्ती । तेचि नाराणयाची ज्ञानोक्ती । <br> तेंचि ज्ञान श्रीकृष्णनार्थी । तेचि स्थिती नारदाची ॥१९॥ <br> तेचि स्थिती याज्ञवल्क्यासी । तेचि स्थिती व्यासासी । <br> तेचि स्थिति मजपासीं । निश्चयेसीं निश्चित ॥१२०॥ <br> स्नेहे सूत्रें दीप भिन्न । प्रभा एकत्वें अभिन्न । <br> तेवीं ज्ञात्याचें विचित्र कर्मचिन्ह । परी ज्ञेय ज्ञान एकची ॥२१॥ <br> नारदासी नित्य लंगोटी । कृष्ण वैभवें संपन्न सृष्टीं । <br> दोहींची ज्ञानकसवटी । एकत्वें पुष्टीं समसाम्य ॥२२॥ <br> जडभरत म्हणती जड । याज्ञवल्की ज्ञानारूढ । <br> दोहींचे ज्ञान एकत्वें गोड । ज्ञानीं पडिपाड असेना ॥२३॥ <br> देह देता दोष कोटी । आत्मत्वें पाहतां निदेष सृष्टी । <br> यालागीं देहीं न ठेवावी दृष्टी । दोषांची कोटी देहात्मता ॥२४॥ <br> ऐकोनि जनकाची गोष्टी । सुख जालें शुकाच्या पोटीं । <br> संशय गेला उठाउठीं । स्वानंदपुष्टी सदादित ॥२५॥ <br> यापरी जनकें श्रीशुकासी । सांगितलें शुद्ध ज्ञानासी । <br> तेणें विश्रांति जाली रायासी । तें सुख वाचेसी न बोलवें ॥२६॥ <br> सुख उलथले संपूर्ण । सकळ संशयां जालें दहन । <br> वाचेसी पडिलें महामौन । भय शोक पूर्ण मावळले ॥२७॥ <br> निमाली हृदयाची आधी व्याधी । इंद्रियें निवालीं सुखावबोधी । <br> विश्रांति पावली त्रिशुद्धी । सुख सुखावबोधी संतुष्ट ॥२८॥ <br><br> शुकाचे मेरुपर्वतावर गमन : <br><br> शुक म्हणे रायाप्रती । मज जाली परम विश्रांती । <br> ते विश्रांती भोगावया एकांती । मेरुगिरीप्रति शुक गेला ॥२९॥ <br> निर्विकल्प निरहंकारी । आसन घालोनि योगमुद्रीं । <br> शुक बैसला समाधिवरी । मेरुशिखरीं स्वानंदे ॥१३०॥ <br> स्नेहेंवीण प्रकाशरूप । निर्वातांचा जैसा दीप । <br> तैसें शुकाचें समाधिस्वरूप । निर्विकल्प या नांव ॥३१॥ <br> शुक म्हणे मी क्षणाभरी । सुखें बैसलों मेरुशिखरीं । <br> बाहेर संख्या शास्त्रांतरीं । दशसहस्रीं जाली अब्दें ॥३२॥ <br> एवं स्वरुपाचे ठायीं । मुळी उदय अस्त नाहीं । <br> काळा तेथे अटक पाहीं । ठेविता ठायीं टिकेना ॥३३॥ <br> ऐकें श्रीरामा कृपामूर्ती । यापरी शुकाची ब्रह्मप्राप्ती । <br> जनकें आणिली यथास्थिती । आत्मप्रतीती समाधिस्थ ॥३४॥ <br> समाधि आणि उत्थान । दोनी अवस्था बोळवून । <br> करोनियां श्रीशुक जाण । जाला संपूर्ण पूर्णत्वें ॥३५॥ <br> एका जनार्दना शरण । शुक सुखें जाला ब्रह्मसंपन्न । <br> पुढें श्रीरामातें पूर्णपण । वसिष्ठ आपण निरूपील ॥१३६॥ <br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे बालकांडे एकाकारटीकायां <br> शुकजनकसंवादो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ <br> ॥ श्लोक ७ ॥ ओव्यां १३६ ॥ एवं १४३ ॥ <br><br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} kwyzv1hahea6ejbnjnkdnq11kf5wb12 0 4997 36796 31323 2026-09-09T15:19:16Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36796 wikitext text/x-wiki ॥ श्रीएकनाथमहाराजकृत ॥ <br><br> ॥ श्रीभावार्थरामायण ॥ <br><br> बालकाण्ड <br><br> ॥ अध्याय अकरावा ॥ <br><br> श्रीवसिष्ठरामसंवाद <br><br> ॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥ <br><br> विश्वामित्र उवाच – <br> तस्य व्यासतनूजस्य मलमूत्रापमार्जन् । <br> यथापयुक्तं तद्‌ राम तावदेवोपयुज्यते ॥१॥ <br><br> श्रीव्यासाच विरक्त पुत्र । सांगितले शुकाचे चरित्र । <br> जनकें त्याचा विकल्पमात्र । केला निरहंकार द्वारपाळद्वारें ॥१॥ <br> सज्ञानाचें कृपावचन । द्वारपाळाद्वारें जाण । <br> करोनि विकल्पाचें दहन । पूर्ण समाधान श्रीशुकासी ॥२॥ <br> जैसी विरक्ती शुकासी । तैसी विरक्ती श्रीरामासी । <br> राज्यवैभव नावडे त्यासी । <br> त्वांही करावा शिगुरू साचार । विश्रांतीचें घर विवेकापासीं ॥४॥ <br><br> वासनासंक्षयो नाम मोक्ष इत्युच्यते बुधैः । <br> पदार्थवासनासक्तिर्बंध इत्याभिधीयते ॥२॥ <br><br> सकळ वासनेची शांती । या नांव मुख्य मुक्ती । <br> विषयवासनाउत्पती । बद्धता निश्चितीं या नांव ॥५॥ <br> देही असोनि विदेहस्थिती । ज्यासीं नाहीं विषयासक्ती । <br> त्यासी बोलिजे जीवन्मुक्ती । जाण निश्चितीं रघुनाथा ॥६॥ <br><br> विश्वामित्र श्रीरामांना स्वकुलगुरुकडूनच उपदेश घेण्यास सुचवितात : <br><br> यावरी श्रीरामाचें मनोज्ञान । शुकाच्या ऐसें संपूर्ण । <br> विश्वामित्रें सांगावे ज्ञान । तें जाणोनि चिन्ह ऋषि बोले ॥७॥ <br><br> रघूणामेष सर्वेषां प्रभुः कुलगुरूं सदा । <br> सर्वज्ञः सर्वसाक्षी च त्रिकालमलदर्शनः ॥३॥ <br><br> रामा तुज द्यावया समाधान । उपदेशावया ब्रह्म ज्ञान । <br> वसिष्ठ कुळगुरू सज्ञान । सदा संपन्न षड्गुणैश्चर्यैं ॥८॥ <br> भूत भविष्य वर्तमान । त्रिकाळ ज्ञाता सर्वज्ञ । <br> अंतर्यामी साक्षी पूर्ण । गुरुत्वें गहन श्रीवसिष्ठ ॥९॥ <br> सूर्यवंशी जे जे उत्पन्न । त्यांसी वसिष्ठ सांगे ज्ञान । <br> श्रीवसिष्ठाचें ज्ञानमहिमान । हरि हर आपण वंदिती स्वयें ॥१०॥ <br> तुजऐसा कुळगुरू असतां । मी उपदेशूं नये रघुनाथा । <br> तरी वसिष्ठासी अनन्यता । ज्ञानप्रात्यर्थ शरण रिघें ॥११॥ <br> पुढिलाचा शिष्य अति वरिष्ठ । त्यासी चाळवी तो गुरू भ्रष्ट । <br> उपदेशी तो ज्ञाननष्ट । अति पापिष्ठ प्रलोभें ॥१२॥ <br> कुळीं असतां सज्ञान गुरु । त्यासी त्यागी तो पापिष्ठ नरू । <br> स्वयें उपदेशी तो पापाचारू । हा निजनिर्धारू ज्ञानोपदेशीं ॥१३॥ <br> वसिष्ठ ज्ञानगुरू सूर्यवंशी । त्याच्या शिष्यासी जो उपदेशी । <br> तेणें जोडिल्या पापराशी । गुरुत्वें शिष्यासी उपदेशतां ॥१४॥ <br> यालागीं गा रघुपती । पावावया ब्रह्मप्राप्ती । <br> वसिष्ठ ज्ञानगुरुसी प्रार्थीं । तेणें तूं विश्रांति पावसी सुखें ॥१५॥ <br> ऐसें सांगोनि श्रीरामासी । विश्वामित्र बोले वसिष्ठासी । <br> पूर्णाधिकार रघुनाथासी । तूं कां उपदेशीं उदास ॥१६॥ <br> वसिष्ठा तूं काहीं स्मरतोसी । पूर्वीं वैर आम्हां तुम्हांसी । <br> तें वैर शांत करावयासी । ब्रह्मा उपदेशी निजगुह्यज्ञान ॥१७॥ <br> या गुह्यज्ञानाच्या पोटीं । मीतूंपणाची मावळे गोष्टी । <br> वैर निमाले उठाउठीं । स्वानंदपुष्टी आम्हां दोघां ॥१८॥ <br> ज्या स्वानंदाचिये स्थिती । आम्हां तुम्हां जाली अति प्रीती । <br> विकल्प नुपजे कल्पांती । तेंचि श्रीरामाप्रती उपदेशीं ॥१९॥ <br> तें ज्ञान विसरलों म्हणसी । आठव विसरातें स्वयें ग्रासी । <br> नाठवतां आठव अहर्निशीं । विसरू त्यापासीं असेना ॥२०॥ <br><br> गुरुशिष्यांचा अन्योन्य संबंध : <br><br> ज्ञानाची ज्ञानगंभीरी । विरक्त शिष्याचे सुक्षेत्रीं । <br> उततिष्ठे निजनिर्धारीं । ते गुरुची खरी गुरुगरिमा ॥२१॥ <br> कामक्रोधादि महाज्वाळें । ज्याचे शिष्याचें ज्ञान न पोळे । <br> तेणें गुरुत्वें अति प्रांजळें । अद्ग्ध सोज्वळें तें ज्ञान ॥२२॥ <br> शिष्याचे विकल्प समस्त । खंडोनि निर्विकल्प् करीत । <br> तेंचि ज्ञान अखंडित । शुद्ध शास्त्रार्थ या नांव ॥२३॥ <br> शुद्ध शास्त्रार्थ प्रतिपादिती । तेचि सद्‌गुरू उपदेशिती । <br> ज्या शिष्यासी होय प्रतीती । त्या गुरुत्वाची ख्याती हरिहरा वंद्य ॥२४॥ <br> शिष्यासी नाहीं ब्रह्मप्रचीती । शब्दज्ञानें सतेज युक्ती । <br> मनीं विषयांची आसक्ती । ते जाण निश्चिती अशिष्य ॥२५॥ <br><br> अशिष्यायाविरक्ताय यत्किंचिदुपदिश्यते । <br> तत्प्रयात्यपवित्रत्वं गोक्षीरं श्वदृतावित ॥४॥ <br><br> अशिष्य कोण ? <br><br> मनुष्यदेहांचिया प्राप्तीं । संसार तरावया गुरुभक्ती । <br> ऐसा भाव नाहीं ज्याचे चित्तीं । तो जाण निश्चितीं अशिष्य ॥२६॥ <br> ज्यासी विषयवासना चित्तीं । ज्यासी संसारावर आसक्ती । <br> लौकैषणेची अति प्रीती । तो जाण निश्चितीं अविरक्ता ॥२७॥ <br><br> परिशिष्याला उपदेश करणे निंद्य : <br><br> ऐशियातें जे उपदेशिती । ते अपवित्र उपदेशस्थिती । <br> जेवीं श्वानचर्मपात्राप्रती । गोक्षीर भरीती धारोष्ण ॥२८॥ <br> परशिष्यासी उपदेशन । तें गुरुत्वासी अति दूषण । <br> अशिष्यासी सांगावे ज्ञान । तें निंद्य पूर्ण सर्वार्थें ॥२९॥ <br> सच्छिष्यासी सद्‌गुण । देखोनि सांगावे गुह्य ज्ञान । <br> त्या गुरुचें गुरुत्व धन्य । परम पावन परमार्थीं ॥३०॥ <br><br> वसिष्ठ ऋषींची योग्यता : <br><br> हें विश्वामित्रांचें वचन । ऐकोनियां अति गहन । <br> सिद्ध साधक ऋषिजन । करिती स्तवन धन्य धन्य ॥३१॥ <br> व्यास नारद याज्ञवल्की । शुकप्रमुख शौनकीं । <br> विश्वामित्रातें निजमुखीं । सकळिकीं पुनः पुनः स्तविजे ॥३२॥ <br> जो ब्रह्मज्ञानाचा महामेरू । जो स्वानंदाचा सुखसागरू । <br> तो बोले वसिष्ठ ऋषीश्वरू । चित्तचमत्कारू वचन ज्याचें ॥३३॥ <br> ब्रह्म्नयापासोनि ब्रह्मप्राप्ती । परी ब्रह्मयासमान ज्ञानशक्ती । <br> वचनमात्रें ब्रह्मप्राप्ती । सच्छिष्य पावती स्वानंदे ॥३४॥ <br> ज्ञान वैराग्य औदार्य ख्याती । यश श्री ऐस्वर्यस्थिती । <br> हे साही गुण वसिष्ठासी असती । भगवंत म्हणती तेणें त्यासी ॥३५॥ <br> सूर्यवंशी निजसन्मानीं । गुरुत्वें जे मुकुटमणी । <br> रायें पूजिला अनुदिनीं । जो वरासनीं उपविष्ट ॥३६॥ <br> वसिष्ठे करितां उपदेश । शिष्य तत्काळ होय निरास । <br> त्या निरासतेची काय । जेणें सावकाश धरिली असे ॥३७॥ <br> श्रीराम अधिकारिशिरोरत्न । परी न पुसतां ब्रह्मज्ञान । <br> सांगो नये गा आपण । हें मुख्य लक्षण उपदेशीं ॥३८॥ <br><br> शिष्याच्या विनंतीशिवाय त्याला उपदेश करणे व्यर्थ : <br><br> वसिष्ठाची महाख्याती । सूर्य जिंतिला दंडशक्ती । <br> तो विश्वामित्राप्रती । उपदेशस्थिती सांगत ॥३९॥ <br> सद्‌गुरूतें न प्रार्थितां । शिष्य आदरें न पुसतां । <br> ज्ञान सांगो नये गा सर्वथा । सांगे तो तत्वतां गुरू मुर्ख ॥४०॥ <br> गुरू स्वयें म्हणे शिष्यास । तूं घे माझा उपदेश । <br> तेव्हांच गुरुत्व पडिलें सोस । वाढला असोसे गुरुत्व लोभें ॥४१॥ <br> यालागीं शिष्यें न पुसतां जाण । आपण साम्गो नये ब्रह्मज्ञान । <br> जरी राम अधिकारिरत्न । तरी अप्रश्नी ज्ञान सांगो नये ॥४२॥ <br> शिष्य उपदेशी उदासभूते । गुरू साक्षेपी उपदेशार्थ । <br> तेणें गुरुत्वा जाला घात । अविवेकें लोलुप शिष्यार्थीं ॥४३॥ <br><br> वसिष्ठांनी विश्वामित्राची केलेली स्तुती : <br><br> विश्वामित्रा तुझी आज्ञा । माझेनि न करवे अवज्ञा । <br> आतां सांगेन ब्रह्मज्ञाना । साधूची आज्ञा मज वंद्य ॥४४॥ <br> विश्वामित्रा तूं साधुरत्न । सुरवरां वंद्य महिमान । <br> क्षत्रिय होत्साता ब्राह्मण । स्वयें ज्ञानें संपूर्ण वश्य केलें ॥४५॥ <br> त्या तुज साधूची निजाज्ञा । हरिहरां न क्अवे अवज्ञा । <br> यालागीं मी रघुनंदना । गुह्यज्ञाना सांगेन ॥४६॥ <br> माझे तुझे वैरा शांती । जें उपदेशिलें प्रजाप्रतीं । <br> ते अखंड स्मरे स्फूर्ती । संसारप्रवृत्तिनिवर्तक ॥४७॥ <br> तेणें ज्ञानें मी आपण । उपदेशीन रघुनंदन । <br> ज्या उपदेशासी विघ्न । कल्पांती जाण बाधेना ॥४८॥ <br> विघ्नचि होय निर्विघ्न । प्रपंच होय चैतन्यघन । <br> शिष्य होय ब्रह्मा पूर्ण । अज्ञान तें ज्ञान होवोनि ठाके ॥४९॥ <br> ऐसा हे गुह्य स्थिती । उपदेशीन श्रीरामाप्रती । <br> हे वसिष्ठाची वचनोक्ती । ऐकोनि निश्चितीं सुखावे राम ॥५०॥ <br> मग वसिष्ठासी श्रीराम आपण । सद्‌भावें घाली लोटांगण । <br> अनन्यभावें तुज शरण । मी शिष्य पूर्ण गुरुवर्या ॥५१॥ <br> ऐसा सद्रदित कृपावचन । करुणा भाकी दीनवदन । <br> स्वामीनी कृपा करावी आपण । मज दीना उद्‌भरावें ॥५२॥ <br> जेवी दीपें गवाक्षांसी दीप्ती । तीं गवाक्षें दीपासी नेणती । <br> तेंवी तुझेनि सूर्यवंशा ज्ञानप्राप्ती । ते तुझी ज्ञानस्थिती मी नेणें ॥५३॥ <br> तुझें अगाध ब्रह्मज्ञान । तें मी नेणेंचि अज्ञान । <br> तूं कुलगुरूं सनातन । म्हणोनि चरण दृढ धरिले ॥५४॥ <br><br> श्रीरामांची योग्यता : <br><br> श्रीराम स्वयें चैतन्यघन । देवकार्यार्थ अवतार पूर्ण । <br> करावया धर्मसंरक्षण । मनुष्यपण नटनाट्य ॥५५॥ <br> तेणे पैं म्हणविता अज्ञान । ब्रह्मीं ब्रह्मत्व न्यून । <br> अथवा म्हणवितां सज्ञान । ब्रह्मीं ब्रह्मत्व पूर्ण अधिक नव्हे ॥५६॥ <br> एवं ज्ञानाज्ञानातीत । श्रीराम स्वयें सदोदित । <br> तोही लोकसंग्रहार्थ । गुरुत्वें वंदित वसिष्ठतें ॥५७॥ <br> देवोनि सद्‌गुरुसी सन्मान । श्रीराम न पुसता ब्रह्मज्ञान । <br> तैं ज्ञानमार्ग विच्छिन्न । स्वयें आपण केलासें होय ॥५८॥ <br> करावया दीनोद्धारा । गुरुशिष्यपरंपरा । <br> स्थापावया रघुवीरा । कळवळा पुरा ज्ञानमार्गीं ॥५९॥ <br><br> श्रीरामांची वसिष्ठांना विनम्र विनंती : <br><br> यालागीं श्रीराम आपण । केवळ होवोनि अज्ञान <br> गुरुत्वें वसिष्ठासी सन्मान । देवोनि ब्रह्मज्ञान विनीतत्वें पुसे ॥६०॥ <br> घेवोनि अज्ञानत्वाची बुंथी । केवळ अज्ञानप्रश्नोक्ती । <br> स्वयें पुसताहे रघुपती । तेही उपपत्ती अवधारा ॥६१॥ <br><br> श्रीराम उवाच - <br> प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मायया । <br> मुने तथैव तिष्ठामि कृपण: किं करोम्यहम् ॥५॥ <br><br> ऐकें मुनि सावधान । जैसे माझें पूर्व प्राक्तन । <br> मी त्या प्रारब्धाधीन । स्वयें कर्तेपण मज नाहीं ॥६२॥ <br> पाहतां प्रारब्धाकडे । मी तंव केवळ बापुडें । <br> म्यां काय करावें पुढें । हे धडपुढें लक्षेना ॥६३॥ <br> देह असतां प्रारब्धाधीन । जेणें होय ब्रह्मज्ञान । <br> तैसी कृपा करावी परिपूर्ण । ज्ञानविज्ञानपरिपाकें ॥६४॥ <br><br> वसिष्ठ उवाच - <br> अंते वयसि हे राम श्रेयः प्राप्तोति शाश्वतम् । <br> स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा ॥६॥ <br><br> मनुष्याने देहाचा उपयोग ब्रह्मज्ञान व ब्रह्मप्राप्तीकडेच करावा : <br><br> मनुष्यदेहीं ब्रह्मप्राप्ती । तो देहभाव नसावा चित्तीं । <br> विदेहत्वें परमार्थागती । विवेकसद्युक्ति निज पुरुषार्थ ॥६५॥ <br> नरदेहाऐसें गोमटें । शोधितां त्रैलोक्यीं न भेटे । <br> आणि देहाऐसें वोखटें । अत्यंत खोटे आन नाहीं ॥६६॥ <br> वोखटें म्हणोनि त्यागावें । तरी मोक्षसुखा नागवावें । <br> गोमटें म्हणोनि भोगावें । तें अवश्य जावें अधःपाता ॥६७॥ <br> हें भोगावे ना त्यागावे । निजपुरुषार्थलाघवें । <br> भगवन्मार्गीं लावावें । <br> तरीच पावावें परमार्था । उपाव अन्यथा असेना ॥६९॥ <br><br> शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहंती वासनासरित् । <br> सा मनः पुरुषार्थेन योजनीयेति मे मतिः ॥७॥ <br><br> प्रथम मनोजय व तो होण्यासाठी वासनानियंत्रण : <br><br> मनोरथ नानावृत्ती । या नांव वासनासरिता म्हणती । <br> इयेमाजी बुडाले नेणों किती । बळी ते तरती निज पुरुषार्थें ॥७०॥ <br> शुभाशुभ वासना ओघ । सबळ बळें वाहती अनेक । <br> ते विवेकें मोडोनि सांग । परमार्थीं चांग पुरुषार्थ कीजे ॥७१॥ <br> त्या पुरुषार्थाचें लक्षण । अशुभ वासना त्यागून । <br> परमार्थीं दृढ राखावें मन । हे मुख्य लक्षण परमार्थाचें ॥७२॥ <br> बाळक लाविजे अभ्यासीं । शनैः शनैः योग्यता होय त्यासी । <br> तेवीं आत्मानुसंधानें चितासी । सावकासीं राखावें ॥७३॥ <br> अनुसंधान सांडिता । चित्ता वळवून लावावें परमार्था । <br> येविषयीं करावें पुरुषार्था । चित्तजयार्था साटोप ॥७४॥ <br> दांत खावोनियां नेहटीं । लागावें मनोजयाच्या पाठीं । <br> हात चुरीनियां उठाउठीं । मनोजय दृष्टीं लक्षावा ॥७५॥ <br> अंगे आवरोनियां अंग । मनोजय करावा सांग । <br> हाचि परमार्थाचा मार्ग । अति अव्यंग रघुनाथा ॥७६॥ <br> सावधान अहोरात्र । चित्तें लक्षावें चिन्मात्र । <br> हेंचि परमार्थाचें सूत्र । अति पवित्र निजनिष्ठा ॥७७॥ <br> मनें मना सावधान । मनें मना निर्दाळणा । <br> मने मना अनुसंधान । या नांव पूर्ण पुरुषार्थ ॥७८॥ <br> सकळाच्या वित्पत्ती । अनभ्यासें शांत होती । <br> तैसी नव्हे ज्ञानस्थिती । क्षणार्धें प्राप्ती प्रबळे स्वयें ॥७९॥ <br><br> वेदशास्त्राध्ययनाने ज्ञानार्जन साधना : <br><br> वेदशास्त्र श्रुति पुराण । नाना कळा अति विंदान । <br> अनभ्यासें होय क्षीण । ज्ञानाचें लक्षण ऐसें नव्हे ॥८०॥ <br> प्राप्तकाळीं जाण । अभ्यासेंवीण वाढे पूर्ण । <br> जन्ममरण करी क्षीण । तंव तंव प्रबळपण ज्ञानाचे ॥८१॥ <br> साधक ज्ञान सांडूं पाहे । सांडूं जातां अधिक होय । <br> ऐसी ज्ञानकळेची सोय । सुलभत्वें आहे सुखरूप ॥८२॥ <br> ज्ञानसुलभत्वें सुखप्राप्ती । तरी कां साधक सदा शिणती । <br> त्यांसी अनुताप नाहीं चित्तीं । अवैराग्यें प्राप्ती ज्ञानाची नव्हे ॥८३॥ <br> यालागीं आपण । महत्व सांडोनिया पूर्ण । <br> रंकाचे रंक होउनि जाण । ज्ञानगवेषण करावे ॥८४॥ <br> भूक नाहीं ज्याचें पोटीं । तो पंचामृत पायें लोटी । <br> तेवीं अवैराग्यें करंटी । शुद्ध ज्ञानेंसीं भेटी शिणता नोहे ॥८५॥ <br><br> वरं शरावहस्तस्य चांडालगारवीथिषु । <br> भिक्षार्थमटनं रामं न मौर्ख्यं हंत जीवितम् ॥८॥ <br><br> हातीं घेवोनि खापर । ज्ञानार्थ चांडाळाचे घरोघर । <br> भीक मागणें श्रेष्ठ साधर । परि मूर्ख शरीर त्याहूनि निंद्य ॥८६॥ <br> मूर्खत्वें सार्वभौम पूर्ण । तें सोलींव दुःख दारुण । <br> जो ज्ञान पावोनि अकिंचन । तो वंद्य जाण ब्रह्मादि देवां ॥८७॥ <br> तें पावावया निजज्ञान । विवेकवैराग्य संपन्न । <br> सद्‌गुरुसी । रिघता शरण । तैं मूर्खपण मावळे ॥८८॥ <br><br> श्रीराम उवाच - <br> एवंस्थिते बद्धमुक्तें कथमेतज्जने स्थिते । <br> क्रमो गुरुपदेशस्य स्वात्मज्ञानस्य करणम् ॥९॥ <br><br> खरं ज्ञानासाठी गुरुशिष्यांच्या आत्मैक्याची जरुरी : <br><br> ऐसिया स्थितीं आचार्या । वर्ततां जगज्जळमायां । <br> कैसेनि तरिजे गुरुवर्या । सांग त्या उपाया आत्मप्राप्तीलागून ॥८९॥ <br> गुरुवाक्यें ब्रह्मप्राप्ती । ऐसीं श्रुतिशास्त्रें गर्जती । <br> ते प्राप्तीची निजसिथती । पावेन निश्चितीं गुरुराया करीं ॥९०॥ <br><br> वसिष्ठ उवाच - <br> उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम् । <br> ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यप्रज्ञैव केवलम् ॥१०॥ <br><br> गुरुपदेशाचिया गोष्टी । नाहीं ज्ञानाची भरली वाटी । <br> जे शिष्याचे लावी होटीं । ब्रह्मज्ञान पाठीं पावेल ॥९१॥ <br> गुरुपासीं नाहीं ज्ञानाचा गोळा । जो गिळवी शिष्यासी तत्काळ । <br> गुरुरुपें नाहीं ज्ञानधनमोटळा । जे शिष्याजवळां स्वयें दे ॥९२॥ <br> गुरुने देइजे आपण । शिष्यें घेइजे अंजुळीपूर्ण । <br> तैसें नव्हे ब्रह्मज्ञान । अतर्क्य विंदान ज्ञानप्राप्तीचें ॥९३॥ <br> उपदेशक्रम रघुनाथा । गुरू न सांगोनि सांगा । <br> शिष्य कानेंवीण ऐकतां । प्राप्ति परमार्था तैं लाभे ॥९४॥ <br><br> सावधानता व चित्तशुद्धीची आवश्यकता : <br><br> दृष्टीनें देखिजे सावधान । तेंचि कूर्मीच्या पिल्यां अमृतपान । <br> दृष्टि तरळतांचि जाण । पडे लंघन तयांसी ॥९५॥ <br> तेवीं श्रीगुरुशिष्येंसीं एकात्मता । तेणें शिष्य लाभे परमार्था । <br> अणुमात्र भाव पालटतां । उपदेशरिता पडे शिष्य ॥९६॥ <br> गुरु सांगे गुह्य ज्ञान । शिष्य तें त्यजूनी सेवी गुण वर्ण । <br> वर्णावर्णदेहाभिमान । गेलिया मन ज्ञान स्वयें लाभे ॥९७॥ <br> सच्चिदानंदनिजवार्ता । गुरू सांगे शिष्यस्वार्था । <br> शिष्य स्वार्थी सांडोनि चिंता । तरीच परमार्था पाविजे ॥९८॥ <br> ज्या शिष्याचे चित्तीं चिंता । देहेगेहादि अति ममता । <br> तो गुरूपदेशीं नित्य रिता । प्राप्ति परमार्था की नव्हे ॥९९॥ <br> विषयस्वार्थ ज्याचे पोटीं । तो आस्थेच्या सांगे दोन चार गोष्टी । <br> ते प्रज्ञा अतिशये चोरटी परमार्थभेटी होवो नेदी ॥१००॥ <br> यालागी तत्काळ । पवावया ब्रह्म प्रबळ । <br> एकी शिष्यप्रज्ञाचि गा केवळ । परमार्थफळ तेणें लाभें ॥१॥ <br> शिष्यासी नाहीं चित्तशुद्धी । त्यासी शास्त्रें नव्हें आत्मबुद्धी । <br> तो शास्त्र विकूनियां विषय साधी । हित त्रिशुद्धी नव्हेचि शास्त्रें ॥२॥ <br> शिष्या चित्ती विषयासक्ती । गुरूपदेशें नव्हे परमार्थप्राप्ती । <br> तो उपदेश जाय व्यर्थ अतीं । करी विपरीत ज्ञानगर्वें ॥३॥ <br> उपदेश स्वयें व्यर्थ गेला । सवेंचि ज्ञानगर्व घेवोनि आला । <br> ज्ञातेपणें ताठा चढला । नायके बोला श्रेष्ठांच्या ॥४॥ <br> स्वयें उपदेश केला व्यर्थ । परी वाढला अति अनर्थ । <br> चित्तशुद्धी नाहीं सत्य । तेथें परमार्थ कदा न घडे ॥५॥ <br> चित्तशुद्धि ज्याचे मनीं । तो परमार्थ पावे पाषाणीं । <br> कळे चित्तशुद्धीची करणी । दावी जनीं वनी जनार्दन ॥६॥ <br><br> राम उवाच- <br> इयतो दृश्यजातस्य ब्रह्मांडस्य जगत्स्थिते : <br> मुने सत्ता कथं तत्र क्क मेरूः सर्षपोदरे ॥११॥ <br><br> या प्रचंड ब्रह्मांडाचे आकलन व्हावे कसे असा श्रीरामांचा प्रश्न : <br><br> साधकभावनेच्या पोटीं । दृश्य जाळॆंसी ब्रह्मांडकोटी । <br> हरपती उठाउठी । राईच्या पोटीं मेरू जेवीं न मावे ॥७॥ <br> ब्रह्मभावना सूक्ष्म सपूर । तीमाजी दिसे तें चराचर । <br> केवीं हरपे जगडंबर । शमक गिरिवर गिळील कैसा ॥८॥ <br><br> वसिष्ठ उवाच - <br> साधुसंगमसच्छास्रपरो भवसि राम चेत् । <br> तीद्दनेनैव नो मासैः प्राप्तोसि परमां धियम् ॥१२॥ <br><br> गुरुत्वाम्याशी तादात्म झाल्यावर कुलगुरुचे उत्तर : <br><br> साधुत्वें पाहतां साधूसी । मुख्य साधुत्व सद्‌गुरुसी । <br> तो जें स्वात्मत्व उपदेशी । सच्छास्त्र त्यासी बोलती ज्ञाते ॥९॥ <br> त्या गुरूवाक्यीं एकत्मता । शिष्य जालिया सर्वात्मता । <br> तो दिवस मास न लागतां । योग्य परमार्था तत्काळ होय ॥११०॥ <br> तत्काळ होय येग्यता । हाही विलंबू न साहे सर्वथा । <br> हृदयीं सिद्धचि निजात्मता । गुरुवाक्य पाहतां नैराश्य लाभे ॥११॥ <br> केवळ तंतु पाहतां दृष्टी । वस्त्र लोपे उठाउठी । <br> सूक्ष्मब्रह्म लक्षितं दृष्टी । ब्रह्मांडकोटी मावळती ॥१२॥ <br> मरोनियां जो मेला । तो मागुतेन जन्मा आला । <br> जो जिताचि जिवें निमाला । तो सुखी जाला सत्संगे ॥१३॥ <br> पाहातां सूक्ष्मदृष्टी सावधान । शून्यांचें हरपे शून्यपण । <br> तैं जो होय ब्रह्म पूर्ण । साधुसज्जन समागमें ॥१४॥ <br> जंव जंव नाहीं होय देहो । तंव तंव सुखाचा उत्सव । <br> निःशेष होय देहाचा अभाव । परमानंद पहा हो सत्संगे ॥१५॥ <br><br> सत्संगमहिमा : <br><br> सत्संगें ज्या अकिंचनता । तो ब्रह्मादिकां वंद्य सर्वथा । <br> त्रैलोक्यवैभवा हाणोनि लाथा । ऐसी प्रसन्नता सत्संगें ॥१६॥ <br> ऐसिया सत्संगापरतें । श्रेष्ठ साधन नाहीं येथें । <br> त्या सत्संगमहिमेतें । ऐक निश्चितें सांगेन ॥१७॥ <br> सत्संगें नाहीं द्रष्टेपण । पुढे दृश्य नाहीं जाण । <br> देखतेवीण दर्शन । तें ब्रह्मर्पू रघुनाथा ॥१८॥ <br><br> दृश्य, द्रष्टा व दर्शन ह्यांची संपुटी : <br><br> दृश्य द्रष्टा होहींतें । दर्शन प्रकाशे निश्चितें । <br> तें दर्शन आकळे जयातें । ब्रह्मस्थिती त्यातें अभंग ॥१९॥ <br> साकरकणिता भिन्न भिन्न । परी त्या कणिका साकरचि आपण । <br> तेवीं चराचर दृश्यमान । तेंब्रह्म पूर्ण पूर्णत्वें ॥१२०॥ <br> उंच नीच अलंकार । परी ते एकचि भांगार । <br> तेवीं पाहतां चराचर । वस्तु परात्परा परब्रह्म ॥२१॥ <br> म्हणती घटाकाश मठाकाश । परी ते सहजचि महदाकाश । <br> तेंवी दृष्य दर्शनीं द्रष्टाभास । भासतो चिद्विलास चिन्मयत्वें ॥२२॥ <br> या निजात्मदृष्टी पाहतां । विषयीं विषयो ब्रह्मरूपता । <br> तेचि उपपत्ती तत्वतां । ऐकें रघुनाथा सांगेन ॥२३॥ <br><br> पांच प्रकारच्या विषयांच्या त्यागाची आवड हाच आनंद : <br><br> मुख्य विषयो पंचविध । धब्द स्पर्श रूप रस गंध । <br> यांची गोडी तो परमानंद । आत्मविद जाणती ॥२४॥ <br> विषयांचे गोडपण । ते गोडीच ब्रह्म पूर्ण । <br> ते गोडीचे जें ज्ञातेपण । ते चैतन्यघन जाणावें ॥२५॥ <br> यस्यानंदस्य मात्रा जीवंति । विषयगोडी ते ब्रह्मस्फूर्ती । <br> भोक्ता भोगी स्वयें चिच्छक्ती । जाणीव ते निश्चिती परब्रह्म ॥२६॥ <br> यालागी गा रघुनाथा । जेणें जाणिजे विषयस्वादता । <br> ते जाणीव आली ज्याच्या हाता । तो जाणा तत्वता स्वदेहीं ब्रह्म ॥२७॥ <br><br> श्रीराम उवाच- <br> येनैव भगवन्धीरा निश्चयेन महाधिया । <br> विशोकाः संस्थितास्तन्मे ब्रह्मन्प्रब्रूहि तत्वतः ॥१३॥ <br><br> विशोकावस्था कशाने प्राप्त होते असा श्रीरामाचा प्रश्न : <br><br> मागील धीर वीर परमार्थीं । पावले विशोक ब्रह्मप्राप्ती । <br> ते विशोकतेची स्थिती । मज का निश्चितीं प्रकटेना ॥२८॥ <br> ऐसी उपदेशीं ज्ञानपदवी । जे धैर्यातें धैर्यचि आंगवी । <br> अंग अंगातें स्वयें हरवी । विशोक सर्वभावीं जेणें मी होय ॥२९॥ <br> ब्रह्मज्ञानाच्या उपपत्ती । सांगितल्या नाना युक्ती । <br> जेणें सद्यः पावें ब्रह्मप्राप्ती । ते मज निश्चितीं सांगा स्वामी ॥१३०॥ <br><br> वसिष्ठ उवाच- <br> श्रूयतां ज्ञानसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधारयेत् । <br> भोगेच्छामात्रको बंधस्तत्यागो मोक्ष उच्यते ॥१४॥ <br><br> कुलगुरुंचे उत्तर : <br><br> ऐकें बापा रघुवीरा । सांगेन ज्ञानाच्या सर्व सारा । <br> जो श्रवणार्थीं चातक खरा । तो वाक्यसुखसारा झेलोनि घे ॥३१॥ <br> ज्ञानकथा अवघेची ऐकती । परी ऐकिलें तें नाचरती । <br> यालागीं श्रवणाची होय माती । परमार्थप्राप्ति त्यां कैची ॥३२॥ <br><br> लक्षपूर्वक न ऐकण्याने नुकसान : <br><br> पावन कथा ज्ञानगर्वोक्ती । अनवधानें ते श्रवण न निवती । <br> मा ते चित्तामाजी केवी पावती । त्यांची मनाची वस्ती उद्वस सदा ॥३३॥ <br> ऐसी निजकथा ऐकती । ते ऐकतांचि नायकती । <br> त्यासी परमार्थाची प्राप्ती । कदा कल्पांती घडेनां ॥३४॥ <br> ऐकें श्रीरामा सावधान । येथें भोगेच्छा मुख्य बंधन । <br> ते त्यागी तो ज्ञाता पूर्ण । तेथें मुक्तपण सहजची ॥३५॥ <br> इच्छात्याग अति कठीण । जो त्यागी तोचि विचक्षण । <br> त्याही त्यागाचें लक्षण । निर्वाण खूण अवधारीं॥३६॥ <br><br> मनाचेच मानाचा निग्रह : <br><br> मनें मनातें आवरावें । मने मनातें निग्रहावें । <br> मने मनातें निग्रहावें । <br> मने मनातें धरावें । मनें मारावें मनातें ॥३७॥ <br> मनें मनाचा निग्रहो ऐसा । तेथें समूळ निमे आशा । <br> चैतन्याचा ओते देहठसा । प्रपंच आपैसा परब्रह्म होय ॥३८॥ <br> ऐसिया सूक्ष्म अति युक्तीं । परब्रह्माची सद्वःप्राप्ती । <br> स्वयें परब्रह्मची आहाती । प्राप्ती अप्राप्ती भावाभावें ॥३९॥ <br> स्वयंभू हृदयीं ब्रह्मस्थिती । ब्रह्मप्रभा इंद्रियवृत्ती । <br> तें अभावें ब्रह्म नव्हे म्हणती । सद्‌भावें होती परब्रह्म ॥१४०॥ <br> या सद्‌भावाची उपपत्ती । निश्चयें सांगेन रघुपती । <br> दृढ धरावी सावधानवृत्ती । हे ब्रह्मस्थिती अभंग ॥४१॥ <br> जेथें कामक्रोधा सलोभता । निःशेष नाहीं ते ब्रह्मशांतता । <br> ते शांति ब्रह्म स्वभावता । सबाह्य पूर्णता सर्व देहीं ॥४२ ॥ <br> ज्यासी मी म्हणिजे आपण । तें मीपणेंचि वपु चैतन्य । <br> इंद्रियांचे कर्माचरण । तेंही आचरण पूर्णब्रह्मत्वें ॥४३॥ <br> काया वाचा मनसा आचरण । तें तें सहजें ब्रह्म पूर्ण । <br> हे ज्यासी आकळली खूण । तों तत्काळ जाण परब्रह्म जाला ॥४४॥ <br> तो तत्काळ जाण परब्रह्म जाला । म्हणतां लाज लागली पैं बोला । <br> स्वयें ब्रह्मरूपें संचला । जाला न जाला ज्ञानाज्ञानें ॥४५॥ <br> यालागीं गा रघुनाथा । स्वतः सिद्ध ब्रह्मरूपता । <br> स्वयें स्वयंभू ये हाता । या श्लोकार्था विनटोनी ॥४६॥ <br> इंद्रियांचे कर्माचरण । सर्व देहीं समसमान । <br> तें कर्मयोगीं सावधान । ब्रह्मानुसंधान निजनिष्ठा ॥४७॥ <br> योगी स्वधर्मकर्म करिती । कर्मीं स्फुरे ब्रह्मप्रचीती । <br> तेचि परमात्म्याची निजभक्ती । नित्य मुक्ती सावधात्वें ॥४८॥ <br> योगी जागृतीं सावधान । चित्सावधानत्वें देखती स्वप्न । <br> सुषुप्तिसुखें समाधान । चिद्रूप पूर्ण भोगिती सदा ॥४९॥ <br> ऐसा अवस्थात्रयीं सावधान । हेंचि भगवंताचे भज । <br> हेंचि परमात्मयाचें पूजन । हेंचि समाधान जीवशिवांचें ॥१५०॥ <br> ऐसा सद्‌भावें साचार । जो सावधान चिरंतर । <br> त्यासी ब्रह्मरूप चराचर । विषयमात्र चिद्रूप ॥५१॥ <br><br> यदिदं किंचिदाभाति जगज्जालं प्रद्दश्यते । <br> तत्सर्वममलं ब्रह्म बहिरंतर्व्यवस्थितम् ॥१५॥ <br><br> आपणाला जे जे दिसते ते ते सर्व ब्रह्मच होय : <br><br> जें जे दिसे दृश्य दर्शन । जें जें विषभोगायतन । <br> तें तें निर्मळ ब्रह्म जाण सबाहय पूर्ण परब्रह्म ॥५२॥ <br> मा हें एकैक सांगों किती । त्यासी ब्रह्मरूप त्रिजगती । <br> सहज ठसावे रघुपती । तेही उपपत्ती अवधारीं ॥५३॥ <br> ब्रह्म दृश्य द्रष्टा दर्शन । ब्रह्मचतुर्दश भुवन । <br> भूतपरंपरा ब्रह्म पूर्ण । मी म्हणणें तें मीपण परीब्रह्मत्वें ॥५४॥ <br> ब्रह्मरूपें भासती मित्र । ब्रह्मरूपें भासती पुत्र । <br> शत्रु भासती चिन्मात्र । सुहृद समग्र सद्रूपत्वें ॥५५॥ <br> शत्रु मित्र सखे बंधु । हा परब्रह्मी अपवादु । <br> ब्रह्म केवळ स्वानंदकुंद । परमानंदु परिपूर्ण ॥५६॥ <br> ब्रह्मीं प्रपंच नाहीं ऐकिला । ब्रह्मी प्रपंच नाहीं आथिला । <br> ब्रह्मीं प्रपंच नाहीं स्पर्शला । भ्रांती भाविला निजभावना ॥५७॥ <br> भ्रांतासी जग दुःखप्रतीती । ज्ञात्या सुखरूप विश्वमूर्ती । <br> अंधा दगड पडे त्रिजगती । देखणे देखती स्वप्रकाशत्वें ॥५८॥ <br> यालागीं ज्या परमाबुद्धी । ते तोडिती भेदाची विधी । <br> भेद तोडावया त्रिशुद्धी । भगवद्वबुद्धी सर्वत्र ॥५९॥ <br> ज्या ब्रह्मभावों सर्वभूतीं । ते स्वये परब्रह्म होती । <br> ते पूर्वीच ब्रह्म आहेती । भावनाभ्रांतिच्छेदक ॥१६०॥ <br> जो करी अमृतपान । तो अमर होय आपण । <br> ज्या सर्वभूतीं भगवद्‌भजन । ते परब्रह्म पूर्ण स्वयें होती ॥६१॥ <br> ऐकें श्रीरामा जगाची स्थिती । परब्रह्म कां परम भ्रांती । <br> तिसरियाची नाहीं वस्ती । जाण निश्चितीं रघुनाथा ॥६२॥ <br> नानाकारे जगाची प्रचीती । तेचि मुख्यत्वें सोलींव भ्रांती । <br> तें भ्रांतीची निजस्थिती । ऐंक तुजप्रती सांगेन ॥६३॥ <br><br> भ्रमेणाहं भ्रमेण त्वं भ्रमेणोपासका जनाः । <br> भ्रमेणेश्वरभावत्वं भ्रमेणेश्वरभावत्वं भ्रममूलमिदं जगत् ॥१६॥ <br><br> अहंभावना हा भ्रम असून ते भ्रांतीचे मूळ लक्षण आहे : <br><br> अहमात्मा जें मीपण । तें मुख्य भ्रमाचें निजकारण । <br> तूं म्हणणे हा भ्रम दारूण । मीतूंपणा भ्रममूळ ॥६४॥ <br> देव भक्त दोन्ही भिन्न । ऐसें जें कां उपासन । <br> तें ज्ञानाचें मुख्य अज्ञानपण । सूक्ष्म भ्रम पूर्ण अतर्क्यत्वें ॥६५॥ <br> ब्रह्म अखंडत्वें पूर्णस्थिती । तेथें देव भक्त भिन्न मानिती । <br> हें ज्ञानगुह्य अति भ्रांती । अतर्क्य निश्चितीं सज्ञाना ॥६६॥ <br> ईश्वर तो अति वरिष्ठ । येरें भूतभौतिकें अति कनिष्ठ । <br> हे भ्रमाचें अति कचाट । येथें श्रेष्ठ भुलविले भ्रमे ॥६७॥ <br> दोरीं सर्प जन्मला नाहीं । तो उपजे भ्रांतीचे ठायीं । <br> तेवीं ब्रह्मी जग नाहीं । आभासे पाहीं भ्रममूळें ॥६८॥ <br> जग देखणें हा परम भ्रम । जग न देखणें ते परब्रम्ह । <br> हें जाण गृह्य निजवर्म । तूं पुरुषोत्म परमात्मा ॥६९॥ <br> मी तुज सांगो तरी तूं परमात्मा । तुझा तूंच पाहें महिमा । <br> तुझ्या स्वरूपासी नाहीं सीमा । अपार अप्रमेय रघुनाथ ॥१७०॥ <br> तूं आत्मा आत्मत्वें परिपूर्ण । तू कर्माकर्म विहीन । <br> तुज नाहीं स्थान मान । तें निजलक्षण अवधारीं ॥७१॥ <br> तुझ्या स्वरूपाच्या निजस्थानीं । आकाश लोपें कोणे कोणीं । <br> पाहतां न दिसे नयनीं । गेलें हरपोनी मिथ्यात्वें ॥७२॥ <br> पाहतां स्वरूप शुद्धत्वें । लाजिले पैं शोधिता सत्वें । <br> स्वयें सामावलें महत्वें । मायेचें सत्व असत्वा आलें ॥७३॥ <br> राईच्या कोटीच्या अशांप्रती । वस्तु सावकाशें नांदती । <br> अणुमाजी सुखस्वरूपस्थिती । वस्तुविश्रांति सावकाशें ॥७४॥ <br> सूक्ष्महुनि सूक्ष्म सार । जें नित्यत्वें नित्याक्षर । <br> तें तुझें स्वरूप साचार । जीवशिवत्वें विचार अव्ययी विरें ॥७५॥ <br><br> वस्तूला माता पिता नाहीत म्हणून जन्ममरणही नाही : <br><br> वस्तूसी नाहीं माता पिता । यालागीं न घडे जन्मकथा । <br> जन्मेवीण मरणवार्ता । आत्मात्वीं सर्वथा असेना ॥७६॥ <br> एवं जन्ममरणातीता । अपार सुखें सदोदित । <br> त्या स्वरुपा नांव रघुनाथ । जाण निश्चित श्रीरामा ॥७७॥ <br> वेद वेदांग पुराण । श्रुति स्मृति शास्त्र विज्ञान । <br> इतिहासाचें गुह्य ज्ञान । तें हें निरुपण रघुनाथा ॥७८॥ <br> सर्व साराचें मुख्य सार । तो हा इतिहास साचार । <br> सकळ ज्ञानाचें ज्ञानगव्हर । अति उदार मुक्तत्वें ॥७९॥ <br> हें निरुपण जीवीं घोटे । तैं विषयांचे लाहाणें फिटे । <br> जन्ममरणाचें खत फाटे । भवभय आटे मृगजखत्वें ॥१८०॥ <br> या इतिहासाचें निजवर्म । कर्मचि होय परब्रह्म । <br> साधक होय आत्माराम । नित्यत्वें परम निजमोक्ष जोडे ॥८१॥ <br> म्यां निरुपलें जें निरुपण । तें जीविन्मुक्ताचें लक्षण । <br> तूं आत्माराम आपण । पूर्णत्वें पूर्ण परमात्मा तूं ॥८२॥ <br><br> श्रीरामांची पूर्णानन्दमय अवस्था : <br><br> ऐकोनि वसिष्ठाचें वचन । श्रीराम स्वयें आपण । <br> आपुलें देखे पूर्णपण । स्वानंदघन सुखरूप ॥८३॥ <br> होतां स्वरूपीं भेटीं । चित्तचैतन्या पडली मिठी । <br> हर्षबाष्प दाटलें कंठीं । आनंद पोटीं न समाये ॥८४॥ <br> आनंद हृदयीं न माये । तो नेत्रीं उलथूं पाहे । <br> पूर्ण दाटला विस्मयें । देहाची सोय स्फुरेना ॥८५॥ <br> प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । कंठ जाहला सद्र्दित । <br> इंद्रिये उपरमलीं समस्त । पाडिलें ताटस्थ्य चिद्रुपत्वें ॥८६॥ <br> सर्वांगीं रोममूळीं । आलीं स्वेदकणीका निर्मळी । <br> मुक्तमोतियांची जाळी । पांघुरविली निजसत्वें ॥८७॥ <br> निःशेष नाठवे मी तूपण । खुंटली वाचा पडिलें मौन । <br> जीवशिवाचें पुसिलें भान । चित्त समाधान पावलें ॥८८॥ <br> श्रीराम चैतन्यघन । जाला स्वस्वरूपीं निमग्न । <br> त्यासी व्यवहारप्रवीण । श्रीवसिष्ठें केवीं आपण केलें ॥८९॥ <br> ऐसें भरद्वाजें वाल्मीकाप्रती । स्वयें पुसिलें अति प्रीतीं । <br> वाल्मीकीही तदर्थीं । कथासंगती सांगतु ॥१९०॥ <br><br> वाल्मीकिरुवाच - <br> यदा परिणतः साधुः स स्वरूपे महात्मनः । <br> विश्वामित्रस्तदोवाच वसिष्ठं ऋषिसत्तमम् ॥१७॥ <br><br> तटस्थ देखोनि श्रीरामासी । विश्वामित्र जाला कासाविसी । <br> तो कळवळोनि वसिष्ठासी निजकार्यायी सांगत ॥९१॥ <br><br> विश्वामित्र उवाच - <br> हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महामुने । <br> गुरुत्वं शक्तिपातेन तत्क्षणादेव दर्शितम् ॥१८॥ <br><br> श्रीरामांची समाधी उतरण्याबद्दल विश्वामित्रांची वसिष्ठांना विनंती : <br><br> स्वामी वसिष्ठां तू ब्रह्मपुत्र । तुझ्याच गुरुत्वाचें चरित्र । <br> ब्रह्मप्राप्तीं तूं अति पवित्र । अति विचित्र अनुपम्य ॥९२॥ <br> तुझ्या गुरुत्वाचें वर्म । मिथ्या देहादि इंद्रियकर्म । <br> शिष्य होय पूर्ण ब्रह्म । ते समाधि परम श्रीरामीं ॥९३॥ <br> शक्तिपातें शिष्योत्तमा । पावविलें न करितां श्रमा । <br> हे तुज्या गुरुत्वाची गरिमा । अगाध महिमा तिहीं लोकीं ॥९४॥ <br> शिष्याच्या सकळ वृत्ती । वचनें लाविसी व्रह्मास्थिती । <br> शिष्य पावे ब्रह्मस्थिती । शक्तिपातु निश्चिती या नांव ॥९५॥ <br> लव निमिष घटिका मुहुर्त । शिष्यासी बाणली हे स्थिती । <br> शक्तीपातु निश्चितीं । ऐसी ख्याति गुरुवाक्ये ॥९६॥ <br> वचनें छेदिसी संशयातें । निःशब्दें बोधिसी शब्दार्थें । <br> हस्तमस्तकसामर्त्थें । शिष्य परमार्थें सुखी करिसी ॥९७॥ <br> असो दर्शन स्पर्शन । मुख्य तुझें कृपावलोकन । <br> शिष्यासी सहज समाधान । चैतन्यघन चित्सुखें ॥९८॥ <br> चित्सुखें सुखसंपन्न । हें तुझ्या कृपेचें आयतन । <br> तुझे कृतेस्तव पूर्ण । ब्रह्मसमाधान श्रीरामीं ॥९९॥ <br> श्रीरामीं पूर्ण समाधिअवस्था । ठेली कर्मक्रियाकर्तव्यता । <br> पुढील अवतारकार्यार्था । वसिष्ठा वृथा होऊं नेदी ॥२००॥ <br> स्वामी वसिष्ठा अवधारीं । कृपा करीं आम्हांवरी । <br> श्रीराम ये देहावरी । ते युक्तीं विवरीं स्वसत्ता ॥१॥ <br> सर्व इंद्रिया सदा उब्दोध । कर्मकर्तव्या नित्य सावध । <br> माझा यज्ञ होय सिद्ध । तैसा प्रबोध करीं रामा ॥२॥ <br> समाधि आणि उत्थान । दोहीं अवस्थांचे तुज ज्ञान । <br> शिष्यासी देसी समाधान । सर्वेचि प्रयोजन बोधिसी ॥३॥ <br> करावया सुरकार्यार्थ । अवतार श्रीरघुनाथ । <br> तो त्वां केला समाधिस्थ । ठेला तटस्थ निर्व्यापारें ॥४॥ <br> श्रीराम होतां तटस्थ । खुंटला अवतारकार्यार्थ । <br> माझेंही कार्य तेथ । यज्ञसिद्ध्यर्थ राहिलें ॥५॥ <br> माझ्या कार्यांचे स्मरण । वसिष्ठा तूंच आपण । <br> दशरथासी प्रार्थून । मज दिधले राम-लक्ष्मण । यज्ञरक्षण करावया ॥७॥ <br> हें तुझें वाक्य होईल मिथ्या । देवकार्यार्थ राहील सर्वथा । <br> यालागीं श्रीरघुनाथा । कृतकार्यार्था प्रबोधीं ॥८॥ <br> अनागत भाष्य ऋषि वाल्मीकें आपण । केलें शतकोटी रामायण । <br> तें मिथ्या होऊं नेदीं वचन । श्रीरघुनंदन प्रबोधी ॥९॥ <br><br> सिद्धाश्रमं मया नीतो रामो राक्षसमर्दनम् । <br> करिष्यते ततो॓ऽहल्यामुक्तिं च जनकात्मजाम् ॥१९॥ <br><br> श्रीरामचरित्राचे श्रवणपठण करणारे सर्व उपाधीतून तरतील : <br><br> अनागत भाष्य अति पवित्र । वदलें वाल्मीकांचे वक्त्र । <br> श्रीरामाचें चरित्र । अति विचित्र अवधारीं ॥२१०॥ <br> ताटका अति विकटक । रामें निर्दाळिली आत कंटक । <br> जनवन केलें निष्कंटक । सिद्धाश्रमीं लोक सुखें वसती ॥११॥ <br> ते सिद्धश्रमीं माझें स्थान । तेथें आणिला रघुनंदन । <br> करूनि राक्षसमर्दन । जयो संपूर्ण श्रीरामें ॥१२॥ <br> करील अहल्योद्वारण । शिवचापप्रभंजन । <br> जानकीचें पाणिग्रहण । चहूं बंधूचें लग्न जनकालयीं स्वानंदे ॥१३॥ <br> जामदग्न्य श्रीराम । युद्धीं पावती सुख परम । <br> परशुरामासी उपरम । जाला परम श्रीराम ॥१४॥ <br> श्रीरामाचें वनाभिगमन । तेणें दंडकारण्य पावन । <br> तीर्थां पवित्रता पूर्ण । श्रीरामचरण शिववंद्य ॥१५॥ <br> समुद्री शिळा स्वयें तरती । बिभीषणा लंकाप्राप्ती । <br> रामनामाची ख्याती । त्रिजगती उद्धरील ॥१६॥ <br> सीताशुद्धीनेचि छळें । निर्दळील राक्षसकुळें । <br> राम वंदिजे कळिकाळें । तें चरित्र प्रांजळें वसिष्ठा करीं ॥१७॥ <br><br> यर्द्यष्टो यैः स्मृतो वाप्पि बोधितो यैः श्रुतोति यैः । <br> सर्वावस्थागतानां तु जीवन्मुक्तिं प्रदास्यति ॥२०॥ <br><br> जिहीं अत्यंत आदरेसीं । ऐकिलें श्रीरामचंद्रचरित्रासी । <br> जे राम स्मरती अहर्निशी । मुक्ति त्यांसी अनयासें ॥१८॥ <br> जो सार्थकें करी रामस्मरण । जो सार्थकें परिसे नित्य आपण । <br> ते दोघे जीवन्मुक्त जाण । इंद्रियाचरण करिताही ॥१९॥ <br> ज्यांचे मुखीं रामनामाची वस्ती । जे सदा रामनाम जपती । <br> त्यासी स्वदेहेंसी नित्य मुक्ती । इंद्रियार्थीं रमतांही ॥२२०॥ <br> जे अवस्थात्रयी नित्यमुक्त । जे सदा राम जपत । <br> श्रीराम स्वयें तेथ । असे क्रीडत स्वानंदें ॥२१॥ <br> ऐसी त्रैलोक्याची गती । श्रीरामचरित्रे तरती । <br> श्रीवसिष्ठा तुझे हाती । <br> आमुचिया कृपास्थिती । श्रीराममूर्ति प्रबोधीं ॥२४॥ <br> श्रीराम सदोदित दैवहीन । परी रामापाशीं नाहीं दैन्य । <br> जगाचेनि भाग्य आपण । श्रीरघुनंदन प्रबोधीं ॥२५॥ <br> दैवेंवीण भाग्यवंत । जगीं एक श्रीरघुनाथ । <br> तो वृत्ति पावोनियां येथ । चरितार्थ संपादू ॥२६॥ <br> सर्व जगीं विजयी पूर्ण । ऐसा जो कां रघुनंदन । <br> त्यासीं माझे निजमन । जो जगज्जीवन जगाचा ॥२७॥ <br> वसिश्ठा आमुचे कृपेंवारीं । श्रीरघुनाथासी प्रबोध करीं । <br> तो अवतारचरित्र करी । तो ये व्यवहारीं प्रवर्तवीं ॥२८॥ <br><br> वाल्मीकिरुवाच - <br> इत्युपत्वा स स्थितस्तूष्णीं विश्वामित्रो महामुनिः । <br> वसिष्ठस्तु महातेजा रामचंद्रमभाषत ॥२१॥ <br><br> हे ऐकून वसिष्ठांकडून श्रीरामांची समाधी दूर करण्याचा प्रयत्न : <br><br> वाल्मीकि सांगे भारद्वाजासी । तटस्थ देखोनि श्रीरामासी । <br> विश्वामित्र वसिष्ठासी । रामप्रबोधासी प्रयोजी ॥२९॥ <br> तंव विश्वामित्र आपण । श्रीरामानुवाद बोलोन । <br> निजकार्यार्थीं धरोनि मौन । तें वसिष्ठ सर्वज्ञ जाणोनि बोले ॥२३०॥ <br><br> राम राम महाबाहो महापुरुष चिन्मय । <br> नायं विश्रांतिकालो हि लोकानंदप्रदो भव ॥२२॥ <br><br> समाधिलक्षण : <br><br> ऐकें बापा रघुनाथा । तुज कायसी समाधी अवस्था । <br> तूं काळाचा आकळिता । चिदानंदता स्वरूपें ॥३१॥ <br> परिसें आजानुबाहु महाभुजा । हा समाधिकाळ नव्हे तुझा । <br> तूं त्रैलोक्याधिराजा । देवसमाजा समग्रा सुखीं करीं ॥३२॥ <br> सुखी करीं साधुसंत । सुखी करीं निजभक्त । <br> सुखी करीं लोक समस्त । अवतारचरित्रानुक्रमें ॥३३॥ <br> केवळ निष्कर्म राहणें । तें जीवसमाधीचें लक्षण । <br> तेहीं केवळ अपक्वपणें । परिपक्व चिन्ह तें ऐके ॥३४॥ <br> सर्व भूतांचे गुणगुण । जगाचें दोषदर्शन । <br> दिसतां न मोडे ब्रह्मपण । ते समाधि पूर्ण पूर्णत्वें ॥३५॥ <br> भूतांचे विकर्माचरण । भासतां भासें चैतन्यघन । <br> त्या नांव शुद्ध समाधान । समाधि संपूर्ण त्या नांव ॥३६॥ <br> ऐसें न होतां समाधान । केवळ जें तटस्थपण । <br> तें मुग्धावस्थेचें लक्षण । समाधि संपूर्ण ते नव्हे ॥३७॥ <br> भूतांचे सकळ मळ । ज्याचे दृष्टीं होती निर्मळ । <br> ते समाधि सुखकल्लोळ । येर समूळ भूतादिभाव ॥३८॥ <br> आशंका- म्हणती संसार मिथ्याभूत । तुवांचि करुन दिधला येथ । <br> तेथें कैंचा देव कैंचा भक्त । अवतारचरित्र तें कैचें ॥३९॥ <br> जेथें नाहीं मींतूपण । तेथें नाही कर्मक्रियाचरण । <br> समूळ लौकिक नाहीं जाण । लोकसंरक्षण म्हणसी कैंचें ॥२४०॥ <br> अवधारीं गा रघुनाथा। ब्रह्मअवताराची निजसत्ता । <br> नये जीवांचिये हाता । जरी यथार्थता मुक्त जाले ॥४१॥ <br> जयां त्रिगुणमे जीवपण । भ्रमें भुलोनि आपण । <br> ब्रह्म म्हणती कैंचे कोण । तयां उद्धरण तुझेनी ॥४२॥ <br> अवताराचें सामर्थ्य पूर्ण । प्रपंचपरमार्थी सावधान । <br> उभयतां दिसों नेदी न्यून । ते निजचिन्ही अवधारी ॥४३॥ <br><br> अंतरेको बहिर्नाना अंतर्बोधो बहिर्जडः । <br> अंतस्त्यागी बहिःसंगी लोके विहर राघव ॥२३॥ <br><br> बाह्याभ्यन्तर स्थितीचा विचार : <br><br> अंतरीं आत्मा अद्वैत एक । तेणें मिथ्या समूळ लोह । <br> बाह्य कर्म जाणोनि संपादी लौकिक । विधिर्पूक वेदोक्त ॥४४॥ <br> अंतरीं केवळ शुद्धबुद्ध । बाह्य दिसे जैसा विषयबद्ध । <br> जडत्वें भासे जैसा मुग्ध । दिसे शुद्ध विषयार्थी ॥४५॥ <br> अंतरी निःशेष विश्यत्याग । बाहेंद्रियां विषयभोग । <br> भोगितां दिसे जरी सांग । तरी विषयांचें अंग आतळेना ॥४६॥ <br> अंतरी पूर्ण निरास । बाह्य लोलुपत्वें करी आस । <br> जेंवि मस्केंमाजी आकाश । फुगक्या आभास अडकलें दिसे ॥४७॥ <br> अंतरीं निरपेक्ष निर्मळ । बाह्य नाना अर्थीं तळमळ । <br> लाघवी लोक झकवी सकळ । तैसी कळवळ मुक्तासी ॥४८॥ <br> अंतरी काम क्रोध निमाले । शांतीचे कल्याण पाहलें । <br> बाह्य क्रोधानळें खवळले । जेवीं मृगजळें मासेमारी ॥४९॥ <br> बाह्य कार्यकारणावेशा । गुरगुर करी व्याघ्र जैसा । <br> अंतरी मृदु [[लोणी]] तैसा । कोणाही सहसा खुपेना ॥२५०॥ <br> बाह्य दिसे कार्यकरिता । परी अंतरीं अकर्ता निजात्मता । <br> माशी कुलालचक्रीं भवता । दिसे परी तत्वतां हलेना ॥५१॥ <br> प्रपंच आणि परमार्थीं । उभयंता सावधस्थिती । <br> हे अवताराची अवतारशक्ती । ते तुज निजमूर्ति रघुनाथा ॥५२॥ <br> ऐसिये गा स्थितीवरी । तूंही निजात्मचरित्रीं । <br> स्वानंदे क्रींडें संसारीं । लोकाचारीं अविकळत्वें ॥५३॥ <br> जेवीं बुद्धिबळें वाडेंकोडे । मिथ्या राजा मिथ्या प्रधान हत्ती घोडे । <br> हे जाणोनि खेळ खेळी पुढें । तेवीं मुक्ताकडे भवभाव ॥५४॥ <br> सोंकटियां जीवभावा नाहीं । तरी मारिलें म्हणती पाहीं । <br> तेवीं मुक्त देहींच विदेही । भय नाहीं मरणाचें ॥५५॥ <br> सोंकटी निमालियाही पाठीं । कोण धर्मात्मा चडे वैकुंठी । <br> कोण पडिले नरकसंकटीं । तेवीं निजात्मदृष्टी भव मिथ्या ॥५६॥ <br> ऐसिया स्थितीवरी । तूंही सुखें संसारीं । <br> स्वानंदे क्रीडा करीं । भय न धरीं श्रीरामा ॥५७॥ <br> राजा प्रधान पशु प्यादा कटक । बुद्धिबळीं अवघें काष्ठ येक । <br> तरी करिती खेळाचें कौतुक । तैसे सांसरिक मुक्तासी ॥५८॥ <br> ऐसिया योगाची वृत्ती । रघुनाथा रघुपती । <br> त्वांही सुखें संसाराप्रती । स्वानंदस्थिती क्रीडावें ॥५९॥ <br> ऐसिया योगाची वृत्ती । रघुनाथा रघुपती । <br> त्वांही सुखे संसाराप्रती । स्वानंदस्थिती क्रीडावें ॥५९॥ <br><br> तस्माद्‌राज्यादिविषर्यान्पर्यालोच्य विनश्वरान् । <br> देवकार्यादिसंभारांस्त्यज पुत्र सुखी भव ॥२४॥ <br><br> हे सर्व लक्षात आणून समाधिविसर्जन करावे : <br><br> वोडंबरीचा आंबा सफळ । रस गोड परी मिथ्या मूळ । <br> तेवीं मिथ्या लौकिक सकळ । जाणोनि अविकळ लोक संरक्षीं ॥२६०॥ <br> बहुरूपियाची राव राणी । नसोनि करिते संपादणी । <br> तेवीं तूं श्रीराम राजा राजपणीं । मर्यादारक्षणीं वेदोक्त ॥६१॥ <br> तुवांही निजावतारवृत्तीं । सुखें असावें संसाराप्रती । <br> धर्ममर्यादा पुरोणोक्ती । स्वानंदस्थिती क्रीडावें ॥६२॥ <br> तोडीं नवग्रहांची बेडी । सोडवीं देवांची बांधवडी । <br> उभवी रामराज्याची गुढी । आज्ञा धडफुडी तिहीं लोकीं ॥६२॥ <br> सांडी समाधीची भ्रांती । धनुष्य बाण घेवोनि हातीं । <br> रामनामाची ख्याती । त्रिजगती उद्धरीं ॥६४॥ <br> एसें वसिष्ठ सांगतां । रामा परमानंदीं तल्लीनता । <br> त्याच्या प्रबोधाची कथा । होय सांगता वाल्मीक ॥६५॥ <br><br> वाल्मीकिउवाच- <br> उत्युत्कोपि यदा रामः किंचिन्नोचे लयं गतः । <br> तया सुष्मुम्नया सोपि प्रविष्टो हृदयं शनै ॥२५॥ <br><br> श्रीराम पूर्वस्थितीप्रत येईनात म्हणून वसिष्ठांनी सुषुम्ना नाडीत प्रवेश करून त्यांचे प्रबाधन केले म्हणून सर्वांस आनंद : <br><br> यापरी श्रीरघुनाथा । वसिष्ठें स्वये प्रबोधितां । <br> रामा परमानंदीं लयंगता । कार्यकार्यार्थ स्फुरेना ॥६६॥ <br> ऐसें जाणोनियां पूर्ण । तेव्हा वसिष्ठें आपण । <br> सुषुम्नां नाडीं प्रवेशोन । करी प्रबोधन श्रीरामा ॥६७॥ <br> वसिष्ठ चैतन्यरूप आपण । तेणें चेतना चेतविली पूर्ण । <br> चेतनें चेतविला प्राण । सावधान ! हृदय करणें ॥ ६८ ॥ <br> प्राण प्रवेशे सोळा सवडी । तेणें चेतविल्या सर्वही नाडी । <br> तेणें नेत्रांची झांपडी । शनैः शनैः गाढी उघडिता जाय ॥६९॥ <br> उन्मीलित दोनी नयन । श्रवण जालें शब्दायतन । <br> शरीर जालें सावधान । वसिष्ठे पूर्ण बोधिला ॥७२॥ <br> प्रबोधोनि श्रीरघुनंदन । वसिष्ठें उन्मीलित केले लोचन । <br> विश्वामित्रा आनड घन । सुरगण संतोषले ॥७३॥ <br> सुखावले ऋषीश्वर । आनंदले मुनिवर । <br> अवघे करिती जयजयकार । श्रीरामचंद्रप्रबोधें ॥७४॥ <br> न देखे गुणोषदर्शन । न देखें विधिनिषेधनलक्षण । <br> न देखे कर्माकर्मण । श्रीरघुनंदनप्रबोधीं ॥७५॥ <br> यापरी श्रीरघुनंदन । स्वयें जाला सावधान । <br> तो बोलिला विविधविधान । तेंचि कथन अवधारा ॥७६॥ <br><br> श्रीराम उवाच - <br> न विधिर्न निषेधश्च त्वत्प्रयादादहं पुनः । <br> तथापि तव वाक्यं तु करणीयं हि सर्वदा ॥२६॥ <br> सर्वे शृणूत भद्रं वो निश्चयेन सुनिरुचितम् । <br> आत्माज्ञानात्परं नास्ति गुरोरपि च तदिः ॥२७॥ <br><br> ऐकें गा वसिष्ठा महामुनी । तुझें वाक्य प्रतापकरणी । <br> विधी निषेध हे दोनी । मी मनीं नयनीं । देखें ना ॥७७॥ <br> ऐके स्वामी मुनिनाथा । तुझी गुरुवाक्यसमर्थता । <br> कर्म क्रिया कर्तव्यता । मज सर्वथा उरली नाहीं ॥७८॥ <br> कर्म कार्य कर्तव्यता । मज उरलीं नाहीं तत्वता । <br> तरी तुझें वाक्य गुरुनाथा । मज सर्वथा अनुल्लंघ्य ॥७९॥ <br> तुझेनि वाक्यें जैसे तैसे । जें बोलसी अनायासें । <br> ते मज सर्वथा आयासें । अति विश्वासें करणीय ॥२८०॥ <br> सद्‌गुरूचें निजवचन । प्राणांतींही नुल्लंघी पूर्ण । <br> तेंचि शिष्याचें निजलक्षण । जे परिपाळण गुरुवाक्य ॥८१॥ <br> वेद शास्त्र स्मृति पुराण । तेथें हेंचि लक्षण । <br> जें गुरुवाक्यांचे परिपालन । हेंचि विधान विधियुक्त ॥८२॥ <br> गुरुवाक्योल्लंघन । हेंचि महापाप दारुण । <br> महापापा प्रायश्चितविधान । वज्रपाप पूर्ण गुरुवाक्यावज्ञा ॥८३॥ <br> गुरुअवज्ञापरिपाटीं । महापातकें ज्याच्या अंगुठीं । <br> ऐशिया पापांच्या उठती कोटी । वज्रपापांच्या कोटी गुरुअवज्ञा ॥८४॥ <br> गुरुअवज्ञेची मात । स्वधर्मकर्मा करी घात । <br> अंगीं रोकडा वाजे अनर्थ । नरकपात अनिवार ॥८५॥ <br> सूक्ष्म साराचा सार गुण । सकळ निश्चयां निश्चयो पूर्ण । <br> अवघे ऐका सावधान । आत्मज्ञान महालाभ ॥८६॥ <br> आत्मज्ञानेंवीण सकळा । चवदा विद्या चौसष्टी कळा । <br> त्या दुःखरूपें अवधिया विकळा । सुखसोहळा आत्मज्ञानीं ॥८७॥ <br> सकळसिद्धांतमर्यादा । मुख्यज्ञान आत्मविद्या । <br> येरी अवघिया अविद्या । ज्या प्रसिद्धा चवदाही ॥८८॥ <br> त्या आत्मज्ञानाचा निजज्ञाता । सद्‌गुरुहूनि अधिकता । <br> नाहीं अधिक दैवता । मुख्य गुणातीत तो वंद्य ॥८९॥ <br> ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही सद्‌गुरूचे किंकर । <br> सद्‌गुरूहूनि थोर । नाहीं सत्पात्र तिहीं लिकीं ॥२९०॥ <br> ऐसें बोलता आपण । प्रेमें वोसंडला रघुनंदन । <br> वसिष्ठाचे श्रीचरण । शिरीं पूर्ण वंदिलें ॥९१॥ <br> श्रीरामापादाभिवंदन । वसिष्ठें दिधले आलिंगन । <br> एका जनर्दना शरण । पूर्ण समाधान गुरुशिष्या ॥९२॥ <br> ऐकोनि रघुनाथाच्या गोष्टी । चवदा भुवनेंसी वैकुंठी । <br> टाळी पिटिली उठाउठीं । गुरुमहिमा गोमटी ऐकोनी ॥९३॥ <br> तेणें सुखी जाले सिद्ध ऋषीश्वर । सुखी जाले सुरवर । <br> अवघे करिती जयजयकार । सुमनसंभार वर्षले ॥९४॥ <br> दिव्यसुमनांचा सडा । तो विराजे चहूंकडां । <br> तेणें श्रीराम शोभला गाढा । चिन्मात्र चोखडा सामंकृत ॥९५॥ <br><br> वाल्मीकिउवाच - <br> एतत्ते सर्वमाख्यातं रामचंद्रकथानकम् । <br> अनेकक्रमयोगेन भारद्वाज सुखी भव ॥२८॥ <br><br> श्रीरामकथा श्रवणाची फुलश्रुती : <br><br> वाल्मीक सांगे आपण । भारद्वाजा तूं सावधान । <br> रघुनाथाचें आत्मज्ञान । प्रबोधलक्षण अवधारिलें ॥९६॥ <br> जें जालें ज्ञानश्रवण । त्याचें धरोनि अनुसंधान । <br> तुवांही आपणा आपण । सुखी संपूर्ण करावें ॥९७॥ <br> ऐसें सांगोनि भारद्वाजासी । वाल्मीक जाला संतोषी । <br> त्या वसिष्ठाव्या वचनासी । अति उल्हासीं सतवीत ॥९८॥ <br> धन्य वसिष्ठाची लीला । वंद्य सुरनरां सकळां । <br> तेणें चिद्‌रात्नांची वचनमाळा । श्रीरामाचें गळां बाणली ॥९९॥ <br> तिव्हिया चिद्रंधासी । लाधोनियां अहर्निशीं । <br> कवि भ्रमरण जाले तिसीं । रसाअमोदासी सेविती ॥३००॥ <br> तिचिया पावोनियां योगासी । योगी पावले योग्यतेसी । <br> तेणें सुखावोनि अहर्निशीं । देहभावासी विसरले ॥१॥ <br> बाप गुरुवाक्यकटाखें । अलक्ष लक्षेंवीण लक्षे । <br> वसिष्ठें निजगुरपक्षें । निजमोक्ष नांदवी ॥२॥ <br> रामवसिष्ठकहाणी । हे मोक्षमार्गींची निशाणी । <br> मोक्ष रिधे येवोनि श्रवणीं । कथा सावधानीं अवधारीं ॥३॥ <br><br> य इदं श्रृणृयान्नित्यं गुह्यं रामवसिष्ठयोः । <br> सर्वावस्थोपि श्रवणन्मुक्तिमार्ग निगच्छति ॥२९॥ <br><br> वदांतवार्निका निजजीवन । उपनिषदांचे सार पूर्ण । <br> ओंकारार्धमात्रालक्षण । तें हें गुह्यज्ञान वसिष्ठ ॥४॥ <br> श्रीरामवसिष्ठगुह्यज्ञान । त्याचे नित्य सावधान । <br> जो सादर करी श्रवण । तो मुक्तत्वें पूर्ण सर्वावस्थीं॥५॥ <br> ज्यासीम् सार्थवसिष्ठश्रवण । ते प्रपंची वर्तता जाण । <br> नभाणेंसे अलिप्त पूर्ण । त्यांसीं कर्मबंधन बाधीन ॥६॥ <br> वसिष्ठभवणनित्यवस्ती । ज्यासी जागृति-स्वप्नसुषुतीं । <br> त्यासी सर्वदा वरी मुक्ती । हे गुरुत्वें ख्याती वसिष्ठाची ॥७॥ <br> जागृतीं वसिष्ठाचें श्रवण । तेंचि स्वप्नी मनन । <br> तेणें सुषुप्तीं समाधान । हे अगाध ज्ञान वसिष्ठाचें ॥८॥ <br> वसिष्ठग्रंथशतसहस्त्री । त्यांतील श्लोकसत्त्याहत्तरीं । <br> एकजनार्दनें त्यावरी । ज्ञानार्थकारी टीका केली ॥९॥ <br> श्लोकान्वयें सत्यार्थ । कर्ता जनार्दन समर्थ । <br> तेथील जो ग्रंथार्थ । अर्थ विशद करी जनार्दनस्वामी ॥३१०॥ <br> कथा ग्रंथार्थें अर्था आली । श्रीरामनामें पाल्हेजली । <br> निजमोक्षमार्गी ठेवी झाली । ज्ञानकांडा केली समाप्ति ॥११॥ <br> पदप्रमेय उथळखोली । हे जनार्दन चालवी चाली । <br> कवीत्वाची सखोल बोली । बोलविता अविकळ जनार्दनु ॥१२॥ <br> एका जनर्दना शरण । वसिष्ठांचे ज्ञाननिरुपण । <br> त्याचे कृपेस्तव जाण । जालें संपूर्ण पूर्णत्वें ॥१३॥ <br> स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणें बालकांडे एकाकारटीकायां <br> श्रीवसिष्ठरामसंवादो नाम एकादशोऽध्याय: ॥११॥ <br> ओंव्या ॥३१३॥ श्लोक ॥२९॥ एवं ॥३४२॥ <br><br> [[वर्ग:भावार्थ रामायण बालकांड]]{{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} 5rg5u1dgcp0q8vm9u6inai7sq535hnp 0 5070 36762 36645 2026-09-09T15:16:45Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36762 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक ={{लेखनाव}} | साहित्यिक = मोरोपंत | विभाग = | मागील = [[बिंदुमाधवस्तुति]] | पुढील = [[विठ्ठलप्रणिधि]] | वर्ष = १८ वे शतक | टिपण = }} श्रितभके मयूरसम, श्रीविठ्ठलदेव तोयदासम हा अवलोकिता निरुपमा तत्काळचि पात्र होय दास महा. १ विठ्ठलसद्गुणकीर्तन - पुण्यकथासक्त भक्त ते मुक्त तारावे जड दीन, व्रत हें या दीनबंधुला युक्त. २ श्रुति म्हणति, ‘ वर्णवे जें वात्सल्य तुझें न तें विठो ! कविला जनमंतुं जेंवि शमनाकरवीं नमितां न तेंवि ठोकविला.’ ३ स्वपदीं नतांसि म्हणतो विठ्ठल कारुण्यतोयराशि ‘ वत्सा ’ याला प्रिय बहु गमतो दीनजन प्रणत सोयरा शिवसा. ४ प्रभु पांडुरंग आहे करित नतांच्या महा शुभा चिर हा कीं पुंदरीक वदला, ‘ जडतारायासि तूं उभाचि रहा ’. ५ रुचतें फ़ार विठोबा, जे भोळे म्हणति जें ‘ विठाई ’ तें; प्रेम - कळेतें पाहुनि भुलतो, बालक जसा मिठाईतें. ६ राधा न, रुक्मिणीही, प्रेमाची मोहिती कळा यास गीतसुखास्तव लागे हा नित्य जनीसवें दळायास. ७ विठ्ठल म्हणतो, ‘ भावें प्राणी हो ! मज नमूनि भेटा रे ! संचितकर्मवह्यांचे तुमचे मी करिन भस्म पेटारे ’. ८ विठठल तेंवि कथेच्या सत्राच्या निकट तो बराडि कसा; हा तत्काळ प्रेमळजनहृदयीं चिकटतो बरा डिकसा. ९ भोळ्याही निजभक्तीं अतिवत्सल हा कथा पिकवितो कीं जरि अप्रगल्भ केवळ, सादर असतो तथापि कवि तोकीं. १० नाचे, गाय, जन जसे, तोडी थाक स्वयें कथाकरिता, प्रभु बंध तसे तोडी, जाऊं दे एकही न थाक रिता. ११ जरि बोबडें, पित्याचें मोहावें मन तथापि तोकानें; प्रभु साळ्याभोळ्यांची बहु वात्सल्यें कथा पितो कानें. १२ राधा श्रीतें म्हणती, ‘ देवि ! कसा देव हा पहा भुलला प्रभुसि कथारंग तसा, मधुपाला बकुलतरु जसा फ़ुलला ’. १३ नारद म्हणतो, ‘ देवा ! केले हे सर्व मम सखे दास सुखदा त्वद्भक्ति, जसी ज्योत्स्रा नाशूनि तम सखेदास ’. १४ या पुंडरीकवरदें केले निजदास सर्वही धन्य निजभक्तभजन करितों आपण, न करील मग कसा अन्य ? १५ अतिरंक, दर्शनार्थी, क्षेत्राच्या पावती परिसरा जे; ते विठ्ठलासि परम प्रिय, बहुमत नच तयांपरिस राजे. १६ निश्वळ उभा निरंतर विठ्ठल निजनामगजर परिसाया गमतो स्वनामकीर्तननिरत सखा; जो तदन्य अरिसा या. १७ भक्तयश - स्वयशांतें गात्याच्या ठाकतो पुढें मागें डोलतसे परमसुखें; डोलावें सुखरें जसें नागें. १८ जो जन्मोजन्मींचा सद्भक्त प्रभु तयास दे वारी निंदक तो यापासुनि पावे जैसा भयास देवारी. १९ सुगति दिली, परि वधिला प्रभुनें भेदूनि दृढहि उर, वाळी प्रेमळ भक्त बिभीषण शरणागत जो, तयासि कुरवाळी. २० भीमरथीच्या तीरीं, किंवा भाविक - कथांत वाळवटीं तो निरखिला जनें जो मार्कंडेयें मनोज्ञ बाळ वटीं. २१ जें प्रेमळकृतकीर्तन, रुचतें या प्रभुसि आठ यामहि तें म्हणतो, ‘ सज्जन तारिति हे करुनि अभंग पाठ या महितें ’. २२ भक्तचरित्रकथा तों बहुतचि या विठ्ठलासि आवडती रामेश्वरासि जैसी श्रीगंगेची सदैव कावड ती. २३ सद्रीतें स्वचरित्रें रुचती या पुंडरीकवरदास सच्चारितें गाती जे प्रभुसि गमति शुकसम प्रवर दास. २४ विठ्ठल सराफ़ साच, प्रिय बहु या दास वाटवासा च विठ्ठल सराफ़ साच, प्रिय बहु या दास वाटवासा साच २५ तज्ज्ञमुखें आवडतो वहु ललित ग्रंथ वामनाचा या अर्थोल्लसनें लागे श्रीविठ्ठल पूर्णकाम नाचाया. २६ एकोपंतें रचिलें रामायण पाठ करुनि जो लावी प्रभु तत्कथेसि आपण ऐकाया सर्व साधु बोलावी. २७ श्रीज्ञानेश्वररचिता टीका [[ज्ञानेश्वर]]ी, तिच्या ओव्या विठठल म्हणतो, ‘ मज या वाल्मीकिव्याससूक्तिशा होव्या ’. २८ मुक्तेश्वरकृत भारत आवडतें विठ्ठलासि; कीं पर्व सर्व श्रवणें हरितें भाषाकविचा अशेषही गर्व. २९ भक्तयशोरत विठ्ठल नित्य अभिनवाचि भक्तमाळा या श्रवणीं न शके, मूर्तिप्रतिच नमति, दृष्टितेंहि चाळाया ३० श्रीनामदेव, तुकया, तदभंग प्रभुसि गोड घांस तसे; गहिंवरतसे परिसतां, नाचतसे पांडुरंग, हांसतसे. ३१ भक्तकवीरप्रमुखप्रिय परम तदुक्ति सुरस दानरता म्हणतो प्रभु ‘ या प्याया, मागति मज तरिच सुर सदा नरता ’. ३२ शरणागतभयहर्ता, भक्तजनातें क्षणक्षणीं स्मर्ता सफ़ळमनोरथकर्ता सदय प्रभुवर्य रुक्मिणीभर्ता. ३३ भक्तवश त्यक्तप्रभुभाव नव्ह पांडुरंग देव कसा ? बारा वर्षें वसला एकोबाच्या गृहांत सेवकसा. ३४ नामें चोखामेळा जो प्रभुभक्ति प्रिया महारा ज्या श्रीविठ्ठल बहु मानी त्या, जेंवि युधिष्ठिरा महाराजा. ३५ बाळाच्या सर्कारें माता अतिवत्सळा जसी हर्षे, भक्तांच्या पूजेनें प्रभु आनंदाश्रु हा तसा वर्षे. ३६ श्रुतसेव, विदुर, अर्जुन, उद्धव, अक्रूर हे जसे भक्त, व्यक्त प्रभुसि तसेचि प्रिय यवनहि, दास जे पदीं सक्त. ३७ आवडि कळतां, एकोपंताचें रूप घेउनि, स्वामी हा चोखामेळ्याच्या आपण जावूनि जेवला धामीं. ३८ साधुमुखें आयकिलें हें, कीं जो भक्त सांवता माळी, त्या लागे खुरपाया, हा भक्ता शिशुसि तातसा पाळी. ३९ जो अर्पिला, मुखांतुनि काढुनि, तो या सुधासम ग्रास याहुनि शबरी न बरी कां भासावी बुधां समग्रांस ? ४० विठ्ठल भक्तीं जैसा तैसा वित्तीं न लोल, कीनाश मातेचीही पावे, याची न कधीं अलोलकी नाशे. ४१ जो भक्त पडों देइल त्याचा हा तात कासया विसर ? त्या बहु करुणा जैसी निववाया चातकास यावि सर. ४२ पुत्रमिषें नारायण म्हणतां, पावे अजामिळाला हो ! परम प्रसाद सहसा, जैसा त्याही गजा मिळाला हो ! ४३ कैसें तरिही ज्याच्या वदनीं निजनाम भव्यपद येतें विठ्ठल म्हणतो, ‘ योग्यचि हा, यावरि कां करीन न दयेतें ? ’ ४४ तुळसीच्या माळेनें विठ्ठल होतो प्रसन्न, पिष्टातें देतो भलत्यालाही, जें द्यावें नारदादिशिष्टातें. ४५ झाले धन्य पहातां प्रासादाच्या दुरूनिही शिखरा; ‘ विखरा यांगरि पुष्पें सुर हो ! ’ म्हणतो, दयाब्धि हाचि खरा. ४६ साहे प्रभु, वागवितां अर्जुनवाजी, महाकसाल्याला; सुयशोभूषा, दासां देउनि ताजीम, हा कसा ल्याला. ४७ बहु मानितसे गातां सुरमुनितें, तेंवि हरि लहानातें बुध दीनबंधु म्हणती, तें लटिकें काय करिल हा नातें ? ४८ भक्तकथेंत प्रभुची जी ती वर्णीन काय निष्ठा मी ? वदला, ‘ देवर्षेsहं भक्ता गायन्ति तत्र तिष्ठामि. ’ ४९ दासें समर्पिलें जें, भक्तिरसें, पत्र फ़ळ तोय, या पुंडरीकवरदा तें परमप्रीतिकर सदा होय. ५० वदला सुदामदेवा, ‘ लागति बा ! फ़ार गोड मज पोहे. ’ वहिनीच्या नामातें मद्रसना कां सदैव न जपो हे ? ५१ खाय न [[खीर]] खळाची, प्रभु विदुराच्याहि जेविलाचि कण्या आवडतिच्या सुपार्‍या होती दगड्या - जुन्या, नव्या - चिकण्या. ५२ भक्ताचा अभिमानी करितो दीनाहि मानवा स्तव्य प्रभुचें भोळ्या भक्तीं, इतरीं चतुरीं, तसें न वास्तव्य. ५३ जो शैव वैष्णवारी; ज्ञाता वैष्णव तसाचि शैवारी; त्याहुनि इतरां सर्वां भक्तांचा पांडुरंग कैवारी. ५४ न म्हणेचि रुक्मिणीचा पति अधिक, उणे, जुने, नवे दास; भक्तांसि तसेंचि, जसें तिळहि पडों दे उणें न वेदास. ५५ ‘ बा ! पाव पांडुरंगा ! ’ म्हणतां सहसा म्हणोनि ‘ ओ ’ पावे प्रभु वर देतो जैसे तातें अर्थ द्रवोनि ओपावे. ५६ जो प्राणी ‘ हरि विठ्ठल, हरि हरि विठ्ठल, ’ असे वदे, वदवी, त्याला प्रभु दाखवितो, जी आत्मप्राप्तिची बरी पदवी. ५७ बहु आपणासि भक्त प्रिय, हें सर्वा जनांसि उमगाया, शंभु वसविला स्वशिरीं, स्वप्राप्त्यर्थ स्वकीर्ति-धुम गाया. ५८ धांवुनि भक्तांचें भय हरितो, देतोचि हाक हाकेला; प्रभु, भक्षुनि पत्र, म्हणे, ‘ द्रौपदि ! मुनि हटिक, पाक हा केला ’. ५९ दूर असो, दीन असो, दासाची विठ्ठलासि आठवण नामचि पुरे, न घ्यावे अष्टांगीं, नमन करुनि, आठ वण. ६० प्रभुनें पात्र करावा ज्ञानाच्या, भक्तिच्याहि, रंक रसा आपण बहु मानावा वानावा सज्जनांत शंकरसा. ६१ प्रभुसि जसी भक्ताची कोणाचीही तसी नसे भीड भक्तप्रेम प्रभुला चालवि, जैसें तरंडका सीड. ६२ भक्तावरि देवाची जैसी इतरीं नसे तसी माया; दासीं प्रभुवात्सल्य प्राज्य, म्हणति जाणते, ‘ न सीमा या ’. ६३ प्रभुची त्या मारुतिवरि किति किंवा प्रीति किति गुहावरि ती जें भक्तांला, तें त्यां दुर्लभ जे अद्रिच्या गुहा वरिती. ६४ भक्तासि ख्याति नको, परि आपण पांडुरंग वाढवितो. प्रेसुनि भक्तयश जगीं, संसारांतूनि जीव काढवितो. ६५ खळ निंदक जे कोणी त्यांचीं सुकृतें समग्रही हरितो. त्यांमागें दुष्कर्में भक्तांची लावितो असें करितो. ६६ द्वेषी, निजनिंदक जे, त्यांला दंडूनि तारितो स्पष्ट. भोगवितो नरकांत स्वजनद्वेष्ट्यांसि बहु युगें कष्ट. ६७ प्रभु म्हणविति परि या तों प्रभुचा कोणीहि करिल हा न पण, थोरपण प्रणताला देतो घेवून हरि लहानपण. ६८ विठ्ठल म्हणतो, ‘ माझ्या मद्भक्तांच्या यशास गा बाळा ! व्रततीर्थतप:प्रमुखा इतरा झटसी कशास गाबाळा ! ? ’ ६९ नाम न घे, अन्य करी, जो प्रभु पाहुनि तशास कळकळतो; म्हणतो, ‘ वेड्या ! आत्मा गातां माझ्या यशा सकळ कळतो ’. ७० जो गहिंवरतो, निघतां प्रभुला वंदूनि, भेटतां काय; ‘ हाय ’ प्रभुहि म्हणे हो, कन्येला धाडितां जशी माय. ७१ वीणा, ताल, मृदंग प्रेमें जन जे कथेंत वाजविती, विठ्ठलदृष्टि, तयांतें आलिंगुनि, योगियांसि लाजविती. ७२ विठ्ठल मनीं असावा, मजसम रत, नच कथेंत पेंगावा; सर्व श्रोता योगें तीर्थमखमुखें पथें तपें गावा. ७३ गायन, नर्तन, अभिनय करितां मद्भक्तजन न लाजावा; काय अधिक वैकुंठीं ? प्रेमळ सोडूनि नच मला जावा. ७४ हृदयांत पांडुरंग प्रभुचा हा दंडक लिहिला जावा; खळ काय, साधुपासुनि पावुनियां दंड कलिहि लाजावा. ७५ श्रीपांडुरंगदंडक आयकिला साधुजनमुखें कवि हो ! हा सर्वरसिकहरिजनहृदयसरोजांसि सर्वदा रवि हो. ७६ स्मरणें, नमनें, स्वयश:श्रवणेम नि:शेष दोष वारावे; हा पांडुरंगदंडक जीव जड, प्राज्ञ, सर्व तारावे. ७७ हा श्रीविठ्थलदंडक थंड करी हृदय, हरुनि तापातें. भक्तमयूर नमितसे विश्वाच्या याचि मायबापातें. ७८ हा ग्रंथ पांडुरंगप्रभुच्या चरणींच अर्पिला भावें, यांत प्रेम प्राज्य, क्षीररसीं जेंवि सर्पि लाभावें. ७९ गातां प्रभुचा दंडक दंड करीनाचि काळ हा नियम. कर जोडी गात्यातें जो करितो वृद्धबाळहानि यम. ८० श्रीपांडुरंगदंडक चंडकर स्वांतवर्ति तम हरितो; हरि तोषे या ग्रंथें, जो भक्तशिव स्वमस्तकीं धरितो. ८१ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मोरोपंत साहित्य]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] s9d51u4w0jok2axeouv3qwco2l290e2 0 5080 36759 35729 2026-09-09T15:16:38Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36759 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय २ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय ३]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजय अज अजिता सर्वेश्वरा । हेचंद्रभागातटविहारा । पूर्णब्रह्मा रुक्मिणीवरा । दीनबंधो पाहि माम् ॥१॥ तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघेंच देवा आहे शीण । कुडीमाजीं नसल्या प्राण । कोण विचारी मढयातें ॥२॥ सरोवराची दिव्य शोभा । तोयामुळें पद्मनाभा । रसभरीत आंतला गाभा । टरफलातें महत्त्व आणी ॥३॥ तुझी कृपा त्याच परी । शरणांगतातें समर्थ करी । पाप ताप दैन्य वारी । हेंच आहे मागणें ॥४॥ मागले अध्यायीं झालें कथन । समर्थ गेले निघून । तेणें बंकटलाला लागून । हुरहूर वाटूं लागली ॥५॥ गोड न लागे अन्नपाणी । समर्थांचा ध्यास मनीं । न हाले दृष्टीपासोनी । गजाननाचें रुप तें ॥६॥ जिकडे पहावें तिकडे भास । होवो लागला त्यांचा खास । याचें नांव श्रोते ध्यास । उग्या नसती पोरचेष्टा ॥७॥ चुकलेल्या धेनूची । वत्स शुद्धि करी साची । तैसी बंकटलालाची । स्थिति झाली विबुध हो ! ॥८॥ हें हितगुज सांगावया । जागा नव्हती कोठें तया । वडिलांपासीं बोलावया । छाती त्याची होईना ॥९॥ ऐशा रीति चित्तीं भलें । विचाराचें काहूर झालें । शेगांव अवघें धुंडाळिलें । परी न पत्ता लागला ॥१०॥ घरीं येतां वडील पुसती । भवानी राम सन्मती । बाळा तुझी आज वृत्ती । का रे झाली चंचळ ॥११॥ चित्तीं उत्साह दिसेना । वदनीं दिसे म्लानपणा । ऐशा असह्य यातना । होती कशाच्या सांग मज ? ॥१२॥ तूं पोर्‍या तरणा ज्वान । नाहीं कशाची तुला वाण । ऐसें साच असोन । चिंतातुर दिसतोसी ॥१३॥ किंवा शरीरीं कांहीं व्याधी । होतसे ती सांग आधीं । चोरुन पुत्र ठेवी न कधीं । गोष्ट कोणती पित्याला ॥१४॥ कांहीं तरी सांगून । केलें पित्याचें समाधान । पुन्हा शोधाकारण । फिरुं लागला शेगांवीं ॥१५॥ बंकटलालाचे शेजारीं । एक होते सदाचारी । घरीं होती जमेदारी । परी अभिमान नसे त्याचा ॥१६॥ ते देशमुख रामाजीपंत । वयानें वृद्ध अत्यंत । बंकटलालानें इत्यंभूत । हकीकत त्यांना निवेदिली ॥१७॥ ते बोलले बंकटलाला । तुझा वृत्तान्त मी ऐकिला । तूं जो पुरुष कथिसी मला । तो योगी असावा कोणीतरी ॥१८॥ योग्यावांचुनी ऐशा क्रिया । मिळती न कोठें पाहावया । पूर्वसुकृता वांचोनिया । होणें न दर्शन अशाचें ॥१९॥ तूं घेतलें दर्शन । जन्म तुझा धन्य धन्य । भेटतां ते तुजलागून । ने मलाही दर्शना ॥२०॥ ऐशा स्थितींत दिवस चार । गेले निघून साचार । बंकटलालासी तीळभर । विसर न पडे तयाचा ॥२१॥ गोविंदबुवा टाकळीकर । होते एक कीर्तनकार । ज्यांच्या कीर्तनीं शारंगधर । प्रसन्नचित्त होतसे ॥२२॥ लौकिक यांचा वर्‍हाडांत । होता मोठया प्रमाणांत । ते आले फिरत फिरत । कीर्तन कराया शेगांवीं ॥२३॥ शंकराच्या मंदिरीं । झाली कीर्तनाची तयारी । धांवो लागल्या नरनारी । कीर्तन ऐकायाकारणें ॥२४॥ बंकटलालही तेथें आला । कीर्तन श्रवणासाठीं भला । मध्यें शिंपी भेटला । पितांबर नाम ज्याचें ॥२५॥ हा शिंपी पितांबर । भोळां भाविक होता फार । त्यासी समर्थाचा समाचार । बंकटलालें कथन केला ॥२६॥ दोघे कीर्तना चालले । तों अवचित समर्थ पाहिले । मागल्या बाजूस बसलेले । फरसावरी तेधवां ॥२७॥ मग कशाचें कीर्तन । गेले उभयतां धांवून । जेवीं द्रव्य-घटातें पाहून । कृपण जाय हपापोनी ॥२८॥ वा चातकातें स्वातिघन । वा मोरासी मेघदर्शन । किंवा तो रोहिणीरमण । चकोर पाहातां आनंदें ॥२९॥ तैसें उभयतांसी झालें । दूर उभे राहिले । विनयानें बोलूं लागले । कांहीं आणूं का खावया ? ॥३०॥ महाराज बोलले त्यावरी । तुला गरज असेल जरी । आण झुणकाभाकरी । माळणीच्या सदनांतून ॥३१॥ बंकटलालें सत्वरीं । चून अर्धी भाकरी । आणोन ठेविली हातावरी । तया योगेश्वराच्या ॥३२॥ चून भाकरी खात खात । वदले पितांबरासी समर्थ । जा जावोनी ओढयाप्रत । तुंबा भरोनी आण पाणी ॥३३॥ पितांबर बोले गुरुराया । ओढयास पाणी अल्प सदया । पाण्यांत तुंबा बुडावया । मुळीं नाहीं अवसर ॥३४॥ इतुकें असून तें पाणी । खराब केलें गुरुंनीं । तेवीं जाणार्‍या येणार्‍यांनीं । नाहीं पिण्याच्या योग्य तें ॥३५॥ मर्जी असल्या दुसरीकडून । पाणी आणितों तुंबा भरुन । तैं बोलले गजानन । दुसरें पाणी आम्हां नको ॥३६॥ नाल्याचेंच आण पाणी । आंत तुंबा बुडवोनी । उगीच ओंजळी-ओंजळींनीं । तुंब्यांत पाणी भरुं नको ॥३७॥ तुंबा घेऊन पितांबर । तात्काळ गेला नाल्यावर । तुंबा भरेल ऐसें नीर । कोठें न त्यानें पाहिलें ॥३८॥ तळवे पदाचे भिजतील । इतुकेंच तेथें होतें जल । करुन हातांची ओंजळ । तुंब्यांत पाणी भरणें नसे ॥३९॥ ऐसी झाली आड विहीर । चिंतावला पितांबर । हिय्या करुन अखेर । तुंवें स्पर्श केला जला ॥४०॥ तों ऐसें झालें अघटीत । तुंबा ठेवावा जेथ जेथ । तो बुडे तेथ तेथ । खळगा पाहून ओढयाला ॥४१॥ नाल्याचें घाण जीवन । तुंब्यांत स्फटिकासमान । आल तैसें पाहोन । शिंपी चित्तीं चकित झाला ॥४२॥ तो म्हणे ही ऐशी स्थिति । कीं आज झाली निश्चिती । ती योगेश्वराची साच शक्ति । संशय येथें धरणें नको ॥४३॥ तुंबा आणून ठेविला । योगेश्वराचे सान्निध्याला । त्याचा समर्थें स्वीकार केला । झुणकाभाकर सेविल्यावर ॥४४॥ बंकटलालासी सुपारी । मागते झाले साक्षात्कारी । अरे माळिणीच्या भाकरीवरी । माझी सेवा करतोस कां ? ॥४५॥ काढ सुपारी खिशांतून । फोडोन देई मजकारण । तें ऐकतां समाधान । बंकटलालास झालें बहु ॥४६॥ सुपारीच्या बरोबरी । दोन पैसे हातावरी । ठेवितां झाला व्याघ्रांबरी । दुदंडी तांब्याचे ॥४७॥ खडकु दुदंडी व्याघ्रांबरी । हीं मुसलमानी नाणीं सारीं । चालत होतीं व्यवहारीं । तया वर्‍हाड प्रांतांत ॥४८॥ पैशाप्रती पाहून । महाराज बोलले हांसोन । काय व्यापारी समजून । मजला तूं हें अर्पिसी ? ॥४९॥ हें नाणें तुमचें व्यवहारीं । मला न त्याची जरुरी । भावभक्ति नाण्यावरी । संतुष्ट मी रहातसे ॥५०॥ तें तुझ्याजवळ होतें । म्हणून भेटलों पुन्हां तूंतें । याचा विचार चित्तातें । करी म्हणजे कळेल ॥५१॥ जा आतां कीर्तन । दोघे जाऊन करा श्रवण । मी लिंबापाशीं बैसोन । कथा त्याची ऐकतों ॥५२॥ दोघे कीर्तनाप्रती आले । महाराज लिंबापाशीं बैसले । गोविंदबुवांचें सुरु झालें । आरंभींचें निरुपण ॥५३॥ निरुपणासी भागवतीचा । घेतला होता एक साचा । श्लोक एकादश स्कंधाचा । हंसगीतामधील ॥५४॥ बुवांनीं पूर्वार्धा विशद केलें । त्याचा उत्तरार्ध समर्थ वदले । तें ऐकोन घोटाळले । गोविंदबुवा मनांत ॥५५॥ हा उत्तरार्ध वदणारा । पुरुष अधिकारी दिसतो खरा । जा त्या घेऊन मंदिरा । या हो कीर्तनश्रवणास ॥५६॥ बंकटलाल पितांबर । आणिक मंडळी निघाली इतर । समर्थासी साचार । कीर्तनासी आणावया ॥५७॥ केली विनंती अवघ्यांनीं । श्रोते अती विनयांनीं । परी बसल्या जागेपासोनी । मुळीं न महाराज हलले हो ॥५८॥ गोविंदबुवा अखेर । येवोन जोडीते झाले कर । कृपा करावी एक वार । चला शिवाच्या मंदिरीं ॥५९॥ तुम्ही साक्षात्‌ शंकर । बरें न बसणें बाहेर । धन्यावांचून मंदिर । शून्य साच समर्था ॥६०॥ पूर्वजन्मींचें पुण्य भलें । माझें आज उदेलें । म्हणून हे दृष्टी पडले । साक्षात् चरण शिवाचे ॥६१॥ कीर्तनाची फलप्राप्ती । झाली आज मजप्रती । वेळ न करा गुरुमूर्ती । चला मंदिरीं माझ्यासवें ॥६२॥ ऐसें गोविंदबुवा बोलतां । समर्थ वदलें तत्त्वतां । ठेवी एकवाक्यता । भाषणीं गोविंदा लवमात्र ॥६३॥ तूं इतक्यांत प्रतिपादिलें । अवघें ईश्वरें व्यापिलें । आंत बाहेर कांहीं न उरलें । मग हा ऐसा हट्ट कां ? ॥६४॥ जें जें जयानें सांगावें । तें तें त्यानें आचरावें । शब्दच्छलासी न करावें । साधकानें केव्हांही ॥६५॥ भागवताचा श्लोक सांगसी । आणि त्याच्या विरुद्ध वागसी । कथेकर्‍याची रीत ऐसी । बरवी नव्हे गोविंदा ॥६६॥ पोटभर्‍या कथकेरी । तूं न व्हावें भूमीवरी । जा कीर्तन समाप्त करी । मी येथून ऐकतों ॥६७॥ बुवा कीर्तनीं परत आले । गर्जोन अवघ्यां बोलले । तुमच्या शेगांवीं अमोल आलें । रत्‍न हें त्या सांभाळा ॥६८॥ हें न शेगांव राहिलें । पंढरपूर खचीत झालें । चालते बोलते येथ आले । साक्षात्‌ हे पांडुरंग ॥६९॥ यांची तरतूद ठेवावी । सेवा यांची करावी । यांची आज्ञा मानावी । वेदवाक्यापरी हो ॥७०॥ तरीच तुमचें कल्याण । होईल निःसंशय करुन । अनायासें हें निधान । जोडलें त्या दवडूं नका ॥७१॥ कीर्तन अवघें सांग झालें । लोक आपुल्या घरां गेले । बंकटलाल घरीं आले । चित्तीं हर्ष मावेना ॥७२॥ आपल्या सन्माननीय पित्यासी । हकीकत कथिली प्रेमेंसी । बाबा आपुल्या घरासी । गजानन आणा हो ! ॥७३॥ पुत्रानें जें कथन केलें । तें भवानीरामें ऐकिलें । आणि प्रेमें ऐसें वदलें । तूंच ये त्या घेऊन ॥७४॥ पित्याची मिळाली संमती । बंकटलाल हर्षें अती । म्हणे कधीं भेटेल गुरुमूर्ती । मजला सदनीं आणावया ॥७५॥ पुढें माणिक चौकांत । चौथे दिवशीं सद्‌गुरुनाथ । भेटले बंकटलाला प्रत । अस्तमानाचे समयाला ॥७६॥ दिनपति अस्ता गेला । इकडे बोधसूर्य उदेला । माणिक चौक प्राचीला । बंकटलालाच्या भाग्यानें ॥७७॥ गुराखी घेऊन धेनूस । येऊं लागले ग्रामास । समर्थांच्या आसपास । गाई जमूं लागल्या ॥७८॥ त्या वाटले नंदसुत । आला येथें साक्षात । वृक्षावरी करितात । पक्षी किलकिलाट आनंदें ॥७९॥ दिवाबत्तीची तयारी । दुकानदार करिती खरी । अशा वेळीं आला घरीं । घेऊन बंकट महाराजा ॥८०॥ पित्यानें मूर्ति पाहातां क्षणीं । अती आनंद झाला मनीं । नमन साष्टांग केलें चरणीं । पाटावरी बैसविलें ॥८१॥ आणि विनविलें जोडोन होत । कांहीं भोजन करा येथ । तुम्ही साक्षात् पार्वतीकांत । प्रदोष वेळीं आला या ॥८२॥ शिव आराधन प्रदोषकालीं । घडेल तो भाग्यशाली । ऐसी आहे ऐकिली । स्कंदपुराणीं गोष्ट म्यां ॥८३॥ ऐसें म्हणोन आणिलें । बिल्वपत्र तात्काळ भलें । समर्थांच्या ठेविलें । परमभक्तीनें मस्तकीं ॥८४॥ करा येथें भोजन । ऐसें गेलों बोलून । परी स्वयंपाकाकारण । अवधी आहे कांहींसा ॥८५॥ स्वयंपाक होईपर्यंत । हे न थांबले जरी येथ । तरी प्रदोषकालीं पार्वतीकांत । गेला उपासी घरांतूनी ॥८६॥ त्यास करुं कैसी तोड । ऐसें संकट पडलें जड । जनसमुदाय प्रचंड । जमला मौज पाहावया ॥८७॥ विचार केला अखेरीं । दुपारच्या पुर्‍या आहेत घरीं । त्याच ठेवोन तबकांतरीं । पुढें ठेवूं समर्थांच्या ॥८८॥ ते अवघेच जाणती । कपट नाहीं माझ्या चित्तीं । भावें भेटतो उमापती । ऐसा आहे सिद्धान्त ॥८९॥ मी शिळें अवर्जुन । यास घालीत नाहीं अन्न । शिवाय पक्क्या रसोईकारण । शिळें म्हणणें उचित नसे ॥९०॥ चिंतिल्याप्रमाणें तयारी । तात्काळ त्यानें केली खरी । आणून ठेविलें समोरी । तबक एक समर्थांच्या ॥९१॥ पुर्‍या बदाम खारका । केळीं मोसंबीं मुळे देखा । भालाप्रती लाविला बुका । कंठीं घातिला पुष्पहार ॥९२॥ गुरुमूर्ति प्रसन्न चित्तें । अवघे झाले सेविते । जें जें पडेल पात्रातें । तें तें खाती भराभर ॥९३॥ उदरीं सुमारें तीन शेर । अन्न सांठविलें साचार । तेथेंच राहिले रात्रभर । श्रीगजानन महाराज ॥९४॥ बंकटलालें दुसरे दिवशीं । मंगल स्नान समर्थांसी । घातलें असे अतिहर्षी । तो न थाट वर्णवे ॥९५॥ घागरीं सुमारें शंभर । उष्णोदकाच्या साचार । पाणी घालती नारीनर । मन मानेल ऐशा रीतीं ॥९६॥ कुणी शिकेकाई लाविती । कुणी साबण घेऊन हातीं । समर्थांतें घासीती । पदकमळ आवडीनें ॥९७॥ कोणी दवना कोणी हीना । कोणी चमेली तेल जाणा । कोणी बेलियाच्या मर्दना । करुं लागले निजहस्तें ॥९८॥ अंगराग नानापरी । त्यांचें वर्णन कोण करी । बंकटलालाचिया घरीं । उणें नव्हतें कशाचे तें ॥९९॥ स्नानविधि संपला । पितांबर तो नेसविला । अति सन्मानें बैसविला । योगिराज गादीवरी ॥१००॥ भालीं गंध केशरी । गळ्यांत हार नानापरी । कोणी तुळशीमंजरी । वाहूं लागले शिरावर ॥१॥ नैवेद्य नानापरीचे । झाले समर्थार्पण साचे । भाग्य त्या बंकटलालाचें । खचित आलें उदयाला ॥२॥ तें बंकटलालाचें घर । झालें द्वारका साचार । तया दिनीं सोमवार । वार शिवाचा होता हो ॥३॥ अवघ्या मंडळींनीं आपुले । मनोरथ ते पूर्ण केले । एक मात्र त्यांतून उरले । इच्छाराम शेटजी ॥४॥ हा चुलत बंधु बंकटाचा । होता भाविक मनाचा । भक्त असे शंकराचा । त्यासी ऐसें वाटलें ॥५॥ आज आहे सोमवार । मसी उपास साचार । घरां प्रत्यक्ष शंकर । चालते बोलते आलेच कीं ॥६॥ त्यांची पूजा अस्तमानीं । यथासांग करोनी । करुं पारणा ऐसी मनीं । इच्छा त्यानें धरली असे ॥७॥ तों झाला अस्तमान । मावळलासे नारायण । इच्छारामें केलें स्नान । प्रदोष वेळा लक्षुनी ॥८॥ पूजासाहित्य घेऊन । साधु जे कां गजानन । त्यांचें केलें पूजन । परम प्रेमें करोनी ॥९॥ आणि विनंती केली वरी । झालें आहे दुपारीं । आपुलें तें भोजन जरी । परी आतां कांहीं खावें ॥११०॥ आपण जेवल्यावांचून । मी नाहीं घेणार अन्न । आहे मजला उपोषण । सोमवारचें गुरुराया ! ॥११॥ अवघ्या भक्तांचा हेत पुरला । माझा मात्र राहिला । तो पाहिजे पुरविला । तुम्ही कृपा करुन ॥१२॥ जन कुतूहल दृष्टींनीं । पाहूं लागले तया स्थानीं । इच्छाराम तो घेवोनी । नैवेद्य आला परातींत ॥१३॥ आंबेमोहर तांदळाचा । दोन मुदी भात साचा । नानाविध पक्वान्नांचा । थाट केला तयानें ॥१४॥ जिलबी राघवदास मोतीचूर । करंज्या अनारसे घीवर । शाखांचे नाना प्रकार । वर्णन करावे कोठवरी ? ॥१५॥ अगणित चटण्या कोशिंबिरी । वाडगा दह्याचा शेजारीं । तुपाची ती वाटी खरी । आदनाच्या सव्य भागा ॥१६॥ चार मनुष्यांचें अन्न । ऐसा नैवेद्य परिपूर्ण । समर्थांपुढें आणून । ठेवला इच्छारामानें ॥१७॥ पाहोन त्या नैवेद्यासी । महाराज बोलले आपणासी । खातो खातो अहर्निशीं । ऐसें बोलसी गणप्पा ॥१८॥ खा हें आतां अवघें अन्न । अघोर्‍या न करी अनमान । पाहों आले अवघे जन । तुझ्या अघोर वृत्तीला ॥१९॥ महाराज भोजना बैसले । अन्न अवघें पार केलें । पात्रीं न कांहीं ठेविलें । मीठ लिंबू तेंही पाहा ॥१२०॥ आग्रहाचा प्रकार । काय होतो अखेर । हें दावण्या साचार । कौतुक केलें गुरुवरें ॥२१॥ खणाणून उलटी झालि । खाल्ल्या अन्नाची ती भली । ऐसीच गोष्ट होती केली । श्रीरामदासें एकदां ॥२२॥ खिरीची झाली वासना । रामदासाचीया मना । तिची खोड मोडण्या जाणा । आकंठ [[खीर]] प्याले कीं ॥२३॥ उलटीं होतां परत । ती भक्षूं लागले सद्‌गुरुनाथ । श्रीरामदासस्वामी समर्थ । वासनेसी जिंकावया ॥२४॥ तैसें लोकाग्रहाला । घालावयासी शीघ्र आळा । हा उलटीचा प्रकार केला । अंगीं बळ असूनिया ॥२५॥ सत्‌पुरुषाचें आचरण । पुढील पिढीला साधन । होतें कराया संरक्षण । निसर्गाच्या धर्माचें ॥२६॥ तेंच समर्थें येथें केलें । लोकांलागीं सुचविलें । आग्रह करणें न चांगलें । तो विपरीत फळ देई ॥२७॥ असो उलटी झाल्यावरी । जागा केली साफ सारी । नेवोन बैसविले पहिल्या परी । स्नान घालोन महाराजा ॥२८॥ नरनारी दर्शनें घेती । महाराजांची आनंदवृत्ती । तों भजन करण्याप्रती । दिंडया आल्या दोन तेथें ॥२९॥ आवाज ज्यांचे सुस्वर । खडे पहाडी मनोहर । विठ्ठलाचा नामगजर । करुं लागले आवडीनें ॥१३०॥ इकडे महाराज आसनीं । होते ते वदले वदनीं । भजनाचिया मिषांनीं । "गणगण गणांत बोते" ॥३१॥ हेंच सर्वदा त्यांचें भजन । करिती टिचक्या वाजवून । ऐसा झाला आनंद जाण । रात्रभरीं ते ठायां ॥३२॥ ’गण गण’ हें त्यांचें भजन । हमेशा चाले म्हणून । लोकांनीं दिलें अभिधान । गजानन हें तयाला ॥३३॥ जो स्वयमेव ब्रह्म झाला । नांवरुप कोठून त्याला ? । नामरुपाचा गलबला । प्रकृतीच्या आश्रयास ॥३४॥ अस्ति-भाति-प्रिया ठायीं । योगेश्वर निमग्न राही । त्या आनंदा न वर्णवे कांहीं । त्याची उपमा त्यालाच असे ॥३५॥ आषाढीसी पंढरपूर । वा सिंहस्थीं गोदातीर । वा कुंभमेळ्यासी साचार । गर्दी होते हरिद्वारीं ॥३६॥ त्यापरि शेगांवांत । बंकटलालाच्या घरांत। लांबलांबून असंख्यात । जन येती दर्शना ॥३७॥ स्वामी समर्थ गजानन । हेच विठ्ठल नारायण । निश्चय विटेस ठेवून । पाय उभे राहिले ॥३८॥ त्यांचें वचन गोदातीर । आनंद हा हरिद्वार । गजबजलें शेगांव नगर । सदन राऊळ बंकटाचें ॥३९॥ जो ब्रह्मपदा पोंचला । जात कोठून उरली त्याला ? । सूर्याचिया प्रकाशाला । अवघेंच आहे सारखें ॥१४०॥ नित्य यात्रा नवी येई । समाराधना होती पाही । त्यांतें वाणितां शेषही । थकून जाईल निःसंशय ॥४१॥ तेथें माझा पाड कोण । मी कीटकासमान । अवघें वदे गजानन । निमित्त करुन माझ्या मुखा ॥४२॥ समर्थांची दिनचर्या । सांगतों थोडी या ठायां । अगाध त्यांचें चरित्र गाया । मज पामरा मती नसे ॥४३॥ कधीं करावें मंगलस्नान । कधीं हाळांत जाऊन । कधीं कधीं प्राशन । करावें गढूळ जलाचें ॥४४॥ त्यांच्या दिनचर्येचा । नियम नव्हता एक साचा । प्रकार वायूच्या गतीचा । न ये ठरवितां कोणासी ॥४५॥ चिलमीवरी प्रेम भारी । ती लागे वरच्यावरी । नव्हती आसक्ति तिच्यावरी । तें केवळ कौतुक ॥४६॥ असो आतां पुढीलाध्याया । भाव ठेवा ऐकावया । आली पर्वणी साधावया । वेळ करुं नका हो ! ॥४७॥ हें श्रीगजाननचरित्र । आदर्श होवो भाविकांप्रत । हेंच विनवी जोडोन हात । दासगणू ईशातें ॥१४८॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] qi4b8e8il0rvtjnyqvhz5nd6qqobl3z 0 5094 36758 36716 2026-09-09T15:16:36Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36758 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १६ | साहित्यिक = [[गजानन महाराज]] | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १५]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १७]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी परशुधरा । हे जमदग्नीच्या कुमारा । परशुरामा परमेश्वरा । आतां उपेक्षा करूं नको ॥१॥ तूं सहस्त्रार्जुनातें दंडून । केलें द्विजांचें संरक्षण । ब्राह्मणांचा अपमान । सहन झाला नाहीं तुला ॥२॥ आतां मात्र डोळे मिटिसी । कां रे देवा ब्राह्मणांविशीं ? । काय आहे लागली तुसी । गाढ निद्रा येधवां ॥३॥ म्हणून डोळे मिटूं नका । स्वस्थ ऐसें बसूं नका । आणीबाणीचा प्रसंग देखा । आहे हरी सांप्रत ॥४॥ तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघीं कृत्यें आहेत शीण । आर्यसंस्कृतीचें रक्षण । होणें नाहीं तुझ्याविण ॥५॥ गजाननमाया अघटित । कोण जाणें तिजप्रत । महाराजांचा एक भक्त । पुंडलिक नामें मूंडगांवीं ॥६॥ हा शेगांवची करी वारी । समर्थाविषयीं प्रेम भारी । हमेश त्यांचें चिंतन करी । एकाग्रशा मनानें ॥७॥ त्याच गांवीं भागाबाई । एक ठाकरीण होती पाही । निष्ठा तिची एक्याही । ठिकाणासीं बसत नसे ॥८॥ ती दांभिक होती फार । सदा दंभाचा बाजार । भरवून भोंदी नारीनर । हाच धंदा तियेचा ॥९॥ ती बोलली पुंडलिकाला । तुझा जन्म वाया गेला । कां कीं तूं नाहीं केला । सद्गुरु तो आपणांतें ॥१०॥ गजाननाच्या वार्‍या करिसीं । सद्गुरु त्याला मानिसी । परी त्यानें सांग तुसी । मंत्र कानीं कथिला कां ? ॥११॥ अरे विधीवांचून । गुरु न होत कधीं जाण । शेगांवचा गजानन । वेडापिसा साच असे ॥१२॥ तुझा ताप बरा झाला । म्हणून तूं मानिसी त्याला । या काकतालीयन्यायाला । बळी पुंडलिका पडूं नको ॥१३॥ ' गिन गिन गणातें ' हें भजन । पिशापरी आचरण । कोणाचेंही खाई जाण । ऐसा मुळीं भ्रष्ट तो ॥१४॥ म्हणून तुला सांगतें । चाल अंजनगांवातें । केजाजीच्या शिष्यातें । आपण दोघे गुरु करूं ॥१५॥ उद्यां त्यांचें कीर्तन । अंजनगांवीं असे जाण । तें ऐकावया कारण । उठून जाऊं प्रातःकाळीं ॥१६॥ गुरु असावा महाज्ञानी । चातुर्य-शास्त्र-चिंतामणी । गुरु असावा परमगुणी । भक्तिपथातें दावितां ॥१७॥ यांतील लक्षण एकही । गजाननाच्या नसे ठायीं । म्हणून वेळ न करी कांहीं । चाल अंजनगांवांतें ॥१८॥ तो भोकरे पुंडलिक । होता मनाचा भाविक । भागीच्या भाषणें देख । चित्त त्याचें घोटाळलें ॥१९॥ त्यानें ऐसा विचार केला । उदईक अंजनगांवाला । जाऊं कीर्तन ऐकण्याला । पुढचा विचार पुढें करूं ॥२०॥ ऐसा विचार करून । भागीसी बोलला जाण । अंजनगांवालागून । चाल येतों तुझ्यासवें ॥२१॥ दोघांचा विचार झाला । पुंडलिक रात्रीं स्वस्थ निजला । तों तीन प्रहर रात्रीला । काय घडलें तें ऐका ॥२२॥ पुंडलिकाच्या समोर । एक पुरुष दिगंबर । उभा राहिला साचार । थेट समर्थांच्या परी ॥२३॥ पुरुष म्हणे रे पुंडलिका । अंजनगांवासी जातोस कां ? । गुरु करायातें निका । त्या भागीच्या सल्ल्यानें ॥२४॥ जातोस तरी जावें त्वरित । त्याचें नांव काशीनाथ । तेथें जातां फिटेल भ्रांत । तुझी वेड्या निश्चयें ॥२५॥ कानांत कांहीं बोलला । म्हणून कां तो गुरु झाला । लोक कानगोष्टीला । किती तरी करतात ॥२६॥ मग ते एकमेकांचे । काय गुरु होती साचे । नादीं दंभाचाराचे । त्वां पुंडलिका पडूं नये ॥२७॥ तूं इकडे करी कान । मंत्र देतों तुजकारण । ' गण गण ' ऐसें बोलून । महाराज स्तब्ध जहाले ॥२८॥ आणखी काय आहे आस । ती मी आज पुरवीन खास । ऐसे ऐकतां पुंडलिकास । आनंद अति जाहला ॥२९॥ पाहूं लागला निरखून । स्वप्नीं त्या पुरुषालागून । तों पाहिलें गजानन । शेगांवचे स्वामी पहा ॥३०॥ पुंडलिक म्हणे गुरुराया । पादुका द्या ह्या मला सदया । नित्य पूजा करावया । यावीण आणखी आस नसे ॥३१॥ बरें उद्या दोन प्रहर । दिवस येतां साचार । पादुकांची पूजा कर । ह्या मी दिधल्या घेई तुला ॥३२॥ पादुका त्या घ्यावयाला । स्वप्नीं पुंडलिक उठून बसला । तोंच आली तयाला । साक्षात् जागृति श्रोते हो ॥३३॥ जागा होऊनी सभोंवार । पाहूं लागला साचार । तो कोणीच दिसेना अखेर । नाहीं पत्ता पादुकांचा ॥३४॥ उलगडा कांहीं होईना । संशय मनींचा जाईना । म्हणे स्वामींच्या भाषणा । बाट न लागला आजवरी ॥३५॥ स्वप्नीं येऊन दर्शन । त्यांनीं दिलें मजकारण । कशी भागी ठाकरीण । तेंही स्वप्नीं कथन केलें ॥३६॥ तैसेंच उद्यां दोन प्रहरीं । पादुकांची पूजा करी । ऐसें बोलले साक्षात्कारी । त्याचा समजूं काय अर्थ ? ॥३७॥ किंवा नव्या पादुका करून । म्यां करावें पूजन । ऐसें त्यांचें आहे मन । हें कांहीं कळेना ॥३८॥ मी पदींच्या मागितल्या । पादुका त्या होत्या भल्या । त्याच त्यांनीं मसी दिल्या । मग नव्या घेऊं कशास ? ॥३९॥ ऐसें नाना तर्क करी । पुंडलिक आपल्या अंतरीं । तों इतक्यांत आली घरीं । भागी ठाकरीण बोलावण्या ॥४०॥ अंजनगांवीं चाल आतां । मोक्ष गुरू करण्याकरितां । दिसूं लागला आहे आतां रस्ता । अरुणोदयाचे प्रकाशें ॥४१॥ पुंडलिक म्हणे भागाबाई । मी कांहीं येत नाहीं । मर्जी असल्यास तूंच जाई । अंजनगांवाकारणें ॥४२॥ मीं जो एकदां गुरु केला । श्रीगजानन महाराजाला । तो न आतां सोडी भला । हाच माझा निश्चय ॥४३॥ तें ऐकतां भागाबाई । अंजनगांवास गेली पाही । आतां मुंडगांवाचें ठाईं । काय झालें तें ऐका ॥४४॥ झ्यामसिंग रजपूत । गेला होता शेगांवांत । दर्शन स्वामींचें घेण्याप्रत । दोन दिवस याच्या आधीं ॥४५॥ तो जेव्हां मूंडगावाला । येण्या परत निघाला । तईं बाळाभाऊला । ऐसें बोलले महाराज ॥४६॥ या पादुका पुंडलिकासी । द्याया देई याच्यापासी । समर्थ आज्ञा होतां ऐसी । तैसेंच केलें बाळानें ॥४७॥ करीं घेऊन पादुका । झ्यामसिंगास बोलला देखा । भोकरे जो का पुंडलिका । तुमच्या गांवींचा असे हो ॥४८॥ त्यास ह्या द्या नेऊन । करायासी पूजन । तें झ्यामसिंगें ऐकून । पादुका घेतां जहाला ॥४९॥ झ्यामसिंग आला मुंडगांवांत । तों पुंडलिक भेटला वेशींत । पुसूं लागला त्याप्रत । कुशलवृत्त समर्थांचें ॥५०॥ प्रसाद मला द्यावयासी । कांहीं दिला का तुम्हांपासी ? । हें ऐकतां झ्यामसिंगासी । महदाश्चर्य वाटलें ॥५१॥ सवें घेऊन पुंडलिकाला । झ्यामसिंग घेऊन घरीं गेला । खोदून विचारूं लागला । तूं ऐसें कां विचारिलें ? ॥५२॥ पुंडलिकानें स्वप्नाची । गोष्ट त्याला कथिली साची । ती ऐकतां झ्यामसिंगाची । भ्रांति नष्ट झाली हो ॥५३॥ लगेच पादुका काढिल्या । पुंडलिकाच्या हातीं दिल्या । त्याच अजून आहेत भल्या । मुंडगांवांत त्याच्या घरीं ॥५४॥ दोन प्रहरीं पूजन । पुंडलिकानें केलें जाण । मनोभावें करून । त्या प्रसादी पादुकांचें ॥५५॥ पहा श्रोते खरें संत । सांभाळिती आपुलें भक्त । आडमार्गानें किंचित्‍ । जाऊं न देती तयांला ॥५६॥ निज भक्ताचे मनोरथ । समर्थ कैसे पुरवितात । तें येईल ध्यानांत । या कथेतें ऐकतां ॥५७॥ एक माध्यंदिन ब्राह्मण । कवर राजाराम म्हणून । होता धंदा करून । अकोल्यांत सराफीचा ॥५८॥ सोने चांदी भुसार । घेणें देणें साचार । मध्यम प्रतीचा सावकार । हा राजाराम कवर असे ॥५९॥ या राजारामाप्रती । महाराजाची होती भक्ती । म्हणून त्याची संतती । मानूं लागली समर्था ॥६०॥ या कवराकारण । दोन पुत्र होते जाण । गोपाळ त्र्यंबक म्हणून । लव्हांकुशांसारिखे ॥६१॥ कनिष्ठ पुत्र त्र्यंबकाप्रती । भाऊस व्यवहारीं बोलती । तो हैद्राबादेप्रती । गेला डाँक्टरी शिकावया ॥६२॥ लहानपणापासून । भाऊस होतें देवध्यान । म्हणजे त्र्यंबकालागून । हें येथें विसरूं नका ॥६३॥ कांहीं संकट पडल्यावरी । तो समर्थांचा आठव करी । राहून त्या भागानगरीं । मुसा नदीच्या कांठाला ॥६४॥ एवंच भाऊ भक्तिमान । होता लहानपणापासून । त्याचें दैवत गजानन । स्वामी शेगांवग्रामींचें ॥६५॥ तो सुटीमाजीं आला घरीं । इच्छा उपजली अंतरीं । जाऊनिया शेगांवनगरीं । जेवूं घालावें महाराजा ॥६६॥ पदार्थ त्यांच्या आवडीचे । करोनिया सर्व साचे । परी हें कैसें व्हावयाचें ? । हाच विचार पडला कीं ॥६७॥ भाऊ म्हणे गुरुनाथा । काय तरी करूं आतां । मरून गेली माझी माता । लहानपणींच दयाळा ॥६८॥ घरीं माझें नाही कोणी । एक बंधूची कामिनी । जिचें नांव आहे नानी । स्वभाव तापट तियेचा ॥६९॥ माझ्या आहे ऐसें मनीं । आपण करावी मेजवानी । आपुल्या आवडीचे करोनी । पदार्थ सारे गुरुराया ! ॥७०॥ भाकरी ती ज्वारीची । [[कांदा]] [[भाजी]] आंबाड्याची । ऊन पिठलें हिरवी मिर्ची । ऐसें तयार करावें ॥७१॥ हे पदार्थ करण्याला । सांगूं कसा मी भावजईला ? । हट्ट एक करण्याला । माता तेंच स्थान असे ॥७२॥ ऐसा विचार करीत । भाऊ राहिला निवांत । तों कांहीं कामानिमित्त । नानी आली ते ठायां ॥७३॥ नानी दिराला बोलली । चिंता कशाची लागली ? । मुखश्री ती म्लान झाली । तुमची कशानें ये वेळां ? ॥७४॥ भाऊ वदे दीनवाणी । काय तुला सांगूं वहिनी ? । माझे जे कां आले मनीं । विचार ते ये वेळां ॥७५॥ पूर्ण सत्तेवांचून । मनोरथ ना होती पूर्ण । म्हणून तुला सांगून । काय करणें आहे गें ॥७६॥ नानी म्हणे त्यावर । सांगून पहा एकवार । तूं माझा धाकटा दीर । मशीं पडदा ठेवूं नये ॥७७॥ ज्येष्ठ भ्राता पित्यापरी । तत् कांता माय खरी । मानिली पाहिजे साजिरी । तें तुम्ही जाणतसा ॥७८॥ तें ऐकून भाऊ हंसला । नानीप्रती बोलता झाला । नानी माझ्या मनाला । आज ऐसें वाटतें ॥७९॥ गजाननाच्या आवडीचे । सर्व पदार्थ करून साचे । आहेत मला न्यावयाचे । त्यांना द्याया शेगांवीं ॥८०॥ तें तूं जरी करशील । तरी तुलाही लागेल । पुण्य आणि होईल । काम माझें त्यायोगें ॥८१॥ तें ऐकतां बोले नानी । दिराप्रती हास्यवदनीं । यासाठींच कां हो मनीं । सचिंत तुम्हीं बैसलात ? ॥८२॥ सांगा आहे काय कारणें । मजला स्पष्ट शब्दानें ? । कांहीं ना आपुल्या गेहीं उणें । कृपेनें गजाननाच्या ॥८३॥ मग भाऊनें सर्व कांहीं । निवेदन केलें तिला पाही । तीही लागली लवलाही । आनंदानें स्वयंपाका ॥८४॥ भाजी चून भाकर । हिरव्या मिरच्या ओंजळभर । ठेविल्या आणून समोर । आपुल्या त्या दिराच्या ॥८५॥ भाकरी तीन, कांदे तीन । हरभर्‍याचें चून जाण । लोणी ठेविलें माखून । प्रत्येक त्या भाकरीला ॥८६॥ नानी म्हणाली दिराला । जा आतां शेगांवाला । वेळ थोडका राहिला । आहे पाहा गाडीस ॥८७॥ ती गाडी चुकल्यावरी । वाया जाईल तयारी । भोजनाच्या वेळेवरी । गेलांत तरी उपयोग ॥८८॥ ऐसेम नानीं बोलतां । भाऊ निघाला तत्त्वतां । पुसूनियां आपुल्या ताता । येतां झाला स्टेशनासी ॥८९॥ तों गाडी बाराची । निघूनियां गेली साची । तेणें चित्तवृत्ति भाऊची । होती झाली शोकाकुल ॥९०॥ अति हिरमोड त्याचा झाला । पाणी आलें लोचनांला । म्हणे महाराज कां हो केला । अव्हेर माझा ये कालीं ? ॥९१॥ मी मुळींच हीन दीन । कोठून घडावें मला पुण्य ? । आम्हां कावळ्यांकारण । लाभ केवीं मानसाचा ॥९२॥ अक्षम्य ऐसी कोणती । चुकी झाली माझ्या हातीं । म्हणून माझी गुरुमूर्ति । गाडी चुकली ये वेळां ? ॥९३॥ हाय हाय हे दुर्दैवा ! । त्वां माझा साधिला दावा । माझ्या करीं गुरुसेवा । घडूं न दिली आज तूं ॥९४॥ ही माझी शिदोरी । ऐशीच आज राहिली जरी । नाहीं करणार भोजन तरी । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥९५॥ गुरुराया कृपारासी । नका उपेक्षूं लेंकरासी । ही शिदोरी सेवण्यासी । यावें धांवून सत्वर ॥९६॥ थोर आपुला अधिकार । क्षणांत पहातां केदार । मग या या येथवर । कां हो अनमान करितसां ? ॥९७॥ मी न आज्ञा तुम्हां करितों । प्रेमानें हांका मारितों । म्हणूनियां हा न होतो । अपमान तुमचा यत्किंचित् ॥९८॥ तीन घंटे अजून । अवकाश गाडीकारण । तोंवरी आपुलें भोजन । होईल ऐसें वाटतें ॥९९॥ ऐसा विचार करीत । तेथेंच बैसला उपोषित । चतुर्थ प्रहरीं शेगांवांत । आला तिहीच्या गाडीनें ॥१००॥ कवर गेला दर्शना । तईं तो योगीराणा । न करितां भोजना । बसला होता आसनीं ॥१॥ नैवेद्याची अतोनात । ताटें होतीं मठांत । पक्वान्नांनीं परिप्लुत । तीं वर्णावी कोठवरी ? ॥२॥ कोणाच्या जिलब्या घीवर । कोणाचा तो मोतीचूर । कोणाची ती नुसती [[खीर]] । श्रीखंड पुर्‍या कोणाच्या ॥३॥ परी त्या नैवेद्याला । समर्थांनीं ना स्पर्श केला । वरच्यावरी ताटाला । बाळा आणून ठेवीं पुढें ॥४॥ आणि म्हणे हें करा ग्रहण । गेला एक वाजून । आपुलें न झाल्या जेवण । प्रसाद भक्तां मिळतो कसा ? ॥५॥ त्यांची ते वाट पाहती । करण्या आपणां विनंति । त्यांची नसे होत छाती । म्हणून मी बोललों ॥६॥ तैं महाराज म्हणती थांब जरा । आग्रह नको करूंस खरा । आज भोजन चौथे प्रहरा । माझें होणार आहे रे ॥७॥ मर्जी असल्यास थांबावें । ना तरी खुशाल जेवावें । नैवेद्य घेऊनि घरा जावें । पर्वा नाही त्याची मला ॥८॥ ऐसा प्रकार तेथें झाला । तों इतुक्यांत भाऊ आला । समर्थ पाहतां आनंदला । भाऊ आपल्या मानसीं ॥९॥ दुरावलेली माय जेवीं । बाळकें दृष्टि पहावी । झालें असे पहा तेवीं । भाऊ कवराकारणें ॥११०॥ समर्थासी नमस्कार । केला साष्टांग साचार । उभा राहिला जोडोनी कर । वाट पाहत आज्ञेची ॥११॥ त्या भाऊस पाहून । समर्थें केलें हास्यवदन । बरेंच दिलेंस आमंत्रण । ही कां वेळ जेवण्याची ? ॥१२॥ तुझ्या भाकेंत गुंतलों । मी उपोषित राहिलों । नाहीं अजून जेवलों । आण तुझी शिदोरी ॥१३॥ ऐसें महाराज बोलतां । हर्षलासे कवर चित्ता । म्हणे काय करूं गुरुनाथा । गाडी चुकली बाराची ॥१४॥ कवरास म्हणे बाळाभाऊ । आतां नको दुःखित होऊं । काय आणलें आहेस पाहूं ? । समर्थासी जेवावया ॥१५॥ ऐसें ऐकतां सत्वरीं । कांदे भाजी [[भाकरी]] । कवरानें ठेविल्या समोरी । स्वामी गजाननाच्या ॥१६॥ त्यांतील भाकरी दोन । समर्थें केल्या भक्षण । एकीची तो प्रसाद म्हणून । अवघ्या भक्तां वांटिली ॥१७॥ तो प्रकार पहातां । आश्चर्य झालें समस्तां । कळली स्वामींची योग्यता । खरेच भक्तवत्सल ते ॥१८॥ जेवीं हस्तिनापुरांत । भगवंतानें ठेविला हेत । सोडून पक्वानाप्रत । विदुराच्या हुलग्यांवरी ॥१९॥ तैसेंच येथें आज झालें । आमचें पक्वान्न नाहीं रुचलें । भाकरीवरी गुंतलें । चित्त कवराच्या स्वामींचें ॥१२०॥ भाऊंनीही घेतला । सनर्थप्रसाद शेगांवला । सद्भाव येथें उदेला । तेथें ऐसेंच होणार ॥२१॥ समर्थ बोलले कवरासी । जा आतां अकोल्यासी । पास होशील पुढचे वर्षी । तूं डाँक्टरी परीक्षेंत ॥२२॥ भाऊ म्हणे गुरुराया । आपुली असूं द्यावी दया । यांविण दुसरें मागावया । मी न आलों ये ठाया ॥२३॥ आपुले हे दिव्य चरण । हेंच माझें धनमान । सर्वदा घडो चिंतन । आपल्या दिव्य मूर्तीचें ॥२४॥ ऐसें बोलून अकोल्याला । भाऊ कवर निघून गेला । समर्थ आपल्या भक्ताला । नुपेक्षिती कधींही ॥२५॥ शेगांवींचा राहणार । तुकाराम शेगोकार । एक होता भाविक नर । कृषिकर्म करीतसे ॥२६॥ घरची गरीबी होती खरी । काम करोनी शेतांतरीं । अस्तमानाचे अवसरीं । दर्शना यावें मठांत ॥२७॥ चिलीम द्यावी भरून । घ्यावें पदाचें दर्शन । कांहीं वेळ बसून । जावें पुन्हां शेतांतें ॥२८॥ ऐसा नित्यक्रम तयाचा । बहुत दिवस चालला साचा । घाला विचित्र दैवाचा । तो न कोणा सोडितसे ॥२९॥ जें जें असेल दैवांत । तें तें श्रोते घडून येत । एके दिनीं शेतांत । असतां तुकाराम आपुल्या ॥१३०॥ तों एक आला शिकारी । बंदुक ज्याच्या खांद्यावरी । नेम धरून ससे मारी । छरे घालून बंदुकींत ॥३१॥ ती प्रभातीची होती वेळा । सूर्य नुकतां उदयाला । तुकाराम होता बसला । आपल्या शेंती शेकत ॥३२॥ तों त्याच्या मागें कुपाटिला । एक होता बसलेला । ससा शुभ्र तोचि पडला । शिकार्‍याच्या दृष्टीसी ॥३३॥ त्याची शिकार करण्या भली । शिकार्‍यानें आपुली । नेम धरून झाडिली । खांद्यावरील बंदुक ॥३४॥ त्यायोगें ससा मेला । एक छरा लागला । त्या तुकाराम माळ्याला । कानामागें अवचित ॥३५॥ छरा मोठा जोरदार । मस्तकीं शिरला अखेर । थकले अवघे डाँक्टर । प्रयोग करून त्याचेवरी ॥३६॥ कांहीं केल्या निघेना । छरा तो डाँक्टरांना । होऊं लागल्या यातना । तुकारामासी अतिशय ॥३७॥ मस्तक दुखे अहोरात्र । निद्रा न लागे किंचित । नवस सायास केले बहुत । परी गुण येईना ॥३८॥ ऐशाही अवस्थेंत । यावें त्यानें मठांत । एके दिवशीं तो समर्थांचा एक भक्त । ऐसें बोलला तयाला ॥३९॥ डाँक्टर वैद्य सोडा आतां । साधूचिया सेवेपरता । नाहीं उपाय कोणता । उत्तम या जगामध्यें ॥१४०॥ कृपा त्यांची झाल्यास । चुकेल हा तुझा त्रास । झाडीत जा आसपास । या मठाच्या नित्य तूं ॥४१॥ तेव्हां सेवा ही घडेल । पुण्य़ तेंही लाधेल । कृपा झाल्या होशील । त्रासापासून मोकळा ॥४२॥ मात्र आपुल्या पित्यावरी । दांभिकतेनें हें ना करी । शुध्द भाव अंतरीं । सर्वकाळ धरावा ॥४३॥ तें तुकारामासी मानवलें । झाडणें त्यानें सुरूं केलें । अवघ्या मठास ठेविलें । स्वच्छ त्यानें आरशापरी ॥४४॥ ऐसीं चौदा वर्षें झालीं । तुकारामाई सेवा भली । तईं गोष्ट घडून आली । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥४५॥ झाडतां झाडतां कानांतून । छरा पडला गळून । जैसी कांती भोकरांतून । दावितां सुटे आंठोळी ॥४६॥ तैसें साच येथें झालें । छरा पडतां थांबलें । दुखावयाचें मस्तक भलें । ऐसा प्रभाव सेवेचा ॥४७॥ ही सेवा झाडण्याची । अखेरपर्यंत केली साची । प्रचीतिवीण कवणाची । परमार्थीं न निष्ठा बसे ॥४८॥ ती एकदां बसल्यावर । मग मात्र होते स्थिर । संतसेवा महाथोर । हे भाविक जाणती ॥४९॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । तारक होवो भाविकांप्रत । भवसिंधुमाझारीं ॥१५०॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति षोडशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 2bapf8farx3vlmjenmgzartzsedgm09 36791 36758 2026-09-09T15:19:13Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36791 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १६ | साहित्यिक = [[गजानन महाराज]] | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १५]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १७]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी परशुधरा । हे जमदग्नीच्या कुमारा । परशुरामा परमेश्वरा । आतां उपेक्षा करूं नको ॥१॥ तूं सहस्त्रार्जुनातें दंडून । केलें द्विजांचें संरक्षण । ब्राह्मणांचा अपमान । सहन झाला नाहीं तुला ॥२॥ आतां मात्र डोळे मिटिसी । कां रे देवा ब्राह्मणांविशीं ? । काय आहे लागली तुसी । गाढ निद्रा येधवां ॥३॥ म्हणून डोळे मिटूं नका । स्वस्थ ऐसें बसूं नका । आणीबाणीचा प्रसंग देखा । आहे हरी सांप्रत ॥४॥ तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघीं कृत्यें आहेत शीण । आर्यसंस्कृतीचें रक्षण । होणें नाहीं तुझ्याविण ॥५॥ गजाननमाया अघटित । कोण जाणें तिजप्रत । महाराजांचा एक भक्त । पुंडलिक नामें मूंडगांवीं ॥६॥ हा शेगांवची करी वारी । समर्थाविषयीं प्रेम भारी । हमेश त्यांचें चिंतन करी । एकाग्रशा मनानें ॥७॥ त्याच गांवीं भागाबाई । एक ठाकरीण होती पाही । निष्ठा तिची एक्याही । ठिकाणासीं बसत नसे ॥८॥ ती दांभिक होती फार । सदा दंभाचा बाजार । भरवून भोंदी नारीनर । हाच धंदा तियेचा ॥९॥ ती बोलली पुंडलिकाला । तुझा जन्म वाया गेला । कां कीं तूं नाहीं केला । सद्गुरु तो आपणांतें ॥१०॥ गजाननाच्या वार्‍या करिसीं । सद्गुरु त्याला मानिसी । परी त्यानें सांग तुसी । मंत्र कानीं कथिला कां ? ॥११॥ अरे विधीवांचून । गुरु न होत कधीं जाण । शेगांवचा गजानन । वेडापिसा साच असे ॥१२॥ तुझा ताप बरा झाला । म्हणून तूं मानिसी त्याला । या काकतालीयन्यायाला । बळी पुंडलिका पडूं नको ॥१३॥ ' गिन गिन गणातें ' हें भजन । पिशापरी आचरण । कोणाचेंही खाई जाण । ऐसा मुळीं भ्रष्ट तो ॥१४॥ म्हणून तुला सांगतें । चाल अंजनगांवातें । केजाजीच्या शिष्यातें । आपण दोघे गुरु करूं ॥१५॥ उद्यां त्यांचें कीर्तन । अंजनगांवीं असे जाण । तें ऐकावया कारण । उठून जाऊं प्रातःकाळीं ॥१६॥ गुरु असावा महाज्ञानी । चातुर्य-शास्त्र-चिंतामणी । गुरु असावा परमगुणी । भक्तिपथातें दावितां ॥१७॥ यांतील लक्षण एकही । गजाननाच्या नसे ठायीं । म्हणून वेळ न करी कांहीं । चाल अंजनगांवांतें ॥१८॥ तो भोकरे पुंडलिक । होता मनाचा भाविक । भागीच्या भाषणें देख । चित्त त्याचें घोटाळलें ॥१९॥ त्यानें ऐसा विचार केला । उदईक अंजनगांवाला । जाऊं कीर्तन ऐकण्याला । पुढचा विचार पुढें करूं ॥२०॥ ऐसा विचार करून । भागीसी बोलला जाण । अंजनगांवालागून । चाल येतों तुझ्यासवें ॥२१॥ दोघांचा विचार झाला । पुंडलिक रात्रीं स्वस्थ निजला । तों तीन प्रहर रात्रीला । काय घडलें तें ऐका ॥२२॥ पुंडलिकाच्या समोर । एक पुरुष दिगंबर । उभा राहिला साचार । थेट समर्थांच्या परी ॥२३॥ पुरुष म्हणे रे पुंडलिका । अंजनगांवासी जातोस कां ? । गुरु करायातें निका । त्या भागीच्या सल्ल्यानें ॥२४॥ जातोस तरी जावें त्वरित । त्याचें नांव काशीनाथ । तेथें जातां फिटेल भ्रांत । तुझी वेड्या निश्चयें ॥२५॥ कानांत कांहीं बोलला । म्हणून कां तो गुरु झाला । लोक कानगोष्टीला । किती तरी करतात ॥२६॥ मग ते एकमेकांचे । काय गुरु होती साचे । नादीं दंभाचाराचे । त्वां पुंडलिका पडूं नये ॥२७॥ तूं इकडे करी कान । मंत्र देतों तुजकारण । ' गण गण ' ऐसें बोलून । महाराज स्तब्ध जहाले ॥२८॥ आणखी काय आहे आस । ती मी आज पुरवीन खास । ऐसे ऐकतां पुंडलिकास । आनंद अति जाहला ॥२९॥ पाहूं लागला निरखून । स्वप्नीं त्या पुरुषालागून । तों पाहिलें गजानन । शेगांवचे स्वामी पहा ॥३०॥ पुंडलिक म्हणे गुरुराया । पादुका द्या ह्या मला सदया । नित्य पूजा करावया । यावीण आणखी आस नसे ॥३१॥ बरें उद्या दोन प्रहर । दिवस येतां साचार । पादुकांची पूजा कर । ह्या मी दिधल्या घेई तुला ॥३२॥ पादुका त्या घ्यावयाला । स्वप्नीं पुंडलिक उठून बसला । तोंच आली तयाला । साक्षात् जागृति श्रोते हो ॥३३॥ जागा होऊनी सभोंवार । पाहूं लागला साचार । तो कोणीच दिसेना अखेर । नाहीं पत्ता पादुकांचा ॥३४॥ उलगडा कांहीं होईना । संशय मनींचा जाईना । म्हणे स्वामींच्या भाषणा । बाट न लागला आजवरी ॥३५॥ स्वप्नीं येऊन दर्शन । त्यांनीं दिलें मजकारण । कशी भागी ठाकरीण । तेंही स्वप्नीं कथन केलें ॥३६॥ तैसेंच उद्यां दोन प्रहरीं । पादुकांची पूजा करी । ऐसें बोलले साक्षात्कारी । त्याचा समजूं काय अर्थ ? ॥३७॥ किंवा नव्या पादुका करून । म्यां करावें पूजन । ऐसें त्यांचें आहे मन । हें कांहीं कळेना ॥३८॥ मी पदींच्या मागितल्या । पादुका त्या होत्या भल्या । त्याच त्यांनीं मसी दिल्या । मग नव्या घेऊं कशास ? ॥३९॥ ऐसें नाना तर्क करी । पुंडलिक आपल्या अंतरीं । तों इतक्यांत आली घरीं । भागी ठाकरीण बोलावण्या ॥४०॥ अंजनगांवीं चाल आतां । मोक्ष गुरू करण्याकरितां । दिसूं लागला आहे आतां रस्ता । अरुणोदयाचे प्रकाशें ॥४१॥ पुंडलिक म्हणे भागाबाई । मी कांहीं येत नाहीं । मर्जी असल्यास तूंच जाई । अंजनगांवाकारणें ॥४२॥ मीं जो एकदां गुरु केला । श्रीगजानन महाराजाला । तो न आतां सोडी भला । हाच माझा निश्चय ॥४३॥ तें ऐकतां भागाबाई । अंजनगांवास गेली पाही । आतां मुंडगांवाचें ठाईं । काय झालें तें ऐका ॥४४॥ झ्यामसिंग रजपूत । गेला होता शेगांवांत । दर्शन स्वामींचें घेण्याप्रत । दोन दिवस याच्या आधीं ॥४५॥ तो जेव्हां मूंडगावाला । येण्या परत निघाला । तईं बाळाभाऊला । ऐसें बोलले महाराज ॥४६॥ या पादुका पुंडलिकासी । द्याया देई याच्यापासी । समर्थ आज्ञा होतां ऐसी । तैसेंच केलें बाळानें ॥४७॥ करीं घेऊन पादुका । झ्यामसिंगास बोलला देखा । भोकरे जो का पुंडलिका । तुमच्या गांवींचा असे हो ॥४८॥ त्यास ह्या द्या नेऊन । करायासी पूजन । तें झ्यामसिंगें ऐकून । पादुका घेतां जहाला ॥४९॥ झ्यामसिंग आला मुंडगांवांत । तों पुंडलिक भेटला वेशींत । पुसूं लागला त्याप्रत । कुशलवृत्त समर्थांचें ॥५०॥ प्रसाद मला द्यावयासी । कांहीं दिला का तुम्हांपासी ? । हें ऐकतां झ्यामसिंगासी । महदाश्चर्य वाटलें ॥५१॥ सवें घेऊन पुंडलिकाला । झ्यामसिंग घेऊन घरीं गेला । खोदून विचारूं लागला । तूं ऐसें कां विचारिलें ? ॥५२॥ पुंडलिकानें स्वप्नाची । गोष्ट त्याला कथिली साची । ती ऐकतां झ्यामसिंगाची । भ्रांति नष्ट झाली हो ॥५३॥ लगेच पादुका काढिल्या । पुंडलिकाच्या हातीं दिल्या । त्याच अजून आहेत भल्या । मुंडगांवांत त्याच्या घरीं ॥५४॥ दोन प्रहरीं पूजन । पुंडलिकानें केलें जाण । मनोभावें करून । त्या प्रसादी पादुकांचें ॥५५॥ पहा श्रोते खरें संत । सांभाळिती आपुलें भक्त । आडमार्गानें किंचित्‍ । जाऊं न देती तयांला ॥५६॥ निज भक्ताचे मनोरथ । समर्थ कैसे पुरवितात । तें येईल ध्यानांत । या कथेतें ऐकतां ॥५७॥ एक माध्यंदिन ब्राह्मण । कवर राजाराम म्हणून । होता धंदा करून । अकोल्यांत सराफीचा ॥५८॥ सोने चांदी भुसार । घेणें देणें साचार । मध्यम प्रतीचा सावकार । हा राजाराम कवर असे ॥५९॥ या राजारामाप्रती । महाराजाची होती भक्ती । म्हणून त्याची संतती । मानूं लागली समर्था ॥६०॥ या कवराकारण । दोन पुत्र होते जाण । गोपाळ त्र्यंबक म्हणून । लव्हांकुशांसारिखे ॥६१॥ कनिष्ठ पुत्र त्र्यंबकाप्रती । भाऊस व्यवहारीं बोलती । तो हैद्राबादेप्रती । गेला डाँक्टरी शिकावया ॥६२॥ लहानपणापासून । भाऊस होतें देवध्यान । म्हणजे त्र्यंबकालागून । हें येथें विसरूं नका ॥६३॥ कांहीं संकट पडल्यावरी । तो समर्थांचा आठव करी । राहून त्या भागानगरीं । मुसा नदीच्या कांठाला ॥६४॥ एवंच भाऊ भक्तिमान । होता लहानपणापासून । त्याचें दैवत गजानन । स्वामी शेगांवग्रामींचें ॥६५॥ तो सुटीमाजीं आला घरीं । इच्छा उपजली अंतरीं । जाऊनिया शेगांवनगरीं । जेवूं घालावें महाराजा ॥६६॥ पदार्थ त्यांच्या आवडीचे । करोनिया सर्व साचे । परी हें कैसें व्हावयाचें ? । हाच विचार पडला कीं ॥६७॥ भाऊ म्हणे गुरुनाथा । काय तरी करूं आतां । मरून गेली माझी माता । लहानपणींच दयाळा ॥६८॥ घरीं माझें नाही कोणी । एक बंधूची कामिनी । जिचें नांव आहे नानी । स्वभाव तापट तियेचा ॥६९॥ माझ्या आहे ऐसें मनीं । आपण करावी मेजवानी । आपुल्या आवडीचे करोनी । पदार्थ सारे गुरुराया ! ॥७०॥ भाकरी ती ज्वारीची । [[कांदा]] [[भाजी]] आंबाड्याची । ऊन पिठलें हिरवी मिर्ची । ऐसें तयार करावें ॥७१॥ हे पदार्थ करण्याला । सांगूं कसा मी भावजईला ? । हट्ट एक करण्याला । माता तेंच स्थान असे ॥७२॥ ऐसा विचार करीत । भाऊ राहिला निवांत । तों कांहीं कामानिमित्त । नानी आली ते ठायां ॥७३॥ नानी दिराला बोलली । चिंता कशाची लागली ? । मुखश्री ती म्लान झाली । तुमची कशानें ये वेळां ? ॥७४॥ भाऊ वदे दीनवाणी । काय तुला सांगूं वहिनी ? । माझे जे कां आले मनीं । विचार ते ये वेळां ॥७५॥ पूर्ण सत्तेवांचून । मनोरथ ना होती पूर्ण । म्हणून तुला सांगून । काय करणें आहे गें ॥७६॥ नानी म्हणे त्यावर । सांगून पहा एकवार । तूं माझा धाकटा दीर । मशीं पडदा ठेवूं नये ॥७७॥ ज्येष्ठ भ्राता पित्यापरी । तत् कांता माय खरी । मानिली पाहिजे साजिरी । तें तुम्ही जाणतसा ॥७८॥ तें ऐकून भाऊ हंसला । नानीप्रती बोलता झाला । नानी माझ्या मनाला । आज ऐसें वाटतें ॥७९॥ गजाननाच्या आवडीचे । सर्व पदार्थ करून साचे । आहेत मला न्यावयाचे । त्यांना द्याया शेगांवीं ॥८०॥ तें तूं जरी करशील । तरी तुलाही लागेल । पुण्य आणि होईल । काम माझें त्यायोगें ॥८१॥ तें ऐकतां बोले नानी । दिराप्रती हास्यवदनीं । यासाठींच कां हो मनीं । सचिंत तुम्हीं बैसलात ? ॥८२॥ सांगा आहे काय कारणें । मजला स्पष्ट शब्दानें ? । कांहीं ना आपुल्या गेहीं उणें । कृपेनें गजाननाच्या ॥८३॥ मग भाऊनें सर्व कांहीं । निवेदन केलें तिला पाही । तीही लागली लवलाही । आनंदानें स्वयंपाका ॥८४॥ भाजी चून भाकर । हिरव्या मिरच्या ओंजळभर । ठेविल्या आणून समोर । आपुल्या त्या दिराच्या ॥८५॥ भाकरी तीन, कांदे तीन । हरभर्‍याचें चून जाण । [[लोणी]] ठेविलें माखून । प्रत्येक त्या भाकरीला ॥८६॥ नानी म्हणाली दिराला । जा आतां शेगांवाला । वेळ थोडका राहिला । आहे पाहा गाडीस ॥८७॥ ती गाडी चुकल्यावरी । वाया जाईल तयारी । भोजनाच्या वेळेवरी । गेलांत तरी उपयोग ॥८८॥ ऐसेम नानीं बोलतां । भाऊ निघाला तत्त्वतां । पुसूनियां आपुल्या ताता । येतां झाला स्टेशनासी ॥८९॥ तों गाडी बाराची । निघूनियां गेली साची । तेणें चित्तवृत्ति भाऊची । होती झाली शोकाकुल ॥९०॥ अति हिरमोड त्याचा झाला । पाणी आलें लोचनांला । म्हणे महाराज कां हो केला । अव्हेर माझा ये कालीं ? ॥९१॥ मी मुळींच हीन दीन । कोठून घडावें मला पुण्य ? । आम्हां कावळ्यांकारण । लाभ केवीं मानसाचा ॥९२॥ अक्षम्य ऐसी कोणती । चुकी झाली माझ्या हातीं । म्हणून माझी गुरुमूर्ति । गाडी चुकली ये वेळां ? ॥९३॥ हाय हाय हे दुर्दैवा ! । त्वां माझा साधिला दावा । माझ्या करीं गुरुसेवा । घडूं न दिली आज तूं ॥९४॥ ही माझी शिदोरी । ऐशीच आज राहिली जरी । नाहीं करणार भोजन तरी । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥९५॥ गुरुराया कृपारासी । नका उपेक्षूं लेंकरासी । ही शिदोरी सेवण्यासी । यावें धांवून सत्वर ॥९६॥ थोर आपुला अधिकार । क्षणांत पहातां केदार । मग या या येथवर । कां हो अनमान करितसां ? ॥९७॥ मी न आज्ञा तुम्हां करितों । प्रेमानें हांका मारितों । म्हणूनियां हा न होतो । अपमान तुमचा यत्किंचित् ॥९८॥ तीन घंटे अजून । अवकाश गाडीकारण । तोंवरी आपुलें भोजन । होईल ऐसें वाटतें ॥९९॥ ऐसा विचार करीत । तेथेंच बैसला उपोषित । चतुर्थ प्रहरीं शेगांवांत । आला तिहीच्या गाडीनें ॥१००॥ कवर गेला दर्शना । तईं तो योगीराणा । न करितां भोजना । बसला होता आसनीं ॥१॥ नैवेद्याची अतोनात । ताटें होतीं मठांत । पक्वान्नांनीं परिप्लुत । तीं वर्णावी कोठवरी ? ॥२॥ कोणाच्या जिलब्या घीवर । कोणाचा तो मोतीचूर । कोणाची ती नुसती [[खीर]] । श्रीखंड पुर्‍या कोणाच्या ॥३॥ परी त्या नैवेद्याला । समर्थांनीं ना स्पर्श केला । वरच्यावरी ताटाला । बाळा आणून ठेवीं पुढें ॥४॥ आणि म्हणे हें करा ग्रहण । गेला एक वाजून । आपुलें न झाल्या जेवण । प्रसाद भक्तां मिळतो कसा ? ॥५॥ त्यांची ते वाट पाहती । करण्या आपणां विनंति । त्यांची नसे होत छाती । म्हणून मी बोललों ॥६॥ तैं महाराज म्हणती थांब जरा । आग्रह नको करूंस खरा । आज भोजन चौथे प्रहरा । माझें होणार आहे रे ॥७॥ मर्जी असल्यास थांबावें । ना तरी खुशाल जेवावें । नैवेद्य घेऊनि घरा जावें । पर्वा नाही त्याची मला ॥८॥ ऐसा प्रकार तेथें झाला । तों इतुक्यांत भाऊ आला । समर्थ पाहतां आनंदला । भाऊ आपल्या मानसीं ॥९॥ दुरावलेली माय जेवीं । बाळकें दृष्टि पहावी । झालें असे पहा तेवीं । भाऊ कवराकारणें ॥११०॥ समर्थासी नमस्कार । केला साष्टांग साचार । उभा राहिला जोडोनी कर । वाट पाहत आज्ञेची ॥११॥ त्या भाऊस पाहून । समर्थें केलें हास्यवदन । बरेंच दिलेंस आमंत्रण । ही कां वेळ जेवण्याची ? ॥१२॥ तुझ्या भाकेंत गुंतलों । मी उपोषित राहिलों । नाहीं अजून जेवलों । आण तुझी शिदोरी ॥१३॥ ऐसें महाराज बोलतां । हर्षलासे कवर चित्ता । म्हणे काय करूं गुरुनाथा । गाडी चुकली बाराची ॥१४॥ कवरास म्हणे बाळाभाऊ । आतां नको दुःखित होऊं । काय आणलें आहेस पाहूं ? । समर्थासी जेवावया ॥१५॥ ऐसें ऐकतां सत्वरीं । कांदे भाजी [[भाकरी]] । कवरानें ठेविल्या समोरी । स्वामी गजाननाच्या ॥१६॥ त्यांतील भाकरी दोन । समर्थें केल्या भक्षण । एकीची तो प्रसाद म्हणून । अवघ्या भक्तां वांटिली ॥१७॥ तो प्रकार पहातां । आश्चर्य झालें समस्तां । कळली स्वामींची योग्यता । खरेच भक्तवत्सल ते ॥१८॥ जेवीं हस्तिनापुरांत । भगवंतानें ठेविला हेत । सोडून पक्वानाप्रत । विदुराच्या हुलग्यांवरी ॥१९॥ तैसेंच येथें आज झालें । आमचें पक्वान्न नाहीं रुचलें । भाकरीवरी गुंतलें । चित्त कवराच्या स्वामींचें ॥१२०॥ भाऊंनीही घेतला । सनर्थप्रसाद शेगांवला । सद्भाव येथें उदेला । तेथें ऐसेंच होणार ॥२१॥ समर्थ बोलले कवरासी । जा आतां अकोल्यासी । पास होशील पुढचे वर्षी । तूं डाँक्टरी परीक्षेंत ॥२२॥ भाऊ म्हणे गुरुराया । आपुली असूं द्यावी दया । यांविण दुसरें मागावया । मी न आलों ये ठाया ॥२३॥ आपुले हे दिव्य चरण । हेंच माझें धनमान । सर्वदा घडो चिंतन । आपल्या दिव्य मूर्तीचें ॥२४॥ ऐसें बोलून अकोल्याला । भाऊ कवर निघून गेला । समर्थ आपल्या भक्ताला । नुपेक्षिती कधींही ॥२५॥ शेगांवींचा राहणार । तुकाराम शेगोकार । एक होता भाविक नर । कृषिकर्म करीतसे ॥२६॥ घरची गरीबी होती खरी । काम करोनी शेतांतरीं । अस्तमानाचे अवसरीं । दर्शना यावें मठांत ॥२७॥ चिलीम द्यावी भरून । घ्यावें पदाचें दर्शन । कांहीं वेळ बसून । जावें पुन्हां शेतांतें ॥२८॥ ऐसा नित्यक्रम तयाचा । बहुत दिवस चालला साचा । घाला विचित्र दैवाचा । तो न कोणा सोडितसे ॥२९॥ जें जें असेल दैवांत । तें तें श्रोते घडून येत । एके दिनीं शेतांत । असतां तुकाराम आपुल्या ॥१३०॥ तों एक आला शिकारी । बंदुक ज्याच्या खांद्यावरी । नेम धरून ससे मारी । छरे घालून बंदुकींत ॥३१॥ ती प्रभातीची होती वेळा । सूर्य नुकतां उदयाला । तुकाराम होता बसला । आपल्या शेंती शेकत ॥३२॥ तों त्याच्या मागें कुपाटिला । एक होता बसलेला । ससा शुभ्र तोचि पडला । शिकार्‍याच्या दृष्टीसी ॥३३॥ त्याची शिकार करण्या भली । शिकार्‍यानें आपुली । नेम धरून झाडिली । खांद्यावरील बंदुक ॥३४॥ त्यायोगें ससा मेला । एक छरा लागला । त्या तुकाराम माळ्याला । कानामागें अवचित ॥३५॥ छरा मोठा जोरदार । मस्तकीं शिरला अखेर । थकले अवघे डाँक्टर । प्रयोग करून त्याचेवरी ॥३६॥ कांहीं केल्या निघेना । छरा तो डाँक्टरांना । होऊं लागल्या यातना । तुकारामासी अतिशय ॥३७॥ मस्तक दुखे अहोरात्र । निद्रा न लागे किंचित । नवस सायास केले बहुत । परी गुण येईना ॥३८॥ ऐशाही अवस्थेंत । यावें त्यानें मठांत । एके दिवशीं तो समर्थांचा एक भक्त । ऐसें बोलला तयाला ॥३९॥ डाँक्टर वैद्य सोडा आतां । साधूचिया सेवेपरता । नाहीं उपाय कोणता । उत्तम या जगामध्यें ॥१४०॥ कृपा त्यांची झाल्यास । चुकेल हा तुझा त्रास । झाडीत जा आसपास । या मठाच्या नित्य तूं ॥४१॥ तेव्हां सेवा ही घडेल । पुण्य़ तेंही लाधेल । कृपा झाल्या होशील । त्रासापासून मोकळा ॥४२॥ मात्र आपुल्या पित्यावरी । दांभिकतेनें हें ना करी । शुध्द भाव अंतरीं । सर्वकाळ धरावा ॥४३॥ तें तुकारामासी मानवलें । झाडणें त्यानें सुरूं केलें । अवघ्या मठास ठेविलें । स्वच्छ त्यानें आरशापरी ॥४४॥ ऐसीं चौदा वर्षें झालीं । तुकारामाई सेवा भली । तईं गोष्ट घडून आली । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥४५॥ झाडतां झाडतां कानांतून । छरा पडला गळून । जैसी कांती भोकरांतून । दावितां सुटे आंठोळी ॥४६॥ तैसें साच येथें झालें । छरा पडतां थांबलें । दुखावयाचें मस्तक भलें । ऐसा प्रभाव सेवेचा ॥४७॥ ही सेवा झाडण्याची । अखेरपर्यंत केली साची । प्रचीतिवीण कवणाची । परमार्थीं न निष्ठा बसे ॥४८॥ ती एकदां बसल्यावर । मग मात्र होते स्थिर । संतसेवा महाथोर । हे भाविक जाणती ॥४९॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । तारक होवो भाविकांप्रत । भवसिंधुमाझारीं ॥१५०॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति षोडशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] j3mg1ryt3wfacm28colruw5wdgw7xts 0 5095 36817 35724 2026-09-09T20:42:47Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36817 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १७ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १६]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय १८]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी महामंगला । जयजयाजी भक्तपाला । जयजयाजी तमालनीला । पतितपावन नरहरे ॥१॥ हिरण्यकश्यपु महाक्रूर । सज्जनाचा शत्रू थोर । तयाचें तूं फाडून उदर । मरण त्याचें साधिलें ॥२॥ प्रल्हादरक्षणासाठीं । तूं जन्मलास स्तंभापोटीं । रुप अनुपम जगजेठी । धारण तें करुन ॥३॥ दांत दाढा भयंकर । आयाळ रुळे मानेवर । नेत्र जेवीं खदिरांगार । ब्रह्मांड जाळूं पहाती ॥४॥ त्या भयंकर रुपाची । भीति नसे भक्ता साची । पिलें जेवीं वाघिणीचीं । अंगावर खेळती तिच्या ॥५॥ तुम्हां पाहून देवराया । लक्ष्मी न धजे पुढें यावया । ऐशा स्थितींत लागला पाया । भक्त तुझा नरहरे ॥६॥ तूं भक्तवत्सल लक्ष्मीकांत । ऐसें सांगत आले संत । पुरविशी भक्‍तमनोरथ । नाहीं न त्यासी म्हणसी कदा ॥७॥ त्या आपुल्या ब्रीदासी । जाग आतां हृषीकेशी । दासगणू लागला पायांसी । अभय असूं दे पांडुरंगा ॥८॥ गजाननाचे परम भक्त । होते कांहीं अकोल्यांत । तयाचीया सदनाप्रत । हमेशा यावें समर्थांनीं ॥९॥ चापडगांवचे बापु कृष्ण । खटाऊ शेटचें कुटुंब जाण । गोडू लालाचा नंदन । बच्चुलाल नाम ज्याचें ॥१०॥ जीजीबाई पंडित । आणीकही होते बहुत । त्यांचीं नांवें तुम्हांप्रत । किती सांगूं विबुध हो ॥११॥ एके वेळीं अकोल्यांत । आले गजानन स्वामी समर्थ । खटाऊच्या गिरणींत । मुक्काम त्यानें ठेविला ॥१२॥ एक भक्त मलकापुरीं । विष्णूसा नामें निर्धारी । त्याच्या वाटलें अंतरीं । समर्थ आणावें मलकापुरा ॥१३॥ त्यानें आमंत्रणाचा वशिला । भास्कराच्या द्वारें लाविला । हाच भास्कर होता झाला । समाधिस्थ अडगांवीं ॥१४॥ तो त्या वेळीं होता जवळ । करी कारभार अंगें सकळ । विष्णूसाला होतें बळ । याच भास्कर पाटलाचें ॥१५॥ भास्कर म्हणे मलकापुरीं । चला समर्था लवकरी । भक्त विष्णूसाच्या घरीं । बोलावण्यास आला तो ॥१६॥ मनोरथ येथील भक्तांचे । तुम्हीं पुरविले असती साचे । आतां मलकापुरीचे । लोक वाट पहाती ॥१७॥ तईं समर्थ म्हणाले भास्करा । सध्यांच मी मलकापुरा । येत नाहीं जाण खरा । तूं आग्रह करुं नको ॥१८॥ फार आग्रह करशील । तरी फजीत पावशील । याचा विचार करी खोल । मी न बोललों कांहीं तरी ॥१९॥ दोरीसी दिधल्या फार ताण । ती मध्येंच तुटतसे जाण । मी न हलणार येथून । तूं या फंदांत पडूं नको ॥२०॥ भास्कर बोले त्यावरी । कांहीं असो मलकापुरीं । चला विष्णूसाचे घरीं । हीच विनंति गुरुराया ! ॥२१॥ मी तुमचा लाडका । मसी धक्का देऊं नका । मी भरंवसा दिला देखा । तुम्हां घेऊनि येण्याचा ॥२२॥ ती प्रतिज्ञा माझी पुरी । तुम्हीं करावी आज खरी । चला आतां स्टेशनावरी । गाडींत बसायाकारणें ॥२३॥ ऐसा आग्रह करुन । घेऊन आला गजानन । मलकापुराकारण । न्यावयासी श्रोते हो ! ॥२४॥ भास्करानें विनवणी । स्टेशनमास्तरा करोनी । बारा जणांचा डबा त्यांनीं । खाली करविला संतास्तव ॥२५॥ महाराज तैसेंच बैसले । ते न कांहीं बोलले । जागेवरुन नाहीं उठले । गाडी सुटेपर्यंत ॥२६॥ तों गाडी सुटण्याचा । घंटा झाला अखेरीचा । डोळा चुकवून भास्कराचा । लीला केली ऐशा रीतीं ॥२७॥ जो डबा मोकळा केला । तो त्यांनीं सोडून दिला । योगीराज जाऊन शिरला । बायकांच्या डब्यामध्यें ॥२८॥ आधींच मूर्ति दिगंबर । स्त्रिया घाबरल्या असती फार । त्यांनीं वर्दी अखेर । दिली असे पोलिसाला ॥२९॥ पोलिसाचा अधिकारी । तेथें आला सत्वरीं । महाराजाला धरुन करीं । खालीं ओढूं लागला ॥३०॥ अरे वेडया नंग्या पीरा । अक्कल कैसी तुज ना जरा । बायकांच्या डब्यांत खरा । येऊन कैसा बैसलास ? ॥३१॥ हिसडा देऊन त्याच्या हाता । तेथेंच बसले तत्त्वतां । अधिकार्‍याची भीति चित्ता । मुळीं न त्यांच्या वाटली ॥३२॥ मग तो अधिकारी भला । स्टेशन मास्तराकडे गेला । म्हणे डब्यापासीं आतां चला । बायकाच्या माझ्यासवें ॥३३॥ दोघे डब्याजवळ आले । तों मास्तरानें पाहिलें । योगीराज बसलेले । बायकांच्या डब्यांत ॥३४॥ मास्तर पोलिसाच्या अधिकार्‍याला । ऐशा रीतीं बोलला । तुम्ही जाऊं द्यावें याला । याच डब्यांत बसून ॥३५॥ हा आहे संत थोर । चालता बोलता ईश्वर । याच्या हातें न होणार । गुन्हा तो केव्हांही ॥३६॥ तें ऐकून अधिकारी । बोलता झाला ऐशापरी । मी दिली आहे तार खरी । येविषयीं वरिष्ठाला ॥३७॥ आतां माझ्या हातांत । कांहीं न राहिलें यत्किंचित । मीं वर्दी दिली तुम्हांप्रत । तुम्ही वाटेल तें करा ॥३८॥ स्टेशनमास्तरांनीं । आपली टोपी काढूनी । बहु आदर दाखवोनी । विनंती केली महाराजा ! ॥३९॥ तुम्हीं खालीं उतरावें । माझें एवढें ऐकावें । कायद्याचें आणावें । प्रयोजन आपुल्या मानसीं ॥४०॥ महाराज उतरले खालतीं । पुढें खटला भरला त्यांचेवरती । कायद्याप्रमाणें निश्चिती । जठार साहेबासमोर ॥४१॥ त्यांनीं फिर्याद घेतली । त्याची तारीख नेमली । शेगांवावरती भली । चौकाशीची श्रोते हो ! ॥४२॥ बापुसाहेब जठार । आले शेगांवाच्यावर । डाक बंगल्यांत झाले स्थिर । करण्या चौकशी खटल्याची ॥४३॥ व्यकंटराव देसाई । अकोल्याचे होते पाही । तेही आले ते ठाईं । कांहीं कामानिमित्त ॥४४॥ महाराजांच्या खटल्याची । गांवीं पुकार झाली साचि । म्हणून मंडळी शेगांवाची । फार मिळाली बंगल्यावर ॥४५॥ तैं देसाई म्हणती जठरास । आज कोणता खटला विशेष । तुम्हांपुढें आहे खास । म्हणून मिळाले लोक हे ॥४६॥ जठार म्हणाले त्यातें । याचें कारण तुम्हांतें । कैसें न कळलें ? वाटतें । हेंच मला आश्चर्य ! ॥४७॥ तुमचे स्वामी गजानन । नंगे फिरती म्हणून । पोलिसांनीं भरुन । हा खटला पाठविला ॥४८॥ त्या खटल्याची चौकशी । होणार आहे आज दिवशीं । म्हणून वाटतें ऐसें मसी । लोक हे जमले असावेत ॥४९॥ हें ऐकतां भाषण । व्यकंटराव झाले खिन्न । बोलते झाले कर जोडून । खटला हा न चालवावा ॥५०॥ श्रीगजानन साधूची। योग्यता आहे थोर साची । मी मूर्ति भगवंताची । आहे पाहा प्रत्यक्ष ॥५१॥ तो विदेही पुरुष जाणा । बंधन त्याला कशाचें ना । तो योग्यांचा योगीराणा । वंदनीय अवघ्यांतें ॥५२॥ खटला भरला हीच केली । पोलिसांनीं चूक भली । ती पाहिजे दुरुस्त झाली । आज आपुल्या करानें ॥५३॥ जठार म्हणती वकिलाला । तुम्ही जाणतां कायद्याला । याचा पाहिजे होता केला । विचार तो पोलिसांनीं ॥५४॥ कारकुना म्हणती बोलावणें । धाडा गजाननाकारणें। तें ऐकून एक त्यानें । जवान पोलिस पाठविला ॥५५॥ तो येऊन समर्थासी । म्हणे चला आतां कचेरीसी । अधिकार्‍यानें तुम्हांसी । मज धाडिलें बोलावण्या ॥५६॥ बर्‍या बोलानें चलावें । फजितीस ना करुन घ्यावें । ना तरी मला लागेल न्यावें । तुमच्या हाता धरुन ॥५७॥ तईं वदले गजानन । आम्ही न उठूं येथून । तुझें पहातों शिपाईपण । ये धरीं माझ्या करा ॥५८॥ शिपायाचा हात धरिला । तो ना सुटे किमपि त्याला । रक्तप्रवाह बंद झाला । त्या दाबाच्या योगानें ॥५९॥ हातासी लागली कळ । जीव झाला व्याकुळ । करुं लागला तळमळ । शिपाई तो त्याच ठाईं ॥६०॥ शिपायासी वेळ झाला । म्हणून पाठविलें वकिलाला । त्या व्यंकटराव देसायाला । समर्थासी आणावया ॥६१॥ जठार म्हणती तुम्हीं जावें । समर्थासी घेऊन यावें । लोकांसी न जमूं द्यावें । बंगल्याभोंवतीं निरर्थक ॥६२॥ इतक्यांत आला समाचार । पोलिसाचा धरला कर । बसविला एक्या जागेवर । महाराजांनीं सहज लीलें ॥६३॥ मग देसाई तेथें आले । त्यांच्या भक्तासी बोलले । या वेळीं नेसविलें । पाहिजे समर्थां धोतर ॥६४॥ ऐसी सल्ला मिळतांक्षणीं । धोतर नेसविलें भक्तांनीं । तें टाकिलें सोडोनी । समर्थांनीं रस्त्यांत ॥६५॥ गेले नागवे कचेरीस । सवें होतां भास्करशिष्य । जठारांनीं पाहतां त्यास । दिली खुर्ची बसावया ॥६६॥ या महाराज बसा येथ । तुम्ही नागवे गांवांत । कां फिरतां सदोदित । हें कांहीं बरें नव्हे ॥६७॥ नागवें फिरणें हाच गुन्हा । कायद्यांनीं ठरविला जाणा । म्हणून विनंति आपणा । द्या हें सोडून नंगेपण ॥६८॥ ऐसें जठारांचें भाषण । घेतलें स्वामींनीं ऐकून । आणि केलें हास्य वदन । उत्तर त्यासी द्यावया ॥६९॥ तुला काय करणें यासीं । चिलीम भरावी वेगेंसी । उगीच नसत्या गोष्टीशीं । महत्त्व न यावें निरर्थक ॥७०॥ तें ऐकतां भाषण । जठार गेले विरघळोन । जनरीतीचें याला भान । मुळींच नाहीं राहिलें ॥७१॥ हा वृषभदेव भागवतीचा । किंवा शुकाचार्य साचा । किंवा वामदेवाचा । हा दुसरा अवतार ॥७२॥ हा निजानंदीं सदा रत । खचित आहे जीनन्मुक्त । नये लावितां याप्रत । गुन्हा विचारें केव्हांही ॥७३॥ जेवीं अग्नीचा अग्नीपणा । अग्नि सोडीत नसे जाणा । परी अग्निहोत्र्यांना । कुंडांत ठेवणें भाग त्यासी ॥७४॥ अग्निदेव म्हणोन । ठेविल्या कुंडावांचून । तो करील दग्ध सदन । हा दोष त्याचा नसे ॥७५॥ तैसें याचें नागवेपण । आहे अग्निचे समान । म्हणून याचा शिष्यगण । आहे अपराधी येविषयीं ॥७६॥ वस्त्ररुपी कुंडाठायीं । जरी हा ठेविला असतां पाही । तरी हरकत नव्हती कांहीं । सर्वांस सुखद होतें तें ॥७७॥ ऐसा विचार पूर्ण केला । जठरांनीं चित्तीं भला । आणि हुकूम फर्माविला । त्यांनीं पुढीलप्रमाणें ॥७८॥ महाराज मूळचे जीवन्मुक्त । त्या ठेवणें व्यवस्थित । भास्कराचें काम सत्य । होतें न तें केलें त्यांनीं ॥७९॥ म्हणून मीं भास्कराला । पांच रुपये दंड केला । ऐसा खटल्याचा निकाल झाला । जठारापुढें शेगांवीं ॥८०॥ समर्थ म्हणाले भास्करासी । पुन्हा ऐशा आग्रहासी । करशील कां सांग मशीं । निज फजिती करुन घ्याया ? ॥८१॥ भास्कर कांहीं न बोलला । मौन धरुन राहिला । तेथोन मंडळींनीं केला । ऐशा प्रकारें विचार ॥८२॥ समर्थासी अग्निरथीं । न बसवा येथून कल्पांतीं । विनाकारण कटकटी होती । तें कांहीं बरें नव्हे ॥८३॥ हा क्रम कित्येक दिवस । चालला असे शेगांवास । भक्त बैलाच्या गाडीस । बसवूं लागले महाराजा ॥८४॥ या रीतीं अकोल्यासी । आले एकदां पुण्यराशी । बापुरावाच्या सदनासी । जाऊनियां उतरले ॥८५॥ याच वेळीं यवन जातीचा । साधु महताबशा नांवाचा । होता कुरुम गांवीं साचा । मूर्तिजापुरा सन्निध ॥८६॥ त्यानें बापुरावाप्रती । सांगितलें होतें ऐशा रीतीं । जेव्हां समर्थ अकोल्यास येती । तेव्हां आम्हां कळवावें ॥८७॥ अकोल्यांत आल्यावर । श्रीगजानन साधुवर । बापुरावानें सत्वर । मनुष्य धाडिला कुरुमासी ॥८८॥ तों ऐशा रीतीं घडून आलें । महातबशा येण्या निघाले । अकोल्यास याया भले । समर्थासी भेटावया ॥८९॥ अकोल्याचा मनुष्य । मध्यें भेटला रस्त्यास । जो आला होता न्यावयास । महताबशाकारणें ॥९०॥ तो मनुष्य भेटतांक्षणीं । कीं पुसूं लागले मधुरवचनीं । त्या मनुष्यालागुनी । महताबशा श्रोते हो ! ॥९१॥ तूं न जावें कुरुमाला । बैस आमच्या गाडीला । आपण जाऊं स्टेशनाला । मीच आहे महताबशा ॥९२॥ पाहा संत आल्याचें वर्तमान । कळलें संतालागून । कोणी न सांगतां जाण । त्रिकालज्ञ ते खरोखरी ॥९३॥ महताबशाच्या संगातें । दोन चार यवन होते । अवघे येऊन सदनातें । उतरले बापुरावाच्या ॥९४॥ दुसरे दिवशीं प्रातःकाळा । महताबशा होता जेथें बसला । महाराज आले तया स्थळा । निजलीलें करुन ॥९५॥ महताबशाचे धरुन केंस । समर्थांनीं ताडिलें त्यास । त्या ताडण्याचा उद्देश । हाच होता विबुध हो ! ॥९६॥ यवनजातींत जन्मून । कांहीं न केला उपयोग जाण । यवनाचें आंडदांडपण । नाहीं अजून गेलें रे ॥९७॥ या आडदांडपणांनीं । तत्त्वघात होईल जाणी । मृत्युलोकींचे अवघे प्राणी । चिंताग्रस्त होतील ॥९८॥ तुझें महताब आहे नांव । त्याची काय आठवण ठेव । दोषरुपी तमा वाव । तुझ्यापुढें मिळूं नये ॥९९॥ हा द्वेषरुपी अंधार । वाढत चालला वरचेवर । याची नाहीं तुला खबर । म्हणून तुजला ताडिलें ॥१००॥ ऐसा मिळतां इशारा । महताबशातें तोषला खरा । साधूच साधूच्या अंतरा । जाणताती निःसंशय ॥१॥ जेव्हां महताबशा तें ताडिलें । तईं संगतीचे यवन भले । कावरेबावरे होते झाले । तो प्रकार पाहून ॥२॥ महताबशा बोलला त्यासी । तुम्ही न राहावें । आम्हांपासीं । जावें निघून कुरुमासी । हेंच आहे उत्तम ॥३॥ शेख कडू शिवाय जाण । गेले चौघे निघून । तो द्यावयासी आमंत्रण । बच्चुलाल पातला ॥४॥ म्हणे उद्यां दयाघना ! । यावें तुम्हीं भोजना । या दासाचिया सदना । हीच आहे विनंति ॥५॥ दुसरे दिवशीं तांग्यांत । बसवूनी समर्थाप्रत । मोठया थाटांनीं मिरवीत । निज सदना आणिलें ॥६॥ परी समर्थ तांग्याखालीं । उतरले नाहींत मुळीं । तेणें मंडळी चिंतावली । म्हणे कां ना उतरती हे ॥७॥ तसाच तांगा नेला परत । बापुरावाच्या सदनाप्रत । मंडळी पडली घोटाळ्यांत । समर्थें ऐसें कां केलें ? ॥८॥ काल आमंत्रण घेतलें । आज तांग्याखालीं न उतरले । याचें कारण शोधिते झाले । आपापल्या बुद्धीनें ॥९॥ त्यांत होता एक धूर्त । तो बोलला अवघ्यांप्रत । मला समजलें इंगित । या गोष्टीचें ये वेळां ॥११०॥ महताबशाला वगळीलें । म्हणून महाराज नाहीं उतरले । भोजनाचें कां न केलें । महताबशाला आमंत्रण ॥११॥ आतां घेऊन दोघांसी । बसून एका तांग्यासी । म्हणजे ते निश्चयेंसी । उभयतांही येतील ॥१२॥ तेंच वाक्य खरें झालें । दोघांलाही मिरवीत नेलें । महताबशाला उतरविलें । मंदिराजवळील थेटरांत ॥१३॥ श्रीरामाच्या मंदिरीं । गजाननाची उतरली स्वारी । परी तेही गेले अखेरी । उठोनियां थेटरांत ॥१४॥ अवघ्यांचीं झालीं भोजनें । मग महताबशा लोकांस म्हणे । मला तुम्ही तिकिट देणें । पंजाबचें काढून ॥१५॥ तैं शेख कडू बोलला । त्या महताबशा फकिराला । तुम्ही कुरुमच्या मशीदीला । टाकून कैसें जातां हो ? ॥१६॥ ती मशीद बांधून । पंजाबाशीं जावें आपण । काम अर्धें टाकून । जाणें उचित नसे तुम्हां ॥१७॥ महताब शेख कडूशीं । बोलता झाला प्रेमेशीं । आग्रह करुं नका मशी । ये वेळीं निरर्थक ॥१८॥ गजाननाचा हुकूम झाला । मजसी पंजाबांत जाण्याला । आतां एक क्षणही या स्थळा । मी न राहूं शके हो ॥१९॥ समर्थाच्या कृपेंकरुन । मशिदीचें काम पूर्ण । होईल हें माझें वचन । सत्य तुम्ही मानावें ॥१२०॥ धर्माविषयीं द्वैत । संताठाईं नसतें सत्य । तें अवघ्यां धर्माप्रत । समसमान मानिती ॥२१॥ खुळें देऊळ मशिदीची । तुम्ही नका वाढवूं साची । ती वाढतां दोघांची । आहे हानि होणार ॥२२॥ सामान देऊळ मशिदीचें । एकची आहे साचें । आकारानें भिन्नत्व त्याचें । मानून भांडूं नये हो ॥२३॥ यवन तेवढा खुदाचा । आणि हिंदु काय भूताचा ? । पोक्त विचार करा याचा । मनुष्यपण टिकवावया ॥२४॥ तरीच होईल कल्याण । हिंदु आणि मुसलमान । हीं एकाच देवापासून । निर्माण असती जाहले ॥२५॥ धर्म बापा ज्याचा त्यांनीं । प्रिय मानावा प्राणाहूनी । परी विधर्म्यांच्या ठिकाणीं । अलोट प्रेम धरावें ॥२६॥ हें न झालें जोंवरी । सौख्य लांब तोंवरी । जा मशीद होईल पुरी । गजाननाच्या कृपेनें ॥२७॥ महताबशा निघून गेले । पुनः न इकडे परत आले । या गोष्टीचें पाहिजे केलें । मनन हिंदुयवनांनीं ॥२८॥ पाहा महताबशाला जरी । ताडिते झाले साक्षात्कारी । परी द्वेष नव्हता अंतरीं । प्रेम अलोट होतें हो ॥२९॥ शाहालागीं घेतल्या । विना । भोजना न गेला योगीराणा । हे मुद्दे मनीं आणा । या गोष्टींचे श्रोते हो ! ॥१३०॥ असो या बापुरावाची । कांता एक होती साची । तिला भानामतीची । बाधा होती विबुध हो ! ॥३१॥ मळवट यावा घटकेंत । घटकेमाजीं कंठीं तात । घटकेमाजीं वस्त्रांप्रत । अग्नी तो लागावा ॥३२॥ बिब्याच्या पाठीवर । फुल्या याव्या अपरंपार । कधीं दांडीवरील चीर । जळून जावें अकस्मात ॥३३॥ या भानामतीच्या त्रासांनीं । ती बापुरावाची कामिनी । क्षीण गेली होवोनी । अन्नपाणी न रुचे तिला ॥३४॥ भानामती काढण्याला । बापुरावें जाणत्याला । आणले बाहून अकोल्याला । परी न झाला उपयोग ॥३५॥ खर्चहि झाला अतोनात । गुण न आला किंचित । अखेर त्यानें जोडिले हात । श्रीगजाननस्वामीला ॥३६॥ महाराज माझ्या कुटुंबाला । भानामतीचा त्रास झाला । केले नाना उपायाला । आतां मात्र कंटाळलों ॥३७॥ तुझीं पाउलें माझ्या घरा । आज लागलीं गुरुवरा ! । तेथेंच कां आसरा । भानामतीस मिळावा ? ॥३८॥ ज्या दरींत पंचानन । बसला आहे येऊन । तेथेंच कां ओरडून । दिमाख दाखवावा कोल्ह्यांनीं ॥३९॥ जेथें कस्तुरी दरवळली । तेथेंच कां हो रहावी भली । गुरुराया ही ओंगळी । घाण भानामतीची ॥१४०॥ ऐसी विनंती ऐकून । गजाननांनीं अवलोकन । केलें निजकृपें करुन । बापुराव कां[[तेल]]ा ॥४१॥ त्यायोगें श्रोते तिची । भानामती निमाली साची । नाहीं किंमत माकडाची । सिंहाचिया पुढें हो ॥४२॥ असो एकदां फिरत फिरत । महाराज आले आकोटांत । नरसिंगजीला भेटण्याप्रत । बंधु आपला म्हणोनी ॥४३॥ त्याच्या मठाशेजारीं । एक विहीर होती खरी । जाऊन त्या विहिरीवरी । बसले गजाननमहाराज ॥४४॥ पाय आंत सोडिले । डोकावून पाहूं लागले । आंतील जलालागीं भले । वरच्यावरी श्रोते हो ॥४५॥ पाहून त्यांची ऐशी कृति । लोक साशंक झाले चित्तीं । नरसिंग महाराज विचारती । अरे हें काय करतोस ! ॥४६॥ गोदा यमुना भागीरथी । तुम्हांसाठीं येथें असती । आणखी तीर्थें आहेत किती । हें पाहातों डोकावून ॥४७॥ तुला त्यांचें घडतें स्नान । मी कां राहूं तसाच जाण ! । या तीर्थांनीं मला स्नान । आज येऊन घालावें ॥४८॥ त्यांनीं स्नान घातल्याविना । मी न येथून हले जाणा । ऐशा ऐकून भाषणा । कैक म्हणाले या रीतीं ॥४९॥ खरोखरी हा आहे पिसा । शेगांव नादीं लागला कैसा ! । जरा थांबा येथेंच बसा । काय करी हा पाहुं पुढें ॥१५०॥ तों विहिरींतील जलाप्रत । उकळ्या उठल्या अगणित । श्रोते एका निमिषांत । विहीर भरली पाण्यानें ॥५१॥ हजारों कारंज्याच्या परी । गजाननाच्या अंगावरी । वर्षूं लागले पहा वारी । त्या विहिरीचें तेधवां ॥५२॥ लोकां म्हणती गजानन । या रे स्नानालागून । नाहीं उरलें प्रयोजन । विहिरीमाजीं उतरण्याचें ॥५३॥ गंगा यमुना गोदावरी । वरता आली आहे खरी । स्नान साधा ये अवसरीं । या पुण्य सरितेचें ॥५४॥ भाविकांनीं केलें स्नान । निंदकांनीं खालीं मान । घातली तो पाहून । प्रकार त्या पाण्याचा ॥५५॥ संत जें जें आणती मनीं । तें तें पुरवी चक्रपाणी। त्यांच्या वाणीलागुनी। असत्यता न दे परमात्मा ॥५६॥ स्नान होतां समर्थ उठले । पाणी पहिल्यापरि झालें । विहिरीच्या त्या तळास गेलें । उकळ्या बंद जाहल्या ॥५७॥ नरसिंगजीसी भेटून । निघून गेले दयाघन । शेगांवासी बैसून । मनोवेगाच्या वारुवरी ॥५८॥ स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । तारक होवो भवाब्धींत । भाविक भक्तांकारणें ॥१५९॥ शुभं भवतु । श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] szha5b6izfuwxms3ytcdfggybujxfsf 0 5097 36792 36638 2026-09-09T15:19:14Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36792 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = गजानन विजय/अध्याय १९ | साहित्यिक = गजानन महाराज | विभाग = | मागील = = [[गजानन विजय/अध्याय १८]] | पुढील = [[गजानन विजय/अध्याय २०]] | वर्ष = | टिपण =}} <poem> श्रीगणेशाय नमः ॥ जयजयाजी आनंदकंदा । जयजयादि अभेदा । माझें नमन तुझ्या पदा । असो सर्वदा अनन्यभावें ॥१॥ हे राघवा रघुपती । पाव आतां शीघ्र गती । माझा अंत पहाशी किती ? । हें कांहीं कळेना ॥२॥ खर्‍या थोरांशी कठोरता । नाहीं शोभत अनंता । याचा विचार कांहीं चित्ता । करा आपुल्या ये काळीं ॥३॥ मी दीनवाणें मारितों हांका । मला दगा देऊं नका । हे जगदीशा जगन्नायका । पावा दासगणूस ॥४॥ महाराज असतां शेगांवांत । विप्र एक काशिनाथ । जो खंडेरावाचा होय सुत । गर्दे उपनांव जयाचें ॥५॥ तो आला दर्शना । समर्थांच्या वंदिले चरणां । मूर्ति पाहून त्याच्या मना । आनंद झाला अतिशय ॥६॥ माझ्या सन्माननीय वडिलानें । जीं जीवन्मुक्‍ताचीं लक्षणें । लिहिलीं अनुभवानें । त्याची प्रत्यक्ष मूर्ति ही ॥७॥ माझें भाग्य धन्य धन्य । म्हणून हें पाहण्या चरण । आलों खामगांवाहून । त्याचें सार्थक झालें कीं ॥८॥ तों समर्थांनीं लीला केली । कोपरखिळी मारिली । काशीनाथाच्या पाठीस भली । आपुल्या परमकृपेनें ॥९॥ जा तुझा हेत पुरला । वाट पाहे तारवाला । या भाषणें घोंटाळला । काशिनाथ मानसीं ॥१०॥ म्हणे काम ना माझें ये ठाईं । मी न आलों मागण्या कांहीं । तारवाला शिपाई । वाट पहातो काय हें ? ॥११॥ त्याचें गूध कळेना । पुसण्या छाती होईना । निमुटपणें वंदून चरणा । गेला निघून खामगांवीं ॥१२॥ तों तारवाला शिपाई । उभा दारांत होता पाही । तार घेतली घाई घाई । कशाची ती बघण्यास ॥१३॥ तारेंत हा मजकूर । तुमचा केला तक्‍रुर । मुनसफीच्या हुद्दयावर । मोर्शी तालुक्याकारणें ॥१४॥ तें पाहतां आनंदला । कोपरखिळीचा अर्थ कळला । त्या काशिनाथ पंताला । पहा संतांचें ज्ञान कैसें ? ॥१५॥ असो एकदां नागपुरीं । समर्थांची गेली स्वारी । गोपाळ बुटीचीया घरीं । त्याच्या अति आग्रहानें ॥१६॥ ही भोसल्याची राजधानी । पूर्वकालीं होती जाणी । त्या शहराची आज दिनीं । दैना झाली विबुध हो ॥१७॥ स्वातंत्र्यरुपी प्राण गेला । खरा धनी याचक ठरला । परक्यांचा बोलबाला । झाला जया शहरांत ॥१८॥ गज घोडे पालख्या अपार । नाहींशा झाल्या साचार । रस्त्यानें फिरे मोटार । अति जोरानें विबुध हो ॥१९॥ असो हा महिमा काळाचा । नाहीं दोष कवणाचा । वाडा गोपाळ बुटीचा । होता सिताबर्डीवर ॥२०॥ त्या भव्य सदनांत । नेऊन ठेविले सद्‌गुरुनाथ । जैसा वाघ किल्ल्यांत । कोंडोनिया टाकावा ॥२१॥ बुटीचा ऐसा विचार । या सिताबर्डीवर । महाराज ठेवावे निरंतर । जाऊं न द्यावें शेगांवा ॥२२॥ अक्रूरानें कृष्णाला । जैसा मथुरेमाजीं नेला । तोच प्रकार येथें झाला । काय वर्णन करावें ? ॥२३॥ शेगांव पडलें भणभणीत । अवघे लोक दुःखित । विनविती हरी पाटलाप्रत । महाराज येथें आणा हो ॥२४॥ कुडीमधून गेला प्राण । कोण पुसे तिजलागून ? । तैसें समर्थांवांचून । शेगांव हें प्रेत पहा ॥२५॥ तुम्ही गांवचे जमेदार । करा याचा विचार । बुटी मोठा सावकार । तेथें न आमुचा लाग लागे ॥२६॥ टक्कर हत्तीहत्तींची । होणें आहे योग्य साची । येथें आम्हांसम कोल्ह्याची । नाहीं मुळीं किंमत॥२७॥ जंबुमाळीसी लढायाला । मारुती हाच योग्य ठरला । जिंकावया कर्णाला । झाली योजना अर्जुनाची ॥२८॥ तुम्हीं नागपुराप्रती जावें । समर्थांसी घेऊन यावें । आम्हां अवघ्यांस सुखवावें । हीच आहे विनंति ॥२९॥ इकडे बुटीच्या घरांत । आजुर्दे राहिले संत । जेवीं हस्तिनापुरांत । कृष्ण नाहीं आनंदला ॥३०॥ महाराज म्हणती बुटीसी । जाऊं दे मज शेगांवासी । या आपुल्या भव्य सदनासी । ठेवून आम्हां घेऊं नको ॥३१॥ तें बुटी मुळींच मानीना । समर्था जाऊं देईना । अनागोंदीचा रामराणा । बुटी वाटे निःसंशय ॥३२॥ बुटी भाविक होता जरी । अहंता नव्हती गेली खरी । श्रीमंतीचा गर्व भारी । त्याच्या ठाईं वसतसे ॥३३॥ रोज ब्राह्मणभोजन । समर्थांपुढें सदा भजन । परी शेगांवचे येत जन । बंदी त्या तो करीतसे ॥३४॥ जाऊं न देई दर्शना । शेगांवचे लोकांना । बिगरपरवानगी श्रीमंतसदना । जातां नये कवणासी ॥३५॥ शेगांवचे लोक भले । जरी आणावया गेले । परी न कांहीं उपाय चाले । गेले तसेच आले परत ॥३६॥ इकडे भक्त पाटील हरी । कांहीं मंडळी बरोबरी । घेऊन निघाला नागपुरीं । समर्थासी आणावया ॥३७॥ बसला अग्निरथांत । त्याच वेळीं वदले संत । त्या गोपाळबुटीप्रत । येणें रीतीं तें ऐका ॥३८॥ अरे गोपाळा पाटील हरी । निघाला यावया नागपुरीं । तो येण्याच्या आंत परी । मला येथून जाऊं दे ॥३९॥ तो येथें आल्यावर । शांतता नाहीं राहणार । तो पडला जमेदार । याचा विचार करावा ॥४०॥ तुझ्या धनाच्या जोरावरी । उडया या जाण निर्धारी । तो मनगटाच्या बळावरी । नेईल मजला येथून ॥४१॥ हरी पाटील तेथें आला । शिपायानें अटकाव केला । परी तो न त्यानें मानिला । प्रवेश केला सदनांत ॥४२॥ गोपाळ बुटीचिया घरीं । पंगत होती थोर खरी । पाटील आल्याच्या अवसरीं । आले ब्राह्मण भोजना ॥४३॥ ताटें चांदीचीं अवघ्यांस । शिसमचे पाट बसण्यास । होत्या पातळ पदार्थांस । वाटया जवळ चांदीच्या ॥४४॥ नानाविध पक्वान्नें । होतीं भोजनाकारणें । मध्यभागीं आसन त्यानें । मांडिलें समर्थ बसण्यास ॥४५॥ ऐशी बुटीची श्रीमंती । तिचें वर्णन करुं किती ? । ज्याला कुबेर बोलती । लोक नागपूर प्रांतींचा ॥४६॥ असो हरी पाटील सदनांत । आले समर्था नेण्याप्रत । तो महाराज निघाले धांवत । द्वारीं त्यास भेटावया ॥४७॥ वांसरा गाय पाहून । जैसी येई धांवून । तैसें स्वामी गजानन । पाटलासाठीं धांवले ॥४८॥ चाल हरी शेगांवासी । येथें मुळीं न राहणें मसी । तूं आलास न्यावयासी । हें फार बरें झालें ॥४९॥ समर्थ जाऊं लागले । तें गोपाळानें पाहिलें । अनन्यभावें चरण धरिले । समर्थाचे येऊन ॥५०॥ विक्षेप माझा गुरुराया ! । नका करुं या समया । दोन घांस घेऊनियां । इच्छित स्थला मग जावें ॥५१॥ तैसेंच बुटी पाटलासी । बोलूं लागले विनयेंसी । तुम्ही घेऊन प्रसादासी । जावें हेंच मागणें ॥५२॥ येथें न रहाती महाराज । हें समजून आलें आज । पंक्तींत माझी राखा लाज । तुम्हीच पाटील येधवां ॥५३॥ आतांच समर्थ गेले जरी । लोक उपाशी उठतील तरी । आणि अवघ्या नागपुरीं । टीका माझी होईल पहा ॥५४॥ भोजनें होईपर्यंत । महाराज राहिले तेथ । शेगांवची समस्त । मंडळी पंक्तीस जेवली ॥५५॥ भोजनोत्तर तयारी । निघण्याची ती झाली खरी । दर्शनाची भीड भारी । झाली बुटीच्या वाडयांत ॥५६॥ कुटुंब गोपाळ बुटीचें । जानकाबाई नांवाचें । परम भाविक होते साचें । गृहलक्ष्मीच होती जी ॥५७॥ तिनें केली विनवणी । महाराजांचे चरणीं । माझा हेतु मनींच्या मनीं । बसूं पहातो गुरुराया ! ॥५८॥ तईं महाराज बोलले । तुझ्या मना मीं जाणीतलें । ऐसें म्हणून लाविलें । कुंकूं तिच्या कपाळास ॥५९॥ आणखी एक पुत्र तुला । परम सद्‌गुणी होईल भला । अंतीं जाशील वैकुंठाला । सौभाग्यासह बाळे ! तूं ॥६०॥ ऐसा आशीर्वाद देऊन । निघते झाले दयाघन । त्या सिताबर्डीहून । आले रघूजीच्या घरीं ॥६१॥ हा भोसला राजा रघूजी । उदार मनाचा भक्त गाजी । ज्यानें ठेविला राम राजी । आपुल्या शुद्ध वर्तनें ॥६२॥ त्याचें लौकीकीं राज्य गेलें । जें अशाश्वत होतें भलें । शाश्वत स्वरुपाचें आलें । सद्‌गुरुभक्तीचें राज्य घरा ॥६३॥ उत्तम प्रकारचा आदर । केला राजानें साचार । त्याचा घेऊन पाहुणचार । रामटेकासी गेले पुढें ॥६४॥ तेथें रामाचें दर्शन । घेऊन आले परतून । शेगांवच्या मठा जाण । हरीपाटलासमवेत ॥६५॥ धार-कल्याणचे रंगनाथ । जे थोर साधु मोंगलाईंत । होते ते भेटण्याप्रत । समर्था आले शेगांवीं ॥६६॥ अध्यात्माचीं बोलणीं । सांकेतिक केलीं दोघांनीं । त्याचा भावार्थ जाणण्या कोणी । तेथें नव्हता समर्थ ॥६७॥ श्रीवासुदेवानंद सरस्वती । कर्ममार्गी ज्याची प्रीति । कृष्णातटाका ज्याची महती । माणगांवीं जन्म ज्यांचा ॥६८॥ ते येण्याचे अगोदर । बाळाभाऊस साचार । बोलते झाले गुरुवर । स्वामी गजानन सिद्ध योगी ॥६९॥ अरे बाळा उदयिक । माझा बंधु येतो एक । मजलागीं भेटण्या देख । त्याचा आदर करावा ॥७०॥ तो आहे कर्मठ भारी । म्हणून उद्यां पथांतरीं । चिंध्या न पडूं द्या निर्धारी । अंगण स्वच्छ ठेवा रे ॥७१॥ चिंधी कोठें पडेल जरी । तो कोपेल निर्धारी। जमदग्नीची आहे दुसरी । प्रतिमा त्या स्वामीची ॥७२॥ तो कर्‍हाडा ब्राह्मण । शुचिर्भूत ज्ञानसंपन्न । हें त्याचें कर्मठपण । कवचापरी समजावें ॥७३॥ ऐसें बाळास आदलें दिवशीं । सांगते झाले पुण्यराशी । तों एक प्रहर दिवसासी । स्वामी पातले ते ठायां ॥७४॥ एकमेकांसी पाहतां । दोघे हंसले तत्त्वतां । हर्ष उभयतांच्या चित्ता । झाला होता अनिवार ॥७५॥ एक कर्माचा सागर । एक योगयोगेश्वर । एक मोगरा सुंदर । एक तरु गुलाबाचा ॥७६॥ एक गंगाभागीरथी । एक गोदा निश्चिती । एक साक्षात् पशुपती । एक शेषशायी नारायण ॥७७॥ स्वामी जेव्हां मठांत आले । तेव्हां गजानन होते बैसले । आपल्या पलंगावरी भले । चिटक्या करानें वाजवीत ॥७८॥ स्वामी येतां चिटकी थांबलि । दृष्टादृष्ट दोघां झाली । तैं स्वामींनीं विचारिली । आज्ञा परत जावया ॥७९॥ फार बरें म्हणून । गजाननें तुकविली मान । स्वामी गेले निघून । बाळास कौतुक वाटलें ॥८०॥ बाळा म्हणे गुरुराया । हें दृश्य पाहूनियां । संशय उपजला चित्ता ठायां । त्याची निवृत्ति करा हो ॥८१॥ त्याचा मार्ग अगदीं भिन्न । तुमच्या ह्या मार्गाहून । ऐसें साच असून । तुमचा बंधु कसा तो ? ॥८२॥ ऐसा प्रश्न ऐकिला । समर्थ देती उत्तर त्याला । बरवा प्रश्न बाळा केला । त्वां हा आज आम्हांतें ॥८३॥ ईश्वराकडे जाण्याचे । तीन मार्ग असती साचे । हे तिन्ही मार्ग ज्ञानाचे । गांवा जाऊन मिळतात ॥८४॥ स्वरुपें त्यांचीं भिन्न भिन्न । दिसतीं पाहणारांकारण । तेणें घोटाळा वरितें मन । पाहाणारांचें राजसा ! ॥८५॥ सोंवळें ओंवळें संध्यास्नान । व्रत उपोषणें अनुष्ठान । या कृत्यांलागून । अंगें म्हणावीं कर्माचीं ॥८६॥ हीं अंगें जो आचरी । निरालसपणें खरीं । तोच समजावा भूवरी । ब्रह्मवेत्ता कर्मठ ॥८७॥ अधिक न्यून येथें होतां । कर्ममार्ग न ये हातां । म्हणून विशेष तत्परता । ठेविली पाहिजे आचरणीं ॥८८॥ येथें एवढीच खबरदारी । घ्यावी लागते जाण खरी । परांकारणें दुरुत्तरीं । कदा त्यानें ताडूं नये ॥८९॥ आतां भक्तिमार्गाचें । ऐक हें लक्षण साचें । भक्तिपंथानें जाणाराचें । मन पाहिजे शुद्ध अती ॥९०॥ मलीनता मनाठायीं । अंशेंही राहिल्या पाही । त्याच्या हातां येत नाहीं । भक्तिरहस्य बापा ! रे ॥९१॥ दया प्रेम लीनता । अंगीं पाहिजे तत्त्वतां । श्रवणीं-पूजनीं आस्था । पाहिजे त्याची विशेष ॥९२॥ मुखामाजीं नामस्मरण । करणें हरीस जाणून । ऐशीं अंगें असतीं जाण । या भक्ति-मार्गाला ॥९३॥ या अंगासह जो भक्त करी । त्यालाच भेटे श्रीहरी । भक्तिमार्गाची नये सरी । त्याचा विधि सोपा असे ॥९४॥ परी तो करण्या आचरण । कर्माहून कठीण जाण । जेवीं गगनानें जवळपण । नेत्रालागीं दिसतसे ॥९५॥ आतां योगमार्ग तिसरा । सांगतों मी ऐक खरा । या योगमार्गाचा पसारा । दोघांपेक्षां जास्त असे ॥९६॥ परी हा पसारा निश्चयेंसी । आहे ज्याचा त्याचे पासीं । योगमार्ग साधण्यासी । बाहेरचें न कांहीं लागे ॥९७॥ जेवढें आहे ब्रह्मांडांत । तेवढें आहे पिंडांत । त्या पिंडांतील साहित्य । घेऊन योग साधावा ॥९८॥ आसनें रेचक कुंभक । इडापिंगलेचे भेद देख । धौती मुद्रात्राटक । कळलें पाहिजे मानवां ॥९९॥ कुंडली आणि सुषुम्ना । यांचें ज्ञान पाहिजे जाणा । आधीं योग करणारांना । तरीच तो साधेल ॥१००॥ या तिन्ही मार्गांचें । अंतिम फळ ज्ञान साचें । परी तें ज्ञान प्रेमाचें । *वीण असतां कामा नये ॥१॥ जें जें कृत्य प्रेमावीण । तें तें अवघें आहे शीण । म्हणून प्रेमाचें रक्षण । करणें तिन्ही मार्गांत ॥२॥ काळा गोरा खुजा थोर । कुरुप आणि सुंदर । हे शरीराचे प्रकार । त्याची न बाधा आत्म्यातें ॥३॥ आत्मा अवघ्यांचा आहे एक । तेथें न पडे कदा फरक । शरीरभेद व्यावहारिक । त्याचें कौतुक कांहीं नसे ॥४॥ तीच या तिन्ही मार्गांची । स्थिति तंतोतंत साची । बाह्य स्वरुपें भिन्न त्यांचीं । परी मूळ कारण एक असे ॥५॥ मुक्कामास गेल्यावर । मार्गाचा न उरे विचार । जो मार्गी चालतो नर । महत्त्व त्याचें त्यास वाटे ॥६॥ पंथ चालण्या आरंभ झाला । परी मुक्कामास नाहीं गेला । अशाचाच होतो भला । तंटा पंथाभिमानानें ॥७॥ या तिन्ही मार्गांचे ते पांथ । मुक्कामीं पोंचल्या होती संत । मग तयांच्या संबंधांत । द्वैत नसे एतुलेंही ॥८॥ वसिष्ठ वामदेव जमदग्नी । अत्री पाराशर शांडिल्य मुनी । हे कर्ममार्गाच्या सेवनीं । मुक्कामासी पोंचले ॥९॥ व्यास, नारद, कयाधू-कुमर । मारुती, शबरी, अक्रूर । उद्धव, सुदामा, पार्थ, विदूर । हे गेले भक्तिमार्गें ॥११०॥ श्रीशंकराचार्य गुरुवर । मच्छिंद्र गोरख जालंदर । हे चढले जिना थोर । या योगमार्गाचा ॥११॥ जो वसिष्ठा लाभ झाला । तोच विदुराच्या पदरीं पडला । तोच मच्छिंद्रानें भोगिला । फळामाजीं फरक नसे ॥१२॥ तीच प्रथा पुढें चालली । येथें न शंका घ्यावी मुळीं । कर्ममार्गाची रक्षिली । बूज श्रीपादवल्लभें ॥१३॥ नरसिंह सरस्वती यतिवर । तैसेच झाले साचार । ठिकाण ज्यांचें गाणगापूर । वाडी औदुंबर ख्यात जगीं ॥१४॥ नामा सांवता [[ज्ञानेश्वर]] । सेना कान्हु चोखा महार । दामाजीपंत ठाणेदार । गेले भक्तिमार्गानीं ॥१५॥ शेख महंमद श्रीगोंद्यांत । आनंदी स्वामी जालन्यांत । सुर्जी-अंजनगांवांत । देवनाथ चाहाते योगाचे ॥१६॥ तैसेंच आहे सांप्रत । कर्ममार्गीं वासुदेव रत । मीं धरला भक्तिपंथ । आणिक बहुता जणांनीं ॥१७॥ पळुसचे धोंडीबुवा । सोनगीरचा नाना बरवा । जालन्याचे यशवंतरावा । भक्तिपंथ साध्य झाला ॥१८॥ खाल्ला आम्मा ती विदेही । तेवीं शिर्डीचे बाबा सांई । गुलाबरावांचे ठायीं । ज्ञानदृष्टि असे रे ॥१९॥ पहा चांदूर तालुक्याचा । वरखेडें नामें ग्रामाचा । आडकूजी नामें संत साचा । गेला याच वाटेनें ॥१२०॥ मुर्‍हा गांवचें संतरत्‍न । झिंगाजी तो होय जाण । तेवीं नागपूरचे ताजुद्दीन । भक्तिमार्गासी चहाते ॥२१॥ या अवघ्या संतांचें । आचरण भिन्न प्रकारचें । परी अधिकारी कैवल्याचे । ते बसले होउनी ॥२२॥ मार्ग असो कोणताही । त्याचें मुळीं महत्त्व नाहीं । जो मुक्कामास जाई । त्याचें कौतुक करणें असे ॥२३॥ आम्ही हीं भावंडें सारीं । येतें झालों भूमीवरी । कैवल्याच्या मार्गावरी । भाविक आणून सोडावया ॥२४॥ जें ज्याला आवडेल । तिकडे तो जाईल । आणि मोक्षरुपी भोगील फल । त्या त्या पंथा आचरोनी ॥२५॥ आतां नको पुसूंस कांहीं । हें न कोणा सांगे पाही । निवांत बसूं दे ये ठायीं । पिसेंपणाच्या पासोडीनें ॥२६॥ ज्याची निष्ठा बसेल । वा, जो माझा असेल । त्याचेंच कार्य होईल । इतरांची ना जरुर मला ॥२७॥ ज्यासी अनुताप झाला । ब्रह्मज्ञान सांगणें त्याला । उगीच तर्कटी वात्रटाला । स्फोट त्याचा करुं नये ॥२८॥ कोणी कांहीं म्हणोत । आपण असावें निवांत । तरीच भेटे जगन्नाथ । जगद्‌गुरु जगदात्मा ॥२९॥ ऐसा उपदेश ऐकिला । बाळाभाऊच्या नेत्रांला । प्रेमाश्रूंचा लोटला । पूर तो न आवरे त्या ॥१३०॥ अष्टभाव दाटले । शरीरा रोमांच उमटले । वैखरीचें संपलें । काम तेणें सहजची ॥३१॥ मौनेंच केला नमस्कार । श्रीगजानन साधु थोर । वर्‍हाड प्रांताचा उद्धार । करावयासी अवतरला ॥३२॥ साळुबाई नांवाची । एक असे कण्व शाखेची । ती होती महाराजांची । मनापासून भक्तीण ॥३३॥ तिला महाराज एके दिनीं । ऐशा परी वदले वाणी । डाळपीठ घेऊनी । स्वैंपाक करी अहोरात्र ॥३४॥ जे येतील तयांना । साळु घाल भोजना । येणेंच तूं नारायणा । प्रिय होशील निःसंशय ॥३५॥ ती साळुबाई मठांत । आहे अझूनपर्यंत । जी वैजापूरची असे सत्य । माहेर वाडेंघोडें जिचें ॥३६॥ प्रल्हादबुवा जोशाला । होता कृपेचा योग आला । तो न तया फलद झाला । तयाचिया दुर्दैवें ॥३७॥ खामगांवच्या सान्निध्यासी । जलंब गांव परियेसीं । त्या गांवचा रहिवासी । तुळसीराम एक असे ॥३८॥ पुत्र हा तुळसीरामाचा । आत्माराम नांवाचा । होता तैलबुद्धीचा । वेदाध्ययनीं प्रेम ज्याचें ॥३९॥ या धर्मपीठ वाराणसी । जी भागीरथीच्या तटा काशी । तेथें गेला अध्ययनासी । वेदवेदांग स्मृतीच्या ॥१४०॥ प्रत्यहीं भागीरथीचें स्नान । माधुकरीचें सेवी अन्न । गुरुगृहातें जाऊन । करी अध्ययन श्रुतीचें ॥४१॥ श्रोते विद्यार्थी ना तरी । अध्ययना जाती देशावरी । शिकण्याऐवजीं परोपरी । करुं लागती चैन ते ॥४२॥ चैनीमाजीं गुंतल्या मन । मग कशाचें अध्ययन ? । बिरुड आंब्यालागून । लागतां नास रसाचा ॥४३॥ आत्माराम नव्हता यापरी । विवेकसंपन्न सदाचारी । विद्या अवघी करुन पुरी । आला निजदेशातें ॥४४॥ स्वदेशीं येतां शेगांवासी । गेला असे अति हर्षी । हजिरी ती द्यावयासी । श्री[[गजानन महाराज]]ा ॥४५॥ तो वेद विद्येचा जाणता । गजानन केवळ ज्ञानसविता । आत्माराम वेद म्हणतां । कोठें कोठें चुकतसे ॥४६॥ त्या चुकीची दुरुस्ती । करुं लागले सदगुरुमूर्ती । आत्मारामाचे संगतीं । वेद म्हणती महाराज ॥४७॥ ऐकतां त्यांचें वेदाध्ययन । तन्मय होती विद्वान । न होय सराफावांचून । किंमत त्या हिर्‍याची ॥४८॥ शेवटीं समर्थांचेपाशीं । आत्माराम राहिला आदरेंसी । मधु टाकूनी मक्षिकेसी । जाणें कैसें आवडेल ? ॥४९॥ प्रत्यहीं सेवेकारण । यावें त्यानें जलंबाहून । चुकविला ना एकही दिन । ऐसा एकनिष्ठ भक्त तो ॥१५०॥ समर्थांच्या पश्चात । हाच होता मठांत । पूजा अर्चा करण्याप्रत । सद्‌गुरुच्या समाधीची ॥५१॥ मोबदला न घेतां भली । एकनिष्ठ सेवा केली । शेवटीं त्यानेंच अर्पिली । इस्टेट आपली महाराजा ॥५२॥ इस्टेट अल्प साचार । एक जमीन एक घर । येथें न दृष्टि किंमतीवर । देणें आहे भाग पहा ॥५३॥ भिल्लिणीनें रामाला । बोरें देऊन वश केला । तैसाच प्रकार हाही झाला । म्हणून केलें वर्णन ॥५४॥ स्वामी दत्तात्रय केदार । दुसरा नारायण जामकर । निवळ दुधाचा ज्यांचा आहार । तो दुधाहारी बुवा ॥५५॥ ऐसे श्रोते तिघेजण । स्वामीचे भक्त निर्वाण । ज्यांनीं आपुलें तनमन । समर्थचरणीं अर्पिलें ॥५६॥ मोरगांव भाकरे नांवाचा । गांव बाळापूर तालुक्याचा । तेथील मारुतीपंत पटवार्‍याचा । वृत्तान्त ऐका थोडासा ॥५७॥ श्रोते ! त्या मोरगांवांत । मारुतीपंताच्या शेतांत । पिकाचें रक्षण करण्याप्रत । तिमाजीनामें माळी होता ॥५८॥ तो माळी खळ्याभीतरीं । निजला निशीच्या अवसरीं । गाढ झोंप लागली खरी । ते अवसरीं तयाला ॥५९॥ उलटून गेले दोन प्रहर । कुंभाराचे दहावीस खर । खळ्यांत येऊनी दाण्यावर । पडले असती पांडयाच्या ॥६०॥ राखणदार झोंपीं गेला । गर्दभासी आनंद झाला । ते खाऊं लागले जोंधळ्याला । राशींत तोंड घालूनी ॥६१॥ हा पांडया मारुतीपंत । महाराजांचा होता भक्त । म्हणून सद्‌गुरुरायाप्रत । लीला करणें भाग आलें ॥६२॥ क्षणांत जाऊनी मोरगांवासी । हांक मारिली तिमाजीसी । अरे ! जागा होई त्वरेंसी । रासेसी गाढवें पडलीं ना ॥६३॥ ऐसें मोठयानें बोलून । तिमाजीस जागे करुन । महाराज पावले अंतर्धान । खळ्यामधून तेधवां ॥६४॥ तिमाजी उठून पाहतां । गाढवें दिसलीं तत्त्वतां । म्हणे काय करुं आतां । मालक रागे भरेल कीं ॥६५॥ पिकाचें रक्षण करण्यासाठी । त्यानें ठेविलें आहे मसी । विश्वासघात आज दिशीं । झाला त्याच्या माझ्या हातें ॥६६॥ तो विश्वासला माझ्यावर । मी निजता झालों निसूर । रास ही निम्यावर । खाऊन टाकली गाढवांनीं ॥६७॥ आतां समजूत मालकाची । कोण्या रीतीं घालूं साची । पहा त्या वेळीं इमानाची । किंमत होती लोकांस ॥६८॥ ना तरी हल्लींचे नोकर । निमकहराम शिरजोर । नफातोटयाची तिळभर । काळजी न त्यांना मालकाच्या ॥६९॥ तिमाजी तैसा नव्हता । हळहळ लागली त्याच्या चित्ता । म्हणे काय जाऊन सांगूं आतां । मी पांडयाकारणें ॥१७०॥ कांहीं असो चुकीची । माफी मागितली पाहिजे साची । उदार बुद्धि मारुतीची । आहे तो क्षमाच करील ॥७१॥ ऐसें मनाशीं बोलून । उदयास येतां नारायण । तिमाजी गांवांत येऊन । पाय धरी पंताचे ॥७२॥ महाराज माझ्या झोंपेनीं । बुडविलें तुम्हांलागूनी । दहावीस गांढवांनीं । येऊन रास खाल्ली कीं ॥७३॥ ती नुकसान किती झाली । ती पाहिजे पाहिली । खळ्यामाजीं जाऊनि भली । म्हणजे मज वाटेल बरें ॥७४॥ मारुती म्हणाले त्यावर । खळ्यांत यावया साचार । वेळ ना मला तिळभर । मी निघालों शेगांवा ॥७५॥ दर्शन घेऊन सद्‌गुरुचें । त्या गजानन महाराजांचें । उद्यां सकाळीं धान्याचें । काय झालें तें पाहीन ॥७६॥ ऐसें बोलून शेगांवाला । मारुतीपंत येतां झाला । दर्शनासाठीं मठांत गेला । दहा अकराचे सुमारास ॥७७॥ महाराज होते असनावरी । जगू पाटील समोरी । बाळाभाऊ बद्ध करीं । बसला जवळ पाटलाच्या ॥७८॥ मारुतीनें दर्शन । घेतां केलें हास्य वदन । तुझ्यासाठीं मजकारण । त्रास झाला रात्रीसी ॥७९॥ तुम्ही माझे भक्त होतां । मला राबण्या लावितां । झोंपाळू नोकर ठेवितां । आणि आपण निजतां खुशाल घरीं ॥१८०॥ मारुती काल रात्रीला । खळ्यांत तिमाजी झोंपीं गेला । गाढवांचा सुळसुळाट झाला । ते रास भक्षूं लागले ॥८१॥ म्हणून मी जागें केलें । जाऊन तिमाजीसी भले । रास सांभाळण्या सांगितलें । आणि आलों निघून ॥८२॥ ऐसी खूण पटतांक्षणीं । मारुतीनें जोडून पाणी । मस्तक ठेवूनियां चरणीं । ऐसें वचन बोलला ॥८३॥ आम्हां सर्वस्वीं आधार । आपुलाच आहे साचार । लेंकराचा अवघा भार । मातेचिया शिरीं असे ॥८४॥ आमुचें म्हणून जें जें कांहीं । तें अवघेंच आहे आपुलें आई ! । सत्ता त्यावरी नाहीं । तुम्हांवीण कवणाची ॥८५॥ खळें आणि जोंधळा । अवघाची आहे आपला । तिमाजी नोकर नांवाला । व्यवहारदृष्टीं आहे कीं ॥८६॥ ब्रह्मांडाचें संरक्षण । आपण करितां येथून । लेंकरासाठीं त्रास पूर्ण । माता सोसी वरच्यावरी ॥८७॥ मी लेंकरुं आपुलें । म्हणूनियां आपण केलें । खळ्यांत तें जाऊन भलें । मोरगांवीं संरक्षण ॥८८॥ ऐसीच कृपा निरंतर । स्वामी असावी माझ्यावर । आतांच जाऊन करितों दूर । नोकरीवरुन तिमाजीला ॥८९॥ ऐसें बोलतां मारुती । कौतुक वाटलें समर्थांप्रती । आणि भाषण केलें येणें रीतीं । तें आतां अवधारा ॥१९०॥ छे ! छे ! वेडया ! तिमाजीस । नको मुळींच काढूंस । नोकरीवरुन खास । त्याचें वर्म सांगतों तुला ॥९१॥ तिमाजी नोकर इमानी । खळ्यांत गाढवें पाहूनी । दुःखी झाला असें मनीं । तें म्यां तेव्हांच जाणिलें ॥९२॥ रात्रीची हकीकत । तुला सांगावया प्रत । आला होता भीत भीत । सकाळीं ना तुजकडे ॥९३॥ तैं तूं म्हणालास त्याला । मी जातों आहे शेगांवाला । उद्यां सकाळीं खळ्याला । येऊनियां पाहीन ॥९४॥ ऐसें गुरुवचन ऐकिलें। मारुतीसी चोज जहालें । पहा संतांचें कर्तृत्व भलें । कैसें आहे अगाध ॥९५॥ गाढवें खळ्यांत पडलेलीं । कोणीं न त्या सांगितलीं । तीं अंतर्ज्ञानें जाणिलीं । गजाननानें श्रोते हो ॥९६॥ शके अठराशें सोळासी । महाराज बाळापुरासी । असतां गोष्ट झाली ऐसी । ती थोडकी सांगतों ॥९७॥ तेथें सुखलाल बन्सीलालाची । एक बैठक होती साची । त्या बैठकीसमोर महाराजांची । स्वारी बैसली आनंदांत ॥९८॥ मूर्ति अवघी दिगंबर । वस्त्र नव्हतें तिळभर । त्या पाहून भाविक नर । नमन करुन जात होते ॥९९॥ तो होता हमरस्ता । बाजार पेठेचा तत्त्वतां । त्या पंथानें जात होता । एक पोलिस हवालदार ॥२००॥ नांव त्या हवालदाराचें । नारायण आसराजी होतें साचें । समर्था पाहून डोकें त्याचें । फिरुन गेलें तात्काळ ॥१॥ तो म्हणे हा नंगा धोत । मुद्दाम बसला पंथांत । साधू ना हा भोंदू सत्य । त्याची उपेक्षा न करणें बरी ॥२॥ ऐसें बोलून जवळीं गेला । अद्वातद्वां बोलूं लागला । लाज कैसी नाहीं तुजला । नंगा बसतोस रस्त्यावरी ॥३॥ हे घे त्याचें प्रायश्चित्त । तुला मी देतों आज येथ । ऐसें बोलून स्वामीप्रत । मारुं लागला छडीनें ॥४॥ वळ पाठ पोटावरी । उठते झाले निर्धारी । परी ना हवालदार आवरी । मारतां हात आपुला ॥५॥ ऐसें तेधवां पाहून । एक गृहस्थ आला धांवून । आपुल्या दुकानामधून । हुंडीवाला नाम ज्याचें ॥६॥ तो म्हणे हे हवालदार । तूं विचार कांहीं कर । उगेंच सत्पुरुषावर । हात टाकणें बरें नव्हे ॥७॥ कां कीं, संतांचा कैवारी । एक आहे श्रीहरी । वळ त्यांच्या पाठीवरी । उठले ते कां न दिसले तुला ॥८॥ या कृत्यानें तुझा अंत । जवळीं आला अत्यंत । आजारीच मोडितो पथ्य । मरावया कारणें ॥९॥ तेंच तूं आज केलें । हें न कांहीं बरें झालें । अजून तरी उघडी डोळे । माफी माग गुन्ह्याची ॥२१०॥ हवालदार म्हणे माफीचें । कारण मसीं न मागण्याचें । कावळ्याचे शापें साचें । काय ढोरें मरतील ! ॥११॥ हा नंगा धोत हलकट । बसला पाहून बाजारपेठ । तोंडानें गोष्टी चावट । अचाट ऐसा करीत हा ॥१२॥ ऐशा ढोंग्याला मारणें । ईश्वर जरी मानील गुन्हे । तरी मग न्याया कारणें । जागाच नाहीं राहिली ॥१३॥ तेंच पुढें सत्य झालें । हवालदार पंचत्व पावले । त्या बाळापूर नगरींत भले । आपण केलेल्या कृत्यानें ॥१४॥ एका पंधरवडयांत । हवालदाराचे अवघे आप्त । होते झाले भस्मीभूत । एका साधूस मारल्यानें ॥१५॥ म्हणून अवघ्या लोकांनीं । साधूसमोर जपूनी । वागावें प्रत्येकानीं । खरें कळेपर्यंत ॥१६॥ नगर जिल्ह्यांत संगमनेर । प्रवदा नदीचे कांठावर । गांव अति टुमदार । त्याचें वर्णन करवेना ॥१७॥ अनंतफंदी नांवाचा । कवि जेथें झाला साचा । तेथील हरी जाखडयाचा । ऐका तुम्ही वृत्तान्त हा ॥१८॥ हा हरी जाखडी माध्यंदिन । होता यजुर्वेदी ब्राह्मण । गांवोगांव फिरुन । पोट आपुलें भरीतसे ॥१९॥ तो फिरत फिरत शेगांवासी । आला समर्थ दर्शनासी । बसतां झाला पायापासीं । श्रीगजानन स्वामींच्या ॥२२०॥ तों हजारों घेती दर्शन । कोणी ब्राह्मणभोजन । कोणी खडीसाखर वांटून । नवस केलेला फेडिती ॥२१॥ तईं हरी म्हणे चित्तासी । हा केवढा ज्ञानरासी । येऊनियां पायापासीं । विन्मुख जाणें भाग मला ॥२२॥ कां कीं दैव खडतर । माझें आहे साचार। निवळ पर्वत खडकावर । हरळ उगवेल कोठोनी ? ॥२३॥ आज अन्न मिळालें । उद्यांचें कोणीं पाहिलें । ऐसें करीत संपले । दिवस माझे आजवर ॥२४॥ संग्रहासी नाहीं धन । शेतवाडा मळा जाण । मी ना मुळींच विद्वान । मला कन्या कोण देईल ? ॥२५॥ हे स्वामी गजानना ! । सच्चिदानंदा दयाघना ! । संसारसुखाची वासना । जहालीं मनीं बलवत्तर ॥२६॥ ती तूं पूर्ण करावी । मुलें लेंकरें मला व्हावी । प्रथम बायको मिळावी । कुलीन आज्ञाधारक ॥२७॥ ऐसें जो इच्छी मनांत । तोंच त्याच्या अंगावर्त । थुंकते झाले सद्‌गुरुनाथ । इच्छेस त्याच्या जाणूनी ॥२८॥ या हरी जाखडयानें । बावंच्या मागला मजकारणें । म्हणून आले थुंकणें । या मूर्खाच्या अंगावर ॥२९॥ संसारापासून सुटावया । लोक भजती माझ्या पाया । यानें येथें येऊनियां । संसारसुख मागितलें ॥२३०॥ पहा जगाची रीत कैसी । अवघेच इच्छिती संसारासी । सच्चिदानंद श्रीहरीसी । पहाण्या न कोणी तयार ॥३१॥ ऐसें आपणासी बोलले । पुन्हां जाखडयासी पाहिलें । जें जें तूं इच्छिलें । सांप्रतकालीं मनांत ॥३२॥ तें तें अवघें होईल पूर्ण । पुत्रपौत्र तुजलागून । होतील संग्रहासी धन । तेंही थोडकें राहील ॥३३॥ जा आतां परत घरा । सुखें करी संसारा । करीत असावा परमेश्वर । आठव वेडया ! विसरुं नको ॥३४॥ ऐसें तयासी बोलून । प्रसाद म्हणून थोडकें धन । दिलें हरी जाखडयाकारण । लग्न स्वतःचें करावया ॥३५॥ हरी जाखडया संगमनेरीं । सुखी जहाला संसारीं । महाराजाची वाणी खरी । ती कोठून खोटी होईल ॥३६॥ ऐसाच एक निमोणकर । गोविंदाचा कुमार । रामचंद्र नामें साचार । ओव्हरसियरच्या हुद्यावरी ॥३७॥ बेंद्रे वासुदेव सर्व्हेअर । होता त्याच्या बरोबर । तो आणि निमोणकर । आले मुकना नदीवरी ॥३८॥ हा मुकना नाला डोंगरांत । आहे सह्याद्री पर्वतांत । इगतपुरी तालुक्यांत । बुध हो ! नासिक जिल्ह्याच्या ॥३९॥ वनश्री ती रमणीय अती । तिचें वर्णन करुं किती । हरीण बालकें बागडती । निर्भयपणें काननांत ॥२४०॥ फलभारें तरुवर । वांकले असती अपार । वन्य पशु फिरती स्वैर । बिब्बट लांडगे ते ठायां ॥४१॥ असो या मुकन्या नाल्यापासीं । जवळ एका खोर्‍यासी । एका जलाच्या प्रवाहासी । कपीलधारा नाम असे ॥४२॥ तेथें प्रत्येक पर्वणीस । भाविक येती स्नानास । लौकिक याचा आसपास । तीर्थ म्हणून पसरलासे ॥४३॥ असो एक्या पर्वणीसी । निमोणकर गेले स्नानासी । योगाभ्यास थोडा यासी । येत होता विबुध हो ॥४४॥ तो पूर्ण व्हावा म्हणून । इच्छित होतें त्याचें मन । गोसावी बैराग्यालागून । पुसूं लागला तेथल्या ॥४५॥ नाहीं नाहीं माहीत मात । ऐकूं येई सर्वत्र । तेणें निमोणकर चित्तांत । हताश पूर्ण जहाला ॥४६॥ काय करुं देवा आतां । मला योगाभ्यास शिकवितां । कोठें भेटेल तत्त्वतां । ती कृपा करुन सांगणें ॥४७॥ तो कपीलधारेवरी । एक पुरुष देखिला अधिकारी । ज्याचे हात गुडघ्यावरी । येऊन सहज लागले ॥४८॥ उंच बांधा मुद्रा शांत । बैसला होता ध्यानस्त । त्यास घातले दंडवत । निमोणकरानें अष्टांगेंसी ॥४९॥ बराच वेळ झाला जरी । योगी न कांहीं बोले परी । अस्तमानाची वेळ खरी । समीप येऊं लागली हो ॥२५०॥ पोटीं ना अन्न तिळभर । बिर्‍हाड राहिलें बहु दूर । कपीलधारेचें धरुन नीर । तुंब्यांत गोसावी निघाले ॥५१॥ तैं निमोणकर म्हणे समर्था ! । अंत माझा किती पहातां । ठाऊक असल्या योगगाथा । मशीं कांहीं शिकवा हो ॥५२॥ तो अखेर अस्तमानीं । बोलते झाले कैवल्यदानी । हा चित्रपट घेऊनी । जा आपुलें काम करी ॥५३॥ षोडाक्षरी त्यावर । मंत्र लिहिला आहे थोर । त्याचा वाणीनें निरंतर । जप आपुला करावा ॥५४॥ मंत्रप्रभावें थोडा बहुत । योग येईल तुजप्रत । योगमार्ग हा अत्यंत । कठीण सर्व योगामध्यें ॥५५॥ गोगलगाय शेप किडा । हिमालया न देईल वेढा ! । सागरीचा सिंप किडा । मेरु पर्वता न जाय कधीं ॥५६॥ नेटाचा केला यत्‍न । ब्रह्मचर्य संभाळून । येतील दहापांच आसन । धौती नौती केल्यावरी ॥५७॥ जा पुढें न विचारी मला । हा घे देतों प्रसाद तुला । ऐसें बोलून उचलिला । एक तांबडा खडा करें ॥५८॥ तो देऊनियां मजसी । गुप्त झालें पुण्यरासी । तेंच पुढें नाशिकासी । गंगेवरी भेटले त्या ॥५९॥ त्या पाहून निमोणक्र । गेले धांवत साचार । शिर ठेवून पायांवर । प्रश्न त्यांसी ऐसा केला ॥२६०॥ महाराज माझा कंटाळा । कांहो ! आपणच कां केला । आपुल्या नांव गांवाला । न सांगतां गेलाच कीं ॥६१॥ महाराज डोळे वटारुन । बोलते झाले त्याकारण । तांबडा खडा देऊन । नांव माझें कथिलें म्या ॥६२॥ नर्मदेचा गणपती । तांबडा असतो निश्चिती । तूं मूळचाच मूढ मती । रहस्य त्याचें न जाणिलें ॥६३॥ म्हणून त्याचें गूढ तुला । पडतें झालें जाण मुला ! । मी रहातों शेगांवाला । गजानन हें नांव माझें ॥६४॥ धुमाळ सदनापर्यंत । चाल माझ्या समवेत । पुन्हां भेटी तुजप्रत । होईल माझी ते ठायां ॥६५॥ ऐसें बोलूनी निघाले । महाराज रस्त्यांत गुप्त झाले । भिरभिरीं पाहूं लागले । चहूंकडे निमोणकर ॥६६॥ कंटाळून अखेरी । धुमाळाच्या आले घरीं । तों गजानन महाराज ओसरीवरी । बसले ऐसें पाहिले ॥६७॥ मौनेंच करुन वंदन । कथिलें धुमाळाकारण । कपीलधारेपासून । जें कां झालें इथवरी ॥६८॥ तें ऐकून धुमाळाला । अतिशय आनंद जहाला । तो म्हणे योगीराजाला । वाण कशाची सांग मज ॥६९॥ हे अवघ्या सामर्थ्याची । खाण निःसंशय आहेत साची । सार्वभौमपदाची । त्याच्या पुढें न किंमत ॥२७०॥ जो तांबडा खडा तुसी । दिला तो ठेवून पाटासी । करणें पूजा-अर्चेसी । सद्भावें निरंतर ॥७१॥ योगाभ्यास ही समोरी । त्या खेडयाच्या आदरें करी । त्याच्या कृपेनें कांहीं तरी । योगाभ्यास येईल ॥७२॥ तेंच पुढें झालें सत्य । योगाभ्यास थोडा बहुत । आला निमोणकराप्रत । श्रीगजाननकृपेनें ॥७३॥ एक शेगांवचा रहिवासी । तुकाराम कोकाटे परियेसीं । त्याची संतति यमसदनासी । जाऊं लागली उपजतांच ॥७४॥ म्हणून त्यानें समर्थाला । एकदां नवस ऐसा केला । जरी देशील संततीला । दीर्घायुषी गुरुराया ॥७५॥ तरी एक मुलगा त्यांतून । तुसी करान अर्पण । मनोरथ त्याचे पूर्ण । केले गजाननस्वामीनें ॥७६॥ दोन तीन मुलें झालीं । परी नवसाची न राहिली । आठवण तुकारामा भली । संततीच्या मोहानें ॥७७॥ तो थोरला मुलगा नारायण । रोग झाला त्याकारण । औषधोपचार केले जाण । परी न आला गुण कांहीं ॥७८॥ नाडी बंद होऊं लागली । नेत्रांची ती दृष्टि थिजली । धुगधुगी मात्र उरली । होती त्याच्या छातीला ॥७९॥ ती स्थिति पाहून । तुकारामा झाली आठवण । नवस केल्याची ती जाण । एकदम त्या समयाला ॥२८०॥ तुकाराम म्हणे गुरुराया । हा पुत्र माझा वांचलिया । अर्पण करीन सदया । सेवा तुमची करण्यास ॥८१॥ ऐसा वचनबद्ध होतांक्षणीं । नाडी आली ठिकाणीं । हळूहळू नेत्र उघडोनी । पाहूं लागला बाल तो ॥८२॥ व्याधि बरी झाल्यावर । तो नारायण-कुमार । आणून सोडला मठावर । नवस आपला फेडावया ॥८३॥ तो नारायण अझूनी । आहे तया ठिकाणीं । बोलिलेला नवस कोणी । महाराजांचा चुकवूं नये ॥८४॥ हेंच सांगण्या लोकांप्रत । नारायण आहे जिवंत । शेगांवीं त्या मठांत । संत-चरित्र ना कादंबरी ॥८५॥ असो पुढें आषाढमासीं । महाराज गेले पंढरीसी । घेऊन हरीपाटलासी । विठ्ठलासी भेटावया ॥८६॥ जो सर्व संतांचा । ध्येयविषय साचा । जो कल्पतरु भक्तांचा । कमलनाभ सर्वेश्वर ॥८७॥ जो जगदाधार जगत्पति । वेद ज्याचे गुण गाती । जो संतांच्या वसे चित्तीं । रुक्मिणीपती दयाघन ॥८८॥ पंढरीस आले गजानन । चंद्रभागेचें केलें स्नान । गेलें घ्याया दर्शन । पांडुरंगाचें राउळीं ॥८९॥ हे देवा पंढरीनाथा । हे अचिंत्या अद्वया समर्था । हे भक्तपरेशा रुक्मिणीकांता । ऐक माझी विनवणी ॥२९०॥ तुझ्या आज्ञेनें आजवर । भ्रमण केलें भूमिवर । जे जे भाविक होते नर । त्यांचे मनोरथ पूर्ण केले ॥९१॥ आतां अवतार-कार्य संपलें । हें तूं जाणसी वहिलें । पुंडलीक वरदा विठठले । जाया आज्ञा असावी ॥९२॥ देवा, मी भाद्रपद मासीं । जावया इच्छितों वैकुंठासी । अक्षय्यीचे रहावयासी । तुझ्या चरणांसन्निध ॥९३॥ ऐसी करुन विनवणी । समर्थांनीं जोडिले पाणी । अश्रु आले लोचनीं । विरह हरीचा साहवेना ॥९४॥ हरी पाटील जोडून हातां । पुसूं लागला पुण्यवंता । अश्रु कां हो सद्‌गुरुनाथा । आणिले लोचनीं ये वेळां ? ॥९५॥ किंवा मी कांहीं सेवेला । चुकलों आहे दयाळा । म्हणून आपणां खेद झाला । तें सांगा लवलाही ॥९६॥ महाराज म्हणाले त्यावर । हरी पाटलाचा धरुन कर । सांगितलें तरी न कळणार । त्याचें वर्म बापा तुला ॥९७॥ तो विषय खोल भारी । तूं न पडावें त्याभीतरीं । इतकेंच सांगतों श्रवण करी । संगत माझी थोडी असे ॥९८॥ चाल आतां शेगांवाला । तूं आपल्या ठिकाणाला । तुमच्या पाटील वंशाला । कांहीं न कमी पडेल ॥९९॥ पंढरीचें मावंदें केलें । शेगांवामाजीं भलें । चित्त चिंतेनें व्याप्त झालें । मात्र हरीपाटलाचें ॥३००॥ तो म्हणे मंडळीस । महाराज वदले पंढरीस । संगत राहिली थोडे दिवस । माझी विठूच्या राउळीं ॥१॥ पुढें श्रावणमास गेला । क्षीणता आली तनूला । पुढें भाद्रपदमास आला । काय झालें तें ऐका ॥२॥ गणेश चतुर्थीचे दिवशीं । महाराज म्हणाले अवघ्यांसी । आतां गणपती बोळवण्यासी । यावें तुम्हीं मठांत ॥३॥ कथा गणेशपुराणांत । ऐशापरी आहे ग्रथित । चतुर्थीच्या निमित्त । पार्थिव गणपती करावा ॥४॥ त्याची पूजा-अर्चा करुन । नैवेद्य करावा समर्पण । दुसरे दिवशीं विसर्जून । बोळवावा जलामध्यें ॥५॥ तो दिवस आज आला । तो साजरा पाहिजे केला । या पार्थिव देहाला । तुम्ही बोळवा आनंदें ॥६॥ दुःख न करावें यत्किंचित । आम्हीं आहों येथें स्थित । तुम्हां सांभाळण्याप्रती सत्य । तुमचा विसर पडणें नसे ॥७॥ हें शरीर वस्त्रापरी । बदलणें आहे निर्धारी। ऐसें गीताशास्त्रांतरीं । भगवान् वदला अर्जुना ॥८॥ जे जे ब्रह्मवेत्ते झाले । त्यांनीं त्यांनीं ऐसेंच केले । शरीरवस्त्रासी बदलिलें । हें कांहीं विसरुं नका ॥९॥ चतुर्थीचा अवघा दिवस । आनंदामाजीं काढिला खास । बाळाभाऊच्या धरिलें करास । आसनीं आपल्या बसविलें ॥३१०॥ मी गेलों ऐसें मानूं नका । भक्तींत अंतर करुं नका । कदा मजलागीं विसरुं नका । मी आहे येथेंच ॥११॥ ऐसें भाषण करुन । योगें रोधिला असे प्राण । दिला मस्तकीं ठेवून । त्या महात्म्या पुरुषानें ॥१२॥ शके अठराशें बत्तीस । साधारण नाम संवत्सरास । भाद्रपद शुद्ध पंचमीस । गुरुवारीं प्रहर दिवसाला ॥१३॥ प्राण रोधिता शब्द केला । ’जय गजानन’ ऐसा भला । सच्चिदानंदीं लीन झाला । शेगांवामाझारीं ॥१४॥ देहाचें तें चलनवलन । पार गेलें मावळोन । स्वामी समाधिस्त पाहून । लोक हळूहळूं लागले ॥१५॥ पुकार झाली गांवांत । स्वामी झाले समाधिस्थ । ऐसी ऐकतां मात । हृदय पिटती नारीनर ॥१६॥ गेला गेला साक्षात्कारी । चालता बोलता श्रीहरी । गेला गेला कैवारी । आज दीनजनांचा ॥१७॥ गेला आमुचा विसांवा । गेला आमुचा सौख्यठेवा । विझाला हा ज्ञानदिवा । कालरुपी वार्‍यानें ॥१८॥ अहो गजाननस्वामी समर्था ! । आतां आम्हांस कोण त्राता ? । कां रे इतक्यांत पुण्यवंता । गेलास आम्हां सोडून ? ॥१९॥ मार्तंड पाटील, हरी पाटील । विष्णुसा बंकटलाल । ताराचंद प्रेमळ । भक्त स्वामीचा जो असे ॥३२०॥ श्रीपतराव कुळकर्णी । मठामाजीं जमले जाणी । विचार केला अवघ्यांनीं । ऐशा रीतीं श्रोते हो ॥२१॥ आज आहे पंचमीचा दिवस । समाधि न द्या स्वामीस । हाळोपाळीच्या लोकांस । येऊं द्या हो दर्शना ॥२२॥ आतां पुढें ही मूर्ति । लोपणार आहे निश्चिती । अस्तमानापर्यंत ती । लोकांची ती वाट पहा ॥२३॥ ज्यांच्या नशिबीं असेल । तयांना दर्शन घडेल । नका करुं आतां वेळ । जासूद धाडा चोहींकडे ॥२४॥ गोविंदशास्त्री डोणगांवचे। एक विद्वान् होते साचे। ते बोलिले आपुल्या वाचें । सर्व लोकांस येणें रीतीं ॥२५॥ त्यांच्या आवडत्या भक्तांसी । ते दर्शन देतील निश्चयेंसी । तोंपर्यंत प्राणासी । मस्तकीं धारण करतील ॥२६॥ त्याची प्रचीति पहावया । नको कोठें लांब जाया । पहा [[लोणी]] ठेवोनियां। येधवां मस्तकीं स्वामीच्या ॥२७॥ लोणी ठेवितां शिरावरी । तें पघळूं लागलें निर्धारीं । जो तो त्याचें कौतुक करी । बल हें योगशास्त्राचें ॥२८॥ तो प्रकार पहातां । गोविंदशास्त्री झाला बोलता । एक दिवसाची काय कथा । हे राहतील वर्षभर ॥२९॥ निःसंशय ऐशा स्थितींत । परी हें करणें अनुचित । आवडते अवघे आलिया भक्त । समाधि द्या स्वामीला ॥३३०॥ तें अवघ्यांस मानवलें । स्वामीपुढें आदरें भलें । भजन त्यांनीं मांडिलें । हजार टाळ जमला हो ॥३१॥ दुरदूरच्या भक्तांप्रत । स्वामी जाऊन स्वप्नांत । आपुल्या समाधीची मात । कळविते झाले विबुध हो ॥३२॥ तया ऋषिपंचमीला । अपार मेळा मिळाला । लोकांचा तो शेगांवाला । घ्याया दर्शन स्वामीचें ॥३३॥ रथ केला तयार । दिंड्या आल्या अपार । सडे घातले रस्त्यावर । गोमयाचे बायांनी ॥३४॥ रंगवल्या नानापरी । काढू लागल्या चतुर नारी । दीपोत्सव झाला भारी । त्या शेगावग्रामाला ॥३५॥ मूर्ति ठेविली रथात । मिरवणूक निघाली आनंदात । रात्रभरी शेगावात । तो ना थाट वर्णाचे ॥३६॥ वाद्यांचे नाना प्रकार । दिंड्या मिळाल्या अपार । होऊं लागला भगनगजर । विठ्ठलाच्या नावाचा ॥३७॥ तुळशी बुक्का गुलाल फुले । भक्त उधळू लागले । फूलांखाली झाकून गेले । श्री गजानन महाराज ॥३८॥ बर्फीपेढ्यांस नाही मिती । लोक वाटती खिरापती । कित्येकांनी रथावरती । रूपये पैसे उधळीले ॥३९॥ ऐशी मिरवणूक रात्रभर । शेगावी निघून अखेर । उदयास येता दिनकर । परत आली मठात ॥४०॥ समाधीच्या जागेवरी । मूर्ती नेऊनी ठेविली खरी । रूद्राभिषेक केला वरी । अखेरचा देहाला ॥४१॥ पूजा केली पंचोपचार । आरती उजळली अखेर । भक्तांनी केला नामगजर । गजाननाचे नावाचा ॥४२॥ जय जय अवलीया गजानना! । हे नरदेहधारी नारायणा । अविनाशरूपा आनंदघना । परात्परा जगत्पते ॥४३॥ ऐशा भजनाभीतरी । मूर्ति ठेविली आसनावरी । उत्तराभिमुख साजिरी । शास्त्रमार्गाप्रमाणे ॥४४॥ अखेरचे दर्शन । अवघ्यांनी घेतले जाण । ’जय स्वामी गजानन’ । औइसे मुखे बोलोनी ॥४५॥ मीठ अर्गजा अबीर । यांनी ती भरली गार । शिळा लावूनी केले द्वार । बंद भक्तांनी शेवटी ॥४६॥ दहा दिवसपर्यंत । समाराधना चालली तेथ । घेऊनी गेले असंख्यात । लोक स्वामींच्या प्रसादा ॥४७॥ खरोखरीच संतांचा । अधिकार तो थोर साचा । सार्वभौम राजाचा । पाड नाही त्यांच्या पुढे ॥४८॥ स्वस्ती श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामे ग्रंथ । भाविका दावो सत्पथ । भक्ती हरीची करावया ॥३४९॥ शुभं भवतु ॥ श्रीहरिहरार्पणमस्तु ॥ ॥ इति एकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ <poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[‎]] [[वर्ग:गजानन विजय]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] sz3imqtlaec08oz80f6jafrzfwnr12i 0 5160 36810 35630 2026-09-09T20:42:32Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36810 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = दिवाकर | विभाग = | मागील = [[दिव्याभोंवती पतंग उडत आहेत (नाट्यछटा)]] | पुढील = [[अहो कुंभारदादा ! (नाट्यछटा)]] | वर्ष = १९११ | टिपण = }} <poem> काय करावें ! आज दारुलाबी खिशांत पैशे नाहींत ! - काय कोंडाबाई ! अहो कोंडाबाई ! काय तुमचें भांडण तरी काय आहे ? अशा आमच्यावर रागावलांत कां ? - काय म्हटलेंत ? काल तुम्हांला ओझ्याला बोलावलें नाहीं, म्हणून तुम्ही माझ्यावर इतक्या रागावलां ? जाऊं द्या कीं ! उद्यां लागतील तितकीं गिर्‍हाइकें येतील ! मग सगळ्या गवर्‍या तुम्हीच मसणांत नेऊन टाका ! मग तर झालें ? अहो, गिर्‍हाइकें येऊं द्या कीं, मग तुम्हांला पैशेच - पैशे ! - काय त्रास आहे पहा ! अग ए ! कां उगीच गागत आहेस ? गांवांत कोण प्लेग चालला आहे ! - अहो, कोणाचे जीव बी सुचित नाहींत, - आणि ही सटवी मधासधरुन उगीचच भांडत आहे ! - बरें झालें घरांत [[तेल]] नाहीं तर ! आणूं कोठून पैशे ? - काय सांगूं कोंडाबाई ! हिच्या रोजच्या या काहारामुळें मला आपल्या जिवाचा अक्शी कंटाळा आला आहे ! - कोण आहे ? दौलतशेट ! या शेटजी, जयगोपाळ, बसा. खरोखर, तुम्हीं तर माझी अगदीं पाठ पुरवली आहे बुवा ! किती पंचवीसच रुपये बाकी राहिली आहे ना ? देऊन टाकीन, - उद्यां संध्याकाळच्या आंत, सगळे पैशे चुकते करतों ! - आतां काय सांगावें ! रामाशपथ, या वेळेला खिशांत एक पैसुद्धं नाहीं ! अहो, आतांपर्यंत मुळी गिर्‍हाइकच आलें नाहीं ! ... {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग: दिवाकर यांचे साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] {{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} kilgkl59bz652yw5wxe9li9ea4pt9i5 0 5172 36808 35704 2026-09-09T20:41:34Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[झारा]] 36808 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = दिवाकर | विभाग = | मागील = [[जातिभेद नाही कोठें ? (नाट्यछटा)]] | पुढील = [[वर्डसवर्थचें फुलपांखरुं (नाट्यछटा)]] | वर्ष = १९१२ | टिपण = }} <poem> .... मेले हात धुऊन पाठीस लागले आहेत जसे ! काडीइतकें सुद्धां कार्ट्यापासून सुख नाहीं ! - कस्सें, करुं तरी कसें आतां ! जेवा मुकाट्यानें ! नाहीं तर चांगली फुंकणी घालीन पाठीत एकेकाच्या ! - काय, काय म्हटलेंस गण्या ? - मेल्या ! मी मोठमोठ्यांनें ओरडते का ? - ऊं ! - चूप ! ओक्साबोक्शी रडतो आहे मेला ! जीव गेला ? का घालूं आणखी पाठींत ? - काग वेणे ? गप कां बसलीस ? - भाकरीवर तूप हवें ? - मेलें माझें तोंड नाही धड आतां ! बापानें ठेवलें आहे तूप तुझ्या टवळे ! तूप पाहिजे नाहीं ? हें घे ! - गप्प ! नाहीं तर आणखी रपके घालीन चांगले ! - मिटलें का नाही तोंड ? का अस्सा आणखी ! - हात तुला घातले चुलींत नेऊन अवदसे ! - कोण आहे ? कोण हांका मारते आहे बाहेर ? - आहेत हो, आहेत ! आलें, आलें ! - या पोरट्यांच्या गागण्यानें अमळ ऐकूं येईल तर ना ? लग्न होऊन घरांत आल्यापासून सारखी पाहत आहें, रात्रंदिवस मेला जंजाळ पाठीमागे ! - सांडलेंस पाणी ? - बाई ! बाई ! भंडावून सोडलें आहे या पोरट्यांनी - ! पहा, आहे ? नीट मुकाट्यानें जेवायचें, त्या मिटक्या रे कशाला वाजवायच्या ? - थांब !! हा [[झारा]] तापवून चांगला चरचरुन डाग देतें तोंडाला ! - दळिद्री कारटी ! खाऊन पिऊन मेली झालीं आहेत पहा कशीं ! मरुं घातली आहेत जशीं ! - आलांत ? आज लवकर येणें केलें ? स्वारीचें भटकणें लवकरच संपलें म्हणायचें ! रोज उठून तीं मेलीं मंडळें का फंडळे ! कर्माची करा आपल्या मंडळें ! - उद्यां जा तर खरे, कीं ही सगळी कारटी आणून तिथें उभी करते अन् पहाते तमाशा ! - आलें हो, आलें ! - केव्हांच्या त्या मुरलीबाई हांका मारीत आहेत, तेव्हां अमळ - ऐकलें का ? - असें घुम्यासारखें बसायचें नाहीं ! संभाळा या कारट्यांना, नाहीं तर मेली आग लावून देतील घरादाराला ! - आलें बाई !!.... {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग: दिवाकर यांचे साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] {{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} rdyn825rhd31sqtiv4kcyx4h4e0uttv 0 5205 36764 36739 2026-09-09T15:16:48Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36764 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक दुसरा]] | साहित्यिक = गोविंद बल्लाळ देवल | विभाग = | मागील = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक पहिला]] | पुढील = [[संगीत शारदा (नाटक)/अंक तिसरा]] | वर्ष = १८९९ | टिपण = }} <poem> प्रवेश पहिला ( स्थळ : गंगापुरांतील एक रस्ता ) दीक्षित : ( स्वगत ) या क्षेत्रीं येऊन जवळ जवळ महिना होत आला. इतक्या अवधींत आम्हीं काय केलें ? कां, पुष्कळ केलं. पहिली गोष्ट ही कीं, व्यवस्थित वळण बांधून येथील सरकारी हेरंबमहालांत आमच्या श्रीमंतांची स्थापना केली. कांहीं माहिती मिळवून, त्या माहितीला थोडं धोरण जुळवून आणि आंत आमची स्वतःची कल्पना मिसळून श्रीमंतांना शोभण्यासारखं व लोकांना पटण्यासारखं एक नांव शोधून काढलं. तें कोणतं ? तर मंडलेधरकरांचे सापत्न बंधु जयघुंडिराज. या क्षेत्रीं आल्या दिवसापासून विद्वान‍ , शास्त्री, हरिदास, पुराणीक, अशांची योग्य संभावना; तसेंच दानधर्म, अन्नसंतर्पण, इत्यादिकांची गर्दी सुरू ठेवल्यानं श्रीमंतांच्या औदार्याचा चोहोंकडे डंका झडूं लागला. हें सर्व झालं. पण मुख्यकार्या संबंधानं काय झालं ? कां बरंच ? त्या दिशेनंहि या दीक्षितांच्या युक्तीचा जयच होत चालला आहे. श्रीमंत वृद्ध नसून तरणें आहेत, असा लोकांचा ग्रह केला. रूपानं, वयानं, आपल्याला हवी त्यापेक्षां रेसभर जास्त अशी कांचनभट म्हणून एका लोभी भिक्षुकाची लग्नाची मुलगी आहे, असा शोध काढला. त्या कांचनभटाचे स्नेही सुवर्णशास्त्री -- वेटयांचे गुण पाहून मग नांवं ठेविलेलीं दिसतात. त्या शास्त्र्याच्या मध्यस्थीनं कांचनभटाचं मन वळविण्याचं कारस्थान सुरू केलं आहे. मुलगी दिल्यास हुंडा म्हणून पांच हजार; शिवाय त्या भटाला श्रीमंतांचे श्वशुर म्हणूण वंशपरंपरेनं मोठीशी तैनात करून देऊं असं आमिष दाखवायला सांगितलं आहे. हजार वाटांनीं ही गोळीं चुकायची नाहीं, इकडे श्रीमंतांना तर लग्नाचं जसं कांहीं वेडच लागलं आहे. अष्टौप्रहर लग्नाशिवाय गोष्ट नाहीं दुसरी, त्यांचा प्रश्नहि लग्नच, आणि उत्तरहि लग्नच. ( दूर पाहून ) हे सुवर्णशास्त्री कांचनभटाच्या घराकडून आले. बहुधा यश संपादन करून आले असतील. चला, त्यांनाच विचारूं म्हणजे झालं. ( जातो ) प्रवेश दुसरा ( स्थळ : कांचनभताचें घर ) शारदा : ( मनाशी विचार करीत ) खरोखरीच, पद्य -- ( हिंगण दिपची पदमिण हिंडती : धुमाळी ) बाळपणींचा काळ सुखाचा, आठवतो घडिघडी ॥ तशि नये फिरुन कधिं धडी ॥ध्रु०॥ किति हौसेनें टाकिलि असती त्यांत मागुती उडी ॥ परि दुबळी मानवकुडी ॥चाल॥ मनिं नव्हति कशाची चिंता ॥ आनंद अखंडित होता ॥ आक्रोश कारणापुरता ॥ जे ब्रह्म काय तें मायबाप ही जोडी ॥ खेळांत काय ती गोडी ॥१॥ पण तो काळ हां हां म्हणतां निघून गेला आणि हा मेला काळजीचा काळ येऊन मानेवर बसला. आतांशीं तर मनाला जसे कांहीं विंचू डसून राहिले आहेत. ( इतक्यांत वल्लरी येते ) वल्लरी : काय चाललं आहे इंदिराककू ? वेणीफणी झाली का ? शारदा : ( सानंद ) या तुम्ही वल्लरी आक्का ! आज कुणीकडे आलं हे उंबराचं फूल ? वल्लरी : अगबाई तूंच का शारदे ! केवढी मोठी दिसायला लागलीस ! अशी पाठमोरी उभी होतीस, मला वाटलं इंदिराकाकूच उभ्या आहेत ! शारदा : असं वाटलं का ? आणखी नाहीं कांहीं वाटलं ? वल्लरी : वाटलं असतं, पण उपयोग काय वाटून ? कायसंसं म्हणतात तें ‘ ठिकाण नाहीं लग्नाला, आणि कोण घेईल मुलाला.’ बरं इंदिराकाकू कुठें आहे ? त्यांना अन तुला [[हळद]]ीकुंकुवाला बोलवायला आलें आहें, आमच्या चंद्रिकेला आज पहांटे मुका मुलगा झाला हो ! शारदा : होय का ? बरं झालं बाई ! पण हें लवकरच नाहीं का झालं ? माझ्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं चंद्रिका लहान असं आई सांगत होती. वल्लरी : हो, मग लवकर कसलं ! हा चैत्र चालला आहे ना ! झालं तर, वैशाखांत तिला चौदावं लागतं. आणि तूं हिच्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं मोठी ! पण तुझ्या बाबांना तूं अगदीं चिमुकलीच दिसतेस, म्हणून वाटतं अजून स्वस्थ बसले आहेत ? सांभाळ ग बाई ! नाही तर मेलं --- पण मीच एकदां येऊन इंदिराकाकूंना विचारणार आहें. उशीर झाला. जातें आतां. काकू आल्या म्हणजे सांग बरं का ! ( जाऊं लागते ) शारदा : अग पण हो, कुंकू तरी लावूं दे. ( करंडा आणण्यास जाते ) वल्लरी : ( स्वगत ) खरंच, ही आधींच उफाडयाची, त्यांतून चौदावं वर्ष लागलेलं आणि लग्नाला तर अजून ठिकाण नाहीं. काय होणार आहें कुणाला ठाऊक ! ( शारदा येउन कुंकू लावते ) येतें बरं का आतां. ( जाऊं लागते ) शारदा : अशीच कधीं कधीं पायधूळ झाडीत जा. पण अगदीं घोडयावरूनच नको बरं का ! ( वल्लरी जाते ) या माझ्यापेक्षां लहान मुलीसुद्धां न्हात्याधुत्या होऊन चांगल्या संसार करायला लागल्या आणि मी अजून अशीच बसलें आहें ! बाबांच्या मनांत आहे तरी काय ? आम्हांला कुणाजवळ उघड बोलतां येत नाहीं, म्हणून समजायचं का राहील ? चंद्रिकेचं व्हायचं तसं झालं. पण तें कळल्यापासून मनांत एकसारखा विचार येऊन मला बाई भय वाटायला लागलं आहे. देवा ! पद्य --- ( सखयांनो दाखवा गे ) कधिं करिती लग्न माझें तुज ठावें ईश्वरा ॥ध्रु०॥ वाढली उंच ही किती ॥ हंसुनि बोलती ॥ नाक मुरडिटी ॥ स्त्रिया परभारी ॥१॥ मैत्रिणी वदति टोंचूनी ॥ शब्द ते मनीं ॥ जाति भेदुनी ॥ सुरीच्या धारा ॥२॥ जनक तो नांव काढिना ॥ माय सुचविना ॥ हौस मग कुणा ॥ कोण झटणारा ॥३॥ तें गंगेवर अंग धुवायला जाणं नको, मुलींशीं खेळणं नको. गाणीं शिकणं नको, देव नको, कांहीं नको, असं वाटायला लागलं आहे. ( इंदिराककू गंगेवरून अंग घुऊन येतात ) इंदिरा० : शारदे, आज तुला मुचकुंदांच्या घरीं कुंवारीण जायचं आहे, जा, लौकर अंग धुऊन ये. शारदा : आई, मी नाहीं बाई जात कुंवारीण. उगीच थोरी पोरी तोंडाला येईल तसं बोलतात. मला वाईट वाटतं मग. इंदिरा० : हा मेल्यांनो ! त्या काय म्हणून बोलतात ? त्यांचं तूं घोडं का मारलं आहेत ? आणि तसं वाईट वाटण्यासारखं बोलतात तरी काय ? अजून लग्न कां करीत नाहींत हेंच ना ? आज असं जी कोण विचारील तिला म्हणावं, ‘ होय. मला जन्मभर कुंवार ठेवणार आहेत. त्यांत तुमचं काय खरचतं ?’ घरोघर मातीच्याच चुली म्हणावं. न्हाण आल्यावरसुद्धां लग्नं झालेल्या पोरी जगांत का थोडया सांपडतील ? पण दुसर्‍याच्या रिकाम्या उठाठेवी करायची इथल्या बायकांना संवयच. जातांना तो दरवाज्याबाहेर जयंत खेळतो आहे, त्याची अंगरखा--टोपी घेऊन त्यालाहि घेऊन जा. आज सोमवार आहे. पण त्याला डूंबूं देऊं नकोस हो फार . शारदा : ( जात असतां परतून ) पण खरंच आई, तूं अंग धुवायला गेली होतीस तेव्हां चंद्रिकेला न्हाण आलं म्हणूण वल्लरी हळदीकुंकवाला बोलवायला आली होती. इन्दिरा० : तरी म्हटलं वाजत होंत काय ? शारदा : पण आई, चंद्रिका माझ्यापेक्षां पांच---सहा महिन्यांनीं लहान नाग ? इन्दिरा० : तूं अशी बोलत उभी राहूं नकोस, अंग धुवायला जा कशी. दुसर्‍याच्या घरीं जेवायला जायचं, तें आपलं वेळेवर गेलं म्हणजे बरं. ( शारदा भावाला हांक मारीत जाते ) हें हिनं कशा अर्थानं विचारलंन, तें मला कळत का नाहीं ? पण करायचं काय ? मनांतल्या मनांत जळफळावं आणि स्वस्थ बसावं झालं. हे आमचे पुरुष म्हणजे --- कांचनभट : ( बाहेरून येऊन ) जयंता, अग शारदे ! इन्दिरा० : ती आतां इतक्यांत जयंताला घेऊन गंगेवर अंग धुवायला गेली आहे. कांचन० : पण आहेस ना ? झालं तर. अशी इकडे ये पाहूं. इन्दिरा० : ( दाराशी येऊन ) ही आलें. कां ? कांचन० : मला किती दिवस एकसारखीं दुमणीं लावलीं होतीस कीं पोरगी वाढत चालली. तिला स्थळ नाहीं का बघायचं, लोक हंसतात; असन तसं, एक हजार गोष्टी. तेव्हां मी तुला काय सांगत होतों कीं, आमची शारदा मोठी भाग्यवान पोरगी आहे; तिचा नवरा आपोआप घरीं चालून येईल; तूं कांहीं काळजी करूं नकोस, असं सांगत होतों ना ? इन्दिरा० : ( आनंदानें ) तसं आज कांहीं झाले आहे वाटतं ? खरंच आला आहे का कोणी ? कांचन० : आला आहे:? लोटांगणं घालीत येईल लोटांगणं । आमची मुलगीच तशी आहे ! बरं , पण तूं सांग, कीं तुझ्या अगदी मनाप्रमाणं म्हणजे जांबाई कसा असाला ? इंदिरा० : मीं काय सांगायचं त्यांत ! इकडे पसंत पडला म्हणजे झालं ! कांचन० : ( तिचे शब्द उच्चारून ) मी काय सांगायचं त्यांत ! इकडे पसंत पडला म्हणजे झालं ! हें हंसत हंसत आतां म्हणतेस, पण मग लागशील धुसफुसायला ! हें नाहीं खपायचं, मी असं म्हणतों, कीं सून पसंत करावी सासर्‍यानं आणि जांवई पसंत करावा सासूनं, कां, असंच कीं नाहीं ? त्यांतून तुझ्यासारख्या शहाण्या, चतुर सासूनं पसंत केल्यावर तो जगाला पसंत झालाच म्हणून समजावं, लाजूं नकोस. खरं म्हणतों ना मी ? नाहीं तर हा आपला आमचा संबंधा ! इन्दिरा० : ती गोष्ट कशाला आतां ? पदरीं पडलं, पवित्र झालं. त्यांतून मनांत असेल तर दुसरं लगीन करून घ्यायला हात का धरला आहे कुणीं ? मला आनंदच आहे त्यांत ! कांचन० : अरे रागावली ! थट्टासुद्धां समजत नाहीं. हिला. अजागळ रे अजागळ ! अशी बाहेर ये, आणि जांवई कसा पाहिजे तें मन मोकळं करून सांग. इन्दिरा० : खरं मनापासून विचाराचं असलं तर सांगतें, आणि थट्टाच करायची असेल तर माझी एकटीचीच कांहीं मुलगी नव्हे ती. इकडेहि तिच्या बर्‍याची काळजी असलीच पाहिजे, कांचन० : कसं गोड ! गोड !! गोड !!! बोललीस, मी तुला शहाणी, समंजस म्हणतों तें उगीच नव्हे. अग दोघांची आहे, म्हणूनच दोघांच्या विचारानं जो ठरेल तो जांवई पसंत करायचा. म्हणून तर आजपर्यंत लग्न लांबलं. हं, बोल, उशीर होतो. इन्दिरा० : अगदीं खरं अगदीं माझ्या मनाजोगं ? तर माझ्या शारदेला बिंदी, बिजवरा, तन्मणी, कंठा, चंद्रहार घालणारा असा पालखीपदस्थ नवरा पाहिजे. ‘ हो ’ ‘ हो ’ नको करायला. माझी म्हणून उगीच कांहीं तरी म्हणतें असं नव्हे. माझी शारदा आहेच तशी ! पद्य --- ( राहेना गोविंद राधे ) जरी कुणा श्रीमंताची सून होय शारदा ॥ तरी त्यास साजे ऐशी तिची रूपसंपदा ॥ध्रु०॥ बघुनि तीस आकाशींची चांदणी दिपावी ॥ नाहिं रूपवंती दुसरी हजारांत ठावी ॥ हंसत थोर सरदारांनीं मागणी करावी ॥ परि मला मनचे मांडे चुरुनि काय फायदा ॥१॥ कांचन० : इतकी जर तुझी शारदा उत्तम आहे, तर मग मनचे मांडे कां म्हणतेस ? हें अशक्य आहे, असं तुला वाटतं का ? इन्दिरा० : हो, अशक्यच नाहीं तर काय ? असं स्थळ मिळायला हुंडा किती भरावा लागेला ? आणि इकडचा सूर्य तिकडे उगवला तरी इकडून कांहीं पैसासुद्धां सुटायचा नाहीं, म्हणून मनचे मांडे म्हणायचे. कांचन० : आणि माझ्या सुदैवानं हुंडा न भरतां असं स्थळ मिळालं तर ? इन्दिरा० : मिळालं तर कांहीं मोठंसं नवल नाहीं. माझी शारदा आहेच तशी. तिच्यावरून श्रीमंतांच्या गोर्‍यागोमटया पोरी अशा ओवाळून टाकाव्यात. राजाला सुद्धा राणी शोभायची ! पण ब्राह्मणाची म्हणून इलाज नाहीं. कांचन० : हो हो ! आहेच तशी. यांत काय संशय ! आणि म्हणूनच आपण हुंडा न भरतां, उलट मुलीला हुंडा देणारं पालखीपदस्थाचं स्थळ मिळालं तर मग कसं काय ? इन्दिरा० : मग काय ? दुधांत साखर पडल्यासारखं झालं. उपाशी मागतो भाकर शिळी आणि देव देतो साखर[[पोळी]]. पण ही सगळी थट्टा दिसते आहे मला. कांचन० : आणि शिवाय आम्हांला वर्षाची पांचशें रुपयांची नेमणूक ! ऐकलंस का ? श्वशुर म्हणून ! इन्दिरा० : आतां मात्र ही खास थट्टा. नाहीं तर एखादं मेलं श्रीमंत थेरडया म्हातार्‍याचं तरी स्थळ असेल. तसं असेल तर नाहीं हो द्यायची माझी मुलगी तसल्या म्हातार्‍याला ! कांचन० : तूं द्यायची नाहींस. आणि मी देईन का ? माया काय ती तुम्हांलाच वाटतं ? बरं, पालखीपदस्थाचं स्थळ तर तुला पसंत आहे हें तुमचं---आमचं जुळलं. आतां वयानं, रूपानं गुणानं, जांवई कसा असावा, तें सांग म्हणजे झालं. इन्दिरा० : श्रीमंतीनं असा, आणि गुणानं, रूपानं, वयानं माझ्या मनाजोगा जांवई मिळाला, तर कुळस्वामिनीला बत्तीस पुतळ्यांची माळ करून वाहीन. कांचन० : पण तुझ्या मनाजोगा म्हणजे कसा तें तरी सांग, म्हणजे सहज त्यांत तुझीहि परीक्षा होईल. इन्दिरा० : होईना बापडी. पण माझी हौस म्हणजे --- पद्य --- ( माळिण नवतरणी ) तरुण कुलिन गोरा, हंसतमुख, तरुण कुलिन गोरा ॥ पाहिजे मुलीला चतुर सद‍गुणी सुंदरसा नवरा ॥ध्रृ०॥ चाल ॥ पुरवील तिची जो हौस सदा बहुपरी ॥ घालील शाल जो मायेची तिजवरी ॥ तिळमात्र तिला जो दुःख न देइल घरीं ॥ विद्वानांत हिरा, चकाकत, विद्वानांत हिरा ॥१॥ कांचन० : शाबास ! शाबास !! शाबास !!! हे तुझे माझे विचार कसे जुळले म्हणतेस ! अगदीं बरोबर ! वाहवा ! लग्न झाल्यापासून असा अहा आजचाच पहिला योग. इन्दिरा) : हो, कधीं विचारायचं नाही. मग योग तरी मेला कसा यावा ? कांचन० : बरं, आजच्यानंच कांहीं झालं नाहीं, पण कसा असावा म्हटलंस ? कुलीन, हंसतमुख, सुंदर, पसंत ! पसंत ! अगदीं पसंत ! आणखी कसा ? चतुर असावा, हौशी असावा, वा ! या खुब्या बायकांनाच कळायच्या, विद्वान. माया करणारा, पोरीला दुःख न देणारा, अगदीं योग्य ! पण गोरा असावा म्हटलंस कीं नाहीं इथें मात्र अगदीं घसरलीस. आपल्या शारदेला काळासांवळाच नवरा पाहिजे. म्हणजे उत्तम मेळ बसला. तो तुमच्या -- आमच्यांत नाहीं म्हणुन तर वरचेवर चकमकी झडतात. हा अनुभव असून जर आम्हीं तोच प्रमाद पुढं केला, तर त्यांत काय शहाणपण ? म्हणून म्हणतों कीं --- पद्य --- ( असा कोणारे मदन तो ) सांवला वर वरा गौर वधुला ॥ नियम देवादिकीं हाचि परिपाळिला ॥धृ०॥ गौर तनु जानकी राम घननीळ तो ॥ रुक्मिणी गोरटी कृष्ण काळा ॥ शुभ्र गंगा नदी सागराला वरी ॥ वीज मेघास ती घालि माळा ॥१॥ इंदिरा० : असो म्हणा, नाकाडोळ्यांनीं चांगला असून, तरुण असून जर थोडा काळासांवळा असला तर मग माझा कांहीं फारसा आग्रह नाहीं. कांचन०: नाकाडोळ्यांनीं चांगला पाहिजे हें तुझं म्हणणं आम्हांला कबूल. पण तरून म्हणजे काय ? तेवीस--चोवीस वर्षांचा कोंवळा पोरगा ! ही तुझी आवड मला बिलकुल पसंत नाहीं. अग. चोविशीचा सुमार म्हणजे पुरुषांच्या मूर्खपणाचा सुकाळ ! हें सुद्धां माहीत नसावं तुला ? पद्य अगदिंच तूं वेडी ॥ वयांत या अविचार मदादिक पुरुषां बहु खोडी ॥१॥ बघसि न दूरवरी ॥ स्वयंमन्य ते, व्यसनी चंचल. बोधाचे वैरी ॥२॥ म्हणसी मी शहाणी, सांग टाकिल्या अशा पिशांनीं रडति किती तरूणी ॥३॥ इंदिरा० : हें मात्र खरं ग बाई ! परवां त्या यज्ञदेवांचय मुलीचं असंच कायसं झालं म्हणे ! कांचन० : मग ! सांगतों काय तुला ? म्हणून म्हणतों कीं, आमच्या शारदेला कमींत कमी निदान तीस वर्षांचा, शांत, पोक्त, विचारी असा नवरा पाहिजे, म्हणजे सर्वमान्य असा संबंधा झाला. तिसापेक्षां चार पांच वर्षं जास्त असलीं तर उत्तमच. म्हणजे काय ? हें मी पदरचं नाहीं सांगत; शास्त्राच आहे असं. ऐक --- “ चतुर्दशवर्षकन्यां पंचतीसोत्तमो वरा: ।” म्हणजे चौदा वर्षांच्या मुलीला पस्तीस वर्षींचा वर उत्तम. आणि आपल्या पोरीचं वय तितकंच आहे. इन्दिरा० : म्हणजे ? माझ्या पोरीला पस्तीस वर्षींचा नवरा ? नको ग बाई ! जाळा तीं तुमचीं शास्त्रंन ते अनुभव. कांचन० : हेंच तें. धोरण कमी म्हणतों तें हेंच ! शास्त्रवचन सांगितळं तुला. बरं, अजून पोरगी कशी येत नाहीं ? आतां तिला पाहायला ते दीक्षित यायचे आहेत. इंदिरा० : खरं कीं काय ! अगबाई ! मी म्हणत होतें, तसे जर पोरीच्या अंगावर दोन दागिने करून ठेवले असते. तर नसते का बरं आज उपयोगी पडले ? म्हणजे तितकीच अम्मळ जास्त ह्यानं दिसली असती. कांचन० : तेंच, तेंच, एकंदरींत धोरणच कमी. अग, आपल्या शारदेला दागिन्यांनीं का शोभा यायची आहे ? हें दागिने कुरूपाला सुरूप करतात. पण सुरूपाला कुख्प करतात. ही शारदा आली पाहा. इन्दिरा० : आलीस का ? ( शारदा बाहेर येते ) अहाहा ! काय नेसली आहेस पण ? ते वेणीचे केस विसकटले आहेत ! इकडे ये आधीं माजघरांत. मी ते नीट करतें. आज तुला पाहायला यायचे आहेत. समजलीस का ? जयंत : ( घाईनें येऊन ) बाबा, बाबा, आज नदीवर किनई एक बाई आंधोळीला आली होती. तिच्याबरोबर किनई आक्का भांडत होती हो. कांचन० : होय ग शारदे ? शारदा : छे छे ! मी कशाला भांडायला जाऊं ! जयंत मुंजीला मोठा झाला. आणि तुझे बाबा त्याची मुंज अजून कां करीत नाहींत म्हणून मला एका बाईनं विचारलंन , तेव्हां यंदी करणार आहेत म्हणून मीं सांगितलं तिला. जयंत : नाहीं हो बाबा, खोटं बोलते ही. ती बाई किनई मला म्हणाली, बाबांना विचार, आक्काचं लगीन कधीं करणार म्हणून. मग --- मग आक्का मोठमोठयानं भांडली हो तिच्याशीं ! म्हणाली --- ( इतक्यांत एक शिपाई येउन दीक्षित आले आहेत असें कांचनभटास सांगतो, शारदा आंत जाते ) कांचन० : ( गडबडीनें उठून ) खरं कीं काय ? अग ए, दीक्षित आले. तेवढा तो गालिचा आण आधीं. ते आले बघ. नाहीं तर दोन पाट तरी घे. ( गालिचा आणून देते. गबडीनें पसरतो. दीक्षित, शास्त्री येतात. नमस्कारादि आदरसत्कार होतो. सर्व बसतात ) सुवर्ण० : भटजी, दीक्षितांचा तुम्हांला परिचय नाहीं. फार थोर ! फार योग्य ! महा विभूति आहे. कांचन० प्रसंगाशिवाय परिचय होत नाहीं. आणि परिचयाशिवाय परीक्षा होत नाहीं. कां, असंच कीं नाही, दीक्षित ? दीक्षित : असं पाहा, सूर्याच्या तेजानं चंद्र प्रकाशमान होतो, त्यांत त्या चंद्राची काय प्रशंसा करायची ? एका अर्थीं श्रीमंतांच्या छत्राखालीं आम्ही आहोंत. तेव्हां थोरच म्हणायचें. शास्त्रीबुवा, असाच ना अर्थ घ्यायचा ? सुवर्ण ० : हो, असा घेतला तरी माझ्या विधानाला कांहीं बाध येत नाहीं. याल द्दष्टान्त, उत्तम हिरा सुरर्णकोंदणांत असला म्हणजे त्याचं तेज वाढतं हे खरं, परंतु तो स्वत: तेजस्वीच असतो. कां भटजी ? कांचन० : वास्तविक आहे. इंद्रावांचून सुरगुरूला महत्त्व नाहीं आणि सुरगुरूवांचून इंद्राला नाहीं ! दीक्षित : कशाचे सुरगुरु आणि कशाचे हिरे ! थोरांनीं लहानांची प्रतिष्ठा वाढविली म्हणजे वाढते, इत्काच त्यांत्ला ग्राह्यांश. असो, शास्त्रीबुवा --- ( संज्ञा करतो. शास्त्री भटजीच्या कानांत सांगतो ) कांचन० : जयंता, जा बाळ. तुझ्या आक्काला घेऊन ये. शास्त्री : मुलगी काय, हिरकणी आहे हिरकणी ! आपली शिष्टरूढी आहे म्हणून पाहायची. खेरीज भटजींच्या घरचं वळण म्हणजे शुद्ध बाळबोध ! मोठमोठयांनीं कित्ता घेण्यासारखं ! भटजी, मी मिथ्या प्रशंसा करीत नाहीं वस्तुस्थिति विदित केली. भटजी : कशांचं कशाचं ! आपलं गरिबी जुन्या चालीचं वाडवडिलांनीं घालून दिलेलं संभाविती वळण घटवीत बसलों आहोंत झालें ! दीक्षित : म्हणजेच उत्तम. नाहीं तर मुलगी देखणी, आणि घरची चालरीत नाहीं, काय उपयोग ! जयन्त : ( शारदेस बाहेर ओढीत ) आतां कां, आतां कां येत नाहींस बाहेर ? बघा हो बाबा, ही येतच नाही. आई सांगते तरी येत नाहीं. लाजून उभी राहिली आहे. हात् तशी ! मला लाजरा म्हणतेस नाहीं का ! आतां कसं ! चल, चल ! भटजी : जयंता, सोड तूं तिला शारदे, ये अशी. ( येऊन, सर्वांना नमस्कार करून भटजींजवळ बसतो ) शास्त्री : मुली, तुझ्या नांवाचीं अक्षरं किती आहेत ? शारदा : तीन. शास्त्री : पहिलं काय ? शारदा : शा. शास्त्री : तिसरं काय ? शारदा : दा. शास्त्री : बरं, आतां मधलं अक्षर घालून एका देवाचं नांव घे पाहूं. शारदा : रमाकांत ! दीक्षित : शाबास, हुशार आहेस, पण शास्त्रीबवा, नांव विचारण्याची ही नवीनच क्लप्ति काढलीत. शास्त्री : आपला त्यांतल्या त्यांत विनोद ! बरं शारदे, जयंत हा भटजींचा कोण ! शारदा : त्यांचा मुलगा. माझ्या धाकटा भाऊ. दीक्षित : बरं भटजी. मुलीचं टिपण आहे ना ? ( आणतों म्हणून कांचनभट उठून जातो ) तुम्हांला लिहितां बाचतां येतं का ? शारदा : बालबोध येतं. दीक्षित : कुणीं शिकिवलं. शारदा : मामानं शिकिवलं. जयंत : आणखी गाणीं छान म्हणते हो. आईनं तिला एका म्हातार्‍याच्या लग्नाचं गाणं शिकविलं आहेन. कसं छान आहे. त्यांत त्या म्हातार्‍याची बायकोच पळून गेली आहे. आक्का म्हणतेस का तें ? शास्त्री : आहे, मुलगा धीट आहे चांगला. आणली काय काय येतं ते तुझ्या आक्काला ! जयंत : आक्का गाणीं करते, येवढी मोठी पोथी वाचते. शास्त्री : आणि तुला नाहीं का कांहीं येत ? जयंत : मला नाहीं येत कांहीं. ( भटजी पत्रिका आणून देतो ) दीक्षित : ( टिपण पाहत ) उत्तम ! यांचा देवगण, श्रीमंतांचा देवगणा. यांची आद्यनाडी, आणि श्रीमंतांची अंत्य नाडी. भटजी, पत्रिका उत्तम आहे. शुभग्रह बलवान ! षडाष्टक खडाष्टक कांहीं नाहीं, बरं भटजी, गोत्र ? भटजी : आमचं गोत्र काश्यप. तें पत्रिकेंत आहेच. दीक्षित : ( श्लोक पुटपुटत स्वगत ) गोत्र पटत नाहीं. सगोत्र होतं. आतां ? आतां काय, सगोत्र होतं म्हणून सोडायचं नाहीं. भुजंगनाथाची श्रीमंती जशी उसनी, तसं गोत्रहि उसनं घेतलं म्हणजे झालं. या प्रसंगीं ही युक्तित लढवलीच पाहिजे. ( उघड ) भटजी, जुळलं. मला मोठी काळजी होती, शारदाबाई. या. गोरख, तुझ्याजवळ दिलेलं बासन आणि ते पुडे आण. ( आणून ठेवतो ) शारदाबाई, ही शेलारी, हा चोळीचा खण आणि हा खाऊचा पुडा तुम्हांला. आणि जंयाता, हा तुला ! ( देतो ) ( शारदा नमस्कार करून तें घेऊन जाते. जय़ंत , ही घे अक्का पिंवळी बफीं, असें म्हणत नाचत जातो ) मग कसं काय भटजी ? श्रीमंतांच्या संबंधानं शास्त्रीबुवांनीं तुम्हांला संगितलंच आहे. हा संबंध ठरला असं मानायला कांहीं चिंता नाहीं ना ? भटजी : चिंत्रा नाही. परंतु एकदां आंत जाऊन विचारून येतों. शास्त्री : ( हळूच ) हें ढोंग आहे. उगीच चंद्रवळ आणतो आहे झालं ? दीक्षित : तें मीं ओळखलंच. पण बायको विघ्न आणण्यासारखी नाहीं ना ? एरवीं पोरीवर उंची जडावाचे दागिने पडायचे आहेत, तेव्हां तसं करायची नाहीं; पण न जाणों. शास्त्री : आणि विघ्न आणायलाच लागली तर तिलाहि एखादा उसठशीतसा दागिना द्यायचा केल म्हणजे पडते समजूत. कारण बायकांचं वर्म म्हणजे दागिने. कां भटजी, पडला का रुकार ? भटजी : पडलाच म्हणायचा, पण एकवार श्रीमंतांना पाहून येण्याचा आग्रह आहे. वायकांची समजत, मीं सांगितलं पाहून येतों म्हणून येण्याचा आग्रह आहे. बायकांची समजत, मीं सांगितलं पाहून येतों म्हणून . दीक्षित : कांहीं वावगं नाहीं, चला तर, का शास्त्रीबुवा? शास्त्री : हो, म्हणजे शिष्टाचारहि झाला. आणखी शंकानिसनहि झालं. त्यांतून आंतली शंका ! हो --- कांचन० : शास्त्रीबुवा, तुम्ही जरा आंत येऊन चला. दीक्षित : बरं तर. शास्त्रीबुवा, तुम्हीच यांना घेऊन या, मी पुढें होतो, ( नमस्कार करून गोरखास हांक भारतो व चार पावलें पुढें होऊन ) हा भट आतां आमच्या नकली श्रीमंतांना पाहणार म्हणजे करणार तरी काय ? मोठी पंचाईत आली. तेवढी वेळ मारून नेली पाहिजे, म्हणजे बहुतेक निर्धास्त झालों. चला. त्यांची नक्कल नीट पढवून ठेवूं. नाहीं तर करायचे घोंटाळा. प्रवेश तिसरा ( हेरंबमहालांतील दिवाणखाना, श्रीमंत एकटे बसले आहेत ) श्रीमंत : सार्‍या जन्मांत स्वसंतोषानं अशी मीं कुणाला एक बोटभर चिंवी, किंवा तांब्याचा तुकडा, किंवा घांसभर अन्न दिलेलं भला स्मरत नाही, तोच मी भुजंगनाथ, या पंधरा दिवसांत, हा भद्रेश्वर सांगेल त्याला, सांगेल तें, आपल्या हातांनीं. घ्या घ्या म्हणून देतों. अमका आला अमुक द्या, ब्राह्मणभोजनं घाला, नैवेद्य करा, अनुष्ठान बसवा, पूजा बांधा, तात्पर्य काय कीं, हें श्रीमंतीचं सोंग सांभाळायला पाण्यासारखा पैसा खर्च होतो पाण्यासारखा. इत्कं महाग कुटुंब करून पुढें निभाव कसा लागावा ! छे, छे, छे ! पद्य -- ( लते खचित तूं प्रियकरणी ) नको विवाहचि हा मजला ॥ सोंग नको हें श्रीमंतीचें, कीर्ति नको सन्मानहि असला ॥ध्रु०॥ धूर्त तो भद्रेश्वर वेंची । द्रव्य किती । या नाहिं मिती । पाहोनि अती । जिव घाबरला ॥१॥ आतां दीक्षित आले म्हणजे असंच सांगणार, ( कांहीं विचार करून ) अरे, पण भलत्याच आवेशांत विवाह नको म्हटलं खरं, पण विवाहच जर केला नाहीं तर कुटुंब कसं मिळणार ? आम्हांला पुत्र कसा होणार ? तसंच दोन महिन्यांच्या आंत लग्न करून सहकुटुंब परत येतों, असं मिशांना पीळ देऊन, मीं माझ्या पुतण्याला सांगितलं तें व्यर्थ होणार, त्याची वाट काय ? तेंहि असो, एक वेळ पत्करलं. परंतु आलों तसाच जर परत गेलों. तर गांवांत पोरांपासून थोरांपर्यंत सर्व म्हणायला लागतील कीं, मोठे लग्न करून घ्यायला गेले होते ! पण म्हातार्‍याला मुलगी देतो कोण ? ( आरशांत पाहून ) तेच लोक जर आतां पाहतील तर मला म्हातारा म्हणण्याची त्यांची पुण्याई नाहीं. मीं वेडा म्हणून भद्रेश्वरावर इतका रागावलो. ( मिशांवर पीळ देतदेत हंसत हंसत ) शावास आहे त्या भद्रेश्वर दीक्षिताची ! आम्हांसारख्यांचीं लग्नं हवी ती युक्ति लढवून, त्यानंच जुळवून द्यावींत वा कामांत त्याचा हात धरणारा दुसरा मध्यस्थ मिळायचा नाहीं ! पद्य --- ( द्वैत करी ही विनाश अवघा ) मध्यस्थाची असे कुशलता त्याच्या अंगीं पुरी ॥ स्वाहा केलें धन बहु माझें मजला फसवुनि जरी ॥१॥ दंतपंक्ति ही नवी जडविली; युक्ति तयाची खरी ॥ सहज चावतां स्पष्ट बोलतां येतें तरुणापरी ॥२॥ मिशा काजळी कशा दिसति या कलप चोळितां वरी । पाहूं आतां कशी येइना नवरी चालत घरीं ॥३॥ शरीराची तयारीहि बरीच ओत चालली आहे. ( दंडावर बुक्क्या मारून ) हे दंड पंधरा दिवसांपूर्वीं अगदीं मऊ पिसपिशीत लागत होते, तेच आतां वरवंटयासारखे घट्ट लागतात. तशीच ही छातीसुद्धां किती रुंदावली ! या मांडया तर शिसवीच्या खांबासारख्या झाल्या आहेत. आणि इतकं हें सारं झालंच पाहिजे, कारण दररोज खाद्य कसं चाललं आहे ! बैठकी मारायच्या, केहाळेपाक बडवायचा, जोर---जोडी करायची, आटीव दूध झोकायचं. नमस्कार घालायचे, बदामाची [[खीर]] चापायची. हो, खरंच वेळ झाली. शामसुंदर ! अरे शाम ! इकडे ये, शाम : ( येतयेत ) काय आज्ञा आहे ? श्रीमंत : असात तोंडांतल्या तोंडांत काय पुटपुटतोस ? मोठयानं नाहीं का बोलतां येत ? शाम : चुकलों यजमान, काय हुकूम आहे ? श्रीमंत : हुकूम कसला ? कूष्मांडपाक आणण्याची वेळ नाहीं का झाली ? शाम : यजमानांनीं काल ताकीद केली होती कीं पाक पचत नाहीं म्हणून आणूं नकोस. श्रीमंत : अरे नंदीबैल. पाक पचत नाहीं म्हणायाला मी का म्हातारा आहे का रे ? शाम : ( स्वगत ) म्हातारा असून शिवाय मूर्ख आहेस ! श्रीमंत : कां रे ? आतां कां तोंड बंद झालं ! पाक पचत नाहीं असं म्हटलं होतं ? शाम : ( आर्जवानें ) मला तसं ऐकायला आलं, सरकार. श्रीमंत : तसं ऐकायला आलं ! जा, बहिरट कुठला, चार वडया घेऊन ये; ( शाम जाऊं लागतो ) पण आधीं ती रंगीत जोडी आण पाहूं. ( जाऊं लागतो ) अरे शाम ! इकडे ये. खरंच सांग, मी म्हातारा दिसतों का रे ? शाम : ( जवळ येऊन ) भलतंच सरकार ! असाल तर दिसाल ! श्रीमंत : तर मग माझं वय किती असावं बरं ? शाम : श्रीमंतांचं वय जवळ जवळ तिशीच्या पुढें आणि बत्तिशीच्या आंत; फारच झालं तर बत्तिशी पार पडली असेल ! श्रीमंत : इतकंच, इतकंच, बरं जा, जोडी आणि पाक आणून दे. ( शाम जातो. ) हा म्हणतो बत्तीस, मी म्हणतों चाळीस ! तरी कांहीं म्हातारा नव्हे, बत्तिशी पडली असं ऐकून आलं, तेव्हां म्हटलं या शाम्याला आमचं वर्म कळलं ! पण नाही, चला आतां थोडा व्यायाम करूं. ( उठूं लागतो ) ओय ! ओय ! ओय ! पण ही कमरेची वळ कधीं राहणार ? चोरून शेकतों, तेल चोळतों, तरी कमी होत नाहीं. ( कमरेवर बुक्क्या मारतो इतक्यांत भद्रेश्वर येतो त्यास ) कां दीक्षित, त्या अभ्रकाचं काय केलंत ? दीक्षित : त्या अभ्रकाचं राहूं द्या. ( आजूबाजूस पाहून ) श्रीमंत, आपल्याला कळवलंच होतं, त्याप्रमाणं कांचनभटांची मुलगी पाहून ठरवून आलों. श्रीमंत : ( आनंदानें ) काय, पाहून ठरवून देखील आलांत ? कशी काय आहे सांगा पाहूं ? दीक्षित : काय सांगूं श्रीमंत ! अहाहा ! मुलगी पण मुलगी ! शुद्ध शुक्राची चांदणी चमकत होती. तेरावे सरून चौदावं लागून पांच सात महिने झाले आहेत. श्रीमंत : ( आंनदानें ) काय म्हणतां ! ठरवा मुहूर्त, बरं, गोरी आहे ना ? दीक्षित : गोरी नव्हे नुसती ! उजळा घातलेली बावनकशी सोन्याची पुतळी आहे ! फारच, अतिशयच मनोहर १ श्रीमंत : ( घाईनें चुटकी वाजवीत ) हं, चला तर, लागा तयारीला. उशीर नको, उठा, सुहूते ठरवून या. दीक्षित : श्रीमंत, आतां इतक्यांत कांचनभटजी आपल्याला पाहण्याकरितां येतील. ते येऊन गेले म्हणजे काय तें ठरवूं. श्रीमंत : मला पाहायला येणार ? खुशाल येऊं द्यात ! दीक्षित : श्रीमंतांनीं अंतरमहालांत जाऊन बसावं. म्हणजे इथल्यापेक्षां तिथं उजेड कमी आहे; आणि तितकं तें आपल्याला बरं, तसंच आपल्याला किंचित कमी ऐकायला. येतं हें त्यांना कळून उपयोगी नाहीं, म्हणून त्यांना कांहीं विचारूं नका. आणि त्यांनीं कांहीं विचारलं तर धोरणानं माझ्याकडे वोट करा. ते येऊन जाईतों भागवताची पोथी पाहत बसा, मला जी बतावणी करावयाची ती मी करतों. बरं, श्रीमंत, मग चला तर आंत जाऊन बसा. इतक्यांत येतील ते. मी बाहेर जाऊन वसतों. ( जातो ) श्रीमंत : खुशाल येऊं देत असं मीं जोरानं सांगितलं खरं, पण इतक्यांतल्या इतक्यांत छाती धडधडायला लागली हें काय ? कामदा मी नसे जरी भ्रम जातिचा ॥ भास कां असा होत भीतिचा ? ॥ समयिं जो न भी पुरुष तो खरा ॥ उक्तिविषयिं या किंतु ये अरा ॥ ( जातो ) प्रवेश चवथा ( स्थळ : रस्ता ) कोदंड : मला एक मोठा भ्रम होता, कीं या भुजंगनाथरूपी वृद्ध अस्वलाला आपली मुलगी देणारा चांडाळ या क्षेत्रांत, त्यांतून ब्राह्मणांत तरी कोणी निघणार नाहीं ! परंतु इथल्या एका कांचनभटानं तो माझा भ्रम दूर केला. वाहवारे कांचनभट ! अरे, सात्त्विक जनकाचा अपल्यरस्नेह कुणीकडे ! आणि लांढग्यासारखी ही तुझी स्वमावनिष्ठुरता कुणीकडे ! शिवशिव ! खरोखर --- पद्य --- ( करि दळो बारो कामिनो ) मज गमे ऐसा जनक तो ॥ मांग साचा ॥ध्रु०॥ मुख सुरकुतलें, मस्तक पिकलें ॥ शरीर रोगांनीं पोखरिलें ॥ स्मशान ज्यानें सन्निध केलें ॥ त्या प्रेताला दुहिता विकितो ॥१॥ क्रूराधम हा जनक कशाचा ॥ अप्रत्यमक्षी व्याघ्र मुखाचा ॥ वास नसावा जगीं अशाचा ॥ नवल हेंच यम यास विसरतो ॥२॥ बरं, मुलींत कांहीं व्यंग आहे ? तेंहि नाहीं, हा जितका दुर्गुणी, त्यापेक्षां ती शतपट सदुगुणी, हा जितका कुरूप. त्यापेक्षां ती सहस्त्रपट सुरूप. अहा --- पद्य - ( आनंद सागरम्‍ ) बिंबाधरा, मधुरा विनयादिगुणीं मनोहरा मधुरा ॥ध्रु०॥ ती सुंदरा ॥ विगुणा बरा ॥ घटिता विधि पी काय सुरा ॥१॥ असो. तिला आश्वासन दिल्याप्रमाणं आपलं कर्तव्य करावं, तर आतां ---- दिंडी भेटतों मी जावोनि भुजंगाला ॥ बोध करितों साधार कांहिं त्याला ॥ सुदैवानें वळल्यास कार्य झाले ॥ न तरि करणें तें पाहिजेच केलें ॥१॥ ( जातो ) ( स्थळ : दिवाणखाना ) श्रीमन्त : कांचनभट आम्हांला पाहायला आले होते, त्या प्रसंगीं भद्रेश्वर दीक्षित होते म्हणून वेळ निभावली; नाहीं तर आमची जरा धांदल उडाली असती. तो भट तर आमची श्रीमंत पाहून अगदीं गार होऊन गेला. आतां फक्त मुहूर्तनिश्चय व्हायचा अवकाश कीं आम्ही पुन्हा सहुकुटुंब झालों. मग काय ? अरे पण हां हां हां ! पद्य --- ( मन रमो सगुणागजवदन नामे ) मन किती उताविळ घेत धांब ॥ कधिं वरिन नोवरी हीच हांव ॥ध्रु०॥ स्त्रीसह केव्हां निघेल येथुनि ॥ केव्हां पुनरपि बधिन गांव ॥१॥ दावुनि भार्या मम वैर्‍याला ॥ त्वावरि केव्हां करिन डाव ॥२॥ पुत्रवंत होवोंनि कधीं मी ॥ गाजवीन लोकांत गांग ॥३॥ कोदंड : ( येऊन मानपूर्वक नमस्कार करतो ) श्रीमन्त : ( आनंदानें ) या. बसा, आमच्या लग्नाचं ठरलं; कळलंच असेल तुम्हांला ? कोदंड : हो, कळले श्रीमंत; आणि त्याचसंबंधानं --- श्रीमन्त : ऐकून तर घ्या आधी. दीक्षित म्हणतात, ठरलेली मुलगी अशी आहे, कीं प्रत्यक्ष अप्सराच ! कोदंड : ( हात जोडून ) आणि म्हणूनच एक विनंति करावयाची आहे. श्रीमन्त : समजलों काय विनंति करणार ती. मुहूर्त ठरवून लग्नसमारंभ एकदां लवकर उरकून घ्या, हीच ना ? माग त्यांत विनंति कशाला ? मीच तुम्हांला सांगतों कीं, या कामांत श्रमाकडे पाहूं नका, खर्चाकडे पाहूं नक, होईल तितकी घाई करून एकदां शुभमंगल होऊं द्या. काय समजलांत ? कोदंड : पण या विषयाचा आपण चांगला पोक्त विचार केला आहे का ? श्रीमन्त : अहो ! हें लग्न एकदां उरकून टाका; मग सावकाश विचार करूं, कोदंड : आधीं क्रिया आणि मग विचार ? छे ! छे ! आपण ही लग्नाची कल्पना सोडून द्या. श्रीमन्त : ( आश्चर्यानें ) काय ? लग्नाची कल्पना सोडून द्या ? आणि घरा कसली ? ( इतक्यांत दीक्षित व सुवर्णशास्वी येता ) काय चमत्कारिक आहां हो तुम्ही ! ऐकलंत का दीक्षित ? अहो शास्त्रीबुवा ! कोदंड सांगतात कीं, लग्नाची कल्पना सोडून द्या ! कशी आहे मसलत पुराणिकबुवांची ! दीक्षित : पुराणिकबुवाच ते ! त्यांना काय या विषयाचं ज्ञान ! “ भीष्मांनीं जे आहेत्ते दहा बाण सोडले, आणि द्रौपदी शोकाकुल होत्साती महा आक्रोश करती झाली बरं काय त्या कालाचे ठायीं जे आहेत्ते ! ” यांचं काम ! सुवर्ण० : यांत काय संदेह ! त्यांतून यांची स्मश्रु नुकती कुठें द्दश्यमान व्हायला लागली आहे. अनुभव तो दूरच आहे ! श्रीमंत : मी त्यांना असंच उत्तर देणार होतों इतक्यांत तुम्ही आलांत म्हणून थांबलों. सुवर्ण० : कोदंड, शास्त्र प्रतिपादन करतं कीं, प्रसंगोपात्त भाषण करूनसुद्धां विवाह जुळबावा. आणि तुम्ही जुळलेल्यांत व्यत्यय आणतां ! योग्य ! स्तुत्य उद्योग ! कोदंड : ( स्वगत ) हें दोघांचं त्रिकूट जमलं. आतां आपली मात्रा चालायचं कठीणच दिसतं. तथापि, दोन वळसे देऊन पाहू. ( उघड ) श्रीमंत, मी आपल्याला हिताची गोष्त सांगतों; ती न ऐकाल तर जगाच्या उपहासाला पात्र व्हाल ! श्रीमंत : जगाशीं आम्हांला काय करायचं आहे ? आम्ही आमचे स्वतंत्र आहोंत. बस्स ! आम्ही लग्न करणार ! दीक्षित : छान, छान ! श्रीमंतांनीं अगदीं समर्पक उत्तर दिलं. का शास्त्रीबुवा ? सुवर्ण० : तें काय विचारावं ? श्रीमंतांचं उत्तर म्हणजे गदाच ती ! प्रहाराबरोबर चूर्ण व्हायचं. ( हंसतात ) कोदंड : वा ! काय प्रशंसा चालली आहे ! श्रीमंत, पुन्हा एकवार सांगतों कीं, यांच्या प्रशंसेला भुलून माझ्या शब्दाचा अव्हेर करूं नका ! श्रीमंत : फार भय घालतां हो ! तर मग आम्ही लग्न करणारच ! कोदंड : श्रीमंत ! प्रसंगीं शब्दांतला जोर आपल्या उपयोगी पडायचा नाहीं; म्हणून सांगतों, कीं तुमच्यासारख्यांनीं लग्न करण्याचा काय परिणाम होतो तो जगांत नीट डोळे उघडून पाहा; आणि हा --- पद्य --- ( गजानना करना ) नका करूं अविचार ॥ भार्या नूतन वृद्धपणीं ती व्याधिच देते ताप अपार ॥ध्रु०॥ क्षीर सुवेसम ती क्षुधिताला ॥ परि न पचे त्या क्षुधा न ज्याला ॥ तरूणी सुखदा तरूणाला ॥ जरठा करि अपकार ॥१॥ शक्ति नसोनी मुक्त हातीं ॥ धरितां प्रवल हिरावुनि नेती ॥ जरठ पतीची तीच गती ॥ घ्या मनिं यांतिल सार ॥२॥ सुवर्ण० : यजमान, आपण कांहीं वृद्ध नाहीं, तेव्हां यांचा निषेध आपल्याला तर लागू पडतच नाहीं. पण अहो कोदंड ! तरुणाप्रमाणं सशक्त असून जर एखाद्या वृद्धाला विधुरदशा प्राप्त झाली तर त्यानं द्वितीय, तृतीय नाहीं चतुर्थ संबंध सुद्धां कां करूं नये ? श्रीमंत : हेंच विचारणार होतों मी. हो. वृद्ध असून निःशक्त असेल तो लग्नाच्या यातायातींत पडेल कशाला ? कां हो दीक्षित. असंच ना ? दीक्षित : अगदीं असंच ! आणि तरुण असून शक्ति नसेल. तो तरी कशाला पडेल ! श्रीमंत : बरोबर ! बरोबर बोललांत. कारण --- पद्य --- ( विधितनये पाव गे ) बळ ज्याचें त्यास तें ॥ मंथनविष जग जाळित सुटलें, विण्णु न घे, विधि तोहि न घे, शिव सहजीं पचवि तें ॥ध्रु०॥ वयोवृद्ध परि त्या शंभूनें ॥ उगाचि कां, जी कुमारिका, वरिलें त्या गौरिते ॥१॥ शक्ति तशी माझ्याही अंगीं ॥ म्हणुनि हवी स्त्री तरूण नवी ॥ यांत चुके कोणतें ॥२॥ दीक्षित : वाहवा ! वाहवा ! शास्त्रीबुवा, ऐकलंत श्रीमंतांचं भाषण किती पोक्त, किती साधार, किती जोराचं आणि किती स्पष्ट आहे ! या भाषणानं मंद मनुष्याचं सुद्धां समाधान झाल पाहिजे ! कोदन्ड : अहो दीक्षित ! अहो शास्त्रीबुवा ! केवळ कविकल्पनाधार जी देवादिकांची मानवी कृति तिचा गूढार्थ मनांत न घेतां ती आधारभृत धरून तदनुसार मनुष्यांनीं वागणं म्हणजे केवढा मूर्खपणा, हें या श्रीमंतांना नको, परंतु तुम्हां दोघांना तरी कळलंच पाहिजे. कारण तुम्ही दीक्षित, आणि हे शास्त्रीबुवा ! अहो, गोपिकांचा आधार घेऊन इतर स्त्रिया जर जारकर्म करूं म्हणतील, तर तें तुम्हांला मान्य होईल का ? सुवर्ण० : ( ओरडून ) जितं जितं ! दीक्षित, थांबा, मी देतों याचं उत्तर. अहो कोंदड. ‘ न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति ’ हें शास्त्रवचन आपल्या श्रवणपुटांत कथीं प्रविष्ट झालं आहे का ? ( श्रीमंत व दीक्षित आनंदानें ‘ वाहवा ’ म्हणून टाळ्या वाजवितात ) कोदंड : शास्त्रीबुवा, असा कोलाहल केल्यानं पक्षाचं मंडन होत नाहीं, तुम्ही सांगतां तें वचन माझ्या श्रवणपुटांतच नव्हे तर अंत:करणपुटांत सुद्धां मीं सांठवून ठेवलं आहे. परंतु एक डोळा यमपुरीकडे आणि दुसरा स्मशानाकडे ठेवलेल्या थेरडयानं तरूण कुमारीशीं विवाह लावा, अशी, शास्त्रीची तरी स्पष्ट संमति आहे का ? सुवर्ण० : नसेल. पण निषेध तर नाहीं ना ? यद्यपि असला तथापि शास्त्राद्रूधिर्बलीयसी ! कोदंड : म्हणजे स्त्रियांना तेवढे शास्त्राचे कडक निर्वंध आणि पुरुषांना मात्र पुरुषांनीं स्थापन केलेल्या शिथिल रुढी, हा कोणता न्याय ? दीक्षित : हा पुरुषसत्तान्याय, असंच का म्हणा ना ? होय कीं नाहीं, शास्त्रीबुवा ? सुवर्ण० : नाहीं; नाहीं, दीक्षित मी म्हणतों हा अन्नोदरन्याय, म्हणजे जावत्कालपर्यंत हें उदर आहे तावत्कालपर्यंत त्याला अन्न हें पाहिजेच. श्रीमन्त : त्याचप्रमाणं आम्हीं आहोंत तोंपर्यंत आम्हांला बायको ही पाहिजेच ! सुवर्ण० : अहाहा ! श्रीमंतीनीं अगदीं उत्तम रामवाण निर्णय केला. ‘ शुन: कपाले लगुडप्रहार; ’ याच न्यायाचा या कलिकालांत अवलंब केला पाहिजे, का कोदंड, मुख म्लान झालं ? शंकासमाधान होऊन प्रत्यय आला वाटतं ? कोदंड : आला: परंतु तो कशाविषयीं ? तर वीतभर पोटाकरितां तुम्ही उभयतां कोणतंहि निंद्य कर्म करायला चुकणार नाही, याचा आल ! आतां मी जर तुम्हांला श्वानवृत्तीचे म्हणेन, तर त्यांतहि तुमचा गौरवच केल्यासारखा होईल. कारण त्याच्या ठिकाणीं प्रामाणिकपणा हा तरी एक मोठा गुण असतो; परंतु --- पद्य --- ( मम गौरीही कूपि कशि न मी ) श्वानाहुनि अति नीच तुम्ही रे, स्वार्था मांजरसे टपतां ॥ जंबुकगुरु जनवंचनकामीं ॥ साधुबकापरि वरि दिसतां ॥१॥ वेदशास्त्रसंपन्न म्हणवितां ॥ केलि मुखोद्रत ति गीता ॥ तत्व तयांतिल कळे हेंच का ॥ सत्यपराङमुख कां होतां ॥२॥ श्वान नाचतें पुच्छ घोळितें, चाटि अंग तुकडयाकरितां ॥ तसें नाचतां आर्जव करितां, रुचे समर्था तें वदतां ॥३॥ तो म्हणे अश्व वृषभाला ॥ तुम्ही मान तुकवितां त्याला ॥ तो म्हणे अहो रवि मेला ॥ लावितां पदर डोळ्यांला ॥ मी कसा तरुण रंगेला ॥ म्हणतांचि मदन अवतरला ॥ नरनंदी हे लक्ष्मीनंदन ॥ त्यांत भोंवतीं तुम्हि जमतां ॥ श्वान काक बक ढोंगी सोंगी ॥ दिवटी त्याच्या करि देतां ॥४॥ दीक्षित : कोदंडा, मर्यादा सोडून चाललास ! शुद्धीवर ये ! कुणाला काय बोलतोस ? कृतघ्ना, विपत्काळीं तुला आश्रय दिला, त्याचे हे उपकार फेडतोस काय ? कोदंड : तो आश्रय परोपकारबुद्धीनं दिला नाहींस, तूं रचलेल्या कपटनाटकांत माझा उपयोग होता, म्हणून दिलास १ श्रीमन्त : ( सभय ) हा विषारी साप आमच्यावर उलटल्यासारखा दिसतो ! याचे दांत पाडले पाहिजेत, नाहीं तर हा दंश करील. हो दंड करील ! कोदंड : अरे जा ! श्रीमंताचं सोंग घेणार्‍या थेरडया, ढोंग्या भुजंगनाथा , आतां एका क्षणांत तुझी श्रीमंती झाडून टाकतों पाहा ! श्रीमन्त : ( घाबरून ) हा पाहा दीक्षित, हा पाहा काय म्हणतो तें ! याला कांहीं तरी द्र्व्याची लांलूच दाखवा. दीक्षित : ( बाजूस ) श्रीमंत, आपण घाबरूं नका असे. काय करायचं त्याची योजना मीं पूर्वींच करून ठेवली आहे. ( उघड ) अहो कोदंड, झालं तें गेलं. आतां बोलूनं नका. हवं तर श्रीमंतांच्या लग्नाबरोबरच तुमचे लग्न करून टाकतों. हवी तर नवरत्नांची एक मुरेखशी कंठी गळ्यांत घालतों. बोला, कोणतं पसंत पडतं ? कोदंड : चल, भाषण करूं नकोस ! तुला स्वतःसारखेच सर्व दिसतात ! माझं ऐकायचं असेल, तर लग्नाचा नाद सोडून या नंदीबैलाला घेऊन आतांच्या आतां या क्षेत्रांतून चालता हो. असं न करशील, तर तुझ्या कारस्थानाचा एका घटकेंत सर्व क्षेत्रभर डंका वाजला म्हणून समज ! श्रीमंत : ( बाजूस ) दीक्षित, होय म्हणा ! हें लग्न नको आणि ही भानगड नको. चला, आलों तसे मुकाटयानं परत जाऊं. हवं तर मी बोलतों. अहो कोदंड. तुमच्या म्हणण्याप्रमाणं आम्ही निघून जातों आणि पुन्हा मेलों तरी लग्नाचं नांव काढणार नाहीं अशी शपथ घेतों. दीक्षित : श्रीमंत. हें काय ? तुम्ही स्वस्थ बसा, कोदंडा, या दीक्षिताला अजून तूं चांगला ओळखला नाहींस, तुझ्यासारख्या कच्च्या पोराच्या दटावणीला मी भीक घालतों काय ? तूंच हें क्षेत्न सोडून या क्षणीं चालता हो, नाहीं तर तुज्यावर हवं तें कुभांड रचून तुला इथलं कारा-गृह दाखवीन. कोदंड : दाखविशील. कारण --- कोदंड : दाखविशील. कारण ---- पद्य --- ( फिरवि वदन ) तूं पापी अधमाधम खलकषाय, निंद्य जगिं तुज काय ॥ मूतिंमंत तूं अपाय, संग्रहघट कुमतीचा हा त्वदीय काय ॥ध्रु०॥ करुनि विविध पातकांस ॥ भोगिति जे नरकवास ॥ प्रमुख त्यांत व्हावयास ॥ कोण तुजशिवाय ॥१॥ ( जाऊं लागतो ) दीक्षित : अहो कोदंड, थांबा ! ( हात धरून ) सर्पाला दुखवून जिवंत सोडीन, इतका मी भोळा नाहीं. या, या हेरंबमहालाच्या गारशा तळघराचं तर थोडं सुख घ्या. छे छे ! आतां ही धडपड --- अरे गोरख, कानीफ ( ते येतात ) चला; या चोराला चतुर्भुज करून तळघरांत नेऊन टाका. ( ते पुढें सरतात ) कोदंड : अरे, तुम्ही मला बांधून नेणार तर न्या, परंतु आधीं या नीचाचा प्राण घेतों. मग न्या. दीक्षित : बघतां काय ! ओढून घेऊन चला. ( ओढूं लागतात ) कोदंड : ( जातांना ) घ्यानांत ठेव. तुला या दुष्कर्माबद्दल झाडा देण्याचा प्रसंग लवकरच येईल ! ( त्यास घेऊन जातात ) दीक्षित : बरं बरं ! पाहूं म्हणे ! बरं श्रीमंत, मी या शास्त्रीबुवांना घेऊन इथले एक अधिकारी परिचयाचे झाले आहेत, त्यांना भेटून याची काय व्यवस्था करावयाची तें ठरवून येतों. सुवर्ण० : थोडा तरी सुवर्णप्रयोग करावा लागेल. दीक्षित : पण मग अगदीं निर्धास्त. श्रीमंत : ठीक आहे. कांहीं करा, पण याचं तोंड पुन: उघडणार नाही असं करा. दीक्षित : तें माझं काम चला. शास्त्रीबुवा. ( जातां जातां ) प्रथमत: असं करूं, आणि असं नच जुळलं तर तसं करूं. ( जातात ) श्रीमन्त : शावास आहे आमच्या दीक्षितांची ! याला म्हणावं प्रसंगावधान. नाहीं तर आम्ही ! हें तुमचं कपट बाहेर फोडतों असं कोदंड म्हणाला मात्र, आणि इकडे माझ्या जिवाची काय त्रेधा झाली, ती फक्त मलाच ठाऊक. ईश्वराला सुद्धां कळली नसेल ! साकी भरे कांपरें, भ्रमे द्दष्टि ही, जीभहि गेलि सुकोनी ॥ दीक्षितरायें लाज राखिली संकट तें टाळोनी ॥ आशा लग्नाचीं । झाली प्रबळ पुन्हा अमुची ॥१॥ ( जातो ) {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:नाटक]] [[वर्ग: गोविंद बल्लाळ देवल साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:संगीत शारदा (नाटक)]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] eia8f2018ygqg2i1s8pp37hlflmysua 0 5211 36811 36430 2026-09-09T20:42:37Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36811 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = [[राम गणेश गडकरी]] | विभाग = | मागील = [[एकच प्याला (मराठी नाटक)/अंक दुसरा]] | पुढील = [[एकच प्याला (मराठी नाटक)/अंक चवथा]] | वर्ष = | टिपण = }} =अंक तिसरा= ==प्रवेश पहिला== (स्थळ : सुधाकराचे घर. पात्रे- सिंधू मुलाला गोकर्णाने दूध पाजीत आहे. जवळ शरद्.) सिंधू : हे काय हे असं? दुधाशीसुध्दा दांडगाई अशी? झालं, लाथाडलंस गोकर्ण! धरू का चिमुकला कान एकदा? थांब बाळ, गाणं म्हणून तुला घास भरवते हं! ऐक नीट! गडबड केलीस तर नाही म्हणायची बरं का? आणखी घासाबरोबर दुधाचा एकएक घोटही घ्यावा लागेल. (चाल- विडा घ्या हो नारायणा.) घास घेरे तान्ह्या बाळा। गोविंदा गोपाळा। भरवी यशोदामाई। सावळा नंदबाळ घेई॥ ध्रु.॥ घेई कोंडा-कणी त्रैलोक्याचा धणी। विदुरावरीचा। पहिलावहिला घास॥ 1॥ पोहे मूठभरी। क्षीराब्धीच्या हरी। मैत्र सुदामजीचा । आला दुसरा घास॥ 2॥ थाली एक्या देठी। घ्यावी जगजेठी। द्रौपदीमाईचा। आला तिसरा घास॥ 3॥ उरल्या उष्टावळी। फळांच्या वनमाळी। शबरीभिल्लिणीचा। घ्या हो चवथा घास॥ 4॥ टाकू ओवाळून। मुखचंद्रावरून। गोविंदाग्रजाचा। उरलासुरला घास॥ 5॥ हं, चला, झालं बरं आता! झाली पुन्हा दांडगाईला सुरुवात?वन्सं, सांभाळा बाई तुमचं रत्न हे! तुमची माणसंच भारी अचपळ! नाही तर थांबा. हे बघा गीताबाई, बाळाला पाळण्यात नेऊन निजवा बरं! (गीता येते.) हं, गीताबाईंना बघितल्याबरोबर लागला हसायला! गीताबाईंच्याबरोबर भटकायला सापडतंना इकडे तिकडे! (गीता मुलाला घेऊन जाते.) वन्सं, भाईला सकाळपासून दोन-तीन बोलावणी झाली. येतो येतो म्हणून म्हणतो, अजून का बरं येईना? वन्सं, मला आपलं भलतंच स्वप्न पडायला लागलं आहे. शरद् : वहिनी, तुम्ही उगीच काळजी करता, झालं! कल्पनेला सुचतील त्या गोष्टी मनाला लावून घेत बसलं म्हणजे खाल्लेलं अन्नसुध्दा अंगी लागायचं नाही. (राग: भीमपलास, ताल- त्रिवट. चाल- रे बलमा बलमा.) छळिती या हृदया अदया। भ्रांत मनोरचना कालगुणा॥ ध्रु.॥ मातृजीवना झिजवुनि जगती। अंती घेती तयासह त्या निधना॥ 1॥ सिंधू : काही म्हणा, काही सांगा. माझ्या मनाचा आपला धीरच सुटल्यासारखा झाला आहे. भाईची तार मिळाल्या दिवसापासून उरात धडकी बसून जिवाला काळजी लागली आहे- (राग- काफी- जिल्हा, ताल- त्रिवट. चाल- इतना संदेश वा.) दहती बहू मना नाना कुशंका॥ ध्रु.॥ विपदा विकट घोर। निकटी विलोकी। मन कंप घेत। गणिते ना विवेका॥ 1॥ शरद् : पण अशी काळजी लावून घ्यायला तसं काही झालं आहे का? नुसत्या तर्कानं तर्कच वाढवायचे का? सगळं जिथल्या तिथं आहे, मग उगीच का असं आडरान प्यायचं? सिंधू : वन्सं, आपदा चंद्रा सूर्यासारख्या वेळा सांगून का येत असतात. बरं व्हायचं ते जपातपानं होतं आणि वाईट मात्र झाल्यावर कळायला लागतं. फळ पिकण्यापूर्वी पाडानं रंगून जातं; पण पुरतेपणी कुजल्याखेरीज त्याला कधी घाण सुटली आहे का? एकेकाच्या गोष्टी ऐकल्या म्हणजे जिवाला अगदी कसा चरका बसतो! (राग: खमाज जिल्हा; ताल- पंजाबी; चाल- मै तोसे नाही बोलोरे) शंकाही नाही काली ज्या। दुर्गती जवे ये तदा॥ ध्रु.॥ धूर्त कपटी अरी। जैसा रण करी। तेवि विधा ही सदा॥ 1॥ शरद् : मन चिंती ते वैरी चिंतीना, तशातलं चाललं आहे तुमचं! वहिनी हे पाहा भाईसाहेब आलेच! (रामलाल येतो.) भाईसाहेब, या पाहा, वहिनी कशा एकसारख्या रडताहेत! त्यांना चार धीराच्या गोष्टी सांगून त्यांची समजूत करा पाहू! रामलाल : (स्वगत) काल रात्री पाहिलेला प्रकार सिंधूला आता कोणत्या तोंडाने सांगू? कितीही टाळाटाळ केली तरी हे मरण काही टळत नाही! सिंधू : भाई, कळलं नाही का तुला? काही भिण्यासारखं नाही ना? असा मुकाटयानं का उभा आहेस? काय झालं? सांग लौकर मला! रामलाल : ताई, अशी घाई करू नकोस. लहान मुलं साखळीचा एक खेळ खेळतात. तो तू पाहिला आहेस ना? जसजसा खेळ वाढत जातो, तसतसा मुलाला मूल जोडून त्यांच्या साखळीला जलदीची चाल करता येत नाही. तसंच या संसाराचंही आहे. संसार वाढू लागला म्हणजे अडचणींमागून अडचणी वाढून जबाबदारीमुळं मन जडावत जातं, आणि बालपणीचा चंचलपणा टाकून देऊन मनुष्याला प्रत्येक बाबतीत धिम्या पावलानं चालावं लागतं. सिंधू : भाई, असं का बोलायला लागलास? माझ्या अदृष्टात काय काय लिहिलं आहे, ते मला एकदम सांगून टाक. रामलाल : सिंधूताई, उद्या काय होणार आहे हे आज कळलं तर संसार नीरस होईल. म्हणून विधात्यानं प्राणिमात्राचं अदृष्ट डोळयांला न दिसणार्‍या कपाळपट्टीवर लिहून ठेवलं आहे. सर्व विश्वाचा संहार ज्याला रुद्रशक्तीच्या जाणिवेनं करायचा आहे, त्या माहेश्वराला मात्र आपल्या ललाटीचा लेख वाचता यावा, म्हणून कपाळावर असलेल्या तृतीय नेत्राचा लाभ झाला आहे. हा त्रिकालज्ञ तृतीय नेत्र आम्हा मर्त्य जिवांच्या कपाळी नाही! (राग: खमाज; ताल- पंजाबी; चाल- पिया तोरी.) गमे सारी। शुभदा प्रभूची मज योजना॥ ध्रु.॥ हे मनुजा। जाणुनि तयाला। गरल या न दिले प्रभुने ज्ञाना॥ 1॥ सिंधू : भाई, माझे प्राण आता कंठाशी आले आहेत रे! काय ऐकायचं असेल ते जितेपणी मला ऐकून तरी घेऊ दे! (राग- जिल्हा-पिलू; ताल- कवाली. चाल- कनैया खेले होरी.) करि दया सांग वेगे। खसा ही पदी लागे॥ ध्रु.॥ क्षण एक अंती। विलंबी फुका जाता। दुर्बल हृदय हे भंगे॥ 1॥ रामलाल : ताई, तुला काय सांगू? आपल्या सुधाकरला एक व्यसन- एक फारच भयंकर व्यसन- (स्वगत) निष्ठुर दैव, काय सांगायचं हे माझ्या कपाळी आणलंस? दारू हा अमंगल शब्द या मंगलदेवतेपुढं मी कोणत्या तोंडानं उच्चारू? व्यसनी चांडाळांनो, तुम्ही आपल्या जिवलग मित्रांना कसल्या संकटात पाडता, याची तुम्हाला कल्पना तरी आहे का? परमेश्वरा, दारूनं भिजलेला हा वाग्बाण हिच्या हृदयावर रोखण्यापेक्षा एखाद्या विषारी बाणानं हिचा एकदम हृदयभेद करण्याचं काम माझ्याकडे का दिलं नाहीस? (उघड) सिंधू, सुधाकराला दारूचं व्यसन लागलं! सिंधू : देवा, काय ऐकलं मी हे? (बेभान पडू लागते, शरद् व रामलाल तिला धरतात.) रामलाल : ताई, सिंधूताई, सावध हो! सिंधू : भाई, भाई- (घाईघाईने भगीरथ प्रवेश करतो.) भगीरथ : भाईसाहेब, अनर्थ झाला. सुधाकर मद्यपान करूनच कचेरीत गेला, वाटेल त्याला वाटेल ते बोलू लागला व मुन्सफानं त्याची सनद कायमची रद्द केली. रामलाल : अनर्थांच्या परंपरेला आता तुम्ही तयार असलंच पाहिजे. ताई, सिंधूताई- (तळीराम सुधाकरला घेऊन येतो.) सुधाकर : काय रडारड आहे घरात? सनद गेली म्हणून कोण रडतं आहे? नामर्द बायको आहे. तळीराम, एकेकाला लाथ मारून ही गर्दी मोडून टाक. (खाली बसतो.) रामलाल : शरद्, तळीराम, सुधाकरला आत नेऊन निजवा. सुधाकर : सनद गेली तरी हरकत नाही. मी नामर्द नाही- हा रामलाल नामर्द आहे- सिंधू नामर्द आहे- सनद नामर्द आहे! (ते त्याला घेऊन जातात.) रामलाल : ताई, अभागी मुली! चल. तुझं रडण्याचंसुध्दा समाधान येथून नाहीसं झालं (तिला जवळ घेऊन) बेटा, ही परमेश्वराची कृपा आहे. (तळीराम येतो.) तळीराम, असाच्या असा चालता हो. इत:पर या घरात पाऊल टाकशील तर खबरदार! सिंधूताई चल. (राग- ललत, ताल- त्रिवट. चाल- पिया पिया) गमसि खरी हतभागिनी। जीवनमंगलहेतु तव जरी। स्वकरि लोटी तुज दुर्गतिदहनी॥ ध्रु.॥ रोदन हेचि जगी हतभागा। विश्रांतिसी चित्ताते जागा। तीसह पति करि तव हृद्भंगा। मंदभाग्य तू तुजसम भुवनी॥ (जातात.) ==प्रवेश दुसरा== (स्थळ: तळीरामाचे घर. पात्रे: तळीराम आणि गीता) तळीराम : घरात असेल ते सामान पुढे आण! मंडळाची वर्गणी द्यायची आहे आज. काय जे असेल ते आण. गीता : आणायला आहे काय घरात कपाळ तुमचं? झाडून सारून घर स्वच्छ आरशासारखं करून ठेवलं आहे! सार्‍या घरात जिकडे तिकडे पाहाल तिकडे तुमच्या रूपाची अवकळाच दिसेल. तळीराम : खोटं बोलते आहेस तू! दागदागिना काही काही नाही अगदी घरात! गीता : अहो! नाही, नाही, नाही! आता काय कपाळ फोडून घेऊ तुमच्यापुढं! तळीराम : पाहा, खोटे बोलू नकोस. काही नाही तुझ्याजवळ? गीता : हे एवढं कुंकू कपाळावर तुमच्या नावाचं बाकी राहिलं आहे. (कुंकू पुशीत) हे एकदाचं घ्या- त्या कलालाच्या कपाळाला लावा, आणि घ्या शेवटचा घोट बायकोच्या आणखी संसाराच्या नावानं! म्हणजे तुम्ही सुटलात आणि मी पण सुटले! तळीराम : काय बायकोची जात आहे पाहा! गीते, माझी अमर्यादा होते आहे ही! गीता : अहाहाहा! मर्यादा ठेवायला काय गुणांचे दिग्विजयी लागून गेलात! स्वत:च्या संसाराचं वाटोळं केलंत, दुसर्‍याच्या संसाराचं वाटोळं केलंत! घरात चुलखंड थंडावले आहे. तिथं माझी हाडं लावू की तुमची? तळीराम : काय बेमुर्वत बाजारबसवी आहे! घेऊ का नरडं दाबून जीव? मी दारू पितो म्हणून माझी अशी अमर्यादा करतेस? थांब, अशी पालथी पाडून तुलाही दारू पाजतो! चल, दारू तरी पी, नाहीतर घरातून चालती तरी हो! नाही तर जुन्या बाजारात नेऊन लिलाव पुकारून आडगि-हाइकाला फुंकून टाकीन! गीता : हं! तोंडाच्या गोष्टी असतील अगदी! वरूनच उतरले पाहिजेत तुमचे! स्वत: खातेर्‍यात लोळता आहात ते थोडं नाही का झालं? तळीराम : जातेस का पितेस? दादासाहेबांच्या तिथं लावालावी करून मला त्यांच्या घरी जायला बंदी करवलीस? चल, घे हा दारूचा घोट का घेऊ नरडीचा घोट? (तिला धरतो. दोघांची झटापट होते. ती त्याला ढकलून देते.) गीता : देवा, नकोरे नको या घरात राहणं आता! (जाते.) तळीराम : बेहत्तर आहे गेलीस तर! तुझ्या नावानं आंघोळ करून मोकळा होईन! आता पुन्हा घरात ये- जर उभी ठार केली नाही तर नावाचा तळीराम नव्हे. (जातो. पडदा पडतो.) ==प्रवेश तिसरा== (स्थळ: रामलालचे घर. पात्रे: भगीरथ व शरद्) भगीरथ : अगदी बरोबर आहे. हा लोकभ्रम निबंध, निबंधमालेतील एक अत्युत्कृष्ट म्हणून मानलेला निबंध आहे. ऐक पुढं... (स्वगत) वाचण्याच्या भरात मी काय वाचतो आहे आणि कोणापुढं वाचतो आहे, याचं मला भानच नाही! शास्त्रीबुवांचे कळकळीचे आणि प्रामाणिक हृदयाचे विधवांच्या स्थितीबद्दलचे हे करुणोद्गार मी वेडयासारखा या बालविधवेपुढं वाचीत सुटलो आहे! (उघड) शरद्, भाईसाहेब परत येण्याची वेळ झाली. आज आपण फार वेळ वाचीत बसलो, नाही? पुरे करावं नाही, मला वाटतं आता? शरद् : (किंचित हसून) बरं, राहू द्या आता इतकंच आज. भगीरथ : (स्वगत) हिनं हसून आम्हा पुरुषवर्गाचा चांगलाच उपहास केला म्हणायचा! या चतुर आणखी प्रेमळ मुलीपुढं मनाचे डावपेच मुळी चालतच नाहीत. (उघड) शरद्, तुझ्या हसण्याचा अर्थ मी समजलो. माझ्या मनातले विचार तू बरोबर ओळखलेस. शरद्, धर्मामुळं म्हण, रूढीमुळं म्हण, पुरुषांच्या स्वार्थबुध्दीमुळं म्हण, पण तुम्हा विधवांची हिंदू समाजात मोठी विटंबना चालली आहे, असं कोणत्याही प्रामाणिक मनुष्याला कबूल करावं लागेल. शरद् : भगीरथ, संसारहानीच्या दु:खाबरोबरच या अपशकुनासारख्या गोष्टीच्या अपमानाचंही तीव्र दु:ख आम्हाला भोगावं लागतं- (राग- बागेसरी; ताल- त्रिवट. चाल- गोरा गोरा मुख.) मानभंग दाही। मृतशा हृदया॥ ध्रु.॥ दग्ध वल्लरी जाळी चंचला अदया॥ 1॥ गतपतितांचे जीवन जगती वाया॥ 2॥ भगीरथ : अगदी खरं आहे हे. आम्ही पुरुष विधवांच्या बाबतीत अगदी विचारशून्य होऊन त्यांच्याबद्दलच्या वाटेल त्या गोष्टीवर विश्वास ठेवायला तयार होतो, आणि तू सांगितलेल्या दुहेरी दु:खात लोकनिंदेची आणखी भर घालतो. एखादी विधवा सदाचरणी आहे या अगदी सहज रीतीनं शक्य असलेल्या गोष्टीवर विश्वास ठेवताना आम्हाला आमच्यावर मोठं संकट पडल्यासारखं वाटतं. एखाद्या बालविधवेनं एखाद्याला नुसता रस्ता विचारला तर बघणार्‍याला असंच वाटतं की, ती पापाचाच मार्ग विचारीत आहे! फार काय सांगावं, पाण्यात बुडून असलेल्या बालविधवेला एखाद्यानं हात दिला तर तो तिला बाहेर काढण्याऐवजी नरकात ढकलीत आहे, इतकं मानण्याची आमच्या आर्य मनाची वृत्ती होऊन बसली आहे! आणि बालविधवांनी जितेपणी या नरकयातनांत तळमळत पडून आयुष्य कोणत्या सुखात कंठीत राहावं म्हणून विचारलं, तर पोक्तबुध्दीचे हे धर्मसिंधू लागलीच गंभीरपणानं म्हणतील, की आप्तइष्टांची मुलं खेळवीत बसल्यानं विधवांना जे सात्त्वि समाधान होतं, त्यापुढं वैधव्याच्या यातनांची काय प्रौढी आहे? असं जर असेल तर मी म्हणतो, या विवेकशाली महात्म्यांनी, आपली द्रव्योपार्जनाची लालसा शेजार्‍यांचे रुपये मोजून का भागवू नये? पोटाची खळी भागविण्यासाठी पंचपक्वान्नांकडे धाव घेण्याचं सोडून परक्याच्या पोटात चार घास कोंबून आपलं समाधान हे का करून घेत नाहीत? (राग- काफी; ताल- त्रिवट; चाल- मोरे नाटके प्रिया.) सद्गुणा वधोनि हा! दंभ विजय मिरवी महा॥ ध्रु.॥ मोहपाशमेदना। ज्यांसि अल्पही शक्ती ना। विरतीसी भोगी स्तविती। तोचि; काय विस्मय न हा॥ 1॥ शरद् : जाऊ द्या- भगीरथ, आपल्या मन:क्षोभानं काय होणार? भगीरथ, आपला बरेच दिवसांचा परिचय आहे, म्हणून तुम्हाला मोकळया मनानं विचारते, आणि तेसुध्दा अलीकडे दादाची स्थिती पाहून माझी आशा सुटत चालली आहे म्हणून विचारते- या मद्यपानाचा मोह सुटणं शक्य असतं का? भगीरथ : शरद्, या प्रश्नाचं अस्तिपक्षानं उत्तर देण्यासाठी, स्वत: माझंच उदाहरण देताना माझ्या मागच्या वर्तनामुळं जो मनाला ओशाळेपणा वाटतो, त्यापेक्षा आत्मस्तुतीच्या कल्पनेचा ओशाळेपणा जास्त वाटतो. शरद् : तुम्हाला पुन्हा कधीही- संकोच कशाला ठेवू? मद्यपानाची पुन्हा आठवणसुध्दा झाली नाही? भगीरथ : अगदी चुकूनसुध्दा नाही! आणि होणार तरी केव्हा? हल्ली माझा काळ इतका सुखात जातो आहे- एकीकडे भाईसाहेबांच्या सदुपदेशाचा दिनप्रकाश आणि एकीकडे तुझ्या सहवासाची शीतल चंद्रिका- शरद् : शीतल चंद्रिका म्हणजे? (भगीरथ खाली पाहतो.) भगीरथ : बोलण्याच्या भरात मी एखादा शब्द- शरद् : खरं बोलण्याच्या प्रतिज्ञेवर शपथ घेऊन माझ्यापुढं तुम्ही आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभे नाही आहात! मीसुध्दा सहज विचारलं, रागानं नव्हे- (रामलाल येतो.) रामलाल : शरद्, आताशा दोन-तीन दिवस सुधाकरनं तुमच्या घरात मद्यपानाचा अड्डा घातला आहे, हे तू मला सांगितलं नाहीस? आता गीता मला भेटली तिनं मला हा प्रकार सांगितला. याबद्दल सुधाकरजवळ गोष्ट काढायला मी गेलो, पण माझ्या सांगण्याचा काहीएक परिणाम झाला नाही. भगीरथ, पद्माकराला आणि बाबासाहेबांना आताच्या आता एक तार कर की असाल तसे निघून या म्हणून. त्यांच्या सांगण्याचा तरी सुधाकरावर काही परिणाम होऊन या भयंकर प्रकाराला आळा बसतो की काय, एवढीच आशा आता उरली आहे. आणखी शरद्, याच पावली तू घरी जा आणि गीता तुमच्या घरी गेली आहे, तिला आपल्या घरी ठेवून घे! तळीरामानं आपल्या घरातून तिला हाकलून दिली आहे. तुमच्या इथं तिला राहायचं नसेल तर माझ्याकडे पाठवून दे! जा बरं लवकर, ती बिचारी गरीब उगीच विवंचनेत पडली असेल. शरद् : हो, ही मी निघालेच. (जाते.) भगीरथ : तार आताच करून येऊ का? रामलाल : इतकी काही घाई नाही. आणखी थोडया वेळानं केलीस तरी चालेल. भगीरथ : मग भाईसाहेब, तितक्या वेळात कालचा विषय पुरा करून टाकानात? काल आपलं बोलणं मध्यंतरीच थांबलं. तेव्हापासून माझ्या मनाला सारखी उत्कंठा लागून राहिली आहे. लोककल्याणाचा मार्ग कोणता ते सांगितलं नाहीत- रामलाल : भगीरथ, लोककल्याणाचा एकच राजमार्ग म्हणून दाखविण्याइतकं हिंदुस्थानचं भावी सौख्य आज एकदेशीय नाही. एकीकडे राजकीय सुधारणा आहेत, एकीकडे सामाजिक सुधारणा आहेत. इकडे धर्म आहे, इकडे उद्योग आहे, इकडे शिक्षण आहे. इकडे स्त्रियांचा प्रश्न आहे. इकडे अस्पृश्यांची बाबत आहे, तर तिकडे जातिभेदाचा गोंधळ आहे. अशा या चमत्कारिक प्रसंगी अमूक एकच मार्ग इतरांच्यापेक्षा चांगला आहे, असं सांगणं मोठं धाडसाचं आहे. परिस्थितीच्या अनुभवाप्रमाणं या विषयावर ज्याचे त्याचे विचार अगदी निरनिराळे झालेले आहेत. हजारो वर्षांच्या ओझ्याखाली तेहतीस कोटी जिवांच्या जडपणानं खालावत चाललेल्या आमच्या भरतभूमीला उचलून धरण्यासाठी जितक्या भिन्नभिन्न प्रकृतींच्या मूर्ती आम्हाला लाभतील तितक्या हव्याच आहेत. लोकहितात पडू पाहणार्‍या विद्यार्थ्याला कायावाचामनसा आधी हा धडा हस्तगत- नाही; अगदी जिवाशी- नेऊन भिडविला पाहिजे. आपल्याहून भिन्न रीतीनं लोकहिताचा प्रयत्न कोणी करीत असलं तर त्याच्याबद्दल सहानुभूती न दाखविणं, दुसर्‍याच्या प्रयत्नाबद्दल अनादर दाखविणं, देशहिताच्या बुध्दीतच स्पर्धा वाढवून एकमेकांना खाली पाडणं, या कारणांमुळे आज आमची जितकी अवनती होत आहे, तितकी दुसर्‍या कोणत्याही कारणामुळं होत नसेल. भगीरथ, मी लोकोत्तरबुध्दीचा एखादा महात्मा नाही; पण शक्य तितक्या शांतपणानं आणि समतोल मनानं सरळ गोष्टी पाहात असल्यामुळे माझे विचार असे होऊ लागले आहेत. राजकीय सुधारणेचे पुरस्कर्ते आपल्या मार्गानं जाताना विधवांच्या दुबळया हृदयाच्या पायघडया तुडवीत जायला मागंपुढं पाहात नाहीत, केवळ सामाजिक सुधारणेचे पुरस्कर्ते विधवांच्या कपाळी कुंकू लावण्यातच इतके रंगून गेलेले आहेत की, आपल्या भारतमातेच्या वैधव्याचा त्यांना विचारच करता येत नाही! आर्यधर्माचा भलता अभिमान धरणारे, आर्यधर्माची विजयपताका अधिकाधिक उंच दिसावी म्हणून धर्माभिमानाच्या भरात तिच्या उभारणीसाठी सहा कोटी माहारामांगांच्या हाडांच्या सांगाडयांची योजना करीत आहेत. नामशुद्रांचे आणि अतिशुद्रांचे वाली म्हणविणारे त्या वर्गाला उच्चपदी नेण्याऐवजी बिचार्‍या ब्राह्मणवर्गाला रसातळी गाडण्याचा अधम प्रयत्न करीत आहेत. व्यक्ती तितक्या प्रकृती, प्रकृती तितकी मतं, आणखी मतं तितके मार्ग, असा प्रकार होऊन आज जबाबदार, आणि बेजबाबदार लोकांना सर्वांनाच बारा वाटा मोकळया होऊन बसल्या आहेत. ''त्रिसप्तकोटिकंठकृतनिनादकराले जननि'' इतक्या हाका आरोळयांच्या कल्लोळात तुझ्या नेमक्या हिताचा संदेश आम्हा पामर बाळांना कसा ऐकू जाणार? भगीरथ, व्यापक लोकशिक्षण, सार्वजनिक लोकशिक्षण हा तरी सध्या असा एक मार्ग दिसतो आहे की, जो एकटाच आम्हाला आत्यंतिक हिताला नेऊन पोहोचविणारा नसला, तरी इतर सर्व मार्गांवर आपला प्रकाश पाडणारा आहे खास. भगीरथ आर्यवर्ताच्या उदयोन्मुख भाग्याचा अचूक मार्ग सांगणार्‍या मंत्रद्रष्टा महात्मा अजून अवतरावयाचा आहे. मनुष्यस्वभावाला शोभणार्‍या आतुर आशेनं त्याच्या आगमनाची वाट पाहात बसणं हेच आज तुझ्या माझ्यासारख्या पतितांचं कर्तव्य आहे. सर्वच मार्ग स्वच्छ करून ठेवले म्हणजे त्या महात्म्याचा यांपैकी वाटेल त्या मार्गाने होणारा प्रवास तितका तरी सुखकर होईल. भगीरथ, आज आपल्याला खासगी कामं बरीच पडली आहेत. आणखी ती जरुरीची आहेत. पुढं केव्हा तरी या सार्वजनिक शिक्षणाचा माझ्या दृष्टीनं जो व्यापकतम प्रयत्न वाटतो तो तुला यथाशक्त्या सांगेन. चल भगीरथ, सध्या आपले दुर्दैव सुधाकराच्या व्यसनाशी संलग्न झालं आहे. मी लिहून देतो तेवढी तार पद्माकराला पाठीव. चल लवकर! ==प्रवेश चवथा== (स्थळ: सुधाकराचे घर. पात्रे: तळीराम, सुधाकर, सिंधू, शरद्.) तळीराम : असं आम्ही बोलू नये; पण दादासाहेब, आता बोलायची वेळ आली! अहो, या घरात तुमची काय किंमत आहे? तुम्ही कोण आहात? अहो दादासाहेब- सुधाकर : तळीराम, तू मला अजून दादासाहेब म्हणतोस? दोस्त, मी तुझा साहेब का? अशा परकेपणानं मला का हाका मारतोस? मला सुधाकर म्हण- दादासाहेब म्हणू नकोस- सुधा म्हण- तळीराम : दादासाहेब, तुम्हाला सुधा म्हणणारी माणसं निराळी आहेत. आम्ही काय दरिद्री माणसं! फार झालं तर तुमच्या जिवाला जीव देऊ एवढंच! आम्ही काय तुम्हाला सुधा म्हणावं? तुमची लायकी आम्हाला कळते. तुम्हाला सुधा म्हणणारे थोर लोक निराळे आहेत. सुधाकर : कोण आहेत ते थोर लोक? मला सुधा म्हणणारा कोण आहे? माझ्या घरात मला अरेतुरे? प्रत्यक्ष माझ्या घरात? तळीराम : तुमचं घर? दादासाहेब, हे घर तुमचं नाही. हे घर रामलालचं आहे! सुधाकर : रामलालची काय किंमत आहे? तळीराम : किंमत आहे, म्हणून तर त्यानं मला घरात यायची बंदी केली. आम्ही तुमचे जिवलग दोस्त- आम्हाला घरात यायची बंदी! रामलालनं बंदी केली मला! सुधाकर : मी रामलालला बंदी करतो. घरात पाऊल टाकू नकोस म्हणून सांगतो. घर माझं आहे! तळीराम : तुमचं ऐकतो कोण? बाईसाहेब त्यांना अनुकूल, शरदिनीबाई त्यांना अनुकूल! सगळयांनी संगनमत करून आज पद्माकराला तार केली आहे. तो येऊन तुमचा बंदोबस्त करणार! आता आम्हाला धक्का मारून घराबाहेर घालविणार! सुधाकर : सगळे पाजी, चोर, हरामखोर लोक आहेत! येऊ दे, पद्माकर येऊ दे, नाही तर त्याचा बाप येऊ दे! पद्माकर, त्याचा बाप, रामलाल, शरद्, सिंधू- एकेकाला लाथ मारून हाकलून देतो घराबाहेर! तळीराम : ते लोक बरे जातील बाहेर? पद्माकर तर आता खर्च चालवितो तुमचा! तो कसा जाईल? घर त्याचं आहे. पैसा त्याचा आणि घरही त्याचं! सुधाकर : मला कुणाची कवडी नको आहे! मी लाथ मारीन तिथं पाणी काढीन! मला कुणाचा पैसा नको आहे! मला थोडीशी दारू पाहिजे! आण थोडीशी! तळीराम : या घरात तुम्हाला घेताना पाहिलं तर बाईसाहेब काय म्हणतील मला? सुधाकर : काढ पेला! सिंधूच्या, शरद्च्या देखत भरून दे! कुणी एक अक्षर बोललं तर पाहतो! सिंधू, शरद्, सिंधू, चलाव! सगळे इकडे या- चलाव! सिंधू, शरद्! तळीराम, भर पेला! (सिंधू व शरद् येतात; तळीराम पेला भरू लागतो.) सिंधू : तळीराम, तळीराम, काय करता हे? सुधाकर : एक अक्षर बोलू नकोस! मुकाटयानं दोघी उभ्या राहा आणखी पाहा! तळीराम, आण इकडे तो पेला! शरद् : तळीराम, तू अगदी नरपशू आहेस! दोन्ही डोळयांची भीडमुरवत, लाजलज्जा काहीतरी आहे का तुला? (राग- सोहनी; ताल- त्रिवट. चाल- काहे अब तुम.) दुष्टपति सर्पा सदर्पा, कालकूटा वमसि भुवनासि अखिलाही तये जाळितोसि॥ ध्रु.॥ पितृमातृरुधिरी तृषित गमसि अति। कृतान्तासि भय निकट बघुनि तुजसि॥ 1॥ तळीराम : दादासाहेब, तुमच्या बायका आम्हाला शिव्या देतात; ऐका! (पितो.) सुधाकर : सिंधू, शरद्, लाथ मारीन एकेकीला! तळीराम : माझ्या बायकोच्या गळयातलं मी मंगळसूत्रसुध्दा तोडलं! पण दादासाहेब, तुमच्या बायकांनी आम्हाला खेटरं दिली, शिव्या दिल्या! बायकोच्या गळयातलं मंगळसूत्र तोडणारा मर्द मी! सुधाकर : सिंधूच्या गळयातलं मंगळसूत्र तोड! ऊठ तळीराम, माझी तुला शपथ आहे! तू माझा दोस्त आहेस! जिवाचा कलिजा आहेस! माझा भाऊ आहेस! बाप आहेस! माझा देव आहेस! ऊठ, सिंधूच्या गळयातलं मंगळसूत्र तोड! शरद्च्या गळयातलं असेल ते तोड! ऊठ, मंगळसूत्र तोड आणि मग माझं जानवंही तोड! (तळीराम उठतो आणि सिंधू व शरद् यांच्याजवळ येऊन मंगळसूत्र ओढू लागतो.) शरद् : दादा, दादा, काय हा अविचार? अरे हे तू- सिंधू : देवा, भाई- सुधाकर : हं, खबरदार, हलू नका जागच्या; नाहीतर मान कापीन! भाईचं नाव घ्यायचं नाही! हलू नका- तळीराम, बघतोस काय? तोड मंगळसूत्र! (तळीराम मंगळसूत्राला हात घालतो, तोच रामलाल, पद्माकर व बाबासाहेब येतात. पद्माकर तळीरामला लाथेने उडवितो. तळीराम रडू लागतो व पिऊ लागतो.) तळीराम : दादासाहेब, आम्हाला लाथ मारली! पद्माकरानं लाथ मारली! रामलाल आहे! आम्ही पीत बसतो! पद्माकर : बेशरम्, निर्लज्ज जनावरा, तुला उभा चिरून टाकतो! रामलाल : सिंधूताई, हा तळीराम कसा आला घरात? सुधाकर : तू कसा आलास घरात? चल, माझ्या घरातून चालता हो! पद्माकर, तू पण चालता हो! त्या थेरडयाला एक लाथ मार! चले जाव! तळीराम, लगाव लाथ एकेकाला! पाजी लोक! पद्माकर : दादासाहेब, आपण हे मांडलं आहे तरी काय? सुधाकर : चल जाव! पद्माकर, रामलाल, आधी तू नीघ! सिंधूशी संगनमत करतो माझ्या घरात? तळीराम : तुमची सनद गेली त्या वेळी यानं बाईसाहेबांना मिठी मारली! पद्माकर : हरामखोर! जिव्हा छाटून टाकीन एक अक्षर बोललास तर! तळीराम : दादासाहेब, - म्हणून यानं मला परत घरात यायची बंदी केली? सुधाकर : रामलाल, माझ्यासमोर उभा राहू नकोस! पद्माकर आधी घरातून बाहेर निघ! ए थेरडया चलाव! पद्माकर : छे:, छे:, हा तर बेताल अनर्थ आहे! भाई, चल, इथं उभं राहण्यात अर्थ नाही! सिंधूताई, चल, याउप्पर तू या घरात राहणं योग्य नाही. हा शुध्द नरकवास आहे! तळीराम : दादासाहेब, पैसा बोलतो आहे हा! सुधाकर : चल जाव, सिंधू, तू पण चालती हो! शरद्, तू पण जा! मला कोणाची जरूर नाही! पद्माकर : ठीक आहे. ऊठ सिंधू, या घरात पाणी प्यायलासुध्दा राहू नकोस! चल- सिंधू : दादा, या घरातून कुठं जाऊ म्हणतोस? पद्माकर : कुठंही! या नरकाबाहेर अगदी कुठंही! सिंधू : हा नरक? हे पाय जिथं आहेत तिथं नरक? दादा, अरे, तू चांगला शहाणा ना? वेडया, हे पाय जिथं असतील तिथंच माझा स्वर्ग, तिथंच माझं वैकुंठ, आणि तिथंच माझा कैलास! (राग- पहाडी- गज्जल; ताल- धुमाळी. चाल- दिल बेकरार तुने.) कशी या त्यजू पदाला। मम सुभगशुभपदाला। वसे पादयुग जिथे हे। मम स्वर्ग तेथ राहे॥ स्वलोकी चरण हे नसती। तरी मजसी निरयवसती ती॥ नरकही घोर सहकान्ता। हो स्वर्ग मला आता॥ 1॥ या पावलांविरहित मात्र मला देवादारीसुध्दा नरकवास घडेल! तुमच्या चौदाचौकडयांच्या राज्यात राहून रौरवाची राणी होण्यापेक्षा दुर्दैवाची दासी होऊन दु:खात दिवस कंठीत मी या पायांजवळ अशी अष्टौप्रहर बसून राहीन. (सुधाकराच्या पायांवर मस्तक ठेवते; तो तिला लाथ मारतो.) सुधाकर : अशी लाथ मारून तुला झुगारून देईन! पद्माकर : पाहा, ताई, पाहा! अजून तरी या पायांचा मोह सोड! सिंधू : दादा, मोह का सोडू? हेच पाय माझ्या कपाळी आहेत. अरे, देवानं पाठ पुरविली तर ज्या पायांच्या आश्रयानं उभं राहायचं, त्या पायांनी झुगारून दिलं तर कुठं जायचं? (सुधाकराला) का मला दूर लोटणं झालं? वैकुंठेश्वरा, माझ्या कपाळीच्या कुंकवासाठी या पायधुळीत मला राहायला नको का? आपल्या पायांपासून- दैवाच्या दैवतापासून- या दीन दासीला दूर लोटू नका! (राग- पहाडी- जिल्हा; ताल- केरवा. चाल- मान नाही सैय्या.) लोटू नका कान्ता। अशी दूर कान्ता। केवि जगे दीना मीना। जललवरहिता॥ ध्रु.॥ हेचि चरण माझे। जीवन जगती। मृतचि गणा मज हे दुरी होता॥ 1॥ सुधाकर : सिंधू, तुला इथं राहायचं असेल तर या हरामखोरांचं नावसुध्दा घेऊ नकोस! या चोरांच्या घरातला एक पैसादेखील माझ्या घरात आणायचा नाही. असं असेल तर या घरात राहा! तळीराम : शाबास, दादासाहेब! अशी शपथ घ्यायला लावा आणि मग या घरात राहायला परवानगी द्या! शपथ घ्यायला लावा! सुधाकर : सिंधू, कबूल आहे तुला हे? नुसत्या तुझ्या गंगायमुना मला नकोत! तळीराम : नुसते कबूल नाही! दादासाहेब, वाहत्या गंगेत हात धुवून घ्या! शपथ घ्यायला लावा- हॅम्लेटच्या बापासारखा तुम्हाला इशारा देतो आहे! बाईसाहेब, शपथ घ्या! सुधाकर : (मोठयाने ओरडून) 'त्रस्त समंधा, शांत राहा!' सिंधू, आत्ताच्या आता शपथ घे, नाही तर घरातून चालती हो! कोणाचा पैसा, कोणाचे काही काही घरात आणायचं नाही! सिंधू : आपल्या पायांवर हात ठेवून सांगते, आजन्म हाल सोशीन, काबाडकष्ट करीन, पण दुसर्‍याच्या कष्टाची कवडी म्हणून या घरात येऊ देणार नाही! आपल्या दोघांच्या कष्टाविरहित सगळया जगातील धनदौलत आजपासून मला शिवनिर्माल्य आहे! (राग- काफी- जिल्हा; ताल- कवाली. चताल- कत्ल मुझे कर.) सत्य वदे वचनाला। नाथा। स्मरुनि पदाला या सुरविमला॥ ध्रु.॥ वित्त पराजित मानि विषसम। स्पर्शिन ना कधी मी त्याला॥ 1॥ बाबासाहेब : सिंधू, काय भलतीच शपथ घेतलीस ही? पद्माकर : ताई, तू शुध्दीवर तरी आहेस का? या रौरवात राबून, अन्नाला मोताद होऊन, याच्या शिव्याशापात जळून उभ्या आयुष्याची राखरांगोळी का करायची आहे तुला? सिंधू : राखरांगोळी काय म्हणून? माझ्या देवासाठी जळून गेले तर माझी राखरांगोळी होईल? देवाकारणी मातीची लंका जळाली, तिचंसुध्दा सोनं झालं! मग मी तर माणसासारखी माणूस आहे! दादा, बाबा, तुम्हाला वेडं तर लागली नाहीत? सुखाच्या संसारातसुध्दा चार दिवस माहेरी राहायचं आम्हा बायकांच्या जिवावर येतं आणि तुम्ही मला आता घर सोडायला सांगता? इकडची अशी अवस्था झालेली, घरात हा प्रकार; आता तर डोळयात [[तेल]]वात घालून मला बसायला पाहिजे! मला काही वेडंवाकडं झालं असतं, तर इकडून मला टाकणं झालं असतं का? माझ्याकरता आकाशपातळ एक करायचं झालं नसतं का? मग मला इकडच्या जिवासाठी पडतील ते काबाडकष्ट उपसायला नकोत का? आमच्या गरिबीसाठी मोलमजुरी करायला नको का? पद्माकर : ताई, काबाडकष्ट उपसायचे आणि तेसुध्दा या महारवाडयात राहून? बाबासाहेब : सिंधू, ज्या ठिकाणी तुला पोटापाण्याची पंचाईत पडावी, तिथं टाकून- पद्माकर : ताई, तुला झालं तरी काय? तू काबाडकष्ट करणार? कुबेराला कर्ज देण्याइतका धनंतर हा तुझा बाप, कोसळत्या आकाशाला थोपवून धरणारा मी तुझा डोंगराएवढा भाऊ!- आणि तू एखाद्या दिवाण्या दारूबाजासाठी- सिंधू : हा! दादा, या घरात, या पायांसमोर- माझ्यासमोर असं अमंगल मी तुला बोलू देणार नाही! पतिव्रतेच्या कानांची ही अमर्यादा आहे! जा- बाप, भाऊ, माझं या जगात कोणी नाही? पतिव्रतेला नाती नसतात. ती बापाची मुलगी नसते, भावाची बहीण नसते, मुलाची आई नसते! देवाब्राह्मणांनी दिलेल्या नवर्‍याची ती बायको असते! बाबा, ज्या दिवशी माझं लग्न झालं त्याच दिवशी तुमची मुलगी तुमच्या घराला मेली आणि नव्या नावानं मी या घरात जन्माला आले. मुलीच्या लग्नाचा समारंभ आई बापांना सुखदायक वाटतो; पण मुलीचं लग्न म्हणजे तिची उत्तरक्रिया हे त्या बापडयांच्या ध्यानीमनीसुध्दा येत नाही. बाबा, कन्यादानासाठी इकडच्या हातावर तुम्ही जे उदक सोडलंत, त्यानंच माझ्या माहेरच्या नावाला तिलांजली दिलीत! सुधाकर : सिंधू, हे हरामखोर इथं कशाला उभे राहिले आहेत? तुला राहायचं असेल तर या सगळयांना हाकलून दे! सिंधू : दादा, बाबा, भाई, ऐकलंत ना हे? माझ्याबद्दलची माया-ममता सोडून आल्या पावली आता बाहेर चला! वन्सं, हात जोडून, पदर पसरून तुमच्याजवळ मात्र एवढं मागणं आहे की, तुम्ही मात्र आता या घरात राहू नका. नाही म्हणू नका- माझ्या गळयाची शपथ आहे तुम्हाला! तुम्हाला इकडल्याप्रमाणंच आपला भाई आहे! घरात असा प्रकार सुरू झाल्यावर तुमच्यासारख्यांना अब्रूनं दिवस निभावून नेणं मोठं कठीण आहे! शरद् : वहिनी, माझ्या अब्रूचं बोलतेस आणि तुझ्या अब्रूचं मात्र- सिंधू : या पायांच्या छायेत असले, म्हणजे माझ्या अब्रूला कळिकाळाचीसुध्दा भीती नाही. सुधाकर : सिंधू, अजून- खोटी शपथ घेतलीस तू. सिंधू : आता जर कुणी इथं थांबाल तर माझ्या गळयाची शपथ आहे! पंचप्राणांच्या परमेश्वरा, मी खोटी शपथ घेतली नाही. सिंधूचा सगळया जगाशी संबंध सुटला! आपल्या दोघांच्या कष्टाविरहितची एक कपर्दिकादेखील घरात आणीन तर आपल्या पायांचीच शपथ आहे- (राग- पिलू; ताल- केरवा. चाल- डगमग हाले.) सकल जगाचा। संसृतीचा। पाश तोडी झणि॥ ध्रु.॥ पदि या सारा। वसत पसारा। त्रिभूवना संसाराचा। मम साचा॥ 1॥ (त्याच्या पायावर डोके ठेवते.) सुधाकर : तळीराम, भर आता पेला राजरोस आणि दे मला! तळीराम : आता कुठं आहे शिल्लक? (ओतून) हा एवढा एकच प्याला! सुधाकर : किती का असेना? पण सिंधूच्या देखत घेणार! बस्स झाला तेवढा एकच प्याला!(पेला पिऊ लागतो. पडदा पडतो.) अंक तिसरा समाप्त. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकच प्याला (मराठी नाटक)]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] abkf993vqtzvblpsuqikiubcqxthd8x 0 5212 36801 35650 2026-09-09T15:20:08Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[कडू]] 36801 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = राम गणेश गडकरी | विभाग = | मागील = [[एकच प्याला (मराठी नाटक)/अंक पहिला]] | पुढील = [[एकच प्याला (मराठी नाटक)/अंक तिसरा]] | वर्ष = | टिपण = }} =अंक दुसरा= ==प्रवेश पहिला== (स्थळ: सुधाकराचे घर. पात्रे: सिंधू व सुधाकर.) सिंधू : वन्सं गेल्या आहेत भाईसाहेबांच्याकडे आणि मला एकटीला घरात जरा करमेनासं होतं; म्हणून म्हणते की, अगदी गेलंच पाहिजे का आता बाहेर? सुधाकर : अगं, जरूरीचं काम असल्याखेरीज का मी असा तातडीनं जात असेन? मला गेलंच पाहिजे आता! आणखी संध्याकाळी माझी फराळासाठी वाट पाहू नका. सिंधू : मी आल्या दिवसापासून पाहते आहे, नेहमी रात्री फराळाला बाहेर असायचं; एक दोन का तीनच वेळा काय ते फराळाला घरी राहायचं झालं तेवढं! विचारू मी एक? फार दिवस माहेरी राहिले म्हणून रागबीग तर नाहीना आला? तसं असेल तर पदर पसरून भीक मागते. (राग- मांड-जिल्हा; ताल- दादरा. चाल- कहा मानले.) स्थिरवा मना। दयाघना। विनतिसी या माना। होई पात्र न रोषा दीना। हृदयी करुणा आणा॥ ध्रु.॥ जाहला दोष मम करी चुकूनि काही। प्रेमला, क्षमा तरि त्या करा। विनतिसी या माना॥ 1॥ सुधाकर : अगं, या सनदेच्या कामासाठी खटपट करायची असते तर चारचौघांकडे जाऊन, तेव्हा हिंडावं लागतं असं सारखं! कुणाच्या तरी घरी फराळाचा होतोच आग्रह. काम सोडून फराळासाठी घरी तर उठून यायचं नाही! रात्री दोन दोन वाजेपर्यंत बसावं लागतं आताशा! तेवढयावरून तुझा रागच मला आला आहे हे कसं ठरविलंस? सिंधू : (रडत) मग बोलणं जरा असं त्रासिकपणाचं होतं, बाळाचं सुध्दा कोडकौतुक पुरविणं होत नाही! सुधाकर : तुझ्याशी बोलणं मोठं पंचायतीचं काम आहे बुवा! किती वेळा सांगू की, माझं तुझ्यावर अगदी पहिल्यासारखं प्रेम आहे म्हणून! बाळाचं कोडकौतुक मी मनापासून- पण हे सांगायला तरी कशाला हवं! तुझं तुला दिसून येत नाही? बरं, आता रडू नकोस! उद्या मुदत संपून सनद मिळायची आहे- म्हणजे काम संपलंच म्हणायचं. जातो मी आता. उगीच काहीतरी तर्कवितर्क चालवायचे- त्यात स्वत:लाही त्रास आणि दुसर्‍यालाही त्रास! (स्वगत) रामलालनं तार करून एकदम बोलावून आणल्यामुळं हिला नसती काळजी वाटायला लागली आहे! हा रामलाल चांगला इंग्लंडला गेलेला. पण ही लढाई मध्येच मुळावर आल्यामुळं तसाच परतून आला. त्यामुळं ही नसती विवंचना माझ्यामागं लागली आहे. हा असा लपंडावच किती दिवस चालू ठेवायचा? (जातो.) सिंधू : देवा, आता माझी सारी काळजी तुलाच! (राग- तिलककामोद, ताल- एकताल. चाल- अब तो लाज.) प्रणतनाथ! रक्षि कान्त। करि तदीय असुख शांत॥ ध्रु.॥ अशुभा ज्या योजी दैव। पतिलागी, त्या सदैव। परिणभवी मंगलात॥ 1॥ (रामलाल व शरद् येतात.) सिंधू : हे बघितलंस भाई? आताच जाणं झालं. रोजचंच सांगणं- कामासाठी जायचं आहे आणि फराळासाठी वाट पाहू नका! रामलाल : काय चमत्कार आहे कळत नाही! सनद तूर्त रद्द झालेली आहे. हा पैशाबियशांच्या अडचणीत नाही ना? हो, कदाचित मानी स्वभावामुळे उघड करून नाही बोलायचा कुणाजवळ! शरद् : छे:, ती अडचण मुळीच नाही. दादाची सनद गेली एवढं कळलं मात्र, त्या घटकेपासून वहिनीच्या वडिलांनी, दादा नको नको म्हणून लिही, तरी मोकळया मुठीनं पैसे पाठवायला सुरुवात केली आहे. सिंधू : नाही रे भाई; पैशाची कसली अडचण? काही तरी वेडंवाकडं आहे- माझं मनच मला सांगत आहे! भाई, आता कसे रे करायचे? (रडू लागते.) रामलाल : ताई, सिंधूताई, हे काय असं वेडयासारखं? तू चांगली शहाणी धीराची- अन् हे असं करायचं? धीर धर- (राग- भीमपलासी; ताल- त्रिवट. चाल- बिरजमें धूम मचाई.) सचतुरे, धैर्यसदा सुखधाम। विपदि महा सकल पुरवी काम॥ ध्रु.॥ निजभजकांच्या विघ्नभंजनी। जणु दुसरे प्रभुनाम॥ 1॥ मी एक दोन दिवसांत बारकाईनं चौकशी करून खरं काय आहे ते शोधून काढतो. जा, ही शरद् बाळाला बाहेरून घेऊन आली आहे, त्याला नेऊन नीट निजीव; हं डोळे पूस! अगदी हसून खेळून राहिलं पाहिजे- नाही तर आपण नाही पडायचे या कामात! कशाला काही पत्ता नाही आणि उगीच रडत सुटणं म्हणजे काय झालं! जा त्याला घेऊन. सिंधू : भाई, भाई तू काही म्हण पण- (राग- जिल्हा मांड, ताल- कवाली. चाल- पिया मनसे.) दयाछाया घे निवारुनिया, प्रभु मजवरी कोपला॥ ध्रु.॥ जीवनासि मम आधार गुरु जो। तोहि कसा अजि लोपला॥ 1॥ रामलाल : शरद्, शरद्, जा बेटा. ताईची जरा समजूत घाल जा! तिला उगीच रडू देऊ नकोस! (शरद् जाते. रामलाल जाऊ लागतो.) (गीता येते.) गीता : भाईसाहेब- रामलाल : कोण? गीता, नव्हे? मला हाक मारली तुम्ही? गीता : हो! अगदी निलाजरेपणानं हाक मारली! शरदिनीबाईप्रमाणं मलाही आपली मुलगीच म्हणा! भाईसाहेब, बाईसाहेबांचं आत्ताचं बोलणं मी ऐकलं आणि जीव कळवळून आला. अगदी बोलल्याखेरीज राहवेना म्हणून आपली धावत आले बघा, दादासाहेब काय करतात, कुठं जातात, कुणाबरोबर जातात, सारं मला माहीत आहे. रामलाल : असं! काय-काय-काय करतात सांगा पाहू? गीता : काय सांगायचं कपाळ! आताशा त्यांनी प्यायला सुरुवात केली आहे- (हळूच) दारू प्यायला! रामलाल : काय, दारू? (नि:श्वास टाकून) रघुवीर! श्रीहरी!- गीताबाई, तुम्ही खात्रीनं म्हणता? गीता : अहो, खात्री कसली? डोळयांदेखतच्या गोष्टीसारखी ही गोष्ट मला माहीत आहे! आमच्या घरातल्यांनीचदादासाहेबांना- रामलाल : थांबा, इथं नका बोलू! सिंधूनं एखादा शब्द ऐकला तर ती आपल्या जिवाचा अनर्थापात करील! तुम्ही जरा बाहेर चला, अंमळ पलीकडे. सगळं माहीत असेल ते मला सांगा- चला. (स्वगत) अरेरे, चांडाळा दुर्दैवा काय केलंस हे? (राग- बिलावल. ताल- त्रिवट. चाल- सुमरन कर.) वसुधातलरमणीयसुधाकर। व्यसनधनतिमिरी बुडविसी कैसा?॥ ध्रु.॥ सृजुनि जया परमेश सुखावे। नाशुनि ह्या, तुजसि मोद नृशंसा!॥ 1॥ (जातो. पडदा पडतो.) ==प्रवेश दुसरा== (स्थळ: रस्ता. पात्रे: भगीरथ व रामलाल) भगीरथ : (स्वगत) दारूपासून सुख नाही हे खरं; पण दु:खी जिवाला दारू सुखाचं स्वप्न तरी दाखविते खास! या पापपूर्ण संसारात कधी कधी दु:खाचा अर्क वाटेल त्या रीतीनं कोळून प्यावा लागतो, हेच खरं! संसार-संसार! परमेश्वरा! संसाराचा माझ्याइतका [[कडू]] अनुभव यापुढं कोणत्याही तरुणाच्या कपाळी लिहून ठेवू नकोस आणि ठेवायचाच असला तर त्या दुर्दैवी जिवाला आतल्या आत जाळण्यासाठी दीर्घायुष्य तरी देऊ नकोस! (राग- खमाज; ताल- त्रिवट. चाल- सनक मुख विनुत.) प्रणय जरी भंगला। तरी नर जगता मुकला॥ ध्रु.॥ घोर निरयसम। त्यासी विकट जग। दीर्घ जीवित शापचि खर तयाला॥ 1॥ (रामलाल येतो.) रामलाल : (स्वगत) यांच्याशी एकदम बोलायला सुरुवात केली आणि गीतानं सांगितलेलं खरं नसलं तर- नाही पण- तिचं म्हणणं हजार हिश्श्यांनी खोटं नाहीच! बाकी हे बोलायचं ठरल्यावर त्याला याच्याइतका योग्य मनुष्य मात्र गीतेनं सांगितलेल्या पाच-सातजणांपैकी एकही नाही! शिवाय याची माझी थोडीशी ओळखही आहेच! (उघड) नमस्कार भगीरथ! भगीरथ : ओहो! कोण? डॉक्टरसाहेब? या! डॉक्टरसाहेब, तुम्ही परत आलात एवढं कळलं, पण परतण्याचं कारण नाही कळलं! रामलाल : तुम्हाला माहीत असेलच की, प्रथम इंग्लंडात काही दिवस काढून शेवटच्या परीक्षेसाठी जर्मनीत जाण्याचा माझा विचार होता. पुढे ही लढाईची वावटळ सुरू झाली, तेव्हा साहजिकच जर्मनीत जाण्याचा बेत रद्द केला! चार सहा महिने इंग्लंडात काढले आणि आलो परत झालं. भगीरथ : काय एक एक अडचणी असतात पाहा! रामलाल : बरं, ते राहू द्या तूर्त! भगीरथ, मी तुमच्याकडे आलो आहे एका कामासाठी. हवापाण्याची प्रस्तावना केल्यावाचून एकदम सरळपणानं आणि मोकळया मनानं बोलायचं आहे ते बोलू का? भगीरथ : अगदी खुशाल बोला! रामलाल : पाहा, मग लपवाछपवी करू लागाल! नाही ना? बरं तर मग, आज संध्याकाळी आम्हालाही तुमच्या मंडळात दाखल करून घ्या! हं, चकित होऊ नका! मला सर्व काही ठाऊक आहे! तशी मला एकटयाला जायलासुध्दा हरकत नाही! पण माहीतगारामार्फत शिरकाव झालेला बरा! माझे एक-दोन मित्रही आहेत त्यात; पण संकोचामुळे कोणी कबूल व्हायचं नाही! तेव्हा सर्वांची विमानं वर चढल्यावरच गाठी पडलेल्या बर्‍या! भगीरथ : डॉक्टरसाहेब, तुम्ही या पंथातले आहात? मला नाही खरं वाटत! रामलाल : पूर्वी नव्हतो; पण परदेशगमन करून ही विद्या शिकून आलो झालं! तिकडच्या थंड प्रदेशात या भानगडीवाचून चालतच नाही. इथं आल्यापासून मनमोकळेपणानं घेण्याची जरा पंचाईत पडू लागली आहे; तेव्हा हा मार्ग हुडकून काढला! कराल ना एवढं काम! भगीरथ : माझी काही हरकत नाही; पण तिथला एकंदर प्रकार कितपत रुचेल तुम्हाला- रामलाल : न रुचायला काय झालं? अहो, हा चोरटेपणाचा तरी त्रास टळेल ना, मी म्हणतो! भगीरथ : ठीक आहे, चला मग आताच! रामलाल : अगदी सुरुवातीपासूनच नको! मंडळी रंगात आली म्हणजे गेलेलं बरं! म्हणजे दुसर्‍याला संकोच नाही, आपल्यालाही संकोच नाही! भगीरथ : तसंच करू या! पण डॉक्टर, ही कल्पना नव्हती मला! थोडया नवलाची गोष्ट आहे! रामलाल : वा:, नवल माझ्याबद्दल की तुमच्याबद्दल अधिक? तसं म्हटलं तर तुम्ही अगदी तरुण, शिवाय पदवीधर- पण तुम्ही- भगीरथ : मी दुर्दैवाची दिशाभूल होऊन या आडवाटेला लागलो आहे! संसाराच्या सुरुवातीलाच माझा प्रेमभंग झालेला आहे. ज्या मुलीवर माझं प्रेम होतं, तिचं दुसर्‍याशी लग्न लागलं आणि संसाराला रामराम ठोकून मी असा फकीर बनलो! पण जाऊ द्या. त्या कुळकथा सांगायला आपल्याला पुढं पुष्कळ वेळ सापडणार आहे. तूर्त आपल्या रस्त्याला लागू या! रामलाल : चला. (दोघेही जातात.) (पडदा पडतो.) ==प्रवेश तिसरा== (स्थळ: आर्यमदिरामंडळ. पात्रे, तळीराम, भाऊसाहेब, बापूसाहेब, रावसाहेब, सोन्याबापू, मन्याबापू, जनूभाऊ, शास्त्री, खुदाबक्ष, मगनभाई, वगैरे वगैरे... हुसेन सर्वांना पेले भरून देत आहे. मंडळींचे खाणे चालले आहे.) हुसेन : सुधाकरसाहेब- (पेला पुढे करतो.) सुधाकर : हुसेन, मला नको आता! शास्त्री : वा:, सुधाकर, नको म्हणजे काय गोष्ट आहे? घेतला पाहिजे! सुधाकर : पण मला अगदी आटोकाट बेताची झाली आहे! आता पुरे! खुदाबक्ष : नाही सुधाकर, मंडळींचा बेरंग होतो आहे! बापूसाहेब : घ्याहो, सुधाकर! उद्या तुमची सनद तुम्हाला परत मिळणार आणि आज तुम्ही असं चोरटं काम चालविलं आहे? रावसाहेब : तुम्ही आम्हाला पाठच्या भावासारखे- आणखी आमचं सांगणं मोडायचं? वा:, मग झालंच म्हणायचं. सुधाकर : हं, आण बाबा तो पेला! आता मात्र हा शेवटचा हं! (पितो.) शास्त्री : अहो, आम्ही तुमचे खरे मित्र आणि आमच्याबाहेर वागता तुम्ही? आम्ही तुमच्या आयत्यावेळी उपयोगी पडलो! आणि तुमचे दोस्त म्हणविणारे तुमची सनद गेल्यामुळं तुमची कुचेष्टा करायला लागले आणि सनद गेल्यामुळं तुम्ही दारू पिण्याला सुरुवात केली म्हणून गावभर तुमची निंदा करीत सुटले. खुदाबक्ष : आता उद्या सनद सुरू होताच त्यांना जबाब द्या.! सुधाकर : नुसता जबाब द्या! भर कचेरीत खेटरानं एकेकाची पूजा करतो. पाजी लोक! तळीराम : नाही, नाही. दादासाहेब. उद्या त्या लोकांच्या नाकावर टिचून दारू पिऊनच कचेरीत हजर व्हा! घ्या खबर गुलामांची! सुधाकर : हो, मी दारू पिऊन कचेरीत जाऊ शकतो! उद्या दारू पिऊन कचेरीत जातो आणि घेतो हातात पायातला! हिंमत आहे माझी! जनूभाऊ : शाबास, जरूर दारू पिऊन जा! रावसाहेब : तुम्ही आम्हाला पाठच्या भावासारखे- तुमच्या जिवासाठी जीव देऊ! दारू पिऊनच कचेरीत जा! मग सनद कायमची रद्द झाली तरी हरकत नाही! तुम्हाला वाटेल तितक्या आम्ही नोकर्‍या देऊ! हे घ्या वचन! तुम्हाला गरज पडेल त्या वेळी तुम्हाला वाटेल तेव्हढी मोठी नोकरी लावून देण्याचं मी तुम्हाला वचन देतो! भाऊसाहेब, बापूसाहेब. आपणही त्यांना वचन द्या. (सर्व सुधाकरला वचन देतात.) शास्त्री : सुधाकर, आता माघार घ्यायची नाही! सुधाकर : माघार घ्यायची मला हिंमत नाही! मी आता कचेरीत जायला तयार आहे! खुदाबक्ष : बस्स, बस्स, शास्त्रीबुवा! आता असंच करायचं, की सर्वांनी उद्या कचेरीची वेळ होईपर्यंत असं सारखं पीतराहायचं आणि सुधाकराला तसाच कचेरीत पोहोचवायचा! शास्त्री : पसंत आहे ही कल्पना! तळीराम : हुसेन, दादासाहेबांना दे एक प्याला आणखी! हुसेन : हा जी साहेब! (पेला देतो.) सुधाकर : आता नको. मी बेशुध्द होईन! जनूभाऊ : आम्ही जिवाला जीव देऊ तुमच्यासाठी! आम्ही पण बेशुध्द होऊ! सुधाकर : नको, आता नको आहे. मला हिंमत आहे- मी पिऊ शकतो! तळीराम : दादासाहेब, आता हा खास शेवटचा- हं, हा एकच प्याला! (सुधाकर पितो व गुंगत पडतो. सर्वांचे पेले तयार होतात. इतक्यात रामलाल व भगीरथ एका बाजूने येतात.) रामलाल : (भगीरथास एकीकडे) हं भगीरथ, थोडा वेळ इथं बाजूला उभे राहू, आणि मंडळी जरा रंगात आली, की आपणही होऊ सामील! भगीरथ : (रामलालास एकीकडे) आपल्याला यायला फार वेळ झाला आज! मन्याबापू : (मोठयाने रडायला लागतो.) जनूभाऊ, अरे इकडे ये! (जनूभाऊच्या गळयाला मिठी मारून मोठयाने रडायला लागतो.) जनूभाऊ : अरे, रडतोस का मन्याबापू असा! मन्याबापू : मला जास्त चढली आहे! जनूभाऊ : मग काय करू म्हणतोस? मन्याबापू : मला आणखी पाज! जनूभाऊ : हं ही घे. (मन्याबापू पितो व पुन्हा रडू लागतो.) अरे, आता का रडतोस? मन्याबापू : मला जास्त चढत नाही! जनूभाऊ : मग मर (जनूभाऊ स्वत: पितो.) रामलाल : (भगीरथास एकीकडे) भगीरथ, पाहा या एकमेकांच्या लीला! आश्चर्याने माझ्याकडे पाहता भगीरथ? एका कार्यासाठी मघाशी तुमच्याजवळ खोटं बोललो त्याची मला क्षमा करा. मी मद्यपी नाही! माझ्या एका मित्राला- जो या शहराची केवळ शोभा- त्याला- सुधाकराला इथून परत नेण्यासाठी म्हणून मी तुमच्याबरोबर आलो. तुमची फसवणूक केली याबद्दल मला क्षमा करा. मन्याबापू : दारू ही खराब चीज आहे! दारू ही भिकार वस्तू आहे. दारू ही वाईट गोष्ट आहे. जनूभाऊ : मन्या! काय बडबडतो आहेस हे! मन्याबापू : मी चळवळ करतो आहे! मद्यपाननिषेध करीत आहे. जनूभाऊ : निषेध करू नकोस! मद्यपान कर! मन्याबापू : दारू ही खराब चीज आहे, दारू हे मद्यपान आहे, दारू हा निषेध आहे, दारू ही चळवळ आहे! जनूभाऊ : मन्या, मन्या, सांभाळ. भडकत चाललास! मन्याबापू : दारू- आहे! दारू अशुध्द आहे! जनूभाऊ : तीर्थोदकं च वन्हिश्च नान्यत: शुध्दिमर्हत:! वहातं पाणी किंवा अग्नी ही जात्या शुध्द असतात. दारूचा प्रचंड ओघ चारी खंडांत वाहतो आहे आणि तिच्या पोटी आग आहे. दारू दुहेरी शुध्द आहे. हे धर्मवचनावरून सिध्द होत आहे! मन्याबापू : दारू अधर्म आहे. दारू धर्मबाह्य आहे! जनूभाऊ : मद्यपानाला प्रायश्चित्तही आहे! रात्री दारू पिऊन सकाळी ब्राह्मणाला एक काशाचं भांडं दान केलं म्हणजे पाप राहात नाही! आता जर तोंड बंद केलं नाहीस, तर तुला प्रायश्चित्त भोगावं लागेल. मन्याबापू : दारूमुळं आपापसात कलह माजतात-तंटे माजतात. जनूभाऊ : मन्या! नरडं दाबून जीव घेईन आता. दारूमुळे जन्माची वैरं बंद होतात, दारूच्या दरबारात आग आणखी पाणी सलोख्यानं संसार करतात. मन्याबापू : दारूमुळं मनुष्य असंबध्द बडबडू लागतो! जनूभाऊ : साफ खोटं आहे! मी मघापासून असंबध्द बडबडतो आहे. जनूभाऊ : तू मुळीच असंबध्द बडबडत नाहीस. मन्याबापू : मी खरं बडबडतो आहे. दारू वाईट आहे, असं मी बडबडतो आहे! जनूभाऊ : मुळीच नाही! दारू चांगली आहे, असं तू म्हणतो आहेस. दारू वाईट आहे, असं कबूल करतोस की नाही बोल? मन्याबापू : नाही म्हणायचं तसं. दारू चांगली आहे! शास्त्री : अरे, बोलण्याच्या गडबडीत तुम्ही आपल्या बाजू बदलून लढता आहात! जनूभाऊ : असं का? ठीक आहे! चल मन्या, पुन्हा आपापल्या बाजू घेऊन पहिल्यापासून लढू! (एकमेकांच्या गळयात मिठया मारून थोडा वेळ दोघेही रडतात.) रामलाल : भगीरथ, प्रेमभंगाचा ताप चुकविण्यासाठी, या गोठणीवर येऊन तुम्ही विसावा घेता? (सोन्याबापू रडू लागतो.) खुदाबक्ष : का सोन्याबापू, तुम्ही का रडायला लागलात? सोन्याबापू : दारूच्या सद्गुणांचं केवढं उदात्त चित्र हे! अरेरे, याचा फायदा घेऊन पुरुषांप्रमाणेच आमच्या स्त्रीवर्गाला आपली उन्नती करून घेता येत नाही, हे केवढं दुर्भाग्य आहे! जनूभाऊ : सोन्याला कंठ फुटला वाटतं हा! या सुधारकांना प्रत्येक बाबतीत बायकांचे देव्हारे माजविण्याची मोठी हौस! कसला रे कपाळाचा स्त्रीवर्ग? यामुळेच या सुधारकांची चीड येते! सोन्याबापू : खुदाबक्ष, अबलांचा अन्याय होतो आहे! तुम्ही अविंध आहात! यवन आहात! मुसलमान आहात! स्त्रीजातीचा काही अभिमान धरा! खुदाबक्ष : बायकांना आत्मा नसतो! जनूभाऊ : भले शाबास! खांसाहेब, खाशी खोड मोडलीत! बायकांचे चोचले माजविल्यामुळं या सुधारकांचा सारखा वीट येत चालला आहे! खरं की नाही शास्त्रीबुवा? शास्त्री : नाही, माझा सुधारकांच्यावर कटाक्ष या मुद्दयावर नाही! सुधारणेच्या नावाखाली सुधारकांनी जो सावळागोंधळ मांडला आहे, धर्माचा जो उच्छाद मांडला आहे, तो आम्हाला नको आहे! सुधारणेचे नाव सांगून उद्या तुम्ही जर अपेयपान करू लागलात, अभक्ष्य भक्षण करू लागलात, सुधारक म्हणून मांसाहार करू लागलात- खुदाबक्ष, आज मटण शिजलं आहे चांगलं नाही?- तुम्ही जर खाण्यापिण्याचा ताळ सोडू लागलात, तर ते आम्हा जुन्या लोकांना कधी खपायचं नाही. मांसाहार कधी खपायचा नाही- अरे हुसेन, आणखी आण मटण ... थोडं. आगरकरांचा तिटकारा येतो तो या कारणानं! टिळकांबद्दल आम्हाला आदर वाटतो तो या कारणामुळं! सोन्याबापू : मग टिळकांच्या गीतारहस्याबद्दल एवढी आरडाओरड का माजली आहे ती? (शास्त्री बुचकळयात पडतो.) खुदाबक्ष : मी सांगतो त्याचं कारण. एरव्ही टिळकांच्याबद्दल आम्हाला आदर आहे; पण गीतारहस्यात टिळकांनी श्रीमंत शंकराचार्यांना छेडले आहे. त्यांनी आर्यधर्माच्या ऐन गड्डयाला हात घातला आहे! सनातनधर्माची ही हानी आहे, म्हणून ... शास्त्री : भले शाबास (त्याच्या गळयाला मिठी मारतो.) खुदाबक्ष, आज तू सनातन आर्यधर्माची बाजू राखलीस! आज मी मुसलमान झालो! अरे, कोणी शेंडी उपटून ती हनवटीखाली चिकटवून मला दाढीदीक्षित करा! खुदाबक्ष, आज आपण पगडभाई झालो! (पगडयांची अदलाबदल करू लागतात.) रामलाल : अरेरे, भगीरथ, संस्काराने पवित्र मानलेल्या आपापल्या धर्मासाठी पूर्वीच्या हिंदू-मुसलमानांचं वैरसुध्दा या नरपशूंच्या स्नेहापेक्षा जास्त आनंददायक वाटतं. कुठं पवित्र योग्यतेचा गीतारहस्य ग्रंथ, कुठं श्रीशंकराचार्य, कुठं सनातनधर्म आणि कुठं हे रौरवातले कीटक! आगरकर आणखी टिळक या महात्म्यांचा परस्परविरोध म्हणजे आकाशातल्या नक्षत्रांच्या शर्यती! तुमच्या-आमच्यासारख्या पामरांनी भूलोकावरूनच त्यांच्याकडे पहावं, आणखी त्यांच्या तेजानं आपला मार्ग शोधून काढावा! शूचिर्भूत ब्राह्मणांनासुध्दा संध्येच्या चोवीस नावांबरोबरच टिळक-आगरकर यांची नावं भरतीला घालावी, भगीरथ पाहा, या कंगालांचा किळसवाणा प्रकार! भगीरथ, भगीरथ, पुरे झाला हा प्रसंग! भगीरथ : रोज सुरुवातीपासून यांच्याबरोबर पीत गेल्यामुळं हा सर्वस्वी निंद्य प्रकार माझ्या कधीही लक्षात आला नाही. रामलाल : भगीरथ, पाहा या प्रेतांच्याकडे! यांच्याबरोबर तुम्ही दारू पिऊन बसता? हतभागी महाभागा, तू ताज्या रक्ताचा तरुण आहेस, तीव्र बुध्दीचा आहेस, थोर अंत:करणाचा आहेस, रोमारोमात जिवंत आहेस आणि म्हणूनच तुझ्यासाठी अंतरात्मा तळमळून मी बोलतो आहे. संसारात प्रेमभंग झाला म्हणून तू या दारूच्या व्यसनाकडे वळलास? एकोणीसशे मैल लांबीचा आणि अठराशे मैल रुंदीचा, नाना प्रकारच्या आपदांनी भरलेला, हजारो पीडांनी हैराण झालेला, तुझा स्वदेश तेहतीस कोटी केविलवाण्या किंकाळयांनी तुला हाका मारीत प्रेमभंगामुळं अनाठायी पडलेलं जीवित सार्थकी लावायला तुला दारूखेरीज दुसरा मार्गच सापडला नाही का? असल्या प्रेमभंगानं स्वार्थाच्या संसारातून तुला मोकळं केल्याबद्दल, तुझ्या जन्मभूमीची अशा अवनतकाली सेवा करायची तुला संधी दिल्याबद्दल भाग्यशाली भगीरथ, आनंदाच्या भरात परमेश्वराचे आभार मानायच्या ऐवजी तू वैतागून दारू प्यायला लागलास, आणखी या नरपशूंच्या पतित झालास? पवित्र आणखी प्रियतम गोष्टींना संकटकाली साहाय्य करण्याचं भाग्य पूर्वपुण्याई बळकट असल्याखेरीज प्राणिमात्रांना लाभत नाही. पतितांच्या उध्दारासाठी, साधूंच्या परित्राणासाठी वारंवार अवतार घेण्याचा मोह प्रत्यक्ष भगवंतालासुध्दा आवरत नाही. भगीरथ, दीन, हीन, पंगू, अनाथ, अशी ही आपली भारतमाता तुम्हा तरुणांच्या तोंडाकडे आशेने पाहात आहे. पाणिग्रहणांवाचून रिकामा असलेला तुझा हात- चुकलेल्या बाळा, जन्मदात्री स्त्रीजात गुलामगिरीत पडली आहे, लक्षावधी निरक्षर शूद्र ज्ञानप्राप्तीसाठी तळमळत आहेत, साडेसहा कोटी माणसांसारखी माणसं नुसत्या हस्तस्पर्शासाठी तळमळत आहेत, या बुडत्यांपैकी कोणाला तरी जाऊन हात दे- (राग- अडाणा, ताल- त्रिवट, चाल- सुंदरी मोरी का.) झणी दे कर या दीना। प्रेमजलातुर मृतशा दे जल ते या मीना॥ ध्रु.॥ वांछा तरी उपकारमधूच्या। या करि संतत पाना॥ 1॥ भगीरथ : रामलाल, भगीरथाला पुनर्जन्म देणार्‍या परमेश्वरा, मी अजाण आहे, रस्ता चुकलो आहे; यापुढं मला मार्गदर्शक व्हा. आजपासून हा भगीरथ भारतमातेचा दासानुदास झाला आहे. शास्त्री : भगीरथ, काय गडबड आहे? तळीराम, भगीरथाला दे! (तळीराम पेला भरतो.) भगीरथ : मित्रहो, माझ्याकरता हे कष्ट घेऊ नका. आजपासून हा भगीरथ तुम्हाला आणि तुमच्या दारूला पारखा झाला. तळीराम : भगीरथ, काय भलतंच मांडलं आहेस हे? अरे मंडळींच्या आग्रहाखातर- फार नको फक्त एवढा एकच प्याला! बस्स, एकच प्याला! भगीरथ : (पेला जमिनीवर पाडून) एकच प्याला! एकच प्याला! अंक दुसरा समाप्त. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:एकच प्याला (मराठी नाटक)]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] mmtdd1le51xonlsqzcfekorc6t9a2li 0 5222 36761 35916 2026-09-09T15:16:43Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खीर]] 36761 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = राम गणेश गडकरी | विभाग = | मागील = [[चिमुकली इसापनीती/वेडे सांबर]] | पुढील = [[चिमुकली इसापनीती/चिमणी आणि मुंगी]] | वर्ष = | टिपण = }} एका मांजरीची एका बगळीशी फार ओळख होती. बगळी फार चांगली होती; पण मांजर मोठी लबाड होती. तिने एकदा बगळीला आपल्या घरी जेवावयास बोलावले. बिचारी बगळी भोळी होती! तिला मांजरीची लबाडी काय ठाऊक? ती तशीच आनंदात मांजरीकडे गेली. मांजरीने एका ताटात खीर आणली आणि बगळीला बोलली, ''ताई, आपण दोघी बहिणी बहिणी आहो, यासाठी आज एका ताटातच जेवू.'' असे बोलून, मांजरी जिभेने चटचट खीर चाटू लागली. पण बगळीची चोच लांब होती! तिला ताटातून खीर मुळीच खाता येईना! लबाड मांजरी खीर खातच होती. आणि मधून मधून बगळीला विचारत होती की, ''ताई, सावकाश होऊ दे. [[खीर]] बरी झाली आहे ना?'' बगळीला राग आला पण ती मुळीच बोलली नाही. उलट काही झाले नाही असे तिने दाखविले आणि हसत हसत घरी निघून गेली. पुढे मांजरीची एकदा खोड मोडावी असा बगळीने विचार केला. काही दिवसांनी तिने मांजरीला आपले घरी जेवावयास बोलावले! मांजरी आशेने बगळीकडे गेली. पण बगळीकडे बारीक तोंडाची एक बरणी होती आणि तीत आंबरस घातला. नंतर तिने मांजरीला खावयास सांगितले व आपणही रस खाऊ लागली. बगळीची मान लांब आणि बारीक होती; यामुळे तिला सहज रस खाता येत होता. पण मांजरीचे डोके पडले मोठे! ते काही बरणीत शिरेना! मांजरीने बरीच धडपड केली पण तिचे मुळीच फावले नाही. अखेर बगळीने विचारले, ''बाई, आजचा बेत बरा आहे ना? तू रस का खात नाहीस? खिरीसारखा चांगला रस आहे.'' हे ऐकून मांजरी ओशाळून घरी निघून गेली. याचे नाव जशास तसे. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:चिमुकली इसापनीती]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] jus2vdl9cro0tu65lglka7pavddek6r 0 5241 36805 33322 2026-09-09T15:20:41Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[कडू]] 36805 wikitext text/x-wiki दिवाळी सणावर संक्रांत मनुष्याचे मन सदासर्वदा उत्सवप्रिय असते. यद्यपि, कैक नाटक-कादंबऱ्यांच्या प्रस्तावनांचा आरंभ या वाक्याने झाला असला, पुराणाभिमानी लोकांनाही हे मत मान्य असले, 'दक्षिणा प्राइज कमिटीने' बक्षिसास पात्र ठरविलेल्या पुस्तकांतही जरी हे वाक्य एखादे वेळी दिसून आले, फार कशाला हे वचन शाळाखात्याने सुध्दा मंजूर केले असले तरीसुध्दा ते सर्वांशी खरे आहे. हवा, पाणी, अन्न, झोप, खोटे बोलणे, बालविवाह, होमरूल, वगैरे बाबतींप्रमाणे या उत्सवप्रियतेचीही मनुष्यप्राणाच्या जीवनाला महत्त्वाची आवश्यकता असते. मात्र परमेश्वराने या उत्सवप्रियतेची काही नैसर्गिक बाह्य योजना करून ठेवलेली नसल्यामुळे मनुष्यजातीला कृत्रिम साधने निर्माण करावी लागली आहेत. ज्या परमेश्वराने माशाच्या पोराला उपजत पोहावयाला शिकवून मात्क्यान पोहण्यासाठी पाण्याचाही भरपूर पुरवठा करून ठेवला, पक्ष्याच्या पिलाला भरार्‍या मारावयास शिकवून त्या विद्येला अवसर मिळण्यासाठी आडमाप आभाळाचे छतही खूप उंचावर टांगले, माणसाच्या बच्चाला उपजतांचे खोटे बोलावयास शिकवून, असत्याच्या स्वच्छंद संसाराला सोईस्कर अशी समाजरचनाही करून दिली, त्याच परमेश्वराने मानवी मनातही उत्सवप्रियता प्रस्थापित करून ठेवून, तिच्या समाधानासाठी निसर्गसिध्द साधने निर्माण करून ठेवू नयेत हे मोठे आश्चर्य आहे! ही गैरसोय दूर करण्यासाठी मनुष्याने काळाच्या एकरूप ओघाला निरनिराळी वळणे देण्याचा आपल्या परीने पुष्कळसा यशस्वी प्रयत्न केलेला आहे. सण, श्राध्दे, पक्ष, जयंत्या वगैरे सर्व प्रतिसृष्टी याच प्रयत्नांचा परिणाम आहे. कार्यकारणभावाचा विशेषसा विचार न करता मनुष्याने तीनशेसाठ दिवसांपैकी, काहींना कमी व काहींना अधिक महत्त्व देऊन तुलनात्मक उत्सवसाधने निर्माण केलेली आहेत आणि हजारो वर्षांच्या संस्कारांनी या करामतीला निसर्गाचे स्वरूप प्राप्त झालेले आहे! दसर्‍याच्या दिवसाला पंचवीस, किंवा व्यतिपातयुक्त दिवसाला तेवीस तास नसताही आम्ही एक प्रयाणाला अति अनुकूल आणि दुसरा तितकाच प्रतिकूल समजतो! देवादिकांच्या जन्मदिवसाप्रीत्यर्थ आपण खडखडीत उपास करतो तर वडिलांच्या पुण्यतिथीनिमित्त खीर ओरपीत असतो. (त्या दिवशी वडिलांच्या मिळकतीचा कबजा आपल्याकडे आल्यामुळे झालेल्या आनंदाच्या भरात तर कदाचित ही गोड योजना केलेली नसावी?) विक्रमसंवताच्या मरणदिवशी, दिवाळीच्या पक्वान्नांनी भरलेली पाने उठवून तोंड गोड करावयाचे आणि शालिवाहन शकाचा वाढदिवस साजरा करण्यासाठी कडुलिंबाची पाने खाऊन तोंड [[कडू]] करून घ्यावयाचे! अमावास्या आणि प्रतिपदा ही तर काळाची पाठोपाठची अपत्ये ना? मग एकीच्या सकाळी आपल्या नावावर एखादी व्ही.पी. आल्याचा त्रास व दुसरीच्या सकाळी मनीऑर्डर आल्याइतका आनंद अगदी निष्कारण वाटतो तो का? आपल्या पितरांच्या उध्दारासाठी (खरे म्हटले तर अवतारासाठी) भरभाद्रपदातला काळा पंधरवडा का निवडावयाचा आणि दुसऱ्यांची पितरे उध्दरण्यासाठी शिमग्यापुनवेचे चांदणे का पसंत करावयाचे हे सांगावयाला स्वर्गातले पितरच खाली आले पाहिजेत. तात्पर्य हेच की, एखाद्या दिवसाला, उत्सवहेतू व्हावयाला स्वाभाविक कारणाची मुळीच अपेक्षा नसते. वरील सर्व उत्सवहेतू प्रकारांत सणांना बर्‍याच कारणांमुळे अग्रस्थान द्यावे लागेल; आणि त्यातल्या त्यात दिवाळीच सण म्हणजे सर्वांत उच्च दर्जाचा! दिवाळी! दिवाळी! दिवाळी येण्यापूर्वी महिना दीड महिना आधीपासूनच समाजात केवढी गडबड उठून जाते! 'दिवाळीकरता मुद्दाम सवलतीचे दर!', 'दीपावलीप्रित्यर्थ!' वगैरे मथळयाच्या जाहिरातींतून दिवाळीसाठी लागणार्‍या सामानाच्या पाटया झळकू लागतात! 'सव्वा रुपयांत दिवाळी', 'साडेतीन आण्यांत दिवाळी', 'पैशापासरी दिवाळी' यासारख्या आरोळया कोणी ऐकल्या नाहीत बरे! वर्तमानपत्रांतून सुवासिक तेले, उटणी, अर्गजे, मसाले यांच्या जाहिरातींचा इतका आनंदी घमघमाट सुटलेला असतो की, त्यामुळे आसपासच्या इसब, नायटे, चट्टे यांबद्दलच्या जाहिरातींतली किळसवाणी घाण तर मरतेच मरते पण आतल्या मजकुराच्या घाणेरडेपणाबद्दल सुध्दा काही वाटेनासे होत असते. सवलतीच्य या सुळसुळाटात दिवाळीशी ज्यांचा काही अर्थाअर्थी संबंध नाही अशा प्रकारचे पुस्तके, लाकूडकाम यांसारखे पदार्थही दिवाळीनिमित्त सवलतीच्या दराने विकावयास निघतात. रुळपट्टीचे नकाशे, नारुवर वस्ताद, मिशांचा कलप यांसारख्या चिजांना दिवाळीच्या हंगामात वृत्तपत्रांच्या रकान्यांतून आडदराने भटकताना पाहिल्याचे मला स्मरते. दिवाळीच्या मोसमापुरते विम्याचे दरही कमी झाल्याचे ऐकिवात आहे. आमच्या गावच्या मसणवटीतल्या लक्कडवाल्याने तर चुरशीच्या भरात 'मरतिकाचे साम्यान' आणि गोवर्‍यासुध्दा दिवाळीच्या दिवसांत कमी दराने देण्याचा पुकारा केला होता असे म्हणतात. इतका जिच्या आनंदाचा नुसता पूर्वरंग, त्या दिवाळीचा ऐनरंग म्या कोठवर वर्णावा? घरात पक्वान्नांची रास आणि घराबाहेर दिव्यांची आरास! माहेरी आलेल्या मुली, शाळांना सुट्टया झाल्यामुळे बेकार आनंदात असलेली मुले, कचेऱ्यांना रजा असल्यामुळे सुखावलेली वडील माणसे! सर्रास कोणालाच ना काम ना धंदा! कालक्षेप हाच या दिवसांतला मुख्य व्यवसाय. धडा सहावा वसंत ऋतूचे दिवस! हे दिवस चहूकडेच वर्णनीय स्वरूपाचे असतात. त्यातून (मी काल येथे येऊन पुन्हा उद्याच पु्ण्यात जाणार असलो तत्रापि) आमच्या या मुंबई शहरात तर हे दिवस विशेष गंमतीचे वाटतात. वृक्षसृष्टीत शेकडो पंचविसांना नवी पालवी फुटत आहे. माझ्या समोरच्या बारा झाडांपैकी पाच, खेड्यात होणा-या लग्नांतील व-हाडी मंडळींप्रमाणे जुन्यापान्या पानांवरच गुजराण करीत असून चार झाडांजवळ झब्बू खेळताना आधी सुटलेल्या गड्याप्रमाणे शपथेला सुद्धा एखादे पान नाही; फक्त तीन झाडे मात्र कोवळ्या पालवीमुळे ‘नुक्तीच मिसूर फुटलेल्या’ तरुण घोडेस्वार कादंबरीनायकाप्रमाणे शोभताना दिसल्यामुळेच झाडपाल्यासंबंधी वरील विधान केलेले आहे. पुष्पसृष्टीची साक्ष पटविण्याला भाबड्याच्या टोपीवरील वेलबुट्टीतील फुलांचा बराच आधार मिळण्यासारखा आहे. दोन प्रहरच्या उन्हाच्या रखरखीत सलगीमुळे गावातल्या होळ्या अजून साफ विझल्या नसाव्या असे मनाला वाटत आहे. छपरांच्या वळचणींतून विसावणा-या पारव्यांकडे पक्षीगणाचे प्रतिनिधित्व आलेले आहे. शिवाय, कोकिळांचे शहरात बसणारे दूधभाऊ मधून मधून मंजुळ कावकाव करीत आहेत. हिडिंबेच्या माहेरच्या नात्याची एक मोलकरीण समोरच्या नळावर मर्दानी पेशाने भांडी घाशीत असली तरी मनोहर युवतिसमूहाचे प्रस्तुत प्रसंगी एकच उपलब्ध उदाहरण या दृष्टीने महत्त्वाचे वाटत आहे. गिरण्यांतून व कारखान्यांतून खपणारे कामगार चालू लढाईत खपणा-या हिंदी सैनिकांचा हेवा करीत आहेत. ठिकठिकाणच्या उपहारगृहांतून व विश्रामालयांतून समयोचित शीतपानात गढलेल्या भाग्यशाली लोकांकडे बाहेरूनच आशाळभूत नजरेने पाहणारे रिकामटेकडे बालचारुदत्त, दारापुढे पडलेल्या बर्फाच्या भुशावर पायांच्या अंगठ्यांनी आपल्या ललाटीच्या कंगाल रेघोट्यांची चित्रे काढीत आहेत. शेजारच्या मोटारींच्या आणि टिनच्या कारखान्यांतील कारागिरांची करामत बंगाली वक्त्यांच्या जहाल अवसानाने ठणाणून दुपारच्या झोपेसाठी तडफडणा-या माझ्या मनाला इतकी सतावून सोडीत आहे, की त्या सा-या हत्यारांचे ठोके एकदम माझ्या टाळक्यावर आपटल्याने सुद्धा मला असा त्रास होणार नाही. तशांतून, असा टोणप्याचा मार चुकवून पळभर झोपेची झापड डोळ्यांवर पडलीच तर मध्येच ट्रामगाडीची कठोर घरघर, उचलजागत्या मनाला स्वत:ला काळझोपेची घरघर लागल्याचे भेसूर स्वप्न दाखवून जागे करावयाला तयार! आणि नंतर, जणू काय या क्षणमात्र जागृतीचा फायदा घेण्यासाठी टपून बसलेला समोरच्या हॉटेलातील ‘छोकरा’ कर्कश आवाजात ‘दोन इसम ती आणे, चार इसम सव्वा दोन आणे’ वगैरे ओरडून आपल्या पाहुण्यांची किंमत ठरवून मोकळा होत आहे व मला त्याच्याइतका कर्कश, पण शतपट भेसूर आवाजाने ‘विविधा’च्या उदाहरणातल्या रकमा ओरडणा-या आमच्या तिस-या इयत्तेवरच्या मास्तरांची बुद्रुक आठवण करून देत आहे. या आठवणीने विचारांची विषयांतरे इतक्या अचाट वेगाने- वाचकहो! माफ करा! मनोरंजनाच्या संपादकांनी मला ‘वसंत’ अंकासाठी काही तरी लिहिण्याची आज्ञा केल्यामुळे जुन्या नटीसूत्रधारवादांतील सूत्रार्धानुरूप ‘सध्या नुकत्याच लागलेल्या या ऋतूत अनुसरूनच’ काही लिहिण्याचा माझा संकल्प नाइलाजामुळे असा अर्धवटच सोडावा लागत आहे! येथपर्यंत कसे तरी ओढले, पण आता पुढे ‘वसंतऋतू’संबंधी काय लिहावे मुळीच सुचत नाही. वसंतऋतूचे वरील वर्णनही कविसंप्रदायाला थोडेसे सोडून असण्याचा संभव आहे; कारण, तूर्त मी तिरस्थळी असल्यामुळे माझा मराठी कादंब-यांचा सर्व संग्रह घरी राहिला आहे म्हणून, वर्णनासाठी केवळ प्रत्यक्षावलोकनावरच भिस्त ठेवावी- [[वर्ग:संपूर्ण बाळकराम]] j7ix41gj5aayxcpoz0l9urmnypf2sv4 0 5277 36827 36386 2026-09-09T20:43:20Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36827 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र विसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र एकोणिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र एकविसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण =}} '''सात्त्विक प्रेमाची भूक''' "काय, सुरुवात करू ना, रे, गोविंदा?" श्यामने विचारले. "थोडा वेळ थांबावे. ते म्हातारबाबा अजून आले नाहीत. तुमच्या तोंडचा एकही शब्द गमावला, तर त्यांना वाईट वाटते." गोविंदा म्हाणाला. "इतके काय असे आहे माझ्याजवळ? साध्या गोष्टी मी सांगतो. वेडे आहेत लोक झाले." श्याम म्हणाला. “तुम्ही सांगता, ते तुम्हांला चांगले वाटते म्हणून सांगता ना? का तुम्हांलाही ते टाकाऊ वाटते? स्वतःला टाकाऊ वाटत असूनही जर सांगत असला तर तुम्ही ते पाप केले, असे होईल. ती फसवणूक होईल. आपणांस जे त्याज्य व अयोग्य वाटते, ते आपणांस लोकांना कसे बरे देता येईल?" भिकाने विचारले. “शिवाय लोकांची श्रद्धा असते, तर ती का दुखवा? त्यांना तुमचे ऐकण्यात आनंद वाटत असेल, म्हणून ते येतात, येण्यास उत्सुक असतात." गोविंदा म्हणाला. “हे पाहा, आलेच म्हातारबाबा. या, इकडे बसा." राम म्हणाला. “इकडेच बरे आहे. असा येथे बसतो." ते म्हातारबाबा म्हणाले. “श्याम, कर सुरुवात आता." राजा म्हणाला. सारी मंडळी उत्सुक झाली. श्यामची कथा सुरु झाली. त्याची हृदयंगम मुरली वाजू लागली. मला माझ्या वडिलांनी आमच्या गावापासून सहा कोसांवर दापोली म्हणून एक गाव आहे, तेथे इंग्रजी शिकावयास ठेवले. मामांकडून मी दिवे लावून आलो होतो. थोडे दिवस घरी वेद वगैरे शिकत होतो. परंतु वडिलांनी इंग्रजी शिकविण्याचे ठरविले. एक-दोन यत्तांइतके माझे शिक्षण झालेले होते. दापोली मोठा सुंदर गाव आहे. तेथील हवा फार आरोग्यदायक आहे. तेथून समुद्र चार कोस दूर आहे. दापोलीस खूप मोठमोठी मैदाने आहेत. एका काळी येथे इंग्रजांची पलटण होती; म्हणून दापोलीस कअँप दापोली असेही म्हणतात. या कअँपनंतर 'काप' असा अपभ्रंश झाला व हल्ली कापदापोली असे म्हणतात. तसे पाहिले, तर माझा तालुका इंग्रजांच्या ताब्यात इतर महाराष्ट्रात आधी गेला. नानासाहेब पेशव्यांनी आंग्रे यांचे आरमार इंग्रजांच्या मदतीने बुडविले. फारच मोठी चूक होती ती. आंग्र्यांच्या आरमाराचा इंग्रजांना पायबंद होता. इंग्रजांच्या व इतरांच्या आरमाराचा आंग्र्यांनी अनेकदा अरबी समुद्रात पराभव केला होता. शिवाजीमहाराजांनी मोठ्या प्रयत्नाने आरमार उभारले होते. पूर्वी मराठ्यांचे एक होडकूही अरबी समुद्रात फिरकत नव्हते; परंतु या महापुरुषाने आरमाराचे महत्त्व ओळखले होते. ज्याचा दर्या त्याचे वैभव. हे सूत्र त्यांच्या राजनीतीत सांगितलेले आहे. परंतु नानासाहेबाने इंग्रजांच्या मार्गातील ही अडचण आपणहून दूर केली. इंग्रजांनी आंग्र्यांचे आरमार नाहीसे करण्यात जी मदत केली, त्याचा मोबदला म्हणून तो मुलूख मिळाला, त्यात बाणकोट वगैरे दापोली तालुक्यातील बंदरकाठी गावे होती; परंतु ह्याच तालुक्यातील वेळास गावचे मनसुबीची तलवार गाजविणारे नाना फडणवीस, ह्याच तालुक्यात स्वातंत्र्यासाठी आमरण झगडणारे, स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच, असे सांगणारे "केसरी"चे संपादक, गीतारहस्याचे कर्ते लोकमान्य टिळक यांचा गाव. त्याचप्रमाणे सामाजिक गुलामगिरीविरुद्ध बंड उभारणारे, तीन मुली घेऊन हिंगण्यास आश्रम काढणारे, महिला विद्यापीठाचे संस्थापक कर्मवीर कर्वे हे याच तालुक्यातील. स्वाभिमानी विश्वनाथ नारायण मंडलीक व गणितविशारद रघुनाथ पुरुषोत्तम परांजपे ह्याच तालुक्यातील. दापोलीच्या आजूबाजूला जंगलही खूप आहे. सुरूचे दाट जंगल आहे. त्यातून वारा लागू लागला म्हणजे समुद्राच्या गर्जनेसारखा आवाज कानांवर पडतो. काजूची झाडेही पुष्कळ आहेत; उन्हाळ्यात लाल, पिवळे, शेंदरी असे हे काजू झाडावर हंड्या-झुंबरांसारखे डोलत असतात! दापोलीच्या आजूबाजूची गावे म्हणजे सृष्टिसौंदर्याची माहेरघरे आहेत. दापोलीची इंग्रजी शाळा त्या वेळेस मिशनची होती. दापोलीचे छात्रालय एके वेळी मुंबई इलाख्यात गाजले होते. मिशनची शाळा टेकडीवर होती. आजूबाजूला कलमी आंब्याची झाडे भरपूर होती. फारच रम्य दिसे शाळा. या शाळेत मी जाऊ लागलो. अभ्यास सुरू झाले. दापोलीहून माझा गाव सहा-साडेसहा कोस होता. पायाने मी एवढे चालून जाईन की नाही, याचा मला आत्मविश्वास नव्हता; परंतु एक दिवस चालत गेलो व आत्मविश्वास आला. त्या वेळेपासून मी दर शनिवार-रविवारी घरी जाऊ लागलो. शनिवारी दुपारी दोन वाजता शाळा सुटली की, मी घरी निघावयाचा व दिवे लागेपर्यंत घरी पोचावयाचा. रविवारचा दिवस घरी आईच्या प्रेममय सहवासात घालवावयाचा व सोमवारी पहाटेस उठून दहा वाजेपर्यंत पुन्हा दापोलीस शाळेत जावयाचा. एका शनिवारी मी असाच घरी जावयास निघालो. त्या दिवशी मी जरा खिन्न व दुःखी होतो. जणू मला जगात कोणी नाही, असे त्या दिवशी वाटत हेते. माझ्या ठिकाणी लहानपणापासूनच ही वृत्ती आहे. कधी कधी एकदम मनात येते, की खरोखर कोण आहे आपल्याला या जगात? हा विचार मनात येऊन अनेकदा मी रडलो आहे. काही कारण नसावे व एकदम डोळे भरून यावे, हृदय सद्गदित व्हावे, असे अनुभव मला आले आहेत. मी म्हणजे जणू एक बिंदू! कोणा झाडाचे पान! क्षणात वाळून जाणार, पडून जाणार! असे अगतिकत्वाचे विचार माझ्या मनात लहानपणापासून येत. लहानपणापासून सहानुभूती व प्रेम यांचा मी भुकेला होतो. जणू या दोन वस्तू शेकडो जन्मांत मला मिळालेल्या नव्हत्या. शतजन्माचाच जणू मी उपाशी होतो! मनुष्य अन्नाशिवाय जगू शकेल; पण प्रेमाशिवाय कसा जगू शकेल? प्रेम हे जीवनाचे जीवन आहे. जे प्रेम स्थिर आहे, भरपूर आहे, ते जीवनाच्या वृक्षाला पोसते. वृक्षाच्या पानापानांत, फांद्याफांद्यांत, सर्व खोडात आमूलाग्र जसा जीवनरस भरलेला असतो, तसे प्रेम पाहिजे. सोडावॉटरची बाटली फोडली, की फसफस पाणी बाहेर येते. असले क्षणभर उतू जाणारे; परंतु दुसऱ्या क्षणी न दिसणारे प्रेम जीवनाला टवटवी, सौंदर्य, उल्हास देऊ शकत नाही. त्या दिवशी या