मिडियाविकी:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिस्रोत</sitename>
    <dbname>mrwikisource</dbname>
    <base>https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिस्रोत</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिस्रोत चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">साहित्यिक</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">साहित्यिक चर्चा</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">पान</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">पान चर्चा</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">अनुक्रमणिका</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">अनुक्रमणिका चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मिडियाविकी:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>147</id>
    <revision>
      <id>230395</id>
      <parentid>125848</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T16:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ladsgroup</username>
        <id>1682</id>
      </contributor>
      <comment>Remove top icon styling as it has been deprecated and unused (see [[phab:T245748]])</comment>
      <origin>230395</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="37439" sha1="tg8xqzvro755cjjnxcu6ev3nri48h2l" xml:space="preserve">/* CSS placed here will be applied to all skins */
/* Always check with the [http://jigsaw.w3.org/css-validator/validator?uri=https%3A%2F%2Fmr.wikisource.org%2Fw%2Findex.php%3Ftitle%3DMediaWiki%3ACommon.css%26action%3Draw%26ctype%3Dtext%2Fcss&amp;usermedium=all W3C CSS Validation Service] after any changes. */
/*(In [[w:Mozilla|Mozilla]] and [[w:Opera (web browser)|Opera]], you can test style changes dynamically with the [http://www.squarefree.com/bookmarklets/webdevel.html test styles] bookmarklet from squarefree.com. It pops up a window for adding style rules, and updates the page as you type.)*/


/*
 * Dynamic Layouts
 */
#text-wrap { margin-left:3em; position:relative; }

/* sidenotes */
body.ns-104 .sidenote-left { position:absolute; left:0; width:6em; padding-right:1em; text-indent:0em; text-align:left;}
body.ns-104 .sidenote-right { position:absolute; right:0; width:6em; padding-left:1em; text-indent:0em; text-align:left;}


/* make user experience moar-kewl */
a:link,
a:visited
{
         transition: color 0.4s ease;
}

/*********
** Various tweaks
*********/

/* Fix copy&amp;paste formatting */
.verse pre
{
 margin: 0;
 padding-left: 2em;
 border: 0;
 background-color: #FFF;
 font-family: sans-serif;
 white-space: pre;
 line-height: 150%;
}
.verse p
{
 white-space: pre;
}

/* Short lines preferred by some editors */
.prose
{
 padding-left: 3em;
 max-width: 35em;
 margin: 0 auto;
}

/* Allow transcluded pages to display in lists rather than a table. Compatible in Firefox; incompatible in IE6. */
.listify td    { display: list-item; }
.listify tr    { display: block;     }
.listify table { display: block;     }

/* indent page text on screen out of the way of the page numbers */
@media screen, handheld, projection
{
 div.indented-page
 {
  margin-left:3em;
 }
 cite *.printonly
 {
  display: none;
 }
}

/* Dont display the URL onto the screen */
@media screen, handheld, projection
{
 cite *.printonly
 {
  display: none;
 }
}

/*********
** Most-used standard templates
*********/
/* TextInfo template */
.textinfo
{
 margin: 1px;
 padding: 1px;
 border: 1px solid #0E8605;
 background-color: #B0E0A0;
 text-align: left;
}
.textinfo th
{
 background-color: #0E8605;
 text-align: center;
 font-weight: normal;
 color: #FFF;
}
.textinfo td
{
 background-color: #C6FFC6;
}

/* Featured template */
#cornerbox
{
 position: absolute;
 top: 0.3em;
 right: 0.2em;
 border: 1px solid #BBB;
 font-size: 0.8em;
}

div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template
{
 width: 100%;
 float: left; /* containment ;) */
 padding: 0.5em 0; /* do any l/r padding on an inner element */
 text-align: center;
}
/* colours common to Template:Header and MediaWiki:Proofreadpage header template */
table.headertemplate,
table.footertemplate,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template
{
 border: 1px solid #ADA;
 background-color: #E4F2E4;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hAuthor
{
 padding-top: 0.5em;
 padding-bottom: 0.4em;
 font-size: 100%;
 font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hTitle
{
 padding-top: 0.4em;
 padding-bottom: 0.4em;
 font-size: 120%;
 font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hDetails
{
 padding-top: 0.4em;
 padding-bottom: 0.5em;
 font-size: 90%;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation
{
 width: 100%;
 float: left; /* containment ;) */
 padding: 0.2em 0; /* do any l/r padding on an inner element */
/* don't like this
 border-top: 1px solid #ADA;
 */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev
{
 float: left;
 text-align: left;  /* override ambient for containing element */
 padding-left: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext
{
 float: right;
 text-align: right; /* override ambient for containing element */
 padding-right: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavCurrent
{
 text-align: center; /* after floats in source order! */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext
{
 width: 20%; /* as in Header and Author templates */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev span,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext span
{
 color: #808080;
}

/* All header templates */
 
    .processheadertemplate,
    .portalheadertemplate,
    .authortemplate,
    .headertemplate,
    .footertemplate
    {
     width: 100%;
     margin-bottom: 5px;
    }
 
    /* Forward and backward link */
        .gen_header_backlink,
        .gen_header_forelink
        {
         width: 20%;
         font-size: 0.9em;
         line-height: normal;
        }
 
        .gen_header_backlink
        {
         text-align: left;
        }
 
        .gen_header_forelink
        {
         text-align: right;
        }
 
    /* Title field */
        .gen_header_title
        {
         width: 60%;
         text-align:center;
        }
 
    /* Notes field */
        .process_notes,
        .author_notes,
        .portal_notes,
        .header_notes
        {
         width: 100%;
         font-size: 0.9em;
         line-height: 1.4em;
         margin-bottom: 0.5em; /* a bit of space before body-text; 1em might be better... */
        }
 
/* Specific header templates */
    /* For Header template, see above with ProofreadPage code */

    /* Template:Header (footer) */
        .footertemplate
        {
         font-size: 0.9em;
         text-align: center;
        }
 
        .header_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FAFAFF;
        }
 
 
    /* Template:Author */
        .authortemplate
        {
         border: 1px solid #BEA2A2;
         background-color: #E4D8D8;
        }
 
        .author_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FFFBFC;
        }

        .author_seealso /* Remove this if we change to Plain_sister usage */
        {
         float: right;
         padding: 2px;
         margin: 0 0 0.5em 1em;
         border: 1px solid #CCC;
        }
 
 
    /* Process_header template */
        .processheadertemplate
        {
         border: 1px solid #966;
         background-color: #DCA;
        }
 
        .process_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FFFBFC;
        }
 
    /* Portal_header template */
        .portalheadertemplate
        {
         border: 1px solid #36A;
         background-color: #DDE;
        }
 
        .portal_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #88A;
         background-color: #FCFBFF;
        }

/*********
** Standard formatting classes
*********/
/* messagebox */
.messagebox
{
 width: 80%;
 margin: 0 auto 1em;
 padding: 0.2em;
 border: 1px solid #aaa;
 background-color: #f9f9f9;
 text-align: justify;
}
.messagebox.standard-talk
{
 border: 1px solid #C0C090;
 background-color: #F8EABA;
}

/* stylistic tables */
/* '''valign''' ; rows vertically aligned to top*/
/* '''table-c75vtop''' ; table centred, 75% width, rows vertically aligned to top*/
table.table-c75vtop
{
 width: 75%;
 margin-left: auto;
 margin-right: auto;
}
.table-c75vtop, .valign tr
{
 vertical-align: top;
}

/* tablecolhdborder; borders around table/columns/&lt;th&gt;; centre &lt;th&gt;; &lt;td&gt; align left with padding */
/* as used in [[Template:Hussey Churches table header]] */

table.tablecolhdborder
{
 border: 1px solid;
 margin: 0;
 border-collapse:collapse;
}
table.tablecolhdborder th
{
 border-bottom: 1px solid;
 border-left: 1px solid;
 text-align: center;
}
table.tablecolhdborder td
{
 border-left: 1px solid;
 padding-left: 5px;
}

/*Add a border to the bottom of a table row*/
tr.tablebtmborder td
{
 border-bottom: 1px solid;
}

/* '''valignb''' ; rows vertically aligned to bottom*/
.valignb tr
{
 vertical-align: bottom;
}

/* enable a standard means to insert a 1em padding in the first column of a table; Mostly used in book table of contents -- ab 20120122 */
.rpadCol1 td:first-child
{
 padding-right: 1.0em !important;
}

/* *********
 * Main page
 */
div.main_page
{
 position: static;
}
/* some new stuff for styling the main page header */
table.tblMain_page_header
{
 margin: 0 0 1em 0;
 /* border and background-color properties set in shared rules; see further down */
 width: 100%;
}
table.tblMain_page_header h1,
table.tblMain_page_header h2
{
 margin: 0 !important; /* insist on overriding #bodyContent h1 selector in main.css */
 border: 0;
 padding: 0;
}
table.tblMain_page_header div.divMPheading_wrapper
{
 float: left;
 padding-right: 7em;
}
table.tblMain_page_header h1
{
 font-size: 150%;
 padding-bottom: 0.15em;
}
table.tblMain_page_header h2
{
 font-size: 90%;
}
table.tblMain_page_header ul
{
 margin: 0; /* override margin-top to better align with h1-element; margin-left isn't applicable in this context */
}
table.tblMain_page_header hr
{
 color: #569BBB;
 background-color: #569BBB;
}
/* may want to loosen specificity a bit... and rename. more likely, it'll become floats... */
div.main_page table.subheader
{
 width: 100%;
 margin: -0.8em 0 -0.7em 0;
 background: none;
 font-size: 0.95em;
}
div.main_page table.subheader td
{
 padding: 10px 0;
}

/* some new stuff for styling the layout and look of the main page columns and modules */
div#divMain_page-ColumnWrapper
{
 float: left;
 width: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial
{
 float: left;
 width: 51%;
}
div#divMain_page-SecondaryMaterial
{
 float: right;
 width: 49%;
}
div#divMain_page-TertiaryMaterial
{
 float: left;
 width: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule
{
 width: 100%;
 background-color: transparent;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule td.tdMPmodule,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule td.tdMPmodule,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule td.tdMPmodule
{
 border: 1px solid #cedff2;
 padding: 1em 1em 0.5em;
 font-size: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2
{
 font-size: 135%;
 background-color: #569BBB;
 color: White;
 margin: 0 0 3px 0;
 padding: 1px 0 0 0;
 text-align: center;
 line-height: 1.3em;
}

/* common rule for main page header and for prettytables embedded in main page moldules  */
table.tblMain_page_header,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable th,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable td
{
 border: 1px solid #569BBB;
}

table.tblMain_page_header,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable th
{
 background-color: #f1f5fc;
}

/* When &lt;div class=&quot;nonumtoc&quot;&gt; is used on the table of contents,
   the ToC will display without numbers */
.nonumtoc .tocnumber { display: none; }
.nonumtoc #toc ul,
.nonumtoc .toc ul {
    line-height: 1.5em;
    list-style: none;
    margin: .3em 0 0;
    padding: 0;
}
.nonumtoc #toc ul ul, 
.nonumtoc .toc ul ul { 
    /* @noflip */
    margin: 0 0 0 2em; 
}

/* Deprecated - apply using the above definitions instead */
#hideTOCnumbers { display: none; }

/* main page stuff beyond here still to-review */
   .main_page h1
   {
    margin: 0 !important;
    padding: 0;
    border: 0;
    font-size: 1.75em;
   }
   .main_page .titlebox
   {
    width: 100%;
    padding-left: 2em;
    border: 1px solid #CCC;
    background-color: #FCFCFC;
   }
   .main_page .titlebox div
   {
    margin-left: 2em;
    font-size: 0.95em;
   }
   .main_page .portals
   {
    width: 11%;
    font-size: 0.95em;
   }
   .main_page th
   {
    padding-left: 0.4em;
    border: 1px solid #A3B0BF;
    background-color: #ECDCC8;
    text-align: left;
    font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;
    font-size: 1.2em;
   }
   .main_page .blurb
   {
    width: 60%;
    padding: 1em;
    border: 1px solid #68A;
    background-color: #FFE4C4;
   }
   .main_page .blurb img
   {
    float: left;
    margin: 0 .7em 0 .3em;
   }
   .main_page .mpsidebox
   {
    width: 30%;
    border: 1px solid #68A !important;
   }
   .main_page .featuredtext
   {
    border: 1px solid #68A;
   }
   .main_page .mpsidebox table,
   .main_page .featured_text table
   {
    width: 100%;
    vertical-align: top;
   }
   .main_page .sisterprojects
   {
    margin: 0 -8px;
    border-spacing: 8px;
   }
   .main_page .sisterprojects .sptd
   {
    padding: 10px;
    border: 1px solid #BBB;
    vertical-align: top;
   }
/* above main page stuff that is indented does not appear to be used these days; will review further and eventually remove */

/*********
** Template namespace
*********/
 
/*Template documentation*/
.template-documentation
{
 clear:both;
 margin:1em 0 0 0;
 border:1px solid #AAA;
 background:#ECFCF4;
 padding:5px;
}

/*********
** Page namespace
*********/
/* transcluded pages */
.lefttext p
{
 text-indent: 2em;
}
.lefttext .poem p
{
 text-indent: 0;
}
.lefttext .tiInherit p
{
 text-indent: inherit;
}
.lefttext
{
 width: 33em;
 text-align: justify;
 margin-left: 5em;
}

.leftoutdent
{
 padding-left: 2em;
 text-indent: -2em;
 max-width: 33em;
 margin-left: 5em;
}

/* similar to tiInherit, above; wrap something with a div of this class and set line-height; poem-tags, too */
.lhInherit p
{
 line-height: inherit;
}
.quote
{
 color: #2F4F4F; /* darkslategray (not a valid color name) */
 margin-left: 2em;
 margin-right: 2em;
}

/* Justify */
body.ns-104
{
 text-align: justify;
}

/* Paragraph markers (no IE6 support) */
body.ns-104 div.pagetext&gt;p
{
 background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Paragraph-mark.svg/6px-Paragraph-mark.svg.png) 0 .3em no-repeat;
 margin-left: -10px;
 padding-left: 10px;
}

/* ProofreadPage */
.quality4 { background-color: #90ff90; }
.quality3 { background-color: #ffe867; }
.quality2 { background-color: #b0b0ff; }
.quality1 { background-color: #ffa0a0; }
.quality0 { background-color: #ddd; }
.ns-104 .editsection { visibility:hidden; }
/* not in remarks */ 
div#remarks a.quality4 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality3 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality2 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality1 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality0 { background:#ffffff; }

/*********
** special formatting classes
*********/
/* ordered-list flavours; see [[History of the Rise, Progress, and Termination of the American Revolution/Chapter II]] for first deployment */
div.divRomanOL ol
{
 list-style-type: upper-roman;
}
div.divRomanOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-roman;
}
div.divAlphaOL ol
{
 list-style-type: upper-alpha; /* or upper-latin; q: which is better supported? */
}
div.divAlphaOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-alpha; /* or lower-latin...*/
}
div.divGreekOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-greek;
}
div.divDecimalOL-leading-zero ol
{
 list-style-type: decimal-leading-zero;
}
div.divDecimalOL-normal ol
{
 list-style-type: decimal;     /* could be useful in nested situations - but computer says no... */
}
/* georgian &amp;&amp; armenian as needed... */

/*********
** tabber
*********/
/*
Generic defaults

Copied from http://www.barelyfitz.com/projects/tabber/example.css used under mit license
see http://www.barelyfitz.com/projects/tabber/
*/
/* $Id: example.css,v 1.5 2006/03/27 02:44:36 pat Exp $ */

/*--------------------------------------------------
  REQUIRED to hide the non-active tab content.
  But do not hide them in the print stylesheet!
  --------------------------------------------------*/
.tabberlive .tabbertabhide {
 display: none;
}

/*--------------------------------------------------
  .tabber = before the tabber interface is set up
  .tabberlive = after the tabber interface is set up
  --------------------------------------------------*/
.tabber {
}
.tabberlive {
 margin-top: 1em;
}

/*--------------------------------------------------
  ul.tabbernav = the tab navigation list
  li.tabberactive = the active tab
  --------------------------------------------------*/
ul.tabbernav
{
 margin: 0;
 padding: 3px 0;
 border-bottom: 1px solid #CCC;
 font: bold 12px Verdana, sans-serif;
}

ul.tabbernav li
{
 list-style: none;
 margin: 0;
 display: inline;
}

ul.tabbernav li a
{
 padding: 3px 0.5em;
 margin-left: 3px;
 border: 1px solid #ccc;
 border-bottom: none;
 background-color: #f2f7ff;
 text-decoration: none;
}

ul.tabbernav li a:link { color: #448; }
ul.tabbernav li a:visited { color: #667; }

ul.tabbernav li a:hover
{
 color: #000;
 background-color: #fff9f2;
 border-color: #CCC;
}

ul.tabbernav li.tabberactive a
{
 background-color: #fff;
 border-bottom: 1px solid #fff;
}

ul.tabbernav li.tabberactive a:hover
{
 color: #000;
 background-color: White;
 border-bottom: 1px solid White;
}

/*--------------------------------------------------
  .tabbertab = the tab content
  Add style only after the tabber interface is set up (.tabberlive)
  --------------------------------------------------*/
.tabberlive .tabbertab {
 padding: 5px;
 border: 1px solid #CCC;
 border-top: 0;

 /* If you don't want the tab size changing whenever a tab is changed
    you can set a fixed height */

