विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 26043 233579 72634 2026-07-24T11:46:35Z कल्पनाशक्ती 3813 233579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>विचार करणे आवश्यक असल्याचे वाचकांच्या मनावर ठसत गेले. वाचक ‘संस्कृती माला गंभीरपणे वाचतात हे लक्षात आले.<br> {{gap}}राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीप्रणित नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार कार्यरत झाल्यापासून हिंदुत्ववादी व प्रतिगामी शक्ती डोके वर काढत आहेत. त्या देशाची बहुसांस्कृतिक वीण उसवू पाहात असल्याची भावना देशात वाढत जाऊन अस्वस्थता पसरत निघाली. तिचा स्फोट ९ ऑक्टोबर, २०१५ रोजी झाला. हिंदीतील प्रख्यात साहित्यिक उदय प्रकाश, नयनतारा सहगल व अशोक वाजपेयी यांनी वाढत्या असहिष्णुतेच्या निषेधार्थ आपले साहित्य अकादमी पुरस्कार परत करत असल्याची घोषणा केली. पाठोपाठ भारतातील विविध भाषांमधील सुमारे ४० साहित्यिकांनी आपले पुरस्कार परत केले. त्याचे लोण चित्रपट, संगीत, कलाक्षेत्रात पोहोचले. तिथेही जवळ जवळ इतक्याच अभिनेते, दिग्दर्शक, कवी, पटकथाकार यांनी या पुरस्कार वापसी'स आंदोलनाचे स्वरूप आणले. या घटनेतून परत एकदा भारत हा बहुसांस्कृतिक देश आहे. इथे सत्तेच्या बळावर कुणास निरंकुश सत्ता गाजवता येणार नाही. इथले एकात्म वातावरण हे पारंपरिक बहुवंशीय, बहजातीय, बहप्रांतीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक समन्वय, सामंजस्य व समादरावर उभे आहे. त्यात कोणत्याही एका घटकाचा वरचष्मा वा आक्रमण सहन केले जाणार नाही. इथे सर्व जाती, धर्म, वर्गसमूहाला घटनेने समान नागरिक हक्क व स्वातंत्र्य दिले आहे. गोवंश पूजेचे स्वातंत्र्य येथे आहे, तसेच गोमांस भक्षणाचेही आहे, हेही विसरता येणार नाही. हिंदू-मुसलमान धर्म एकता मध्ययुगापासून इथे गुण्यागोविंदाने नांदत आहेत. महाराष्ट्रातील वारी ही भागवत संप्रदायाने धर्मांतर्गत घडवून आणलेली जातीय एकता म्हणूनही पाहाता येते. इथे अस्पृश्योद्धार, मंदिरात सर्व जातीच्या लोकांना प्रवेश, सर्व धर्म बांधवांना मंदिर, मशीद, गुरूद्वार, चर्च, अग्नीगृहादि मंदिरे उभारण्याचे व आपापल्या पूजा विधी, खानापान, सवयीचे स्वातंत्र्य आहे अशा परिस्थितीत कोणत्याही प्रकारचे सांस्कृतिक आक्रमण अत्याचार, हिंसाचार, जबरदस्ती, धर्मांतर लादता येणार नाही व सत्तेचा दुरुपयोग करुन राष्ट्रीय एकात्मतेस बाधा आणणारी कोणतीही कृती खपवून घेतली जाणार नाही, हे जनतेने सत्ताधा-यांना दाखवून दिले. <br> {{gap}}सन २०१५ ते २०१७ अशी दोन वर्षे ही ‘संस्कृती माला' समाज प्रबोधन पत्रिकेत अखंडपणे प्रकाशित होत राहिली. एकूण १० लेख प्रकाशित झाले. पैकी सहा लेखातून ग्रंथांचा परिचय करून देण्यात आला. या ग्रंथांतील<noinclude></noinclude> aefnlbroh3cj67dqbled1pgb4020cim 104 26044 233580 142780 2026-07-24T11:48:09Z कल्पनाशक्ती 3813 233580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude> काही महत्त्वाच्या लेखांची भाषांतरे करून प्रकाशित करण्यात आली. हेतू हा की मूळ ग्रंथातील काही भाग थेट वाचकांपर्यंत पोहोचावा व त्यांनी जिज्ञासेने मूळ ग्रंथ वाचावेत. या मालेत पुढील ग्रंथ व त्यातील काही लेखांची प्रामुख्याने चर्चा करण्यात आली- १. संस्कृति के चार अध्याय - रामधारी सिंह 'दिनकर. (१९५६) २. भारत : इतिहास और संस्कृति- गजानन माधव मुक्तिबोध (१९८३) ३. बौद्ध संस्कृति - डॉ. राहुल सांस्कृत्यायन (१९५२) ४. जन, समाज और संस्कृति - विष्णु प्रभाकर (१९८६) ५. संस्कृति क्या है? - विष्णु प्रभाकर (२०१५) ६. समय और हम - जैनेंद्रकुमार (१९६२) ७. संस्कृति का दार्शनिक विवेचन - डॉ. देवराज (१९५७) ८. कबीर - डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (१९४२) ९. अशोक के फूल - डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (१९४८) १०. कल्पलता - डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (१९५१) ११. विचार और वितर्क - डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (१९५४) १२. कुटज - डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (१९६४) {{gap}}समाज प्रबोधन पत्रिका त्रैमासिकाचा बहुसंख्य वाचक मराठी भाषी व अभ्यासक आहे, हे लक्षात घेऊन ज्या ग्रंथांचा परिचय करून देण्यात आला त्या ग्रंथलेखकाचे साहित्यिक योगदान प्रारंभी देण्यात येऊन मग ग्रंथ परिचय वा भाषांतर देण्यात येत असे. त्यामुळे लेखकाचे श्रेष्ठत्व, वेगळेपणा, विचारधारा, व्यासंग, साहित्य रचना यांची माहिती होत असे. मग वाचक त्या आकलनाधारे पुढील ग्रंथ समजून घ्यायचा. या ग्रंथांविषयी वाचक उत्सुक होऊन त्यांनी तो मिळवून वाचावा असा उद्देश होता. त्यामुळे वाचक समाजात भारतीय संस्कृती ही प्रारंभापासूनच सामायिक संस्कृती आहे. इथे पूर्वापार अनेक जात, धर्म, वंश, संस्कृती, देशातील लोक राहात आल्याने आणि त्यांच्या प्रारंभापासूनच रोटी-बेटी व्यवहार होत आल्याने इथे एक वंश, शुद्ध जात, पवित्र धर्म असे काही नसून सर्व धर्म समभाव, जातीय ऐक्य, सांस्कृतिक देवाणघेवाण चालत आलेली आहे. सामाजिक सहिष्णुता व सांस्कृतिक सामंजस्यावरच या देशाची एकता व अखंडता टिकून आहे. हे परोपरीने अधोरेखित करण्यात आले. त्यामुळे संस्कृती म्हणजे नदीकाठची मानव वस्ती व प्राचीन संदर्भ इतकेच नसून ती कालौघात बदलत, विकसित होत जाणारी आहे. हे उपरोक्त ग्रंथ परिचय व लेख भाषांतरातून अधोरेखित<noinclude></noinclude> ev3rdrldt2dsnqxa0kji7xfesgigxie 104 26046 233581 142300 2026-07-24T11:50:46Z कल्पनाशक्ती 3813 233581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>अनुभवतो आहोत, त्याची मुळे या संकल्पनेत दिसून येतात. या कल्पनेच्या अभ्यास व प्रभावातून आपल्याकडे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी (इ. स. १९०५) कवींद्र रवींद्रनाथ टागोर यांनी ‘विश्वभारती' ची कल्पना मांडली इतकेच नव्हे तर विश्वभारती विद्यापीठाची सुरुवात शांतीनिकेतन आश्रमात करून भाषा, साहित्य, कला, संगीत व संस्कृतीचा आंतरशाखीय अभ्यासक्रम विधिवत सुरू केला. या ग्रंथात डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी यांच्या निबंध व समीक्षा लेखांचा जो परिचय करून देण्यात आला आहे, ते रवींद्रनाथांकडे त्या काळात हिंदी विभागप्रमुख म्हणून कार्यरत होते, हे आपण या संदर्भात लक्षात अशासाठी घ्यायला हवे की रवींद्रनाथांची पाश्र्वभूमी वैश्विक ऐक्याची होती. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर याच ध्येयाने महाराष्ट्रात सन १९४८ ला साने गुरुजींनी स्वातंत्र्य, समता, बंधुता मूल्यांच्या प्रचार, प्रसारार्थ जेव्हा ‘साप्ताहिक साधना' सुरू केले, तेव्हा त्यांनी ‘प्रांतभारती' सदर सुरू केले होते. पुढे त्याचे रूपांतर आंतरभारती' मध्ये करून महाराष्ट्राशिवाय कर्नाटक, गुजरातमध्येही आंतरभारती केंद्रांचा प्रारंभ झाला होता. नंतर १९५० नंतरच्या काळात पंडित नेहरूंनी या संकल्पनेचा पुरस्कार करून साहित्य अकादमी (१९५४), राष्ट्रीय पुस्तक न्यास(एनबीटी) (१९५७) सुरू करून भाषा, साहित्य, संस्कृती एकतेस गती दिली. १९४४ साली स्थापन झालेल्या भारतीय ज्ञानपीठाने १९६१ पासून भारतीय साहित्याचा सर्वश्रेष्ठ पुरस्कार देऊन या प्रयत्नास बळकट आणली. जिज्ञासूंनी यासाठी साधना प्रकाशन, पुणे यांनी नुकतेच प्रकाशित केलेले माझे पुस्तक ‘भारतीय भाषा व साहित्य' वाचावे.<br> {{gap}}या सर्व पार्श्वभूमीवर वरील संस्कृतीमालेच्या ग्रंथरूप दिलेल्या 'साहित्य आणि संस्कृती' या पुस्तकाकडे पाहावे लागेल. संस्कृती संकल्पनेच्या इथे करण्यात आलेल्या विस्तृत चर्चेमुळे लेखन प्रक्रियेमागील विचार व प्रयत्न स्पष्ट होतील. संस्कृतीमालेचे पुस्तकरूप करायचे ठरल्यावर पत्रिकेचे संपादक प्रा. डॉ. अशोक चौसाळकर यांना मी सदर ग्रंथास प्रस्तावना लिहिण्याची विनंती केली. त्यांनी ही मान्य केल्याबद्दल व या लेखनास संधी देणे, उद्युक्त करणे, प्रोत्साहन देणे इ. सर्वांबद्दल मी त्यांचा मनःपूर्वक आभारी आहेत. त्यांची प्रस्तावना वाचली तरी हे पुस्तक वाचल्यासारखे आहे, इतकी ती अल्पाक्षरी व सारग्राही आहे, हे वेगळे सांगायला नको.<br> {{gap}}या ग्रंथातील प्रारंभिक दीर्घ लेख हा डॉ. देवराज यांनी आपल्या 'संस्कृति का दर्शनिक विवेचन' (१९५७) ग्रंथास लिहिलेल्या ‘भूमिका' चे भाषांतर आहे. सदर ग्रंथात त्यांनी ‘सर्जनात्मक मानवतावाद' ची संकल्पना<noinclude></noinclude> t67ltwq1scdb3ci1gaxawdwxpzuwj4n 104 26047 233582 142301 2026-07-24T11:52:55Z कल्पनाशक्ती 3813 233582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>स्पष्ट केली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार मानवी संस्कृती ही मानवी मूल्यांच्या विकास व परिवर्तनाची गाथा होय. मनुष्य निरंतर मूल्यांचा शोध घेत आपले जीवन बोधप्रद व सार्थक बनवत असतो. ही त्याची कृती, प्रवृत्ती त्यांची सर्जनशीलता होय. सृजन म्हणजे नित्य नव्याचा ध्यास व रचना होय.यात त्याला परमसुख व संतोष लाभत राहिल्यानेच तो निरंतर नूतन निर्मिती करत जग बदलत राहातो.त्यातून संस्कृतीचा कायाकल्प घडून येत राहातो. म्हणून आपणाला काळाच्या ओघात संस्कृती बदलल्याची, विकसित झाल्याची अनुभूती येते.यातून माणसांचे जीवन व व्यक्तिमत्त्वही आपसूक बदलत राहाते.यात काळाच्या राजनैतिक, आर्थिक, शैक्षणिक प्रयत्नांचे योगदान असते.माणूस केवळ साधनसंपन्न होण्यासाठी धडपडत नसतो.त्याला संस्कारसंपन्न व्यक्ती म्हणून जीवन व संस्कृतीसमृद्ध समाजजीवनही हवे असते. {{gap}}रामधारी सिंह 'दिनकर' हिंदीचे भारतीय ज्ञानपीठ विजेते साहित्यिक होत.त्यांनी लिहिलेल्या 'संस्कृति के चार अध्याय' (१९५६) ग्रंथात हिंदू, जैन, बौद्ध, इस्लामी, ख्रिश्चन संस्कृतीची चर्चा धर्म, कर्मकांड, आदानप्रदान या अंगाने करण्यात आली आहे.