प्रेमासाठी जणू मी भुकेलेला होतो. मी घरची प्रेमाची हवा खाण्यासाठी निघालो. लोकमान्य टिळक म्हणत असत, "मी सिंहगडावर दोन महिने जाऊन राहतो. दोन महिने तेथील शुद्ध व स्वच्छ हवा, स्वातंत्र्याची हवा खाऊन खाली येतो. ती हवा मला वर्षभर पुरते!" माझीही जणू तशीच स्थिती होती. दर आठा दिवसांनी घरी जावयाचे व घरची प्रेमाची हवा खाऊन यावयाचे. या हवेवर प्रेमहीन जगात आठ दिवस राहावयाचे व पुन्हा घरी जावयाचे. त्या वयात मी प्रेम घेण्यासाठी भुकेलेला होतो. परंतु आज मला समजते आहे की, प्रेम घेण्यापेक्षाही प्रेम देण्यात परम आनंद आहे. पण अंकुराला जर तो लहान असता प्रखर उन्हात वाळू दिले नाही, जळू दिले नाही, त्याला पाणी घातले, सुकू दिले नाही, तर तो अंकुर पुढेही छाया देईल. मोठा होऊन हजारोंना प्रेम देईल. ज्यांना वाढत्या वयात, बाळपणी प्रेम मिळाले नाही, ते लोक पुढे जीवनात कठोर होतात. त्यांनाही जगास प्रेम देता येत नाही. मनुष्य घेतो, तेच देतो. मी रस्त्याने जात होतो. मधून मधून डोळ्यांतून अश्रू येत होते. या, साडेसहा कोसांच्या रस्त्यावर वाटेत किती तरी खेडी आहेत. एके ठिकाणी वाटेत जंगल आहे. करंजणी गावाच्या जवळ वाटेत एक विहीर लागते. त्या विहिरीजवळ मागे रस्त्याने रात्री जाणारे एक सबंध लग्नच्या लग्न अदृश्य झाले होते, असे सांगतात. या विहिरीजवळ येताच मला भीती वाटू लागे. मी राम राम म्हणू लागे व पळतच सुटे. जंगल आले म्हणजे वाटे, या जंगलातून वाघबीघ तर नाही येणार! मी त्या वेळेस बारातेरा वर्षांचा होतो. फार मोठा नव्हतो. वाटेत मला तहान लागली, म्हणून विहिरीत उतरून मी पाणी प्यालो. ही घोडविहिर होती. म्हणजे घोड्यांना आत उतरून जाता येईल, अशा मोठमोठ्या पायऱ्या त्या विहिरीला बांधलेल्या होत्या. जणू बाजूने केलेला जिनाच! मी पाणी पिऊन निघालो. रात्र पडेल, म्हणून झपझप पावले टाकीत चाललो. शेवटी मी एकदाचा घरी आलो. दिवे लागून गेले होते. धाकटा भाऊ श्लोक वगैरे म्हणत होता. आई चूल पेटवीत होती. आजी कोणाचा अंगारा मंत्रीत होती. कोणाला दृष्ट लागली, तर या माझ्या आजीकडे अंगारा घेण्यासाठी लोक येत असत. ती आंब्याच्या पानावर थोडी राख घेऊन येई व मंत्र म्हणत आजी ती राख बोटांनी चोळीत असे. मग ही राख नेऊन ज्याच्यावर दृष्ट पडली असेल, त्याच्या कपाळाला लावावयाची! मी अंगणात दिसताच "अण्णा आला, अण्णा आला," असे धाकटे भाऊ आनंदाने जयजयकार करू लागले व मला बिलगले. मी घरात गेलो. आई म्हणाली, "उशिरा का निघालास? जरा लौकर निघावे, की नाही? बाहेर रात्र झाली." मी म्हणालो, "माझ्याच्याने चालवतच नव्हते. जणू गळून गेल्यासारखे वाटत होते." “मग कशाला बरे पायी आलास? पुढे संक्रांतीस यावयाचे." आई म्हणाली. “आई! मी तुला पाहण्यासाठी आलो. तू माझ्याकडे प्रेमाने पाहिलेस, की मला शक्ती येते. ही शक्ती घेऊन मी परत जाईन." असे म्हणून मी आईला बिलगलो व रडू लागलो. आईलाही रडू आले व भावांनाही रडू आले. आईने आपले डोळे पुसले. तिने आपल्या पदराने माझेही डोळे पुसले. “हे कढत पाणी घे व पाय धू. थांब, थोडे तेल लावत्ये. मग वर कढत पाणी घे." असे म्हणून आईने माझ्या पायांना तेल चोळले. ती माझ्या पायांना [[तेल]] लावीत होती व मी तिच्याकडे पाहात होतो. मला त्या वेळेस किती आनंद होत होता! त्या वेळच्या स्थितीस आनंद हा शब्दही मी लावू इच्छीत नाही. हा शब्दही कमी पडतो. ती स्थिती अनिर्वचनीय होती, पवित्र होती. मी पाय वगैरे धुतले व चुलीपाशी आईजवळ बसलो होतो. "अण्णा, गोष्ट सांग, नाही तर एक नवीन श्लोक शिकव." असे लहान भाऊ मला म्हणत होते. इतक्यात वडील बाहेरून आले. ते कोठून तरी त्रस्त होऊन आले होते. मला पाहून नेहमीप्रमाणे त्यांना आनंद झाला नाही. ते काही बोलले नाहीत. बाहेर पाय धुऊन आले व संध्येला बसले. “का, रे, संध्या वगैरे झाली का तुझी?" त्यांनी मला विचारले. त्या वेळेस मी संध्या करीत असे, संध्येचा अर्थ मला समजत नसे. तरी तंत्र करीत असे व तोंडाने पुटपुटत असे. "नाही केली, करतो." मी म्हटले. “तेथे चुलीजवळ काय बायकासारखा बसला आहेस? ऊठ. संध्या वगैरे करायची." ते रागाने बोलले. आई म्हणाली, "आताच तो आला. दमला आहे अगदी. गळून गेल्यासारखे वाटते, म्हणाला. जरा बसला आहे. श्याम! जा, संध्या वगैरे कर." मी उठलो व पाटावर बसलो. भस्माचे बोट कपाळास फासले व आचमने घेऊ लागलो. माझ्या डोळ्यांतील पाण्याची देवाला शतर्ध्ये सुटत होती. वडील पुन्हा म्हणाले, "तिकडे संध्या वगैरे करतोस, की नाही? आणि हे केवढे डोके वाढले आहे? हजाम मिळत नाही, वाटते? नुसता कावळा झाला आहे! मी तेथे आलो होतो तेव्हा बजावले, की डोके करून घे, म्हणून. का केले नाहीस? तुला शिंगे फुटायला लागली. उद्या सकाळी त्या गोंद्या न्हाव्याला नाही तर लख्या न्हाव्याला, बोलावून आण व डोके तासटून घे. नाही तर येथे राहू नकोस. निघून जा." मी प्रेमाचा भुकेला होऊन आलो होतो, मला शिव्या मिळाल्या. मला भाकर पाहिजे होती, दगड मिळाले. मला माझा हुंदका आवरेना. त्याचा स्फोट झाला. "झाले काय रडायला? कोणी का मारले आहे? सोंगे आणता येतात सारी." वडील म्हणाले. “पण करील उद्या डोके. तेथे पैसे द्यायला लागतात, जवळ नसतील. नसेल केले. तेथे पुन्हा दहा वाजता शाळेत जायचे. श्याम! उगी हो! संध्या झाली का? आरती करा. मी पाने वाढते. भुकेलेला असशील." आई अमृतमय वाणीने बोलत होती. मला जीवन व मृत्यू, अमृत व विष यांचा अनुभव येत होता. उन्हाळा व पावसाळा, शरद व शिशिर यांचा अनुभव येत होता. आरती झाली. पाने वाढली. आम्ही जेवावयास बसलो. आईने मला दही वाढले. मलाच वाढले. माझ्याजवळ लहान भाऊ होता त्याला नाही वाढले. माझ्याकडे कोणाचे लक्ष नाही, असे बघून माझ्या पानातील दही मी लहान भावाच्या भातात घातले व त्याला भात कालवून दिला. ते दही त्याला देताना मला धन्यता वाटत होती. मी त्या दिवशी अगदी हळुवार मनाचा झालो होतो. त्या वेळेस माझ्या शरीरास कोठेही बोट लावले असते, तर चटकन पाणीच बाहेर आले असते. जणू अश्रूमय मी बनलो होतो. आसवांची मूर्ती झालो होतो. माझ्या भावास मी मोठा झाल्यावर पैसे दिले असतील; परंतु त्या रात्री ते जे दही दिले, त्यात जी गोडी होती, जी सहृदयता होती ती पैशाअडक्यात नव्हती. आम्ही भावंडे गोष्टी बोलत पडलो. त्यांना झोप लागली; परंतु मला लागली नाही. मी मुसमुसत होतो. शेवटी केव्हा तरी मला झोप लागली. पहाटे उठून वडील शेतावर वगैरे गेले. मी जागा होतो. आई पोतेरे घालीत होती. कृष्णाचे गाणे म्हणत होती. कृष्ण यशोदेचा बाळ। सुकुमार लडिवाळ</br> कृष्ण यशोदेचा तान्हा। त्यासी पाजी प्रेमपान्हा</br> कृष्ण बाळ मेघश्याम। यशोदेचे प्राशी प्रेम </br> मी गाणे ऐकत होतो. माझ्या आईचे नाव यशोदा व माझे नाव श्याम. आई मला प्रेम पाजीत होती, मला प्रेमपान्हा पाजीत होती. मी उठलो व आईला जाऊन मिठी मारली. "आई, तू मला कुशीत घेऊन निजव. तुझी चौघडी घाल. चल, मला निजव; थोडा वेळ थोपट. राहू दे पोतेरे." मुलापुढे आईचे काय चालणार? मी जणू त्या वेळी कुकुले बाळ झालो होतो. आईजवळ मी निजलो. आईने मला थोपटले, ओव्या म्हटल्या. पहाटेची वेळ</br> दूर कोंबडा आरवे</br> परी बाळा झोपी जावे</br> लहान तू </br> अंगाई</br> पहाटेची वेळ</br> वाजू लागती रहाट</br> बाळा तू रे पाळण्यात</br> झोप घेई</br> अंगाई</br> पहाटेची वेळ</br> का का करितो कावळा</br> झोपे परि माझ्या बाळा</br> उठू नको</br> अंगाई</br> पहाटेची वेळ</br> कामाची आहे घाई</br> बाळा, तू झोप घेई</br> आई म्हणे</br> अंगाई</br> मी ओव्या ऐकता ऐकता आईला म्हटले, "आई! मी आपला निघून जातो. मी येथे राहात नाही. मी आलो, तर भाऊ किती रागे भरले! ते घरी येण्याच्या आधीच मला जाऊ दे." आई म्हणाली, "असे नको हो, श्याम करू. हे चांगले का? अरे, ते बोलले तरी त्यांच्या मनात का असते? बाहेर कोणी अपमान केला असेल त्यांचा, रागावलेले असतील, म्हणून बोलले. आजकाल आपली स्थिती वाईट आहे. तुला कळत का नाही? त्यांचे मन निराश असते. त्यांचे बोलणे तू मनावर घेऊ नकोस. त्यानी आजपर्यंत तुम्हांला वाढविले, तर दोन शब्द बोलण्याचाही त्यांना अधिकार नाही का? इतकी वर्षे तुमच्यासाठी त्यांनी अपमान सोसले, खस्ता खाल्ल्या, तुम्हांला लहानाचे मोठे केले. तुमच्या विद्येसाठी कर्ज काढून, स्वतः फाटकी धोतरे नेसून, ते पैसे देतात. ते तू या दोन शब्दांमुळे विसरून का जावे? आणि डोके वाढले आहे, म्हणून बोलले. जुन्या माणसांना ते बरे वाटत नाही. तुम्ही अजून लहान आहात, म्हणून बोलले. उद्या मोठे झालात तर कोण बोलणार आहे आणि कोण ऐकणार आहे? आईबापांना बरे वाटावे, म्हणून हजामत करण्यासही तू तयार नसावे का? आईबापांच्या धर्मभावना दुखविल्या जाऊ नयेत, म्हणून इतकेही तू करू नयेस का?" आई मला समजावीत होती. “केसांत कसला आहे, ग, धर्म?" मी म्हटले. आई म्हणाली, "धर्म प्रत्येक गोष्टीत आहे. काय खावे, काय प्यावे, यातही धर्म आहे. केस तरी तू का रे ठेवतोस? मोहच तो. मोह सोडणे म्हणजे धर्म." मित्रांनो! माझ्या आईला त्या वेळेस मला नीट पटवून सांगता आले नसेल; परंतु आज मला सारे कळते आहे. प्रत्येक गोष्टीत धर्म आहे, ही गोष्ट आपणां आश्रमवासीयांस सांगावयास नको. प्रत्येक गोष्ट विचारपूर्वक करणे, सत्य, हित व मंगल यांसाठी करणे म्हणजेच धर्म. बोलणे, चालणे, बसणे, उठणे, ऐकणे, खाणे, पिणे, झोपणे, न्हाणे, धुणे, लेणे, सर्वांत धर्म आहे. धर्म म्हणजे हवा, धर्म म्हणजे प्रकाश. आपल्या जिवास धर्माची हवा, कोठेही गेले तरी हवी. मी केस ठेवीत होतो, ते मी सुंदर दिसावे, म्हणून! खरे सौंदर्य सद्गुणांचे आहे व स्वच्छतेचे आहे, हे मला आज कळते आहे. त्या दिवशी मी वडिलांवर रागावून जाणार होतो; परंतु आईने जाऊ दिले नाही. ती मला प्रेम देई. परंतु सत्पथही दाखवी. तिचे प्रेम आंधळे, बावळट नव्हते. आई कामधाम करावयास निघून गेली. मी व माझे भाऊ थोडा वेळ आणखी झोपलो. नंतर मी उठलो. न्हाव्याला बोलावून आणले. आमचा पडपणीचा न्हावी होता. पडपणीचा म्हणजे वर्षाकाठी न्हाव्याला ठरावीक धान्य द्यावयाचे. मग वर्षभर त्याने हजामती करावयास त्या घरी जावयाचे. दिवाळीच्या दिवशी अंगाला लावावयास यावयाचे. ते प्रेमळ संबंध असत. परंतु ती पद्धत आता खेड्यातूनही नाहीशी होत चालली आहे. गोविंदा न्हावी म्हणजे घरोब्याचा. "काय, श्याम! लईशी डोई वाडविलीस?" असे त्याने विचारले. मी त्याला म्हटले, "गोविंदा! तुझा हात हल्का आहे. ते कापातले न्हावी फार रडवितात." माझे शब्द ऐकून गोविंदास बरे वाटले. आम्ही आंघोळी केल्या. वडील बाहेरून आले. येताना त्यांनी तंवसे आणले होते. तंवसे म्हणजे जून झालेली [[काकडी]]. कोकणात अशी तंवशी घरात टांगून ठेवतात व ती बरेच दिवस टिकतात. चार चार महिने टिकतात. पावसाळ्यातील भोपळे व तंवशी शिमग्यापर्यंत टिकतात. शिमग्याचे ढोल वाजले, म्हणजे ती टिकणार नाहीत, अशी समजूत असते. वडील आईला म्हणाले, "हे तंवसे आणले आहे. पातोळे कर. श्यामला आवडतात. ही [[हळद]]ीची पानेसुद्धा आणली आहेत. तुमच्या आंघोळी झाल्या वाटते? श्याम, चुलीखाली थोड्या घाल. मी पण आंघोळ करून देवळास जातो. आज आवर्तने करणार आहे. तुझ्यासाठी मी दर पंधरा दिवशी गणपतीवर एकादशणी करीत असतो." वडिलांचे गोड शब्द ऐकून मी लाजलो व शरमलो. ते मला आदल्या दिवशी रात्री रागे भरले होते, परंतु किती त्यांचे प्रेम! माझे बरे व्हावे, भले व्हावे, माझा अभ्यास नीट चालावा, म्हणून ते देवास आळवीत! मला पातोळे आवडत म्हणून बाहेर हिंडावयास जाऊन तंवसे घेऊन आले? त्यांच्यावर रागावून मी जाणार होतो! मी रागाने पुन्हा दापोलीस निघून गेलो, असे आल्यावर त्यांनी पाहिले असते, तर त्यांची केवढी निराशा झाली असती! त्या प्रेमळ व थोर पितृहृदयास किती दुःख झाले असते! हीच का आपल्या मुलाची पितृभक्ती, हीच का कृतज्ञता, हेच का प्रेम, की दोन शब्दही त्या प्रेमाला व भक्तीला सहन होऊ नयेत! दोन शब्दांनीच ती मरून जावीत, असे त्यांना वाटले असते. मी कृतज्ञतेने वडिलांकडे पाहिले. बाहेरच्या चुलीत पाणी तापवावे, म्हणून वाळलेला पातेरा वगैरे घालून विस्तव पेटविला. घरात जाऊन त्यांनी शेतावरून फुले वगैरे आणली होती, त्यांतील जास्वंदीच्या फुलांची डेखे वगैरे काढली. निरनिराळ्या रंगांची, निरनिराळ्या प्रकारची फुले ताटात निरनिराळी मांडून ठेवली. तुळशी, दूर्वा, बेल ठेवून दिला. पूजेला चिमूटभर तांदूळ ठेविले. पूजेची सारी तयारी करून ठेविली. कोरांटकीची फुले गुलाबी रंगाची फारच नाजूक दिसत होती. गोकर्ण व गुलाब यांचीही होती. तीर्थोटलीत नैवेद्यास दूध ठेविले. भस्माची पडगुली पाटाजवळ ठेवून दिली. वडिलांच्या पूजेची तयारी करून मी आईला मदत करू लागलो. काकडी चिरली व ती खिसली. हळदीची पाने पुसली. कोळिष्टक वगैरे पाहिले. पातोळे लिंपण्यासही मी लागलो. मला अगदी पातळ लिंपता येत असत. तांदुळाचे पीठ काकडीच्या खिसात मिसळतात. त्यत गूळ घालतात. मग हे पीठ हळदीच्या पानावर पसरावयाचे. निम्म्या पानावर पातळ पसरून निम्मे पान त्यावर झाकण घावावयाचे, वाफेवर हे उकडावयाचे, उकडल्यावर पान सुटते व पातोळा तयार होतो. वडिलांची घरची पूजा संपत आली. मग चुलीजवळ जाऊन सनकाडीने नीरांजन लावून त्यांना नेऊन दिले. ते उगीच आगकाड्या वापरीत नसत. पूजा करून वडील देवळास गेले. मी एक नारळ फोडला. पातोळ्याजवळ बोळू काय? पातोळा कशाबरोबर खावयाचा? कोकणात तूप कमी. गरिबांच्या घरी ताकाच्या थेंबानेच अन्नशुद्धि करून घेतात! कोकणात तुपाची उणीव नारळाने भरून काढतात. ओला नारळ खवावयाचा; मग तो खोवलेला नारळ थोडे कढत पाणी व थोडे मीठ घालून चांगला कुस्करावयाचा; नंतर तो पिळून त्याचा रस काढावयाचा. हा नारळाचा रस. त्याला आंगरस म्हणतात. तो फारच खमंग व उत्कृष्ट लागतो. या आंगरसाबरोबर पातोळे, मोदक, खांडवी वगैरे पक्वान्ने कोकणात खातात. मी चांगला घट्ट आंगरस काढला. जेवणाची तयारी झाली. वडील आले. आनंदाने जेवणे झाली. त्या दिवशी मला फारच आनंद होत होता. “श्यामला वाढ ग आणखी पातोळा. माझा म्हणून एक वाढ." वडील आईला म्हणाले. माझ्या आईप्रमाणे तेही प्रेमळ होते. त्यांनी शारीरिक शिक्षा आम्हांस कधीही केली नाही. दहा उठाबशा काढ, अंगणातले गवत बेणून टाक, त्या झाडाला चार कळशा पाणी आणून घाल, देवांना दहा नमस्कार घाल, अशा प्रकारच्या त्यांच्या शिक्षा असत. एखादे वेळेस रागाने बोलत; परंतु मारीत नसत. आमची जेवणे झाल्यावर आई जेवावयास बसली. मी आईजवळ गोष्टी बोलत बसलो होतो. इतक्यात सर्वांत लहान पाचसहा वर्षांचा भाऊ आईजवळ आला व म्हणाला, "आई, जाऊ?" “कुठे रे बाबुल्या?" मी म्हटले. “आईला आहे माहीत. जाऊ का?" त्याने विचारले. आई म्हणाली, "जा. पण तेथे श्लोकबीक म्हणत बसू नको." हसत सदानंद निघून गेला. धाकट्या भावाचे नाव सदानंद होते. वडील त्याच नावाचे त्याला हाक मारीत, आम्ही त्याला बाबुल्या म्हणत असू. मी विचारले, "आई! करंदीकरांच्या झोपाळ्यावर का बसायला गेला?" आई म्हणाली, "नाही, रे, त्याला परसाकडे जावयाचे आहे. चावट आहे तो. परसाकडच्या वेळी परवानगी घ्यावयाला येतो! एरव्ही कुठे बाहेर जावयाच्या वेळेस नाही विचारायचा. लबाड कुठला. आणि तेथे ठाकुलीवर बसून मोठ्याने श्लोक म्हणत बसतो वेडगळ!" मला हसू आले. बोलता बोलता आई म्हणाली, "श्याम! तू आज गेला असतास, तर त्यांना किती वाईट वाटले असते! त्यांना अन्न नसते गोड लागले. घास नसता गिळवला. एखादे वेळेस त्यांना उचकी लागली किंवा हातातला घास खाली ताटात पडला, तर म्हणतात, "कोणी आठवण काढली? गजूने, की श्यामने?" त्यांचे तुमच्यावर किती प्रेम आहे, श्याम! अरे, मी अशी आजारी. मी नाही हो फार दिवस जगायची! आता एकटे त्यांना सोडून मला जावे लागेल. त्यांना भाऊबहिणी कोणी पुशीत नाही. गरिबाला कोण? तुम्ही मुलगे-तुमच्याकडे पाहूनच ते जगतात. तुमचेच त्यांना सुख!" असे म्हणता म्हणता आईचा गळा दाटून आला. पुन्हा म्हणाली, "श्याम! ते नेहमी म्हणतात, की "असतील बाळ, तर फेडतील काळ, नाही तर होतील काळ." तुम्ही काळ नका होऊ, जर काळ आला, तर त्याला हाकलून द्या. त्यांना सुख द्या." आईचे जेवण झाले. मी ही तिला मदत केली. पाणी लावून पाट उचलले. पाटावर शीत वगैरे पडलेले असते, म्हणून पाणी लावून उचलतात. पूजेची भांडी वगैरे सारी उपकरणी जमविली व बाहेर घासावयास नेली. आईने भांडी घासली, मी विसळली. नंतर आईने ताकाची, दह्याची विरजणे कढत पाण्याने धुतली. सदानंदाची लहानशी कोंडुली धुतली. तीत त्याच्यासाठी दूध विरजून ठेवावे लागे. विरजणे धुऊन तिने चुलीमागे शेकत ठेवली. दुधाणीखाली विस्तव हवा का, तिने पाहिले. याप्रमाणे आईची निरवानिरव होत होती. आम्ही ओटीवर बसलो. वडिलांजवळ फर्यामर्याने आम्ही खेळलो. प्रत्येक वेळेस ते आमच्यावर सुकी काकडी लावीत. माझे सारे खडे मारा म्हणून त्यांनी उचलून घेतले. दिवस आनंदात गेला. आईने, माझे धोतर फाटले होते, ते ठिगळ लावून दिले. रात्री वडिलांनी सुंदर गोष्ट सांगितली. जेवायचे कोणालाच नव्हते. आईने ताकास फोडणी देऊन ताकतई केली होती. ती आम्ही प्यालो. पहाटे आम्ही उठलो. मी आंघोळ केली. आईने भात ठेविला होता. उडदाचा पापड व मेतकूट तिने वाढले. भातात दोन तोंडलीही तिने टाकली होती. मला आवडतात, म्हणून शेजारच्या जानकीवयनींनी ती दिली होती. माझे जेवण झाले. मी जावयास निघालो. आईच्या पाया पडलो. "आता संक्रांतीस ये, हो. पाय फार दुखत असले, तर गाडी करून ये. एखादी भरतीची गाडी पाहावी. द्यावे दोन आणे आणि यावे. जप हो." असे आई म्हणाली. वडिलांना नमस्कार केला. "श्याम! मी बोललो, म्हणून वाईट नको हो वाटून घेऊ. नीट वाग. अभ्यास कर." ते म्हणाले. नंतर मी दोघां धाकट्या भावांस कुरवाळून निघालो. महारवाड्यापर्यंत वडील पोचवावयास आले. पुढेही बेहळ्यापर्यंत आले. आमच्या गावाची हद्द संपते, तेथे एक मोठे बेहळ्याचे झाड आहे. ते माघारे गेले व मी एकटाच चालू लागलो. आईबापांचे प्रेम मनात येऊन मी रडत चाललो होतो. मी दापोलीहून घरी गेलो, तेव्हा प्रेम मिळावे म्हणून मी रडत गेलो. आता परत जाताना प्रेम भरपूर मिळाल्यामुळे हृदय भरून येऊन रडतच जात होतो. सुखाचे अश्रू व दुःखाचे अश्रू! वाटेत एक वाटसरू मला म्हणाला, "का रे मुला, रडतोस? तुला कोणी नाही का?" मी त्याला म्हटले, "माझे आईबाप आहेत." “ते तुझ्यावर प्रेम नाही का करीत, तुला घालवून लाविले का त्यांनी?" “नाही. ते माझ्यावर फार प्रेम करतात म्हणून मी रडत आहे. त्या थोर अपार प्रेमाला मी लायक नाही, म्हणून मला वाईट वाटत आहे. त्यांच्या प्रेमास मी कसा उतराई होऊ? खरेच कसा बरे उतराई होऊ? या विचाराने मला रडू येत आहे!" विचारणारा वाटसरू माझ्याकडे कृपाळूपणे पाहून निघून गेला. मीही जलदीने चालू लागलो. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] qpzmmdk5sere83473he33vhj7iwaglp 0 5283 36798 36369 2026-09-09T15:19:18Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36798 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र सव्विसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र पंचविसावी|रात्र पंचविसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र सत्ताविसावी|रात्र सत्ताविसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र सव्विसावी : बंधुप्रेमाची शिकवण''' <poem> मे महिन्याची सुट्टी होती. आम्ही सारी भावंडे त्या वेळी घरी जमलो होतो. पुण्यास मामांकडे शिकावयास राहिलेला माझा मोठा भाऊ घरी आला होता. तो पुण्यास देवीच्या साथीत आजारी पडला होता. त्याला अतोनात देवी आल्या होत्या. अंगावर तीळ ठेवण्यासही जागा नव्हती. मोठ्या मुश्किलीनेच तो वाचला होता. मी दापोलीस जवळच शिकावयास राहिलेला होतो. मला घरी जाता येत असे. शनिवार-रविवारीसुद्धा मनात आले, तर मी घरी जाऊन यावयाचा. परंतु माझा मोठा भाऊ दोन वर्षांनी घरी येत असे. त्या वेळेस तो दोन वर्षांनी घरी आला होता. दुखण्यातून उठून अशक्त होऊन घरी आला होता. देवीच्या रोगातून उठलेल्या माणसाच्या अंगात उष्णता फार वाढते. देवीची फार आग असते. काही तरी थंड पदार्थ पोटात जावयाची आवश्यकता असते. गुलकंद देणे सर्वांत चांगले. परंतु आमच्या घरी कुठला गुलकंद? पैसे कोठून आणावयाचे? परंतु माझ्या आईने गरिबीचाच उपाय शोधून काढला. [[कांदा]] फार थंड असतो. कांदा फार स्वस्त आहे. पौष्टिकही आहे. कांद्यात फॉस्फोरस आहे, असे डॉक्टर सांगतात. तुरुंगात असताना आम्ही कांद्यास राष्ट्रीय अन्न म्हणत असू. कारण नेहमी कांदा असेच. कांदा-भाकर खाणाऱ्या मावळ्यांनीच केवढा पराक्रम केला! शारीरिक श्रम भरपूर करणाऱ्यांस कांद्यापासून अपाय नाही. परंतु केवळ बौद्धिक श्रम करणाऱ्यास मात्र तो बरा नव्हे. कांद्याचे गुणधर्म काही असोत. माझ्या आईने कांद्यांना अर्धवट वाफ दिली. वरची साले काढून ते गुळाच्या पाकात घातले. हा कांदेपाक फार थंड असतो, असे सांगतात. आई माझ्या मोठ्या भावास रोज पाकातील दोन तीन कांदे देऊ लागली. मी एक दिवस आईला म्हटले, "आई! आम्हांला कधी पाकातला कांदा देऊ नकोस, हो. मी तुझा नावडताच मुळी. दादाला कांदे नि बिंदे. त्याला भातावर तूप जास्त, दही जास्त, आम्हांला काही नाही. आम्ही जवळचे ना! आम्ही नेहमी घरी येतो. आम्हांला कोण विचारतो! जवळ असे ते कोपऱ्यात बसे, लांबचे स्वप्नी दिसे. आहे, बोवा! दादाची मात्र चमाण आहे. मला तरी देवी आल्या असत्या, तर बरे झाले असते! मिळाला असता कांदेपाक, मिळाले असते दही-दूध, मिळाले असते गाईचे तूप!" माझे शब्द ऐकून दादास वाईट वाटले. माझा दादा थोर मनाचा होता. शिकण्यासाठी त्यालाही पुष्कळ कष्ट करावे लागत होते. परंतु मुकाट्याने सारे सहन करीत असे. माझ्यासारखा खट्याळ, खोडसाळ तो नव्हता. शांत व धीमा होता. समुद्र जसा आत वडवानळाने जळत असतो, तसा तो आत दुःखाने, अपमानाने जळे; परंतु तोंडातून ब्र कधी काढीत नसे. तो मनातील दुःख कधी कोणास सांगत नसे. स्वतःचे दुःख, स्वतःची करुण कहाणी दुसऱ्यास सांगून त्याला आणखी का दुःख द्या, असे तो म्हणे. दादा आईला म्हणाला, "खरेच, आई, मला एकट्याला खायला लाज वाटते, हो. उद्यापासून मला देऊ नकोस. साऱ्यांना देणार असशील, तरच मला दे. देवी बऱ्या झाल्या. आता काय? बरणीत आहे, तो चार दिवस आम्ही सारी मिळून खाऊ." आई म्हणाली, "अरे, तुम्ही माझी कुणी सावत्र का मुले आहात. श्याम! असे, रे, काय घालून पाडून बोलतोस! अरे, त्याच्या तळपायांची, डोळ्यांची सारखी आग होत असते, रात्री तळमळत असतो, त्याला झोप येत नाही, हे तुला माहीत नाही का? त्याला थंडावा मिळावा, म्हणून हे औषध आहे. खाण्यासाठीच का जन्म आहे? म्हणे, मला का नाही देवी आल्या? श्याम, अरे, असे म्हणावे का? देवाला काय वाटेल? चांगले धडधाकट शरीर दिले आहे; तर तुला नसती भुते आठवतात. असे करू नये. श्याम, तू का आता लहान आहेस? मग पोथ्या-पुराणे कशाला, रे, वाचतोस ती? रामावर लक्ष्मणाचे-भरताचे किती प्रेम! उगीचच वाचायचे वाटते? काही त्यातला गुण घ्यावा. तुझाच ना तो भाऊ, का कोणी परका आहे? अरे, परक्याचाही हेवा करू नये. परक्यालाही तो आजारी असेल, तर द्यावे. तू घरी आलास, म्हणजे तुझ्या पायांना नाही का मी तेल चोळीत? कढत पाणी देत? तू घरी आलास, म्हणजे काही गोड करून मी नाही का तुला घालीत? नारळीपाकाच्या वड्या, नाही तर दुसरे काही तरी नाही का करून देत बरोबर? भावाचा का असा मत्सर करावा? पुढे मग मोठेपणी एकमेकांची तोंडेही नाही रे पहाणार! असे नको हो करू श्याम!" दादा आईला म्हणाला, "आई! तू उगीच मनाला लावून घेतेस. श्यामच्या मनात नसते हो काही. चल, तू आम्हांला आज पानग्या करून देणार आहेस ना? मी आणू केळीचे फाळके काढून?" आई म्हणाली, "जा रे, श्याम, फाळके काढून आण. सुर्याचे पाने नको हो कापू! ते पानकापे घे व वरची पाने काप, जा." मी गेलो व पानकाप्याने केळीच्या उंच गेलेल्या डांगा कापून खाली पाडल्या. पाने नीट कापून घरी आणली. "अण्णा! टाटोळा मला वाजवायला दे. मी फटफटे करीन." बाबुल्या म्हणाला. आई पानग्या करावयास बसली. कढत कढत पानगी आम्ही खाऊ लागलो. वरती लोणी फासले होते. त्यामुळे फारच छान लागत होती. "अरे, पहाटे तुळशीला नैवेद्य दाखविलेली लोणीसाखर तेथे शिंपीत असेल, ती घ्या!" आई म्हणाली. रोज पहाटे तुळशीला [[लोणी]]साखरेचा नैवेद्य आई दाखवीत असे. दादाने कांदेपाक आणला व पानगीबरोबर त्याने सर्वांना वाढला. आई म्हणाली, "श्याम, उद्या नको हो मागू. तुमच्या भावावर तुमची दृष्ट नको, हो, पडायला. ऐकलेस ना, श्याम? आता शहाणा हो." मी त्या दिवशी रागावलेला होतो. सकाळपासून मी कोणीशी धड बोललो नाही. दादाने मला विटीदांडू खेळावयास बोलाविले, मी गेलो नाही. दादा मग बाबुल्याबरोबर धनुष्यबाणांनी खेळू लागला. छत्रीच्या काडीचे घासून बाबुल्याने बाण केले होते. दादा नेम मारीत होता. तो झाडांना बाण मारी व झाडातून चीक बाहेर पडे. मी रागाने जाऊन म्हटले, "दादा! त्या झाडांना का दुखवतोस? त्यांच्या अंगातून रक्त काढतोस?" दादा म्हणाला, "मग विटीदांडू खेळावयास येतोस?" "माझे अडले आहे खेटर! मी नाही येत जा!" फणकाऱ्याने मी निघून गेलो. दादावर माझे प्रेम नव्हते; परंतु झाडावर मी प्रेम दाखवू पाहात होतो! ती वंचना होती. जो भावावर प्रेम करीत नाही, तो झाडावर काय करणार! दुपारची जेवणे झाली. दादा पडला होता. तो आपले तळवे हातांनी कुरवाळीत होता. त्याच्या तळपायांची सारखी आग होत असे. आज इतकी वर्षे झाली, तरीही त्याच्या तळव्यांची आग होते; मग त्या वेळेस तर तो नुकताच देवीतून उठलेला. दादाच्या पायांवर मी रोज पाय देत असे. त्याला त्यामुळे बरे वाटत असे. परंतु त्या दिवशी मी रागावलेला होतो. दादा माझ्याकडे पाहात होता; मुकेपणाने मला बोलावीत होता. परंतु त्याच्या पायांवर पाय द्यावयाचे नाहीत, असे मी ठरविले होते. मी दुष्ट झालो होतो. माझ्यामधील सारे प्रेम त्या दिवशी मरून गेले होते. त्या दिवशी मी फत्तर झालो होतो. दादाने शेवटी मला हाक मारली व तो म्हणाला, "श्याम! देतोस का रे तळव्यावर पाय? मला तुला सांगायला लाज वाटते, हो. रोज रोज तरी तुला किती सांगावयाचे? पण श्याम, मी पुण्यास गेल्यावर नाही हो कोणाला सांगणार. येथे तू आहेस, म्हणून सांगतो. दे रे जरा." दादाच्या शब्दांनी मी आत विरघळून गेलो होतो. परंतु अहंकार होता. अहंकार वितळला नव्हता. बर्फाच्या राशी सूर्याच्या किरणांनी वितळतात. त्याप्रमाणे अहंकाराच्या राशी प्रेमाच्या स्पर्शाने वितळतात. परंतु त्या वेळेस मी ठरविले होते. दादाच्या शब्दास मी दाद दिली नाही. मी काही केल्या उठलो नाही. आई जेवत होती व दादाचे शब्द तिच्या कानी पडत होते. ती हात धुऊन आली. मी जागचा हललो नव्हतो, हे तिने पाहिले. ती दादाजवळ आली व म्हणाली, "गजू! मी देते हो, तुझ्या पायावर पाय. त्याला कशाला सांगतोस? त्याला कशाला त्रास देतोस? तो कोण आहे तुझा? भाऊ सख्खे दाईद पक्के!" असे म्हणत आई खरेच दादाच्या पायांवर, त्याच्या तळव्यांवर पाय देऊ लागली. तिकडे उष्टी-खरकटी तशीच पडली होती. खटाळभर भांडी घासायची होती; परंतु ते सारे आईने पडू दिले. स्वयंपाकघराचे दार कुत्रे वगैरे आत येऊ नये, म्हणून लोटून घेऊन ती दादाच्या सेवेसाठी आली. माझी प्रेममूर्ती, त्यागमूर्ती, कष्टमूर्ती आई! मोठ्या मनाची आई! एक शब्दही मला ती बोलली नाही; माझ्यावर रागवली नाही. शेवटी मीच शरमलो. माझा अहंकार पार वितळला. मी आईजवळ गेलो व म्हटले, "आई! तू जा. मी देतो पाय. आई, हो ना दूर." आई म्हणाली, "द्यायचे असतील, तर नीट हळूहळू दे. धसमुसळ्यासारखे नको देऊ. त्याला झोप लागेपर्यंत दे. मग खेळायला जा. श्याम! तुझाच ना तो भाऊ?" असे म्हणून आई गेली. उष्ट्यांना शेण लावून ती भांडी घासावयास बाहेर गेली. दादाच्या पायांवर मी पाय देत होतो. माझ्या पायांच्या बोटांनी त्याचे तळवे चेपीत होतो. शेवटी त्या माझ्या निरहंकारी दादास झोप लागली. माझा राग मावळला. जसजसा सूर्य अस्तास जाऊ लागला, तसतसा माझा क्रोधही अस्तास जाऊ लागला. रात्रीची जेवणे झाली. आईचे उष्टेशेण वगैरे झाले. अंगणात आम्ही बसलो होतो. तुळशीवर लावलेली गळती अजून गळत होती. उन्हाळ्यात तुळशीवर एका मडक्यात लहान भोक पाडून त्यात पाणी भरून टांगतात व त्यात येताजाता पाणी घालतात. याला गळती म्हणतात. त्यामुळे तुळस थंड राहते, उन्हाने करपून जात नाही. तुळशीजवळ पणती लावलेली होती. परंतु अंगणात दिव्याची जरुरी नव्हती. सुंदर चांदणे पडलेले होते. माझ्या दादाच्या मनासारखे निर्मळ चांदणे पडले होते. दादा, मी, पुरुषोत्तम व बाबुल्या अंगणात बसलो होतो! दूर्वांची आजी, आईसुद्धा बसल्या होत्या. शेजारच्या जानकीवयनीसुद्धा आल्या होत्या. भिजत घातलेल्या वालांच्या डाळिंब्या काढायच्या होत्या. आम्ही भराभर उपड्या पाटावर डाळिंब्या दोन्ही हातांनी काढीत होतो. मी आईला म्हटले, "आई! तू ते अभिमन्यूचे गाणे म्हण ना, मला ते फार आवडते. 'पडला अभिमन्यू वीर रणी, चक्रव्यूह रचिला द्रोणांनी, पडला अभिमन्यू!' म्हणतेस का? कृष्ण व अर्जुन रात्री रणांगणात अभिमन्यू कोठे पडला होता, ते शोधावयास जातात; मुखाने 'कृष्ण कृष्ण' असा मंजुळ जप अभिमन्यू करीत असतो, त्या मंजुळ आवाजावरून अभिमन्यू येथेच असेल, असे त्यांना वाटले. कसे छान आहे गाणे! आई! म्हण ना, ग!" आई म्हणाली, "आज आजीच छानदार गाणे म्हणणार आहे. तेच आज ऐक. म्हणा ना हो तुम्ही ते चिंधीचे गाणे. मीही पुष्कळ दिवसांत ऐकले नाही." आईने आजीस सांगितले. दूर्वांच्या आजीला पुष्कळ गाणी येत असत, म्हणून मागेच सांगितले आहे. चिंधीचे गाणे मी ऐकले नव्हते. मला वाटले, काही तरी 'पर्ह्यातली पातेरी कोण हुक् करी', अशासारखेच ते असेल. मी उतावळा होऊन ते नको चिंधीचे भिकार गाणे, चांगले पीतांबराचे तरी आजी म्हण, असे म्हटले. आई म्हणाली, "श्याम! ऐक तर खरे. त्या चिंधीच्या गाण्यात पीतांबर पैठण्याच आहेत." आजी गाणे म्हणू लागली. आजीचा आवाज गोड होता. ती योग्य तेथे जोर देऊन हात वगैरे हालवून गाणे म्हणे, भावनामय होऊन गाणे म्हणे, विषयाशी एकरूप होऊन गाणे म्हणे. त्या गाण्याचे आकडकडवे-ध्रुवपद असे होते. 'द्रौपदीसी बंधु शोभे नारायण' हे चिंधीचे गाणे ज्याने रचले तो थोर कवी असला पाहिजे. मोठी सहृदय व रम्य कल्पना या गाण्यात आहे. कृष्णाचे द्रौपदीवर फार प्रेम व द्रौपदीचेही कृष्णावर. अर्जुन व कृष्ण हे जसे एकरूप; म्हणून अर्जुनालाही कृष्ण असे नाव आहे. त्याचप्रमाणे कृष्ण व द्रौपदी यांच्यातही जणू अभिन्नत्व, अद्वैत आहे, असे दाखविण्यासाठी द्रौपदीसही 'कृष्णा' नाव मिळालेले आहे. या गाण्यात फार सुंदर प्रसंग कवीने कल्पिला आहे. कृष्णाचे पाठल्या बहिणीवर-सुभद्रेवर प्रेम कमी; परंतु द्रौपदी-ही मानलेली बहीण-हिच्यावर जास्त. असे का? कवीला ही शंका आली व ती त्याने या गाण्यात मांडून तिचे निरसन केले आहे. प्रसंग असा आहे. एके दिवशी तिन्ही लोकी फेरी करणारे नारद ब्रम्हवीणा खांद्यावर टाकून भक्तिप्रेमाने गाणी म्हणत कृष्णाकडे आले. नारद हे तिन्ही लोकांत म्हणजे सुर, नर, असुर या निन्ही लोकांत-सात्त्विक, राजस व तमस; श्रेष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ अशा तिन्ही प्रकारच्या लोकांत फिरत. त्यामुळे त्यांना नाना अनुभव येत, नाना दृश्ये पाहावयास मिळत. कोणाचा महिमा वाढव, कोणाचा तरी दूर कर, कोठे कोपऱ्यात सुगंधी फूल फुललेले असले, तर त्याचा वास सर्वत्र ने, इत्यादी कामे ते करीत असावयाचे. त्यांना सर्वांच्याकडे स्थान असे. कारण ते निःस्पृह होते व सर्वांच्या कल्याणासाठी ते झटत असत. या वेळेस पांडवांकडे कृष्ण पाहुणा आलेला होता. नारदाला पाहताच कृष्णदेव उठले व त्यांनी त्यास क्षेमालिंगन दिले व कुशल प्रश्न केले. नारद म्हणाले, "देवा! आज तुझ्यावर दावा करण्यासाठी मी आलो आहे. कृष्ण म्हणजे समदृष्टी, निःपक्षपाती, असे मी सर्वत्र सांगतो. परंतु एके ठिकाणी मला कोणी म्हटले, 'नारदा, पुरे तुझ्या कृष्णाची स्तुती. अरे, पाठच्या बहिणीपेक्षा त्याचे त्या मानलेल्या द्रौपदीवर जास्त प्रेम. कसली समान दृष्टी नि काय?' मी काय बोलणार? म्हटले, देवाजवळ जाऊन संशय दूर करून यावे. सांग आता सारे. तुझी सख्खी बहीण जी सुभद्रा, तिच्यावर तुझे प्रेम कमी का, ते सांग." कृष्ण म्हणाला, "नारदा, मी निष्क्रिय आहे. जो मला ओढील, तिकडे मी जातो. वारा सर्वत्र आहे; परंतु घर बंद करून ठेवणारा, खिडक्या लावून घेणारा मनुष्य जर असे म्हणू लागला, वारा ज्यांची घरे बंद नाही, त्यांच्याच घरात जातो, माझ्या घरात का येत नाही, तर ते योग्य होईल का? ज्यांनी दारे सताड उघडी ठेवली, त्यांच्या घरात वारा शिरला. त्यांच्या घरात प्रकाश शिरला, जितके दार उघडाल, तितका प्रकाश व हवा आत जाणार. तसेच माझे. द्रौपदीचा दोर बळकट असेल, तिने खेचून घेतले. सुभद्रेचा तुटका असेल, मजबूत नसेल, त्याला मी काय करणार? मी स्वतः निष्क्रिय आहे. 'लोकी निःस्पृह मी, सदा अजित मी, चित्ती उदासीन मी' हेच माझे योग्य वर्णन आहे. परंतु तुला परीक्षा पाहावयाची आहे का? हे बघ, मी सांगतो, तसे कर. सुभद्रेकडे धावत-पळत जा व तिला सांग, कृष्णाचे बोट कापले आहे, एक चिंधी दे बांधायला. तिने दिली, तर घेऊन ये. तिने न दिली तर द्रौपदीकडे जा व तिच्याजवळ माग." नारद सुभद्रेकडे आले. सुभद्रा म्हणाली, "ये रे नारदा! प्रथम सांग, काही कुठली वार्ता सांग. कैलासावर, ब्रम्हलोकी, पाताळात, कोठे काय पाहिलेस, सांग. तुझे आपले बरे, सारीकडे हिंडतोस. तुला नारदा, कंटाळा कधी येतच नसेल. रोज उठल्या नवीन लोक, नवीन देश. आज नंदनवन, उद्या मधुवन. बैस, अरे, एवढी घाई काय आहे?" नारद म्हणाले, "सुभद्राताई, बसायला वेळ नाही. कृष्णाचे बोट कापले आहे. भळभळ रक्त येत आहे. बोट बांधायला एक चिंधी दे." "नारदा, आता चिंधी कुठे शोधू? हा पीतांबर, हा त्यांनी उत्तर दिग्विजयाच्या वेळी आणला आणि हा शालू. हा कुंतीभोज राजाने भेट म्हणून पाठविला होता. नारदा, घरात एक चिंधी सापडेल तर शपथ. ही मौल्यवान पैठणी. नारदा! चिंधी नाही, रे!" असे सुभद्रा म्हणाली. "बरे तर, मी द्रौपदीताईकडे जातो." असे म्हणून नारद निघाले. द्रौपदी कृष्ण कृष्ण म्हणत फुलांचा हार गुंफीत होती. नारदाला पाहताच द्रौपदी उठली. "ये नारदा! हा हार तुझ्याच गळ्यात घालते. बैस या चौरंगावर. हल्ली माझा कृष्ण येथे आहे, म्हणून आलास नाही रे? याच्या भोवती तुम्ही सारे भुंगे जमावयाचे! पण माझा कृष्ण सारा लुटू नका, हो. मला ठेवा थोडा." "द्रौपदी! थट्टा करावयाला वेळ नाही, बोलावयाला वेळ नाही. कृष्णाचे बोट कापले आहे. एक चिंधी दे, आधी." नारद घाबऱ्या घाबऱ्या म्हणाला. "खरे का, नारदा! कितीसे रे, कापले? माझ्या कृष्णाचे बोट कापले? अरेरे!" असे म्हणून नेसूचा पीतांबरच फाडून तिने चिंधी दिली. भरजरी ग पीतांबर दिला फाडून द्रौपदीस बंधू शोभे नारायण माझ्या आजीने गाणे इतके भावपूर्ण म्हटले की, मी तल्लीन होऊन गेलो होतो. डाळिंब्या काढायचे विसरून गेलो होतो. गाणे झाले. मला आई म्हणाली, "श्याम! आवडले की नाही? ऐकलेस की नाही नीट?" आईचा हेतू ओळखला. मी आईला विचारले, "आई! आजीला तू हेच गाणे आज म्हणावयास का सांगितलेस, ते ओळखू?" "ओळख बरे. तू का मनकवडा आहेस?" आईने म्हटले. मी म्हणालो, "आज दुपारी दादाच्या पायांवर मी पाय देत नव्हतो. सकाळी त्याला कांदेपाक खाऊ देत नव्हतो. सुभद्रा सख्खी बहीण असून कृष्णाला चिंधी देईना. तसा मी सख्खा भाऊ असूनही प्रेम करीत नाही. मला हे तुला दाखवून द्यावयाचे होते. होय ना? मला लाजविण्यासाठी हे गाणे तू आजीला म्हणावयास सांगितलेस. खरे, की नाही सांग." आई म्हणाली, "होय. तुला लाजविण्यासाठी नाही; तर तुला प्रेम शिकविण्यासाठी." मी एकदम उठलो व दादाजवळ गेलो. दादाचा हात हातात धरून मी गदगद स्वरात म्हटले "दादा! आजपासून मी तुला 'नाही' म्हणणार नाही. मी तुला प्रेम देईन. भक्ती देईन. माझ्या दुपारच्या वर्तनाबद्दल तू मला क्षमा कर." दादा म्हणाला, "श्याम! हे काय रे? क्षमा नि बिमा कसची मागतोस? मी दुपारचे विसरूनही गेलो होतो. आकाशातील ढग क्षणभर असतात, तसा तुझा राग. तुझा लहरी स्वभाव मला माहीत आहे आणि तुझे मन स्फटिकाप्रमाणे निर्मळ आहे, हेही मला माहीत आहे. आई! आम्ही कधी एकमेकांस अंतर देणार नाही. क्षणभर भांडलो, तरी फिरून एकमेकांस मिठी मारू." आई म्हणाली, "तुम्ही परस्पर प्रेम करा. त्यातच आमचा आनंद, देवाचा आनंद." {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 3eacqzo90sr6hfzl425iup4w61o1mql 0 5288 36765 36384 2026-09-09T15:17:14Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[काजू]] 36765 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र एकतिसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र तिसावी|रात्र तिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र बत्तिसावी|रात्र बत्तिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र एकतिसावी : लाडघरचे तामस्तीर्थ''' <poem> राजाला आज परत जावयाचे होते. त्याला वाईट वाटत होते. श्यामच्या आईच्या सगळ्या आठवणी ऐकावयाला आपण नाही, म्हणून त्याला वाईट वाटत होते. परंतु कर्तव्य कठोर आहे. कर्तव्यासाठी सारे मोह दूर टाकावे लागतात. चांगल्या गोष्टींचे मोह दूर ठेवावे लागतात. मोह वाईट गोष्टींचेच असतात, असे नाही; तर चांगल्या गोष्टींचेही असतात. "श्याम! आता आपण परत केव्हा भेटू? तुझी रसाळ वाणी पुन्हा केव्हा ऐकावयास मिळेल? श्याम! तू ज्या आठवणी सांगतोस, त्या असतात साध्या; परंतु त्यातून सुंदर धर्म तू दाखवून देतोस. कृष्णाच्या लहानशा तोंडात यशोदेला विश्व दिसले; तसे तुझ्या या लहान गोष्टींत धर्माचे व संस्कृतीचे विशाल दर्शन होते. श्याम! काल मी रामजवळ म्हटले, की हा गोष्टीमय धर्म आहे किंवा या धर्ममय गोष्टी आहेत. गोष्टीरूपाने तू धर्म सांगत आहेस; धर्मरूपाने गोष्टी सांगत आहेस. रोजच्या आपल्या साध्या जीवनातही किती आनंद व हृदयता आपणांस ओतता येईल, हे तू दाखवीत आहेस, नाही का? या आयुष्याच्या मार्गावर सुखाला व संपत्तीला तोटा नाही. बहीणभावांचे प्रेम, गुराढोरांचे प्रेम, पशुपक्ष्यांचे प्रेम या सर्वांमुळे जीवन समृद्ध, सुंदर व श्रीमंत करता येते. श्याम! तुझ्या आठवणी ऐकता ऐकता मला कितीदा रडू आले! त्या रात्री तू प्रेमाचे वर्णन करीत होतास. त्या वेळेस मला गहिवरून आले होते. श्याम! आता केव्हा असे ऐकावयास सापडेल? तू जणू श्यामसुंदर कृष्णाची मूर्तीच आहेस, नाही?" "राजा! अतिशयोक्ती करण्याची तुला सवयच आहे. तुझे माझ्यावर प्रेम आहे, म्हणून तुला माझे सारे चांगलेच दिसते. माझ्यात एकच गुण आहे; तो म्हणजे कळकळ. या कळकळीने सारे सजून दिसते. मी कीर्तन करतो, तेव्हा संगीतगायनाची उणीव मी माझ्या उत्कंठतेने व कळकळीने भरून काढतो. राजा! मजजवळ दुसरे काय आहे? काही नाही. खरेच काही नाही. मी आपला बोलका ढलपा. कामे तुम्ही करता. मी गोष्टी सांगाव्या, कथा सांगाव्या, शब्दवेल्हाळ मी; परंतु तुम्ही कार्यवेल्हाळ आहात. राजा! मनातून मी माझे डोके कितीदा तरी तुमच्या पायांवर ठेवतो. भिका, नामदेव, राम हे किती काम करतात! तुम्ही मला मोठेपणा दिलात, तरी मजजवळ काही नाही, हे मी जाणून आहे. तुम्ही दगडाला शेंदूर फासून नमस्कार करीत आहात." श्याम बोलत होता. इतक्यात राम आला. "काय, रे, राम? गाडी आली की काय?" श्यामने विचारले. "नाही. बेत बदलला आहे. आता न जाता रात्री जायचे ठरले. रात्रीची आठवण ऐकून मगच जाऊ, असे दाजी म्हणाले. राजा! रात्री जा, काही उशीर होणार नाही!" राम म्हणाला. "देवाची इच्छा!" राजा म्हणाला. सायंकाळ झाली होती. आकाशात अनंत रंगांचे प्रदर्शन उघडले होते. लाल, निळे, पिवळे सारे रंग तेथे ओतले होते. भव्य देखावा दिसत होता. नदीतीरावर जाऊन श्याम व राजा गोष्टी बोलत होते. गोष्टी बोलता बोलता दोघे मुके झाले. एकमेकांचे हात त्यांनी हातांत घेतले होते. हात सोडून दिले. गुराखी गाई चारून परत जात होते. कोणी म्हशीच्या पाठीवर होते, कोणी पावा वाजवीत होते. "श्याम! चला परत जाऊ." राजा म्हणाला. "राजा! असे भव्य सृष्टिदर्शन झाले, म्हणजे वाटते कोठे जाऊ नये, इथेच बसावे व सृष्टीत मिळून जावे. सृष्टीच्या मूक अशा महान संगीत सिंधूत आपल्या जीवनाचा बिंदू मिळवून टाकावा." श्याम बोलत होता. त्याचे ओठ थरथरत होते. श्याम म्हणजे मूर्त भावना, श्याम म्हणजे मूर्त उत्कटता होती. शेवटी दोघे मित्र आले. आश्रमाच्या गच्चीवर मंडळी जमू लागली. आकाशाच्या गच्चीत एकेक तारा येता येता सारे आकाश फुलून गेले. गच्चीत एकेक माणूस जमता जमता सारी गच्ची भरून गेली. प्रार्थनेला सुरुवात झाली. प्रार्थना संपली. क्षणभर सारी मंडळी डोळे मिटून बसली होती. श्यामने गोष्ट सांगण्यास सुरुवात केली. आमच्या लहानपणी जेव्हा आईचे सांधे दुखत होते, त्या वेळेस लाडघरच्या देवीला एक नवस केलेला होता. दापोली तालुक्यातच लाडघर म्हणून मोठे सुंदर गाव समुद्रकाठी आहे. लाडघर येथे तामस्तीर्थ आहे. लाडघरजवळ एके ठिकाणी समुद्राचे पाणी लालसर दिसते, तांबूस दिसते, म्हणून त्यास तामस्तीर्थ म्हणतात. तो देवीचा नवस कितीतरी दिवस फेडावयाचा राहिला होता. आईचे सांधे बरे झाले होते. जरी ती पहिल्याइतकी सशक्त राहिली नव्हती, तरी हिंडू-फिरू शकत होती, दोन धंदे करू शकत होती. लाडघरच्या देवीला लाकडीची बाहुली, लाकडाचा कुंकवाचा करंडा, खण, नारळ, वगैरे वाहावे लागत असे. हा नवस फेडण्यासाठी आई पालगडहून दापोलीस येणार होती व दापोलीहून आईला घेऊन मी लाडघरास जावयाचे, असे ठरले होते. आई केव्हा येते, याची मी वाट पाहात होतो. किती तरी वर्षांनी आई पालगडच्या बाहेर जाणार होती! बारा वर्षांत पालगडच्या बाहेर ती गेली नव्हती. ना कधी हवापालट, ना कधी थारेपालट. आई आली. दापोलीहून लाडघरास जाण्यासाठी मी गाडी ठरविली. दापोलीहून पहाटे निघावयाचे ठरले. दापोलीपासून लाडघर तीन कोस होते. तीन तासांचा रस्ता होता. पहाटेचा कोंबडा आरवला. आई उठली. मीही उठलो. गाडीवान वेळेवर आला व हाका मारू लागला. मी सारे सामान घेतले. आई व मी गाडीत जाऊन बसलो. लाडघरास आमची एक दूरची आतेबहीण होती. तिच्याकडे उतरावयाचे आम्ही ठरविले होते. सकाळी सात आठ वाजता पोचू, असे वाटत होते. गाडीवानाने गाडी हाकली व बैल चालू लागले. बैल मोठ्या आनंदाने चालत होते. पहाटेची शांत वेळ होती. कृत्तिकांचा सुंदर पुंजाकार आकाशात दिसत होता. बैलांच्या गळ्यातील घंटांचा आवाज त्या शांत वेळी आल्हादकारक वाटत होता. जणू सृष्टिमंदिरातीलच त्या गोड घंटा पहाटे वाजत होत्या! फुले फुलली होती. वारे मंद वाहत होते. पाखरे गात होती. सृष्टिमंदिरात काकड-आरती सुरू झाली होती. गाडीमध्ये मी व माझी आई दोघे जणच होतो. मी व माझी आई; माझी आई आणि मी. दोघे, अगदी दोघेच होतो. आमचे एकमेकांवर फार प्रेम होते. माझे वय चौदा-पंधरा वर्षांचे होते; तरी आईला मी लहानच होतो. आईला मुले कधी मोठी झाली, असे वाटतच नसते. मी आईच्या मांडीवर डोके ठेवून पडलो होतो. गाडी मोठी होती. पुष्कळ जागा होती. आईच्या मांडीवर डोके खुपसून मी निजलो होतो. आई माझ्या डोक्यावरून, माझ्या केसांवरून आपला प्रेमळ हात फिरवीत होती. "किती रे भरभरीत शेंडी? श्याम? तेलबील नाही वाटते लावीत कधी?" आईने विचारले. परंतु माझे तिकडे लक्ष नव्हते. मी फार सुखावलो होतो. <poem> सुखावले मन प्रेमे पाझरती लोचन <poem> अशी माझी स्थिती झाली होती. आई व मी, आम्ही एकत्र कधीही प्रवास केला नव्हता. इतक्या स्वतंत्रपणे, मोकळेपणे, आम्ही कधी हिंडलो नव्हतो. आई व मी. होय. आम्हां दोघांचे त्या दिवशी जग होते. माझ्या मनात अनेक सुखस्वप्ने खेळत होती. मी मोठा होईन, शिकेन, माझ्या आईला मी काही कमी पडू देणार नाही; तिला सुखाच्या स्वर्गात ठेवीन, वगैरे मनोरथ मी मनात मांडीत होतो. मनोरथाचे मनोरे रचावयाचे व पाडावयाचे, हा मनाचा चंचल स्वभावच आहे. आई मला म्हणाली, "श्याम, बोलत रे का नाहीस? अजून झोप पुरी नाही वाटते झाली?" "आई, तुझ्या मांडीवर मुकेपणाने मी निजावे व तू प्रेमळपणाने माझ्याकडे बघावेस, माझ्या अंगावरून हात फिरवावास, याहून दुसरे काही मला नको. आई, मला थोपट. आई तुझ्याजवळ नेहमी लहान मूल व्हावे, असेच मला वाटते. थोपट मला, ओव्या म्हण." माझे शब्द ऐकून आई खरोखरीच मला थोपटू लागली व ओव्या म्हणू लागली. रानातील पाखरे किलबिल करू लागली होती. दापोली ते लाडघर दुतर्फा घनदाट जंगल आहे. रस्त्यात सूर्याचा प्रकाशही येऊ शकत नाही. एके ठिकाणी डोंगरातून धो धो पाणी रस्त्यावर पडत आहे. तो देखावा भव्य व मूक करणारा आहे. [[काजू]], आंबे, फणस, वड, पायरी, करंज यांची झाडे दुतर्फा रस्त्याने आहेत. या झाडांवरून नाना प्रकारचे पक्षी हिंडू फिरू लागले, गाऊ लागले. सृष्टी जागृत होऊ पाहत होती; परंतु मी माझ्या आईच्या मांडीवर निजू पाहत होतो. झोप येत नव्हती. तरी डोळे मिटून पडलो होतो. जगाची उठायची वेळ; परंतु माझी माता मला निजवीत होती. आईने ओव्या म्हणता म्हणता पुढील ओवी म्हटली. कधी कधी माझी आई स्वतःही ओव्या करून म्हणत असे. याचा मला त्यापूर्वी अनुभव आला होता. या वेळेसही तोच अनुभव आला. <poem> घनदाट या रानात धो धो स्वच्छ वाहे पाणी माझ्या श्यामच्या जीवनी देव राहो <poem> आई अशी ओवी म्हणताच मी खाडकन उठून बसलो. धो धो वाहणाऱ्या पाण्याला पाहावयास मी उठून बसलो. आईने विचारले, "काय, रे, उठलाससा? कंटाळलास, वाटते? नीज, हो. माझी मांडी दुखायची नाही." मी म्हटले, "आई, श्यामच्या जीवनात तू देवाला बोलावीत आहेस, मग मी कसा निजू? देव येणे म्हणजे जागृती येणे. देव सर्वांना जागृती देतो. सूर्यनारायण सर्व जगाला चालना देतो, नाही का?" दुरून समुद्राची गर्जना ऐकू येत होती. जंगल संपताच दूरचा उचंबळणारा सागर दिसू लागला. संसाराच्या जंगलाजवळच परमेश्वरी आनंदाचा समुद्र अपरंपार उचंबळत असतो. संसाराच्या जरा बाहेर जा, की तिथे हा आनंद तुम्हांला भेटेल. दुरून टुमदार व सुंदर लाडघर गाव दिसू लागला. आम्ही गावात शिरलो. ज्याच्या त्याच्या बागेत बैलरहाट सुरू होते. बागेचे शिंपणे चालले होते. रहाटाचा कुऊ कुऊ आवाज ऐकावयास येत होता. बैलांच्या पाठीमागून लहानशी शिमटी हातात घेऊन हाकलणारे मुलगे, त्यांचा आवाज ऐकू येत होता. पाण्याचे पाट बागेतून वाहत होते. पोफळी, नारळी, केळी, अननस यांना पाणी जात होते. प्रत्येकाचे घर व घराशेजारी प्रत्येकाचे केळीपोफळीचे-नारळींचे आगर. मोठा सुखी व सुंदर असा तो गाव होता. स्वच्छ व समृद्ध मुबलक पाणी, सुंदर हवा, फळाफुलांची रेलचेल, दाट झाडी. आमची गाडी गावातून चालली. नेमके घर आम्हांस माहीत नव्हते. विचारीत विचारीत चाललो. वाटेत मुलांची शाळा होती. आमच्या गाडीकडे शाळेतील लहान मुले पाहू लागली. एखादी नवीन गाडी, नवीन पक्षी, नवीन मनुष्य काहीही अपरिचित दृष्टीस पडताच मुलांची जिज्ञासा जागी होत असते. सुभाताईचे घर सापडले एकदाचे. गाडीवानाने गाडी सोडली. बैलांना बांधून चारा घातला. आम्ही घरात गेलो. सुभाताईला मी कधीही पूर्वी पाहिले नव्हते. आईने सुद्धा किती तरी दिवसांनी तिला पाहिले. माझी आई सुभाताईपेक्षा वयाने वडील होती. आईच्या मोठ्या मुलीसारखी सुभाताई शोभत होती. आईला एकदम पाहताच चकितच झाली. "वयनी! ये. किती ग वर्षांनी आपण भेटत आहोत!" अशा गोड शब्दांनी सुभाताईने आईचे स्वागत केले. "आणि हा कोण?" तिने माझ्याकडे पाहून विचारले. आई म्हणाली, "सुभ्ये! हा श्याम हो. लहानपणी हट्ट करणारा. सर्वांशी भांडणारा तो हो हा. तुला नाही का आठवत?" "बराच की रे मोठा झालास. इंग्रजी शाळेत शिकतोस वाटते?" सुभाताईने विचारले. "हो, मी चौथ्या इयत्तेत आहे." असे मी उत्तर दिले. त्या प्रेमळ, भरल्या घरात आम्ही एकदम घरच्यासारखी होऊन गेलो. सुभाताई म्हणाली, "वयनी, समुद्रावर आताच स्नाने करावयास जा; म्हणजे दहा-अकरा वाजायला परत याल. दुपारी जेवणे-खाणे झाल्यावर देवीला जाऊ; म्हणजे सायंकाळी तुम्हांला परत जायला गाडी जोडता येईल. राहत तर नाहीसच म्हणतेस. एवढी आल्यासारखी आठ दिवस राहतीस, तर किती चांगले झाले असते! मलाही बरे वाटले असते. सासरी राहून माहेरचा अनुभव घेतला असता. राहशील का?" "सुभ्ये, ही गाडी परत भाड्याची ठरविली आहे. शिवाय तिकडे घरी तरी कोण आहे? लहान मुलांना ठेवून आल्ये आहे. श्यामचीही शाळा बुडेल. पुष्कळ वर्षांनी दोघी भेटलो, हेच पुष्कळ झाले. मग आताच आम्ही समुद्रावर जाऊन येतो." आई म्हणाली. आम्ही कपडे घेतले. सुभाताईचे यजमान आमच्याबरोबर निघाले. गाडी जुंपली. गाडी जोरात निघाली. समुद्र जवळ होता. समुद्राच्या बाजूबाजूनेच रस्ता होता. आम्हाला तामस्तीर्थावर जावयाचे होते. मी समुद्राकडे सारखा पाहत होतो. माझ्या चिमुकल्या डोळ्यांनी त्याला जणू पिऊन टाकीत होतो! अफाट सागर, अनंत सिंधू, ना अंत ना पार, खाली निळा पाण्याचा समुद्र व वर निळा आकाशाचा समुद्र. आमची गाडी योग्य ठिकाणी आली. सुभाताईचे यजमान व आम्हीही खाली उतरलो. कोठे स्नान करावयाचे, ते त्यांनी आम्हास दाखविले. समुद्राच्या लाटा तेथे उसळत होत्या. येथील वाळूही जरा लालसर आहे असे वाटत होते. "येथेच लाल पाणी का बरे?" असा सुभाताईच्या यजमानास मी प्रश्न विचारला. ते म्हणाले, "देवाचा चमत्कार; दुसरे काय?" आई म्हणाली, "येथे देवाने राक्षसास मारले असेल, म्हणून हे पाणी लाल झाले!" सुभाताईचे यजमान म्हणाले, "हो! तसा तर्क करावयास हरकत नाही." लंगोटी लावून मी समुद्रात शिरलो. लहान लहान लाटांबरोबर मी खेळू लागलो. फार पुढे मी गेलो नाही. समुद्राचा व माझा फारसा परिचय नव्हता. आई गुडघ्याहून थोड्या जास्त पाण्यात जाऊन बसली व अंग धुऊ लागली. समुद्र शेकडो हातांनी हळूच गुदगुल्या करावयास हसत खेळत-खिदळत येत होता. पायांखालची वाळू लाट माघारी जाताच निसरत होती. आम्ही मायलेकरे ईश्वराच्या कृपासमुद्रात डुंबत होतो. पाणी खारट होते, तरी तीर्थ म्हणून आई थोडे प्यायली व तिने मलाही प्यावयास लावले. आईने समुद्रास फुले वाहिली, [[हळद]]कुंकू वाहिले. समुद्राची तिने पूजा केली; चार आणे समुद्रात फेकून दिले! मोत्यांच्या राशी ज्याच्या पोटात आहेत त्या रत्नाकराला आईने चार आणे दिले! ती कृतज्ञता होती. चंद्रसूर्य निर्माण करणाऱ्या देवाला भक्त काडवातीने, निरांजनाने ओवाळतो. स्वतःच्या अंतःकरणातील कृतज्ञता व भक्ती काही तरी बाह्य चिन्हात प्रकट करावयास मनुष्य पाहात असतो. त्या अनंत सागराला पाहून थोडी त्यागबुद्धी नको का शिकावयाला? कोरडे नेसून पुन्हा आम्ही गाडीत बसलो. गाडी घरी आली, तो बारा वाजावयास आले होते. भूक भरपूर लागली होती. सुभाताईने पाने वगैरे घेऊन तयारी केलीच होती. तिच्या यजमानांचे स्नानसंध्या, देवतार्चन, पहाटेच होत असे. पहाटे सारे करून मग ते बागेच्या, आगराच्या कामास लागत असत. आम्ही जेवावयास बसलो. जेवण अत्यंत साधे परंतु रुचकर होते. सुभाताईने तेवढ्यातल्या तेवढ्यात आमच्यासाठी खांडवी हे साधे पक्वान्न केले होते. नारळाचा आंगरस काढला होता; नारळाची चटणी होती. प्रत्येक पदार्थाला नारळाने रुची आली होती. वांगी व त्यात मुळ्याच्या शेंगा अशी [[भाजी]] होती. ती मोठी झकास झाली होती. घरचे लोणकढे तूप होते. "श्याम, श्लोक म्हण चांगलासा." आई म्हणाली. मी "केयूरा न विभूषयन्ति पुरुष" हा संस्कृत श्लोक म्हटला. सुभाताईच्या यजमानास माझा श्लोक फार आवडला. "इंग्रजी शाळेत जातोस, तरी श्लोक म्हणायला लाजत नाहीस वाटते? अलीकडच्या मुलांना चार श्लोकही चांगले पाठ येत नाहीत. तुझा नंबर कितवा आहे, श्याम!" त्यांनी मला विचारले. "दुसरा." मी सांगितले. "वा! चांगला हुशार दिसतोस!" ते म्हणाले. सुभाताईचा मुलगा पाच वर्षांचा होता व मुलगी दोन-अडीच वर्षांची होती. मुलगा मधू वडिलांजवळ बसला होता. त्यानेही एक चांगला श्लोक म्हणून दाखविला. "श्याम! खांडवी घे हो आणखी. लाजू-बिजू नकोस." सुभाताई म्हणाली. "श्याम मुळी साऱ्या जगाचा भिडस्त. येथे नको हो लाजायला! श्याम!" आई हसत म्हणाली. माझी आईही जेवावयास बसली होती. सुभाताई तिला प्रेमाने म्हणाली, "वयनी! तू आपली सावकाश जेव. त्यांना जाऊ दे उठून." साऱ्यांची जेवणे झाली. ओल्या पोफळातील सुपारी सुभाताईने आईला दिली. मी सुपारी खात नसे; परंतु ओल्या सुपारीतले खोबरे कुरतडून खाल्ले. सुभाताई व आई या दोघींनी आवराआवर केली. दोघी जणींनी जरा अंग टाकले व दोघीजणी बोलत होत्या. सुभाताईच्या मुलग्याबरोबर मी आगरात गेलो. आगरातील मजा पाहात होतो. कितीतरी केळी प्रसवल्या होत्या. केळीच्या दात्यांची पखरण पडली होती. केळीच्या दात्यांची चटणी करतात. परंतु फार असले, म्हणजे त्यांना कोण विचारतो! केळफुलाची एकेक पारी उघडत होती व केळ्याची फणी बाहेर पडत होती. पेरूचे झाड होते. त्यावर मी चढलो. पोपट बसले होते त्याच्यावर. एक सुंदर पेरू पोपटाने टोचला होता. आम्ही तो पाडला व खाल्ला. इतक्यात सुभाताईने हाक मारली, म्हणून मी घरात गेलो व मधूही पाठोपाठ धावत आला. "श्याम! त्या पपनशीवरची दोन-तीन पपनसे तोडून आण. दोन येथे फोडू व एक बरोबर घेऊन जा, गाडीत खायला होईल." सुभाताईने सांगितले. "कोठे आहे झाड?" असे मी विचारताच "चल, मी दाखवितो, मामा!" असे मधू म्हणाला व माझा हात धरून मला ओढू लागला. पपनशीच्या झाडावर पिवळी पिवळी नारळाच्या सुखडीएवढी पपनसे लटकलेली होती. आमच्या घरी लहानपणी पपनसे होती; परंतु तिला तितकी मोठी फळे येत नसत. मी झाडावर चढून दोन-तीन पपनसे पाडली, पपनसे घेऊन आम्ही घरात गेलो. मी अशी सूचना केली, की रानात देवाला जावयाचे तेथेच पपनसे फोडावी. रानात मजा येईल. परंतु सुभाताई म्हणाली, "रानात आपण ओला नारळ व पोहे खाऊ, पपनसे येथेच फोडा." पपनसे फोडण्यात आली. गाडीवानालाही नेऊन दिल्या फोडी. फारच गोड होती पपनसे. देवीला जायची वेळ झाली. मी गाडीवानास उठविले. सुभाताई, तिची मुले, मी व माझी आई सारी गाडीत मावलो. गाडी मोठीच होती. गावाबाहेर टेकडीच्या पायथ्याशी ती देवी होती. आईने देवीची पूजा केली. लाकडी बाहुली, करंडा, बांगड्या तिच्या पायांवर वाहिल्या. खणनारळांनी देवीची ओटी भरण्यात आली. साऱ्यांनी कपाळाला अंगारा लावला व घरच्या माणसांसाठी कागदाच्या चिटोर्यात आईने पुडी करून घेतली. मग आम्ही वनभोजन केले. नारळ, पोहे, गूळ. रानात गंमत वाटली. रानात नेहमी मजा वाटते, मनाला प्रसन्न व मोकळे वाटते. वनभोजने, तेथे घरच्या भिंती नसतात. विशाल सृष्टीच्या विशाल घरात आपण असतो. तेथे संकुचितपणा नाहीसा झालेला असतो. देवीच्या पाया पडून आम्ही घरी आलो. आम्हांला आता परत दापोलीस जावयाचे होते. दापोलीहून रात्री बैलगाडीने आई परत पालगडला जाणार होती. आम्ही तयारी केली. मी सुभाताईला व तिच्या यजमानांना नमस्कार केला. "तू दापोलीस जवळच आहेस; एखाद्या रविवारी यावे. घरी पालगडास इतके लांब जावयाचे, तर येथे येत जा. ऐकलेस ना, श्याम!" सुभाताई म्हणाली. तिचे यजमान म्हणाले, "श्याम! येत जा, रे. आम्ही काही परकी नाही. अरे गेल्या-आल्याशिवाय ओळख तरी कशी होणार. ये हो!" मी 'हूं' म्हटले. आम्ही देवाच्या पाया पडलो. देवांना सुपारी ठेवली. सुभाताईने पोफळे, दोन शहाळी, एक मोहाचा नारळ घरी नेण्यासाठी बरोबर बांधून दिली. पपनसेही दोन घेतली. "सुभ्ये, येते हो!" आई म्हणाली. आई निरोप मागू लागली. "वयनी! आता पुन्हा, ग, केव्हा भेटशील?" सुभाताई भरल्या मनाने म्हणाली. आई म्हणाली, "सुभ्ये! देवाला माहीत, केव्हा भेटू, ते. बारा वर्षांनी मी आज पालगड सोडून क्षणभर बाहेर पडल्ये. जायचे तरी कोठे? येऊन जाऊन माझे दोन भाऊ पुण्या-मुंबईकडे आहेत. त्यांच्याकडे गेल्ये तर! परंतु त्यांचे संसार आहेत. त्यांना बहिणीची आठवण कोठे येत असेल एवढी? सुभ्ये, गेली पाच वर्षे सारखा हिवताप लागला आहे पाठीस. ताप आला, की पडावे अंथरुणावर; घाम येऊन ताप निघाला, की उठावे कामाला. घरात तरी दुसरे कोण आहे? गरिबाला दुखणी येऊ नयेत हो. पापच ते. जिभेला चव मुळी कशी ती नसते. आल्याचा तुकडा व लिंबाची फोड घेऊन कसे तरी दोन घास घशाखाली ढकलायचे. असो. देवाची इच्छा! आपण माणसे तरी काय करणार दुसरे. आला भोग भोगावा, आलेला दिवस दवडावा. हे सांगायचे तरी कोणाला? कोणाजवळ दुःख उगाळायचे? इतक्या वर्षांनी तू भेटलीस; तुझा प्रेमळ स्वभाव, म्हणून बोलावेसे वाटले. माझ्या मुलीसारखीच तू. चंद्री नि तू खेळत असा. तुला न्हायला घातले आहे, तुला लहानपणी परकर शिवले आहेत. माझीच तू, म्हणून बोलत्ये. जरा दुःख हलके होते. बरे वाटते. जगात आपल्या दुःखाने दुसरा दुःखी होतो, हे पाहून जरा बरे वाटते. पण मी कोणाजवळ बोलत नाही. एक देवाजवळ सांगावे, बोलावे." असे म्हणता म्हणता आईच्या डोळ्यांना पाणी आले व सुभाताईनेही डोळ्यांना पदर लावला. "वयनी! आमच्या मधूच्या मुंजीत ये हो आता. वयनी! श्याम वगैरे मोठे होतील, मग नाही हो ते काही कमी पडू देणार. मुले आपली तुझी चांगली आहेत, हीच देवाची देणगी!" सुभाताई म्हणाली. आई म्हणाली, "हो. तेवढे सुख आहे. श्याम सुट्टीत घरी आला, की माझे सारे काम करू लागतो व शाळेतही हुशार आहे म्हणतात. देव करील ते खरे. बरे, येत्ये हो!" असे बोलल्यावर आईने सुभाताईच्या मुलांच्या हातात एकेक रुपया दिला. आणलेला खण सुभाताईला दिला. "वयनी! रुपया कशाला?" सुभाताई म्हणाली. "राहू दे, ग! मी आता पुन्हा त्यांना कधी भेटेन? सुभ्ये, तुझी वयनी आता श्रीमंत नाही, हो. असू दे हो तो रुपया." असे म्हणून मुलांच्या पाठीवरून हात फिरवून आई निघाली. आम्ही गाडीत बसलो. मायलेकरे पुन्हा गाडीत बसली. गाडी निघाली. बैलांना परत घरी जावयाचे असल्यामुळे ते जलद जात होते. परंतु आता चढाव होता, येताना उतार होता. बैलांना हळूहळूच जाणे प्राप्त होते. गाव सुटला व गाडी नीट रस्त्याला लागली. सायंकाळ होत आली होती. सारा समुद्रच तामस्तीर्थ झाला होता. फार सुंदर देखावा. सूर्य अस्तास जात होता. त्याच्याकडे डोळे पाहू शकत होते. तो आता लाल गोळा दिसत होता. समुद्र त्या दमल्या-भागलेल्या सूर्याला सहस्र तरंगांनी स्नान घालावयास उत्सुक होता. बुडाला, सूर्य बुडाला. तो लाल गोळा समुद्रात पडला. त्या वेळेस हिरवे निळे दिसले. रात्रभर समुद्राच्या कुशीत निजून तो दुसऱ्या दिवशी परत येणार होता. दोन्हीकडे किर्र झाडी लागली. मधून मधून आकाशात तारे दिसू लागले. रात्रीच्या वेळी जंगलातून जाण्यात फारच गंभीरता वाटते. रातकिडे ओरडत होते. दुरून समुद्रांची गर्जना ऐकू येत होती. मायलेकरे गाडीत बोलू लागली. "आई! पुन्हा आपण अशीच दोघे केव्हा बरे कोठे जाऊ? तुझ्याबरोबर मी कधी हिंडलो नाही. आई! तुझ्याबरोबर हिंडावे व प्रेम लुटावे, असे वाटते." मी आईचा हात हातात घेऊन म्हटले. आई म्हणाली, "तुम्ही मोठे व्हा व मग तुमच्या रोजगारावर मी येईन. मग मला पंढरपूर, नाशिक, काशी, द्वारका, सगळीकडे हिंडवून आणा. तुझे आजोबा काशीला जाऊन आले होते. हे सुद्धा नाशिक, पंढरपूरला जाऊन आले आहेत. परंतु मी कोठे जाणार व कोण नेणार? अंगणातल्या तुळशीजवळच माझी काशी व माझे पंढरपूर! आपल्यात म्हण आहे ना? "काशीस जावे नित्य वदावे, यात्रेच्या त्या पुण्या घ्यावे." जाईन जाईन म्हणत राहिल्यानेही गेल्याचे पुण्य लागते. अंगावर पाणी घेताना हर हर गंगे म्हणावे. विठोबा व विश्वेश्वर, गोदा व गंगा आपल्या अंगणात आपल्या घरी आहेत. गरिबासाठी हो सोय आहे. बाळा! आपण कोठे जावयाचे हिंडायला? सावकाराचे गुमास्ते तर सारखे घरी धरणे धरून बसतात. वाटते नको हे जिणे! पुरे हा संसार! कोठल्या यात्रा नि बित्रा! अरे, ही संसारयात्रा हीच मोठी यात्रा, हो! या यात्रेतूनच भरल्या हातांनी अब्रूनिशी मला डोळे मिटू दे, म्हणजे झाले." डोंगरावर धो धो पडणारे पाणी, त्याच्याजवळ आम्ही आलो होतो. आईच्या डोळ्यांतूनही शांत प्रवाह होता. गालांवर घळघळत होता. त्या पवित्र गंगा-यमुना मी माझ्या माथ्यावर घेतल्या. मी माझे तोंड आईच्या पदरात घुसविले. "आई, तू मला हवीस, आम्हांला तुझ्याशिवाय कोण? खरेच कोण? मी तुझ्यासाठी शिकतो. तू नाहीस, तर कोणासाठी शिकावयाचे, कोणासाठी जगावयाचे? आई! तुला देव नाही हो नेणार!" असे म्हणून मी आईला घट्ट धरून ठेविले. जणू त्या वेळीच मृत्यू तिला न्यावयास आला होता व म्हणून मी तिला पकडून ठेवीत होतो. "देव करतो ते सारे बऱ्यासाठी. तुम्ही चांगले व्हा म्हणजे झाले." आई म्हणाली. आता गाडीत कोणी बोलत नव्हते. आईच्या मांडीवर भक्तिप्रेमाने, कृतज्ञतेने सर्व कोमल भावनांनी उचंबळून मी माझे डोके ठेविले होते. मी थोड्या वेळाने पुन्हा आईला म्हटले, "आई! तू लहानपणी एक गोष्ट सांगत असे. एका भिकाऱ्याचा मुलगा आपल्या झोळीतील चार दाणे रस्त्यावर टाकी. सकाळी त्या दाण्यांचे सुंदर सोन्याचे पीस होई. आई! आपलेही तसेच सारे चांगले होईल. नाही का? आपले दारिद्र्य जाईल. चांगले दिवस येतील." "श्याम! देवाला काय अशक्य आहे? तो रात्रीचा दिवस करतो. विषाचे अमृत करतो, सुदाम्याला देवाने सोन्याची नगरी नाही का दिली? परंतु आपण साधी संसाराची माणसे. आपली कोठे तेवढी लायकी आहे?" आई म्हणाली. "आई! देवाची कृपा नेहमीच असते. होय ना? गरिबी आली, अपमान झाले, हालपेष्टा भोगाव्या लागल्या, तरी तीही कृपाच, असे म्हणतात, ते खरे का ग?" मी प्रश्न विचारला. "बाळ! तुझ्या अडाणी आईला नाही रे हे समजत सारे. देव जे जे करतो ते बऱ्यासाठी, एवढे मात्र एक मला माहीत आहे. मी तुला लहानपणी मारले, ते तुझ्या बऱ्यासाठी ना? मग माझ्याहून, किती तरी पटींनी देव दयाळू आहे. त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. विषाचा पेला देवो, अमृताचा देवो, त्याच्यावर श्रद्धा असावी." आई जणू श्रद्धोपनिषदच गाऊन राहिली होती. एकदम माझे लक्ष समोर गेले. "वाघ! आई! वाघ!" मी घाबऱ्या घाबऱ्या म्हटले. काय तेजस्वी डोळे व भव्य भेसूर मुद्रा! काय ती ऐट! उजवीकडच्या जंगलातून डावीकडच्या जंगलात तो शिरला. रंगभूमीवर नट येतो व जातो. तसेच त्याने केले. मायलेकराच्या प्रेमाच्या गोष्टी ऐकायला का तो आला होता? देवाची करुणा पटवून द्यावयाला का तो आला होता? माझ्या आईवर पशुपक्षी प्रेम करीत. गाईगुरे, मांजरे प्रेम करीत. मांजराची गोष्ट मी शेवटी सांगणार आहे. मांजर म्हणजे वाघाची मावशी. माझ्या आईवर मांजर प्रेम करी, मग वाघ का करणार नाही? तो माझ्या आईचे दर्शन घ्यावयास आला होता. क्रूरपणा दूर ठेवून नम्रपणे वंदन करावयास तो आला होता. हळू हळू दापोली गाव आले. दूरचे दिवे लुकलुक दिसू लागले. रात्री नऊ वाजता आम्ही घरी येऊन पोचलो. आई त्याच रात्री पालगडास गेली नाही. दुसऱ्या दिवशी गेली. मित्रांनो! तो दिवस व ती रात्र माझ्या जीवनात अमर झाली आहेत. त्यानंतर पुन्हा कधीही मी व माझी आई एकत्र कोठे गेलो नाही. तो एकच दिवस! त्या एकाच दिवशी मी व माझी आई सृष्टिमाऊलीच्या-समुद्र व वनराजी यांच्या सहवासात होतो. दोघे रंगलो. प्रेमात डुंबलो. हृदये हृदयांत ओतली. त्या दिवसानंतर माझ्या आईच्या जीवनात अधिकाधिक कष्ट व संकटे येऊ लागली. देव माझ्या आईच्या जीविताचे सोने, अस्सल शंभर नंबरी सोने करू पाहत होता. आणखी प्रखर भट्टीत तो तिला घालू लागला. गड्यांनो, माझी आई म्हणजे शापभ्रष्ट देवताच होती. असे सांगून श्याम एकदम उठून गेला. सारे स्तब्ध बसले होते. थोड्या वेळाने मंडळी भानावर आली व आपापल्या घरी भरल्या अंतःकरणाने गेली. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 9p118og9gsrnww5cedmcfubkwhal43b 36807 36765 2026-09-09T15:21:08Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[खारट]] 36807 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र एकतिसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र तिसावी|रात्र तिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र बत्तिसावी|रात्र बत्तिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र एकतिसावी : लाडघरचे तामस्तीर्थ''' <poem> राजाला आज परत जावयाचे होते. त्याला वाईट वाटत होते. श्यामच्या आईच्या सगळ्या आठवणी ऐकावयाला आपण नाही, म्हणून त्याला वाईट वाटत होते. परंतु कर्तव्य कठोर आहे. कर्तव्यासाठी सारे मोह दूर टाकावे लागतात. चांगल्या गोष्टींचे मोह दूर ठेवावे लागतात. मोह वाईट गोष्टींचेच असतात, असे नाही; तर चांगल्या गोष्टींचेही असतात. "श्याम! आता आपण परत केव्हा भेटू? तुझी रसाळ वाणी पुन्हा केव्हा ऐकावयास मिळेल? श्याम! तू ज्या आठवणी सांगतोस, त्या असतात साध्या; परंतु त्यातून सुंदर धर्म तू दाखवून देतोस. कृष्णाच्या लहानशा तोंडात यशोदेला विश्व दिसले; तसे तुझ्या या लहान गोष्टींत धर्माचे व संस्कृतीचे विशाल दर्शन होते. श्याम! काल मी रामजवळ म्हटले, की हा गोष्टीमय धर्म आहे किंवा या धर्ममय गोष्टी आहेत. गोष्टीरूपाने तू धर्म सांगत आहेस; धर्मरूपाने गोष्टी सांगत आहेस. रोजच्या आपल्या साध्या जीवनातही किती आनंद व हृदयता आपणांस ओतता येईल, हे तू दाखवीत आहेस, नाही का? या आयुष्याच्या मार्गावर सुखाला व संपत्तीला तोटा नाही. बहीणभावांचे प्रेम, गुराढोरांचे प्रेम, पशुपक्ष्यांचे प्रेम या सर्वांमुळे जीवन समृद्ध, सुंदर व श्रीमंत करता येते. श्याम! तुझ्या आठवणी ऐकता ऐकता मला कितीदा रडू आले! त्या रात्री तू प्रेमाचे वर्णन करीत होतास. त्या वेळेस मला गहिवरून आले होते. श्याम! आता केव्हा असे ऐकावयास सापडेल? तू जणू श्यामसुंदर कृष्णाची मूर्तीच आहेस, नाही?" "राजा! अतिशयोक्ती करण्याची तुला सवयच आहे. तुझे माझ्यावर प्रेम आहे, म्हणून तुला माझे सारे चांगलेच दिसते. माझ्यात एकच गुण आहे; तो म्हणजे कळकळ. या कळकळीने सारे सजून दिसते. मी कीर्तन करतो, तेव्हा संगीतगायनाची उणीव मी माझ्या उत्कंठतेने व कळकळीने भरून काढतो. राजा! मजजवळ दुसरे काय आहे? काही नाही. खरेच काही नाही. मी आपला बोलका ढलपा. कामे तुम्ही करता. मी गोष्टी सांगाव्या, कथा सांगाव्या, शब्दवेल्हाळ मी; परंतु तुम्ही कार्यवेल्हाळ आहात. राजा! मनातून मी माझे डोके कितीदा तरी तुमच्या पायांवर ठेवतो. भिका, नामदेव, राम हे किती काम करतात! तुम्ही मला मोठेपणा दिलात, तरी मजजवळ काही नाही, हे मी जाणून आहे. तुम्ही दगडाला शेंदूर फासून नमस्कार करीत आहात." श्याम बोलत होता. इतक्यात राम आला. "काय, रे, राम? गाडी आली की काय?" श्यामने विचारले. "नाही. बेत बदलला आहे. आता न जाता रात्री जायचे ठरले. रात्रीची आठवण ऐकून मगच जाऊ, असे दाजी म्हणाले. राजा! रात्री जा, काही उशीर होणार नाही!" राम म्हणाला. "देवाची इच्छा!" राजा म्हणाला. सायंकाळ झाली होती. आकाशात अनंत रंगांचे प्रदर्शन उघडले होते. लाल, निळे, पिवळे सारे रंग तेथे ओतले होते. भव्य देखावा दिसत होता. नदीतीरावर जाऊन श्याम व राजा गोष्टी बोलत होते. गोष्टी बोलता बोलता दोघे मुके झाले. एकमेकांचे हात त्यांनी हातांत घेतले होते. हात सोडून दिले. गुराखी गाई चारून परत जात होते. कोणी म्हशीच्या पाठीवर होते, कोणी पावा वाजवीत होते. "श्याम! चला परत जाऊ." राजा म्हणाला. "राजा! असे भव्य सृष्टिदर्शन झाले, म्हणजे वाटते कोठे जाऊ नये, इथेच बसावे व सृष्टीत मिळून जावे. सृष्टीच्या मूक अशा महान संगीत सिंधूत आपल्या जीवनाचा बिंदू मिळवून टाकावा." श्याम बोलत होता. त्याचे ओठ थरथरत होते. श्याम म्हणजे मूर्त भावना, श्याम म्हणजे मूर्त उत्कटता होती. शेवटी दोघे मित्र आले. आश्रमाच्या गच्चीवर मंडळी जमू लागली. आकाशाच्या गच्चीत एकेक तारा येता येता सारे आकाश फुलून गेले. गच्चीत एकेक माणूस जमता जमता सारी गच्ची भरून गेली. प्रार्थनेला सुरुवात झाली. प्रार्थना संपली. क्षणभर सारी मंडळी डोळे मिटून बसली होती. श्यामने गोष्ट सांगण्यास सुरुवात केली. आमच्या लहानपणी जेव्हा आईचे सांधे दुखत होते, त्या वेळेस लाडघरच्या देवीला एक नवस केलेला होता. दापोली तालुक्यातच लाडघर म्हणून मोठे सुंदर गाव समुद्रकाठी आहे. लाडघर येथे तामस्तीर्थ आहे. लाडघरजवळ एके ठिकाणी समुद्राचे पाणी लालसर दिसते, तांबूस दिसते, म्हणून त्यास तामस्तीर्थ म्हणतात. तो देवीचा नवस कितीतरी दिवस फेडावयाचा राहिला होता. आईचे सांधे बरे झाले होते. जरी ती पहिल्याइतकी सशक्त राहिली नव्हती, तरी हिंडू-फिरू शकत होती, दोन धंदे करू शकत होती. लाडघरच्या देवीला लाकडीची बाहुली, लाकडाचा कुंकवाचा करंडा, खण, नारळ, वगैरे वाहावे लागत असे. हा नवस फेडण्यासाठी आई पालगडहून दापोलीस येणार होती व दापोलीहून आईला घेऊन मी लाडघरास जावयाचे, असे ठरले होते. आई केव्हा येते, याची मी वाट पाहात होतो. किती तरी वर्षांनी आई पालगडच्या बाहेर जाणार होती! बारा वर्षांत पालगडच्या बाहेर ती गेली नव्हती. ना कधी हवापालट, ना कधी थारेपालट. आई आली. दापोलीहून लाडघरास जाण्यासाठी मी गाडी ठरविली. दापोलीहून पहाटे निघावयाचे ठरले. दापोलीपासून लाडघर तीन कोस होते. तीन तासांचा रस्ता होता. पहाटेचा कोंबडा आरवला. आई उठली. मीही उठलो. गाडीवान वेळेवर आला व हाका मारू लागला. मी सारे सामान घेतले. आई व मी गाडीत जाऊन बसलो. लाडघरास आमची एक दूरची आतेबहीण होती. तिच्याकडे उतरावयाचे आम्ही ठरविले होते. सकाळी सात आठ वाजता पोचू, असे वाटत होते. गाडीवानाने गाडी हाकली व बैल चालू लागले. बैल मोठ्या आनंदाने चालत होते. पहाटेची शांत वेळ होती. कृत्तिकांचा सुंदर पुंजाकार आकाशात दिसत होता. बैलांच्या गळ्यातील घंटांचा आवाज त्या शांत वेळी आल्हादकारक वाटत होता. जणू सृष्टिमंदिरातीलच त्या गोड घंटा पहाटे वाजत होत्या! फुले फुलली होती. वारे मंद वाहत होते. पाखरे गात होती. सृष्टिमंदिरात काकड-आरती सुरू झाली होती. गाडीमध्ये मी व माझी आई दोघे जणच होतो. मी व माझी आई; माझी आई आणि मी. दोघे, अगदी दोघेच होतो. आमचे एकमेकांवर फार प्रेम होते. माझे वय चौदा-पंधरा वर्षांचे होते; तरी आईला मी लहानच होतो. आईला मुले कधी मोठी झाली, असे वाटतच नसते. मी आईच्या मांडीवर डोके ठेवून पडलो होतो. गाडी मोठी होती. पुष्कळ जागा होती. आईच्या मांडीवर डोके खुपसून मी निजलो होतो. आई माझ्या डोक्यावरून, माझ्या केसांवरून आपला प्रेमळ हात फिरवीत होती. "किती रे भरभरीत शेंडी? श्याम? तेलबील नाही वाटते लावीत कधी?" आईने विचारले. परंतु माझे तिकडे लक्ष नव्हते. मी फार सुखावलो होतो. <poem> सुखावले मन प्रेमे पाझरती लोचन <poem> अशी माझी स्थिती झाली होती. आई व मी, आम्ही एकत्र कधीही प्रवास केला नव्हता. इतक्या स्वतंत्रपणे, मोकळेपणे, आम्ही कधी हिंडलो नव्हतो. आई व मी. होय. आम्हां दोघांचे त्या दिवशी जग होते. माझ्या मनात अनेक सुखस्वप्ने खेळत होती. मी मोठा होईन, शिकेन, माझ्या आईला मी काही कमी पडू देणार नाही; तिला सुखाच्या स्वर्गात ठेवीन, वगैरे मनोरथ मी मनात मांडीत होतो. मनोरथाचे मनोरे रचावयाचे व पाडावयाचे, हा मनाचा चंचल स्वभावच आहे. आई मला म्हणाली, "श्याम, बोलत रे का नाहीस? अजून झोप पुरी नाही वाटते झाली?" "आई, तुझ्या मांडीवर मुकेपणाने मी निजावे व तू प्रेमळपणाने माझ्याकडे बघावेस, माझ्या अंगावरून हात फिरवावास, याहून दुसरे काही मला नको. आई, मला थोपट. आई तुझ्याजवळ नेहमी लहान मूल व्हावे, असेच मला वाटते. थोपट मला, ओव्या म्हण." माझे शब्द ऐकून आई खरोखरीच मला थोपटू लागली व ओव्या म्हणू लागली. रानातील पाखरे किलबिल करू लागली होती. दापोली ते लाडघर दुतर्फा घनदाट जंगल आहे. रस्त्यात सूर्याचा प्रकाशही येऊ शकत नाही. एके ठिकाणी डोंगरातून धो धो पाणी रस्त्यावर पडत आहे. तो देखावा भव्य व मूक करणारा आहे. [[काजू]], आंबे, फणस, वड, पायरी, करंज यांची झाडे दुतर्फा रस्त्याने आहेत. या झाडांवरून नाना प्रकारचे पक्षी हिंडू फिरू लागले, गाऊ लागले. सृष्टी जागृत होऊ पाहत होती; परंतु मी माझ्या आईच्या मांडीवर निजू पाहत होतो. झोप येत नव्हती. तरी डोळे मिटून पडलो होतो. जगाची उठायची वेळ; परंतु माझी माता मला निजवीत होती. आईने ओव्या म्हणता म्हणता पुढील ओवी म्हटली. कधी कधी माझी आई स्वतःही ओव्या करून म्हणत असे. याचा मला त्यापूर्वी अनुभव आला होता. या वेळेसही तोच अनुभव आला. <poem> घनदाट या रानात धो धो स्वच्छ वाहे पाणी माझ्या श्यामच्या जीवनी देव राहो <poem> आई अशी ओवी म्हणताच मी खाडकन उठून बसलो. धो धो वाहणाऱ्या पाण्याला पाहावयास मी उठून बसलो. आईने विचारले, "काय, रे, उठलाससा? कंटाळलास, वाटते? नीज, हो. माझी मांडी दुखायची नाही." मी म्हटले, "आई, श्यामच्या जीवनात तू देवाला बोलावीत आहेस, मग मी कसा निजू? देव येणे म्हणजे जागृती येणे. देव सर्वांना जागृती देतो. सूर्यनारायण सर्व जगाला चालना देतो, नाही का?" दुरून समुद्राची गर्जना ऐकू येत होती. जंगल संपताच दूरचा उचंबळणारा सागर दिसू लागला. संसाराच्या जंगलाजवळच परमेश्वरी आनंदाचा समुद्र अपरंपार उचंबळत असतो. संसाराच्या जरा बाहेर जा, की तिथे हा आनंद तुम्हांला भेटेल. दुरून टुमदार व सुंदर लाडघर गाव दिसू लागला. आम्ही गावात शिरलो. ज्याच्या त्याच्या बागेत बैलरहाट सुरू होते. बागेचे शिंपणे चालले होते. रहाटाचा कुऊ कुऊ आवाज ऐकावयास येत होता. बैलांच्या पाठीमागून लहानशी शिमटी हातात घेऊन हाकलणारे मुलगे, त्यांचा आवाज ऐकू येत होता. पाण्याचे पाट बागेतून वाहत होते. पोफळी, नारळी, केळी, अननस यांना पाणी जात होते. प्रत्येकाचे घर व घराशेजारी प्रत्येकाचे केळीपोफळीचे-नारळींचे आगर. मोठा सुखी व सुंदर असा तो गाव होता. स्वच्छ व समृद्ध मुबलक पाणी, सुंदर हवा, फळाफुलांची रेलचेल, दाट झाडी. आमची गाडी गावातून चालली. नेमके घर आम्हांस माहीत नव्हते. विचारीत विचारीत चाललो. वाटेत मुलांची शाळा होती. आमच्या गाडीकडे शाळेतील लहान मुले पाहू लागली. एखादी नवीन गाडी, नवीन पक्षी, नवीन मनुष्य काहीही अपरिचित दृष्टीस पडताच मुलांची जिज्ञासा जागी होत असते. सुभाताईचे घर सापडले एकदाचे. गाडीवानाने गाडी सोडली. बैलांना बांधून चारा घातला. आम्ही घरात गेलो. सुभाताईला मी कधीही पूर्वी पाहिले नव्हते. आईने सुद्धा किती तरी दिवसांनी तिला पाहिले. माझी आई सुभाताईपेक्षा वयाने वडील होती. आईच्या मोठ्या मुलीसारखी सुभाताई शोभत होती. आईला एकदम पाहताच चकितच झाली. "वयनी! ये. किती ग वर्षांनी आपण भेटत आहोत!" अशा गोड शब्दांनी सुभाताईने आईचे स्वागत केले. "आणि हा कोण?" तिने माझ्याकडे पाहून विचारले. आई म्हणाली, "सुभ्ये! हा श्याम हो. लहानपणी हट्ट करणारा. सर्वांशी भांडणारा तो हो हा. तुला नाही का आठवत?" "बराच की रे मोठा झालास. इंग्रजी शाळेत शिकतोस वाटते?" सुभाताईने विचारले. "हो, मी चौथ्या इयत्तेत आहे." असे मी उत्तर दिले. त्या प्रेमळ, भरल्या घरात आम्ही एकदम घरच्यासारखी होऊन गेलो. सुभाताई म्हणाली, "वयनी, समुद्रावर आताच स्नाने करावयास जा; म्हणजे दहा-अकरा वाजायला परत याल. दुपारी जेवणे-खाणे झाल्यावर देवीला जाऊ; म्हणजे सायंकाळी तुम्हांला परत जायला गाडी जोडता येईल. राहत तर नाहीसच म्हणतेस. एवढी आल्यासारखी आठ दिवस राहतीस, तर किती चांगले झाले असते! मलाही बरे वाटले असते. सासरी राहून माहेरचा अनुभव घेतला असता. राहशील का?" "सुभ्ये, ही गाडी परत भाड्याची ठरविली आहे. शिवाय तिकडे घरी तरी कोण आहे? लहान मुलांना ठेवून आल्ये आहे. श्यामचीही शाळा बुडेल. पुष्कळ वर्षांनी दोघी भेटलो, हेच पुष्कळ झाले. मग आताच आम्ही समुद्रावर जाऊन येतो." आई म्हणाली. आम्ही कपडे घेतले. सुभाताईचे यजमान आमच्याबरोबर निघाले. गाडी जुंपली. गाडी जोरात निघाली. समुद्र जवळ होता. समुद्राच्या बाजूबाजूनेच रस्ता होता. आम्हाला तामस्तीर्थावर जावयाचे होते. मी समुद्राकडे सारखा पाहत होतो. माझ्या चिमुकल्या डोळ्यांनी त्याला जणू पिऊन टाकीत होतो! अफाट सागर, अनंत सिंधू, ना अंत ना पार, खाली निळा पाण्याचा समुद्र व वर निळा आकाशाचा समुद्र. आमची गाडी योग्य ठिकाणी आली. सुभाताईचे यजमान व आम्हीही खाली उतरलो. कोठे स्नान करावयाचे, ते त्यांनी आम्हास दाखविले. समुद्राच्या लाटा तेथे उसळत होत्या. येथील वाळूही जरा लालसर आहे असे वाटत होते. "येथेच लाल पाणी का बरे?" असा सुभाताईच्या यजमानास मी प्रश्न विचारला. ते म्हणाले, "देवाचा चमत्कार; दुसरे काय?" आई म्हणाली, "येथे देवाने राक्षसास मारले असेल, म्हणून हे पाणी लाल झाले!" सुभाताईचे यजमान म्हणाले, "हो! तसा तर्क करावयास हरकत नाही." लंगोटी लावून मी समुद्रात शिरलो. लहान लहान लाटांबरोबर मी खेळू लागलो. फार पुढे मी गेलो नाही. समुद्राचा व माझा फारसा परिचय नव्हता. आई गुडघ्याहून थोड्या जास्त पाण्यात जाऊन बसली व अंग धुऊ लागली. समुद्र शेकडो हातांनी हळूच गुदगुल्या करावयास हसत खेळत-खिदळत येत होता. पायांखालची वाळू लाट माघारी जाताच निसरत होती. आम्ही मायलेकरे ईश्वराच्या कृपासमुद्रात डुंबत होतो. पाणी [[खारट]] होते, तरी तीर्थ म्हणून आई थोडे प्यायली व तिने मलाही प्यावयास लावले. आईने समुद्रास फुले वाहिली, [[हळद]]कुंकू वाहिले. समुद्राची तिने पूजा केली; चार आणे समुद्रात फेकून दिले! मोत्यांच्या राशी ज्याच्या पोटात आहेत त्या रत्नाकराला आईने चार आणे दिले! ती कृतज्ञता होती. चंद्रसूर्य निर्माण करणाऱ्या देवाला भक्त काडवातीने, निरांजनाने ओवाळतो. स्वतःच्या अंतःकरणातील कृतज्ञता व भक्ती काही तरी बाह्य चिन्हात प्रकट करावयास मनुष्य पाहात असतो. त्या अनंत सागराला पाहून थोडी त्यागबुद्धी नको का शिकावयाला? कोरडे नेसून पुन्हा आम्ही गाडीत बसलो. गाडी घरी आली, तो बारा वाजावयास आले होते. भूक भरपूर लागली होती. सुभाताईने पाने वगैरे घेऊन तयारी केलीच होती. तिच्या यजमानांचे स्नानसंध्या, देवतार्चन, पहाटेच होत असे. पहाटे सारे करून मग ते बागेच्या, आगराच्या कामास लागत असत. आम्ही जेवावयास बसलो. जेवण अत्यंत साधे परंतु रुचकर होते. सुभाताईने तेवढ्यातल्या तेवढ्यात आमच्यासाठी खांडवी हे साधे पक्वान्न केले होते. नारळाचा आंगरस काढला होता; नारळाची चटणी होती. प्रत्येक पदार्थाला नारळाने रुची आली होती. वांगी व त्यात मुळ्याच्या शेंगा अशी [[भाजी]] होती. ती मोठी झकास झाली होती. घरचे लोणकढे तूप होते. "श्याम, श्लोक म्हण चांगलासा." आई म्हणाली. मी "केयूरा न विभूषयन्ति पुरुष" हा संस्कृत श्लोक म्हटला. सुभाताईच्या यजमानास माझा श्लोक फार आवडला. "इंग्रजी शाळेत जातोस, तरी श्लोक म्हणायला लाजत नाहीस वाटते? अलीकडच्या मुलांना चार श्लोकही चांगले पाठ येत नाहीत. तुझा नंबर कितवा आहे, श्याम!" त्यांनी मला विचारले. "दुसरा." मी सांगितले. "वा! चांगला हुशार दिसतोस!" ते म्हणाले. सुभाताईचा मुलगा पाच वर्षांचा होता व मुलगी दोन-अडीच वर्षांची होती. मुलगा मधू वडिलांजवळ बसला होता. त्यानेही एक चांगला श्लोक म्हणून दाखविला. "श्याम! खांडवी घे हो आणखी. लाजू-बिजू नकोस." सुभाताई म्हणाली. "श्याम मुळी साऱ्या जगाचा भिडस्त. येथे नको हो लाजायला! श्याम!" आई हसत म्हणाली. माझी आईही जेवावयास बसली होती. सुभाताई तिला प्रेमाने म्हणाली, "वयनी! तू आपली सावकाश जेव. त्यांना जाऊ दे उठून." साऱ्यांची जेवणे झाली. ओल्या पोफळातील सुपारी सुभाताईने आईला दिली. मी सुपारी खात नसे; परंतु ओल्या सुपारीतले खोबरे कुरतडून खाल्ले. सुभाताई व आई या दोघींनी आवराआवर केली. दोघी जणींनी जरा अंग टाकले व दोघीजणी बोलत होत्या. सुभाताईच्या मुलग्याबरोबर मी आगरात गेलो. आगरातील मजा पाहात होतो. कितीतरी केळी प्रसवल्या होत्या. केळीच्या दात्यांची पखरण पडली होती. केळीच्या दात्यांची चटणी करतात. परंतु फार असले, म्हणजे त्यांना कोण विचारतो! केळफुलाची एकेक पारी उघडत होती व केळ्याची फणी बाहेर पडत होती. पेरूचे झाड होते. त्यावर मी चढलो. पोपट बसले होते त्याच्यावर. एक सुंदर पेरू पोपटाने टोचला होता. आम्ही तो पाडला व खाल्ला. इतक्यात सुभाताईने हाक मारली, म्हणून मी घरात गेलो व मधूही पाठोपाठ धावत आला. "श्याम! त्या पपनशीवरची दोन-तीन पपनसे तोडून आण. दोन येथे फोडू व एक बरोबर घेऊन जा, गाडीत खायला होईल." सुभाताईने सांगितले. "कोठे आहे झाड?" असे मी विचारताच "चल, मी दाखवितो, मामा!" असे मधू म्हणाला व माझा हात धरून मला ओढू लागला. पपनशीच्या झाडावर पिवळी पिवळी नारळाच्या सुखडीएवढी पपनसे लटकलेली होती. आमच्या घरी लहानपणी पपनसे होती; परंतु तिला तितकी मोठी फळे येत नसत. मी झाडावर चढून दोन-तीन पपनसे पाडली, पपनसे घेऊन आम्ही घरात गेलो. मी अशी सूचना केली, की रानात देवाला जावयाचे तेथेच पपनसे फोडावी. रानात मजा येईल. परंतु सुभाताई म्हणाली, "रानात आपण ओला नारळ व पोहे खाऊ, पपनसे येथेच फोडा." पपनसे फोडण्यात आली. गाडीवानालाही नेऊन दिल्या फोडी. फारच गोड होती पपनसे. देवीला जायची वेळ झाली. मी गाडीवानास उठविले. सुभाताई, तिची मुले, मी व माझी आई सारी गाडीत मावलो. गाडी मोठीच होती. गावाबाहेर टेकडीच्या पायथ्याशी ती देवी होती. आईने देवीची पूजा केली. लाकडी बाहुली, करंडा, बांगड्या तिच्या पायांवर वाहिल्या. खणनारळांनी देवीची ओटी भरण्यात आली. साऱ्यांनी कपाळाला अंगारा लावला व घरच्या माणसांसाठी कागदाच्या चिटोर्यात आईने पुडी करून घेतली. मग आम्ही वनभोजन केले. नारळ, पोहे, गूळ. रानात गंमत वाटली. रानात नेहमी मजा वाटते, मनाला प्रसन्न व मोकळे वाटते. वनभोजने, तेथे घरच्या भिंती नसतात. विशाल सृष्टीच्या विशाल घरात आपण असतो. तेथे संकुचितपणा नाहीसा झालेला असतो. देवीच्या पाया पडून आम्ही घरी आलो. आम्हांला आता परत दापोलीस जावयाचे होते. दापोलीहून रात्री बैलगाडीने आई परत पालगडला जाणार होती. आम्ही तयारी केली. मी सुभाताईला व तिच्या यजमानांना नमस्कार केला. "तू दापोलीस जवळच आहेस; एखाद्या रविवारी यावे. घरी पालगडास इतके लांब जावयाचे, तर येथे येत जा. ऐकलेस ना, श्याम!" सुभाताई म्हणाली. तिचे यजमान म्हणाले, "श्याम! येत जा, रे. आम्ही काही परकी नाही. अरे गेल्या-आल्याशिवाय ओळख तरी कशी होणार. ये हो!" मी 'हूं' म्हटले. आम्ही देवाच्या पाया पडलो. देवांना सुपारी ठेवली. सुभाताईने पोफळे, दोन शहाळी, एक मोहाचा नारळ घरी नेण्यासाठी बरोबर बांधून दिली. पपनसेही दोन घेतली. "सुभ्ये, येते हो!" आई म्हणाली. आई निरोप मागू लागली. "वयनी! आता पुन्हा, ग, केव्हा भेटशील?" सुभाताई भरल्या मनाने म्हणाली. आई म्हणाली, "सुभ्ये! देवाला माहीत, केव्हा भेटू, ते. बारा वर्षांनी मी आज पालगड सोडून क्षणभर बाहेर पडल्ये. जायचे तरी कोठे? येऊन जाऊन माझे दोन भाऊ पुण्या-मुंबईकडे आहेत. त्यांच्याकडे गेल्ये तर! परंतु त्यांचे संसार आहेत. त्यांना बहिणीची आठवण कोठे येत असेल एवढी? सुभ्ये, गेली पाच वर्षे सारखा हिवताप लागला आहे पाठीस. ताप आला, की पडावे अंथरुणावर; घाम येऊन ताप निघाला, की उठावे कामाला. घरात तरी दुसरे कोण आहे? गरिबाला दुखणी येऊ नयेत हो. पापच ते. जिभेला चव मुळी कशी ती नसते. आल्याचा तुकडा व लिंबाची फोड घेऊन कसे तरी दोन घास घशाखाली ढकलायचे. असो. देवाची इच्छा! आपण माणसे तरी काय करणार दुसरे. आला भोग भोगावा, आलेला दिवस दवडावा. हे सांगायचे तरी कोणाला? कोणाजवळ दुःख उगाळायचे? इतक्या वर्षांनी तू भेटलीस; तुझा प्रेमळ स्वभाव, म्हणून बोलावेसे वाटले. माझ्या मुलीसारखीच तू. चंद्री नि तू खेळत असा. तुला न्हायला घातले आहे, तुला लहानपणी परकर शिवले आहेत. माझीच तू, म्हणून बोलत्ये. जरा दुःख हलके होते. बरे वाटते. जगात आपल्या दुःखाने दुसरा दुःखी होतो, हे पाहून जरा बरे वाटते. पण मी कोणाजवळ बोलत नाही. एक देवाजवळ सांगावे, बोलावे." असे म्हणता म्हणता आईच्या डोळ्यांना पाणी आले व सुभाताईनेही डोळ्यांना पदर लावला. "वयनी! आमच्या मधूच्या मुंजीत ये हो आता. वयनी! श्याम वगैरे मोठे होतील, मग नाही हो ते काही कमी पडू देणार. मुले आपली तुझी चांगली आहेत, हीच देवाची देणगी!" सुभाताई म्हणाली. आई म्हणाली, "हो. तेवढे सुख आहे. श्याम सुट्टीत घरी आला, की माझे सारे काम करू लागतो व शाळेतही हुशार आहे म्हणतात. देव करील ते खरे. बरे, येत्ये हो!" असे बोलल्यावर आईने सुभाताईच्या मुलांच्या हातात एकेक रुपया दिला. आणलेला खण सुभाताईला दिला. "वयनी! रुपया कशाला?" सुभाताई म्हणाली. "राहू दे, ग! मी आता पुन्हा त्यांना कधी भेटेन? सुभ्ये, तुझी वयनी आता श्रीमंत नाही, हो. असू दे हो तो रुपया." असे म्हणून मुलांच्या पाठीवरून हात फिरवून आई निघाली. आम्ही गाडीत बसलो. मायलेकरे पुन्हा गाडीत बसली. गाडी निघाली. बैलांना परत घरी जावयाचे असल्यामुळे ते जलद जात होते. परंतु आता चढाव होता, येताना उतार होता. बैलांना हळूहळूच जाणे प्राप्त होते. गाव सुटला व गाडी नीट रस्त्याला लागली. सायंकाळ होत आली होती. सारा समुद्रच तामस्तीर्थ झाला होता. फार सुंदर देखावा. सूर्य अस्तास जात होता. त्याच्याकडे डोळे पाहू शकत होते. तो आता लाल गोळा दिसत होता. समुद्र त्या दमल्या-भागलेल्या सूर्याला सहस्र तरंगांनी स्नान घालावयास उत्सुक होता. बुडाला, सूर्य बुडाला. तो लाल गोळा समुद्रात पडला. त्या वेळेस हिरवे निळे दिसले. रात्रभर समुद्राच्या कुशीत निजून तो दुसऱ्या दिवशी परत येणार होता. दोन्हीकडे किर्र झाडी लागली. मधून मधून आकाशात तारे दिसू लागले. रात्रीच्या वेळी जंगलातून जाण्यात फारच गंभीरता वाटते. रातकिडे ओरडत होते. दुरून समुद्रांची गर्जना ऐकू येत होती. मायलेकरे गाडीत बोलू लागली. "आई! पुन्हा आपण अशीच दोघे केव्हा बरे कोठे जाऊ? तुझ्याबरोबर मी कधी हिंडलो नाही. आई! तुझ्याबरोबर हिंडावे व प्रेम लुटावे, असे वाटते." मी आईचा हात हातात घेऊन म्हटले. आई म्हणाली, "तुम्ही मोठे व्हा व मग तुमच्या रोजगारावर मी येईन. मग मला पंढरपूर, नाशिक, काशी, द्वारका, सगळीकडे हिंडवून आणा. तुझे आजोबा काशीला जाऊन आले होते. हे सुद्धा नाशिक, पंढरपूरला जाऊन आले आहेत. परंतु मी कोठे जाणार व कोण नेणार? अंगणातल्या तुळशीजवळच माझी काशी व माझे पंढरपूर! आपल्यात म्हण आहे ना? "काशीस जावे नित्य वदावे, यात्रेच्या त्या पुण्या घ्यावे." जाईन जाईन म्हणत राहिल्यानेही गेल्याचे पुण्य लागते. अंगावर पाणी घेताना हर हर गंगे म्हणावे. विठोबा व विश्वेश्वर, गोदा व गंगा आपल्या अंगणात आपल्या घरी आहेत. गरिबासाठी हो सोय आहे. बाळा! आपण कोठे जावयाचे हिंडायला? सावकाराचे गुमास्ते तर सारखे घरी धरणे धरून बसतात. वाटते नको हे जिणे! पुरे हा संसार! कोठल्या यात्रा नि बित्रा! अरे, ही संसारयात्रा हीच मोठी यात्रा, हो! या यात्रेतूनच भरल्या हातांनी अब्रूनिशी मला डोळे मिटू दे, म्हणजे झाले." डोंगरावर धो धो पडणारे पाणी, त्याच्याजवळ आम्ही आलो होतो. आईच्या डोळ्यांतूनही शांत प्रवाह होता. गालांवर घळघळत होता. त्या पवित्र गंगा-यमुना मी माझ्या माथ्यावर घेतल्या. मी माझे तोंड आईच्या पदरात घुसविले. "आई, तू मला हवीस, आम्हांला तुझ्याशिवाय कोण? खरेच कोण? मी तुझ्यासाठी शिकतो. तू नाहीस, तर कोणासाठी शिकावयाचे, कोणासाठी जगावयाचे? आई! तुला देव नाही हो नेणार!" असे म्हणून मी आईला घट्ट धरून ठेविले. जणू त्या वेळीच मृत्यू तिला न्यावयास आला होता व म्हणून मी तिला पकडून ठेवीत होतो. "देव करतो ते सारे बऱ्यासाठी. तुम्ही चांगले व्हा म्हणजे झाले." आई म्हणाली. आता गाडीत कोणी बोलत नव्हते. आईच्या मांडीवर भक्तिप्रेमाने, कृतज्ञतेने सर्व कोमल भावनांनी उचंबळून मी माझे डोके ठेविले होते. मी थोड्या वेळाने पुन्हा आईला म्हटले, "आई! तू लहानपणी एक गोष्ट सांगत असे. एका भिकाऱ्याचा मुलगा आपल्या झोळीतील चार दाणे रस्त्यावर टाकी. सकाळी त्या दाण्यांचे सुंदर सोन्याचे पीस होई. आई! आपलेही तसेच सारे चांगले होईल. नाही का? आपले दारिद्र्य जाईल. चांगले दिवस येतील." "श्याम! देवाला काय अशक्य आहे? तो रात्रीचा दिवस करतो. विषाचे अमृत करतो, सुदाम्याला देवाने सोन्याची नगरी नाही का दिली? परंतु आपण साधी संसाराची माणसे. आपली कोठे तेवढी लायकी आहे?" आई म्हणाली. "आई! देवाची कृपा नेहमीच असते. होय ना? गरिबी आली, अपमान झाले, हालपेष्टा भोगाव्या लागल्या, तरी तीही कृपाच, असे म्हणतात, ते खरे का ग?" मी प्रश्न विचारला. "बाळ! तुझ्या अडाणी आईला नाही रे हे समजत सारे. देव जे जे करतो ते बऱ्यासाठी, एवढे मात्र एक मला माहीत आहे. मी तुला लहानपणी मारले, ते तुझ्या बऱ्यासाठी ना? मग माझ्याहून, किती तरी पटींनी देव दयाळू आहे. त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. विषाचा पेला देवो, अमृताचा देवो, त्याच्यावर श्रद्धा असावी." आई जणू श्रद्धोपनिषदच गाऊन राहिली होती. एकदम माझे लक्ष समोर गेले. "वाघ! आई! वाघ!" मी घाबऱ्या घाबऱ्या म्हटले. काय तेजस्वी डोळे व भव्य भेसूर मुद्रा! काय ती ऐट! उजवीकडच्या जंगलातून डावीकडच्या जंगलात तो शिरला. रंगभूमीवर नट येतो व जातो. तसेच त्याने केले. मायलेकराच्या प्रेमाच्या गोष्टी ऐकायला का तो आला होता? देवाची करुणा पटवून द्यावयाला का तो आला होता? माझ्या आईवर पशुपक्षी प्रेम करीत. गाईगुरे, मांजरे प्रेम करीत. मांजराची गोष्ट मी शेवटी सांगणार आहे. मांजर म्हणजे वाघाची मावशी. माझ्या आईवर मांजर प्रेम करी, मग वाघ का करणार नाही? तो माझ्या आईचे दर्शन घ्यावयास आला होता. क्रूरपणा दूर ठेवून नम्रपणे वंदन करावयास तो आला होता. हळू हळू दापोली गाव आले. दूरचे दिवे लुकलुक दिसू लागले. रात्री नऊ वाजता आम्ही घरी येऊन पोचलो. आई त्याच रात्री पालगडास गेली नाही. दुसऱ्या दिवशी गेली. मित्रांनो! तो दिवस व ती रात्र माझ्या जीवनात अमर झाली आहेत. त्यानंतर पुन्हा कधीही मी व माझी आई एकत्र कोठे गेलो नाही. तो एकच दिवस! त्या एकाच दिवशी मी व माझी आई सृष्टिमाऊलीच्या-समुद्र व वनराजी यांच्या सहवासात होतो. दोघे रंगलो. प्रेमात डुंबलो. हृदये हृदयांत ओतली. त्या दिवसानंतर माझ्या आईच्या जीवनात अधिकाधिक कष्ट व संकटे येऊ लागली. देव माझ्या आईच्या जीविताचे सोने, अस्सल शंभर नंबरी सोने करू पाहत होता. आणखी प्रखर भट्टीत तो तिला घालू लागला. गड्यांनो, माझी आई म्हणजे शापभ्रष्ट देवताच होती. असे सांगून श्याम एकदम उठून गेला. सारे स्तब्ध बसले होते. थोड्या वेळाने मंडळी भानावर आली व आपापल्या घरी भरल्या अंतःकरणाने गेली. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] tonom40fbypzz06a3vbzoq8p5ru167z 0 5292 36797 36752 2026-09-09T15:19:17Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36797 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र पस्तिसावी | साहित्यिक = पांडुरंग सदाशिव साने | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र चौतिसावी|रात्र चौतिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र छत्तिसावी|रात्र छत्तिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र पस्तिसावी : आईचे चिंतामय जीवनञ''' <poem> "मी औंध संस्थानात शिकावयास गेलो होतो; परंतु तेथून माझी उचलबांगडी देवाला करावयाची होती. मी तेथे कसे तरी दिवस काढीत होतो. ते मी सांगत बसत नाही. साऱ्याच गरिबांना तसे दिवस काढावे लागतात. मला माझ्या आईच्या आठवणी सांगावयाच्या आहेत. त्या आठवणींपुरता माझा जो संबंध येईल, तो मात्र मला सांगणे भाग आहे. पुण्यास माझ्या मावशीजवळ माझा सर्वांत धाकटा भाऊ सदानंद होता. पूर्वीचा यशवंत आता पुन्हा आईच्या पोटी आला, असे आम्हां सर्वांस वाटत असे. परंतु प्लेगमध्ये पुण्यास एकाएकी सदानंद आम्हांला सोडून गेला! "दत्तगुरू, दत्तगुरू" म्हणत गेला. "ते पाहा मला बोलावीत आहेत, मी जातो!" असे म्हणत तो गेला. मी औंधला होतो, तेथेही प्लेग सुरू झाला. एक सोन्यासारखा मुलगा गेला व दुसरा दूर तिकडे एकटा; तेथेही प्लेग आहे, हे ऐकून माझ्या आईचा जीव खालीवर होत होता. सदानंदाचे दुःख ताजे होते. किती दिवस झाले, तरी तिच्या डोळ्यांचे पाणी खळेना. परंतु ते दुःख कमी होत आहे, तो तिला माझी चिंता जाळू लागली. चिंतामय तिचे जीवन झाले होते. प्लेगमुळे औंधची शाळा बंद झाली. बाहेरगावच्या विद्यार्थ्यांनी निघून जावे, असे सांगण्यात आले. मी कोठे जाणार? पैसे तरी जवळ कोठे होते? मी माझ्या जवळची घोंगडी विकली. काही चांगली पुस्तके विकली. पाच रुपये जमा झाले व पुन्हा औंध सोडून मी निघालो. दोन-तीन महिने शाळा बंद राहील, असा अंदाज होता. मी हर्णे बंदरात उतरलो. गाडी ठरवून पालगडास आलो. पहाटेच्या वेळेस मी गाडीतून उतरलो. वडाच्या झाडावर गरुडपक्षी आले होते. ते मोठ्याने ओरडून गाव जागा करीत होते. आजूबाजूला भूपाळ्या, कोठे वेदपठन ऐकू येत होते. मी भाडे देऊन माझ्या कवाडीत शिरलो. मला वाईट वाटत होते. मला पाहिल्यावर आईला धाकट्या भावाची पुन्हा जोराने आठवण येऊन ती रडेल, अशी भीती वाटत होती. हळूहळू मी अंगणात आलो. अंगणातून ओटीवर आलो. घरात आई ताक करीत होती. ताक करताना शांतपणे कृष्णाचे गाणे म्हणत होती. गोड मधुर प्रेमळ गाणे- "गोकुळात खाशी तू [[दही]] दूध [[लोणी]] परब्रम्ह होतासि नेणे परि कोणी एक राधा मात्र झाली वेडी तुझ्यासाठी पूर्णपणे झाली म्हणे देवा तुझी भेटी" हे गाणे म्हणत होती. मी ओटीवर ते गाणे ऐकतच उभा राहिलो. दार लोटण्याचे धैर्य होईना. परंतु किती वेळ उभा राहणार? शेवटी दार लकटले. थाप मारली, "कोण?" आईने विचारले. "मी. श्याम." असे उत्तर दिले. "श्याम! आला रे माझा बाळ; आल्ये, हो!" असे म्हणत लगबगीने येऊन आईने दार उघडले. आईने मला पोटाशी धरिले. "देवांना नमस्कार कर. मी त्यांना गूळ ठेवत्ये. हो, आधी, बस. किती रे तुझ्या वाटेकडे डोळे लाविले होते! त्याला देवाने नेले, म्हटले दुसरा दृष्टीस पडतो, की नाही?" असे म्हणताना आईचा कंठ भरून आला व मीही रडू लागलो. वडील शौचास गेले होते. ते अंगणात येताच आई पुढे होऊन म्हणाली "म्हटलं, श्याम आला, हो, आपला, आताच आला!" ते पाय धुऊन घरात आले. मी त्यांना नमस्कार केला. "श्याम! गणपतीवर आवर्तने करीत होतो. आलास शेवटी, खुशाल आहेस ना? सदानंद गेला!" असे म्हणून त्यांनी डोळ्यांना उपरणे लावले. "नीज जरा अंथरुणावर, बाहेर थंडी आहे, नीज." आई मला म्हणाली. मी कपडे काढले. चूळ भरून आईच्या अंथरुणावर निजलो. आईची चौघडी अंगावर घेतली. ती चौघडी नसून जणू आईचे प्रेमच मी पांघरले होते. मी जणू आईजवळ तिच्या कुशीतच निजलो आहे, असे मला वाटत होते. त्या दिवसाचे ते पहाटेचे आईच्या अंथरुणावर निजणे, तिच्या त्या पांघरुणात निजणे, ते अजून मला आठवते आहे. किती तरी वेळा रात्री असताना "मी माझ्या आईच्या कुशीत आहे," हा विचार मी करीत असतो. ही भावना माझ्या जीवनात भरलेली आहे. आईचे हात माझ्या भोवती आहेत, असे कितीदा तरी मला वाटते व मी गहिवरतो. घरी येऊन नव्याचा जुना झालो. धाकटा पुरुषोत्तम घरातील व गावातील हकीकती सांगत होता. मी त्याला माझ्या गोष्टी सांगत होतो. औंधला कवठाच्या फळाच्या बाबतीत माझी फजिती कशी झाली, ते त्याला मी सांगितले. कोकणात कोंबडीच्या अंड्याला कवठ म्हणतात. कोकणात कवठाची फळे नाहीत. औंधला एक मित्र मला म्हणाला, "तुला कवठ आवडते, रे?" मी त्याच्यावर संतापलो. माझे मित्र त्याला हसले. औंधला तळ्यात एक दिवस मी कसा बुडत होतो, तेथील यमाईचे देऊळ, रानातील मोर, सारे त्याला सांगत होतो. पुरुषोत्तमानेही कोणी पाटीलवाडीचा मनुष्य पसाऱ्याला गेला असता साप चावून कसा मेला, कोणाची गाय चरताना पान लागून कशी मेली वगैरे सांगितले. गोष्टीत असे काही दिवस गेले. आता जवळजवळ महिना होऊन गेला होता तरी औंधची शाळा उघडली नव्हती. माझ्या वडिलांना ते खरे वाटेना. तिकडे माझे जमत नाही. म्हणून हात हलवीत परत आलो, असे त्यांना वाटू लागले. अशी शंका त्यांच्या मनात दृढावत होती. एके दिवशी रात्री पुरुषोत्तमजवळ गोष्टी बोलत मी अंथरुणावर पडलो होतो. दोघे भाऊ प्रेमाने एका पांघरुणात निजून बोलत होतो. एकमेकांच्या अंगावर आम्ही प्रेमाने हात ठेविले होते. गोष्टी ऐकता ऐकता पुरुषोत्तम झोपला व मलाही झोप लागली. परंतु एकदम दचकून जागा झालो. कुठून तरी उंचावरून पडलो, असे स्वप्नात पाहिले. मी जागा झालो, तेव्हा पुढील संवाद माझ्या कानांवर पडला. आई गोवाऱ्या निशीत होती. दुसऱ्या दिवसाच्या भाजीची तयारी चालली होती. वडीलही गोवाऱ्या निवडीत होते. हाताने काम चालले होते व उभयता बोलत होती. "त्याच्याने तिकडे शिकणे होत नसेल, म्हणूनच तो आला. प्लेगची सबब सापडली. अजून का शाळा उघडली नसेल?" असे वडील म्हणाले. "तो खोटे का बोलेल? त्याला तिकडे हाल काढावे लागतात; तरी तो परत जाणार आहे. येथे फुकट खायला काही तो राहायचा नाही. मी राहू देणार नाही." असे आई माझी बाजू घेऊन बोलत होती. "त्या वेळेस तो गोपाळ पटवर्धन रेल्वेत लावून देणार होता. बरे झाले असते. या दिवसांत नोकरी तरी कोठे आहे? परंतु तुम्हां मायलेकरांना पसंत पडले नाही." वडील पुन्हा म्हणाले. "पण इतक्यात त्याला नोकरी करायची नाही. तो शिकेल. तो येथून जाईल, हो. तो घरबशा होणार नाही, खायला काळ व भुईला भार होणार नाही." आई म्हणाली. "तुला तुझी मुले नेहमी चांगलीच वाटतात. शेवटी माझेच खरे होईल. तिकडे जमत नसेल, म्हणून आला. एक दिवस बिंग बाहेर पडेल." वडील आपलेच म्हणणे पुढे चालवीत होते. शेवटी माझ्याने राहवेना; मी अंथरुणात उठून बसलो व म्हणालो, "भाऊ! मी काही चोरून ऐकत नव्हतो. मी एकदम जागा झालो. तुमचे म्हणणे ऐकले. मी उद्याच येथून जातो. मग औंधला प्लेग असो वा नसो. माझ्यावर जर तुमचा विश्वास नाही, तर येथे कशाला राहू? मी केवळ खाण्यासाठी व माशा मारीत बसण्यासाठी येथे आलो नाही. प्लेग होता, तरी मी तेथेच राहणार होतो, जाण्यायेण्याचा खर्च नको म्हणून. परंतु परगावच्या विद्यार्थ्यांस तेथे राहू देत ना, म्हणून आलो, मी उद्याच जातो. आई! उद्याच मी निघतो." "त्यांचे नको रे म्हणणे मनावर घेऊ. तिकडचा प्लेग थांबू दे. मग जा हो श्याम! माझे वेडीचे ऐक." आई म्हणाली. "मी थांबणार नाही. उद्या येथून माझी रवानगी कर. भाऊ पुन्हा एकदा दहा रुपये तुमच्याजवळ मागितले पाहिजेत. तेवढे कृपा करून द्या. आई! चिंता करू नको. देव तारी, त्याला कोण मारी? ज्याला जगवावयाचे, त्याला तो रोगाच्या भर साथीतही जगवील, अफाट समुद्रातही तारील!" मी म्हटले. "तू तरी त्यांचाच ना मुलगा! तुझा लहानपणाचा हट्टी स्वभाव थोडाच जाईल! जा, बाबांनो! कोठेही खुशाल राहा म्हणजे झाले-माझे मेलीचे डोळे देव का मिटीत नाही, काही समजत नाही, चांगली सोन्यासारखी पोरे नेतो. आम्हांला रडावयाला राखतो!" असे आई रडत म्हणाली. रात्र गेली व दिवस उजाडला. मी आईला म्हटले, "माझे जाण्याचे ठरले आहे. आज नाही, तर महिन्याभराने जावेच लागणार ना? तू परवानगी दे." शेवटी आईने संमती दिली. दुसऱ्यावर स्वतःची इच्छा ती लादीत नसे. शरणागती हेच तिचे बळ होते. तिने कसलाच हेका कधी धरला नाही. तिचे प्रेम बांधणारे नव्हते, मोकळीक देणारे होते. स्वातंत्र्य देणारे होते. वडिलांवर रागावून मी परत जावयास निघालो. आईला रडे आवरेना. एक पोटचा गोळा प्लेगने बळी घेतला होता. दुसरा प्लेगात उडी घ्यायला जात होता. परंतु ती काय करणार! बापलेकांच्या झगड्यात ती गाय मात्र रडविली जात होती. मी आईच्या पाया पडलो. वडिलांचे पाय धरले. उभयतांचे आशीर्वाद घेऊन मी निघालो. अभागी श्याम आईचे न ऐकता निघाला. मी गाडीत बसलो. गड्यांनो! आईचे तेच शेवटचे पार्थिव दर्शन! त्यानंतर माझी आई जिवंत माझ्या दृष्टीस पडली नाही. तिची भस्ममय मूर्तीच शेवटी स्मशानात मी पाहिली! आईला मी त्या वेळेस कायमची सोडीत आहे, तिचे अमृतमय शब्द शेवटचे ऐकत आहे, अशी मला कल्पनाही नव्हती. परंतु मानवी आशा विरुद्ध देवाची इच्छा, हे कठोर सत्य मला अनुभवावयाचे होते. दुसरे काय! {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] ncznplofkhspwntr4pn5mz720zamzmr 0 5296 36795 36407 2026-09-09T15:19:16Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36795 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र एकोणचाळिसावी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र अडतिसावी|रात्र अडतिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र चाळिसावी|रात्र चाळिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र एकोणचाळिसावी : सारी प्रेमाने नांदा''' <poem> श्यामच्या गोष्टीस सुरुवात झाली होती. दूर कुत्री भुंकत होती. वडार लोक उतरले होते; त्यांची ती कुत्री होती. "सखूमावशी रात्रंदिवस माझ्या आईची शुश्रूषा करीत होती. ती जणू उपजत शुश्रूषा कशी करावी, ह्याचे ज्ञान घेऊन आली होती. जन्मजात परिचारिका ती होती. आईला स्वच्छ असे अंथरूण तिने घातले. स्वतःच्या अंथरुणावरची चादर तिने आईखाली घातली. उशाला स्वच्छ उशी दिली. एका वाटीत खाली राख घालून थुंकी टाकण्यासाठी ती आईजवळ ठेवून दिली. तिच्यावर फळीचा तुकडा झाकण ठेवला. दररोज ती वाटी मावशी स्वच्छ करीत असे. दारे लावून दोन दिवशी आईचे अंग नीट कढत पाण्यात टॉवेल भिजवून तो पिळून त्याने पुसून काढी. तिने बरोबर थर्मामीटर आणले होते. ताप बरोबर पाही. ताप अधिक वाढू लागला, तर कोलनवॉटरची पट्टी कपाळावर ठेवी. आईच्या खाली मेणकापडावर कागद घालून त्यावरच आईला शौच करावयास ती सांगे. तो कागद मग ती काढून घेई व दुसरा घालून ठेवी. आईची जितकी काळजी घेणे शक्य होते, तितकी ती घेत होती. आईला ती भात देत नसे. तिने रतिबाचे दूध सुरू केले. सकाळी विरजलेले दूध रात्री ढवळी व रात्रभर विरजलेले दूध सकाळी ढवळी. ते गाळून घेई; नाहीतर [[लोणी]] यावयाचे. असे ते अदमुरे ताक मावशी आईला द्यावयाची. येताना तिने मोसंबी आणली होती. पुरवून पुरवून त्यांचा रसही ती देत असे. साऱ्या जन्मात आईची कधी व्यवस्था नव्हती, अशी मावशीने ठेवली होती. साऱ्या जन्मात हाल झाले; परंतु मरताना मावशीने हाल होऊ दिले नाहीत. मावशी म्हणजे मूर्तिमंत कळकळ व सेवा! अत्यंत निरलस व व्यवस्थित. "ती मथी सारखी म्यांव म्यांव करते आहे. तिला आज भात नाही का रे घातलास?" आईने विचारले. आईच्या आवडत्या मांजरीचे नाव मथी होते. मथी दुधाणीला कधी तोंड लावीत नसे. तिला थेंबभर दूध घातले, म्हणजे पुरत असे. मोठी गुणी मांजर. आई आजारीपणात त्या मांजरीचीही चौकशी करीत असे. "अक्का, तिला भात घातला; परंतु ती नुसते तोंड लावी. दुधा-तुपाचा भात; परंतु तिने खाल्ला नाही. खाल्ला असेल उंदीरबिंदीर." मावशी म्हणाली. "नाहीतर पोटबीट दुखत असेल तिचे. मुकी बिचारी! बोलता येत नाही; सांगता येत नाही." आई म्हणाली. आईचे दुखणे वाढतच होते. दुखण्याचा पाय मागे नव्हता, पुढेच होता. मुंबईहून माझा मोठा भाऊ चार दिवसांची रजा घेऊन घरी आईला भेटावयास आला होता. नुकतीच त्याला नोकरी लागली होती. रजा मिळत नव्हती. मोठ्या मिनतवारीने चार दिवसांची रजा मिळाली. आईला पाहून त्याला भडभडून आले. "आई! काय, ग, ही तुझी दशा! तू इकडे होतीस, काम करीत होतीस. आई! आम्ही तिकडे खुशाल खात होतो; परंतु तुला घास मिळत नव्हता!" असे म्हणून तो रडू लागला. धाकट्या पुरुषोत्तमाने सारी हकीकत त्याला सांगितली होती. आईने कसे हाल काढले, दवंडी कशी पिटली, ते सारे त्याने सांगितले. दादाचे हृदय दुभंग झाले. आई म्हणाली, "चाललेच आहे. बाळांनो, या देहाला चांगले दिले काय, वाईट दिले काय, जोपर्यंत देवाला यंत्र चालवावयाचे आहे, तोपर्यंत ते चालणार. तू वाईट वाटून घेऊ नकोस. तुम्ही का तिकडे चैन करता? तूही दिवसभर काम करतो. तू पाच रुपये पाठविलेस, मला धन्य वाटले. तू एकोणीस रुपयांतून त्यांना पाच रुपये पाठविलेस-खरेच मूठभर मांस मला चढले. मुलाकडून आलेली पहिली मनीऑर्डर म्हणून त्यांना आनंद झाला. आता मला चिंता नाही. तुम्हांला तयार करणे एवढेच माझे काम! तुम्ही गुणी निघालात-चांगले झाले. तुम्हांला पैसे मिळोत वा न मिळोत; तुमच्याजवळ गुणांची संपत्ती आहे-आता मला काळजी नाही. श्याम तिकडे आहे; ह्या पुरुषोत्तमाला मावशी तयार करील. एकमेकांना प्रेम द्या. परस्परांस विसरू नका." आई जणू निरवानिरव करीत होती. "आई! मी येथेच राहू तुझ्याजवळ? राहू का? काय करायची ती नोकरी? आईची सेवा हातून होत नसेल, तर नोकरी कशाला? आई! मला नोकरीची हाव नाही, खरोखरच नाही. तुझ्या पायांच्या सेवेपेक्षा वरिष्ठांचे बूट मला पूज्य नाहीत. आई! तुझे पाय, तुझी सेवा यांतच माझे कल्याण, माझे भाग्य, माझा मोक्ष, माझे सारे काही आहे. आई! तू सांगशील, तसे मी करीन. राजीनामा मी लिहून आणला आहे. देऊ का पाठवून?" दादा गहिवरून बोलत होता. आई विचार करून हळूच म्हणाली, "गजू! सध्या सखूमावशी येथे आहे. नोकरी आधीच मिळत नाही. मिळाली आहे मुश्किलीने ती ठेव. त्यांना पाच रुपये पाठवीत जा. दोन पाठविलेस, तरी चालतील. परंतु दर महिन्याला आठवण ठेवून पाठव. त्यांच्या सेवेत माझी सेवा आहे. मी इतक्यात मरत नाही. तितके माझे भाग्य नाही. झिजत झिजत मी मरणार. फारच अधिक वाटले, तर पुन्हा तुला बोलावून घेईन हो बाळ." दादा परत मुंबईस जावयास निघाला. अभागी श्यामप्रमाणे अभागी गजानन निघाला. आईचे हे शेवटचे दर्शन, अशी त्याला कल्पना नव्हती. आईच्या पायांवर त्याने डोके ठेवले. आईच्या तोंडाजवळ त्याने आपले तोंड नेले. आईने त्याच्या तोंडावरून, डोक्यावरून आपला कृश हात, प्रेमाने थबथबलेला हात फिरविला, तो मंगल हात फिरवला. "जा, बाळ; काळजी नको करू. श्यामला मी बरी आहे, असेच पत्र लिहा. उगीच काळजी नको त्याला. सारी प्रेमाने नांदा. एकमेकांस कधी अंतर देऊ नका!" आईने संदेश दिला. जड अंतःकरणाने दादा गेला. कर्तव्य म्हणून गेला, संसार मोठा कठीण, हेच खरे. {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 96oapax6gzac4pllwz11wpfkmgtnfrm 0 5297 36826 36408 2026-09-09T20:43:18Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36826 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = श्यामची आई/रात्र चाळिसावी | साहित्यिक = [[पांडुरंग सदाशिव साने]] | विभाग = | मागील = = [[श्यामची आई/रात्र एकोणचाळिसावी|रात्र एकोणचाळिसावी]] | पुढील = [[श्यामची आई/रात्र एकेचाळिसावी|रात्र एकेचाळिसावी]] | वर्ष = १९३६ | टिपण = }} '''रात्र चाळिसावी : शेवटची निरवानिरव''' <poem> "त्या लिंबाला पाणी घाला रे, सुकून जाईल नाही तर. त्या नवीन फणसाच्या माडालाही घाला." आई वातात बोलत होती. त्या वातात, तिने स्वतःच्या हाताने नवीन लावलेली झाडे ती तिला दिसत होती. आजारी व अशक्त होती, तरी त्या झाडांना ती पुरण घाली. त्यांना पाणी घाली. त्यांची पाने किडे खातात की काय, ते पाही. आईच्या हातची किती तरी झाडे परसात होती! मी दापोलीस असताना चंदनाचे माडे नेले होते. इतर सारे मेले; पण आईने लावलेला तेवढाच जगला होता. प्रेअमाने लावलेला म्हणून का तो जगला? पहाटेची वेळ होती. वातात आई बोलत होती. त्या बोलण्यात मेळ नसे. क्षणात "झाडांना पाणी घाला" म्हणे; तर क्षणात "ती पहा दवंडी देताहेत, मला कानांत बोटे घालू दे." असे म्हणे. पुरुषोत्तम फक्त निजला होता. बाकी सारी मंडळी आईच्या भोवती होती. साऱ्यांची तोंडे उतरून गेली होती; म्लान झाली होती. जणू त्या घरात मृत्यूच येऊन बसला होता! "तो पाहा, त्या खुंटीवर श्याम बसला आहे. खाली ये रे गुलामा. लहानपणचा हट्ट अजून नाही का गेला-ये, मला भेट. आईजवळ नाही हट्ट करायचा, तर कुणाजवळ-पण आता पुरे. ये, मला भेट!" आईचे वातात बोलणे चालले होते. "अक्का! अक्का!" मावशी आईला हाक मारीत होती; शुद्धीवर आणण्याचा प्रयत्न करीत होती. "नमू! तुझे [[तेल]] परत नाही केले. रागवू नको हो. श्याम! ये रे तुझे थंड हात ठेव कपाळावर!" आईचे शब्द ऐकून साऱ्यांचे डोळे भरून आले होते. कोणी बोलेना. सारे स्तब्ध. "तुमची मांडी हीच माझी अब्रू; दवंडी देतात. द्या, म्हणावं-तुमचे पाय आहेत ना मला, कुंकू आहे ना कपाळाला, कोण माझी अब्रू नेणार? कोणता सावकार अब्रू नेईल? माझी अब्रू-ती का दागदागिन्यांत, घरादारांत, शेताभातांत आहे? त्यांचे पाय, त्यांची मांडी, त्यांचे प्रेम यांत माझी अब्रू! द्या रे त्यांची मांडी द्या!" असे म्हणून आई उठू लागली. ती कोणाला आवरेना. साऱ्यांनी तिला निजविले. वडील आईचे डोके मांडीवर घेऊन बसले. "पाणी, पाणी!" आई म्हणाली. मावशीनं आईच्या तोंडात पाणी घातले. "अक्का!" मावशीने हाक मारली. आईने स्थिर दृष्टीने पाहिले व काही नाही, काही नाही, असे हात हलवून दाखविले. थोडा वेळ आई शांत होती. "घेतलंय् माझं डोकं मांडीवर?" आईने विचारले. "होय हो. हा पाहा, मी तुझ्याजवळ आहे. बोलू नको." असे वडील म्हणाले. काही वेळ गेला. "मला का रे भेटायला आलास? चंद्री पण आली? या सारी. पण तुझा अभ्यास सोडून कशाला आलास? तुझ्याजवळ मी नेहमीच आहे व माझ्याजवळ तू आहेस. आलास, तर मग ये-असा रुसू नको, श्याम! मी दळायला लाविले म्हणून रुसलास? आता नाही हो दळायला लावणार. आता संपले. ये श्याम! नाही काय म्हणता! तो पाहा, मला दिसतो आहे समोर-श्यामच तो-तुम्हांला ओळखता नाही आला, म्हणून आईला का नाही ओळखता येणार?" अशी वातात रात्र गेली. दिवस उजाडला. पुरुषोत्तमला मावशी म्हणाली, "राधाताईंकडून हेमगर्भाची मात्रा आणून ठेव. जा." हेमगर्भाची मात्रा शेवटच्या क्षणाला देतात. दोन मिनिटे आणखी जरा धुगधुगी राहते. मावशीला आईचे चिन्ह काही बरे दिसेना. एका रात्रीत आईचे डोळे किती खोल गेले होते. त्या दिवशी संकष्टी चतुर्थी होती. वडिलांना उपवास असे. परंतु ते अशक्त झाल्यापासून दुपारी धान्यफराळ करीत. सोजी खात. आई त्यांना म्हणाली, "आज चतुर्थी ना? जा, स्नान करा. थोडी सोजी खाऊन घ्या. असे हाल नका करू हो स्वतःचे. जा, खाऊन घ्या." तुटक-तुटक मोठ्या कष्टाने बोलत होती. वडील उठले. स्नान करून देवळात गेले. येताना त्यांनी गणपतीचे तीर्थ आणले व आईला दिले. आईने धाकट्या पुरुषोत्तमला जवळ घेतले. त्याच्या तोंडावरून हात फिरविला. अत्यंत क्षीण स्वराने ती म्हणाली, "बाळ, चांगला राहा. हट्ट नको करू. दादा, अण्णा आहेत तुला. मावशी आहे. चांगला नीट वाग!" पुरुषोत्तम रडू लागला. आई सारखी त्याच्या पाठीवरून हात फिरवत होती. "सखू! साऱ्यांनी खाल्लेत का?" आईने विचारले. "होय हो अक्का." मावशी म्हणाली. "सखू! सारी तुझी हो. माय मरो, मावशी जगो. पुरुषोत्तम, श्याम, सारी तुझी. चंद्री, गजू सारी तुझी." आई शेवटची निरवानिरव करीत होती. "होय हो अक्का." मावशी म्हणाली. "श्याम गरीब, गुणांचा. चंद्री, गजू देव आहे साऱ्यांना तो!" आई तुटक बोले. किती तरी वेळाने एकेक शब्द बोले. सारी आईच्या भोवती बसली होती. दूर्वांच्या आजीकडे बघून आई म्हणाली, "क्षमा-बोलल्ये चालल्ये विसरा!" आजी विरघळून गेली. किती तरी वेळाने एखादा शब्द आई उच्चारी. "सखू! नानांना म्हणावं, क्षमा करा. त्यांची मी मुलगीच आहे. बयोला, म्हणावे, क्षमा करा." पुन्हा शांत. मध्येच आई डोळे गरगर फिरवी; मध्येच डोळे मिटी. "श्याम!" एकच शब्द. "अक्का! त्याला आज बोलावत्ये, हो." मावशी म्हणाली. मावशी भाऊंना म्हणाली, "भटजींना बोलवा व गोप्रदाने सोडवा." मरताना गाय दान द्यावी, असे आहे. गाय नसेल, तर काही पैसे गोप्रदान या नावाने देतात. आईच्या हातून गोप्रदाने सोडण्यात आली. आईला बोलता येईना, वाणी गेली. ती नुसती पाही. पुरुषोत्तमाच्या अंगावरून हात फिरवी. मध्येच बोट वर करी. देवाकडे जात्ये, असे सुचवी. बऱ्याच वेळाने होती नव्हती ती शक्ती एकवटून ती भाऊंना म्हणाली, "तुम्ही जपा, हाल करू नका. मी सुखाने या मांडीवर-" जास्त बोलवेना. सारे शांत होते. आईला ऊर्ध्व लागला. गावातील वैद्य कशाआप्पा आले. त्यांनी नाडी पाहिला. 'अर्धी घटका' ते खिन्नपणे म्हणाले व गेले. शेजारच्या जानकीवयनी व राधाताई आल्या होत्या. नमूमावशी बसली होती. इंदू होती. तेथे स्मशानशांती होती. आई आता जाणार, कोणाला शंका नव्हती. "तिला श्याम व चंद्री भेटली नाहीत; गजू भेटून गेला." वडील म्हणाले. "त्यांची आठवण काढीत असतील ना?" जानकीवयनींनी विचारले. आईचे ओठ हलले, असे वाटले. काही बोलावयाचे का होते? काही सांगावयाचे का होते? परंतु बोलवत नव्हते. ते ओठ राम म्हणत होते, की श्याम म्हणत होते? राधाताईंनी हेमगर्भाची मात्रा उगाळली. खाली जाणाऱ्या जिभेला त्यांनी चटका दिला. "सारी जपा!" आई म्हणाली. "काही सांगावयाचे आहे का?" राधाताईंनी मोठ्याने कानात विचारले. आईने 'नाही!' अशी खूण केली. घरामध्ये मृत्यू आदल्या दिवसापासून आला होता. शेवटल्या क्षणाची तो वाट पाहत होता. पुन्हा एकदा आईने जोर केला व म्हटले- "सारे सांभाळा. देव आहे!" शेवटची क्षणे दिसू लागली. जीभ आत ओढली जाऊ लागली. वेळ आली. देवाघरी जाण्याची वेळ आली; मंगल वेळ आली. राधाताईंनी गंगा आणून दोन थेंब तोंडात घातले; तुळशीपत्र तोंडात ठेवण्यात आले. आईला घोंगडीवर घेण्यात आले. देवाकडे जाताना विरक्त होऊन जावे लागते. थोडा वेळ गेला. "राम" ऐकू आले. आईने राम म्हटला! साऱ्यांना अथांग सागरात लोटून आई गेली. बोलावणे आले; ती गेली. ते बोलावणे कोणाला नाकारता येत नाही. श्यामची आई निघून गेली. भाऊंची पुण्याई गेली; पुरुषोत्तमवरचे कृपाछत्र गेले. श्याम व गजानन यांच्या जीवनातली स्फूर्तिदात्री देवता, प्रेममय देवता गेली! चंद्रीचे माहेर गेले! नाना, आजी यांची आवडी गेली! गडीमाणसे यांची बयो गेली; जगातील जंजाळातून सुटून आई मोठ्यांच्या कुशीत प्रेमाची ऊब मिळाली म्हणून गेली! {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:कथा]] [[वर्ग:श्यामची आई]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 1wtuf8omu149czj3bupo6u9s5uy4e3n 0 5333 36799 36209 2026-09-09T15:19:19Z QueerEcofeministBot 3604 Adding link to [[लोणी]] 36799 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = श्रीधरस्वामी नाझरेकर | विभाग = | मागील = [[श्रीशिवलीलामृत/अध्याय बारावा]] | पुढील = [[श्रीशिवलीलामृत/अध्याय चौदावा]] | वर्ष = १७१८ | टिपण = }} <poem> श्रीगणेशाय नमः ॥ जो सद्गुरु ब्रह्मानंद ॥ अपर्णाह्रदयाब्जमिलिंद ॥ स्मरारि गजास्यजनक प्रसिद्ध ॥ चरणारविंद नमू त्याचे ॥१॥ स्कंदपुराणी सूत ॥ शौनकादिकांप्रति सांगत ॥ त्रतोयुगी अद्भुत ॥ कथा एक वर्तली ॥२॥ दक्षप्रजापति पवित्र ॥ आरंभिता झाला महासत्र ॥ निंदोनि स्वामी त्रिनेत्र ॥ सर्व निर्जर बोलाविले ॥३॥ जगदात्मा सदाशिव ॥ जयासी वंदिती पद्मज रमाधव ॥ आम्नाय आणि वासव ॥ स्तविती ज्यासी सर्वदा ॥४॥ शिवमहिमा नेणोनि अद्भुत ॥ दिवसनिशी दक्ष निंदीत ॥ नरमुंडमाळा अपवित्र बहुत ॥ गळा घालित कैसा हा ॥५॥ करी ओले गजचर्म प्रावरण ॥ न कंटाळे दुर्गंधीने मन ॥ भिक्षा मागे नरकपाळ घेऊन ॥ वसे स्मशानी सर्वदा ॥६॥ चिताभस्म अंगी चर्चिले ॥ विखार ठायी ठायी वेष्टिले ॥ भ्रष्ट तितुके अंगिकारिले ॥ सवे पाळे भूतांचे ॥७॥ अभद्र तितुके अंगिकारिले ॥ यासी कोण म्हणतील भले ॥ ज्यासी जे योग्य नाही बोलिले ॥ ते दिल्हे येणे सर्वस्वे ॥८॥ यासी देव म्हणेल कोण ॥ क्रोधे संतप्त अनुदिन ॥ तृतीय नेत्री प्रळयाग्न ॥ वाटे त्रिभुवन जाळील ॥९॥ मस्तकी वाहे सदा पाणी ॥ नाचत जाऊन निजकीर्तनी ॥ भक्त देखता नयनी ॥ बैसे अवघे देवोनि ॥१०॥ दैत्यांसी देवोनिया वर ॥ येणेचि माजविले अपार ॥ न कळे यासी लहान थोर ॥ वाहन ढोर तयाचे ॥११॥ शिवनिंदा करावया कारण ॥ एकदा दक्ष गेला कैलासालागून ॥ शिवे नाही दिधले अभ्युत्थान ॥ तेणे दुःखे क्षोभला ॥१२॥ ऐसा दक्ष शिवासी निंदी ॥ यज्ञी न पूजी विभाग नेदी ॥ पुरली आयुष्याची अवघी ॥ तरीच हे बुद्धि उपजली ॥१३॥ शिवभजन न करी जो पतित ॥ त्यावरी विघ्न पडती असंख्यात ॥ याग जप तप दान व्यर्थ ॥ उमानाथ नावडे जया ॥१४॥ जेणे निंदिला शिवदयाळ ॥ परम निर्दय तो दुर्जन खळ ॥ मनुष्यांमाजी तो चांडाळ ॥ त्याचा विटाळ न व्हावा ॥१५॥ असो दक्षकन्या दाक्षायणी ॥ कैलासी वाट पाहे भवानी ॥ म्हणे याग मांडिला पितृसदनी ॥ मज बोलावू नये का ॥१६॥ अपर्णा म्हणे त्रिनेत्रा ॥ मी जाईन पित्याच्या सत्रा ॥ तेणे सर्व कन्या पंचवक्रा ॥ सन्मानेसी बोलाविल्या ॥१७॥ मज विसरला काय म्हणोनि ॥ तरी मी तेथवरी जाईन ॥ यावरी बोले भाललोचन ॥ मृडानीप्रति तेधवा ॥१८॥ म्हणे मृगलोचने ऐक गौरी ॥ पद्मजजनकसहोदरी ॥ लावण्यामृतसरिते अवधारी ॥ कदाही तेथे न जावे ॥१९॥ तव पिता निंदक कुटिल ॥ मम द्वेषी दुर्जन खळ ॥ तू जाताचि तात्काळ ॥ अपमानील शुभानने ॥२०॥ ज्याच्या अंतरी नाही प्रीती ॥ त्याचे वदन न पहावे कल्पांती ॥ ऐसे त्र्यंबक बोले अंबिकेप्रती ॥ नारद तेथे पातला ॥२१॥ म्हणे पितृसदना जावयालागून ॥ न पहावा कदाही मान ॥ नंदीवरी आरूढोन ॥ दाक्षायणी चालिली ॥२२॥ सवे घेतले भूतगण ॥ मनोवेगे पातली दक्षसदन ॥ तव मंडप शोभायमान ॥ ऋषी सुरवरी भरला असे ॥२३॥ आपुलाल्या पूज्यस्थानी ॥ देव बैसविले सन्मानेकरूनी ॥ एक सदाशिव वेगळा करूनी ॥ पूजीले ऋषि सुरवर ॥२४॥ जैसा उडुगणात मिरवे अत्रिसुत ॥ तैसा दक्ष मध्ये विराजत ॥ शिवद्वेषी परम अभक्त ॥ कुंडी टाकीत अवदाने ॥२५॥ भवानी जवळी आली ते वेळे ॥ देखोनि सुरवर आनंदले ॥ परी दक्षाचे धुरे डोळे भरले ॥ कन्येकडे न पाहेचि ॥२६॥ नंदिवरूनि उतरूनी ॥ पितयासमीप आली भवानी ॥ दक्ष मुख मुरडोनी ॥ घाली ग्रंथी भ्रूमंडळा ॥२७॥ जगन्माता गुणनिधान ॥ न्याहाळूनि पाहे पितृवचन ॥ म्हणे धुरे भरले नयन ॥ म्हणोनि न पाहे मजकडे ॥२८॥ सकळ भगिनींचा सन्मान बहुत ॥ दाक्षायणी तेव्हा देखत ॥ जननीकडे विलोकीत ॥ तेही न पाहे तियेते ॥२९॥ मनात दक्ष भावीत ॥ ईस कोणे बोलाविले येथ ॥ कन्या आणि जामात ॥ दृष्टी मज नावडती ॥३०॥ आदिमाया प्रवणरूपिणी ॥ अनंतब्रह्मांडांची स्वामिणी ॥ तिचा अपमान देखोनि ॥ भ्याले सकळ सुरवर ॥३१॥ म्हणती दक्ष भुलला यथार्थ ॥ हे ब्रह्मांड जाळील निमिषांत ॥ अपमान देखोनि उमा तेथ ॥ क्रोधे संतप्त जाहली ॥३२॥ प्रळयवीज पृथ्वीवरी पडत ॥ तैसी उडी घातली कुंडात ॥ उर्वीमंडळ डळमळत ॥ होय कंपित भोगींद्र ॥३३॥ वैकुंठ कैलास डळमळी ॥ कमळभवांडी हाक वाजली ॥ कृतांत काप चळचळी ॥ म्हणे बुडाली सृष्टि आता ॥३४॥ हाक घेवोनी शिवगण ॥ गेले शिवापाशी धावोन ॥ सांगती सर्व वर्तमान ॥ जे जे जाहले दक्षगृही ॥३५॥ ऐकता क्षोभला उमाकांत ॥ जेवी महाप्रळयींचा कृतांत ॥ हाक देवोनि अद्भुत ॥ जटा आपटीत आवेशे ॥३६॥ तो अकस्मात वीरभद्र ॥ प्रगटला तेथे प्रळयरुद्र ॥ वाटे प्रलयाग्नि आणि द्वादश मित्र ॥ एकत्र होवोनि प्रगटले ॥३७॥ वाटे त्याचिया तेजांत ॥ चंद्रसूर्य बुचकळ्या देत ॥ आकाश असे आसुडत ॥ सडा होत नक्षत्रांचा ॥३८॥ कुंभिनी बुडाली देख ॥ चतुर्दश लोकी गाजली हाक ॥ दक्षगृही बलाहक ॥ रक्तवर्षाव करीतसे ॥३९॥ अवचित उकलली क्षिती ॥ दिवसा दिवाभीते बोभाती ॥ दक्षअंगीची सर्व शक्ती ॥ निघोनी गेली तेधवा ॥४०॥ इकडे वीरभद्र शिवस्तवन ॥ करोनि निघाला क्रोधायमान ॥ एकवीस पद्मे दळ घेऊन ॥ मनोवेगे धांविन्नला ॥४१॥ साठ कोटि गण घेऊन ॥ मागूनि धांविन्नला अपर्णाजीवन ॥ पुढे शिवपुत्र धावोन ॥ ख्याती केली दक्षयागी ॥४२॥ वारणचक्र असंभाव्य ॥ त्यावरी एकला लोटे कंठीरव ॥ की विनायके घेतली धाव ॥ अपार अही पाहोनी ॥४३॥ आला देखोनि वीरभद्र ॥ पळो लागले देव समग्र ॥ अवदाने सांडोनि सत्वर ॥ ऋत्विज पळाले तेथोनिया ॥४४॥ आकांतला त्रिलोक ॥ प्रळयकाळींचा पावक ॥ दुमदुमिला ब्रह्मांडगोळक ॥ शक्रादिदेव कापती ॥४५॥ एक मलमूत्र भये विसर्जिती ॥ धोत्रे गळाली नेणती क्षिती ॥ कुक्कुटरूपे रोहिणीपती ॥ पळता झाला तेधवा ॥४६॥ शिखी होवोनिया शिखी ॥ पळता झाला एकाएकी ॥ यम आपुले स्वरूप झाकी ॥ बकवेष घेवोनिया ॥४७॥ नैऋत्यपति होय काक ॥ शशक होय रसनायक ॥ कपोत होवोनिया अर्क ॥ पळता झाला तेधवा ॥४८॥ कीर होवोनि वृत्रारी ॥ पळता भय वाटे अंतरी ॥ नाना पक्षिरूपे झडकरी ॥ नवग्रह पळाले ॥४९॥ मिंधियावरी वीज पडत ॥ दक्षावरी तेवी अकस्मात ॥ महावीर शिवसुत ॥ वीरभद्र पातला ॥५०॥ षड्बाहु वीर दैदीप्यमान ॥ असिलता खेटक धनुष्य बाण ॥ त्रिशूळ डमरू शोभायमान ॥ सायुध ऐसा प्रगटला ॥५१॥ पूषाचे पाडिले दात ॥ भगदेवाचे नेत्र फोडीत ॥ खांड मिशा उपडीत ॥ ऋत्विजांच्या तेधवा ॥५२॥ चरणी धरूनि आपटिले ॥ बहुतांचे चरण मोडिले ॥ कित्येकांचे प्राण गेले ॥ वीरभद्र देखता ॥५३॥ मागूनि पातला शंकर ॥ तेणे दक्षपृतना मारिली सत्वर ॥ कुंडमंडप समग्र ॥ विध्वंसूनि जाळिला ॥५४॥ देखोनिया विरूपाक्ष ॥ भयभीत झाला दक्ष ॥ पद्मज आणि सहस्त्राक्ष ॥ पूर्वीच तेथोनि पळाले ॥५५॥ वीरभद्र म्हणे शतमूर्खा दक्षा ॥ त्वा निंदिले कैसे विरूपाक्षा ॥ तुज लावीन आता शिक्षा ॥ शिवद्वेषिया पाहे पा ॥५६॥ विद्युत्प्राय असिलता तीव्र ॥ ऊर्ध्वहस्ते महावीर ॥ छेदिता झाला दक्षशिर ॥ प्रळय थोर जाहला ॥५७॥ दक्षशिर गगनी उसळले ॥ वीरभद्रे पायातळी रगडिले ॥ मग उमाधवापाशी ते वेळे ॥ देव पातले चहूकडोनी ॥५८॥ सकळ सुरांसहित कमळासन ॥ करीत उमावल्लभाचे स्तवन ॥ म्हणे वृषभध्वजा कृपा करून ॥ दक्षालागी उठवी ॥५९॥ संतोषोनि कर्पूरगौर ॥ म्हणे आणोनि लावा दक्षाचे शिर ॥ परी ते नेदी वीरभद्र ॥ पायातळी रगडिले ॥६०॥ म्हणे शिवद्वेषी दुराचार ॥ त्याचा करीन ऐसा संहार ॥ जो शिवनाम न घे अपवित्र ॥ जिव्हा छेदीन तयाची ॥६१॥ जो न करी शिवार्चन ॥ त्याचे हस्त चरण छेदीन ॥ जो न पाहे शिवस्थान ॥ त्याचे नयन फोडीन मी ॥६२॥ विष्णु थोर शिव लहान ॥ हर विशेष विष्णु सान ॥ ऐसे म्हणे जो खळ दुर्जन ॥ संहारीन तयाते ॥६३॥ सर्वथा नेदी मी दक्षशिर ॥ काय करितील विधिहरिहर ॥ मग मेषशिर सत्वर ॥ दक्षालागी लाविले ॥६४॥ सजीव करोनिया दक्ष ॥ तीर्थाटन गेला विरूपाक्ष ॥ द्वादश वर्षे निरपेक्ष ॥ सेवीत वने उपवने ॥६५॥ महास्मशान जे आनंदवन ॥ तेथे शंकर राहिला येऊन ॥ मग सहस्त्र वर्षे संपूर्ण ॥ तपासनी बैसला ॥६६॥ पुढे हिमाचलाचे उदरी ॥ अवतरली त्रिपुरसुंदरी ॥ शिवआराधना नित्य करी ॥ हिमाचळी सर्वदा ॥६७॥ हिमनगाची स्त्री मेनका ॥ तीस पुत्र झाला मैनाकपर्वत देखा ॥ पार्वती कन्या जगदंबिका ॥ आदिमाया अवतरली ॥६८॥ ब्रह्मांडमंडपामाझारी ॥ जिची प्रतिमा नाही दूसरी ॥ कमळजन्मा वृत्रारी ॥ त्यांसही दुजी करवेना ॥६९॥ तिचे स्वरुप पहावया ॥ येती सुर भुसुर मिळोनिया ॥ जिचे स्वरूप वर्णावया ॥ सहस्त्रवदना शक्ति नव्हे ॥७०॥ मृग मीन कल्हार खंजन ॥ कुरवंडी करावे नेत्रांवरून ॥ अष्टनायिकांचे सौंदर्य पूर्ण ॥ चरणांगुष्ठी न तुळे जिच्या ॥७१॥ आकर्णनेत्र निर्मळ मुखाब्ज ॥ देखोनि लज्जित होय द्विजराज ॥ कंठीरव देखोनि जिचा माज ॥ मुख न दावी मनुष्या ॥७२॥ परम सुकुमार घनश्यामवर्णी ॥ ओतिली इंद्रनीळ गाळुनी ॥ दंततेज पडता मेदिनी ॥ पाषाण महामणी पै होती ॥७३॥ आदिमाया प्रणवरूपिणी ॥ ते झाली हिमनगनंदिनी ॥ अनंतशक्तींची स्वामिणी ॥ वेदपुराणी वंद्य जे ॥७४॥ कोट्यानुकोटी मीनकेतन ॥ सांडणी करावी नखांवरून ॥ आंगींचा सुवास संपूर्ण ॥ ब्रह्मांड फोडोन वरी जाय ॥७५॥ ब्रह्मादिदेव मुळीहूनी ॥ गर्भी पाळी बाळे तिन्ही ॥ बोलता प्रकाश पडे सदनी ॥ निराळवर्णी कोमलांगी ॥७६॥ सहज बोलता क्षिती ॥ वाटे रत्नराशी विखुरती ॥ पदमुद्रा जेथे उमटती ॥ कमळे उठती दिव्य तेथे ॥७७॥ त्या सुवासासी वेधोनि वसंत ॥ भोवता गडबडा लोळत ॥ केवळ कनकलता अद्भुत ॥ कैलासाहुनी उतरली ॥७८॥ नंदीसहित त्रिपुरारी ॥ येवोनि हिमाचळी तप करी ॥ शिवदर्शना झडकरी ॥ हिमनग येता जाहला ॥७९॥ घालोनिया लोटांगण ॥ करीत तेव्हा बहुत स्तवन ॥ यावरी पार्वती येऊन ॥ करीत भजन शिवाचे ॥८०॥ साठ सहस्त्र लावण्यखाणी ॥ सवे सवे सखिया जैशा पद्मिणी ॥ तयांसहित गजास्यजननी ॥ सेवा करी शिवाची ॥८१॥ द्वारी सुरभीपुत्र रक्षण ॥ ध्यानस्थ सदा पंचवदन ॥ लाविले पंचदशलोचन ॥ सदा निमग्न स्वरूपी ॥८२॥ तारकासुराचे पुत्र तिघेजण ॥ तारकाक्ष विद्युन्माली कमललोचन ॥ तिही घोर तप आचरोन ॥ उमारमण अर्चिला ॥८३॥ सहस्त्रदळकमळेकरून ॥ त्रिवर्ग पूजिती त्रिनयन ॥ सहस्त्रांत एक न्यून ॥ कमळ झाले एकदा ॥८४॥ तिघेही काढूनि नेत्रकमळे ॥ शिवार्चन करिते झाले ॥ मागुती एक न्यून आले ॥ मग स्वशिरकमळे अर्पिली ॥८५॥ प्रसन्न होवोनि त्रिनेत्र ॥ तिघे उठविले तारकापुत्र ॥ तिघांसी दीधले अपेक्षित वर ॥ झाले अनिवार त्रिभुवनी ॥८६॥ तिघांसी चतुर्मुख प्रसन्न होऊनि ॥ त्रिपुरे दिधली अंतरिक्षगमनी ॥ दिव्य सहस्त्र वर्षे पाहता शोधोनी ॥ निमिषार्धे एक होती ॥८७॥ इतुक्यात जो धनुर्धर ॥ मारील लक्ष्य साधुनि शर ॥ त्रिपुरांसहित संहार ॥ तुमचा करील निर्धारे ॥८८॥ यावरी त्या तिघाजणी ॥ त्रिभुवन त्रासिले बळेकरूनी ॥ देव पळविले स्वस्थानाहूनी ॥ पीडिली धरणी बहु पापे ॥८९॥ मग देव ऋषि सकळ मिळोन ॥ वैकुंठपतीस गेले शरण ॥ गरुडध्वज सर्वांसी घेऊन ॥ शिवापाशी पातला ॥९०॥ करिता अद्भुत स्तवन ॥ परम संतोषला पंचवदन ॥ म्हणे मी झालो प्रसन्न ॥ मागा वरदान अपेक्षित ॥९१॥ म्हणती त्रिपुरे पीडिले बहुत ॥ देव ऋषि झाले पदच्युत ॥ शिव म्हणे पाहिजे रथ ॥ त्रिपुरमर्दनाकारणे ॥९२॥ तव देव बोलती समस्त ॥ आम्ही सजोनि देतो दिव्य रथ ॥ मग कुंभिनी स्यंदन होत ॥ चक्रे निश्चित शशिमित्र ॥९३॥ मंदरगिरी अक्ष होत ॥ स्तंभ झाले चारी पुरुषार्थ ॥ चारी वेद तुरंग बळवंत ॥ मूर्तिमंत पै झाले ॥९४॥ सारथी विधिहोत सत्वर ॥ लाविले शास्त्रांचे वाग्दोर ॥ पुराणे तटबंध साचार ॥ उपपुराणे खिळे बहु ॥९५॥ कनकाद्रि धनुष्य थोर ॥ धनुर्ज्या होत भोगींद्र ॥ वैकुंठीचा सुकुमार ॥ झाला शर तेजस्वी ॥९६॥ रथी चढता उमानाथ ॥ रसातळी चालिला रथ ॥ कोणासी न उपडे निश्चित ॥ मग नंदी काढीत श्रृंगाने ॥९७॥ मग स्यंदनी एक चरण ॥ दुजा नंदीवरी ठेवून ॥ अपार युद्ध करून ॥ त्रिपुरदळे संहारिली ॥९८॥ होता युद्धाचे घनचक्र ॥ वीरभद्रे संहारिले असुर ॥ परि अमृतकुंडे समग्र ॥ दैत्यांकए असती पै ॥९९॥ अमृत शिंपिता अमित ॥ सजीव होती सवेचि दैत्य ॥ शिवे मेघास्त्र घालूनि समस्त ॥ अमृतकुंडे बुडविली ॥१००॥ अंतराळी त्रिपुरे भ्रमती ॥ लक्ष साधी मृडानीपती ॥ दिव्य सहस्त्र वर्षे झाली येचि रीती ॥ न लागती पाती कदापि ॥१॥ आंगी लोटला धर्मपूर ॥ ते हे भीमरथ गंगा थोर ॥ नेत्रींचे जलबिंदु पडता अपार ॥ रुद्राक्ष तेथे जाहले ॥२॥ दैत्यस्त्रिया पतिव्रता थोर ॥ तेणे असुरांसी जय अपार ॥ मग बौद्धरूपे श्रीकरधर ॥ दैत्यस्त्रियांत प्रवेशला ॥३॥ वेदबाह्य अपवित्र ॥ प्रगट केले चार्वाकशास्त्र ॥ पतिव्रताधर्म मोडोनि समग्र ॥ व्यभिचारकर्मे करविली ॥४॥ तेणे दैत्यांसी झाले अकल्याण ॥ तव इकडे शिवे लक्ष्य साधून ॥ धनुष्यी योजिला विष्णुबाण ॥ पाशुपतास्त्र स्थापुनी ॥५॥ उगवले सहस्त्र मार्तंड ॥ तैसे अस्त्र चालिले प्रचंड ॥ की उभारिला कालदंड ॥ संहारावया विश्वाते ॥६॥ की प्रळयाग्नीची शिखा सबळ ॥ की कृतांताची जिव्हा तेजाळ ॥ की ते प्रळयमेघांतील ॥ मुख्य चपळा निवडिली ॥७॥ की सप्तकोटीमंत्रतेज पाही ॥ एकवटले त्या अस्त्राठायी ॥ देव दैत्य भयभीत ह्रदयी ॥ म्हणती कल्पान्त मांडिला ॥८॥ न्याससहित जपोनि मंत्र ॥ सोडोनि दिधले दिव्यास्त्र ॥ नवखंडधरणी आणि अंबर ॥ तडाडले ते काळी ॥९॥ सहस्त्र विजा कडकडती ॥ तैसी धाविन्नली अस्त्रशक्ती ॥ भये व्यापिला सरितापती ॥ आंग टाकू पहाती दिग्गज ॥११०॥ देव विमाने पळविती ॥ गिरीकंदरी असुर दडती ॥ एक मूर्च्छना येवोनि पडती ॥ उठती ना मागुते ॥११॥ त्या अस्त्रे न लागता क्षण ॥ त्रिपुरे टाकिली जाळून ॥ त्यात तृतीय नेत्रींचा प्रळयाग्न ॥ साह्य झाला तयाते ॥१२॥ तीन्ही ग्राम सेनेसहित ॥ त्रिपुरे भस्म झाली तेथ ॥ देव शिवस्तवन करीत ॥ चरण धरीत सप्रेमे ॥१३॥ त्यावरी त्रिपुरपिता तारकासुर ॥ तेणे प्रळय मांडिला थोर ॥ देव पळविले समग्र ॥ चंद्र सूर्य धरूनि नेले ॥१४॥ भागीरथी आदि गंगा पवित्र ॥ धरूनि नेत तारकासुर ॥ देवांगना समग्र ॥ दासी करोनि ठेविल्या ॥१५॥ ब्रह्मा विष्णु शचीवर ॥ करिती एकांती विचार ॥ म्हणती शिव उमा करावी एकत्र ॥ होईल पुत्र षण्मुख ॥१६॥ त्याचे हस्ते मरेल तारकासुर ॥ मग बोलावूनि पंचशर ॥ म्हणती तुवा जावोनि सत्वर ॥ शिवपार्वतीऐक्य करी ॥१७॥ हिमाचळी तप करी व्योमकेश ॥ मन्मथा तू भुलवी तयास ॥ मग रतीसहित कुसुमेश ॥ शिवाजवळी पातला ॥१८॥ पार्वतीच्या स्वरूपात ॥ रती जेव्हा प्रवेशत ॥ वसंते वन समस्त ॥ श्रृंगारिले तेधवा ॥१९॥ शिवाच्या मानसी सतेज ॥ प्रवेशला शफरीध्वज ॥ पाखरे करिती बहु गजबज ॥ शिवध्यान विक्षेपिती ॥१२०॥ ते पक्षी हाकावया नंदिकेश्वर ॥ गेला होता तेव्हा दूर ॥ तो पार्वती होवोनि कामातुर ॥ पाठीसी उभी मन्मथाच्या ॥२१॥ शिवे उघडिले नयन ॥ तो पुढे देखिला मीनकेतन ॥ म्हणे माझ्या तपासी केले विघ्न ॥ मग भाललोचन उघडिला ॥२२॥ निघाला प्रळयवैश्वानर ॥ भस्म केला कुसुमशर ॥ फाल्गुनी पौर्णिमा साचार ॥ काम जाळिला ते दिनी ॥२३॥ शिवदूत भूतगण ॥ महाशब्दे हाक देऊन ॥ स्मरगृहशब्द उच्चारून ॥ नानापरी उपहासिती ॥२४॥ शिवाची आज्ञा तैपासून ॥ फाल्गुनमासी हुताशनी करून ॥ जो हे व्रत न पाळी पूर्ण ॥ अवदसा जाण त्या बाधी ॥२५॥ ऐसा संहारून पंचशर ॥ विचार करूनि पंचवक्र ॥ तत्काळ उठोनि कर्पूरगौर ॥ गेला कैलाससदनासी ॥२६॥ रती शोक करी बहुत ॥ मग समाधान करी निर्जरनाथ ॥ म्हणे कृष्णावतारी तुझा कांत ॥ रुक्मिणीउदरी अवतरेल ॥२७॥ कमलासने कन्येसी भोगिता ॥ कंदर्पासी शाप दिधला होता ॥ की शिवदृष्टीने तत्त्वता ॥ भस्म होसील कामा तू ॥२८॥ असो इकडे हिमनगकुमारी ॥ शिवप्राप्तीलागी तप करी ॥ सप्तऋषि प्रार्थिती त्रिपुरारी ॥ वरी कन्या हिमनगाची ॥२९॥ पार्वती तप करी जे वनी ॥ शिव तेथे गेला बटुवेष धरूनि ॥ गायनाच्या छंदेकरूनी ॥ पुसे भवानीप्रति तेव्हा ॥१३०॥ कासया तप करिसी येथ ॥ येरी म्हणे जो कैलासनाथ ॥ पति व्हावा एतदर्थ ॥ आचरे तप येथे मी ॥३१॥ बटु बोले ते अवसरी ॥ तू तव हिमनगराजकुमारी ॥ शंकर केवळ भिकारी ॥ महाक्रोधी दारुण ॥३२॥ ओले गजचर्म प्रावरण ॥ शार्दूलचर्म नेसला सर्पभूषण ॥ वसविले महास्मशान ॥ भूतगण सभोवते ॥३३॥ तरी विष्णु विलासी सगुण ॥ त्यासी वरी तू ऐक वचन ॥ तुजयोग्य पंचवदन ॥ वर नव्हे सर्वथा ॥३४॥ ऐकता क्षोभली जगन्माता ॥ म्हणे शिवनिंदका होय परता ॥ वदन न दाखवी मागुता ॥ परम खळा द्वेषिया ॥३५॥ शिवनिंदक जो दुराचार ॥ त्याचा विटाळ न व्हावा साचार ॥ तुज शिक्षा करीन निर्धार ॥ विप्र म्हणोनि राहिले ॥३६॥ देखोनि दुर्गेचा निर्धार ॥ स्वरूप प्रगट करी कर्पूरगौर ॥ पार्वतीने करून जयजयकार ॥ चरण दृढ धरियेले ॥३७॥ शिव म्हणे ते समयी ॥ प्रसन्न झालो माग लवलाही ॥ अंबिका म्हणे ठाव देई ॥ अर्धांगी तुझ्या जगदात्म्या ॥३८॥ अवश्य म्हणोनि त्रिपुरारी ॥ कैलासासी गेला ते अवसरी ॥ पितृसदना झडकरी ॥ गेली तेव्हा जगदंबा ॥३९॥ मग सप्तऋषि ते वेळे ॥ शिवे हिमाचळा पाठविले ॥ हिमनगे ते आदरे पूजिले ॥ षोडशोपचारेकरूनिया ॥१४०॥ अरुंधतीने येऊन ॥ भवानी पाहिली अवलोकून ॥ म्हणे शिव आणि भवानी पूर्ण ॥ जोडा होय निर्धारे ॥४१॥ मन्मथसंवत्सर चैत्रमासी ॥ लग्न नेमिले शुद्ध अष्टमीसी ॥ निश्चय करूनि सप्तऋषि ॥ स्वस्थानासी पातले ॥४२॥ कधी होईल शिवगौरीलग्न ॥ इच्छिती ब्रह्मेंद्रादि सुरगण ॥ तारकासुराचा तो प्राण ॥ शिवपुत्र घेईल कधी ॥४३॥ इकडे नंदीसी पाठवूनि ते वेळे ॥ सर्व देव शिवे बोलाविले ॥ घेवोनि त्रिदशांचे पाळे ॥ पाकशासन पातला ॥४४॥ इंदिरेसहित इंदिरावर ॥ सावित्रीसहित चतुर्वक्र ॥ अठ्यायशी सहस्त्र ऋषीश्वर ॥ शिष्यांसहित निघाले ॥४५॥ सिद्ध चारण गुह्यक ॥ पितृगण मरुद्गण वसुअष्टक ॥ एकादशरुद्र द्वादशार्क ॥ यक्षनायक पातला ॥४६॥ आपुल्याला वाहनी बैसोन ॥ नवग्रह अष्टनायिका आदिकरून ॥ किन्नर गंधर्व सर्वही ॥४७॥ एवं सर्वांसहित शंकर ॥ हिमाचलासी आला सत्वर ॥ नगेंद्र येवोनि समोर ॥ पूजोनि नेत सकळाते ॥४८॥ दशसहस्त्र योजने मंडप ॥ उभविला ज्याचे तेज अमूप ॥ सुवर्णसदने देदीप्य ॥ जानवशासी दीधली ॥४९॥ शिवस्वरूप पाहता समस्त ॥ वर्हाडी होती विस्मित ॥ एक म्हणती वृद्ध बहुत ॥ पुराणपुरुष अनादि ॥१५०॥ हा आहे केवळ निर्गुण ॥ नवरी स्वरुपे अति सगुण ॥ असो देवकप्रतिष्ठा करून ॥ मूळ आला हिमाद्रि ॥५१॥ आद्यंत अवघे साहित्य ॥ कमलोद्भव स्वये करीत ॥ नवनिधी अष्ट महासिद्धी राबत ॥ न्यून तेथे नसे काही ॥५२॥ असो नवरा मिरवीत ॥ नेला आपुल्या मंडपात ॥ मधुपर्कादि पूजाविधि समस्त ॥ हिमाचळ करीतसे ॥५३॥ लग्नघटिका आली जवळी ॥ तव ते श्रृंगारसरोवरमराळी ॥ बाहेर आणिली हिमनगबाळी ॥ उभी केली पटाआड ॥५४॥ लग्नघटिका पाहे दिनपती ॥ मंगळाष्टके म्हणे बृहस्पती ॥ ॐपुण्याह निश्चिती ॥ कमलासन म्हणतसे ॥५५॥ असो यथाविधि संपूर्ण दोघा झाले पाणिग्रहण ॥ होमासी करिति प्रदक्षिण ॥ शिवशक्ती तेधवा ॥५६॥ इतुके याज्ञिक झाले सर्वही ॥ परी नोवरी कोणी देखिली नाही ॥ प्रदक्षिणा करिता ते समयी ॥ पदनख देखिले विधीने ॥५७॥ कामे व्यापिला सूर्यजामात ॥ पटपटा वीर्यबिंधु पडत ॥ साठीसहस्त्र वालखिल्य तेथ ॥ जन्मले क्षण न लागता ॥५८॥ अन्याय देखोनि थोर ॥ मदनांतक कोपला अनिवार ॥ ब्रह्मयाचे पाचवे शिर ॥ छेदून टाकिले तेधवा ॥५९॥ झाला एकचि हाहाकार ॥ त्यावरी वैकुंठीचा सुकुमार ॥ समाधान करी अपार ॥ चतुर्वक्र नाम तैपासुनी ॥१६०॥ असो यथाविधि सोहळे ॥ चारी दिवस संपूर्ण जाहले ॥ सकळ देव गौरविले ॥ वस्त्रालंकारी हिमनगे ॥६१॥ सवे पार्वती घेऊनी ॥ कैलासा आला शूलपाणी ॥ यावरी सर्व देव मिळोनी ॥ प्रार्थिते झाले विश्वनाथा ॥६२॥ खुंटली विश्वाची उत्पत्ती ॥ मन्मथ उठवी उमापती ॥ मग तो मीनध्वज पुढती ॥ अनंग करोनि जीवविला ॥६३॥ अंधकपुत्र तारकासुर ॥ तेणे पळविले देव समग्र ॥ शिवासी होईल कधी पुत्र ॥ देव समग्र वांछिती ॥६४॥ चारी युगेपर्यंत ॥ शिव उमा एकांती रमत ॥ परी नोहे वीर्यपात ॥ नव्हे सुत याकरिता ॥६५॥ तो तारकासुरे केला आकांत ॥ स्वर्ग जाळिले समस्त ॥ देवललना धरूनि नेत ॥ दासी बहुत पै केल्या ॥६६॥ देव शिवासी शरण जाती ॥ तव ती दोघे एकांती रमती ॥ देव ऋषि बाहेर तिष्ठती ॥ प्रवेश कोणा नव्हेचि ॥६७॥ मग अग्नि आत पाठविला ॥ अतीतवेष तेणे धरिला ॥ तो तृतीय नेत्री शिवाच्या राहिला ॥ देवी पाठविला मित्र म्हणोनी ॥६८॥ हाक फोडोनि भिक्षा मागत ॥ शिव पार्वतीस आज्ञापित ॥ माझे वीर्य धरोनि अद्भुत ॥ भिक्षा देई अतीताते ॥६९॥ मग अमोघ वीर्य धरून ॥ अग्नीसी देत अंबिका आणोन ॥ सांडले जेथे वीर्य जाण ॥ रेतकूप झाला तो ॥१७०॥ तोचि पारा परम चंचळ ॥ न धरवे वीर्य कोणा हाती तेजाळ असो कृशानने वीर्य तत्काळ ॥ प्राशन केले तेधवा ॥७१॥ अग्नि झाला गरोदर ॥ परम लज्जित हिंडत कांतार ॥ तो साही कृत्तिका परम सुंदर ॥ ऋषिपत्न्या देखिल्या ॥७२॥ त्या गंगेत स्नान करूनी ॥ तापत बैसल्या साहीजणी ॥ तव अग्नीने गर्भ काढूनि ॥ पोटात घातला साहींच्या ॥७३॥ साहीजणी झाल्या गर्भिणी ॥ परम आश्चर्य करिती मनी ॥ मग लज्जेने गर्भ काढूनि ॥ साहीजणींनी त्यागिला ॥७४॥ साहींचे रक्त एक झाले ॥ दिव्य शरीर तत्काळ घडले ॥ सहा मुखे हस्त शोभले ॥ द्वादश सरळ तेजस्वी ॥७५॥ कार्तिक मासी कृत्तिकायोगी ॥ कुमार जन्मला महायोगी ॥ मयूर वाहन भस्म अंगी ॥ उपासित शिवाते ॥७६॥ शिवे निजपुत्र जाणोनी ॥ नेवोनि लाविला अपर्णास्तनी ॥ सप्त वर्षे मृडानी ॥ लालन पालन करी त्याचे ॥७७॥ देवांसी सांगे वैश्वानर ॥ शिवासी झाला स्कंद पुत्र ॥ ऐकता देव समग्र ॥ तारकावरी चालिले ॥७८॥ सेना जयाची बहात्तर अक्षोहिणी ॥ त्याचे नगर वेढिती सुधापानी ॥ पृतनेसहित तेच क्षणी ॥ तारकासुर बाहेर निघे ॥७९॥ इंद्रे स्वामीकार्तिकापासी जाऊन ॥ सेना पतित्व दिधले संपूर्ण ॥ दिव्यरथी बैसवून ॥ अभिषेकिला कुमार ॥१८०॥ इकडे तारका सुर सुधापानी ॥ युद्ध करिती झोटधरणी ॥ देव त्रासविले दैत्यांनी ॥ आले पळोनि कुमाराकडे ॥८१॥ स्कंदापुढे कर जोडून ॥ देव करिती अपार स्तवन ॥ रक्षी तारकासुरापासून ॥ शिवनंदन तोषला ॥८२॥ देवांचा वृत्तांत जाणोनि सकळ ॥ कुमारे धरिले रूप विशाळ ॥ तो तारकासुर धाविन्नला प्रबळ ॥ शिवकुमार लक्षुनी ॥८३॥ तेहतीस कोटी सुरवत ॥ उभे स्वामीचे पाठी भार ॥ तारकाअंगी बळ अपार ॥ दशसहस्त्र कुंजरांचे ॥८४॥ तारकासुर अनिवार ॥ वर्षे सायकांचे संभार ॥ स्वामीचे पाठीसी सुर ॥ लपती सत्वर जाऊनी ॥८५॥ लक्षूनिया पाकशासन ॥ तारके शक्ति दिधली सोडून ॥ प्रळयचपळेसी मागे टाकून ॥ मनोवेगे चालली ॥८६॥ भयभीत शक्र होऊन ॥ करी हरिस्मरण कर जोडून ॥ म्हणे हे इंदिरामानसरंजन ॥ निवारी येवोनि शक्ति हे ॥८७॥ ब्रह्मानंदा विश्वव्यापका ॥ दशावतारचरित्रचाळका ॥ मधुमुरनरकांतका ॥ निवारी प्रळयशक्ती हे ॥८८॥ वैकुंठीहूनि योगमाया ॥ हरीने धाडिली लवलाह्या ॥ तिणे ते शक्ती परतोनिया ॥ एकीकडे पाडिली ॥८९॥ यावरी तारके बाणांचे पूर ॥ स्वामीवरी सोडिले अपार ॥ मुख पसरोनि शिवकुमार ॥ तितुके गिळिता जाहला ॥१९०॥ नाना शस्त्रे अस्त्रशक्ती ॥ तारके सोडिल्या अनिवारगती ॥ तितुक्या गिळिल्या सहजस्थिती ॥ शास्त्रसंख्यावदनाने ॥९१॥ कल्पांतरुद्रासमान ॥ भयानक दिसे मयूरवाहन ॥ तारके ब्रह्मास्त्र दिधले सोडून ॥ तेही गिळी अवलीळे ॥९२॥ जितुके शस्त्रमंत्र निर्वाण ॥ तितुके प्रेरीतसे चहूकडून ॥ प्रळयकाळासम शिवनंदन ॥ गिळी क्षण न लागता ॥९३॥ मग निःशस्त्र तारकासुर ॥ स्यंदनाहूनि उतरला सत्वर ॥ स्वामीवरी धावे अनिवार ॥ सौदामिनीसारिखा ॥९४॥ ऐसे देखोनि षडानन ॥ कृतांता ऐसी हाक देऊन ॥ रथाखाली उतरून ॥ मल्लयुद्ध आरंभिले ॥९५॥ सप्तदिवसपर्यंत ॥ युद्ध झाले परम अद्भुत ॥ तारकासुर अत्यंत ॥ जर्जर केला आपटोनी ॥९६॥ पायी धरोनि अवलीला ॥ चक्राकार भोवंडिला ॥ मग धरणीवरी आपटिला ॥ चूर्ण झाला मृद्धटवत ॥९७॥ निघोनिया गेला प्राण ॥ दुंदुभी वाजवी शचीरमण ॥ पुष्पे वर्षती सुरगण ॥ कर जोडोनी स्तुति करिती ॥९८॥ मारिला जेव्हा तारकासुर ॥ तेव्हा सात वर्षाचा शिवकुमार ॥ मग सेनापतित्व समग्र ॥ इंद्रे त्यासी दीधले ॥९९॥ तारकासुराचे नगर ॥ इंद्र लुटिले समग्र ॥ देवस्त्रिया सोडविल्या सत्वर ॥ सर्व देव मुक्त झाले ॥२००॥ लागला तेव्हा जयवाद्यांचा घोष ॥ कुमार गेला वाराणसीस ॥ नमूनि शिवमृडानिस ॥ सुख अपार दीधले ॥१॥ मग झाले मौजीबंधन ॥ सर्व तीर्थे करी षडानन ॥ मग कपाटी बैसला जाऊन ॥ अनुष्ठान करी सुखे ॥२॥ षडाननास भवानी म्हणत ॥ ब्रह्मचर्य केले आजपर्यंत ॥ आता स्त्री करूनि यथार्थ ॥ गृहस्थाश्रम करी की ॥३॥ षडानन म्हणे अंबेप्रती ॥ सांग स्त्रिया कैशा असती ॥ म्या देखिल्या नाहीत निश्चिती ॥ कैसी आकृति सांगे मज ॥४॥ अपर्णा म्हणे सुकुमारा ॥ मजसारिख्या स्त्रिया सर्वत्रा ॥ ऐकता हासे आले कुमारा ॥ काय उत्तरा बोलत ॥५॥ तुजसारिख्या स्त्रिया जरी ॥ तुजसमान मज निर्धारी ॥ तुझ्या वचनासी मातुश्री ॥ अंतर पडो नेदी मी ॥६॥ ऐसे कुमार बोलोन ॥ महाकपाटात जाय पळोन ॥ मग ते जगन्माता आपण ॥ धरू धाविन्नली तयाते ॥७॥ नाटोपे कुमार ते क्षणी ॥ अंबा दुःखे पडे धरणी ॥ जे त्रिभुवनपतीची राणी ॥ वेदपुराणी वंद्य जे ॥८॥ अरे तू कुमारा दावी वदना ॥ आला माझ्या स्तनासी पान्हा ॥ कोणासी पाजू षडानना ॥ निजवदना दाखवी ॥९॥ घेई तुझे दूध[[लोणी]] ॥ म्हणोनि कुमार वर्मी ते क्षणी ॥ बोले तेव्हा शापवाणी ॥ क्रोधेकरूनि कुमार तो ॥२१०॥ माझे दर्शना जी स्त्री येईल ॥ ती सप्तजन्म विधवा होईल ॥ स्वामीदर्शना पुरुष येईल ॥ कार्तिक मासी कृत्तिकायोगी ॥११॥ तो जन्म सभाग्य ॥ होईल धनाढ्य वेदपारंग ॥ अनामिक हो अथवा मातंग ॥ दर्शने लाभ समानचि ॥१२॥ ऋषि विनविती समस्त ॥ भवानी तुजलागी तळमळत ॥ भेटोनि येई त्वरित ॥ वाराणसीस जाऊनी ॥१३॥ मग स्वामी आनंदवना जाऊनी ॥ आनंदविली शिवभवानी ॥ उभयतांचे समाधान करूनी ॥ मागुती गेला पूर्व स्थळा ॥१४॥ स्कंदपुराणी कथा सूत ॥ शौनकादिकांप्रति सांगत ॥ ऐकता विघ्ने समस्त ॥ क्षणमात्रे दग्ध होती ॥१५॥ अपर्णाह्र्दयाब्जमिलिंदा ॥ श्रीधरवरदा ब्रह्मानंदा ॥ पूर्णब्रह्मा अनादिसिद्धा ॥ आनंदकंदा जगद्गुरु ॥१६॥ शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड ॥ स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ॥ परिसोत सज्जन अखंड ॥ त्रयोदशोध्याय गोड हा ॥२१७॥ ॥इति त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ॥श्रीसांबसदाशिवार्पणमस्तु॥ </poem> {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:श्रीशिवलीलामृत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 60hfdj6r5ontjp2nmya8145ascnxf8r 0 5397 36828 36310 2026-09-09T20:43:27Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36828 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = {{लेखनाव}} | साहित्यिक = हंसराजस्वामी | विभाग = | मागील = = [[सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १८०१ ते १९००]] | पुढील = [[सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २००१ ते २१००]] | वर्ष = | टिपण = }} <poem> हें सत्य सत्य त्रिवाचा पूर्ण । जीवचि ब्रह्म यथार्थ ॥१॥मुख्य आत्मा म्हणावें आपणासी । आपण तें ब्रह्म अविनाशी । प्रत्यगात्म ब्रह्म निश्चयासी । सदृढ धरावें ॥२॥येथें जेणें अभाव कल्पिला । अथवा संशयीं वाउगा पडला । तो सत्य सत्य जाणावा बुडाला । मायामृगजलीं ॥३॥जे गुणदोष आणि रूपाहूनी । चित्प्रभा निरोपिली पूर्णपणीं । तेचि आत्मत्व ब्रह्मत्व ऐक्यपणीं । येर अनात्मजात बत्तीस श्रुति युक्ति अनुभवयुक्त । बोलतां कोणतें अयुक्त । ऐसा आमुचा अर्थसिद्धांत । तेथें कोणी शंका करी ॥५॥कीं अन्न प्राण मन विज्ञान । आनंदादि कोशांसिही संपूर्ण । श्रुति युक्ति अनुभव प्रमाण । तरी अनात्मत्व कैसें ॥६॥अहं ब्रह्म प्राण ब्रह्म । मन ब्रह्म विज्ञानही ब्रह्म । आनंद ब्रह्म ऐसा हा नेम । श्रुतीच करी ॥७॥ऐसें पंच कोशांसिही श्रुति । ब्रह्मत्व वाखाणी निश्चितीं । याची अर्थाविशीं युक्ति । असे तें दाऊं ॥८॥सर्व भूतें अन्नापासूनी जाहलीं । आहे तों अन्नेंचि वांचलीं । लयासी पावलीं । अन्नामाजी ॥९॥तैसेंचि प्राणापासून सर्व जाहलें । प्राणामुळें वांचलें मेलें । मन असतां उद्भवलें राहिलें । शेवटीं लयही मनीं ॥१९१०॥ऐसेंचि विज्ञान आनंदापासूनी । उद्भवल्या राहती भूतश्रेणी । लयही पावताति निर्वाणीं ऐशी युक्तिही असे ॥११॥श्रुति युक्ति ही प्रमाण जैशी । तेवीं अनुभूति बोलिजे अल्पशी । मी देह वाटतसे सर्वांसी । मीच क्षुधातृषायुक्त ॥१२॥मीच संकल्पविकल्पात्मक असें । मीच निश्चयही करीतसें । मीच सुखरूपपणें वसें । हा अनुभव सर्वांचा ॥१३॥तस्मात् श्रुतियुक्त अनुभव । युक्तचि पंचकोशांसी ब्रह्मत्व ।ऐसें असतां अनात्मत्व । पंचकोशां केवीं ॥१४॥ऐशी शंका जरी सप्रमाण । केली श्रुति युक्ति अनुभवेंकडोन । तरी याचें उत्तर ऐका सावधान । बोलिजेत असे ॥१५॥अरे अन्न प्राण मनादिकांसी । श्रुति बोले सायासीं । तिचें रहस्य न कळे अल्पांसी । विचारवंत जाणती ॥१६॥ज्याच्यापासून हे सर्व जाहलें । आणि जेथेंचि राहून मेलें । तेंचि ब्रह्म सर्व नाथिले । भूतजात ॥१७॥भूत म्हणिजे निर्माण जाहलें । ईशादि तृणांत जाहलयांत आलें । भूतांवेगळें तें एकचि उरलें । तेंचि परब्रह्म ॥१८॥तेंचि ब्रह्म कळावें साधकां । हाचि श्रुतीनें घातला आडाखा । कीं भूतादि परता तया एका । स्वानुभवें जाणावें ॥१९॥ऐसें हें जाणावयाचें स्थान । श्रुति माउली दावी आपण । परी हे जीव एका वचनेंकडून । ब्रह्मत्व जाणतीना ॥१९२०॥तेव्हां श्रुति ते पुन्हां मागुति । सांगती जाहली जीवाप्रति ।कीं लय राहणें सर्वांची उद्भुति । तें ब्रह्म कोणतें विचारा तेंव्हा विचारही पाहतां करून । परी जीवा न कळे यारीतीं कोण । मग म्हणे अन्न प्राण मन । विज्ञान आनंदही असे हेंही बोलावयाअसे कारण । कीं विचारवंत अधिकारी कोण । कळेल अनायासें जो विचारहीन । गुं[[तेल]] सुटेल येर यास्तव हेतु जो कां आपुला । यथार्थ तो प्रगट नाहीं केला । तोचि अडाखा एथें बैसविला । यया पंचकोशांवरी ॥२४॥कीं अन्नादि आनंदांत संपूर्ण । भूतें जाहलीं पांचांपासून । वांचती शेवटीं पावती मरण । या पांचामाजीं ॥२५॥ऐसा संकेत करून श्रुति । उपदेशीत असे जीवाप्रति । म्हणे पहारे विचारून चित्तीं । यांत खरे ब्रह्मत्व कोणतें ॥२६॥मग आपुलाले बुद्धीऐसे । विचार करिते जाहले मानसें । जे जे विचारासी पात्र जैसे । ते ते निश्चय करिती तैसा ॥२७॥कोणी अन्नमयचि ब्रह्म म्हणून । बैसले पावले दृढबंधन । तैसेचि प्राण मन विज्ञान । ब्रह्म निश्चयें स्थापिती ॥२८॥हें असो आनंदमयासी । ब्रह्मत्व कल्पिती जे मानसीं । तेही न पावती मुक्ततेसी । मा येर निश्चया मोक्ष केवीं ॥२९॥हेंचि श्रुतीचें घेऊन वचन । गुरुत्वें सांगें चतुरानन । तेणें इंद्र आणि विरोचन । निश्चय करिती द्विविध ॥१९३०॥विरोचनें अन्न ब्रम्ह कल्पिलें । देहासीच आत्मत्व दृढ केलें । देहपातांती मोक्ष मानिलें । ते सुटले न म्हणावें ॥३१॥तयाचा सहाध्यायी इंद्र । चारी वेळां जाऊन सत्वर । मुख्य ब्रह्माचा करून निर्धार । मुक्त जाला येर त्यागें ॥३२॥ऐसाचि भृगुही वरुणाप्रती । पंचवेळां विचारून चित्तीं । आत जाईला तेणें जीवन्मुक्ति पावला सत्य निर्धारें ॥३३॥तस्मात् श्रुतीनें अधिकार । पाहिला जीवाचा अल्पमात्र । म्हणून केला असे उच्चार । पांचांसी ब्रह्मत्वाचा ॥३४॥येरव्हीं पांचकोशांसी ब्रह्मत्व । श्रुति बोलेना अघटितत्व । बोले तरी कैचें महत्त्व । श्रुतीसी उरलें ॥३५॥एक ब्रह्म अद्वयही म्हणत । आणि पांचांलागीं ब्रह्मत्व स्थापित । तरी कां मदिरा पिऊन । जाहली उन्मत्त । विरोधि प्रलाप करी ॥३६॥परी ते श्रुति उन्मत्त नसे । हे अविचारी आपुलाले बुद्धीऐसे । स्वतां भ्रमीं आणि लाविती पिसे । श्रुति बरळ म्हणोनी असो तया मुढासी काज काय । नेणती भवचा तरुणोपाय । आपण बुडोन श्रुतीवरी अपाय । विरोधाचा घालिती जरी मूढ विरोध श्रुतीसीं । ठेवितां उणीव नये तिसी । हें ज्ञाते जाणती बंधन येरासी । कल्पांत दृढ होय ॥३९॥तस्मात् ब्रह्मत्व पंचकोशांसी । यथार्थ न बोले श्रुति अल्पसी । तरी अनात्मया ब्रह्मत्व कल्पना कैशी । करिती मूढ एवं श्रुति प्रमाण होतें मानिलें । तें विरोधास्तव व्यर्थ गेलें । आतां युक्तीनें पंचकोशां ब्रह्मत्व आणिलें । तेंही निर्दाळूं अन्नापासून सर्व जाहलें । अन्न तो पृथ्वीसी असे बोलिलें । आणि देहासीच ब्रह्मत्व कल्पिलें । कासयावरुनी ॥४२॥या देहापासून जाहलें सर्व । कीं सर्व वांचलें या देहास्तव । कीं लय पावलें स्वयमेंव । एका देहामाजीं ॥४३॥पृथ्वीपासूनही जाहलें म्हणतां । विरोध बहुत तत्त्वता । जाहलें तया असे भौतिकता । येर भूता उद्भव केवीं ईशादिकांसी कोण कारण । तें तों राहिलेंचि मुख्य अधिष्ठान । परी आकाशादि हे जाहले कोठून । पृथ्वी तों आपकार्य तैशींचि प्राणापासून सर्व । जाहलीं म्हणतां भूतें अपूर्व । तरी काय जाहला असे उद्भव । एकाच्या प्राणापासूनी आपोमयता असे प्राणासी । यास्तव आपीं उद्भव जरी कल्पिसी तरी ही उत्पत्ति नव्हे सर्व भूतांसी । खाणी मात्र उद्भवती मनापासून जाहलें म्हणावें । तरी मनासी भूतांचि रचना नव्हे । मन उद्भवता अमुकसें कल्पावें । परी रूपें पहिलीं असतीं तैसाचि बुद्धीनें जाहलियाचा । निश्चय करावा अमुक साचा । परी बुद्धीपासूनियां सर्वांचा ।उद्भव नव्हे ॥४९॥तस्मात् विज्ञानाचि ब्रह्म ऐसें । हें कल्पांतींही न घडे अल्पसें ।आतां आनंदमयीं कारणात्व असे ।परी एका पिंडीचिया नाहीं । ॥५०॥एकाच्या सुखें सर्व न होती । एकाच्या सुखें सर्व न राहती । एकाच्या सुखामाजीं न सांठवतीं । अंतकाळी ॥५१॥एकाचें सुख तें प्रवेशानंतर । मग हो कां ब्रम्हादि कीटकांत समग्र । परी तेथून नव्हे भूतांचा विस्तार । जरी आनंदमय तेथें ॥५२॥त्या आनंदमयीं विद्या अवद्यिा दोन्ही । तिजी स्फूर्ति मायारूपिणी ।जीवेश तेथें प्रतिबिंबोनी । राहिले असती ॥५३॥इतुक्यासह जो आनंदमय । प्रवेशाउपरि तो व्यष्टिरूप होय ।प्रवेशापूर्वीं जो समाविष्टमय । तेथून सर्व भूतें जाहलीं एथें कोणी विरोध मानिती ।कीं ईशासहित देहींच वस्ती । बाहेरी नसे ऐशी ववचनोक्ति ।पूर्वींची असतां ॥५५॥तरी याचें उत्तर तें ऐसें । देहाबाहेरी तों स्फूर्त्यादि नसे । परी जों काल खाणींत न प्रवेशे । आणि न होती निर्माण ॥५६॥खणीच मुळीं निर्माण नसतां । प्रवेश केवीं होय आंतौता ।परी भूतें पंचीकृत अपंची कृतता । पूर्वींच जाहली असती ॥५६॥पूर्वीं भूतसूष्टि जाहली म्हणून । तयासी मायास्फूर्ति असे कारण ।तोचि आनंदमय समसृष्टिमय पूर्ण । जीवेशविद्याअविद्यात्मक ॥५८॥तो साकारापूर्वीं केवीं असे । हे शंकाचि कोणीं न कीजे मानसें ।या मायादेवीचे स्वभावचि ऐसे । अघटन घडवावया ॥५९॥असो आनंदमय जो समाविष्टमय । तेथून हें सर्व जाहलें भूतकार्य ।अविद्याप्राधान्यें उत्पादान होय । विद्याप्राधान्यें निमित्त जरी कारणत्वया आनंदमया ।असतां ब्रह्मत्व न म्हणे श्रुति तया । ऐशियाही पहावें तात्पर्या ।विचारवंतें ॥६१॥माया अविद्या जीव शिव । पांचवी मायास्फूर्ति स्वयमेव ।हें निर्माण जाहलें जें रूपनांव । तें भूतांत आलें ॥६२॥हें इतूकेंही कोठें उद्भवती । तें अधिष्ठान ब्रह्म निश्चिती ।जेथून या सर्वांची लय स्थिति उत्पत्ति । तें अभिन्न करण एक ॥६३॥अभिन्न करण नव्हे ईश्र्वर । उपादानेंविण निमित्तमात्र । तेवींच निमित्तेंविण माया अनेश्र्वर । उपादान भिन्नत्वें ॥६४॥तस्मात् माया आणि ईश्र्वरासी । एकचि अधिष्ठान उभयांसी ।तेंचि अभिन्न निमित्त उपादानासी । मुख्य कारण ब्रह्म ऐसें हें श्रुतीचें तात्पर्य ।बोलतसे उत्पत्ति स्थिति लय । या तिहीं कार्यासी जें अद्वय ।तें ब्रह्म एकचि पूर्ण ॥६६॥येर हे बत्तीस अनात्मजात । ते निरोपिले रूपासहित । आणि त्याचे धर्म ते गुणदोषयुक्त । या उभयां अतीत चिति तेंचि ब्रह्म तोचि आत्मा ।ऐक्यत्वविषयीं श्रुत्यर्थसीमा । हेंचि जाणेल तो साधक महात्मा ।खरा मुक्त होय ॥६८॥एवं श्रुति युक्ति अनात्मजातासी । साह्य आरोपिली जेपंचकोशांसी । ते खंडिली मुख्य निर्धारेंशीं । आता अनुभूति कैशी ती पाहूं ॥६९॥देहासी अथवा प्राणासी । मनोमय विज्ञान आनंदासी । आत्मत्व कल्पना जरी सर्वांसी । तरी अवधारावें साधकें ॥७०॥मुळीं अज्ञान जें कां आपुलें ं तेणेंचि अनात्मया भाविलें । हें तों पूर्वींच आह्यीं निरोपिलें तरी हें सत्य कैसें ॥७१॥मदिरा पिऊनियां भुलला । सत्य कोण मानी त्याचे बोलाला ।तैसा देह बुद्धि जो घेऊन बसला । त्याचा अनुभव अनुपयोगी तथापि तया देहात्मवादियासी । पुसावें कीं देहा आत्मा म्हणसी । तरी प्राण मन विज्ञानादिकांसी । आत्मत्व कल्पीसी कां एक आत्मा अससी निर्धार । कीं जाहला अससी पांच चार । ऐसा तो कोठें न देखे प्रकार । जरी उन्मत्तही भ्रमे ॥७४॥स्वप्नीं जरी नाना उद्भववी । परी आपणातें एकचि भावी । दिसती बहुपरी येर आघवीं । दुजीं मजहूनी ॥७५॥उन्मत्तकालीं कीं स्वप्नामाजी । एक रूपा मानिना दुजी ।हे शाहणे केवीं मानिती सहजीं । बहुधा आत्मया ॥७६॥मागुतीं तो देहात्मवादी । म्हणेल मी देह एकचि अनादि । प्राणादि बहुधा कोण प्रतिवादी । आत्मा म्हणोनि ॥७७॥तरी पहा देहाहून प्राण । प्राणाहून मन विज्ञान । हे आवडीचें तारतम्य लक्षण । मागां निरोपिलें ॥७८॥हें तारतम्य सारिखें सर्वांसी । तरी ते आवडी कासया धरिसी ।देहाहून आवडी जरी प्राणासी । तरी प्राण आत्मा अर्थात देहासी अनात्मत्व आलें । कीं प्राण आवडून देहा उपेक्षिलें ।उगेंचि बळें जें आत्मत्व मानिलें । तें उडे आपेआप तैसेंच प्राणाहून मन आवडे । तेव्हां प्राणाचें आत्मत्व उडे । त्याहून विज्ञान प्रीति जोडे । तरी मनही अनात्मा ॥८१॥सुप्तिकाळीं आनंद आवडता । येर बुद्धयादि सारी परता ।ऐसें आवडीचें तारतम्य पाहतां । अकृत्रिम सर्वांसी ॥८२॥ऐसें असतां हे मूढ कैसे । देहात्मवादाचें घेती पिसें ।असो त्या भ्रामका काज नसे । परी सांगावें मुमुक्षा ॥८३॥कीं हें उगेंचि भ्रमें मानिलें । जैसें पुत्रादिकां आत्मत्व कल्पिलें ।स्त्रीसही अर्ध देह बोलिलें । तेवींच देहादिकां ॥८४॥पुत्रादिकां गौणात्मा म्हणावें । देहादिकां मिथ्यात्मत्व समजावें । हें अवघे अज्ञानकृत्य कळावें । जया तरावें वाटे तया ॥अज्ञान म्हणजे मुख्य आत्मयाचें । न कळणें होय स्वकीयत्वाचें ।तेणेंचि देह मी म्हणून नाचे । जन्मावया मरावया ॥८६॥ऐसा मिथ्यात्मयाचा प्रकार । उगाचि मानी असतां पर । जैसा सिंहचि कीं हा असे नर । तेवीं गौणात्मा पुत्रादि ऐसें असतां या अज्ञान जनीं ।पुत्रात्मत्वही न त्यागिती कोणी ।मा देहाचें आत्मत्व त्यागुनी । परते कोण ॥८८॥असो रविदत्ता मुमुक्षूनें । निज स्वहित स्वतां करणें । ब्रह्म आत्मा निःसंशयपणें । येर अनात्मजात सर्व ॥८९॥या पंचकोशांसी श्रुति बोले । ब्रह्मत्व म्हणोनि युक्तीनें स्थापिलें ।जनाचे अनुभवही कल्पिले । परी विचारापुढें तुच्छ विचारितां श्रुत्यर्थही कळे ।तात्पर्य समजून कुतर्क मावळे । हळूहळू अनुभवही निवळे ।विचारवंता श्रवणें ॥९१॥एक मुख्यात्मयाचा निर्धार । तीहीं प्रतीतीनें करावा विचार ।येर अनात्मजात सविस्तर । पंचकोशात्मक बत्तीस जैसें मुख्यात्मया प्रमाणावास्तविक श्रुति युक्ति अनुभवेंकडून । तैसें अनात्मया नसे पहा विचारून। श्रुति युक्ति नानाभूति एवं अनात्मजात पंचकोश । ब्रह्मात्मा एकचि अविनाश ।हा निर्धार झाला परी सारांश । श्रुतिचा निवडू मागुती जया निरुपणें साधकासी ।मुख्यात्मत्व येईल निश्चयासी । आणि अनात्मत्व होईल येरांसी ।देहादि बत्तीसां ॥९५॥तेंचि ऐकावें सावधान । पंचकोशांचें विवेचन । श्रुत्यर्थाचाही सारांश पूर्ण । आकळे स्वानुभवा ॥९६॥अज्ञान देह आत्मा मानिला। जो मांसादिकांचा अन्नमय बोलिला ।अन्नचि ब्रह्म म्हणून नेम केला । परी तात्पर्य भिन्न कोशपंचका पक्ष्याकारता । बोलिलीं पांच पांच अंगें तत्त्वतां । इतुकें सर्व विचारें पाहतां । कळे कैसें अनात्मत्व ॥९८॥अन्नमयाचें हेंचि शिर । हे हेचि पक्ष दक्षिणोत्तर । हाचि आत्मा हें पुच्छ निर्धार । श्रुतीनें केला ॥९९॥ब्रह्म तरी सच्चिद्धन । निर्विकार अदृश्य पूर्ण ।जेथें अमुक म्हणून निर्देश वचन । सहसा न करी श्रुति ॥२०००॥ {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:सार्थ लघुवाक्यवृत्ती]] [[वर्ग:हंसराजस्वामी साहित्य]] [[वर्ग:तपासणी करायचे साहित्य‎]] [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:मराठी विकिस्रोतावरून स्थानांतरीत लेख]] 7et7ipdgfc15j5qq0pfyquoux40m723 0 5440 36824 35543 2026-09-09T20:43:14Z QueerEcofeminist 1879 Adding link to [[तेल]] 36824 wikitext text/x-wiki {{हिंदू धर्मग्रंथ}} '''''रम्भा :'''''<br> मार्गे मार्गे नूतनं चूतखण्डं खण्डे खण्डे कोकिलानां विराब: ।<br> रावे रावे मानिनीमानभड्गॊ भड्गे भड्गे मन्मथ: पञ्चबाण: ॥१॥ मार्गा-मार्गा वर नवीन आंब्याची झाडे शोभून दिसत आहेत. प्रत्येक झाडावर कोकिळा सुमधुर कूजन करित आहेत. हे कूजन ऎकून मानी स्त्रियांचे गर्वहरण होत आहे आणि गर्व नष्ट होताच पाच बाणांना धारण करणारा कामदेव मनाला बेचैन करित आहे.॥१॥ '''''शुक :'''''<br> मार्गे मार्गे जायते साधुसड्ग सड्गे सड्गे श्रूयते कृष्णकीर्ति: ।<br> कीर्तो कीर्तो नस् तदाकारवृत्ति: वृत्तो वृत्तो सच्चिदानंदभास: ॥२॥<br> तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रम्हवृन्दं वृन्दे वृन्दे तत्त्वचिन्तानुवाद: ।<br> वादे वादे जायते तत्त्वबोध: बोधे बोधे भासते चन्द्रचूड: ॥३॥ हे रंभे, मार्गा-मार्गा वर मला साधुंचा सहवास लाभत आहे. प्रत्येक सहवासात भगवान कृष्णाचे गुणगान ऎकावयास मिळत आहे. ते ऐकत असताना आमची चित्तवृत्ति भगवंतात लीन होत आहे आणि ह्या ध्यानात सच्चिदानंदाचा सहवास लाभत आहे.॥२॥<br> तसेच प्रत्येक तीर्थावर ब्राह्मणांचा समुदाय उपस्थित आहे. हा समुदाय परमतत्त्वाविषयी विचार करित आहे. ह्या चर्चेतून आह्माला तत्त्वाचा बोध होत आहे आणि ह्या बोधामधून भगवान शंकराचा सहवास लाभत आहे.॥३॥ '''''रम्भा :'''''<br> गेहे गेहे जड्गमा हेमवल्ली वल्यां वल्यां पार्वणं चन्द्रबिंबम्‌ ।<br> बिम्बे बिम्बे दृश्यते मीनयुग्मं युग्मे युग्मे पञचबाणप्रचार: ॥४॥ घराघरामध्ये जणूकाही सुवर्णवेलीसारख्या चालत्या फिरत्या युवती आहेत. ह्या युवतींचे मुख पोर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे सुंदर आहे. ह्या मुखचंद्रावर नयनरूपी दोन मत्स्य दिसत आहेत आणि ह्या डोळ्यांमध्ये कामदेवाचा संचार चालू आहे. ॥४॥ '''''शुक :'''''<br> स्थाने स्थाने दृश्यते रत्नवेदी वेद्यां वेद्यां सिध्दगन्धर्वगोष्ठी ।<br> गोष्ठ्यां गोष्ठ्यां किन्नरद्वन्द्वगीतं गीते गीते गीयते रामचन्द्र: ॥५। प्रत्येक ठिकाणी रत्नजडित यज्ञकुण्ड दिसत आहेत. प्रत्येक यज्ञकुण्डावर सिद्ध आणि गन्धर्वांची सभा भरली आहे. ह्या सभेत किन्नरगण किन्नरींसमवेत गीत गात आहेत आणि प्रत्येक गीतात भगवान रामचंद्राचे गुणगान करीत आहेत. ॥५॥ '''''रम्भा :'''''<br> पीनस्तनी चन्दनचर्चिताड्गी विलोलनेत्री तरूणी सुशीला ।<br> नालिड्गिता प्रेमभरेण येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥६॥ भरदार स्तन असलेल्या, शरीरावर चंदनाचा लेप असलेल्या, चंचल नेत्र असलेल्या अशा सुंदर स्त्रिला ज्याने प्रेमयुक्त अलिंगन दिले नाही त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥६॥ '''''शुक :'''''<br> अचिन्त्यरूपो भगवान्निरञजनो विश्वम्भरो ज्ञानमयश्चिदात्मा ।<br> विशोतिधो येन हदि क्षणं नो वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥७॥ ज्याच्या रूपाचे चिंतन होऊ शकत नाही, जो निरंजन, विश्वाचे रक्षण करणारा आहे; अशा ज्ञानाने परिपूर्ण चित्स्वरूप परब्रम्हाचे ज्याने हदयापासून स्मरण केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥७॥ '''''रम्भा :'''''<br> कामातुरा पूर्णशशाड्वक्त्रा बिम्बाधरा कोमलनालगौरा ।<br> नान्दोलिता स्वे हदये भुजाभ्यां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥८॥ भोगाच्या इच्छेने व्याकुळ, पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे मुख असणाऱ्या, कोमल ओठ असणाऱ्या आणि कोमल कमळाच्या नाळाप्रमाणे गौर वर्ण असणाऱ्या कामिनीला ज्याने आपल्या बाहुपाशांद्वारे हदयाशी कवटाळले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥८॥ '''''शुक :'''''<br> चतुर्भुजश्चक्रधरो गदाययुध: पीताम्बर: कौस्तुभमालया लसन् ।<br> ध्यात धृतो येन न बोधकाले वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥९॥ चक्रगदायुक्त चार हात असणाऱ्या, पीतांबर नेसलेल्या, कौस्तुभमणियुक्त माळेने शोभून दिसणाऱ्या भगवंताचे ज्याने जागृतावस्थेत ध्यान केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥९॥ '''''रम्भा :'''''<br> विचित्रवेषा नवयौवनाढ्या लवड्गकर्पूर सुवासिदेहा ।<br> नालिंगिता येन दृढं भुजाभ्यां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१०॥ विविध वस्त्र आणि अलंकारांनी युक्त, लवंग-कापूरादि द्वारे सुगंधित शरीर असलेल्या नवयुवतीला ज्याने घट्ट आलिंगन दिले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१०॥ '''''शुक :'''''<br> नारायण: पड्कजलोचन: प्रभु केयूरवान् कुण्डलमण्डितानन: ।<br> भक्त्या स्तुतो येन समाधितो नो वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥११॥ कमळासारखे नेत्र असलेल्या, केयूरवान, कुंडलांनी सुशोभित मुख असणाऱ्या, जगाचा स्वामी असलेल्या भगवंताची ज्याने विशुद्ध मनाने स्तुती केली नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥११॥ '''''रम्भा :'''''<br> प्रियम्वदा चम्पकहेमवर्णा हारावलीमण्डितनाभिदेशा ।<br> सम्भोगशाली रमिता न येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१२॥ मधुर बोलणाऱ्या, चम्पक आणि सोन्याप्रमाणे वर्ण असणाऱ्या, हाराचा झुमका जिच्या बेंबीवर लटकत आहे आणि स्वभावतःच भोगाची इच्छा असणाऱ्या स्त्रीचा ज्याने उपभोग घेतला नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१२॥ '''''शुक :'''''<br> श्रीवत्सलक्ष्माड्कितहत्प्रदेश: तार्क्ष्यध्वजा शाडर्गधर: परात्मा ।<br> न सेवितो येन नृजन्मनाऽपि वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१३॥ ज्याने मनुष्यजन्मात देखिल भृगुलतेने विभूषित हदय असलेल्या, ज्याच्या पंजात गरुड आहे अशा आणि शाडर्ग धनुष्य धारण केलेल्या परमात्म्याची सेवा केली नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१३॥ '''''रम्भा :'''''<br> चलत्कटी नूपुरमञ्जुघोषा नासाग्रमुक्ता नयनभिरामा ।<br> न सेविता येन भुजंगवेणी वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१४॥ नाजूक कमर असलेल्या, नुपूरांद्वारे मंजुळ घोष करणाऱ्या, नाकात मोती जडवणाऱ्या, सुंदर नेत्र असणाऱ्या आणि सर्पाप्रमाणे अंबाडा धारण केलेल्या सुंदरीचे ज्याने सेवन केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१४॥ '''''शुक :'''''<br> विश्वम्भरो ज्ञानमयः परेशो जगन्मयोऽनन्तगुणप्रकाशी ।<br> आराधितो नाऽपि धृतो न योगे वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१५॥ विश्व चालवणाऱ्या, ज्ञानपूर्ण, परमात्मा, संसार स्वरूप, अनंत गुणांना प्रकट करणाऱ्या भगवंताची ज्याने आराधना केली नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१५॥ '''''रम्भा :'''''<br> ताम्बूलरागैः कुसुमप्रकर्षै सुगन्धितैलेन च वासितायाः ।<br> न मर्दितो येन कुचौ निशायां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१६॥ सुगंधित पान, उत्तम फूल, सुगंधित [[तेल]] आणि अन्य पदार्थांनी सुवासित शरीर असलेल्या कामिनीच्या स्तनाचे ज्याने रात्री मर्दन केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१६॥ '''''शुक :'''''<br> ब्रम्हादिदेवोऽखिलविश्वदेवो मोक्षप्रदोऽतीतिगुणःप्रशान्तः ।<br> धृतो न योगे न हदि स्वकीये वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१७॥ ब्रह्म इत्यादिंचा देखिल देव, संपूर्ण जगाचा स्वामी, मोक्ष देणाऱ्या, निर्गुण, अत्यंत शांत भगवंताचे ज्याने योगाद्वारे ध्यान केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१७॥ '''''रम्भा :'''''<br> कस्तूरिकाकुंकुमचन्दनैश्च सुचर्चिता याऽगुरूधूपिकाम्बरा ।<br> उरस्थले नो लुठिता निशायां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१८॥ कस्तूरी आणि केशरयुक्त चंदनाचा लेप केलेल्या, चंदनगंधित वस्त्र नेसलेली स्त्री, ज्या पुरुषाच्या छातीवर रात्रभर लोळली नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१८॥ '''''शुक :'''''<br> आनन्द रूपो निजबोधरूपो दिव्यस्वरूपो बहुनामरूपः ।<br> तपः समाधौ कलितो न येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥१९॥ आनन्दरूप, ज्ञानरूप, दिव्य शरीर धारण केलेल्या, ज्याची अनेक नावे आणि अनंत रुपे आहेत अशा भगवंताचे ज्याने समाधितही दर्शन घेतले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥१९॥ '''''रम्भा :'''''<br> कठोरपीनस्तनभारनम्रा सुमध्यमा चंचलखंजनाक्षी ।<br> हेमन्तकाले रमिता न येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२०॥ हेमन्त ऋतूमध्ये कठीण आणि भरदार स्तनांच्या भाराने झुकलेल्या, पातळ कमर असलेल्या, चंचल आणि खञ्जन पक्ष्याप्रमाणे नेत्र असलेल्या स्त्रीचे ज्याने सेवन केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२०॥ '''''शुक :'''''<br> तपोमयो ज्ञानमयो विजन्मा विद्यामयो योगमयः परात्मा ।<br> चित्ते धृतो नो तपसिस्थितेन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२१॥ तपोमय, ज्ञानमय, जन्मरहित, विद्यामय, योगमय अशा परमात्म्यामध्ये लीन होऊन ज्याने त्याला आपल्या चित्तामध्ये स्थिर केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२१॥ '''''रम्भा :'''''<br> सुलक्षणा मानवती गुणाड्या प्रसन्नवक्रआ मृदुभाषिणी या ।<br> नो चुम्बिता येन सुनाभिदेशे वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२२॥ उत्तम लक्षणे आणि गुणांनी युक्त, प्रसन्न मुख असलेल्या, मधुरभाषी अशा सुंदरीच्या नाभिचे ज्याने चुंबन घेतले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२२॥ '''''शुक :'''''<br> प्रीत्याजितं सर्वसुखं विनश्वरं दुःखप्रदं कामिनिभोगसेवितम्‌ ।<br> एवं विदित्वा ने धृतो ही योगो वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२३॥ ज्या माणसाने नारीच्या उपभोगाने उत्पन्न होणारी सर्व सुखे नाशवंत आणि दुःखदायक आहेत, हे जाणून देखिल योगाभ्यास केला नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२३॥ '''''रम्भा :'''''<br> विशालवेणी नयनभिरामा कदर्पसम्पूर्णनिधानरूपा ।<br> भुक्ता न येनैव वसन्तकाले वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२४॥ ज्या पुरुषाने वसंत ऋतुमध्ये लांब केस असलेल्या, सुंदर नेत्रांनी सुशोभित आणि कामदेवाचे समस्त भांडार असलेल्या स्त्री बरोबर विहार केला नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२४॥ '''''शुक :'''''<br> मायाकरण्डी नरकस्य हण्डी तपोविखण्डी सुकृतस्य भण्डी ।<br> नृणां विखण्डी चिरसेविता चेत्‌ वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२५॥ नारी ही मायेचे भांडार, नरकाची हंडी, तपोभग्न करणारी, पुण्याचा नाश करणारी आणि पुरुषाला घातक आहे. म्हणूनच ज्या पुरूषाने तिचे दीर्घकाळ सेवन केले, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२५॥ '''''रम्भा :'''''<br> समस्तश्रॄंगारविनोदशीला लीलावती कोकिलकण्ठनाला ।<br> विलासितो नो नवयौवनेन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२६॥ ज्या तरूणाने स्वतःच्या तारूण्यामध्ये सर्व प्रकारचा शृंगार, मनोविनोद करण्यात चतुर, अनेक लीलांमध्ये कुशल आणि कोकिळकंठी अशा कामिनीचा उपभोग घेतला नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२६॥ '''''शुक :'''''<br> समाधिहन्त्री जनमोहयित्री धर्मे कुमन्त्री कपटस्य तन्त्री ।<br> सत्कर्महन्त्री कलिता च येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२७॥ समाधिचा भंग करणाऱ्या, लोकांना मोहित करणाऱ्या, धर्मविनाशिनी, कपटी, सत्कर्माचा नाश करणाऱ्या नारीशी ज्याने संबंध ठेवला त्याचे जीवन व्यर्थ होय ॥२७॥ '''''रम्भा :'''''<br> बिल्वस्तनी कोमलिता सुशीला सुगन्धकुन्ता ललिता च गौरी ।<br> नाऽश्लेषिता येन च कण्ठदेशे वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२८॥ बिल्वफळाप्रमाणे कडक स्तन असलेल्या, अत्यंत कोमल शरीर असलेल्या, प्रिय स्वभाव असलेल्या, सुगन्धी केस असलेल्या आणि लोभात पाडणाऱ्या गोऱ्या युवतीला ज्याने आलिंगन दिले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२८॥ '''''शुक :'''''<br> चिन्ता व्यथा दुःखमयी सदोषा संसारपाशा जनमोहकर्त्री ।<br> सन्तापकोशा भजिता च येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥२९॥ चिन्ता, पीडा तसेच सर्व प्रकारच्या दुःखाने परिपूर्ण, दोषयुक्त, संसारात बंधनरूप, लोकांना मोहित करणाऱ्या आणि संतापाचा खजिना असणाऱ्या स्त्रीचे ज्याने सेवन केले त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. ॥२९॥ '''''रम्भा :'''''<br> आनन्दकन्दर्पनिधानरूपा झणत्क्वणत्कड्कणनूपराढया ।<br> न स्वादिता येन सुधाधरस्या वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३०॥ आनंद आणि कामदेवाचा खजिना असलेल्या, खणखण करणारे कंकण आणि पैजण घातलेल्या कामिनीच्या ऒठांचे चुंबन ज्याने घेतले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३०॥ '''''शुक :'''''<br> कापटयवेषा जनवञचिका सा विण्मूत्रदुर्गन्धदरा दुराशा ।<br> संसेविता येन सदा मलाढया वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३१॥ छ्लकपट करणाऱ्या, लोकांना फसवणाऱ्या, विष्ठा-मूत्र दुर्गन्धीचा ढीग असलेल्या, दुराशेने परिपूर्ण आणि अनेक प्रकारच्या घाणीने युक्त अशा स्त्रीचे सेवन ज्याने केले, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३१॥ '''''रम्भा :'''''<br> चन्द्रानना सुन्दरगौरवर्णा व्यक्तस्तनी भोगविलासदक्षा ।<br> नान्दोलिता वै शयनेषु येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३२॥ चंद्रमुखी, सुंदर, गौरवर्ण असलेल्या, जिच्या छातीवर स्तन उठून दिसत आहेत अशा, तसेच संभोग आणि विलासात चतुर अशा स्त्रिला ज्याने पलंगावर आलिंगन दिले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३२॥ '''''शुक :'''''<br> उन्मेत्तवेषा मदिरासमत्ता पापप्रदा लोकविडम्बशीला ।<br> योगच्छला येन विभाजिता च वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३३॥ मदिरा पिऊन उन्मत्त बनलेल्या, पापदायक, लोकांना फसवणाऱ्या आणि योग्यांबरोबर कपट करणाऱ्या स्त्रीचे सेवन सेवन ज्याने केले त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३३॥ '''''रम्भा :'''''<br> आनन्दरूपी तरूणी नताड्गी सदधर्मसंसाधनसृष्टिरूपा ।<br> कामार्थदा यस्य गृहे न नारी वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३४॥ आनन्दरूप, नम्र, उत्तम धर्मपालक, पुत्रादि उत्पन्न करण्यात साहाय्यक, इंद्रियांना समाधान देणारी स्त्री ज्याच्या घरी नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३४॥ '''''शुक :'''''<br> अशौचदेहा पतितस्वभावा वपुःप्रगल्भा वललोभशीला |<br> मृषा वदन्ती कलिता च येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३५॥ अशुद्ध शरीर असलेल्या, पतित स्वभाव असलेल्या, साहस आणि लोभ करणाऱ्या तसेच खोट बोलणाऱ्या स्त्रीवर ज्याने विश्वास ठेवला, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३५॥ '''''रम्भा :'''''<br> क्षामोदरी हंसगतिप्रमत्ता सौंदर्यसौभाग्यवती प्रलोला ।<br> न पीडिता येन रतौ यथेच्छं वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३६॥ पातळ कमर असलेल्या, हंसाप्रमाणे चाल असलेल्या, प्रमत्त सुंदर सौभाग्यवती, चंचल स्वभाव असलेल्या स्त्रीला ज्याने रतिक्रीडेच्या वेळी अनुकूलरित्या पीडित केले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३६॥ '''''शुक :'''''<br> संसारसदभावन भक्तिहीना चित्तस्य चौरा हदि निर्दया च |<br> विहाय योगं कलिता नरेण वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥३७॥ संसारातल्या उत्तम भावनांना प्रकट करणाऱ्या, प्रेमाचा अभाव असलेल्या पुरूषांचे चित्त चोरणाऱ्या, हदयात दया नसलेल्या स्त्रीला ज्याने योगाभ्यास सोडून आलिंगन दिले, त्याचे जीवन व्यर्थ होय. ॥३७॥ '''''रम्भा :'''''<br> सुगन्धैः सुपुष्पैः सुशय्या सुकान्ता वसन्तो क्रतु: पूर्णिमा पूर्णचन्द्रः ।<br> यदा नास्तिपुस्त्वं नरस्य प्रभूतं ततः किं ततः किं ततः किं ततः किं ॥३८॥ सुंदर सुगन्धित पुष्पांनी सुशोभित शय्या असेल, मनोनुकूल स्त्री असेल, वसंत ऋतु असेल, पौर्णिमेच्या चंद्राचे चांदणे असेल परंतु ज्या पुरुषामध्ये परिपूर्ण पौरुष नाही त्याच्या जीवनाचा त्रिवार धिक्कार असो. ॥३८॥ '''''शुक :'''''<br> सुरूपं शरीरं नवीनं कलत्रं धनं मेरूतुल्यं वचश्र्चारू चित्रम्‌ ।<br> हरेरंडिघ्रयुग्मे मनश्र्चेदलग्नं ततः किं ततः किं ततः किं ततः किं ॥३९॥ सुंदर शरिरसंपदा, सुंदर भार्या, मेरु पर्वताएवढे धन, मनाला भुरळ घालणारी मधुर वाणी असेल पण जर भगवान शंकराच्या चरणी मन एकाग्र होत नसेल त्या जीवाचा त्रिवार धिक्कार असो. ॥३९॥ '''''रम्भा :'''''<br> मार्गे मार्गे नूतनं चूतखण्डं खण्डे खण्डे कोकिलानां विराब: ।<br> रावे रावे मानिनीमानभड्गॊ भड्गे भड्गे मन्मथ: पञ्चबाण: ॥१॥ हे मुनि ! हर मार्ग में नयी मंजरी शोभायमान हैं, हर मंजरी पर कोयल सुमधुर टेहुक रही हैं । टेहका सुनकर मानिनी स्त्रीयों का गर्व दूर होता है, और गर्व नष्ट होते ही पाँच बाणों को धारण करनेवाले कामदेव मन को बेचेन बनाते हैं । '''''शुक :'''''<br> मार्गे मार्गे जायते साधुसङ्गः सङ्गे सङ्गे श्रूयते कृष्णकीर्तिः ।<br> कीर्तौ कीर्तौ नस्तदाकारवृत्तिः वृत्तौ वृत्तौ सच्चिदानन्द भासः ॥२॥<br> तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दं वृन्दे वृन्दे तत्त्वचिन्तानुवाद: ।<br> वादे वादे जायते तत्त्वबोध: बोधे बोधे भासते चन्द्रचूड: ॥३॥ हे रंभा ! हर मार्ग में साधुजनों का संग होता है, उन हर एक सत्संग में भगवान कृष्णचंद्र के गुणगान सुनने मिलते हैं । हर गुणगाण सुनते वक्त हमारी चित्तवृत्ति भगवान के ध्यान में लीन होती है, और हर वक्त सच्चिदानंद का आभास होता है । हर तीर्थ में पवित्र ब्राह्मणों का समुदाय विराजमान है । उस समुदाय में तत्त्व का विचार हुआ करता है । उन विचारों में तत्त्व का ज्ञान होता है, और उस ज्ञान में भगवान चंद्रशेखर शिवजी का भास होता है । '''''रम्भा :'''''<br> गेहे गेहे जङ्गमा हेमवल्ली वल्यां वल्यां पार्वणं चन्द्रबिंबम्‌ ।<br> बिम्बे बिम्बे दृश्यते मीनयुग्मं युग्मे युग्मे पञचबाणप्रचार: ॥४॥ हे मुनिवर ! हर घर में घूमती फिरती सोने की लता जैसी ललनाओं के मुख पूर्णिमा के चंद्र जैसे सुंदर हैं । उन मुखचंद्रो में नयनरुप दो मछलीयाँ दिख रही है, और उन मीनरुप नयनों में कामदेव स्वतंत्र घूम रहा है । '''''शुक :'''''<br> स्थाने स्थाने दृश्यते रत्नवेदी वेद्यां वेद्यां सिध्दगन्धर्वगोष्ठी ।<br> गोष्ठ्यां गोष्ठ्यां किन्नरद्वन्द्वगीतं गीते गीते गीयते रामचन्द्र: ॥५। हे रंभा ! हर स्थान में रत्न की वेदी दिख रही है, हर वेदी पर सिद्ध और गंधर्वों की सभा होती है । उन सभाओं में किन्नर गण किन्नरीयों के साथ गाना गा रहे हैं । हर गाने में भगवान रामचंद्र की कीर्ति गायी जा रही है । '''''रम्भा :'''''<br> पीनस्तनी चन्दनचर्चिताङ्गी विलोलनेत्रा तरुणी सुशीला । ।<br> नाऽऽलिङ्गिता प्रेमभरेण येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥६॥ हे मुनिवर ! सुंदर स्तनवाली, शरीर पर चंदन का लेप की हुई, चंचल आँखोंवाली सुंदर युवती का, प्रेम से जिस पुरुष ने आलिंगन किया नहीं, उसका जन्म व्यर्थ गया । '''''शुक :'''''<br> अचिन्त्यरूपो भगवान्निरञजनो विश्वम्भरो ज्ञानमयश्चिदात्मा ।<br> विशोधितो येन ह्रदि क्षणं नो वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥७॥ जिसके रूप का चिंतन नहीं हो सकता, जो निरंजन, विश्व का पालक है, जो ज्ञान से परिपूर्ण है, ऐसे चित्स्वरुप परब्रह्म का ध्यान जिसने स्वयं के हृदय में किया नहीं है, उसका जन्म व्यर्थ गया । '''''रम्भा :'''''<br> कामातुरा पूर्णशशांक वक्त्रा बिम्बाधरा कोमलनालगौरा ।<br> नाऽऽलिङ्गिता स्वे ह्र्दये भुजाभ्यां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥८॥ हे मुनि ! भोग की इच्छा से व्याकुल, परिपूर्ण चंद्र जैसे मुखवाली, बिंबाधरा, कोमल कमल के नाल जैसी, गौर वर्णी कामिनी जिसने छाती से नहीं लगायी, उसका जीवन व्यर्थ गया । '''''शुक :'''''<br> चतुर्भुजः चक्रधरो गदायुधः पीताम्बरः कौस्तुभमालया लसन् । ।<br> ध्याने धृतो येन न बोधकाले वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥९॥ हे रंभा ! चक्र और गदा जिसने हाथ में लिये हैं, ऐसे चार हाथवाले, पीतांबर पहेने हुए, कौस्तुभमणि की माला से विभूषित भगवान का ध्यान, जिसने जाग्रत अवस्था में किया नहीं, उसका जन्म व्यर्थ गया । '''''रम्भा :'''''<br> विचित्रवेषा नवयौवनाढ्या लवङ्गकर्पूर सुवासिदेहा । ।<br> नाऽऽलिङ्गिता येन दृढं भुजाभ्यां वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥८॥ हे मुनिराज ! अनेक प्रकार के वस्त्र और आभूषणों से सज्ज, लवंग कर्पूर इत्यादि सुगंध से सुवासित शरीरवाली नवयुवती को, जिसने अपने दो हाथों से आलिंगन दिया नहीं, उसका जन्म व्यर्थ गया । '''''शुक :'''''<br> नारायणः पङ्कजलोचनः प्रभुः केयूरवान् कुण्डल मण्डिताननः ।<br> भक्त्या स्तुतो येन न शुद्धचेतसा वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥७॥ कमल जैसे नेत्रवाले, केयूर पर सवार, कुंडल से सुशोभित मुखवाले, संसार के स्वामी भगवान नारायण की स्तुति जिसने एकाग्रचित्त होकर, भक्तिपूर्वक की नहीं, उसका जीवन व्यर्थ गया । '''''रम्भा :'''''<br> प्रियवंदा चम्पकहेमवर्णा हारावलीमण्डितनाभिदेशा । ।<br> सम्भोगशीला रमिता न येन वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥८॥ हे मुनिवर ! प्रिय बोलनेवाली, चंपक और सुवर्ण के रंगवाली, हार का झुमका नाभी पर लटक रहा हो ऐसी, स्वभाव से रमणशील ऐसी स्त्री से जिसने भोग विलास नहीं किया, उसका जीवन व्यर्थ गया । '''''शुक :'''''<br> नारायणः पङ्कजलोचनः प्रभुः केयूरवान् कुण्डल मण्डिताननः ।<br> भक्त्या स्तुतो येन न शुद्धचेतसा वृथा गतस्य नरस्य जीवितम्‌ ॥७॥ [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:मराठी विकिपिडिया प्रकल्पातून स्थानांतरीत]] {{साचा:स्त्रोत नसलेली पाने}} lw88oxvrsjm4wbe2kynuycmg8fixwuf