 /* height: 200px; */

 /* If you set a fix height set overflow to auto and you will get a
    scrollbar when necessary */

 /* overflow: auto; */
}

/* If desired, hide the heading since a heading is provided by the tab */
.tabberlive .tabbertab h2 {
 display: none;
}
.tabberlive .tabbertab h3 {
 display: none;
}

/* Example of using an ID to set different styles for the tabs on the page */
.tabberlive#tab1 {
}
.tabberlive#tab2 {
}
.tabberlive#tab2 .tabbertab {
 height: 200px;
 overflow: auto;
}
/*--------------------------------------------------*/

/* Use for inputting Hebrew pointing in MediaWiki:Edittools */
span.nikud
{
 color: #002bb8;
 cursor: pointer;
}

/* International Phonetic Alphabet [[Template:IPA]] */
.IPA
{
 font-family: 'Arial Unicode MS', Code2000, Gentium, GentiumAlt, 'DejaVu Sans', 'Segoe UI', 'Lucida Grande', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'TITUS Cyberbit Basic', 'Lucida Sans Unicode', sans-serif;
 font-size: 110%;
}

/* typos */
.coquille
{
 border-bottom: 1px dashed #666;
}

/* poem tag : avoid extra margins between transcluded pages */
.poem
{
 margin-bottom: 0em;
 margin-top: 0em;
 line-height: 1.6em;
 text-indent: 0em;
}
.poem p
{
 margin-top: 0em ! important;
 margin-bottom: 0em ! important;
 text-indent: 0em !important;
}

/* highlights the anchor text obtained using Template:Anchor+ */
/* this relies on CSS3, and thus is not seen by many browsers, but it is only added-value eye-candy so that's OK. */
span.HighlightedAnchor:target
{
 background-color: #DEF;
} 

/* Messagebox templates */
.messagebox {
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background-color: #f8f9fa;
	width: 80%;
	margin: 0 auto 1em auto;
	padding: .2em;
}
.messagebox.merge {
	border: 1px solid #c0b8cc;
	background-color: #f0e5ff;
	text-align: center;
}
.messagebox.cleanup {
	border: 1px solid #9f9fff;
	background-color: #efefff;
	text-align: center;
}
.messagebox.standard-talk {
	border: 1px solid #c0c090;
	background-color: #f8eaba;
	margin: 4px auto;
}
/* For old WikiProject banners inside banner shells. */
.mbox-inside .standard-talk,
.messagebox.nested-talk {
	border: 1px solid #c0c090;
	background-color: #f8eaba;
	width: 100%;
	margin: 2px 0;
	padding: 2px;
}
.messagebox.small {
	width: 238px;
	font-size: 85%;
	/* @noflip */
	float: right;
	clear: both;
	/* @noflip */
	margin: 0 0 1em 1em;
	line-height: 1.25em;
}
.messagebox.small-talk {
	width: 238px;
	font-size: 85%;
	/* @noflip */
	float: right;
	clear: both;
	/* @noflip */
	margin: 0 0 1em 1em;
	line-height: 1.25em;
	background: #F8EABA;
}

/* Cell sizes for ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox message boxes */
th.mbox-text, td.mbox-text {   /* The message body cell(s) */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 0.25em 0.9em;     /* 0.9em left/right */
	width: 100%;               /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image {                /* The left image cell */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0 2px 0.9em;  /* 0.9em left, 0px right */
	text-align: center;
}
td.mbox-imageright {           /* The right image cell */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0.9em 2px 0;  /* 0px left, 0.9em right */
	text-align: center;
}
td.mbox-empty-cell {           /* An empty narrow cell */
	border: none;
	padding: 0;
	width: 1px;
}

/* Article message box styles */
table.ambox {
	margin: 0 10%;                  /* 10% = Will not overlap with other elements */
	border: 1px solid #a2a9b1;
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #36c;  /* Default &quot;notice&quot; blue */
	background: #fbfbfb;
}
table.ambox + table.ambox {      /* Single border between stacked boxes. */
	margin-top: -1px;
}
.ambox th.mbox-text,
.ambox td.mbox-text {            /* The message body cell(s) */
	padding: 0.25em 0.5em;       /* 0.5em left/right */
}
.ambox td.mbox-image {           /* The left image cell */
	/* @noflip */
	padding: 2px 0 2px 0.5em;    /* 0.5em left, 0px right */
}
.ambox td.mbox-imageright {      /* The right image cell */
	/* @noflip */
	padding: 2px 0.5em 2px 0;    /* 0px left, 0.5em right */
}

table.ambox-notice {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #36c;    /* Blue */
}
table.ambox-speedy {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;                   /* Pink */
}
table.ambox-delete {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #b32424;    /* Red */
}
table.ambox-content {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ambox-style {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.ambox-move {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ambox-protection {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}

/* Image message box styles */
table.imbox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 3px solid #36c;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
	background: #fbfbfb;
}
.imbox .mbox-text .imbox {  /* For imboxes inside imbox-text cells. */
	margin: 0 -0.5em;       /* 0.9 - 0.5 = 0.4em left/right.        */
	display: block;         /* Fix for webkit to force 100% width.  */
}
.mbox-inside .imbox {       /* For imboxes inside other templates.  */
	margin: 4px;
}

table.imbox-notice {
	border: 3px solid #36c;    /* Blue */
}
table.imbox-speedy {
	border: 3px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.imbox-delete {
	border: 3px solid #b32424;    /* Red */
}
table.imbox-content {
	border: 3px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.imbox-style {
	border: 3px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.imbox-move {
	border: 3px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.imbox-protection {
	border: 3px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}
table.imbox-license {
	border: 3px solid #88a;       /* Dark gray */
	background: #f7f8ff;          /* Light gray */
}
table.imbox-featured {
	border: 3px solid #cba135;    /* Brown-gold */
}

/* Category message box styles */
table.cmbox {
	margin: 3px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background: #DFE8FF;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
}

table.cmbox-notice {
	background: #D8E8FF;    /* Blue */
}
table.cmbox-speedy {
	margin-top: 4px;
	margin-bottom: 4px;
	border: 4px solid #b32424;    /* Red */
	background: #FFDBDB;          /* Pink */
}
table.cmbox-delete {
	background: #FFDBDB;    /* Red */
}
table.cmbox-content {
	background: #FFE7CE;    /* Orange */
}
table.cmbox-style {
	background: #FFF9DB;    /* Yellow */
}
table.cmbox-move {
	background: #E4D8FF;    /* Purple */
}
table.cmbox-protection {
	background: #EFEFE1;    /* Gray-gold */
}

/* Other pages message box styles */
table.ombox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #a2a9b1;       /* Default &quot;notice&quot; gray */
	background: #f8f9fa;
}

table.ombox-notice {
	border: 1px solid #a2a9b1;       /* Gray */
}
table.ombox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.ombox-delete {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
}
table.ombox-content {
	border: 1px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ombox-style {
	border: 1px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.ombox-move {
	border: 1px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ombox-protection {
	border: 2px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}

/* Talk page message box styles */
table.tmbox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */
	background: #f8eaba;
}
.mediawiki .mbox-inside .tmbox { /* For tmboxes inside other templates. The &quot;mediawiki&quot; class ensures that */
	margin: 2px 0;               /* this declaration overrides other styles (including mbox-small above)   */
	width: 100%;                 /* For Safari and Opera */
}
.mbox-inside .tmbox.mbox-small { /* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when  */
	line-height: 1.5em;          /* also &quot;nested&quot;, so reset styles that are   */
	font-size: 100%;             /* set in &quot;mbox-small&quot; above.                */
}

table.tmbox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.tmbox-delete {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
}
table.tmbox-content {
	border: 2px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.tmbox-style {
	border: 2px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.tmbox-move {
	border: 2px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.tmbox-protection,
table.tmbox-notice {
	border: 1px solid #c0c090;    /* Gray-brown */
}

/* Disambig and set index box styles */
table.dmbox {
	clear: both;
	margin: 0.9em 1em;
	border-top: 1px solid #ccc;
	border-bottom: 1px solid #ccc;
	background: transparent;
}

/* Footer and header message box styles */
table.fmbox {
	clear: both;
	margin: 0.2em 0;
	width: 100%;
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background: #f8f9fa;     /* Default &quot;system&quot; gray */
}
table.fmbox-system {
	background: #f8f9fa;
}
table.fmbox-warning {
	border: 1px solid #bb7070;  /* Dark pink */
	background: #ffdbdb;        /* Pink */
}
table.fmbox-editnotice {
	background: transparent;
}
/* Div based &quot;warning&quot; style fmbox messages. */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon,
div.titleblacklist-warning,
div.locked-warning {
	clear: both;
	margin: 0.2em 0;
	border: 1px solid #bb7070;
	background: #ffdbdb;
	padding: 0.25em 0.9em;
}

/* These mbox-small classes must be placed after all other
   ambox/tmbox/ombox etc classes. &quot;html body.mediawiki&quot; is so
   they override &quot;table.ambox + table.ambox&quot; above. */
html body.mediawiki .mbox-small {   /* For the &quot;small=yes&quot; option. */
	/* @noflip */
	clear: right;
	/* @noflip */
	float: right;
	/* @noflip */
	margin: 4px 0 4px 1em;
	box-sizing: border-box;
	width: 238px;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}
html body.mediawiki .mbox-small-left {   /* For the &quot;small=left&quot; option. */
	/* @noflip */
	margin: 4px 1em 4px 0;
	box-sizing: border-box;
	overflow: hidden;
	width: 238px;
	border-collapse: collapse;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}

/* Style for compact ambox */
/* Hide the images */
.compact-ambox table .mbox-image,
.compact-ambox table .mbox-imageright,
.compact-ambox table .mbox-empty-cell {
	display: none;
}
/* Remove borders, backgrounds, padding, etc. */
.compact-ambox table.ambox {
	border: none;
	border-collapse: collapse;
	background: transparent;
	margin: 0 0 0 1.6em !important;
	padding: 0 !important;
	width: auto;
	display: block;
}
body.mediawiki .compact-ambox table.mbox-small-left {
	font-size: 100%;
	width: auto;
	margin: 0;
}
/* Style the text cell as a list item and remove its padding */
.compact-ambox table .mbox-text {
	padding: 0 !important;
	margin: 0 !important;
}
.compact-ambox table .mbox-text-span {
	display: list-item;
	line-height: 1.5em;
	list-style-type: square;
	list-style-image: url(/w/skins/MonoBook/bullet.gif);
}
.skin-vector .compact-ambox table .mbox-text-span {
	list-style-type: disc;
	list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.svg);
	list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.png)\9;
}
/* Allow for hiding text in compact form */
.compact-ambox .hide-when-compact {
	display: none;
}


/* .pagenum_container:hover {background-color:#eeeeee; opacity:0.5; } */

/* Style for horizontal lists (separator following item) */
.skin-monobook .hlist dl,
.skin-modern .hlist dl,
.skin-vector .hlist dl {
    line-height: 1.5em;
}
/**
 * Style for horizontal lists (separator following item).
 * @source https://www.mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists
 * @revision 7 (2015-11-12)
 * @author [[User:Edokter]]
 */
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
    margin: 0;
    padding: 0;
}
/* Display list items inline */
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li {
    margin: 0;
    display: inline;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist.inline,
.hlist.inline dl,
.hlist.inline ol,
.hlist.inline ul,
.hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul,
.hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul,
.hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul {
    display: inline;
}
/* Hide empty list items */
.hlist .mw-empty-li {
    display: none;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
    content: &quot;: &quot;;
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
    content: &quot; · &quot;;
    font-weight: bold;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
    content: none;
}
/* Add parentheses around nested lists */
.hlist dd dd:first-child:before, .hlist dd dt:first-child:before, .hlist dd li:first-child:before,
.hlist dt dd:first-child:before, .hlist dt dt:first-child:before, .hlist dt li:first-child:before,
.hlist li dd:first-child:before, .hlist li dt:first-child:before, .hlist li li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot;;
    font-weight: normal;
}
.hlist dd dd:last-child:after, .hlist dd dt:last-child:after, .hlist dd li:last-child:after,
.hlist dt dd:last-child:after, .hlist dt dt:last-child:after, .hlist dt li:last-child:after,
.hlist li dd:last-child:after, .hlist li dt:last-child:after, .hlist li li:last-child:after {
    content: &quot;) &quot;;
    font-weight: normal;
}
/* Put ordinals in front of ordered list items */
.hlist ol {
    counter-reset: listitem;
}
.hlist ol &gt; li {
    counter-increment: listitem;
}
.hlist ol &gt; li:before {
    content: &quot; &quot; counter(listitem) &quot; &quot;;
    white-space: nowrap;
}
.hlist dd ol &gt; li:first-child:before,
.hlist dt ol &gt; li:first-child:before,
.hlist li ol &gt; li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot; counter(listitem) &quot; &quot;;
}

/* Unbulleted lists */
.plainlist ul {
    line-height: inherit;
    list-style: none none;
    margin: 0;
}
.plainlist ul li {
    margin-bottom: 0;
}

/* Default style for navigation boxes */
table.navbox {            /* Navbox container style */
    border: 1px solid #aaa;
    width: 100%; 
    margin: auto;
    clear: both;
    font-size: 88%;
    text-align: center;
    padding: 1px;
}
table.navbox + table.navbox {  /* Single pixel border between adjacent navboxes */
    margin-top: -1px;          /* (doesn't work for IE6, but that's okay)       */
}
.navbox-title,
.navbox-abovebelow,
table.navbox th {
    text-align: center;       /* Title and above/below styles */
    padding-left: 1em;
    padding-right: 1em;
}
.navbox-group {               /* Group style */
    white-space: nowrap;
    /* @noflip */
    text-align: right;
    font-weight: bold;
    padding-left: 1em;
    padding-right: 1em;
}
.navbox,
.navbox-subgroup {
    background: #fdfdfd;      /* Background color */
}
.navbox-list {
    border-color: #fdfdfd;    /* Must match background color */
}
.navbox-title,
table.navbox th {
    background: #ccccff;      /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
    background: #ddddff;      /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
    background: #e6e6ff;      /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
    background: #f7f7f7;      /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
    background: transparent;  /* Odd row striping */
}
.navbox .hlist dl,
.navbox .hlist ol,
.navbox .hlist ul {
    padding: 0.125em 0;       /* Adjust hlist padding in navboxes */
}
.navbox .hlist dd,
.navbox .hlist dt,
.navbox .hlist li {
    white-space: nowrap;      /* Nowrap list items in navboxes */
    white-space: normal !ie;  /* IE &lt; 8 no-wraps entire list, so disable it */
}
.navbox .hlist dd dl,
.navbox .hlist dt dl,
.navbox .hlist li ol,
.navbox .hlist li ul {
    white-space: normal;      /* But allow parent list items to be wrapped */
}
ol + table.navbox,
ul + table.navbox {
    margin-top: 0.5em;        /* Prevent lists from clinging to navboxes */
}

/* Default styling for Navbar template */
.navbar {
    display: inline;
    font-size: 88%;
    font-weight: normal;
    padding-right: 0.25em;
    word-spacing: -0.125em;
}
.navbar ul {
    display: inline;
    white-space: nowrap;
}
/* Navbar styling when nested in navbox */
.navbox .navbar {
    display: block;
    float: left;
    font-size: 100%;
    text-align: left;
    width: 6em;
}
.navbox .navbar ul {
    display: block;
}

/* 'show'/'hide' buttons created dynamically by the CollapsibleTables javascript
   in [[MediaWiki:Common.js]] are styled here so they can be customised. */
.collapseButton {       
    /* @noflip */
    float: right;
    font-weight: normal;
    /* @noflip */
    margin-left: 0.5em;
    /* @noflip */
    text-align: right;
    width: auto;
}
/* In navboxes, the show/hide button balances the v·d·e links
   from [[Template:Navbar]], so they need to be the same width. */
.navbox .collapseButton {
    width: 6em;
}

/* Styling for JQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */
.mw-parser-output .mw-collapsible-toggle {
    font-weight: normal;
    /* @noflip */
    text-align: right;
}
.navbox .mw-collapsible-toggle {
    width: 6em;
}

/* Standard Navigationsleisten, aka box hiding thingy
   from .de.  Documentation at [[Wikipedia:NavFrame]]. */
div.mw-collapsible,
div.NavFrame {
    margin: 0;
    padding: 4px;
    border: 1px solid #aaa;
    text-align: center;
    border-collapse: collapse;
    font-size: 95%;
}
div.mw-collapsible + div.mw-collapsible,
div.NavFrame + div.NavFrame {
    border-top-style: none;
    border-top-style: hidden;
}
div.NavPic {
    background-color: #fff;
    margin: 0;
    padding: 2px;
    /* @noflip */
    float: left;
}
div.mw-collapsible div.NavHead,
div.NavFrame div.NavHead {
    height: 1.6em;
    font-weight: bold;
    background-color: #ccf;
    position: relative;
}
div.mw-collapsible p,
div.mw-collapsible div.NavContent,
div.mw-collapsible div.NavContent p,
div.NavFrame p,
div.NavFrame div.NavContent,
div.NavFrame div.NavContent p {
    font-size: 100%;
}
div.NavEnd {
    margin: 0;
    padding: 0;
    line-height: 1px;
    clear: both;
}
a.NavToggle {
    position: absolute;
    top: 0;
    /* @noflip */
    right: 3px;
    font-weight: normal;
    font-size: 90%;
}