पण सरतेशेवटी ते स्पष्ट करण्यात आले आहे की, संघर्षानंतर इथे समन्वयच होत राहिला आहे. सामायिक संस्कृतीचे स्वप्न सत्यात उतरवत राहण्यातच शहाणपण आहे. हिंदीतील दुसरे कवी गजानन माधव मुक्तिबोध, मूळ महाराष्ट्रीय पण पुढे मध्यप्रदेश त्यांची लेखन व जीवनभूमी बनली. त्यांनी लिहिलेल्या 'भारत : इतिहास और संस्कृति' ग्रंथ परिचयातून उमजते की इतिहास हा भूतकाळाचे कठोर वास्तव असते. इतिहासाची गैरसोय अशी असते की तो वर्तमानात आपल्या विचार, दृष्टीने तो बदलता येत नाही. भले कुणाची काहीही इच्छा असो लोक इतिहासाचे पुनर्लेखन करतात, पण त्यांना तथ्य व सत्य नाकारता येत नाही. विश्लेषण ही सापेक्ष गोष्ट असते खरी. मुक्तिबोधांचे हे पुस्तक वास्तववादी तत्त्वज्ञान म्हणून महत्त्वाचे ठरते. {{gap}}डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी समीक्षक व निबंधकार त्यांनी असून संस्कृतीवर स्वतंत्र असा ग्रंथ लिहिलेला नाही. त्यामुळे त्यांच्या ‘अशोक के फूल (१९४८), 'कल्पलता' (१९५१), ‘विचार और वितर्क' (१९५४) आणि ‘कुटज' (१९६४) या ग्रंथात संकलित संस्कृतीसंबंधी लेखांच्या आधारे संस्कृतीविषयक त्यांच्या धारणेची चर्चा एका लेखात करण्यात आली आहे. याच अनुषंगाने त्यांच्या 'कबीर' शीर्षक लेखाच्या संपादित भागाचे भाषांतर<noinclude></noinclude> epcs1jjk6zh7lyt77rv5gfwxncm5ej1 104 26048 233583 142302 2026-07-24T11:53:29Z कल्पनाशक्ती 3813 233583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>देण्यात आले आहे. या विविध लेखांतून डॉ. द्विवेदींचा व्यापक व्यासंग लक्षात येतो. त्यांचे म्हणणे आहे की माणसाची मूल्यधारणा प्रवाही असते. या प्रवाहात संस्कृती काळाप्रमाणे नव्या शक्ती आत्मसात करते. अभिनिवेश मुक्त सांस्कृतिक आकलन व व्यवहारातच मानवी सभ्यतेचं हित सामावलेले आहे. बौद्ध धर्माचे अभ्यासक म्हणून डॉ. राहुल सांकृत्यायन यांचा लौकिक सर्वदूर पसरलेला आहे. त्यांना हिंदीपेक्षा भारतीय साहित्यिक म्हणावे असा अन्य अनेक भाषांचा त्यांचा अभ्यास आहे. संस्कृत, पाली, प्राकृत, अर्धमागधी, हिंदी, इंग्रजी असा त्यांचा व्यापक भाषिक व्यासंग त्यांना महापंडित सिद्ध करतो. त्यांनी लिहिलेला ‘बौद्ध संस्कृति' (१९५२) ग्रंथ एका अर्थाने बौद्ध धर्माच्या जागतिक प्रचार, प्रसाराचा इतिहास होय. पण त्यातून त्यांनी उभी केलेली बौद्ध संस्कृती आपणास हिंदू धर्माच्या कर्मकांडांपासून दूर नेणारी व मानवता भेदातीत करणारी म्हणून महत्त्वाची वाटते. हा ग्रंथ जागतिक संदर्भ वैविध्याने भरलेला असल्याने संस्कृतीविषय एक वैश्विक परिदृश्य हा ग्रंथ उभा करतो नि लक्षात येते की वैश्विक तेच शाश्वत! {{gap}}जैनेंद्रकुमार हिंदी साहित्यात कथाकार, कादंबरीकार म्हणून जितके महत्त्वाचे तितकेच गांधीवादी विचारवंत म्हणूनही. ‘समय और हम' (१९६२) हा ग्रंथ संस्कृतीविषयक नवे भान देणारा म्हणून महत्त्वाचा. अधिकांशांची धारणा असते की संस्कृती म्हणजे भूतकाळाचे प्रतिबिंब. पण ते वर्तमानाचे वास्तव चित्र असते असे नवे भान हा ग्रंथ देतो. वर्तमानातला मनुष्याचा काम, विज्ञान, साहित्य, भाषाविषयक व्यवहार संस्कृतीच सांगत असतो हे त्यांनी समजावले आहे. जैनेंद्रकुमारांचे समकालीन साहित्यिक विष्णु प्रभाकर कथा, कादंबरी शिवाय नाटक, एकांकी, आठवणी, आत्मचरित्र लिहिणारे म्हणून समग्र लेखक. त्यांच्या ‘जन, समाज और संस्कृति' (१९८६) आणि ‘संस्कृति क्या है?' (२०१५) या दोन ग्रंथांतून स्पष्ट होते की वर्तमान संस्कृती संकट हे चक्रव्यूहात सापडलेल्या अभिमन्यूची आठवण करून देणारे आहे. विज्ञान व तंत्रज्ञानाचे वरदान त्याला आकर्षित करते खरे पण त्यांच्याच अभिशापाने त्याचा जीव गुदमरतो आहे. मानवी विकासाचा प्रारंभ अशाच संभ्रमाने झालेला. अॅडाम आणि ईव्हच्या कथेतले सफरचंद सर्वांना माहीत आहे. प्रलोभन व पश्चात्ताप या मानवी जीवनरूपी एकाच नाण्याच्या दोन बाजू होत. महाभारतातला अभिमन्यू मारला गेला, पण वर्तमानातला अभिमन्यू मरणार नाही. कारण तो मृत्युंजयी संस्कृतीचा-वैश्विक संस्कृतीचा समर्थक व उपासक आहे, हा विष्णु प्रभाकरांचा आत्मविश्वास या ग्रंथास वर्तमानाची<noinclude></noinclude> pn2zrqjrz4r8y1rs3dtwnk058z38k29 104 26049 233584 142304 2026-07-24T11:54:49Z कल्पनाशक्ती 3813 233584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>संजीवन औषधी बनवेल असा मला विश्वास वाटल्यावरूनच हा ग्रंथ प्रपंच केला आहे. त्याचा समारोप मी विष्णू प्रभाकरांच्याच शब्दात करणे पसंत करेन. ते म्हणतात, "अभिमन्यू इस युग में चक्रव्यूह में प्रवेश करने के बाद मरेगा नहीं बल्कि वह इस चक्रव्यूह को छिन्न भिन्न कर देगा और उन सप्त महारथियों को कही ठोर (स्थान) नहीं मिलेगी। वे अपनी मौत मर जायेंगे और आस्था का नन्हा-सा दिया मौसम के तूफानों को झेलता हुआ उसी तरह प्रकाश बिखरता रहेगा सूर्य के आगमन की प्रतीक्षा करता हुआ।" {{gap}}सदर ग्रंथातील शेवटचा लेख 'एकात्म भारताचा विचार' समारोपपर असून तो स्वतंत्रपणे लिहिण्यात आला आहे. {{right|'''- डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''}} {{gap}}दि. २५ जून, २०१७<br> {{gap}}बंकिमचंद्र चटर्जी जन्मदिन{{nop}}<noinclude></noinclude> qjg5udg1dzlnl1qaqregiyf78vnqus7 104 26050 233585 71813 2026-07-24T11:56:35Z कल्पनाशक्ती 3813 233585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''अनुक्रम''' १. संस्कृतीचे तात्त्विक स्वरूप : सर्जनात्मक मानवतावाद/२१<br> २. संस्कृतीचे चार अध्याय : समन्वित संस्कृतीचे<br> {{gap}}स्वप्न आणि सत्य/५८ <br> ३. भारत : इतिहास आणि संस्कृती- मानवोदय ते<br> {{gap}}प्रजासत्ताक भारत/७५ <br> ४. भारतीय संस्कृती : प्रश्न आणि योगदान १०१ <br> ५. मध्ययुगीन सांस्कृतिक विकास आणि मानव सामंजस्य/११७ <br> ६. बौद्ध संस्कृती : धर्मप्रसाराचा इतिहास/१३५ <br> ७. युरोप आणि भारत : सांस्कृतिक चिकित्सेचे प्रश्नोपनिषद/१४६ <br> ८. संस्कृती : प्रतिकूल परिस्थितीतील आशावाद/१६४<br> ९. भारतीय धर्मसाधनेत कबीराचे स्थान/१७५ <br> १०. सत्तेच्या वळचणीतील संस्कृती/१८४ <br> ११. एकात्म भारताचा विचार/१८९<br> * पूर्वप्रसिद्धी सूची/१९५<br> * चर्चित ग्रंथसूची <br> (टीप : मूळ प्रसिद्ध लेख शीर्षके ग्रंथानुकूल करण्यात आली आहेत.) {{nop}}<noinclude></noinclude> sz3odg0xe4jf0yg9og3qekbjklhc1l4 104 26051 233586 142305 2026-07-24T11:57:10Z कल्पनाशक्ती 3813 233586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude> '''संस्कृतीचे तात्त्विक स्वरूप : सर्जनात्मक मानवतावाद''' {{gap}}हिंदी साहित्यात काव्य, कादंबरीच्या बरोबरीने समीक्षा आणि चिंतनाच्या क्षेत्रात मोलाची भर घालणारे तत्त्वचिंतक साहित्यिक म्हणून डॉ. देवराज (१९१७-११९९) ओळखले जातात. ११ काव्यसंग्रह, ९ कादंब-या, ८ समीक्षा ग्रंथांशिवाय त्यांनी १0 वैचारिक ग्रंथ लिहिले ते मूलतः तत्त्वज्ञानी. बनारस हिंदू विद्यापीठात ते उन्नत तत्त्वज्ञान केंद्राचे संचालक होते. तत्पूर्वी लखनौ विद्यापीठात त्यांनी तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केले होते. मार्च, १९९४ मध्ये पुणे विद्यापीठात भारतीय तत्त्वज्ञान परिषद, दिल्लीच्या विद्यमाने डॉ. देवराज यांच्या साहित्य आणि चिंतनावर एक राष्ट्रीय चर्चासत्र योजण्यात आले होते. डॉ. सुरेंद्र बारलिंगे त्यांचे संयोजक होते. चर्चासत्रानंतर त्यातील १२ निवडक शोधनिबंधांचे एक पुस्तक 'देवराज : दर्शन और साहित्य' प्रकाशित करण्यात आले होते. डॉ. सुभाषचंद्र भेलके यांनी ते संपादित केले आहे. डॉ. देवराजांबद्दल हिंदीत डॉ. विश्वंभरनाथ उपाध्याय, डॉ. प्रेमशंकर, डॉ. हरदयाल, डॉ. चंद्रकांत बांदिवडेकर, डॉ. राजी सेठ प्रभृती मान्यवरांनी लिहिले आहे. डॉ. देवराजांचे मूळ नाव नंदकिशोर गुप्ता. साहित्य व तत्त्वज्ञानाच्या प्रांतात ते डॉ. एन. के. देवराज, डॉ. देवराज नावाने ओळखले जातात. काव्य, कादंबरी, निबंध, समीक्षा प्रांतात त्याचे विपुल लेखन राहूनही त्यांची ओळख राहिली आहे. ती तत्त्वचिंतक म्हणूनच! त्यांचे ‘साहित्य और संस्कृति' (१९५८) 'संस्कृति का दार्शनिक विवेचन' (१९५७), ‘भारतीय संस्कृति' सारखे ग्रंथ विशेष चर्चिले गेले. पैकी ‘संस्कृति का दर्शनिक विवेचन' ग्रंथ इंग्रजीत भाषांतरित झाला नि जगभर पोहोचला. "Philosophy of Culture" शीर्षक या इंग्रजी भाषांतरामुळे त्यांनी या ग्रंथात चर्चिलेल्या ‘सर्जनात्मक मानवतावाद'लेखाची जगभर चर्चा झाली. कथात्मक लेखन असो वा काव्यात्मक, ते मनोवैज्ञानिक विश्लेषणाच्या आधारे तात्त्विक<noinclude>{{center|साहित्य आणि संस्कृती/२१}}</noinclude> rmrnmt4s4vh6qk0sqndeze3ml4y0ql6 104 26052 233587 142306 2026-07-24T11:57:37Z कल्पनाशक्ती 3813 233587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>स्वरूपात पुढे आणण्याची त्यांची स्वत:ची अशी प्रतीकात्मक लेखन शैली आहे. त्यांच्या प्रारंभीच्या चिंतनावर शंकराचार्यांचा प्रभाव होता. पण त्यांच्या लेखनाचा विचार, विस्तार, विकास होत गेला, तसे ते प्रथम जर्मन तत्त्वज्ञ कांटशी, नंतर बौद्ध तत्त्व चिंतनाशी जोडले गेले. डॉ. देवराज हे उपजत मानवतावादी तत्त्वचिंतक होत. त्यांच्या संस्कृति का दार्शनिक विवेचन ग्रंथात त्यांनी लिहिलेला ‘भूमिका' अध्याय त्यांच्या ‘सर्जनात्मक मानवतावाद' ची ओळख करून देण्यास पुरेसा आहे. जिज्ञासू मूळ ग्रंथ मिळवून मग वाचतीलच. याची मला खात्री आहे. {{gap}}‘संस्कृति का दार्शनिक विवेचन' ग्रंथ डॉ. देवराज यांनी आपल्या ‘सर्जनात्मक मानवतावाद' या तत्त्वज्ञानाची ओळख करून देण्याच्या उद्देशाने लिहिला आहे. स्वातंत्र्योत्तर कालखंडात हिंदी ही राष्ट्रभाषा व्हावी, करता यावी असे वाटणाच्या उत्तर प्रदेश सरकारने ३00 मौलिक ग्रंथ प्रकाशनाची महत्त्वाकांक्षी योजना सन १९५० च्या दरम्यान कार्यान्वित केली होती, त्यातील हा एक महत्त्वाचा ग्रंथ होय. डॉ. देवराजांनी हा ग्रंथ तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंना समर्पित करून त्यांच्यातील देशभक्त लेखक आणि नीतिज्ञास मानवंदनाच दिली आहे. हा ग्रंथ आपणास ‘सर्जनात्मक मानवतावाद' समजावतो. आजवर अनेक तत्वचिंतक, इतिहासकारांनी विविध संस्कृती, त्यांची स्थित्यंतरे, स्वरूप या पैलूंबद्दल विस्ताराने लिहिले आहे. पण संस्कृतीचे तत्त्वज्ञान अपवादाने लिहिणा-या टॉमस हिल ग्रीन, एफ. एच. बँडले, (इंग्लंड), जोशिया राइस, (अमेरिका) के. बी. क्रोचे (इटली), विंडेल बँड, रिकॉर्ट, युकेन (जर्मनी) यांच्यासारख्या हिगेल समर्थक बुद्धिवाद्यांच्या पठडीतून नवे अध्यात्म व विज्ञानाची सांगड घालणारे तत्त्वज्ञानी उदयाला आले त्यांच्या डॉ. देवराज त्या पंथातले बुद्धिवादी (Rationalistic) म्हणून त्यांना ओळखले जाते ते नवचिंतनामुळेच! {{gap}}डॉ. देवराज ‘संस्कृति का दार्शनिक विवेचन' ग्रंथामध्ये संस्कृतीस मूल्य मानून तिचे विश्लेषण करतात. सर्जनात्मक मानवतावाद हे मानवकेंद्रित तत्त्वज्ञान आहे. यात पारलौकिक विचारास थारा नाही. तसेच केवळ भौतिक म्हणजे जीवन असे मानत नाही. सर्व प्रकारच्या व्यवस्था, संगठन, मानवीय रुची, जीवनोद्देश यांचा हे तत्त्वज्ञान विचार करते. मानव सर्जनशील असतो. यावर या तत्त्वज्ञानाचा विश्वास आहे. संस्कृती ही मानवी निर्मिती आहे ती नैसर्गिक, वा प्राकृतिक नाही. संस्कृती उपयोगात्मक व सौंदर्यामूलक असते. ती प्रयोजनक्षम म्हणून परिवर्तनशील असते. तिच्यातील बदल मानव निर्मित<noinclude>{{center|साहित्य आणि संस्कृती/२२}}</noinclude> douu88glo41d3eeuq0ln8maj80tw957 104 26053 233588 142307 2026-07-24T11:58:03Z कल्पनाशक्ती 3813 233588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>असतात. शिवाय परिवर्तनाचा मानदंडही मानव वा मानव जीवनच असतो. ही भूमिका विस्ताराने कळावी म्हणून त्यांच्या उपरोक्त ग्रंथाच्या ‘भूमिका' या पहिल्या प्रकरणाचे हे भाषांतर. एक गोष्ट मला नम्रपणे कबूल केली पाहिजे ती अशी की हा समग्र ग्रंथ वाचताना आकळण्याची माझी मर्यादा लक्षात आली, म्हणून मी ग्रंथ परिचयाऐवजी भूमिकेच्या भाषांतराचा खुश्कीचा मार्ग अवलंबिला. त्याबद्दल क्षमस्व! '''भूमिका''' '''वर्तमान सांस्कृतिक संकट''' '''डॉ. देवराज''' {{gap}}आजचा माणूस एक कठीण व व्यापक अशा संकटात सापडला आहे. या संकटाचे (Crisis) स्वरूप व कारण कोणते? संकटाच्या स्वरूपाच्या मुळाशी दोन संबंद्ध मन:स्थिती असतात.पैकी एक बौद्धिक संभ्रम आणि दुसरी असते असुरक्षिततेची भावना.संकटाची जाणीव केवळ त्यांनाच होते ज्यांच्यात कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता असते.अन्य प्राणी जीवनात असाधारण परिस्थिती निर्माण झाली वा संकट कोसळले तरच ते बहुधा त्रस्त नि भयभीत होतात.माणसांपैकी बहधा त्यांनाच संभाव्य संकटांची जाणीव होते.ते असाधारण बुद्धिमान वा संवेदनशील असतात.संकट दोन प्रकारची असतात.एक प्रकारचे संकट तेव्हा ओढावते जेव्हा संकट येणार हे माहीत असूनही माणसाची बुद्धी आणि कल्पना ते दूर करण्याचा उपाय योजत नाही.आजच्या जगात युद्धांचे संकट अशा स्वरूपाचे आहे.ही युद्धे स्वत:सोबत असंख्य अपरिमित कष्ट व भय घेऊन येत असतात.आज अशी संकटे घर करून आहेत.आज जगातील लोकांनी हे गृहीतच धरले आहे की युद्धेही होणारच.जरी काही थोरांच्या प्रयत्नांना यश येऊन ती टळू शकतील अशी शक्यता असूनही उपरोक्त गृहीत मनी वसलेले आढळते.आज माणसे युद्ध शक्यतांना दैवी कोप मानून काळ कंठत आहेत, हे मात्र खरे.ही गंभीर सामाजिक स्थिती होय. {{gap}}दुस-या प्रकारचे संकट मात्र वरील संकटाइतके अनपेक्षित नसले तरी गंभीर असते. ते अपेक्षित असून त्याची गंभीरता कमी होत नाही. कारण आपण याचं स्वरूप आणि व्यापकता समजू शकत नसतो. ही संकटे<noinclude>{{center|साहित्य आणि संस्कृती/२३}}</noinclude> fy3ox6mrlo33kmb4yim4woyzq93cqpp 104 26054 233589 142308 2026-07-24T11:58:35Z कल्पनाशक्ती 3813 233589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="रेश्मा जाधव" /></noinclude>मानसशास्त्रातील त्या सिद्धांतासारखी असतात, ज्यात सांगितले गेले आहे की, मानसिक स्वास्थ्यासंदर्भात आपल्या जागृत वृत्तीपेक्षा अजागृत वृत्ती वा भावना अधिक सक्रिय व महत्त्वाच्या असतात. इथे ज्या संकटांचा उल्लेख होतो आहे, ती मुख्यतः माणसाच्या व्यक्तिगत जीवनाशी संबंधित होत. ही अशी संकटे असतात की माणूस ज्यांची कल्पना करू शकत नाही. ती करणे त्याच्या आवाक्याबाहेरची असतात, परंतु ती त्याच्या आस्थापूर्वक जीवन सार्थकतेस व प्रयोजनास मात्र नेहमी आव्हान देत उभी ठाकलेली असतात. जेव्हा मानवीय कल्पना अनिश्चित आणि संभ्रमित असतात, त्या निर्माणक्षम राहात नाहीत, तेव्हा संकटजन्य परिस्थिती निर्माण होत असते. सर्जनात्मक कल्पना महत्त्वाकांक्षी माणसांसमोर नेहमी श्रेष्ठ, उच्च असे जीवनरूप ठेवत असते. असे जीवनरूप जे आदर्श असेल. शिवाय समकालीन विचारधारांद्वारे त्यांचे समर्थन व अनुकरण होऊन त्या वर्तमानातील महान विभूती त्यांचे अनुसरण करतील असं आदर्श नसल्यानेच माणसांचे जीवन दिशाहीन, निरर्थक आणि कंटाळवाणे बनून जाते. अशा प्रकारचा मनस्वी आंतरिक कंटाळा हा आजच्या माणसाचा खरा आजार वा रोग आहे. आजच्या काळच्या बुद्धिजीवी अथवा संवेदनशील लोकांपुढे अस जीवन ध्येय नाही की जे त्यांच्या उच्चतम आत्मिक शक्ती वा क्षमतांना आव्हान करेल व त्यात त्यांना सक्रिय ठेवेल. अशा प्रकारच्या ध्येय नि उद्दिष्टांअभावी माणसाचे प्रयत्न जगणे निष्फळ ठरत आहे. त्याचे यश त्याला न आत्मिक समाधान देते, न आत्मिक भावना त्याला कृतकृत्यतेचा आनंद देतात. {{gap}}असे नसते की माणूस फक्त वर्तमान संकटांनी ग्रस्त असतो तर तो संभाव्य संकटांबद्दलही तितकाच सचिंत नि असुरक्षितपणा अनुभवत राहतो. रोजचं जीवन सुरक्षित नि सुरळीत असावे अशी त्याची अपेक्षा असते. परंतु त्यापेक्षाही एक वेगळी अपेक्षा तो बाळगून असतो, ती म्हणजे त्याचे रोजचे जीवन अनपेक्षित यश नि समाधानाने भरलेले असावे, असे त्यास वाटत असते. “ठेविले अनंते तैसेचि रहावे। असू द्यावे समाधान।।" किंवा 'असेल हरी तर देईल खाटल्यावरि।' असा तो स्थितीशील, समाधानी नसतो तर ‘रोटी प्यारी खरी, आणखी काही हवे आहे' अशा आकांक्षेतून तो निरंतर सर्जनात्मक प्रगती व यश प्राप्त करत असतो. हे लक्षात घेता संकटाची व्याख्या 'निरंतर सर्जनशीलता' अशीच करावी लागेल. अशी कोणतीही स्थिती जी आपणास बुद्धी वा कल्पनेची सर्जनात्मकता देण्यास असमर्थ असते तिला संकटग्रस्तच म्हटले पाहिजे. सर्जनशील शक्तींचा विरोध तेव्हा अत्यंत आक्षेपार्ह मानायला<noinclude>{{center|साहित्य आणि संस्कृती/२४}}</noinclude> ch2x6aoahea0c3mz6jaarrfplthuruk 106 67125 233514 200088 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233514 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[वेरूळ]] |Language=mr |Volume= |Author=[[Author:श्री. रा. भवानराव श्रीनिवासराव उर्फ बाळासाहेब पंत प्रतिनिधि|श्री. रा. भवानराव श्रीनिवासराव उर्फ बाळासाहेब पंत प्रतिनिधि]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=औंध |Year=1928 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] poilc40e92fxs4ak73nmtm4bhv5j7kq 106 83129 233515 200429 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233515 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=कमळवेल |Language=mr |Volume= |Author=वि. म. कुलकर्णी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=दामोदर त्र्यंबक जोशी |Address=पुणे |Year=1952 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] dbrvvmmu4v0227a9i466xf04nf2udqf 106 104076 233577 233446 2026-07-24T11:42:08Z कल्पनाशक्ती 3813 233577 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=समाजशास्त्रावरील व्याख्याने |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=नटेश अप्पाजी द्रविड |Address=पुणे |Year=1914 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 6="समाजशास्त्राचा अभ्यास आणि त्याचं महत्व" 28="समाजशास्त्रांतील कांहीं प्रमेयें." 50="आजकालच्या समाजशास्त्रज्ञांचीं मतें"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] gjqfxmjbxpeeeixv7c4vzlmioqd164z 106 105137 233509 213062 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233509 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=आपली शरीरसंपदा |Language=mr |Volume= |Author=विठ्ठल प्रभू |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मॅजेस्टिक प्रकाशन |Address=मुंबई |Year=1997 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] pcg0uqr8kxop4zogvsd8oq5v57mklh3 106 105139 233510 213076 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233510 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=गोष्ट एका डॉक्टरची |Language=mr |Volume= |Author=विठ्ठल प्रभू |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मॅजेस्टिक प्रकाशन |Address=मुंबई |Year=2012 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 84g81tyxy0p7rpyxs56r6dtknzumb5l 106 105140 233504 213128 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233504 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=घरच्या घरी शुश्रूषा |Language=mr |Volume= |Author=विठ्ठल प्रभू |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मॅजेस्टिक प्रकाशन |Address=मुंबई |Year=1995 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] qclqbf1pn5pkshc2o4du20hp9q543t8 106 105869 233526 214500 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233526 