विकिबुक्स mrwikibooks https://mr.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिबुक्स विकिबुक्स चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 14 5444 36937 35515 2026-10-11T18:17:57Z संतोष गोरे 2919 /* */ 36937 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:हिंदू धर्माचे साहित्य]] rz2odjvvu0f233b1md8du0brzvalytb 0 5487 36935 2026-10-11T18:14:27Z संतोष गोरे 2919 नवीन लेख 36935 wikitext text/x-wiki <poem><div style="text-align: center;"> दोहा: श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि। बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥ अर्थ: माझ्या सद्गुरूंच्या चरणकमळांच्या धुळीने मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मी श्रीरामांच्या पवित्र आणि निर्मळ यशाचे वर्णन करत आहे. हे यश धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चारही पुरुषार्थ रुपी फळे देणारे आहे. बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार। बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेश विकार॥ अर्थ: हे पवनसुता, माझे शरीर आणि बुद्धी अजून अल्प आहेत हे मला ठाऊक आहे; म्हणून मी आपले स्मरण करतो. मला शारीरिक सामर्थ्य, उत्तम बुद्धी आणि ज्ञान प्रदान करा आणि माझे सर्व मानसिक विकार व दुःख दूर करा. चौपाइयां (मुख्य कडवी) जय हनुमान ज्ञान गुन सागर। जय कपीस तिहुं लोक उजागर॥ अर्थ: ज्ञानाचा आणिगुणांचा अथांग साठा असलेल्या हे कपीराज हनुमाना, तुमचा जयजयकार असो! तिन्ही लोकांमध्ये (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताल) तुमचीच कीर्ती झळकत आहे. राम दूत अतुलित बल धामा। अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥ अर्थ: हे श्रीरामांचे दूत, आपल्याइतके अफाट सामर्थ्य कोणाकडेच नाही. माता अंजनेय आणि वायुदेवाचे पुत्र म्हणून आपण 'पवनसुत' या नावाने जगतात प्रसिद्ध आहात. महावीर विक्रम बजरंगी। कुमति निवार सुमति के संगी॥ अर्थ: हे महापराक्रमी आणि वज्रअंगाच्या बजरंग बली, तुम्ही वाईट विचार किंवा दुर्बुद्धीचा नाश करता आणि चांगल्या विचारांची कास धरणाऱ्यांसोबत असता. कंचन बरन बिराज सुबेसा। कानन कुंडल कुंचित केसा॥ अर्थ: आपले शरीर सोन्यासारख्या उजळ वर्णाचे असून त्यावर सुंदर वस्त्रे शोभून दिसत आहेत; कानात कुंडल आणि डोक्यावर कुरळे केस असा आपला देखणा रूप आहे. हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै। काँधे मूँज जनेऊ साजै॥ अर्थ: आपल्या एका हातात वज्र आणि दुसऱ्या हातात विजयी ध्वजा आहे, तसेच खांद्यावर मुंज केलेल्या धाग्याची (जानव्याची) सुंदर शोभा दिसत आहे. शंकर सुवन केसरी नंदन। तेज प्रताप महा जग वंदन॥ अर्थ: भगवान शंकराचे अंश आणि केसरी राजाचे नंदन असलेल्या आपल्या तेजाची आणि पराक्रमाची संपूर्ण जग वंदना करतो. विद्यावान गुनी अति चातुर। राम काज करिबे को आतुर॥ अर्थ: आपण प्रखर विद्यासंपन्न, गुणवान आणि अत्यंत चलाख व हुशार आहात; नेहमी श्रीरामांचे कार्य पार पाडण्यासाठी तत्पर असता. प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया। राम लखन सीता मन बसिया॥ अर्थ: आपल्याला श्रीरामांचे चरित्र ऐकण्यात खूप आनंद मिळतो. खुद्द श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण आपल्या हृदयात वास करतात. सूक्ष्म रूप धरी सियहिं दिखावा। बिकट रूप धरि लंक जरावा॥ अर्थ: अशोक वाटिकेत सीतेसमोर जाताना आपण अत्यंत सूक्ष्म रूप धारण केले होते, तर रावणाच्या लंका नगरीला भस्म करताना अक्राळविक्राळ रूप घेतले होते. भीम रूप धरि असुर संहारे। रामचंद्र के काज संवारे॥ अर्थ: रौद्र रूप धारण करून आपण राक्षसांचा निमूटपणे संहार केला आणि श्रीरामांच्या सर्व मोहिमा यशस्वी केल्या. लाय सँजीवनि लखन जियाए। श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥ अर्थ: युद्धात मूर्च्छित पडलेल्या लक्ष्मणासाठी संजीवनी बुटी आणून त्यांचे प्राण वाचवले, ज्यामुळे प्रसन्न होऊन श्रीरामांनी आपल्याला प्रेमाने मिठी मारली. रघुपति कीन्हीं बहुत बड़ाई। तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥ अर्थ: श्रीरामांनी आपली पाठ थोपटत अतिशय गौरवोन्मुक्ततेने म्हटले की, "तू मला माझ्या भरताइतकाच अत्यंत प्रिय आहेस." सहस बदन तुम्हरो जस गावैं। अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥ अर्थ: असे उद्गार काढून श्रीरामांनी आपल्याला पुन्हा मिठी मारली आणि म्हटले की, "तुझे यश हजार मुखांनी (शेषनाग) गायले जावे."' सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा। नारद सारद सहित अहीसा॥ अर्थ: सनक-सनंदन सारखे ऋषी, खुद्द ब्रह्माजी, देवर्षी नारद, माता सरस्वती आणि शेषनाग हे सर्वजण आपले गुणगान गातात. जम कुबेर दिक्पाल जहाँ ते। कबी कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥ अर्थ: यमराज, कुबेर किंवा दिशांचे रक्षक असोत, अगदी थोर कवी व विद्वानसुद्धा आपल्या पराक्रमाचे पूर्ण वर्णन करण्यास असमर्थ ठरतात. तुम उपकार सुग्रीवहि कीन्हा। राम मिलाय राजपद दीन्हा॥ अर्थ: आपण सुग्रीवावर मोठा उपकार केला; त्यांची श्रीरामांशी गाठ घालून त्यांना त्यांचे राज्य परत मिळवून दिले. तुम्हरो मन्त्र विभीषण माना। लंकेश्वर भए सब जग जाना॥ अर्थ: आपल्याच सल्ल्यामुळे विभीषण लंकेचा राजा बनला, हे संपूर्ण जग जाणून आहे. युग सह्रोजन पर योसन भायला। तालीहि जानि मदत फल काया॥ अर्थ: गोड आणि रसाळ फळ समजून ज्या सूर्याचे अंतर योजनांच्या अंतरावर होते, त्याला आपण लहानपणी तोंडात भक्षण करायला धावलात (संकट निवारले). प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं। जलधि लांघि गए अचरज नाहीं॥ अर्थ: श्रीरामांची अंगठी आपल्या तोंडात धरून आपण अथांग समुद्र सहज लांघून गेलात, यात कोणताच थक्क करणारा भाग नाही कारण आपण सर्वकाही करू शकता. दुर्गम काज जगत के जेते। सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥ अर्थ: या जगातील कठीणात कठीण आणि असाध्य वाटणारी कामेही आपल्या केवळ कृपेने अत्यंत सोपी होतात. राम दुआरे तुम रखवारे। होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥ अर्थ: श्रीरामांच्या प्रवेशद्वाराचे आपण मुख्य पहारेकरी आहात. आपल्या परवानगीशिवाय किंवा कृपेशिवाय कोणालाही रामाच्या दरबारात प्रवेश मिळत नाही. सब सुख लहै तुम्हारी सरना। तुम रक्षक काहू को डरना॥ अर्थ: जो मनुष्य आपल्या शरण येतो, त्याला सर्व प्रकारची सुखे प्राप्त होतात. आपण पाठीशी असताना कसलीही भीती बाळगण्याचे कारण उरत नाही. आपन तेज सम्हारो आपै। तीनों लोक हाँक तें काँपै॥ अर्थ: आपल्या अंगातील प्रचंड तेजाला आणि ऊर्जेला फक्त तुम्हीच सांभळू शकता; तुमच्या एका गर्जनेने तिन्ही लोक थरथर कापू लागतात. भूत पिसाच निकट नहिं आवै। महाबीर जब नाम सुनावै॥ अर्थ: जिथे महावीरांचे नाव घेतले जाते, तिथे भूत, पिशाच किंवा नकारात्मक शक्ती जवळपासही फिरकू शकत नाहीत. नासै रोग हरै सब पीरा। जपत निरंतर हनुमान बलबीरा॥ अर्थ: बलवान हनुमानाचे सतत नामस्मरण केल्याने शरीरातील सर्व रोग नष्ट होतात आणि सर्व प्रकारच्या वेदना नाहीशा होतात. संकट तें हनुमान छुड़ावै। मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥ अर्थ: जे लोक आपले मन, वचन आणि कर्माने पूर्ण भक्तीभावाने हनुमानाचे ध्यान करतात, त्यांना ते प्रत्येक संकटातून लिलया बाहेर काढतात. सब पर राम तपस्वी राजा। तिनके काज सकल तुम साजा॥ अर्थ: तपस्वी राजा श्री रामचंद्र हे सर्वांचे सर्वोच्च स्वामी आहेत, आणि त्यांच्या आज्ञेतील व त्यांच्या हिताची सर्व कामे तुम्ही एकटीने पार पाडली आहेत. और मनोरथ जो कोई लावै। सोइ अमित जीवन फल पावै॥ अर्थ: जो कोणी भक्त आपल्याकडे कोणतीही मनातील इच्छा घेऊन येतो, त्याला अपेक्षेपेक्षा जास्त आणि अमूल्य असे फल प्राप्त होते. चारों जुग परताप तुम्हारा। है जग पर उजियारा॥ अर्थ: सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या चारही युगांमध्ये आपला पराक्रम आणि प्रताप जगभर प्रकाशमान आहे. साधु संत के तुम रखवारे। असुर निकंदन राम दुलारे॥ अर्थ: आपण साधू आणि संतांचे रक्षण करता, दुष्ट असुरांचा नाश करता आणि श्रीरामांचे अत्यंत लाडके सेवक आहात. अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। अस वर दीन जानकी माता॥ अर्थ: माता जानकीने आपल्याला असा वर दिला आहे की, तुम्ही तुमच्या भक्तांना आठ प्रकारच्या सिद्धी आणि नऊ निधी सहज देऊ शकता. राम रसायन तुम्हारे पासा। सदा रहो रघुपति के दासा॥ अर्थ: आपल्याजवळ श्रीरामांच्या भक्तीरूप नावाचे औषध (रस) आहे. आपण जन्मोजन्म श्रीरामांचे निष्ठावान दास बनून राहा. तुम्हरे भजन राम को पावै। जन्म जन्म के दुख बिसरावै॥ अर्थ: आपले भजन केल्याने प्रत्यक्ष श्रीरामांची भेट होते आणि जन्माजन्मांतराचे दुःख व फेरे संपुष्टात येतात. अन्त काल रघुबर पुर जाई। जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥ अर्थ: आयुष्याच्या शेवटी भक्ताला श्रीरामांच्या वैकुंढधामध्ये (साकेत लोकात) स्थान मिळते, जिथे जन्म घेतल्यावर त्याला कायम श्रीरामाचा भक्त म्हणून ओळखले जाते. और देवता चित्त न धरई। हनुमत सेइ सर्व सुख करई॥ अर्थ: इतर कोणत्याही देवदेवतांचे स्मरण न करता केवळ श्री हनुमानाची जरी सेवा केली, तरी माणसाला सर्व प्रकारची ऐहिक सुखे मिळतात. संकट कटै मिटै सब पीरा। जो सुमिरै हनुबलबीरा॥ अर्थ: वीर हनुमानाचे स्मरण करताच माणसाची सर्व संकटे टळतात आणि सर्व शारीरिक व मानसिक पीडा नष्ट होतात. जय जय जय हनुमान गोसाईं। कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥ अर्थ: हे स्वामी हनुमाना, आपला जयजयकार असो, जयजयकार असो! जसा एखादा गुरु आपल्या शिष्यावर कृपा करतो, तशीच कृपादृष्टी आमच्यावर ठेवा. जो शत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महासुख होई॥ अर्थ: जो कोणी या हनुमान चालिसाचे शंभर वेळा पठण करतो, तो सर्व प्रकारच्या बंधनांतून मुक्त होतो आणि परमानंदाचा अनुभव घेतो. जो यह पढ़ै हनुमान चालिसा। होय सिद्धि साखी गौरीसा॥ अर्थ: जो मनुष्य या हनुमान चालिसाचे वाचन करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊन सिद्धी प्राप्त होतात; ज्याची साक्ष खुद्द भगवान शंकर (गौरीनाथ) देतात. दोहा: पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप। राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥ अर्थ: हे संकटांचे निवारण करणारे पवनसुता हनुमान, आपण मंगळमूर्ती आहात. आपण लक्ष्मण, सीता आणि प्रभू श्रीरामांसह माझ्या नेहमी हृदयात येऊन निवास करा! </poem> </div style="text-align: center;"> t3jept72xeuvij4j1pfyh6swwbeowgx 36936 36935 2026-10-11T18:16:05Z संतोष गोरे 2919 /* */ 36936 wikitext text/x-wiki <poem><div style="text-align: center;"> दोहा: श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि। बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥ अर्थ: माझ्या सद्गुरूंच्या चरणकमळांच्या धुळीने मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मी श्रीरामांच्या पवित्र आणि निर्मळ यशाचे वर्णन करत आहे. हे यश धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चारही पुरुषार्थ रुपी फळे देणारे आहे. बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार। बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेश विकार॥ अर्थ: हे पवनसुता, माझे शरीर आणि बुद्धी अजून अल्प आहेत हे मला ठाऊक आहे; म्हणून मी आपले स्मरण करतो. मला शारीरिक सामर्थ्य, उत्तम बुद्धी आणि ज्ञान प्रदान करा आणि माझे सर्व मानसिक विकार व दुःख दूर करा. चौपाइयां (मुख्य कडवी) जय हनुमान ज्ञान गुन सागर। जय कपीस तिहुं लोक उजागर॥ अर्थ: ज्ञानाचा आणिगुणांचा अथांग साठा असलेल्या हे कपीराज हनुमाना, तुमचा जयजयकार असो! तिन्ही लोकांमध्ये (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताल) तुमचीच कीर्ती झळकत आहे. राम दूत अतुलित बल धामा। अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥ अर्थ: हे श्रीरामांचे दूत, आपल्याइतके अफाट सामर्थ्य कोणाकडेच नाही. माता अंजनेय आणि वायुदेवाचे पुत्र म्हणून आपण 'पवनसुत' या नावाने जगतात प्रसिद्ध आहात. महावीर विक्रम बजरंगी। कुमति निवार सुमति के संगी॥ अर्थ: हे महापराक्रमी आणि वज्रअंगाच्या बजरंग बली, तुम्ही वाईट विचार किंवा दुर्बुद्धीचा नाश करता आणि चांगल्या विचारांची कास धरणाऱ्यांसोबत असता. कंचन बरन बिराज सुबेसा। कानन कुंडल कुंचित केसा॥ अर्थ: आपले शरीर सोन्यासारख्या उजळ वर्णाचे असून त्यावर सुंदर वस्त्रे शोभून दिसत आहेत; कानात कुंडल आणि डोक्यावर कुरळे केस असा आपला देखणा रूप आहे. हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै। काँधे मूँज जनेऊ साजै॥ अर्थ: आपल्या एका हातात वज्र आणि दुसऱ्या हातात विजयी ध्वजा आहे, तसेच खांद्यावर मुंज केलेल्या धाग्याची (जानव्याची) सुंदर शोभा दिसत आहे. शंकर सुवन केसरी नंदन। तेज प्रताप महा जग वंदन॥ अर्थ: भगवान शंकराचे अंश आणि केसरी राजाचे नंदन असलेल्या आपल्या तेजाची आणि पराक्रमाची संपूर्ण जग वंदना करतो. विद्यावान गुनी अति चातुर। राम काज करिबे को आतुर॥ अर्थ: आपण प्रखर विद्यासंपन्न, गुणवान आणि अत्यंत चलाख व हुशार आहात; नेहमी श्रीरामांचे कार्य पार पाडण्यासाठी तत्पर असता. प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया। राम लखन सीता मन बसिया॥ अर्थ: आपल्याला श्रीरामांचे चरित्र ऐकण्यात खूप आनंद मिळतो. खुद्द श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण आपल्या हृदयात वास करतात. सूक्ष्म रूप धरी सियहिं दिखावा। बिकट रूप धरि लंक जरावा॥ अर्थ: अशोक वाटिकेत सीतेसमोर जाताना आपण अत्यंत सूक्ष्म रूप धारण केले होते, तर रावणाच्या लंका नगरीला भस्म करताना अक्राळविक्राळ रूप घेतले होते. भीम रूप धरि असुर संहारे। रामचंद्र के काज संवारे॥ अर्थ: रौद्र रूप धारण करून आपण राक्षसांचा निमूटपणे संहार केला आणि श्रीरामांच्या सर्व मोहिमा यशस्वी केल्या. लाय सँजीवनि लखन जियाए। श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥ अर्थ: युद्धात मूर्च्छित पडलेल्या लक्ष्मणासाठी संजीवनी बुटी आणून त्यांचे प्राण वाचवले, ज्यामुळे प्रसन्न होऊन श्रीरामांनी आपल्याला प्रेमाने मिठी मारली. रघुपति कीन्हीं बहुत बड़ाई। तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥ अर्थ: श्रीरामांनी आपली पाठ थोपटत अतिशय गौरवोन्मुक्ततेने म्हटले की, "तू मला माझ्या भरताइतकाच अत्यंत प्रिय आहेस." सहस बदन तुम्हरो जस गावैं। अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥ अर्थ: असे उद्गार काढून श्रीरामांनी आपल्याला पुन्हा मिठी मारली आणि म्हटले की, "तुझे यश हजार मुखांनी (शेषनाग) गायले जावे."' सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा। नारद सारद सहित अहीसा॥ अर्थ: सनक-सनंदन सारखे ऋषी, खुद्द ब्रह्माजी, देवर्षी नारद, माता सरस्वती आणि शेषनाग हे सर्वजण आपले गुणगान गातात. जम कुबेर दिक्पाल जहाँ ते। कबी कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥ अर्थ: यमराज, कुबेर किंवा दिशांचे रक्षक असोत, अगदी थोर कवी व विद्वानसुद्धा आपल्या पराक्रमाचे पूर्ण वर्णन करण्यास असमर्थ ठरतात. तुम उपकार सुग्रीवहि कीन्हा। राम मिलाय राजपद दीन्हा॥ अर्थ: आपण सुग्रीवावर मोठा उपकार केला; त्यांची श्रीरामांशी गाठ घालून त्यांना त्यांचे राज्य परत मिळवून दिले. तुम्हरो मन्त्र विभीषण माना। लंकेश्वर भए सब जग जाना॥ अर्थ: आपल्याच सल्ल्यामुळे विभीषण लंकेचा राजा बनला, हे संपूर्ण जग जाणून आहे. युग सह्रोजन पर योसन भायला। तालीहि जानि मदत फल काया॥ अर्थ: गोड आणि रसाळ फळ समजून ज्या सूर्याचे अंतर योजनांच्या अंतरावर होते, त्याला आपण लहानपणी तोंडात भक्षण करायला धावलात (संकट निवारले). प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं। जलधि लांघि गए अचरज नाहीं॥ अर्थ: श्रीरामांची अंगठी आपल्या तोंडात धरून आपण अथांग समुद्र सहज लांघून गेलात, यात कोणताच थक्क करणारा भाग नाही कारण आपण सर्वकाही करू शकता. दुर्गम काज जगत के जेते। सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥ अर्थ: या जगातील कठीणात कठीण आणि असाध्य वाटणारी कामेही आपल्या केवळ कृपेने अत्यंत सोपी होतात. राम दुआरे तुम रखवारे। होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥ अर्थ: श्रीरामांच्या प्रवेशद्वाराचे आपण मुख्य पहारेकरी आहात. आपल्या परवानगीशिवाय किंवा कृपेशिवाय कोणालाही रामाच्या दरबारात प्रवेश मिळत नाही. सब सुख लहै तुम्हारी सरना। तुम रक्षक काहू को डरना॥ अर्थ: जो मनुष्य आपल्या शरण येतो, त्याला सर्व प्रकारची सुखे प्राप्त होतात. आपण पाठीशी असताना कसलीही भीती बाळगण्याचे कारण उरत नाही. आपन तेज सम्हारो आपै। तीनों लोक हाँक तें काँपै॥ अर्थ: आपल्या अंगातील प्रचंड तेजाला आणि ऊर्जेला फक्त तुम्हीच सांभळू शकता; तुमच्या एका गर्जनेने तिन्ही लोक थरथर कापू लागतात. भूत पिसाच निकट नहिं आवै। महाबीर जब नाम सुनावै॥ अर्थ: जिथे महावीरांचे नाव घेतले जाते, तिथे भूत, पिशाच किंवा नकारात्मक शक्ती जवळपासही फिरकू शकत नाहीत. नासै रोग हरै सब पीरा। जपत निरंतर हनुमान बलबीरा॥ अर्थ: बलवान हनुमानाचे सतत नामस्मरण केल्याने शरीरातील सर्व रोग नष्ट होतात आणि सर्व प्रकारच्या वेदना नाहीशा होतात. संकट तें हनुमान छुड़ावै। मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥ अर्थ: जे लोक आपले मन, वचन आणि कर्माने पूर्ण भक्तीभावाने हनुमानाचे ध्यान करतात, त्यांना ते प्रत्येक संकटातून लिलया बाहेर काढतात. सब पर राम तपस्वी राजा। तिनके काज सकल तुम साजा॥ अर्थ: तपस्वी राजा श्री रामचंद्र हे सर्वांचे सर्वोच्च स्वामी आहेत, आणि त्यांच्या आज्ञेतील व त्यांच्या हिताची सर्व कामे तुम्ही एकटीने पार पाडली आहेत. और मनोरथ जो कोई लावै। सोइ अमित जीवन फल पावै॥ अर्थ: जो कोणी भक्त आपल्याकडे कोणतीही मनातील इच्छा घेऊन येतो, त्याला अपेक्षेपेक्षा जास्त आणि अमूल्य असे फल प्राप्त होते. चारों जुग परताप तुम्हारा। है जग पर उजियारा॥ अर्थ: सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या चारही युगांमध्ये आपला पराक्रम आणि प्रताप जगभर प्रकाशमान आहे. साधु संत के तुम रखवारे। असुर निकंदन राम दुलारे॥ अर्थ: आपण साधू आणि संतांचे रक्षण करता, दुष्ट असुरांचा नाश करता आणि श्रीरामांचे अत्यंत लाडके सेवक आहात. अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। अस वर दीन जानकी माता॥ अर्थ: माता जानकीने आपल्याला असा वर दिला आहे की, तुम्ही तुमच्या भक्तांना आठ प्रकारच्या सिद्धी आणि नऊ निधी सहज देऊ शकता. राम रसायन तुम्हारे पासा। सदा रहो रघुपति के दासा॥ अर्थ: आपल्याजवळ श्रीरामांच्या भक्तीरूप नावाचे औषध (रस) आहे. आपण जन्मोजन्म श्रीरामांचे निष्ठावान दास बनून राहा. तुम्हरे भजन राम को पावै। जन्म जन्म के दुख बिसरावै॥ अर्थ: आपले भजन केल्याने प्रत्यक्ष श्रीरामांची भेट होते आणि जन्माजन्मांतराचे दुःख व फेरे संपुष्टात येतात. अन्त काल रघुबर पुर जाई। जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥ अर्थ: आयुष्याच्या शेवटी भक्ताला श्रीरामांच्या वैकुंढधामध्ये (साकेत लोकात) स्थान मिळते, जिथे जन्म घेतल्यावर त्याला कायम श्रीरामाचा भक्त म्हणून ओळखले जाते. और देवता चित्त न धरई। हनुमत सेइ सर्व सुख करई॥ अर्थ: इतर कोणत्याही देवदेवतांचे स्मरण न करता केवळ श्री हनुमानाची जरी सेवा केली, तरी माणसाला सर्व प्रकारची ऐहिक सुखे मिळतात. संकट कटै मिटै सब पीरा। जो सुमिरै हनुबलबीरा॥ अर्थ: वीर हनुमानाचे स्मरण करताच माणसाची सर्व संकटे टळतात आणि सर्व शारीरिक व मानसिक पीडा नष्ट होतात. जय जय जय हनुमान गोसाईं। कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥ अर्थ: हे स्वामी हनुमाना, आपला जयजयकार असो, जयजयकार असो! जसा एखादा गुरु आपल्या शिष्यावर कृपा करतो, तशीच कृपादृष्टी आमच्यावर ठेवा. जो शत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महासुख होई॥ अर्थ: जो कोणी या हनुमान चालिसाचे शंभर वेळा पठण करतो, तो सर्व प्रकारच्या बंधनांतून मुक्त होतो आणि परमानंदाचा अनुभव घेतो. जो यह पढ़ै हनुमान चालिसा। होय सिद्धि साखी गौरीसा॥ अर्थ: जो मनुष्य या हनुमान चालिसाचे वाचन करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊन सिद्धी प्राप्त होतात; ज्याची साक्ष खुद्द भगवान शंकर (गौरीनाथ) देतात. दोहा: पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप। राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥ अर्थ: हे संकटांचे निवारण करणारे पवनसुता हनुमान, आपण मंगळमूर्ती आहात. आपण लक्ष्मण, सीता आणि प्रभू श्रीरामांसह माझ्या नेहमी हृदयात येऊन निवास करा! </poem> </div style="text-align: center;"> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:मराठी विकिपिडिया प्रकल्पातून स्थानांतरीत]] 98vfzejuadz0ayulk61j8i3g4sevlr2 36938 36936 2026-10-12T08:33:52Z संतोष गोरे 2919 /* */ 36938 wikitext text/x-wiki <poem><div style="text-align: center;"> ;दोहा श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि। बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥ </div style="text-align: center;"> '''अर्थ:''' माझ्या सद्गुरूंच्या चरणकमळांच्या धुळीने मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मी श्रीरामांच्या पवित्र आणि निर्मळ यशाचे वर्णन करत आहे. हे यश धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चारही पुरुषार्थ रुपी फळे देणारे आहे. <div style="text-align: center;"> बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार। बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेश विकार॥ </div style="text-align: center;"> '''अर्थ:''' हे पवनसुता, माझे शरीर आणि बुद्धी अजून अल्प आहेत हे मला ठाऊक आहे; म्हणून मी आपले स्मरण करतो. मला शारीरिक सामर्थ्य, उत्तम बुद्धी आणि ज्ञान प्रदान करा आणि माझे सर्व मानसिक विकार व दुःख दूर करा. <div style="text-align: center;"> ;चौपाइयां (मुख्य कडवी) जय हनुमान ज्ञान गुन सागर। जय कपीस तिहुं लोक उजागर॥ </div style="text-align: center;"> '''अर्थ:''' ज्ञानाचा आणिगुणांचा अथांग साठा असलेल्या हे कपीराज हनुमाना, तुमचा जयजयकार असो! तिन्ही लोकांमध्ये (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताल) तुमचीच कीर्ती झळकत आहे. <div style="text-align: center;"> राम दूत अतुलित बल धामा। अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: हे श्रीरामांचे दूत, आपल्याइतके अफाट सामर्थ्य कोणाकडेच नाही. माता अंजनेय आणि वायुदेवाचे पुत्र म्हणून आपण 'पवनसुत' या नावाने जगतात प्रसिद्ध आहात. <div style="text-align: center;"> महावीर विक्रम बजरंगी। कुमति निवार सुमति के संगी॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: हे महापराक्रमी आणि वज्रअंगाच्या बजरंग बली, तुम्ही वाईट विचार किंवा दुर्बुद्धीचा नाश करता आणि चांगल्या विचारांची कास धरणाऱ्यांसोबत असता. <div style="text-align: center;"> कंचन बरन बिराज सुबेसा। कानन कुंडल कुंचित केसा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपले शरीर सोन्यासारख्या उजळ वर्णाचे असून त्यावर सुंदर वस्त्रे शोभून दिसत आहेत; कानात कुंडल आणि डोक्यावर कुरळे केस असा आपला देखणा रूप आहे. <div style="text-align: center;"> हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै। काँधे मूँज जनेऊ साजै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपल्या एका हातात वज्र आणि दुसऱ्या हातात विजयी ध्वजा आहे, तसेच खांद्यावर मुंज केलेल्या धाग्याची (जानव्याची) सुंदर शोभा दिसत आहे. <div style="text-align: center;"> शंकर सुवन केसरी नंदन। तेज प्रताप महा जग वंदन॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: भगवान शंकराचे अंश आणि केसरी राजाचे नंदन असलेल्या आपल्या तेजाची आणि पराक्रमाची संपूर्ण जग वंदना करतो. <div style="text-align: center;"> विद्यावान गुनी अति चातुर। राम काज करिबे को आतुर॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपण प्रखर विद्यासंपन्न, गुणवान आणि अत्यंत चलाख व हुशार आहात; नेहमी श्रीरामांचे कार्य पार पाडण्यासाठी तत्पर असता. <div style="text-align: center;"> प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया। राम लखन सीता मन बसिया॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपल्याला श्रीरामांचे चरित्र ऐकण्यात खूप आनंद मिळतो. खुद्द श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण आपल्या हृदयात वास करतात. <div style="text-align: center;"> सूक्ष्म रूप धरी सियहिं दिखावा। बिकट रूप धरि लंक जरावा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: अशोक वाटिकेत सीतेसमोर जाताना आपण अत्यंत सूक्ष्म रूप धारण केले होते, तर रावणाच्या लंका नगरीला भस्म करताना अक्राळविक्राळ रूप घेतले होते. <div style="text-align: center;"> भीम रूप धरि असुर संहारे। रामचंद्र के काज संवारे॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: रौद्र रूप धारण करून आपण राक्षसांचा निमूटपणे संहार केला आणि श्रीरामांच्या सर्व मोहिमा यशस्वी केल्या. <div style="text-align: center;"> लाय सँजीवनि लखन जियाए। श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: युद्धात मूर्च्छित पडलेल्या लक्ष्मणासाठी संजीवनी बुटी आणून त्यांचे प्राण वाचवले, ज्यामुळे प्रसन्न होऊन श्रीरामांनी आपल्याला प्रेमाने मिठी मारली. <div style="text-align: center;"> रघुपति कीन्हीं बहुत बड़ाई। तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: श्रीरामांनी आपली पाठ थोपटत अतिशय गौरवोन्मुक्ततेने म्हटले की, "तू मला माझ्या भरताइतकाच अत्यंत प्रिय आहेस." <div style="text-align: center;"> सहस बदन तुम्हरो जस