/* Infobox template style */
.infobox {
    border: 1px solid #aaa;
    background-color: #f9f9f9;
    color: black;
    margin: 0.5em 0.0em 0.5em 1.0em;
    padding: 0.2em;
    /* @noflip */
    float: right;
    /* @noflip */
    clear: right;
    text-align: left;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.5em;
}
.infobox caption {
    font-size: 125%;
    font-weight: bold;
}
.infobox td,
.infobox th {
    vertical-align: top;
}
.infobox.bordered {
    border-collapse: collapse;
}
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
    border: 1px solid #aaa;
}
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
    border: 0;
}

.infobox.sisterproject {
    width: 20em;
    font-size: 90%;
}

.infobox.standard-talk {
    border: 1px solid #c0c090;
    background-color: #f8eaba;
}
.infobox.standard-talk.bordered td,
.infobox.standard-talk.bordered th {
    border: 1px solid #c0c090;
}

/* styles for bordered infobox with merged rows */
.infobox.bordered .mergedtoprow td,
.infobox.bordered .mergedtoprow th {
    border: 0;
    border-top: 1px solid #aaa;
    border-right: 1px solid #aaa;
}

.infobox.bordered .mergedrow td,
.infobox.bordered .mergedrow th {
    border: 0;
    border-right: 1px solid #aaa;
}

/* Styles for geography infoboxes, eg countries,
   country subdivisions, cities, etc.            */
.infobox.geography {
    /* @noflip */
    text-align: left;
    border-collapse: collapse;
    line-height: 1.2em; 
    font-size: 90%;
}

.infobox.geography  td,
.infobox.geography  th {
    border-top: 1px solid #aaa;
    padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em;
}
.infobox.geography .mergedtoprow td,
.infobox.geography .mergedtoprow th {
    border-top: 1px solid #aaa;
    padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedrow td,
.infobox.geography .mergedrow th {
    border: 0;
    padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedbottomrow td,
.infobox.geography .mergedbottomrow th {
    border-top: 0;
    border-bottom: 1px solid #aaa;
    padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em;
}

.infobox.geography .maptable td,
.infobox.geography .maptable th {
    border: 0;
    padding: 0;
}</text>
      <sha1>tg8xqzvro755cjjnxcu6ev3nri48h2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिडियाविकी:Common.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>148</id>
    <revision>
      <id>230394</id>
      <parentid>123103</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T16:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ladsgroup</username>
        <id>1682</id>
      </contributor>
      <comment>Remove top icon styling as it has been deprecated and unused (see [[phab:T245748]])</comment>
      <origin>230394</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="17415" sha1="jjrg2knv09wrybpvff9w3un7yof8u9q" xml:space="preserve">/* Any JavaScript here will be loaded for all users on every page load. */

/**
 * Scripts imported from wikisource.org
 */

// Messages are configurable here
self.ws_messages = { 
	'optlist':'Display options',
	'hide_page_numbers':'Hide page links',
	'show_page_numbers':'Show page links',
	'layout':'Layout',
	'author':'Author',
	'translator':'Translator', 
	'editor':'Editor', 
	'publisher':'Publisher', 
	'place':'Place', 
	'volume':'Volume', 
	'school':'School', 
	'book':'Book', 
	'collection':'Collection', 
	'journal':'Journal or magazine', 
	'phdthesis':'Thesis, report', 
	'dictionary':'Dictionary', 
	'progress':'Progress', 
	'progress_T':'Done', 
	'progress_V':'To be validated', 
	'progress_C':'To be proofread', 
	'progress_MS':'Ready for Match &amp; Split', 
	'progress_OCR':'Needs an OCR text layer', 
	'progress_L':'Source file is incorrect (missing pages, unordered pages, etc)', 
	'▲':'Return to the top of the page.',
	
	'corr_list':&quot;List of corrections performed on this page&quot; , 
	'corr_link':&quot;Corrections&quot; , 
	'corr_one':&quot;One typo &lt;/a&gt; has been corrected.&quot; , 
	'corr_many':&quot; typos&lt;/a&gt; have been corrected.&quot; , 
	'corr_close':&quot;Close.&quot; , 

	'iwtrans':'Its text comes from', 
	'iwtrans2':'Its text comes from other Wikisource subdomains.'
};

// Dynamic layouts
if ( !self.ws_layouts ) {
 self.ws_layouts = {};
}
self.ws_layouts['Layout 1'] = {
   '#text-wrap':&quot;&quot;, 
   '#text-container':&quot;&quot; , 
   '#text':&quot;&quot;, 
   '.sidenote-right':&quot;float:right;margin:0.5em;padding:3px;border:solid 1px gray;max-width:9em;text-indent:0em;text-align:left;&quot;,
   '.sidenote-left':&quot;float:left;margin:0.5em;padding:3px;border:solid 1px gray;max-width:9em;text-indent:0em;text-align:left;&quot;,
   '.editsection':&quot;display:none&quot;,
   '#headertemplate':&quot;&quot; 
};
self.ws_layouts['Layout 2'] = {
   '#text-wrap':&quot;position:relative;margin-left:3em;margin-right:3em;&quot;, 
   '#text-container':&quot;width:36em;margin:0px auto;font-family:Georgia,serif;&quot; , 
   '#text':&quot;text-align:justify;&quot;, 
   '.sidenote-right':&quot;position:absolute; left:37em;width:16em;text-indent:0em;text-align:left;&quot;,
   '.sidenote-left':&quot;position:absolute; right:37em;width:16em;text-indent:0em;text-align:right;&quot;,
   '.editsection':&quot;display:none&quot;,
   '#headertemplate':&quot;&quot; 
};
self.ws_layouts['Layout 3'] = {
   '#text-wrap':&quot;margin-left:3em&quot;,
   '#text-container':&quot;position:relative; min-width:60em; float:left; width:100%; margin-right:-23em;&quot; , 
   '#text':&quot;text-align:justify;margin-right:23em; text-indent:0em; padding-left:0px; padding-right:0px;width:auto; position:relative;&quot;,
   '.sidenote-right':&quot;position:absolute; right:-10em; width:9em; background-color:#eeeeee;text-indent:0em;text-align:left;&quot;,
   '.sidenote-left':&quot;position:absolute; right:-10em; width:9em; background-color:#eeeeee;text-indent:0em;text-align:left;&quot;,
   '.editsection':&quot;display:none&quot;,
   '#headertemplate':&quot;position:absolute; top:0em; right:-23em; width:21em;float:right; text-align:left;&quot; 
};

self.proofreadpage_add_container = true;

mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:Base.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:GoogleOCR.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:DisplayFooter.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:PageNumbers.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:Corrections.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:IndexForm.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:Dictionary.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');
mw.loader.load('//wikisource.org/w/index.php?title=MediaWiki:InterWikiTransclusion.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');

// Mouse wheel zoom should work now for most browsers.
// If it does not work for you, set this to true in your javascript.
self.proofreadpage_disable_wheelzoom = false;


/**
 * Allow descriptive labels next to sidebar language links using {{interwiki-info}}
 * by [[user:ThomasV]]
 */
function interwikiExtra() {
	// iterate over all &lt;span&gt;-elements
	for(var i=0; a=document.getElementsByTagName('span')[i]; i++) {
		// if found a linkInfo span
		if(a.className == 'interwiki-info') {
			// iterate over all &lt;li&gt;-elements
			var count=0;
			for(var j=0; b=document.getElementsByTagName('li')[j]; j++) {
				if(b.className == 'interwiki-' + a.id) {
					b.innerHTML = b.innerHTML + ' ' + a.title;
					if(a.title == '(vo)') {
						b.title = 'Original Version';
					}
				}
				else if(b.className == 'interwiki-' + a.id.substr(0, a.id.length-1)) {
					count++;
					if(a.id.charAt(a.id.length-1) == count) {
						b.innerHTML = b.innerHTML + ' ' + a.title;
					}
				}
			}
		}
	}
}
$(interwikiExtra);


/**
 * Quality indicators on &quot;article&quot; tab
 * by [[user:ThomasV]]
 */
// Return src for icon given percentage
function icon_src(t){
	var src='//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/';
	switch(t){
		case '0%': src+='8/8f/00'; break;
		case '25%': src+='5/5b/25'; break;
		case '50%': src+='3/3a/50'; break;
		case '75%': src+='c/cd/75'; break;
		case '100%': src+='6/64/100'; break;
	} 
	return src + '%25.png';
}

// add indicator
function pageQuality() {
	var a = document.getElementById('ca-nstab-main');
	if(!a) return;

	var pr_index = document.getElementById('pr_index');
	if(pr_index) return;

	var q = document.getElementById('textquality');
	var new_img;
	if(q) {
		new_img = document.createElement('img');
		new_img.setAttribute('src', icon_src(q.className));
		a.firstChild.appendChild(new_img);
	}

	for(var i=0; spanElem = document.getElementsByTagName('span')[i]; i++) {
		if (spanElem.className == 'pagequality') {
			new_img = document.createElement('img');
			new_img.setAttribute('src', icon_src(spanElem.title));
	
			if(mw.config.get('wgCanonicalNamespace') == 'Page') {
				a.firstChild.appendChild(new_img);
			}
			else {
				s1 = spanElem.parentNode.previousSibling;
				opttext = s1.firstChild.firstChild;
				img = opttext.firstChild.nextSibling.nextSibling.nextSibling;
				next = img.nextSibling;
				opttext.removeChild(img);
				opttext.insertBefore(new_img,next);
			}
		}
	}
}
$(pageQuality);

// Add link to the extension [[user:sanbeg]]
function pr_add_quality_buttons_link(){ 
    if(typeof proofreadPageMessageStatus == 'undefined') return;
	if( self.proofreadpage_no_quality_buttons ) return;
	var ig = document.getElementById(&quot;wpWatchthis&quot;);
	if( !ig ) return;
	var f = document.createElement(&quot;span&quot;);
	f.innerHTML = ' (&lt;a href=&quot;/wiki/Help:Page Status&quot;&gt;help&lt;/a&gt;)';

    ig.parentNode.insertBefore(f,ig.nextSibling.nextSibling.nextSibling.nextSibling);
}
$(pr_add_quality_buttons_link);


/**
 * Add arrows on sidebar to compare current page to interlanguage link'd page
 * by [[user:Pathoschild]], based on older script by unknown
 */
$.when(mw.loader.using(['mediawiki.util']), $.ready).then(function() {
	if ( document.getElementById('p-lang') ) {
		// get list of links
		var biboxes = document.getElementById('p-lang').getElementsByTagName('li');

		// iterate over links
		for(var i=0; i&lt;biboxes.length; i++) {
			// get link
			var bilink = biboxes[i].getElementsByTagName('a')[0];

			// create new URL
			var bilang = bilink.getAttribute('href').match(/\/\/([^\.]+)\.wikisource/)[1];
			var bilanglink = mw.util.getUrl() + '?match=' + bilang;

			// create link
			var bianchor = document.createElement('a');
			bianchor.setAttribute('href',bilanglink);
			bianchor.setAttribute('title','Compare this page with the '+bilang+' version.');
			bianchor.appendChild(document.createTextNode(' ⇔'));

			// add link
			biboxes[i].appendChild(bianchor);
		}
	}
});

/**
 * Allows extra script to run in Special:Watchlist — addition of announcements
 * script allows users to dismiss Mediawiki:watchlist-announcements, as per sitenotice 
 * user:billinghurst 20100522, as hacked from WP script
 */
if ( mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') == 'Watchlist' ) {
  importScript('MediaWiki:Common.js/watchlist.js');
}

/** Collapsible tables *********************************************************
 *
 *  Description: Allows tables to be collapsed, showing only the header. See
 *               [[w:Wikipedia:NavFrame]].
 *  Maintainers: [[w:User:R. Koot]]
 */

var autoCollapse = 2;
var collapseCaption = &quot;hide&quot;;
var expandCaption = &quot;show&quot;;

function collapseTable( tableIndex ){
    var Button = document.getElementById( &quot;collapseButton&quot; + tableIndex );
    var Table = document.getElementById( &quot;collapsibleTable&quot; + tableIndex );

    if ( !Table || !Button ) {
        return false;
    }

    var Rows = Table.rows;

    if ( Button.firstChild.data == collapseCaption ) {
        for ( var i = 1; i &lt; Rows.length; i++ ) {
            Rows[i].style.display = &quot;none&quot;;
        }
        Button.firstChild.data = expandCaption;
    } else {
        for ( var i = 1; i &lt; Rows.length; i++ ) {
            Rows[i].style.display = Rows[0].style.display;
        }
        Button.firstChild.data = collapseCaption;
    }
}

function createCollapseButtons(){
    var tableIndex = 0;
    var NavigationBoxes = new Object();
    var Tables = document.getElementsByTagName( &quot;table&quot; );

    for ( var i = 0; i &lt; Tables.length; i++ ) {
        if ( hasClass( Tables[i], &quot;collapsible&quot; ) ) {

            /* only add button and increment count if there is a header row to work with */
            var HeaderRow = Tables[i].getElementsByTagName( &quot;tr&quot; )[0];
            if (!HeaderRow) continue;
            var Header = HeaderRow.getElementsByTagName( &quot;th&quot; )[0];
            if (!Header) continue;

            NavigationBoxes[ tableIndex ] = Tables[i];
            Tables[i].setAttribute( &quot;id&quot;, &quot;collapsibleTable&quot; + tableIndex );

            var Button     = document.createElement( &quot;span&quot; );
            var ButtonLink = document.createElement( &quot;a&quot; );
            var ButtonText = document.createTextNode( collapseCaption );

            Button.className = &quot;collapseButton&quot;;  //Styles are declared in Common.css

            ButtonLink.style.color = Header.style.color;
            ButtonLink.setAttribute( &quot;id&quot;, &quot;collapseButton&quot; + tableIndex );
            ButtonLink.setAttribute( &quot;href&quot;, &quot;#&quot; );
            addHandler( ButtonLink,  &quot;click&quot;, new Function( &quot;evt&quot;, &quot;collapseTable(&quot; + tableIndex + &quot; ); return false;&quot;) );
            ButtonLink.appendChild( ButtonText );

            Button.appendChild( document.createTextNode( &quot;[&quot; ) );
            Button.appendChild( ButtonLink );
            Button.appendChild( document.createTextNode( &quot;]&quot; ) );

            Header.insertBefore( Button, Header.firstChild );
            tableIndex++;
        }
    }

    for ( var i = 0;  i &lt; tableIndex; i++ ) {
        if ( hasClass( NavigationBoxes[i], &quot;collapsed&quot; ) || ( tableIndex &gt;= autoCollapse &amp;&amp; hasClass( NavigationBoxes[i], &quot;autocollapse&quot; ) ) ) {
            collapseTable( i );
        } 
        else if ( hasClass( NavigationBoxes[i], &quot;innercollapse&quot; ) ) {
            var element = NavigationBoxes[i];
            while (element = element.parentNode) {
                if ( hasClass( element, &quot;outercollapse&quot; ) ) {
                    collapseTable ( i );
                    break;
                }
            }
        }
    }
}
$( createCollapseButtons );


/** Dynamic Navigation Bars (experimental) *************************************
 *
 *  Description: See [[w:Wikipedia:NavFrame]].
 *  Maintainers: UNMAINTAINED
 */

// set up the words in your language
var NavigationBarHide = '[' + collapseCaption + ']';
var NavigationBarShow = '[' + expandCaption + ']';

// shows and hides content and picture (if available) of navigation bars
// Parameters:
//     indexNavigationBar: the index of navigation bar to be toggled
function toggleNavigationBar(indexNavigationBar){
    var NavToggle = document.getElementById(&quot;NavToggle&quot; + indexNavigationBar);
    var NavFrame = document.getElementById(&quot;NavFrame&quot; + indexNavigationBar);

    if (!NavFrame || !NavToggle) {
        return false;
    }

    // if shown now
    if (NavToggle.firstChild.data == NavigationBarHide) {
        for (var NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
            if (hasClass(NavChild, 'NavContent') || hasClass(NavChild, 'NavPic')) {
                NavChild.style.display = 'none';
            }
        }
    NavToggle.firstChild.data = NavigationBarShow;

    // if hidden now
    } else if (NavToggle.firstChild.data == NavigationBarShow) {
        for (var NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
            if (hasClass(NavChild, 'NavContent') || hasClass(NavChild, 'NavPic')) {
                NavChild.style.display = 'block';
            }
        }
        NavToggle.firstChild.data = NavigationBarHide;
    }
}

// adds show/hide-button to navigation bars
function createNavigationBarToggleButton(){
    var indexNavigationBar = 0;
    // iterate over all &lt; div &gt;-elements 
    var divs = document.getElementsByTagName(&quot;div&quot;);
    for (var i = 0; NavFrame = divs[i]; i++) {
        // if found a navigation bar
        if (hasClass(NavFrame, &quot;NavFrame&quot;)) {

            indexNavigationBar++;
            var NavToggle = document.createElement(&quot;a&quot;);
            NavToggle.className = 'NavToggle';
            NavToggle.setAttribute('id', 'NavToggle' + indexNavigationBar);
            NavToggle.setAttribute('href', 'javascript:toggleNavigationBar(' + indexNavigationBar + ');');

            var isCollapsed = hasClass( NavFrame, &quot;collapsed&quot; );
            /*
             * Check if any children are already hidden.  This loop is here for backwards compatibility:
             * the old way of making NavFrames start out collapsed was to manually add style=&quot;display:none&quot;
             * to all the NavPic/NavContent elements.  Since this was bad for accessibility (no way to make
             * the content visible without JavaScript support), the new recommended way is to add the class
             * &quot;collapsed&quot; to the NavFrame itself, just like with collapsible tables.
             */
            for (var NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null &amp;&amp; !isCollapsed; NavChild = NavChild.nextSibling) {
                if ( hasClass( NavChild, 'NavPic' ) || hasClass( NavChild, 'NavContent' ) ) {
                    if ( NavChild.style.display == 'none' ) {
                        isCollapsed = true;
                    }
                }
            }
            if (isCollapsed) {
                for (var NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
                    if ( hasClass( NavChild, 'NavPic' ) || hasClass( NavChild, 'NavContent' ) ) {
                        NavChild.style.display = 'none';
                    }
                }
            }
            var NavToggleText = document.createTextNode(isCollapsed ? NavigationBarShow : NavigationBarHide);
            NavToggle.appendChild(NavToggleText);