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=कै. देशबंधु दास यांची निवडक भाषणें |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=रामचंद्र नारायण मंडलीक |Address=मुंबई |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] bbk0svl47f3w31kmebq25gazvw9fffe 106 105870 233556 214501 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233556 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग सोळावा धम्मपद-नेपाळ |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 1m13n5ziu7oowivxpnzf5qadhjrk49o 106 105871 233549 214502 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233549 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=समग्र केळकर वाड्मय ९ नाट्य-खंड |Language=mr |Volume= |Author=नरहर रघुनाथ फाटक |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मनोहर महादेव केळकर |Address=पुणे |Year=1938 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] prxgj7ihbw28bxce479v201fto4htkb 106 105876 233507 214508 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233507 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=दमयंती पूर्वार्ध |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor=सरस्वतीबाई गाडगीळ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=सांगली |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 7qluno0v5jwzs8x4oivivy7b2qap4l2 106 105877 233537 214509 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233537 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संपूर्ण बाळकराम |Language=mr |Volume= |Author=राम गणेश गडकरी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=परचुरे, पुराणिक आणि मंडळी |Address=मुंबई |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] kmgcrd4ozavjew6ze9ea9m4pwtboj2m 106 105878 233498 214511 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233498 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=आयुर्वेदांतील मुलतत्वें अथवा त्रिदोष |Language=mr |Volume= |Author=पुरुषोत्तम सखारामशास्त्री हिर्लेकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=यज्ञेश्वर गोपाळ दीक्षित |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 2b0mwj6d0367djxfrb3fw7jdq9z6mku 106 105879 233550 214512 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233550 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=राजनीतिशास्त्र परिचय भाग १, २ व ३ |Language=mr |Volume= |Author=शंकर दत्तात्रय जावडेकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=शंकर दत्तात्रय जावडेकर |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] ft5uqyeljsmpzalf69z96mi3u26e9vp 106 105880 233491 214513 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233491 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=बूबी |Language=mr |Volume= |Author=स. बा. हुदलीकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=स. बा. हुदलीकर |Address=इंदूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] qtpmp8rzpr2d71qznejiiny8dxzp74t 106 105881 233485 214514 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233485 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=नूतन औद्योगिक निबंधमाला |Language=mr |Volume= |Author=गणेश नागेश सहस्त्रबुद्धे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गणेश नागेश सहस्त्रबुद्धे |Address=पुणे |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 6unvpn01rfpt2a7i6r2vn2hdg85j6to 106 105882 233502 214515 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233502 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=पेशव्यांचा पेशवा |Language=mr |Volume= |Author=दत्तात्रय गणेश सारोळकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=शिवराम बळवंत पानसे |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 8zntnp2qgfu8x4ofamqz5srszjnv1lm 106 105883 233532 214516 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233532 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=गणपतराव जोशी यांचें चरित्र |Language=mr |Volume= |Author=लक्ष्मण नारायण जोशी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वाड्मय-विहार-मंडळ |Address=पुणे |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] a3lpp64sdruag9zklc1qe1ni84u85bg 106 105884 233522 214517 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233522 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=राजसंसार |Language=mr |Volume= |Author=विठ्ठल वामन हडप |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=पुणे |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] bgmypzxkpozrvb9qz3683niqencuk23 106 105885 233512 214518 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233512 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=दिशाभूल |Language=mr |Volume= |Author=गोपाळ माधव देवस्थळी गणेश कृष्ण फाटक |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ए. पी. बापट अँन्ड ब्रदर्स |Address=पुणे |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] nsokf3n8qr3jamy559dzcy5tk3vx0vy 106 105886 233493 214519 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233493 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=मुलांची औद्योगिक करमणूक |Language=mr |Volume= |Author=नरसो गणेश वाडदेकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोपाळ बळवंत जोशी |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] op8zfp48misbyuog6z5xt0e97zub8dm 106 105887 233501 214520 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233501 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संगीत स्त्री साम्राज्य |Language=mr |Volume= |Author=वासुदेव निळकंठ आगटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=आनंदविलास संगीत नाटक मंडळी |Address=पुणे |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] a9pzzqmlqwwdbgd269oi6m2fm2tld1o 106 105900 233534 214537 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233534 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संस्कृतकविपंचक म्हणजे कालिदास, भवभूति, बाणभट्ट, सुबंधु आणि दंडी ह्यांवरील निबंध |Language=mr |Volume= |Author=विष्णुशास्त्री चिपळूणकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=शंकर नरहर जोशी |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] cmy23wawafdme6j0tvwt4xngumo4kza 106 105901 233516 214538 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233516 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्र शाकुंतल |Language=mr |Volume= |Author=केशव विनायक गोडबोले |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=केशव विनायक गोडबोले |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 5o5sway7y2ff4mayzia1sc7g79kea5s 106 105902 233505 226132 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233505 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[निवेदन]] |Language=mr |Volume= |Author=धर्मानंद कोसंबी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मनोरंजक ग्रंथप्रसारक मंडळी |Address=मुंबई |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 6 ="अनुक्रमणिका" 9="बालपणांतील कांहीं गोष्टी" 11="तारुण्य" 16 ="परिस्थिति" 20 ="देशत्याग" 25="रोजनिशी आणि टिपणें" 33 ="पुण्यपत्तननिवास" 40="पुण्याहून ग्वाल्हेरपर्यंत" 46 ="काशीयात्रा" 50 ="काशीवास" 66 ="नेपाळचा प्रवास" 81 ="नेपाळपासून सिलोनपर्यंत" 101 ="विद्योदय विद्यालय" 115 ="मद्रास आणि ब्रह्मदेश" 124 ="बौद्धक्षेत्रांची यात्रा" 159 ="पुनः ब्रह्मदेश" 167 ="परावर्तन" 185 ="श्रीमंत गायकवाड महाराजांचा आश्रय" 192 ="अमेरिकेतील प्रवास"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 45zjig2izobo0nja5lomutulmxe8ydy 106 105903 233538 214540 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233538 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग दहावा क-काव्य |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 9r2m5mysmkm890aeca45j4g4bfm1m9i 106 105904 233511 214541 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233511 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सोमरस-सुरा नव्हे |Language=mr |Volume= |Author=नारायण भवानराव पावगी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=नारायण भवानराव पावगी |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] g7wy5433x0tlqwmsisasqf8civmhh97 106 105905 233523 214542 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233523 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=अमेरिका-पथदर्शक |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=श्रीधर नारायण हुद्दार |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] ity9ul6ejc9nevhjv5bdnyyearun7bt 106 105906 233557 214544 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233557 