गावैं। अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: असे उद्गार काढून श्रीरामांनी आपल्याला पुन्हा मिठी मारली आणि म्हटले की, "तुझे यश हजार मुखांनी (शेषनाग) गायले जावे."' <div style="text-align: center;"> सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा। नारद सारद सहित अहीसा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: सनक-सनंदन सारखे ऋषी, खुद्द ब्रह्माजी, देवर्षी नारद, माता सरस्वती आणि शेषनाग हे सर्वजण आपले गुणगान गातात. <div style="text-align: center;"> जम कुबेर दिक्पाल जहाँ ते। कबी कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: यमराज, कुबेर किंवा दिशांचे रक्षक असोत, अगदी थोर कवी व विद्वानसुद्धा आपल्या पराक्रमाचे पूर्ण वर्णन करण्यास असमर्थ ठरतात. <div style="text-align: center;"> तुम उपकार सुग्रीवहि कीन्हा। राम मिलाय राजपद दीन्हा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपण सुग्रीवावर मोठा उपकार केला; त्यांची श्रीरामांशी गाठ घालून त्यांना त्यांचे राज्य परत मिळवून दिले. <div style="text-align: center;"> तुम्हरो मन्त्र विभीषण माना। लंकेश्वर भए सब जग जाना॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपल्याच सल्ल्यामुळे विभीषण लंकेचा राजा बनला, हे संपूर्ण जग जाणून आहे. <div style="text-align: center;"> युग सह्रोजन पर योसन भायला। तालीहि जानि मदत फल काया॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: गोड आणि रसाळ फळ समजून ज्या सूर्याचे अंतर योजनांच्या अंतरावर होते, त्याला आपण लहानपणी तोंडात भक्षण करायला धावलात (संकट निवारले). <div style="text-align: center;"> प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं। जलधि लांघि गए अचरज नाहीं॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: श्रीरामांची अंगठी आपल्या तोंडात धरून आपण अथांग समुद्र सहज लांघून गेलात, यात कोणताच थक्क करणारा भाग नाही कारण आपण सर्वकाही करू शकता. <div style="text-align: center;"> दुर्गम काज जगत के जेते। सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: या जगातील कठीणात कठीण आणि असाध्य वाटणारी कामेही आपल्या केवळ कृपेने अत्यंत सोपी होतात. <div style="text-align: center;"> राम दुआरे तुम रखवारे। होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: श्रीरामांच्या प्रवेशद्वाराचे आपण मुख्य पहारेकरी आहात. आपल्या परवानगीशिवाय किंवा कृपेशिवाय कोणालाही रामाच्या दरबारात प्रवेश मिळत नाही. <div style="text-align: center;"> सब सुख लहै तुम्हारी सरना। तुम रक्षक काहू को डरना॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जो मनुष्य आपल्या शरण येतो, त्याला सर्व प्रकारची सुखे प्राप्त होतात. आपण पाठीशी असताना कसलीही भीती बाळगण्याचे कारण उरत नाही. <div style="text-align: center;"> आपन तेज सम्हारो आपै। तीनों लोक हाँक तें काँपै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपल्या अंगातील प्रचंड तेजाला आणि ऊर्जेला फक्त तुम्हीच सांभळू शकता; तुमच्या एका गर्जनेने तिन्ही लोक थरथर कापू लागतात. <div style="text-align: center;"> भूत पिसाच निकट नहिं आवै। महाबीर जब नाम सुनावै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जिथे महावीरांचे नाव घेतले जाते, तिथे भूत, पिशाच किंवा नकारात्मक शक्ती जवळपासही फिरकू शकत नाहीत. <div style="text-align: center;"> नासै रोग हरै सब पीरा। जपत निरंतर हनुमान बलबीरा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: बलवान हनुमानाचे सतत नामस्मरण केल्याने शरीरातील सर्व रोग नष्ट होतात आणि सर्व प्रकारच्या वेदना नाहीशा होतात. <div style="text-align: center;"> संकट तें हनुमान छुड़ावै। मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जे लोक आपले मन, वचन आणि कर्माने पूर्ण भक्तीभावाने हनुमानाचे ध्यान करतात, त्यांना ते प्रत्येक संकटातून लिलया बाहेर काढतात. <div style="text-align: center;"> सब पर राम तपस्वी राजा। तिनके काज सकल तुम साजा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: तपस्वी राजा श्री रामचंद्र हे सर्वांचे सर्वोच्च स्वामी आहेत, आणि त्यांच्या आज्ञेतील व त्यांच्या हिताची