            // Find the NavHead and attach the toggle link (Must be this complicated because Moz's firstChild handling is borked)
            for(var j=0; j &lt; NavFrame.childNodes.length; j++) {
                if (hasClass(NavFrame.childNodes[j], &quot;NavHead&quot;)) {
                    NavToggle.style.color = NavFrame.childNodes[j].style.color;
                    NavFrame.childNodes[j].appendChild(NavToggle);
                }
            }
            NavFrame.setAttribute('id', 'NavFrame' + indexNavigationBar);
        }
    }
}

$( createNavigationBarToggleButton );

/**
 * Description: Uses regular expressions and caching for better performance to determine if an element has a class.
 * original authors (stolen from wikipedia): w:User:Mike Dillon, w:User:R. Koot, w:User:SG
 */
var hasClass = (function () {
    var reCache = {};
    return function (element, className) {
      return (reCache[className] ? reCache[className] : (reCache[className] = new RegExp(&quot;(?:\\s|^)&quot; + className + &quot;(?:\\s|$)&quot;))).test(element.className);
    };
 })();

/*
 * port from [[:he:mediawiki:common.js]] for [[mediawiki:edittools]] -Steve
 */
/* פונקציה שמשמשת לאיפשור ניקוד ב[[מדיה ויקי:edittools]] */
function nikud(){
 if (document.getElementById('edit-templates')!=null){
  for(var i=0; a = document.getElementsByTagName(&quot;span&quot;)[i]; i++) {
  if(a.className == &quot;nikud&quot;) {
   a.onclick=function(){insertTags('', this.title, '');return false;};
   }
  }
 }
}
$(nikud);


/**
 * withJS
 *
 * Allow to load custom scripts from the MediaWiki namespace without
 * editing [[Special:Mypage/common.js]]
 *
 * Maintainer: [[User:Platonides]], [[User:Lupo]]
 */
var extraJS = mw.util.getParamValue('withJS');
// Leave here for backwards compatibility
(function (extraJS) {
 if (!extraJS) {
  return;
 }
 if (extraJS.match(/^MediaWiki:[^&amp;&lt;&gt;=%#]*\.js$/)) {
  // Disallow some characters in file name
  importScript(extraJS);
 } else {
  // Dont use alert but the jsMsg system. Run jsMsg only once the DOM is ready.
  $(function () {
   jsMsg(extraJS + ' javascript not allowed to be loaded.', 'error');
  });
 }
})(extraJS);

/*Script to allow language links to Old Wikisource (http://wikisource.org) */
mw.loader.load('//en.wikisource.org/w/index.php?title=User:Doug/Multilingual-link.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript');</text>
      <sha1>jjrg2knv09wrybpvff9w3un7yof8u9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनुक्रमणिका:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>85681</id>
    <revision>
      <id>230396</id>
      <parentid>230377</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T06:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>230396</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="mne5a1tcvurito8b0syd6ma284ldu8t" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास
|Language=mr
|Volume=
|Author=गोविंद चिमणाजी भाटे
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|School=
|Publisher=माधव रामचंद्र जोशी
|Address=पुणे
|Year=1920
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=X
|Pages=&lt;pagelist 5=&quot;अनुक्रमणिका&quot; 6=&quot;फोटो&quot; 7=&quot;फोटो&quot; 8=&quot;नैनिताल&quot; 24=&quot;फोटो&quot; 25=&quot;फोटो&quot; 29=&quot;ग्वालेर&quot;/&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>mne5a1tcvurito8b0syd6ma284ldu8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>230413</id>
      <parentid>230396</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>230413</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="495" sha1="jvwn8nh845zoembtc5z0h9cygiacnx7" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास
|Language=mr
|Volume=
|Author=गोविंद चिमणाजी भाटे
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|School=
|Publisher=माधव रामचंद्र जोशी
|Address=पुणे
|Year=1920
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=X
|Pages=&lt;pagelist 5=&quot;अनुक्रमणिका&quot; 6=&quot;फोटो&quot; 7=&quot;फोटो&quot; 8=&quot;नैनिताल&quot; 24=&quot;फोटो&quot; 25=&quot;फोटो&quot; 29=&quot;ग्वालेर&quot; 42=&quot;फोटो&quot; 43=&quot;फोटो&quot; 48=&quot;हरिद्वार किंवा गंगाद्वार&quot;/&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>jvwn8nh845zoembtc5z0h9cygiacnx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सज्जनगड व समर्थ रामदास.pdf/७८</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85833</id>
    <revision>
      <id>230392</id>
      <parentid>182022</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T12:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <origin>230392</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3500" sha1="sm93s5w767wuy5t11bsr4at93cihlga" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Priyanka Choudhari&quot; /&gt;{{rh|सज्जनगड व समर्थ रामदास.|७३}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{block center|&lt;poem&gt;देह तव पांचा भूतांचा । कर्ता आत्मा तेथींचा ।
आणि कवित्व प्रकार मनुष्याचा | कशावरूनी ॥
सकळ करणें जगदीशाचें । आणि कवित्वचि काय मनुष्याचें ।
ऐशा अप्रमाण बोलण्याचें | काय घ्यावें ॥
सकळ देहांचा झाडा झाला | तत्वसमुदाय उडाला ।
तेथें कोण्या पदार्थाला । आपलें म्हणावें ॥
ऐशीं ही विवेकाची कामें । उगेंचि भ्रमों नये भ्रमें ।
जगदीश्वरें अनुक्रमें । सकळ केलें ।।&lt;/poem&gt;}}

{{center|__________}}

{{center|८}}

{{gap}}{{gap|}}{{larger|'''दा'''सबोधरूपी कावितार्णवाच्या पार पडलों. मधून पोहत पोहत जात असतांना जेवढीं संग्राह्य रत्नें हातीं आली तेवढी वाचकांस सादर केलीं. आतां एकंदर दासबोधांतील विषयाचें व उपदेशाचें पर्यालोचन करूं. उपक्रमोपसंहारावरून एखाद्या ग्रंथाचा आशय व इत्यर्थ काढण्याची रीत आहे. दासबोधाचा उपक्रम पूर्णपणें आध्यात्मिक आहे हें पहिल्या दशकाच्या पहिल्या समासावरून स्पष्टच आहे. आतां सातव्या दशकाच्या शेवटचा उपसंहारच्या किंवा विसाव्या दशकाच्या शेवटचा समास घ्या, दोन्ही उपसंहारांवरून
दासबोधाचा आध्यात्मिक आशय उघड दिसून येतो. त्याचप्रमाणे ग्रंथाच्या एकंदर विवेचनाकडे व आध्यात्मिक व व्यावहारिक उपदेशाच्या जास्त कमी प्रमाणाकडे पाहिलें तरी दासबोधाचा आशय आध्यात्मिक आहे असेंच म्हटले पाहिजे. आध्यात्मिक विषय दासबोधांत वारंवार आलेले आहेत; त्याच त्याच विषयाची किती तरी वेळां पुनरुक्ति झालेली आहे; एक विषय निरनिराळ्या उपमांनीं निरनिराळ्या शब्दांनीं व निरनिराळ्या प्रकाराने वाचकांच्या मनांत ठसविण्याचा प्रयत्न केला आहे. यावरून--&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sm93s5w767wuy5t11bsr4at93cihlga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>230393</id>
      <parentid>230392</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T12:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230393</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3503" sha1="nta9p53ofjeozy58qf8jhixi6dyxaig" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;{{rh||सज्जनगड व समर्थ रामदास.|७३}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{block center|&lt;poem&gt;देह तव पांचा भूतांचा । कर्ता आत्मा तेथींचा ।
आणि कवित्व प्रकार मनुष्याचा | कशावरूनी ॥
सकळ करणें जगदीशाचें । आणि कवित्वचि काय मनुष्याचें ।
ऐशा अप्रमाण बोलण्याचें | काय घ्यावें ॥
सकळ देहांचा झाडा झाला | तत्वसमुदाय उडाला ।
तेथें कोण्या पदार्थाला । आपलें म्हणावें ॥
ऐशीं ही विवेकाची कामें । उगेंचि भ्रमों नये भ्रमें ।
जगदीश्वरें अनुक्रमें । सकळ केलें ।।&lt;/poem&gt;}}

{{center|__________}}

{{center|८}}

{{gap}}{{gap|}}{{larger|'''दा'''}}सबोधरूपी कावितार्णवाच्या पार पडलों. मधून पोहत पोहत जात असतांना जेवढीं संग्राह्य रत्नें हातीं आली तेवढी वाचकांस सादर केलीं. आतां एकंदर दासबोधांतील विषयाचें व उपदेशाचें पर्यालोचन करूं. उपक्रमोपसंहारावरून एखाद्या ग्रंथाचा आशय व इत्यर्थ काढण्याची रीत आहे. दासबोधाचा उपक्रम पूर्णपणें आध्यात्मिक आहे हें पहिल्या दशकाच्या पहिल्या समासावरून स्पष्टच आहे. आतां सातव्या दशकाच्या शेवटचा उपसंहारच्या किंवा विसाव्या दशकाच्या शेवटचा समास घ्या, दोन्ही उपसंहारांवरून
दासबोधाचा आध्यात्मिक आशय उघड दिसून येतो. त्याचप्रमाणे ग्रंथाच्या एकंदर विवेचनाकडे व आध्यात्मिक व व्यावहारिक उपदेशाच्या जास्त कमी प्रमाणाकडे पाहिलें तरी दासबोधाचा आशय आध्यात्मिक आहे असेंच म्हटले पाहिजे. आध्यात्मिक विषय दासबोधांत वारंवार आलेले आहेत; त्याच त्याच विषयाची किती तरी वेळां पुनरुक्ति झालेली आहे; एक विषय निरनिराळ्या उपमांनीं निरनिराळ्या शब्दांनीं व निरनिराळ्या प्रकाराने वाचकांच्या मनांत ठसविण्याचा प्रयत्न केला आहे. यावरून--&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nta9p53ofjeozy58qf8jhixi6dyxaig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/२९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110414</id>
    <revision>
      <id>230397</id>
      <parentid>230383</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T07:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230397</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3481" sha1="95s2ir8krhntzagpwhv2uerp62fin86" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = माझा_उत्तरहिंदुस्तानचा_प्रवास.pdf
|Page = 29
|bSize = 498
|cWidth = 377
|cHeight = 83
|oTop = 33
|oLeft = 62
|Location = center
|Description = 
}}