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग चवदावा जलपैगुरी-तपून |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 8c7ycmz84clzu3it52wc8nfongdm9jf 106 105907 233528 214545 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233528 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=नटसम्राट गद्यनाट्याचार्य गणपतराव जोशी यांचें चरित्र |Language=mr |Volume= |Author=लक्ष्मण नारायण जोशी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वाड्मय-विहार-मंडळ |Address=पुणे |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] nvf9i2medi8cyb7eqq70k5ycr3986co 106 105908 233486 214546 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233486 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संगीत अहंकार नाटक |Language=mr |Volume= |Author=भीमराव खंडेराव कोरान्ने |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=अनंत सखाराम गोखले |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] rggkugjkr9p9iu4xlt1vs0btn1y1d2w 106 105909 233521 214547 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233521 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=तुकारामबोवांचे धर्मविचार |Language=mr |Volume= |Author=रे. जे. एफ्. एड्वर्ड्स् |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=दि. शं. सावरकर |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] ipn4pidpr6hvktsvy5focbmdo7yld0a 106 105912 233513 214555 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233513 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=गर्वहरण नाटक |Language=mr |Volume= |Author=विनायक आत्माराम जयकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=मुंबई |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] t1ls5vjnko3qi4z8jzzdcwetjl101kt 106 105917 233548 214560 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233548 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग नववा ई-अंशुमान |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=नागपूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] csfbg35jurdtmlsqssnriokvq01emz8 106 105920 233519 214564 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233519 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय पंचांगैक्य मंडळ प्रथम अधिवेशनाचा वृत्तांत |Language=mr |Volume= |Author=ज्ञानेश्वर कृष्ण लद्दू |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ज्ञानेश्वर कृष्ण लद्दू |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] e6yf5t4zg5n54m9hnbyjb8jmqi1f0az 106 105921 233499 214565 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233499 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सगनभाऊ कृत लावण्या व पोवाडे |Language=mr |Volume= |Author=सगनभाऊ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=सारस्वतप्रसारक मंडळी |Address=पुणे |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] ex06llrwy4g4n6wfi8r9zpnhiavddzl 106 105922 233530 214566 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233530 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्र इतिहासमंजरी अथवा निवडक ऐतिहासिक उतारे पूर्वार्ध |Language=mr |Volume= |Author=दत्तात्रय विष्णु आपटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=शंकर नरहर जोशी |Address=पुणे |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 9ulo7vmdimjsn4adi5of50quj8efeb3 106 105923 233495 214567 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233495 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संगीत उग्रमंगल नाटक |Language=mr |Volume= |Author=वासुदेव वामन खरे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वासुदेव वामन खरे |Address=मिरज |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] cioomdpx9ioi8y6doaal2buy6pyzsfw 106 105947 233494 214594 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233494 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=संगीत वनविहार अर्थात घोषयात्रा |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद विष्णु पटवर्धन भास्कर बहिरो महाबळ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=विष्णु गंगाधर रानडे |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 3jz18bs00trdhjiclsko6pt02oawsf8 106 105949 233536 214596 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233536 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=रुपया अर्थात आमचे चलन |Language=mr |Volume= |Author=वामन नारायण गोडबोले विनायक हरिहर घोरपडे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वामन नारायण गोडबोले विनायक हरिहर घोरपडे |Address=कोल्हापूर |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] j9i2296zb876jkm1b4hq03u2oa373yj 106 105951 233492 214599 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233492 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=मथुरा |Language=mr |Volume= |Author=आनंदराव कृष्णाजी टेकाडे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=भट आणि मंडळी |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] g6w2ir4gijpvpr822n0zuke8skppvnu 106 105955 233553 214604 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233553 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=वंगीय सत्पुरुष श्रीनागमहाशय यांचे चरित्र |Language=mr |Volume= |Author=श्रीराम वासुदेव सोमण |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=श्रीकृष्ण बाळकृष्ण जोशी |Address=वऱ्हाड |Year=1923 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] pzik5y51n4j75zc6ghcyofdpmktuhq6 106 105965 233540 214614 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233540 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी विवेकानंद यांचे समग्र ग्रंथ चतुर्थ खंड |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=एम. एन. कुलकर्णी |Address=मुंबई |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 7ukcuc9hgbw9z0dz3q2m3k7asnbdrf3 106 105972 233506 214621 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233506 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीलोकमान्य चरितामृत प्रथम खंड |Language=mr |Volume= |Author=जयकृष्ण केशव उपाध्ये |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=जयकृष्ण केशव उपाध्ये |Address=नागपूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] myypd3lpx3cuacoczabyzdgcqdx8nmz 106 105979 233531 214630 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233531 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=मराठी गद्याचा इंग्रजी अवतार अथवा इंग्रजी अमलांतील मराठी गद्य वाड्मयाचा निबंधमालेपूर्वीचा इतिहास (इ. स. १८१०-१८७४) |Language=mr |Volume= |Author=दत्तो वामन पोतदार |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ए. पी. बापट अँन्ड ब्रदर्स |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 74y7z4iok19sfu3gahhngtqw10v5yt4 106 105982 233529 214633 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233529 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लोकमान्य टिळक यांच्या आठवणी व आख्यायिका खंड १ ला |Language=mr |Volume= |Author=सदाशिव विनायक बापट |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=सदाशिव विनायक बापट |Address=पुणे |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] icibqvwkocc2dzkj9hjikoffw9zviqx 106 106036 233518 214925 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233518 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=बडोंदे येथील महाराष्ट्र-साहित्य-संमेलन संपूर्ण हकीकत |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ग्रंथसंपादक व प्रसारक मंडळी |Address=मुंबई |Year=1910 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] sdhajqn6uhh7lae70p5gtwonk5jg2ix 106 106039 233544 214930 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233544 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लोकशिक्षण वर्ष १ अंक १ ते १२ |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=जनार्दन विनाकाय ओक |Address=पुणे |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] jgoklj3vdleg7wkc5zh1cgr8ut1sxc1 106 106040 233488 214932 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233488 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीयुत अरविंद घोस यांची महाराष्ट्रांतील व्याखाने |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor=हरि रघुनाथ भागवत |Illustrator= |School= |Publisher=हरि रघुनाथ भागवत |Address=मुंबई |Year=1908 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] dayln0u488v0mvpqwnf15ehqlsygssw 106 106042 233508 214945 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233508 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीयुत बिपिन चंद्रपाल यांची मद्रास येथील व्याख्याने |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मो. वि. जोशी बनकर |Address=पुणे |Year=1908 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 6nfjrjtusa2di1rrhwuw1q48dq8udo3 106 106286 233520 216180 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233520 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्नेहबंध |Language=mr |Volume= |Author=विठ्ठल प्रभू |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मॅजेस्टिक प्रकाशन |Address=पुणे |Year=2010 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 6pjkovvizfzh3cgrrn3sz6vi4d6gcjp 106 107064 233487 219033 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233487 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=नव पुष्पकरंडक |Language=mr |Volume= |Author=वामन मल्हार जोशी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=मनोरंजन ग्रंथप्रसारक मंडळी |Address=मुंबई |Year=1916 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] lp4k39y4xaqfe5oail6ruq7ldj7dw9q 106 107065 233543 219034 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233543 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीमच्छकराचार्यकृत सार्थ लघुवाक्यवृत्ति हंसराजस्वामींच्या ओवीबद्ध टीकेसह |Language=mr |Volume= |Author=बाळकृष्ण बच्चाजी जोशी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=त्र्यंबक हरी आवटे |Address=पुणे |Year=1914 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] pxaur8wi9t8s668huizfnuepziyjwkh 106 107066 233490 219035 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233490 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लक्ष्मण बापूजी ऊर्फ भाऊराव कोल्हटकर यांचे चरित्र |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=पुणे |Year=1901 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 0zzj6npbhhpvxpg9q98cf7e5ec1kwem 106 107067 233558 219036 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233558 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=ऐतिहासिक लेख संग्रह भाग अकारावा |Language=mr |Volume= |Author=वासुदेव वामन खरे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वासुदेव वमान खरे |Address=पुणे |Year=1922 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] tfhgwpsq0fmesiv2rm8ig7kw2nfm6je 106 107068 233546 219037 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233546 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=प्रिन्स बिस्मार्क खंड १, २ व ३ |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=भारत गौरव ग्रंथमाला |Address=मुंबई |Year=1918 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] j2iabf9xpl57nc1u73i59joihvxc2sz 106 107069 233535 219038 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233535 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग बारावा खतें-ग्वेर्नसे |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] a9qc76vn9ixalg1u6ac6fdguyai0nux 106 107070 233554 219043 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233554 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश प्रस्तावनाखंड विभाग पहिला हिंदुस्थान आणि जग |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1920 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] bdvko3uh7m791bpa0awcvcn2268tg3h 106 107071 233542 219044 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233542 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीरखंड विभाग तेरावा घ-जलपैगुरी |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 2sevzu46wuisa8bp6lujfqprao3y3ct 106 107072 233545 219045 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233545 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग सतरावा नेपाळ-बडोदें |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] okhgdvewxb4vroqpkgx6cmua874swbu 106 107073 233552 219046 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233552 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग सहावा अ-अर्थशास्त्र |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] eyn0u7j17jze1g8hywox6v3667e6gxh 106 107076 233559 219049 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233559 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग सातवा अर्थशास्त्र-आफ्रिका |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] cic1zaz8sbq9o79sgisecgj8ylkk62p 106 107167 233527 219140 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233527 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग अकरावा काव्य-खतें |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 17awtg8v2wwkirw67i44cpfxmf8pkdp 106 107189 233555 219177 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233555 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग पंधरावा तपून-धमन्या |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] sialqbllg2s85nrp57otu8cgwc8z2b8 106 107191 233525 219179 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233525 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश शरीखंड विभाग आठरावा बडोदें-मूर |Language=mr |Volume= |Author=श्रीधर व्यंकटेश केतकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लि. |Address=नागपूर |Year=1926 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] iijeohkoa3y56q9ofdff6f2c6zcxd5r 106 107193 233483 219181 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233483 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=तिथिचिंतामणि |Language=mr |Volume= |Author= |Translator=गोपिनाथ सदाशिव परांजपे |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1868 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] rcoojoflrv3spr4idc8vao5i6h5e5rv 106 107194 233481 219182 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233481 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्री तुकाराममहाराजांनी वर्णन केलेली मायबापाची उपमा |Language=mr |Volume= |Author=केशव सदाशिव केळकर |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=केशव सदाशिव केळकर |Address=मुंबई |Year=1928 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 17zppj9qmqby8pk9gbs9fbxgs04duba 106 107195 233551 219183 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233551 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी विवेकानंद यांचे समग्र ग्रंथ द्वितीय खंड |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=एम. एन. कुलकर्णी |Address=मुंबई |Year=1913 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 2ezp6gh4l1r2yvdylkcvflc9l0v6i13 106 107196 233517 219184 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233517 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी विवेकानंद यांचे समग्र ग्रंथ अष्टम खंड |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=एम. एन. कुलकर्णी |Address=मुंबई |Year=1919 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] q40jsayej9kvh9g2bt725kqv1329urv 106 107198 233500 219186 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233500 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सुलभवेदांतगुच्छ भाग २ |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1904 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] oyqiwqy6yjqnrkn9n8osqxjxxodtb5f 106 107201 233496 219189 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233496 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=जपानी भाषा पुस्तक १ ले |Language=mr |Volume= |Author=सदाशिव वासुदेव परांजपे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=सदाशिव वासुदेव परांजपे |Address=मुंबई |Year=1906 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] h2499vd2p7v4nuqp1aottc4syji9udp 106 107203 233482 219191 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233482 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=पुरश्चरणकांड अर्थात श्रीसमर्थांची पुरश्चरणाची बारा वर्षे |Language=mr |Volume= |Author=कृष्णाजी हरि दीक्षित |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=दत्तात्रेय गोविंद सडेकर |Address=बेळगाव |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] h3azbsqqjsyhx9554e59krtdqwii53c 106 107207 233539 219195 2026-07-23T15:53:28Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233539 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी रामतीर्थ यांचे समग्र ग्रंथ भाग चौथा |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor=भास्कर विष्णु फडके, रामकृष्ण वासुदेव बर्वे |Illustrator= |School= |Publisher=भास्कर विष्णु फडके |Address=मुंबई |Year=1914 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 971fdm8hc61uzo1l8csg9uttqg0bdak 106 107209 233541 219197 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233541 