सर्व कामे तुम्ही एकटीने पार पाडली आहेत. <div style="text-align: center;"> और मनोरथ जो कोई लावै। सोइ अमित जीवन फल पावै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जो कोणी भक्त आपल्याकडे कोणतीही मनातील इच्छा घेऊन येतो, त्याला अपेक्षेपेक्षा जास्त आणि अमूल्य असे फल प्राप्त होते. <div style="text-align: center;"> चारों जुग परताप तुम्हारा। है जग पर उजियारा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या चारही युगांमध्ये आपला पराक्रम आणि प्रताप जगभर प्रकाशमान आहे. <div style="text-align: center;"> साधु संत के तुम रखवारे। असुर निकंदन राम दुलारे॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपण साधू आणि संतांचे रक्षण करता, दुष्ट असुरांचा नाश करता आणि श्रीरामांचे अत्यंत लाडके सेवक आहात. <div style="text-align: center;"> अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। अस वर दीन जानकी माता॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: माता जानकीने आपल्याला असा वर दिला आहे की, तुम्ही तुमच्या भक्तांना आठ प्रकारच्या सिद्धी आणि नऊ निधी सहज देऊ शकता. <div style="text-align: center;"> राम रसायन तुम्हारे पासा। सदा रहो रघुपति के दासा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपल्याजवळ श्रीरामांच्या भक्तीरूप नावाचे औषध (रस) आहे. आपण जन्मोजन्म श्रीरामांचे निष्ठावान दास बनून राहा. <div style="text-align: center;"> तुम्हरे भजन राम को पावै। जन्म जन्म के दुख बिसरावै॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आपले भजन केल्याने प्रत्यक्ष श्रीरामांची भेट होते आणि जन्माजन्मांतराचे दुःख व फेरे संपुष्टात येतात. <div style="text-align: center;"> अन्त काल रघुबर पुर जाई। जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: आयुष्याच्या शेवटी भक्ताला श्रीरामांच्या वैकुंढधामध्ये (साकेत लोकात) स्थान मिळते, जिथे जन्म घेतल्यावर त्याला कायम श्रीरामाचा भक्त म्हणून ओळखले जाते. <div style="text-align: center;"> और देवता चित्त न धरई। हनुमत सेइ सर्व सुख करई॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: इतर कोणत्याही देवदेवतांचे स्मरण न करता केवळ श्री हनुमानाची जरी सेवा केली, तरी माणसाला सर्व प्रकारची ऐहिक सुखे मिळतात. <div style="text-align: center;"> संकट कटै मिटै सब पीरा। जो सुमिरै हनुबलबीरा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: वीर हनुमानाचे स्मरण करताच माणसाची सर्व संकटे टळतात आणि सर्व शारीरिक व मानसिक पीडा नष्ट होतात. <div style="text-align: center;"> जय जय जय हनुमान गोसाईं। कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: हे स्वामी हनुमाना, आपला जयजयकार असो, जयजयकार असो! जसा एखादा गुरु आपल्या शिष्यावर कृपा करतो, तशीच कृपादृष्टी आमच्यावर ठेवा. <div style="text-align: center;"> जो शत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महासुख होई॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जो कोणी या हनुमान चालिसाचे शंभर वेळा पठण करतो, तो सर्व प्रकारच्या बंधनांतून मुक्त होतो आणि परमानंदाचा अनुभव घेतो. <div style="text-align: center;"> जो यह पढ़ै हनुमान चालिसा। होय सिद्धि साखी गौरीसा॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: जो मनुष्य या हनुमान चालिसाचे वाचन करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊन सिद्धी प्राप्त होतात; ज्याची साक्ष खुद्द भगवान शंकर (गौरीनाथ) देतात. <div style="text-align: center;"> ;दोहा पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप। राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥ </div style="text-align: center;"> अर्थ: हे संकटांचे निवारण करणारे पवनसुता हनुमान, आपण मंगळमूर्ती आहात. आपण लक्ष्मण, सीता आणि प्रभू श्रीरामांसह माझ्या नेहमी हृदयात येऊन निवास करा! </poem> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{प्रताधिकार मुक्त साहित्य}} [[वर्ग:प्रताधिकार मुक्त साहित्य-भारत]] [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:मराठी विकिपिडिया प्रकल्पातून स्थानांतरीत]] 4264fh65scoci6kzv03g44xsu3eolvg