{{x-larger|{{center|'''{{bar|1}}२{{bar|1}}&lt;br&gt;ग्वालेर.'''}}}}
{{rule|5em}}
{{Block center|&lt;poem&gt;'''&quot;तुझ्या मधुर गानाच्या नादें वेडावुनि हा गेला''' 
'''पहा भूप दुष्यंत कसा हा हरिणें ओढुनि अणिला!&quot;'''&lt;/poem&gt;}} 
{{gap}}आमच्या संगीत कविकुलगुरु किर्लोस्करांनीं वरील पद्यांत वर्णिलेल्या दुष्यंताच्या स्थितीप्रमाणें, माझी उत्तर- हिंदुस्थानांतील प्रवासाने स्थिति करून टाकिली, हें कबूल केलें पाहिजे. मी या प्रांतांत प्रथमतः दीड वर्षापूर्वी आलो. पण येथील सृष्टिसौंदर्यानें, येथील प्रेक्षणीय स्थळांनी, येथील हवापाण्यानें, इकडील शहरें व इमारती आणि इतर देखावे यांनी मला इतकें वेडावून सोडिलें कीं, अवघ्या दीड वर्षात मी इकडे हा तिसऱ्यांदा आलों! यंदा माझ्याबरोबर माझे बंधूही आल्यानें या प्रवासाच्या आनंदांत ज्यास्तच भर पडली. माझ्या पहिल्या प्रवासांत हा प्रदेश मला अगदीं अदृष्टपूर्व होता; व येथील सृष्टिकृत व मनुष्यकृत सौंदर्यात माझें मन इतकें रमलें कीं, मला दुसऱ्या कशाचेंही भान राहिलें नाहीं, व 'ब्रह्मानंदी लागली टाळी, कोण देहातें सांभाळी' अशी माझी स्थिति झाली. दुसऱ्यांदा जेव्हां मी या प्रांतीं आलों तेव्हां मला सृष्टिसौंदर्याचा शांत मनाने आस्वाद घेण्यास सवड सांपडली व माझी चित्तवृत्ति अगदींच बावरून गेली नाहीं. म्हणून आपण अनुभविलेल्या अपूर्व आनंदाचा थोडासा वांटा वाचकांस द्यावा अशी इच्छा होऊन मी नैनितालची माहिती एका लेखांत त्यांना सादर केली, व आमच्या वाचकांस तो लेख आवडला असें समजल्यामुळे यंदा मला&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}२० ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>95s2ir8krhntzagpwhv2uerp62fin86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110415</id>
    <revision>
      <id>230398</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230398</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="2tjykagchao6eyyojt48qhgtremr4gl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;जास्त धीर आला व या माझ्या तिसऱ्या प्रवासाचा वाचकांस थोडया विस्तृत प्रमाणावर परिचय करून देण्याचे मीं मनांत आणिलें व त्या मनोदयानुरूप पुढील वर्णन देत आहे.&lt;br&gt;{{gap}}मी प्रथमतः उत्तर हिंदुस्थानांत आलों होतों तो पंजाबमेलनें आलों होतों. यंदाही त्याच गाडीनें येण्याचा माझा मानस होता; परंतु मे महिन्यापासून जी. आय्. पी. रेलवेच्या अधिकाऱ्यांनीं पंजाबमेलचा तिसरा क्लासच काढून टाकिला. ही त्यानी सुधारणा म्हणून केली असें म्हणतात, व युरोपीयन लोकांच्या दृष्टीनें कदाचित् ही सुधारणाही असेल; परंतु या सुधारणेनें अत्यंत जलद जाणाऱ्या व फार सोईच्या अशा एका गाडीला गरीब व मध्यम स्थितींतील लोक मुकले; इतकेंच नव्हे, तर आतां उत्तर हिंदुस्थानांत प्रवास करण्यास आमच्यासारख्या लोकांना सोईची जलद जाणारी अशी एकच गाडी- दिल्ली एक्सप्रेस- राहिल्यामुळे ती गाडी प्रवाशांनी चिकार भरू लागली. आम्ही ज्या दिवशीं निघालो त्या दिवशीं ज्या डब्यांत १८ मनुष्यांच्या जागेची पाटी लावलेली होती तेथे त्याच्या दुपटीच्यावर माणसे कोंबून भरली होतीं! यामुळे या वेळीं आह्मांला जी. आय्. पी. रेलवेनें एस्. एम्. (स्लो मोशन) रेलवेचीच आठवण करून दिली! त्या रेलवेमध्ये जशी मेंढरांप्रमाणें माणसें डब्यांत कोंबतात तशीच आज आमची स्थिति झाली. आधींच उन्हाळ्याचे दिवस; त्यांतल्यात्यांत तो दिवस तर अभ्राच्छादित होता आणि गाडींत अशी चिकार गर्दी! मग त्या त्रासाला व हालाला काय विचारतां? तरी तो प्रवास बराच काळपर्यंत दिवसाचाच होता व सभोवतालची सृष्टिशोभा मधून मधून मन वेधीत होती. यामुळे गाडीतील त्रासाकडे व गर्दीकडे एकसारखें लक्ष लागून राहिलें नाहीं.&lt;br&gt;{{gap}}तरी पण आजच्या या त्रासामुळे मला या आगगाडया होण्यापूर्वीच्या काळच्या प्रवासाची गोष्ट मनांत येऊन त्या वेळचा प्रवास किती तरी त्रासाचा, हालाचा व धोक्याचा असला पाहिजे असें वाटलें, त्या मानानें आमचा हल्लींचा त्रास, हाल, धोका हीं कांहींच नसावींत! माझी एक वृद्ध मावशी आगगाडी होण्यापूर्वीच्या काळीं उत्तर हिंदुस्थानांतील यात्रा&lt;noinclude&gt;{{right|[ २१}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2tjykagchao6eyyojt48qhgtremr4gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३१</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110416</id>
    <revision>
      <id>230399</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230399</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4802" sha1="72am9tfk6vwmu1j4vwhxuj1u5nw1inx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;करून आलेली आहे. ती आपल्या प्रवासाची हकीकत सांगे, त्याची मला आतां आठवण झाली. त्या वेळीं उत्तर हिंदुस्थानांत जाणाऱ्या यात्रेकरूंचें सदर स्टेशन पुणें हें होतें. येथे काशीचे गंगावळ व पंड्ये येत असत. प्रवास बैलगाडीनें होत असे. प्रत्येक गाडीत चार माणसें घेत. प्रत्येकाला खुंट म्हणत. प्रत्येक खुंटाचे भाडे पुण्याहून काशीपर्यंत २५ रुपये असे, दहावीस गाड्यांचा तांडा जमवून मग यात्रेस निघत असत. त्या वेळी वाटेनें चोरांदरोडखोरांची फार भीति असे. यामुळे हत्यारबंद शिपाईप्यादे जवळ असलेला एखादा इनामदार किंवा जहागिरदार अगर जमीनदार याची सोबत पाहून हा गाड्यांचा तांडा निघे व दरकूच दरमजल करीत प्रवास होई. रात्रीचा प्रवास बहुधा करीत नसत. सायंकाळी कोठे तरी एखाद्या गांवांतल्या धर्मशाळेंत मुक्काम करावयाचा, पहाटेस निघून पुढे कूच करावयाचें व पुनः सायंकाळ झाली म्हणजे मुक्काम करावयाचा. दररोज पंचवीस तीस मैल प्रवास झाला म्हणजे फार प्रवास झाला! अशा तऱ्हेनें आमची मावशी काशीप्रयाग, मथुरा वृंदावन, व द्वारका वगैरे तीर्थे करून एका वर्षाने परत आलेली होती. वाटेंत खाण्यापिण्याचे हाल होत, माणसे आजारी पडत, कांहीं तर मृत्युमुखीं पडत! कारण, निरनिराळ्या ठिकाणचे हवापाणी सर्वांना मानवत नसे. तो त्या काळचा प्रवास कोणीकडे आणि हल्लींचा वायुवेगाचा आगगाडीचा प्रवास कोणीकडे! ज्या प्रवासास त्या काळी एक दिवस लागे तो प्रवास आतां आम्ही एका तासांत करूं शकतों व ज्या प्रवासास पूर्वी एक एक महिना लागे तो प्रवास आतां एका दिवसांत करतां येतो. तेव्हां एका दृष्टीने पूर्वीच्यापेक्षां आमचें आयुष्य वीसपटीने वाढलें, असेंच नव्हे तर काय?&lt;br&gt;{{gap}}त्याप्रमाणेंच मराठी साम्राज्याच्या अभ्युदय काळांत व भरभराटीच्या काळांत मराठ्यांनी ज्या उत्तरहिंदुस्थानांत वारंवार मोहिमा केल्या, त्या मोहिमांच्या मल्हारराव चिटणीस कृत शाहूमहाराजांची बखर, पेशव्यांची बखर इत्यादि बखरींत आलेल्या हकीकतीच्या गोष्टी माझ्या मनांत उभ्या राहिल्या. त्या वेळच्या त्यांच्या बिकट, दीर्घकाली व त्रासाच्या प्रवासाच्या वर्णनाची स्मृति होऊन आम्हांला त्या काळच्या लोकांच्या&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}२२ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>72am9tfk6vwmu1j4vwhxuj1u5nw1inx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३२</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110417</id>
    <revision>
      <id>230400</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230400</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="rtgpzq3pchb032dwn2xl9crrjfrj6m3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;हिमतीचें धैर्याचें व त्यांच्या कंटकपणाचें मोठें कौतुक वाटले आणि आम्हांला, थोडी जास्त गर्दी व खेचाखेची झाल्यामुळे भासलेल्या त्रासाबद्दल, थोडीशी शरम वाटून उलट आगगाडीच्या सुखाच्या, जलदीच्या व सुरक्षिततेच्या प्रवासाच्या साधनाचें आम्ही अभिनंदन करूं लागलों व आमचा त्रास आम्ही पार विसरून गेलों. इतक्यांत या काळांतही प्रवास सर्वस्वी सुरक्षित नाहीं व सुधारलेल्या प्रवाससाधनांतही मनुष्यजीवितास धोका आहे, हे आमच्या दृष्टीसमोर हुबेहुब आणण्याकरितांच कीं काय आमच्या गाडीनें एक अपघात घडवून आणला! आम्ही चारपांच तासांत कल्याणाहून सर्व सह्याद्रि ओलांडून थळघाटानें गोदातटाकाजवळ आलों, याचे आम्ही मोठे कौतुक करीत होतों. आमची गाडी देवळाली स्टेशन सोडून मोठ्या वेगानें चालली होती, व आम्ही सभोवारची सृष्टिशोभा पाहण्यांत गुंग झालों होतों. इतक्यांत एकाएक गाडी एकदम अगदीं सबूर झाली व आम्हांला एक मोठा थोरला धक्का बसला! काय झाले म्हणून चवकशी करितां, गाडीखाली एक मनुष्य सांपडला, असें समजलें. जो तो प्रवाशी खिडकींतून पाहूं लागला. आमची गाडी हळूहळू चालू लागली व आमचा डबा तो मनुष्य निपचित पडला होता तेथें येतांच तो भयंकर देखावा आमच्या दृष्टीस पडला! त्या मनुष्याच्या डोक्याची अर्धी कवचीच निघून गेली होती. डोक्यांतून सारखें रक्त वहात होतें. तो मनुष्य अजून जिवंत होता. त्याला ब्रेकमध्यें उचलून घेतलें व गाडी नाशकाच्या स्टेशनांत आली. इतक्या वेळांत तो सर्व ब्रेक रक्तानें नाहून निघाला. तो मनुष्य दरम्यान गतप्राण झाला. रीतीप्रमाणे नाशिकच्या स्टेशनवर पोलिसचा तपास होऊन गाडी पुढे चालू झाली. परंतु आमच्या डोळ्यांसमोरून तो भयंकर देखावा दूर होईना! आह्मी वर्तमानपत्रांतून असल्या अपघातांच्या पुष्कळ बातम्या वाचल्या होत्या; परंतु कानांत व डोळ्यांत किती अंतर असतें, हें आज आमच्या ध्यानांत आलें. परंतु आतां प्रत्यक्ष पाहिलेल्या भयंकर देखाव्यानें मानवी आयुष्याची क्षणभंगुरता आमच्यापुढे मूर्तिमंत उभी राहिली. आगगाडीसारखं सुखाचें, सोईचें व जलद जाणारें प्रवाससाधन उपलब्ध झालें आहे खरें, तरी पण&lt;noinclude&gt;{{right|[ २३ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rtgpzq3pchb032dwn2xl9crrjfrj6m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३३</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110418</id>
    <revision>
      <id>230401</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230401</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="gro6w6xot5noebzc1m1klwj6jn4x9zj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;त्या साधनानें व त्याच्या प्रचंड वेगाने किती तरी प्राणी मृत्युमुखी पडत असतील कोण जाणें. हे अपघात एका पक्षीं मनुष्याच्या अज्ञानानें, तर दुसऱ्या पक्षी रेलवे नोकरांच्या बेपर्वाईनें होत असले पाहिजेत, हें उघड आहे. मनुष्यें थोडासा त्रास वाचविण्याकरितां किंवा जवळची वाट म्हणून रेलवेच्या बाजूनें किंवा रेलवेचा रस्ता ओलांडून जातात, व अकस्मात् गाडी आली म्हणजे अपघात होतो. गाडी हाकणाराचे सर्व लक्ष जर रस्त्याकडे असेल तर असले अपघात पुष्कळ वेळां टळतात हें खरें आहे. आमच्या गाडीचा अपघात भर दिवसां बारा वाजतां झाला! असो.&lt;br&gt;{{gap}}या भयंकर अपघातानें उद्भवलेला विषाद फार वेळ टिकला नाहीं. कारण, आमची वायुवेगाने जाणारी गाडी आमच्या दृष्टीसमोर निरनिराळे देखावे आणीत होती व त्यांत पुनः आमचें मन गढू लागलें. गोदातटाक सोडून चारपांच तास झाले नाहींत तोंच आह्मी तापीतटाकी भुसावळेस आलों व तापीवरील तो लांबच लांब पूल पाहिला. तापीचे पात्र फार उथळ आहे, परंतु तें अत्यंत रुंद आहे. येथे आह्मी सायंकाळी साडे पांचांच्या सुमारास आलो. आणखी दोन तासांनीं पूर्वीच्या काळीं फार प्रसिद्ध अशा बऱ्हाणपूर शहरास आलों. येथून पुढे काळोख पडला. पण पुडील प्रांत परत येतांना आम्हांला दिवसां लागला. बऱ्हाणपुराहून पांच तासांनीं मनुष्य नर्मदातटाकी हुशंगाबादेस येतें. नर्मदा नदीचे पात्र तापीपेक्षां खोल आहे. या पुलाचाही देखावा प्रेक्षणीय आहे. हुशंगाबाद सोडले कीं, लागलींच विंध्य पर्वताच्या डोंगराळ प्रदेशांत आपण येतों. हा प्रांत जंगलानें व्याप्त असा आहे. बाराखेड्याचा लहानसा घाट आहे तो प्रेक्षणीय आहे. येथून माळवा प्रांत लागतो. तो सर्व रात्रीं ओलांडून प्रातःकाळी प्रवाशी बीना स्टेशनवर येतो.&lt;br&gt;{{gap}}बऱ्हाणपूरपर्यंत मराठीचा थोडाफार प्रचार दिसतो व हा भूमिभाग महाराष्ट्राप्रमाणेंच भासतो; परंतु बीनापासून पुढे मात्र सर्व निराळाच देखावा दिसूं लागतो. येथील जमीन निराळी, येथील दगड निराळे, येथील रान निराळे, येथील लोक निराळे व येथील भाषाही निराळी. सकाळच्या दहाच्या सुमारास आम्ही झांशीस येऊन पोंचलों व तेथून दोन तासांनीं ग्वालेरीस&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}२४ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gro6w6xot5noebzc1m1klwj6jn4x9zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110419</id>
    <revision>
      <id>230402</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230402</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="0pup9trc0b608cxfpnw2f7g0ct25eme" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;आलों. ग्वालेर हें खरोखरी उत्तर हिंदुस्थानचे नाकेच आहे, असें म्हटलें तरी चालेल. तेव्हां या खेपेच्या माझ्या उत्तर हिंदुस्थानांतील प्रवासवर्णनास ग्वालेरपासून सुरवात व्हावी, हें अगदी स्वाभाविक आहे.&lt;br&gt;{{gap}}हल्लींच्या काळीं ग्वालेर हा शब्द उच्चारल्याबरोबर शिंदेसरकार व शिंद्यांचे घराणें, ही मनांत उभी राहतात. परंतु शिंद्यांचा ग्वालेरशी संबंध नवा आहे. वास्तविक ग्वालेर हें शहर फारच जुने आहे. पेशव्यांच्या अमदानींत उदयास आलेले शिंदे, होळकर यांनी प्रथमतः माळव्यांत आपले ठाणे बसविलें. होळकर इंदुरात राहिले व सभोवारचा मुलूख त्यांनीं आपल्या ताब्यात घेतला. शिंद्यांनी फार जुन्या काळापासून प्रसिद्ध असलेलें उज्जेन शहर आपलें ठाणें केले व त्या सभोवतालच्या मुलुखावर आपला अंमल बसविला. अजूनही शिंद्यांच्या संस्थानचा एक मोठा भाग म्हणजे उज्जेन प्रांतच होय. या घराण्याचा मूळ पुरुष राणोजी. त्याचे काळीं ग्यालेरीकडे शिंद्यांचें मुळींच वर्चस्व नव्हतें. महादजी शिंद्यांच्या कारकीर्दीत त्यांनी उत्तर हिंदुस्थानांत आपले वर्चस्व स्थापन केलें. महादजींनीं खुद्द दिल्ली व आग्रा हे प्रांत काबीज करून दिल्लीच्या बादशहाला आपल्या अंकित करून घेऊन पेशव्यांना व आपल्याला वकीलीचा किताब व मौल्यवान् नजराणे मिळविले. हे नजराणे अजूनही या घराण्यापाशीं आहेत व ते जयविलास राजवाड्यांत मोठ्या श्रद्धेनें जपून ठेविलेले आहेत. याप्रमाणें महादजींच्या कारकीर्दीत ग्वालेरकडील प्रांत जरी शिंद्यांच्या ताब्यांत आला, तरी पण महादजींच्या हयातींत शिंद्यांची राजधानी उज्जयनी हेच शहर होतें. महादजींच्या पश्चात् दौलतराव शिंदे यांनी उज्जयनींत राहण्याचे सोडलें व त्यांनी ग्वालेरीकडेच आपले कायमचें ठाणें केलें, व तेव्हांपासून ग्वालेर व शिंदेसरकार यांचा निकट संबंध जडला.&lt;br&gt;{{gap}}महाराष्ट्रांतील लोक ज्या ग्वालेरला शिंदेसरकारची राजधानी समजतात, तें खरोखरी एक शहर नाहीं; तर तो नगरत्रयाचा समूह आहे. पहिलें ग्वालेर शहर व त्या नजीकचा त्याच नांवाचा किल्ला. हीं फार पुरातन&lt;noinclude&gt;{{right|[ २५ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pup9trc0b608cxfpnw2f7g0ct25eme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३५</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110420</id>
    <revision>
      <id>230403</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230403</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="rxf0co70b1gm9n355heykiw6ntzvhs2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;ठिकाणे आहेत. दुसरें लष्कर हे ग्वालेरच्या किल्ल्याखालीं दुसऱ्या बाजूसं वसलेलें नवें शहर आहे. हेंच शहर सध्यांची शिंद्यांची राजधानी होय. हे ठिकाण प्रथमतः दौलतराव शिंद्यांनीं सैन्याला योग्य ठाणे म्हणून कँपाप्रमाणें बसविलें. कारण, या भागांत पाणी व गवत विपुल आहे. सकाळीं विहीर खणण्यास लागलें तर येथे संध्याकाळला विहीर तयार होते. या प्रांतांत विहिरी फार आहेत. एक एकर जमिनींत पांचपांच सहासहा विहिरीसुद्धां असतात. येथे शेताला पाणी घालण्याचे यंत्रही फारच सोपें व सोईस्कर असतें. कोंकणांत त्याला उक्ती म्हणतात. विहिरीच्या कांठावर एक पुरुषभर उंचीचा वांसा किंवा खांब पुरतात व त्या वांशाला भोंक पाडून त्यांतून एक लोखंडाची सळई घालतात व त्या सळईच्या दोन टोंकांस दोन लांब वांसे बांधतात. वांशाच्या एका टोकास एक जड दगड बांधतात व दुसऱ्या वांशाच्या टोकास एक पोहऱ्या किंवा मडकें बांधतात. तो जोड-वांसा त्या सळईसभोवार फिरतो. ही उक्ती एक मनुष्य सहज चालवू शकतो. कारण या उक्तींत गुरुत्वाकर्षणाच्या शक्तीचा उपयोग केलेला असतो. अशा साध्या यंत्राने शेतास पाणी देण्याचा प्रघात इकडे फार आहे. प्रथमतः मी जेव्हां या प्रांतांत आलों तेव्हां मला या उक्त्या सर्व शेतभर दिसून आल्या. दुरून पाहणारास त्या समुद्रावरील गलबताच्या डोलकाठ्या व शिडाच्या काठ्या यांप्रमाणे हुबेहूब दिसतात व येथें गलबतें कोठून आलीं म्हणून मनुष्य चकित होतो. या उक्तीच्या साधनानें पाणी काढण्याच्या पद्धतीवरून या भागांत पाणी किती उथळ आहे, हें सहज समजून येईल. तसेच हा प्रांत माळरानाप्रमाणें असल्यामुळे इकडे गवतही विपुल आहे. शिंद्यांच्या घराण्याची बलवान् घोडदळाबद्दल प्रसिद्धी आहे, तेव्हां दौलतराव शिद्यांनी असें विपुल पाण्याचे व गवताचे ठिकाण आपल्या लष्कराकरितां पसंत करावें, हें योग्य दिसतें. पुढें येथें हळू हळू वस्ती झाली व हेंच राजधानीचे शहर बनले. तेव्हां लष्कर हे शहर अगदी अलीकडील म्हणजे गेल्या शंभर वर्षांत वाढलेले शहर आहे. पहिली ५०/६० वर्षे त्याची वस्ती वाढली;&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}२६ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rxf0co70b1gm9n355heykiw6ntzvhs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३६</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110421</id>
    <revision>
      <id>230404</id>
      <timestamp>2026-05-26T07:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230404</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4636" sha1="0mcjktvoc33u82t9i039ay6octu8nf7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;परंतु अलीकडे या शहराची लोकसंख्या फारशी वाढली नाहीं. या शहरांच महाराज शिंद्यांचे राजवाडे व त्यांच्या वंशांतील पुरुषांच्या छत्र्या आहेत.&lt;br&gt;{{gap}}तिसरें मोरार हे लष्करापासून दोन अडीच मैलांवर आहे. याप्रमाणें ग्वालेर, लष्कर व मोरार अशा तीन नगरांचें जोड शहर म्हणजे शिंदे सरकारचें ग्वालेर होय. आतां उलट क्रमाने यांचें वर्णन करूं. महाराज माधवराव शिंदे यांनी आपली जी खास फौज ब्रिटिश सरकारच्या तैनातीस दिली आहे तिचें ठाणें मोरार येथें आहे. लष्कर व मोरार यांना जोडणारा एक राजरस्ता आहे. मध्ये वाटेंत मोरार नांवाची नदी लागते. तिला एक कॉझवे (फरसबंदी रस्ता, पुरा पूल नव्हे,) केलेला आहे. हा रस्ता प्रशस्त असून सुंदर दिसतो. रस्त्याच्या दुतर्फा शिशव्याच्या झाडांची रांग लागलेली आहे. ह्रीं झाडे कांहींशी लिंबाच्या झाडासारखी दिसतात. इकडे लिंबाची झाडीही फार दिसते. मोरारची लोकवस्ती सुमारे वीस हजार आहे. शिंद्यांच्या राजधानीत व्यापार किंवा नौकरी या निमित्तानें जे युरोपियन लोक आहेत ते बहुतेक मोरारमध्येच राहतात. यावरून मोरार हे महाराष्ट्रांतील शहरांच्या कँपाच्या वस्तीप्रमाणे युरोपियन वस्तीचेंच शहर आहे, असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. यामुळें स्वाभाविकपणेंच येथे बंगलेवजा घरे आहेत. या गांवांत म्हणण्यासारखी नवीं जुनीं प्रेक्षणीय स्थळे नसल्यामुळे आम्ही या ठिकाणी एकदांच गेलों व तेथे एका मित्राला भेटलों व थोडासा वेळ इकडे तिकडे फिरून परत आलो.&lt;br&gt;{{gap}}लष्कर शहर घोड्याच्या नालासारख्या जागेमध्यें वसलेले आहे. त्याच्या उत्तरेस ग्वालेरचा प्रसिद्ध किल्ला आहे. जुन्या किल्ल्याच्या खालीच महाराजांची फुलबाग म्हणून पांच मैल घेराची प्रचंड बाग आहे. यांतच महाराजांचा राजवाडा आहे व सरकारी कचेऱ्या मोतीमहाल नांवाच्या जुन्या राजवाडयांत आहेत. फुलबागेच्या दक्षिणेस सरदारांचा एलजिन् क्लब आहे, तसेंच जयाजीराव हॉस्पिटल व व्हिक्टोरिया कॉलेज आहे. शहरांतील बहुतेक घरें दगडी आहेत. शहरातील सराफा म्हणून जो रस्ता आहे तो सर्वात चांगला आहे. तो दिल्लीच्या चांदणी चौकाच्या धर्तीवर&lt;noinclude&gt;{{right|[ २७ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0mcjktvoc33u82t9i039ay6octu8nf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३७</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110422</id>
    <revision>
      <id>230405</id>
      <timestamp>2026-05-26T08:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230405</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="7q3v2p6urptrb30yegaqaoy063nkinq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;बांधलेला आहे. रस्ता प्रशस्त असून दुतर्फा दगडी घरें असल्यामुळे सुंदर दिसतो. बहुतेक सर्व घरांना गच्चा आहेत. तसेच समोर सुंदर दगडाच्या धीऱ्यांनी केलेले सज्जेही दिसतात. ही सज्जाची पद्धति आम्हीं दिल्ली, आग्रा व दुसऱ्याही शहरांत पाहिली. या प्रांतांत तांबुस पांढरा दगड फारच विपुल आहे. आपल्या इकडील शहाबादी दगडाप्रमाणे हा असतो. मात्र शहाबादी दगड एक, दोन, तीन किंवा जास्त इंच जाडीचा पण पत्र्यावजा असून तो फार ठिसूळ असतो आणि त्यावर टाकीचें काम करतां येत नाहीं. इकडील दगड हव्या त्या जाडीचे व हवे तितके लांब रुंद व जाडे पाडतां येतात. या दगडांचा इमारतीत केलेला उपयोग पाहून आम्हांला वेदांत्याच्या अद्वैत तत्वाची आठवण झाली. वेदांती सर्व भिन्नस्वरूप जग एका ब्रह्माचेंच बनलेले आहे असें प्रतिपादन करतात, त्या तत्वाचें मूर्तिमंत विवेचन इकडील दगडाने करतां येण्यासारखे आहे.&lt;br&gt;{{gap}}इकडील घरांना भिन्न भिन्न जातीचें सामान लागत नाहीं. येथील घराचे जोते याच तांबुस दगडाचें करतात; फरशी याच दगडाची; घराचे खांब याच दगडाचे; तुळया याच दगडाच्या, कडीपाट याच दगडाचा, जाळीच्या खिडक्या याच दगडाच्या खांबावरील लगी याच दगडाच्या; वासिक याच दगडाचें व शेवटीं घराचें पाखेही याच दगडाचें! सारांश, इकडील घरांना लांकूडकाम दारांच्या फळ्यांखेरीच कशालाच लागत नाहीं. पंधरा फूट लांबीच्या दगडाच्या तुळया आम्हीं येथें पाहिल्या. दहा दहा फूट लांबीचे तक्तपोशीचे तक्ते याच दगडाचे पाहिले. प्रथमतः या सर्वव्यापी दगडाच्या उपयोगाकडे पाहिलें म्हणजे कौतुक वाटतें व हा केवढा उपयोगी खनिज पदार्थ या प्रांताला लाभला आहे, असें पाहून आश्चर्य वाटतें. या दगडावर नक्षी व कोरीव कामही फार उत्तम होतें. ग्वालेर संस्थानांत हा शिल्पकाराचा धंदा फार प्राचीनकाळापासून प्रसिद्ध आहे. सराफा बझार या रस्त्याशिवाय आणखीही एकदोन रस्ते बरे आहेत. या शहराची लोकवस्ती जवळ जवळ नव्वद हजार आहे.&lt;br&gt;{{gap}}शहरांतील प्रेक्षणीय स्थळे म्हणजे फुलबाग व त्यांतील राजवाडे मोतीमहाल व जयविलास हींच होत. हल्लींच्या महाराजांचे वडील जयाजीराव हे मोठे&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}२८ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7q3v2p6urptrb30yegaqaoy063nkinq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३८</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110423</id>
    <revision>
      <id>230406</id>
      <timestamp>2026-05-26T08:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230406</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4515" sha1="q0dyba43zunxx1fwhwrdfarw6ix39q9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;विलासी पुरुष होते व अशा विलासी पुरुषास शोभेल असाच हा फुलबाग आहे. या सर्व बागेसभोवती भिंतीचा तट आहे. सर्व बागेत गाडींतून जाण्यासारखे प्रशस्त रस्ते ठेविले आहेत. लाईट रेलवेचा एक फांटाही बागेतून इकडे तिकडे नेला आहे. बागेची रचना फार चांगली आहे. कोठें गगनचुंबी वृक्षांची मोठी राई आहे, तर कोठें अर्वाचीन पद्धतीची कुंड्यांची बाग आहे; कोठें सुगंधी फुलझाडांचे ताटवे आहेत, तर कोठें वेलींनीं व कमलांनीं शोभायमान होणारे तलाव आहेत; कोठें सुंदर लतामंडप आहेत, तर कोठें झाडांच्या फांद्या वळवून बनविलेले वृक्षमंडप आहेत; कोठें विश्रांति घेण्याकरितां सुखासनें आहेत, तर कोठें प्रस्तर पसरलेले आहेत; कोठें अगदी जंगलाचा देखावा आहे, तर कोठें बंगल्यापुढील छोट्या बागेचा देखावा आहे; कोठें पक्षिगृह आहे, तर कोठें पशुगृह आहे; सारांश, बाग फारच मोठा व विलासाच्या, हौसेच्या, शोभेच्या व सौंदर्याच्या निरनिराळ्या वस्तूंनी खचून भरलेला आहे. जयाजीराव महाराज यांचे कारकीर्दीत या बागेवर फारच खर्च होत असे. हजारबाराशे माणसें कामावर असत. हल्लींच्या महाराजांना या गोष्टीचा तितका शोक नाहीं व ते कारभारांतच फार लक्ष घालतात, यामुळे या बागेवर हल्ली पहिल्याइतका खर्च होत नाहीं. या बागेंत सर्व ठिकाणीं पाटाचे पाणी खेळविलें आहे व एक मोठा तलाव केला असून त्यांत एक फारच सुंदर व टुमदार असा बंगला बांधलेला आहे. हल्लीं तलावांत पाणी नसल्यामुळे या बंगल्याची शोभा किंचित् कमी झाली आहे. तरी पण बंगल्याचें काम फारच सुबक आहे.&lt;br&gt;{{gap}}या बागेतील पहिला मोठा राजवाडा म्हणजे मोतीमहाल होय. हा राजवाडा फार प्रचंड आणि भव्य आहे. सर्व महालाला पांढरा शुभ्र रंग दिलेला असल्यामुळे दुरून त्याची अद्वितीय शोभा दिसते. हल्लीं या वाड्यांत संस्थानच्या सर्व कचेऱ्या आहेत. याचा हल्लीं राहण्यास उपयोग करीत नाहींत. या बागेंतील दुसरा मोठा राजवाडा जयविलास होय. येथेच महाराज माधवराव शिंदे हल्लीं राहतात. हा राजवाडा त्याच्या नांवाला शोभेल असाच आहे. हा १८७४ मध्ये बांधला गेला.&lt;noinclude&gt;{{right|[ २९ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q0dyba43zunxx1fwhwrdfarw6ix39q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/३९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110424</id>
    <revision>
      <id>230407</id>
      <timestamp>2026-05-26T08:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  प्रवास वर्णन. बडोद्याच्या महाराजांनी बांधलेल्या लक्ष्मीविलास राजवाड्याप्रमाणें हा राजवाडाही भव्य व सुंदर आहे. बडोद्याच्या राजवाड्याप्रमाणे येथेंही एक मोठा दरबारहॉल...&quot;</comment>
      <origin>230407</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4594" sha1="co6e00scz5378gm0qytbe8m4xazp5o1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