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीज्ञानदर्शक ग्रंथ |Language=mr |Volume= |Author=पांडुरंगस्वामी |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=विठ्ठल राघोजी आणि मंडळी |Address=मुंबई |Year=1915 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] p4kz6252rslgf0x0xubgrr7zy9w8bg6 106 107212 233524 219201 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233524 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी रामतीर्थ यांचे समग्र ग्रंथ भाग सहावा |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor=भास्कर विष्णु फडके, रामकृष्ण वासुदेव बर्वे |Illustrator= |School= |Publisher=भास्कर विष्णु फडके |Address=मुंबई |Year=1914 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] taf0mr4z749frn9vzgml51jgftnxegp 106 107213 233503 219202 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233503 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=स्वामी रामतीर्थ यांचे समग्र ग्रंथ भाग सातवा |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor=भास्कर विष्णु फडके, रामकृष्ण वासुदेव बर्वे |Illustrator= |School= |Publisher=भास्कर विष्णु फडके |Address=मुंबई |Year=1914 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] tco2yrx2lzxrtz6n1vzk97lcwlr9r5c 106 107215 233533 219204 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233533 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=ऐतिहासिक लेख संग्रह भाग सातवा सवाई रावसाहेब पेशवे यांची कारकीर्द एप्रिल १७७८ ते एप्रिल १७८४ |Language=mr |Volume= |Author=वासुदेव वामन खरे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=वासुदेव वामन खरे |Address=पुणे |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] ly2rpz8x1b18gsxb15n229z04dte9y2 106 107217 233497 219206 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233497 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=प्रत्यंतदेशगमनमीमांसा |Language=mr |Volume= |Author=वासुदेव नरहर उपाध्ये |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=बडोदें |Year=1892 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 55i64ro7p4twkpdjrhu2oczigh8oigw 106 107219 233547 219208 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233547 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=श्रीदत्तप्रेमलहरी पुष्प पांचवें |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=शंकर रामचंद्र कुळकर्णी |Address=बेळगाव |Year=1927 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] t1qx1afowyw6zxiot9lwodr5ch7su6q 106 108717 233484 225235 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233484 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=हातभागी इंदू |Language=mr |Volume= |Author=यशोदातनय |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=नारायण बळवंत चव्हाण |Address=पुणे |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] mktuxea28pk95lvr23brgyq0lbmj6j5 106 108940 233489 225585 2026-07-23T15:53:27Z QueerEcofeminist 918 [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] जोडले [[c:Help:Cat-a-lot|कॅट-अ-लॉट]] वापरले 233489 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=हिंदु लोकांच्या सणांविषयीं निबंध |Language=mr |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=अमेरिकन मिशन छापखाना |Address=मुंबई |Year=1853 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] owynepxsndzhos528svsg20xeckvvsv 104 111054 233479 233388 2026-07-23T15:44:39Z JayashreeVI 4058 233479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१३)'''}}}} ग्रंथ जर सर्वमान्य झाले नाहीत, तर रुचिवैचित्र्य हेंच त्याचें कारण होय. पण तिसऱ्या कोटीतल्या महाभागांच्या कृतींचा आस्वाद घेता आला नाहीं, तर मात्र तो प्राणी खरोखर अभागी असें ह्मणणे भाग आहे. या तिसऱ्या कोटीतल्या महाभागांच्या सर्वच कृति वंदनीय असतात, असें नाहीं. दोषयुक्त कृतींचे दुराग्रहानें समर्थन न करितां त्यांच्या सर्वांगसुंदर कृतींचे नम्रभावाने मनन करणें हेच सहृदयत्वाचें लक्षण आहे. देव्हारें माजविणें पुजाऱ्यांनांच शोभतें. <br>{{gap}}तीन्ही कोटीतल्या साहित्यसेवकांचे ग्रंथ लक्षपूर्वक वाचले असतां, कल्पनाशक्तीचे योग्य पोषण होऊन रुचीला चांगलें वळण मिळेल; नव्या नव्या कृतींचा वास्तविक सन्मान करण्याची शक्ति अगांत येईल; अपरिचित वाङ्मयविशेषांनी सहज उत्पन्न होणारा बुजरेपणा जाऊन दृष्टि स्थिर होईल; मनाचा समतोलपणा वाढेल; गुणग्राहकता वाढेल; लेखकाला स्वातंत्र्य मिळेल; वेगवेगळ्या प्रसंगविशेषांनां कल्पनासृष्टीतले शक्याशक्य, सौंदर्य, व अनुरूप शब्दयोजना, याविषयींचेच भिन्नभिन्न निर्बंध लागू राहतील; जिकडे पहावे तिकडे काव्य, अशी जरी कोणाची वृत्ति झाली नाहीं, तरी वाङ्मयाचे क्षेत्र बरेंच वाढेल. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक पद्धतीचे गुणदोष.'''}}}} {{gap}}परंपरेने चालत आलेली वाचनाची पद्धत जशी विवक्षित मर्यादेतच फलदायक होते, तशीच या ऐतिहासिक पद्धतीची गोष्ट आहे. या रीतीनें लेखक व त्यांचे ग्रंथ यांचा पूर्वापार व समकालीन संबंध जोडता येतो व समाजाचे ऋण किती हे ठरवितां येतें. काहीं लेखकांचा आदर का झाला, अनादर का झाला, क्वचित् प्रसंगी हेळणा पण का झाली, कांहीं लेखक खगोलांत चमकणाऱ्या ताऱ्याप्रमाणे थोडावेळ प्रकाश देऊन मग कायमचे पतन का पावतात, समाजाचें चैतन्य वाढविणारे प्रतिसूर्य अशाही महाकवींपेक्षां त्यांच्याच तेजाचें परावर्तन करणारे दीन निशापति जास्त आनंददायक कां भासतात, व शीतल चंद्रप्रकाशांत इकडे तिकडे भटकल्यानंतर दिनमणीच्या प्रकाशाची थोरवी, त्यांच्या तेजाची जीवनास आवश्यकता पुन्हां का जाणवते, इत्यादि अनेक बोधक प्रश्नांचे उत्तर या पद्धतीने देतां येईल; '''पण हें सर्व नंतरचें पांडित्य आहे.''' विभूतींचा अवतार केव्हा, कसा व कां होतो, त्यांच्यांतील असामान्य शक्ति कशी, कोठून येते, त्यांच्या कृतीत उतरलेला विशिष्टपणा कसा उकलावयाचा, हे प्रश्न इतिहासाला-<noinclude></noinclude> nc26spthrdzex8a1x6dctvdlckii9yz 233480 233479 2026-07-23T15:45:30Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 233480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१३)'''}}}} ग्रंथ जर सर्वमान्य झाले नाहीत, तर रुचिवैचित्र्य हेंच त्याचें कारण होय. पण तिसऱ्या कोटीतल्या महाभागांच्या कृतींचा आस्वाद घेता आला नाहीं, तर मात्र तो प्राणी खरोखर अभागी असें ह्मणणे भाग आहे. या तिसऱ्या कोटीतल्या महाभागांच्या सर्वच कृति वंदनीय असतात, असें नाहीं. दोषयुक्त कृतींचे दुराग्रहानें समर्थन न करितां त्यांच्या सर्वांगसुंदर कृतींचे नम्रभावाने मनन करणें हेच सहृदयत्वाचें लक्षण आहे. देव्हारें माजविणें पुजाऱ्यांनांच शोभतें. <br>{{gap}}तीन्ही कोटीतल्या साहित्यसेवकांचे ग्रंथ लक्षपूर्वक वाचले असतां, कल्पनाशक्तीचे योग्य पोषण होऊन रुचीला चांगलें वळण मिळेल; नव्या नव्या कृतींचा वास्तविक सन्मान करण्याची शक्ति अगांत येईल; अपरिचित वाङ्मयविशेषांनी सहज उत्पन्न होणारा बुजरेपणा जाऊन दृष्टि स्थिर होईल; मनाचा समतोलपणा वाढेल; गुणग्राहकता वाढेल; लेखकाला स्वातंत्र्य मिळेल; वेगवेगळ्या प्रसंगविशेषांनां कल्पनासृष्टीतले शक्याशक्य, सौंदर्य, व अनुरूप शब्दयोजना, याविषयींचेच भिन्नभिन्न निर्बंध लागू राहतील; जिकडे पहावे तिकडे काव्य, अशी जरी कोणाची वृत्ति झाली नाहीं, तरी वाङ्मयाचे क्षेत्र बरेंच वाढेल. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक पद्धतीचे गुणदोष.'''}}}} {{gap}}परंपरेने चालत आलेली वाचनाची पद्धत जशी विवक्षित मर्यादेतच फलदायक होते, तशीच या ऐतिहासिक पद्धतीची गोष्ट आहे. या रीतीनें लेखक व त्यांचे ग्रंथ यांचा पूर्वापार व समकालीन संबंध जोडता येतो व समाजाचे ऋण किती हे ठरवितां येतें. काहीं लेखकांचा आदर का झाला, अनादर का झाला, क्वचित् प्रसंगी हेळणा पण का झाली, कांहीं लेखक खगोलांत चमकणाऱ्या ताऱ्याप्रमाणे थोडावेळ प्रकाश देऊन मग कायमचे पतन का पावतात, समाजाचें चैतन्य वाढविणारे प्रतिसूर्य अशाही महाकवींपेक्षां त्यांच्याच तेजाचें परावर्तन करणारे दीन निशापति जास्त आनंददायक कां भासतात, व शीतल चंद्रप्रकाशांत इकडे तिकडे भटकल्यानंतर दिनमणीच्या प्रकाशाची थोरवी, त्यांच्या तेजाची जीवनास आवश्यकता पुन्हां का जाणवते, इत्यादि अनेक बोधक प्रश्नांचे उत्तर या पद्धतीने देतां येईल; '''पण हें सर्व नंतरचें पांडित्य आहे.''' विभूतींचा अवतार केव्हा, कसा व कां होतो, त्यांच्यांतील असामान्य शक्ति कशी, कोठून येते, त्यांच्या कृतीत उतरलेला विशिष्टपणा कसा उकलावयाचा, हे प्रश्न इतिहासाला-<noinclude></noinclude> l7din3ycp7wk1jl4cpil250waamui6l 104 111055 233560 233389 2026-07-23T15:57:27Z JayashreeVI 4058 233560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१४)'''}}}} सुटत नाहींत. अवतारयोग जगत अनेक येत असले तरी, जनसमूहानें आकाशाकडे उत्सुकतेनें डोळे लाविले असले तरी, दैविक शक्तीचीं माणसें यदृच्छयाच जन्मास कां येतात, जितके प्रसंग तितके अवतार, असे का होत नाहीं, तें इतिहासाला सांगतां यावयाचे नाहीं. घडलेल्या, फार झालें तर घडत असलेल्या गोष्टींचा सोपपत्तिक अभ्यास करणे, कार्यकारणसंबंध जोडणें, एवढेच इतिहासाचे काम आहे. भविष्य वर्तविण्याचें त्याचें काम नाहीं. समाजाची, पूर्वजांची, सहाध्यायांची, संस्कारांची किंवा संस्कृतींची देखील चिकित्सा केली, तर विभूतींच्या सामान्य गुणांचा शोध लागेल, विशिष्ट गुणांचा लागणार नाही. उदाहरणार्थ, सतराव्या शतकांतील वाणीज्ञातीचा एक गृहस्थ म्हणून जे गुणदोष, जे आचारविचार, ज्या समजुती, जीं ध्येयें तुकारामाचीं असतील, त्या सर्वांचे आकलन होईल. पण साधु तुकाराम व त्याचे भक्तिरसानें ओथंबलेले अभंग इतिहासाला अज्ञेयच राहतील. व्यक्तींचें, जीवात्म्यांचं गूढ इतिहासालाच काय, पण कोणत्याहि इतर शास्त्राला पूर्णपणे सोडवितां येणें शक्य दिसत नाहीं. त्याला समानरूपच बनावयाला पाहिजे. श्रवण, मनन, निदिध्यास केला पाहिजे. '''जुन्या व नव्या दोन्ही पद्धतींची सांगड घातली पाहिजे.'''