प्रवास वर्णन.
बडोद्याच्या महाराजांनी बांधलेल्या लक्ष्मीविलास राजवाड्याप्रमाणें हा राजवाडाही भव्य व सुंदर आहे. बडोद्याच्या राजवाड्याप्रमाणे येथेंही एक मोठा दरबारहॉल आहे. हा दरबार हॉल शंभर फूट लांब, पन्नास फूट रुंद व चाळीस फूट उंच आहे. याप्रमाणे लांबी रुंदी व उंची यांमध्ये अनुरूप मेळ असल्यामुळे हा दिवाणखाना फार बहारदारीचा दिसतो. दिवाणखान्यांतील उंची सामान, त्याचा शुभ्रट गुलाबी रंग व तेथील रोषनाई वगैरे गोष्टींमुळे दरवारी दिवाणखान्यांत पाय ठेवल्याबरोबर मनुष्य आश्चर्याने थक्क होऊन जातो. याच दिवाणखान्यांत फार प्रसिद्ध अशी दोन प्रचंड झुंबरें आहेत. हीं पॅरीसहून हजारों रुपये खर्च करून आणिलेलीं आहेत. इतकी प्रचंड झुंबरें हिंदुस्थानांत दुसऱ्या कोठेही नाहीत ! दह्रीं राजवाड्यांत सर्व विजेचे दिवे केलेले असल्यामुळे या झुंबरांमध्येही विजेच्या दिव्यांचीच योजना केली आहे. हे विजेचे दिवे मेणबत्तीच्या आकाराचे केल्यामुळें झुंबरांत मेणबत्त्या लावल्या आहेत असा भास होतो. रात्रीची रोत्रनाई केल्यावर या दिवाणखान्याची अद्वितीय शोभा दिसते, असें सांगतात.
लष्करांतील दुसन्या प्रेक्षणीय इमारती म्हणजे व्हिक्टोरिया कॉलेज आणि जयारोग्य हॉस्पिटल, आम्ही गेलो तेव्हां कॉलेज बंद होतें. कॉलेजची इमारत फार सुंदर आहे; पण त्या मानानें कॉलेजची शिक्षणाची व्यवस्था व इतर उपकरणसामुग्री साधारणपैकींच आहे असें ऐकलें. तीच स्थिति जयारोग्य हॉस्पिटलचीही आहे.
जुनें ग्वालेर शहर हैं आतां मोडकळीस आलेले शहर आहे. येथील घरें मोडकीं तोडकीं दिसतात. वस्ती १६,००० ची आहे. पूर्वी येथे दगडाचें कोरीव काम करण्याचा धंदा फार प्रख्यात होता. तसेंच गुळगुळीत व चकाकणारीं कवलेही येथे उत्तम होत असत व लोखंडी कामही सुबक- होई. त्या कलांचे मासले ग्वालेरच्या किल्ल्यांतील मानमंदिरांत अजूनही. दिसतात. हैं शहर मुसलमानी तऱ्हेचें दिसतें. मशिदी व थडगीं पुष्कळ आहेत. जुम्मामशीद चांगली आहे. महमद घोष हा एक महमदी साधु- पुरुष ग्वालेरींत १५१० च्या सुमारास होऊन गेला.
३१]
त्याच्या प्रेतावर&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>co6e00scz5378gm0qytbe8m4xazp5o1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>230408</id>
      <parentid>230407</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230408</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4598" sha1="lf4ujmrbed1tmjijzhcploiygey38cz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;बडोद्याच्या महाराजांनी बांधलेल्या लक्ष्मीविलास राजवाड्याप्रमाणें हा राजवाडाही भव्य व सुंदर आहे. बडोद्याच्या राजवाड्याप्रमाणे येथेंही एक मोठा दरबारहॉल आहे. हा दरबार हॉल शंभर फूट लांब, पन्नास फूट रुंद व चाळीस फूट उंच आहे. याप्रमाणे लांबी रुंदी व उंची यांमध्ये अनुरूप मेळ असल्यामुळे हा दिवाणखाना फार बहारदारीचा दिसतो. दिवाणखान्यांतील उंची सामान, त्याचा शुभ्रट गुलाबी रंग व तेथील रोषनाई वगैरे गोष्टींमुळे दरबारी दिवाणखान्यांत पाय ठेवल्याबरोबर मनुष्य आश्चर्याने थक्क होऊन जातो. याच दिवाणखान्यांत फार प्रसिद्ध अशी दोन प्रचंड झुंबरें आहेत. हीं पॅरीसहून हजारों रुपये खर्च करून आणिलेलीं आहेत. इतकी प्रचंड झुंबरें हिंदुस्थानांत दुसऱ्या कोठेही नाहीत! हल्ली राजवाड्यांत सर्व विजेचे दिवे केलेले असल्यामुळे या झुंबरांमध्येही विजेच्या दिव्यांचीच योजना केली आहे. हे विजेचे दिवे मेणबत्तीच्या आकाराचे केल्यामुळें झुंबरांत मेणबत्त्या लावल्या आहेत असा भास होतो. रात्रीची रोषनाई केल्यावर या दिवाणखान्याची अद्वितीय शोभा दिसते, असें सांगतात.&lt;br&gt;{{gap}}लष्करांतील दुसऱ्या प्रेक्षणीय इमारती म्हणजे व्हिक्टोरिया कॉलेज आणि जयारोग्य हॉस्पिटल, आम्ही गेलो तेव्हां कॉलेज बंद होतें. कॉलेजची इमारत फार सुंदर आहे; पण त्या मानानें कॉलेजची शिक्षणाची व्यवस्था व इतर उपकरणसामुग्री साधारणपैकींच आहे असें ऐकलें. तीच स्थिति जयारोग्य हॉस्पिटलचीही आहे.&lt;br&gt;{{gap}}जुनें ग्वालेर शहर हे आतां मोडकळीस आलेले शहर आहे. येथील घरें मोडकीं तोडकीं दिसतात. वस्ती १६,००० ची आहे. पूर्वी येथे दगडाचें कोरीव काम करण्याचा धंदा फार प्रख्यात होता. तसेंच गुळगुळीत व चकाकणारीं कवलेही येथे उत्तम होत असत व लोखंडी कामही सुबक होई. त्या कलांचे मासले ग्वालेरच्या किल्ल्यांतील मानमंदिरांत अजूनही दिसतात. हे शहर मुसलमानी तऱ्हेचें दिसतें. मशिदी व थडगीं पुष्कळ आहेत. जुम्मामशीद चांगली आहे. महमद घोष हा एक महमदी साधु- पुरुष ग्वालेरींत १५१० च्या सुमारास होऊन गेला. त्याच्या प्रेतावर&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}३० ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lf4ujmrbed1tmjijzhcploiygey38cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110425</id>
    <revision>
      <id>230409</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230409</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="qgejajnobc90rlusx7psvt3d0asddpt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;बांधलेली इमारत फारच सुंदर आहे. ही इमारत चतुष्कोनाकृति चबुतऱ्यावर बांधलेली आहे. प्रत्येक कोनावर षट्कोनी मनोरे असून त्यावर लहान लहान घुमट आहेत. सर्व इमारतीवर एक मोठा थोरला घुमट आहे व त्यावर निळ्या रंगाची चकाकणारी कवले बसविलीं आहेत. सर्व इमारतीच्या बाजूला निरनिराळ्या जातींच्या वेलबुट्टीच्या दगडांत जाळ्या कोरलेल्या आहेत. हे जाळ्यांचे काम फारच नाजूक व सुबक आहे. यावरून येथील कोरीव कामाच्या कलेची चांगलीच साक्ष पटते.&lt;br&gt;{{gap}}याच भव्य व सुंदर इमारतीशेजारी एक अगदीच साधे व छोटे थडगे आहे. हे कोणाचें असें आम्ही आमच्या बरोबर नेलेल्या माणसाला विचारलें असतां हे थडगें प्रख्यात तानसेन गवयाचें आहे असें त्यानें सांगितलें हें ऐकून आम्ही आश्चर्यचकित झालों. ज्या गवयाची कीर्ति सर्व हिंदुस्थानभर पसरलेली आहे, ज्या गवयाचें नांव मराठी भाषेतसुद्धां उपमानपद झालें आहे, ज्याचें नांव सर्वतोमुखीं आहे, त्याचे थडगे इतके साधें व छोटे पाहून आह्माला आश्चर्य वाटलें. परंतु थोड्या विचारांतीं असे होणे स्वाभाविक आहे, असें आमच्या ध्यानांत आलें. कारण, सरस्वतीभक्तांवर लक्ष्मीची मेहेरनजर कधींच नसते व सरस्वती भक्ताचें खरें स्मारक दगडांधातूंचे असण्याची जरूरी नसते! कारण, त्याचें स्मारक लोकांच्या हृदयांत असतें. अशा अदृश्य स्मारकाचें महत्त्व दृश्य स्मारकापेक्षा जास्त आहे, असें माझ्या मनांत आलें. हा तानसेन ग्वालेरचा राजा मानसिंग यानें ग्वालेर येथे स्थापन केलेल्या गायनशाळेंत, शिकलेला होता व पुढें तो रेव्याचा राजा रामचंद्र याच्या पदरीं राजगवई म्हणून राहिला. १५६२ मध्ये त्याला अकबर बादशहानें आपल्या पदरीं ठेविलें व तेथें त्याची फार वाहवा झाली. त्यानें महमदी धर्म स्वीकारला होता, असें दिसतें. म्हणूनच त्याचे थडगें महंमद घोष साधूच्या जवळ बांधलेले आहे.&lt;br&gt;{{gap}}आतां राहिला ग्वालेरचा किल्ला. हा या प्रांताचा अपूर्व अलंकारच होय! येथील प्रेक्षणीय स्थळांतील हा किल्ला अत्यंत रम्य स्थळ आहे. महाराष्ट्रांतील लोकांना किल्ल्यांची पुष्कळ माहिती आहे. महाराष्ट्रांत&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३१ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qgejajnobc90rlusx7psvt3d0asddpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४१</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110426</id>
    <revision>
      <id>230410</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230410</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4566" sha1="5lvconjxndyu6r0i3y2dthf5a44ghbj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;कितीतरी किल्ले आहेत; परंतु दौलताबादच्या किल्ल्याखेरीज बाकी सर्व किल्ले आतां मोडकळीस आलेले आहेत. कांहीं किल्ल्यांच्या फक्त आतां सामक्षा राहिलेल्या आहेत. परंतु ग्वालेरचा किल्ला अगदीं शाबूद असून त्याचे लष्करी बाजूनेंच महत्त्व आहे असें नाहीं, तर पुराणवस्तुसंशोधनाच्या बाजूनेही महत्त्व आहे. उत्तर हिंदुस्थान हा प्रदेश फार सपाट असल्यानें इकडे किल्ले थोडे आहेत. यामुळेच एका ग्रंथकारानें ग्वालेरच्या किल्ल्याचें उत्तरहिंदुस्थानच्या दुर्गमुक्ताहारामधील सर्वात सुंदर मोतीं असें वर्णन केले आहे व तें यथार्थ आहे. हा किल्ला फार अभेद्य व अजिंक्य असा समजला जात असे. सातारच्या अजिमतारा किल्ल्यासारखाच कांहींसा याचा आकार आहे. हा किल्ला तांबूस पांढऱ्या रंगाच्या खडकाच्या टेकडीच्या माथ्यावर आहे. ही टेकडी लांबट असून सर्वत्र सपाट प्रदेशांत एकदम सुळक्यासारखी वर आलेली दिसते. यामुळे या किल्ल्याला कोठूनही माऱ्याला जागा नाहीं. फक्त एका बाजूला बऱ्याच अंतरावर दुसरी एक टेकड्यांची ओळ आहे. तेथून तोफांचे गोळे या किल्ल्यावर येऊ शकतात. १८५७ सालीं तात्या टोपी व झांशीची राणी लक्ष्मीबाई यांनी येथूनच मारा केला होता, असें म्हणतात. हा इकडला तट त्या वेळी थोडासा पडला होता. तो दुरुस्त करण्याचे काम हल्लींचे महाराज माधवराव शिंदे यांनी सुरू करून तें बहुतेक संपवीत आणिलें आहे. हा किल्ला लांबीला पावणेदोन मैल आहे व त्याची सर्वात जास्त रुंदी २८०० फूट आहे.&lt;br&gt;{{gap}}हा किल्ला फारच पुरातन आहे, हें वर सांगितलेच आहे. कांहींच्या मतें हा किल्ला ख्रिस्ती शकापूर्वी ३१०१ मध्ये बांधला गेला; तर कांहींच्या मतें तो इसवीसनाच्या २५५ ते २८२ च्या दरम्यान बांधला गेला. याच्या बांधणीसंबंधानें पुढील दंतकथा आहे:-&lt;br&gt;{{gap}}&quot;ग्वालेरपासून वीस मैलांवर असलेल्या कटवार या भागाचा राजकुमार सूरजसेन हा महारोगानें किंचित् ग्रस्त होता. तो शिकारीस गेला असतां त्याची व त्याच्या अनुयायांची चुकामूक झाली. तो या टेकडीच्या माथ्यावर आला. तेथे त्याला ग्वालीप नांवाचा एक साधु-&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}३२ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5lvconjxndyu6r0i3y2dthf5a44ghbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४२</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110427</id>
    <revision>
      <id>230411</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230411</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="1he3ei68yijzf1aii6du5fvki4kf02a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = माझा_उत्तरहिंदुस्तानचा_प्रवास.pdf
|Page = 42
|bSize = 498
|cWidth = 345
|cHeight = 366
|oTop = 123
|oLeft = 74
|Location = center
|Description = 
}}
{{center|'''ग्वालेर - तेलीची लाट'''}}{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1he3ei68yijzf1aii6du5fvki4kf02a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४३</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110428</id>
    <revision>
      <id>230412</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230412</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="g045zem21xykrqwkodfpichci3murna" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = माझा_उत्तरहिंदुस्तानचा_प्रवास.pdf
|Page = 43
|bSize = 498
|cWidth = 341
|cHeight = 357
|oTop = 132
|oLeft = 102
|Location = center
|Description = 
}}
{{center|'''ग्वालेर- सासबहू देऊळ'''}}{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g045zem21xykrqwkodfpichci3murna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110429</id>
    <revision>
      <id>230414</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230414</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="7wxvl538y6sycrxt3ha5xwlbqb3pv6k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;पुरुष भेटला. तहानेलेल्या त्या राजकुमारास त्या साधुपुरुषान आपल्या झोंपडीनजीकच्या तळ्यांतील पाणी प्यावयास दिलें. त्या जलपानानें राजपुत्राचा महारोग बरा झाला. हें पाहून राजकुमाराने साधुपुरुषास 'मी आपल्याकरितां काय करूं?' असे विचारलें. साधूनें सांगितलें कीं, 'या ठिकाणीं तूं किल्ला बांधून या तलावाला शोभा आण!' सूरजसेनानें साधूच्या म्हणण्याप्रमाणें केलें व किल्ल्याला ग्वालियावार असे नांव दिले,&quot;&lt;br&gt;{{gap}}या किल्ल्याचा खरा विश्वसनीय उल्लेख मिहिरकूल या हूण वीरानें बांधलेल्या सूर्याच्या देवळावरील शिलालेखामध्यें सांपडतो. हा लेख ५१५ मधला आहे. ५३३ मध्ये मिहिरकुलाचा पराभव होऊन तो काश्मीरात परत गेला. पुढे या किल्ल्यावर कनोजच्या भोजदेवाचें स्वामित्व झालें. परंतु हा किल्ला व इकडील प्रांत बरींच शतकेंपर्यंत कचवार नांवाच्या घराण्याकडे होता व यांच घरण्यामधला सर्वात बलाढ्य, संपत्तिमान् आणि कलाकौशल्याचा व ललितकलांचा पुरस्कर्ता मानसिंग राजा होऊन गेला. ही कारकीर्द म्हणजे या घराण्याच्या वैभवरवीचा मध्यान्ह होय. पुढे या घराण्याला उतरती कळा लागली. मानसिंग १४८६ मध्ये गादीवर आला व त्याने ३७ वर्षे राज्य केलें. मानसिंगाच्या मरणानंतर हा किल्ला व हा प्रांत मोंगलांच्या ताब्यांत गेला व तो त्यांचेकडे दीडशे वर्षे राहिला. त्या काळीं या किल्ल्याचा उपयोग राजकीय कैदखाना म्हणून करीत असत. १७६१ च्या पानिपतच्या लढाईनंतरच्या अराजक स्थितींत गोहदचा राणा लोकेन्द्रसिंह यानें हा किल्ला आपल्या ताब्यांत घेतला. १७६५ मध्ये महादजी शिंद्यांनी गोहदच्या राण्याचा पराभव करून हा किल्ला हस्तगत केला. तेव्हांपासून शिंद्यांच्या घराण्याचा या किल्ल्याशीं निकट संबंध आला. १७६५ पासून १७८० पर्यंत हा किल्ला शिंद्यांकडे राहिला; परंतु त्या साली इंग्रज व शिंदे यांचेमध्ये तंटा उत्पन्न झाला व त्या वेळीं जनरल पापननें रात्रींचा छापा घालून किल्ला हस्तगत केला. पण तो गोहदच्या राण्याला परत द्यावा, असें वॉरन हेस्टिंगनें ठरविलें. १७८१ मध्ये शिंद्यांनीं तो पुनः हस्तगत केला. १७८१ पासून १८०४ पर्यंत तो शिंद्यांकडे राहिला.&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३३ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wxvl538y6sycrxt3ha5xwlbqb3pv6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४५</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110430</id>
    <revision>
      <id>230415</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230415</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="ggckt47uk96x9qdp7jlew2w5r77mr9b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;१८०३ मधील लढाईत इंग्रजांनीं तो पुनः काबीज केला; महाराजपूरच्या लढाईनंतरच्या ग्वालेरच्या तहाप्रमाणें १८४४ मध्ये तो किल्ला शिंद्यांच्या इंग्रज सरकाराकरितां उभारलेल्या सैन्याकडे द्यावा असें ठरलें. १८५३ मध्ये जयाजीराव शिंद्यांना तो परत मिळाला, परंतु १८५७ सालच्या बंडांत तेथील सैन्य बंडवाल्यास सामील होऊन हा किल्ला तात्या टोपी व झांशीची राणी यांच्या ताब्यांत गेला. पुढे थोड्याच दिवसांनी इंग्रज सैन्यानें तो परत घेतला व १८५८ पासून १८८५ पर्यंत तो इंग्रजांच्या ताब्यांत राहिला; परंतु त्या वेळीं शिंदेसरकार व ब्रिटिशसरकार यांचेमध्यें प्रांतांची जी अदलाबदल झाली, त्यामध्यें इंग्रज- सरकारानें झांशी आपल्याकडे घेतली व हा किल्ला व मोरार कँप वगैरे भाग शिंदेसरकारास परत दिले. याप्रमाणे या किल्ल्याच्या स्वामित्वामध्ये वारंवार परिवर्तन होऊन आतां तो कायमचा शिंदेसरकारचा झाला आहे.&lt;br&gt;{{gap}}चला, किल्ल्याची ही पूर्वपीठिका पाहून आतां प्रत्यक्ष किल्ल्याकडे व आंतील दर्शनीय स्थळांकडे वळू. किल्ल्याचें मुख्य दार पूर्वेकडून म्हणजे जुन्या ग्वालेर गांवाकडून आहे. किल्ल्याला पोचण्यास सहा दरवाजातून जावें लागतें. शेवटच्या दरवाजाचें नांव हत्तिपोल असें आहे. पूर्वी येथे एका मोठ्या हत्तीचें चित्र होतें. या मार्गाने चाललें म्हणजे किल्ल्याची अवर्णनीय शोभा दिसते. हत्तिपोल दरवाजालाच लागून या किल्ल्यांतील अद्वितीय इमारत मानमंदिर ही आहे.&lt;br&gt;{{gap}}दुसरेही एकदोन दरवाजे आहेत. आम्ही उरवाई दरवाजाकडून गेलों. लष्करपासून या दरवाजापर्यंत शिंदेसरकाराने हल्लीं घोड्याची गाडी जाण्यासारखा सुंदर रस्ता केला आहे व यामुळे या रस्त्यानें किल्ल्यावर जाणें जास्त सोईचें आहे. या वाटेने जातांना किल्ल्याच्या दुर्भेद्यतेची जागोजाग साक्ष पटते. किल्ल्याच्या टेकड्यांच्या बाजू अगदीं कड्यासारख्या तुटलेल्या आहेत. खडकांत पुष्कळ मूर्ति खोदलेल्या आहेत. त्या जैनधर्मीयांनी आठव्या नवव्या शतकांत कोरलेल्या असाव्यात, असें म्हणतात. मूर्ति फारच प्रचंड व भव्य आहेत. कांहीं बुद्धदेवासारख्या दिसतात. तेव्हां त्या याहीपेक्षां जुन्या आहेत की काय, हें सांगतां येत&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}३४ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ggckt47uk96x9qdp7jlew2w5r77mr9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४६</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110431</id>
    <revision>
      <id>230416</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230416</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="3zr44me8q6q3a5p6w0uj4zati3xplbp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''ग्वालेर.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;नाहीं. पुष्कळ छिन्नविछिन्न केलेल्या आहेत. वाटेनें मनुष्य जाऊं लागलें म्हणजे या मूर्ति व हा किल्ला जणूं कांहीं आपल्याला पूर्व गोष्टींचा इतिहास सांगत आहेसें भासतें. या मूर्तींनी किती तरी स्थित्यंतरें पाहिली आहेत. काळाच्या प्रचंड ओघांत हजारों घडामोडी झाल्या; कित्येक राजे आले व गेले; परंतु हा किल्ला आहे तसाच दुर्भेद्य आहे तो आहेच. हे असे विचार मनांत येत आहेत तोच आम्हीं किल्ल्यावर येऊन पोचलों व पहिल्यानें मानमंदिर पाहण्यास गेलों.&lt;br&gt;{{gap}}मानमंदिर हा राजवाडा मानसिंग राजासारख्या वैभवशाली व ललित- कलाप्रिय राजाला शोभेसाच आहे. हा राजवाडा तीनशे फूट लांब व साठ फूट रुंद आहे. त्याचे वर दोन मजले असून तळघरवजा खाली खडकांत खोदलेले आणखी दोन मजले आहेत. राजवाड्या सभोंवार खडकाची कोरलेली भिंत आहे; ती शंभर फूट उंच आहे. राजवाड्याचें आंतील काम पहाण्यासारखे आहे. राजवाड्यांत निरनिराळीं दालने, दरबारचा दिवाणखाना, राण्यांच्या राहण्याच्या जागा, स्नानगृहें, वगैरे सर्व सोई आहेत. सर्व राजवाडा पाहिला म्हणजे मानसिंगाच्या अभिरुचीचें व त्याच्या शिल्पकलाप्रियतेचें मोठें नवल वाटतें. हा सर्व राजवाडा हिंदु वास्तु पद्धतीचा आहे. राजवाड्यामध्ये रंगाचे कामही केलेलें आहे; ते फार सुबक आहे. मनोरे व घुमट प्रेक्षणीय असून राजवाड्याची एकंदर घटना फार कुशलतेची आहे. प्रसिद्ध मोगल बादशाह बाबर हा १५२७ मध्ये येथें आला होता. त्या वेळीं राजवाडा बांधून २० वर्षे झाली होती. त्यानें या वाड्याचें हुबेहुब वर्णन करून ठेविलें आहे.&lt;br&gt;{{gap}}मानसिंगाच्या वेळची दुसरी इमारत म्हणजे गुजरी महाल ही होय. हा महाल मानसिंगानें आपली आवडती राणी मृगनयना हिच्याकरितां बांधला होता. हाही पाहण्यासारखा आहे.&lt;br&gt;{{gap}}किल्ल्यावर तीन देवळें प्रेक्षणीय आहेत. पहिल्या दोहोंना धाकटे व मोठें सासबाहु म्हणतात. हा सहस्रबाहु याचा अपभ्रंश असावा, असा तर्क केलेला आहे. अडाणी लोक या देवळांना सासू सुनेचीं देवळें म्हणतात. कांहीं युरोपियनांनीं यांना जैन देवळें म्हटलें आहे, परंतु तें&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३५ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3zr44me8q6q3a5p6w0uj4zati3xplbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४७</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110432</id>
    <revision>
      <id>230417</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230417</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="aps982dctubu00ccbb9eii3samga4zl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;बरोबर नाहीं. हीं देवळें हिंदु देवतांचीच आहेत. मोठ्यावर १०९२ सालचा शिलालेख आहे व त्यांत हे देऊळ ग्वालेरचा कचवार राणा महीपाल यानें बांधलें, असें लिहिलें आहे. याला पद्मनाभ देऊळ म्हणतात. शिलालेखांत याला हरिसदानन असे म्हटले आहे. या देवळाचें जोतें १२ फूट उंच असून त्यावर सुबक कोरीव काम केलेलें आहे. देऊळ १०० फूट लांब व ६३ फूट रुंद आहे. पूर्वी ते १५० फूट उंच होते. देवळाचें एकंदर काम प्रेक्षणीय आहे. धाकटें सासबाहु याच नमुन्यावर आहे, परंतु तें लहान प्रमाणावर आहे. तिसऱ्या देवळाला तेलीमंदिर म्हणतात. याचें पूर्वीचें नांव तैलंगण मंदिर असें होतें. त्याचे हल्लीचे नांव अपभ्रष्ट होऊन झाले आहे. या देवळाची पद्धति तैलंगण प्रांतांतील आहे. किल्लावरील सर्व इमारतीत हें उंच म्हणजे ११० फुट आहे. देवळाचा आकार चौकोनी आहे. चौकोनाची एक बाजू ६० फूटांची आहे. याचें शिखर बैलगाडीच्या वांकलेल्या तट्ट्याच्या आकाराचे आहे. हेंहीं देवालय फार सुबक आहे व नक्षीचं काम पहाण्यासारखे आहे.&lt;br&gt;{{gap}}झाले. येथे आमचें ग्वालेरपुराण संपले. ह्या सुंदर इतिहासप्रसिद्ध स्थळाची रजा घेतांना आह्यांला फार वाईट वाटले; परंतु नाइलाज म्हणून आह्मी आपल्या पुढील प्रवासास निघालों. ग्वालेरीहून आह्मीं आग्र्यास गेलो. परंतु आग्र्यासारखें ठिकाण उभ्या उभ्या पहाण्यासारखं नाहीं. तसेच हिंदुस्थानची नवी राजधानी हिची, व कौरवपांडवांपासून प्रसिद्धीस असलेला भाग याची अशी उडत उडत भेट घेणं म्हणजे त्या स्थळांचा अपमान करणें होय, असा विचार करून आह्मी दिल्लीत न शिरतां उत्तर- हिंदुस्थानांतील माझें विश्रांतीचे सदर स्टेशन मुरादाबाद येथें आलों. येथे पांचसहा दिवस प्रियजनाच्या सहवासांत मोठ्या आनंदाने घालावे व मग मंडळीसह तेथून हरिद्वाराला आलों.{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}३६ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aps982dctubu00ccbb9eii3samga4zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४८</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110433</id>
    <revision>
      <id>230418</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230418</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="6mzpcppn3ako1q4tyeae5oyyzeuwitl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{x-larger|{{center|'''{{bar|1}}३{{bar|1}}&lt;br&gt;हरिद्वार किंवा गंगाद्वार.'''}}}}
{{rule|5em}}
{{Block center|&lt;poem&gt;'''शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरम् ।''' 
'''महीघ्रादुत्तुंगादवनिमवनेश्चापि जलधिम् ।''' 
'''&quot;अधो गंगा सेयं पदमुपगता लोकविमुदे&quot;'''&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}'''मा'''गल्या लेखाच्या शेवटी सांगितल्याप्रमाणे आम्हीं मुरादाबादेस पांच सात दिवस मुक्काम केला. मुरादाबाद हे बऱ्याच मोठ्या वस्तीचें शहर असून तें तीन चार रेल्वेचे जंक्शन स्टेशन आहे. तेथूनच नैनिताल कडे जाणारा रेलवेचा एक फांटा निघतो. दुसरा फांटा मुसलमान लोकांच्या कॉलेजामुळे प्रसिद्धीस आलेल्या अलीगडकडे जातो. औदरोहिलखंड रेलवेची एक मोठी शाखा- सहारहाणपुर ते मोगलसराई- इजवर मुरादाबाद आहे. येथून लकसरपर्यंत या शाखेनें हरिद्वाराला जाण्याकरितां जावें लागतें. लकसरपासून डेहराडून या शीतळ निवासस्थानापर्यंत एक रेलवेची शाखा जाते. तिच्यावरच हरिद्वार आहे. लकसरपासून प्रथमतः हरिद्वारापर्यंत रेलवेचा फांटा तयार केला गेला. तो १८८६ मध्यें पुरा झाला व तोच पुढे १९०० साली डेहराडूनपर्यंत नेण्यांत आला. डेहराडूनहून मसुरीला (हिमालयांतील दुसरे उंच ठिकाण) वाट जाते. मुरादाबादेपासून हरिद्वार शंभर मैल लांब आहे. सोईस्कर गाडी मुरादाबादेपासून रात्रीं निघून हरिद्वारास सकाळी पोहोचते. लकसर जंक्शनला मात्र बराच वेळ थांबावे लागतें.{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३७ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6mzpcppn3ako1q4tyeae5oyyzeuwitl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>230419</id>
      <parentid>230418</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T11:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>230419</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3185" sha1="903k6z2ws3k3270oq0nf73jqthti1hs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = माझा_उत्तरहिंदुस्तानचा_प्रवास.pdf
|Page = 48
|bSize = 498
|cWidth = 308
|cHeight = 78
|oTop = 26
|oLeft = 99
|Location = center
|Description = 
}}
&lt;br&gt;
{{x-larger|{{center|'''{{bar|1}}३{{bar|1}}&lt;br&gt;हरिद्वार किंवा गंगाद्वार.'''}}}}
{{rule|5em}}
{{Block center|&lt;poem&gt;'''शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरम् ।''' 
'''महीघ्रादुत्तुंगादवनिमवनेश्चापि जलधिम् ।''' 
'''&quot;अधो गंगा सेयं पदमुपगता लोकविमुदे&quot;'''&lt;/poem&gt;}}
{{gap}}'''मा'''गल्या लेखाच्या शेवटी सांगितल्याप्रमाणे आम्हीं मुरादाबादेस पांच सात दिवस मुक्काम केला. मुरादाबाद हे बऱ्याच मोठ्या वस्तीचें शहर असून तें तीन चार रेल्वेचे जंक्शन स्टेशन आहे. तेथूनच नैनिताल कडे जाणारा रेलवेचा एक फांटा निघतो. दुसरा फांटा मुसलमान लोकांच्या कॉलेजामुळे प्रसिद्धीस आलेल्या अलीगडकडे जातो. औदरोहिलखंड रेलवेची एक मोठी शाखा- सहारहाणपुर ते मोगलसराई- इजवर मुरादाबाद आहे. येथून लकसरपर्यंत या शाखेनें हरिद्वाराला जाण्याकरितां जावें लागतें. लकसरपासून डेहराडून या शीतळ निवासस्थानापर्यंत एक रेलवेची शाखा जाते. तिच्यावरच हरिद्वार आहे. लकसरपासून प्रथमतः हरिद्वारापर्यंत रेलवेचा फांटा तयार केला गेला. तो १८८६ मध्यें पुरा झाला व तोच पुढे १९०० साली डेहराडूनपर्यंत नेण्यांत आला. डेहराडूनहून मसुरीला (हिमालयांतील दुसरे उंच ठिकाण) वाट जाते. मुरादाबादेपासून हरिद्वार शंभर मैल लांब आहे. सोईस्कर गाडी मुरादाबादेपासून रात्रीं निघून हरिद्वारास सकाळी पोहोचते. लकसर जंक्शनला मात्र बराच वेळ थांबावे लागतें.{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३७ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>903k6z2ws3k3270oq0nf73jqthti1hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/४९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110434</id>
    <revision>
      <id>230420</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230420</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4767" sha1="ef7vsjgre22s8ne6jj2i4fr8bt1chmz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;u&gt;'''प्रवास-वर्णन.'''&lt;/u&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}आह्मीं हरिद्वारास जाण्याकरितां रात्री अकरा वाजतां निघालों तों लकसरला सुमारे ४ वाजतां येऊन पोहोंचलों. तेथे दोन अडीच तास थांबावे लागले. परंतु पुढल्या प्रवासास अर्धा तास सुद्धां लागला नाहीं. प्रवास रात्रीचाच असल्यामुळे मुरादाबादेपासून लकसरपर्यंतचा प्रदेश दिसला नाहीं. परंतु राहून राहून मनाला एक प्रकारचा संतोष वाटत होता. हरिद्वार, गंगोत्री, बदरिकेदार हीं उत्तरेकडील अत्यंत पवित्र स्थानें; यांची नांवें मी लहानपणी आमच्या वडील मंडळींच्या तोंडून ऐकलीं होतीं. या यात्रा घडण्यास फारच मोठी पूर्वपुण्याई लागते, अशा प्रकारचे उद्गार मी ऐकलेले होते. त्याचे मला आतां स्मरण झाले. या पूर्वकाळी अत्यंत बिकट अशा यात्रांपैकीं हरिद्वारची यात्रा अर्वाचीनकाळी थोडी जास्त सुलभ झाली आहे. तरी पण असें पत्रित्र स्थान एका दीड वर्षांच्या आंत मला दोनदां पहावयास मिळालें, हें पाहून माझी पूर्वपुण्याई खरीच फार मोठी असली पाहिजे, असे वाटून मला एक प्रकारचा आनंद झाला. कारण, मी हरिद्वारला दोन वेळां गेलों. पहिल्यांदां गेलों तो १९१० च्या आक्टोबरमध्ये गेलो होतों. त्या वेळीं फक्त दोन दिवसच मीं तेथें वास केला होता. या खेपेला आह्मीं तेथे सुमारें एक आठवडा काढला. यामुळें या सुंदर व पवित्र स्थानाची निरनिराळ्या ऋतूंतील शोभा मला पहाण्यास मिळाली. या लेखांत माझ्या पहाण्यांत आलेल्या त्या स्थळाच्या दोन्ही स्थितींचें मी वर्णन देणार आहे.&lt;br&gt;{{gap}}वर लिहिलेच आहे, कीं, आह्नीं लकसरला सुमारें चार वाजतां येऊन पोंचलों. या दिवसांत इकडे संधिप्रकाश फार वेळ असल्यामुलें चार साडेचार वाजतां चांगलें दिसू लागतें. या ठिकाणापासून हरिद्वारचे पंडे दृष्टीस पडूं लागतात. यात्रेकरूंच्या शोधार्थ ते प्लॅटफार्मावर सारखे हिंडत असतात; व भेटेल त्याला हरिद्वाराला जावयाचें आहे? कोठें उतरणार? तुमचें नांव काय? तुमचा येथे पंड्या आहे?&quot; वगैरे प्रश्न विचारण्याचा सपाटा लावतात. मी पहिल्या खेपेला हरिद्वाराला गेलों होतों, तेव्लं एका पंड्याचे घरीच उतरलों होतों, परंतु तेथली जागा फार कोंदट व गैरसोईची होती. म्हणून या खेपेला आह्मी मुरादाबादेहून गांवा-&lt;noinclude&gt;&lt;br&gt;{{gap}}३८ ]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ef7vsjgre22s8ne6jj2i4fr8bt1chmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/५०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110435</id>
    <revision>
      <id>230421</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>230421</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="ltnmzzks0h0emmlsz0dxichnps7q2s4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;{{right|&lt;u&gt;'''हरिद्वार.'''&lt;/u&gt;}}&lt;/noinclude&gt;बाहेरील एका चांगल्या धर्मशाळेच्या व्यवस्थापकाला पत्र घेतलें होतें. लकसरपासून बऱ्याच झाडीच्या प्रदेशाला सुरवात होते व उत्तरेच्या बाजूला टेकड्या टेकड्या दिसूं लागतात. '''&quot;अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा । हिमालयो नाम नगाधिराजः ।&quot;''' असें ज्या पर्वताचें वर्णन केलेले आहे, त्या पर्वताच्याच पायथ्याशीं आपण चाललो आहों, असे या लहानशा टेकड्या पाहून वाटत नाहीं. ज्याप्रमाणे नदीच्या उगमाशीं नदी लहानशी झऱ्यासारखी असते, व तिचाच पुढे प्रचंड नद बनतो, तशांतली या टेकड्यांची स्थिति आहे. ढेंगभर वाटणाऱ्या या थोड्या टेकड्यांचाच वर जातां जातां अलंघ्य पर्वत बनून, त्यांचाच कांचनगंगा, धवलगिरी वगैरे सारखीं अठ्ठावीस एकूणतीस हजार फूट उंचीचीं शिखरें झालेलीं आहेत, हें मनांत आलें म्हणजे सृष्टिकर्त्याचे कौतुक केल्यावांचून रहावत नाहीं.&lt;br&gt;{{gap}}याप्रमाणे विचार मनांत येत आहेत नाहींत तोंच हरिद्वाराचें स्टेशन आले व आमची उतरण्याची घाई झाली. स्टेशनवर तर काय पंड्यांची गर्दीच गर्दी होऊन गेली. या पंड्यांचा पोशाख अगदीं साधा असतो. नेसूं धोतर, अंगांत एक शुभ्र तालिमबाजी सदरा व डोक्यास पांढऱ्या विरविरीत कापडाची तीन चार पैशांची टोपी. कांहींजणांजवळ वह्यांची पुडकी असतात. हे लोक यात्रेकरूंना आपल्या घरी येण्याबद्दल सारखी लकडा लावीत असतात. स्टेशनच्या बाहेर पंड्यांच्या आंतल्यापेक्षां मोठाल्या झुंडीच्या झुंडी दृष्टीस पडतात. यात्रेकरूगणिक येथे पंड्ये आहेत की काय, असा भास होतो व एका दृष्टीनें हें खरेंच आहे. या गांवची वस्ती म्हणजे मुख्यतः पंड्यांचीच आहे. पंडे, यात्रेकरूंना लागणारे मिठाई व इतर जिन्नस विकणारे पुरभय्ये, आणि परान्नपुष्ट बैरागी व याचक या त्रिवर्गाने या गांवची सर्व वस्ती झालेली आहे. या प्रत्येकाचा धंदा म्हणजे यात्रेकरूंना लुटण्याचा! प्रत्येक पंड्याला असें वाटतें कीं, आपण यात्रेकरूजवळ किती मागूं आणि किती नाहीं. बाकी या पंड्यांमध्ये बरेच लोक चांगले सधन असतात. कांहीं तर फारच श्रीमान् झालेले आहेत. तरी यांचा धनलोभ मात्र कमी झालेला नाहीं. बैराग्यांची व तपस्व्यांची तर गोष्टच बोलू नका. हे लोक यात्रेकरूंच्या पैशावर सारखी चैन करीत असतात.&lt;noinclude&gt;{{right|[ ३९ }}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ltnmzzks0h0emmlsz0dxichnps7q2s4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:माझा उत्तरहिंदुस्तानचा प्रवास.pdf/५१</title>
    <ns>104</ns>
    <id>110436</id>
    <revision>
      <id>230422</id>
      <timestamp>2026-05-26T11:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  प्रवास वर्णन. - बाजारांतून आपण जाऊं लागलों म्हणजे हे तुंदिलतनु लोक सारखे पाठीस लागतात. एक म्हणतो &quot; बाबूजी हमकू दूध लाव ! &quot; दुसरा म्हणतो &quot; बाबूजी हम मलई चाहते हमकू मलई देव !” तिस...&quot;</comment>
      <origin>230422</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4476" sha1="bqk52effvsfvji2ngzpoihr518an67f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

प्रवास वर्णन.
-
बाजारांतून आपण जाऊं लागलों म्हणजे हे तुंदिलतनु लोक सारखे पाठीस लागतात. एक म्हणतो &quot; बाबूजी हमकू दूध लाव ! &quot; दुसरा म्हणतो &quot; बाबूजी हम मलई चाहते हमकू मलई देव !” तिसरा तिसरेंच कांहीं मागतो ! सारांश, या लोकांना याचना व भोजन यांखेरीज दुसरा विषयच ठाऊक नाहीं. याप्रमाणे येथले लोक पाहून व त्यांची दिनचर्या मनुष्याला एक प्रकारचा खेदच
•व एकंदर वृत्ति आणि वागणूक पाहून
होतो. काय या लोकांचं जीवित ! वाणोच याचनकृते प्रसनाय वक्त्रम्
माणसांबद्दल आदर वाटण्या- याप्रमाणे येथल्या वस्तीकडे
अशी यांची वृत्ति व कृति ! अशा ऐवज तिरस्कार मात्र उत्पन्न होतो. पाहिलें म्हणजे धर्मप्रवृत्ति जागृत न होतां उलट मावळूनच जाते. तरी या ठिकाणचें सृष्टिसौंदर्य पाहिले म्हणजे मात्र याच्या अगदी उलट परि- णाम होतो व या स्थानाचे इतकें माहात्म्य व पावित्र्य सतत कायम कां राहणार हे ध्यानांत येतें. असो.
वर सांगितलेच आहे, कीं, आह्मांला या खेपेला पंडयाच्या साहाय्याची जरूरी नव्हती. म्हणून आह्मीं एक दोन घोड्यांची गाडी करून त्यांत सर्व सामान भरलें व आमच्या ठरलेल्या ठिकाणी जाण्यास निघालों. • आम्हाला जरूर नाहीं असें म्हटलें, तरी एक पंड्या आमच्या गाडीच्या बॉक्सवर बसलाच ! गांव लहानच असल्यामुळे आमची धर्मशाळा आह्मांला तेव्हांच सांपडली. अर्थात्, आह्मांला पंड्याची मुळींच गरज लागली नाहीं. तरी पण आह्नीं हरिद्वाराहून निघण्याचे आधीं, आमचेबरोबर आलेल्या पंडचास एक रुपया दिला ! मात्र बळेंच बॉक्सवर बसणाऱ्या पंडयास कांहीं एक न देतां परत लावलें.
आह्मीं ज्या धर्मशाळेंत उतरण्यास गेलों होतों, ती धर्मशाळा साधारण गांचाबाहेर असून चांगली प्रशस्त व स्वच्छ होती; व तेथील व्यवस्थापकही फार चांगला माणूस असल्यामुळे व त्याला थोडे फार इंग्रजी येत अस- ल्यामुळें आह्मांला भाषाव्यवहाराची अडचण भासली नाहीं व आमची सर्व सोय. उत्तम झाली. प्रथमतः जेव्हां मी हरिद्वारास आलों होतों तेव्हां जेवणाखाणाचे बरेच हाल झाले. ह्मणून या खेपेला आझीं बरोबर अलीकडे ४० ]&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bqk52effvsfvji2ngzpoihr518an67f</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>