ह्मणजे ग्रंथ व वा दोहोंचेहि ज्ञान साद्यंत होईल. तेजोराशी भास्कराकडे देखील डोळे न दिपतां पाहण्याचे खगेंद्राचे सामर्थ्य अंगीं येईल.<noinclude></noinclude> 1b3g8mbc7gncwz1rib2vtxw581y0ycx 233561 233560 2026-07-23T15:58:16Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 233561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१४)'''}}}} सुटत नाहींत. अवतारयोग जगत अनेक येत असले तरी, जनसमूहानें आकाशाकडे उत्सुकतेनें डोळे लाविले असले तरी, दैविक शक्तीचीं माणसें यदृच्छयाच जन्मास कां येतात, जितके प्रसंग तितके अवतार, असे का होत नाहीं, तें इतिहासाला सांगतां यावयाचे नाहीं. घडलेल्या, फार झालें तर घडत असलेल्या गोष्टींचा सोपपत्तिक अभ्यास करणे, कार्यकारणसंबंध जोडणें, एवढेच इतिहासाचे काम आहे. भविष्य वर्तविण्याचें त्याचें काम नाहीं. समाजाची, पूर्वजांची, सहाध्यायांची, संस्कारांची किंवा संस्कृतींची देखील चिकित्सा केली, तर विभूतींच्या सामान्य गुणांचा शोध लागेल, विशिष्ट गुणांचा लागणार नाही. उदाहरणार्थ, सतराव्या शतकांतील वाणीज्ञातीचा एक गृहस्थ म्हणून जे गुणदोष, जे आचारविचार, ज्या समजुती, जीं ध्येयें तुकारामाचीं असतील, त्या सर्वांचे आकलन होईल. पण साधु तुकाराम व त्याचे भक्तिरसानें ओथंबलेले अभंग इतिहासाला अज्ञेयच राहतील. व्यक्तींचें, जीवात्म्यांचं गूढ इतिहासालाच काय, पण कोणत्याहि इतर शास्त्राला पूर्णपणे सोडवितां येणें शक्य दिसत नाहीं. त्याला समानरूपच बनावयाला पाहिजे. श्रवण, मनन, निदिध्यास केला पाहिजे. '''जुन्या व नव्या दोन्ही पद्धतींची सांगड घातली पाहिजे.''' ह्मणजे ग्रंथ व वा दोहोंचेहि ज्ञान साद्यंत होईल. तेजोराशी भास्कराकडे देखील डोळे न दिपतां पाहण्याचे खगेंद्राचे सामर्थ्य अंगीं येईल.<noinclude></noinclude> bigw3qdd414485pdik0pougiy0jkci7 233566 233561 2026-07-24T04:52:51Z JayashreeVI 4058 233566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१४)'''}}}} सुटत नाहींत. अवतारयोग जगत अनेक येत असले तरी, जनसमूहानें आकाशाकडे उत्सुकतेनें डोळे लाविले असले तरी, दैविक शक्तीचीं माणसें यदृच्छयाच जन्मास कां येतात, जितके प्रसंग तितके अवतार, असे का होत नाहीं, तें इतिहासाला सांगतां यावयाचे नाहीं. घडलेल्या, फार झालें तर घडत असलेल्या गोष्टींचा सोपपत्तिक अभ्यास करणे, कार्यकारणसंबंध जोडणें, एवढेच इतिहासाचे काम आहे. भविष्य वर्तविण्याचें त्याचें काम नाहीं. समाजाची, पूर्वजांची, सहाध्यायांची, संस्कारांची किंवा संस्कृतींची देखील चिकित्सा केली, तर विभूतींच्या सामान्य गुणांचा शोध लागेल, विशिष्ट गुणांचा लागणार नाही. उदाहरणार्थ, सतराव्या शतकांतील वाणीज्ञातीचा एक गृहस्थ म्हणून जे गुणदोष, जे आचारविचार, ज्या समजुती, जीं ध्येयें तुकारामाचीं असतील, त्या सर्वांचे आकलन होईल. पण साधु तुकाराम व त्याचे भक्तिरसानें ओथंबलेले अभंग इतिहासाला अज्ञेयच राहतील. व्यक्तींचें, जीवात्म्यांचं गूढ इतिहासालाच काय, पण कोणत्याहि इतर शास्त्राला पूर्णपणे सोडवितां येणें शक्य दिसत नाहीं. त्याला समानरूपच बनावयाला पाहिजे. श्रवण, मनन, निदिध्यास केला पाहिजे. '''जुन्या व नव्या दोन्ही पद्धतींची सांगड घातली पाहिजे.''' ह्मणजे ग्रंथ व वाङ्मय दोहोंचेहि ज्ञान साद्यंत होईल. तेजोराशी भास्कराकडे देखील डोळे न दिपतां पाहण्याचे खगेंद्राचे सामर्थ्य अंगीं येईल.<noinclude></noinclude> dfo1frsqb536yhwhljtgt1z543uua9d 104 111093 233564 233464 2026-07-24T04:46:33Z JayashreeVI 4058 233564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''{१५)'''}}}} {{center|{{larger|'''लेखांक'''}}}} {{center|{{larger|'''२.'''}}}} {{gap}}फलश्रुति सांगतांना तुलनात्मक पद्धतीचा विसर पडला कीं काय! खगेंद्राचे सामर्थ्य अंगीं येईल, असा आशीर्वाद देखील दिल्यावर अधिक काय राहिलें? राहिले असल्यास अत्युक्तीचा दोष कबूल केल्यासारखे होत नाहीं काय? अशा अनेक शंका वाचकांच्या मनांत निःसंशय येतील. ह्मणून ऐतिहासिक पद्धति व तुलनात्मक पद्धति यांच्या दृष्टीमधला भेद पहिल्याने स्पष्ट करून दाखविणें अगत्याचे आहे. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धती.'''}}}} {{gap}}वाङ्मयाचे प्रकार किती, ते केव्हा व कसे उत्पन्न होतात, एकाच वेळीं सर्व प्रकार का उत्पन्न होत नाहीत; त्यांनां अनुकूल व प्रतिकूल काळ कोणते; उत्पत्ति, वाढ, पूर्णावस्था, स्थिति, लय, किंवा रूपांतर हे हे दशांचे फेरे या प्रकारांना लागू पडतात की काय; पडत असल्यास कितीसे, व कां लागू पडतात; इत्यादि अनेक बोधक गोष्टींकडे ऐतिहासिक पद्धतिचें लक्ष असते; व ज्याप्रमाणे वनस्पतिशास्त्राच्या चिकित्सेनें फुलांच्या सौंदर्यात, सुवासांत मोहकपणांत कमतरता न येता उलट त्यांत भर पडते, त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक पद्धतीने वाङ्मयाची गोडी कमी न होतां ती जास्त वाढते. एकाच देशांत सर्व प्रकारची सुंदर फुलें आढळणे अशक्य आहे. जगातील सर्व सुंदर फुले पहावयाची इच्छा बाळगल्यास ज्याप्रमाणें जग धुंडाळावें लागेल, त्याचप्रमाणे वाङ्मयाची गोष्ट आहे. साहित्याच्या सर्व प्रकारांची पूर्ण आणि रमणीय स्वरूपें पहाण्याची उमेद धरल्यास अनेक भाषांतील साहित्य चाळलें पाहिजे. जितकी हांव असेल तितका प्रयत्न पाहिजे. सारांश, वाङ्मयाचा अभ्यास करण्यास तुलनात्मक पद्धति आवश्यक नाहीं. ज्याच्यात्याच्या आवडीवर अवलंबून आहे. पण ज्यानां सारस्वताचे कट्टे भक्त व्हावयाचे असेल, ज्यांना आपली दृष्टि, आपले विचार, विस्तृत करावयाची इच्छा असेल, या बहुरूपी जगत मानवांच्या एकरूपतेचा थोडाबहुत अनुभव घेऊन विश्वबंधुत्वाची जाणीव उत्पन्न करावयाची असेल, त्यांनामात्र तुलनात्मक पद्धतीचा अंगीकार केल्याशिवाय गत्यंतर नाहीं.{{nop}}<noinclude></noinclude> pbsfvnla3t3j93kifxfq2dlyodlcjcz 233565 233564 2026-07-24T04:48:06Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 233565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१५)'''}}}} {{center|{{larger|'''लेखांक'''}}}} {{center|{{larger|'''२.'''}}}} {{gap}}फलश्रुति सांगतांना तुलनात्मक पद्धतीचा विसर पडला कीं काय! खगेंद्राचे सामर्थ्य अंगीं येईल, असा आशीर्वाद देखील दिल्यावर अधिक काय राहिलें? राहिले असल्यास अत्युक्तीचा दोष कबूल केल्यासारखे होत नाहीं काय? अशा अनेक शंका वाचकांच्या मनांत निःसंशय येतील. ह्मणून ऐतिहासिक पद्धति व तुलनात्मक पद्धति यांच्या दृष्टीमधला भेद पहिल्याने स्पष्ट करून दाखविणें अगत्याचे आहे. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धती.'''}}}} {{gap}}वाङ्मयाचे प्रकार किती, ते केव्हा व कसे उत्पन्न होतात, एकाच वेळीं सर्व प्रकार का उत्पन्न होत नाहीत; त्यांनां अनुकूल व प्रतिकूल काळ कोणते; उत्पत्ति, वाढ, पूर्णावस्था, स्थिति, लय, किंवा रूपांतर हे हे दशांचे फेरे या प्रकारांना लागू पडतात की काय; पडत असल्यास कितीसे, व कां लागू पडतात; इत्यादि अनेक बोधक गोष्टींकडे ऐतिहासिक पद्धतिचें लक्ष असते; व ज्याप्रमाणे वनस्पतिशास्त्राच्या चिकित्सेनें फुलांच्या सौंदर्यात, सुवासांत मोहकपणांत कमतरता न येता उलट त्यांत भर पडते, त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक पद्धतीने वाङ्मयाची गोडी कमी न होतां ती जास्त वाढते. एकाच देशांत सर्व प्रकारची सुंदर फुलें आढळणे अशक्य आहे. जगातील सर्व सुंदर फुले पहावयाची इच्छा बाळगल्यास ज्याप्रमाणें जग धुंडाळावें लागेल, त्याचप्रमाणे वाङ्मयाची गोष्ट आहे. साहित्याच्या सर्व प्रकारांची पूर्ण आणि रमणीय स्वरूपें पहाण्याची उमेद धरल्यास अनेक भाषांतील साहित्य चाळलें पाहिजे. जितकी हांव असेल तितका प्रयत्न पाहिजे. सारांश, वाङ्मयाचा अभ्यास करण्यास तुलनात्मक पद्धति आवश्यक नाहीं. ज्याच्यात्याच्या आवडीवर अवलंबून आहे. पण ज्यानां सारस्वताचे कट्टे भक्त व्हावयाचे असेल, ज्यांना आपली दृष्टि, आपले विचार, विस्तृत करावयाची इच्छा असेल, या बहुरूपी जगत मानवांच्या एकरूपतेचा थोडाबहुत अनुभव घेऊन विश्वबंधुत्वाची जाणीव उत्पन्न करावयाची असेल, त्यांनामात्र तुलनात्मक पद्धतीचा अंगीकार केल्याशिवाय गत्यंतर नाहीं.{{nop}}<noinclude></noinclude> fcicq4o5oai1re561k7wjfkf5muzota 104 111094 233567 233465 2026-07-24T05:11:47Z JayashreeVI 4058 233567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१६)'''}}}} {{gap}}तुलनात्मक पद्धतीचा विचार करण्यापूर्वी ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग करून दाखविणें अवश्य आहे. मराठी वाङ्मयाला ही पद्धत लावून दाखविल्यास कदाचित् ती वाचकांच्या मनावर चांगली ठसेल, ह्मणून त्याचेंच उदाहरण घेऊन पाहू. ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग -- उदाहरणें. मराठी वास्मय अजून जरी बाल्यावस्थेतच आहे, तरी आज जितके प्रकार आपल्याला दिसतात, तितके पूर्वी नव्हते, हे उघड आहे; कांहीं जुने, तर कांहीं नवे आहेत. मराठी वाङ्मयाची सुरुवात केव्हांपासून झाली, हें जरी अजून नक्की सांगतां येत नाहीं, तरी ज्ञानेश्वरी हा पहिला ग्रंथ मानण्यांची वहिवाट आहे. हा ग्रंथ पद्यातहि नाहीं व गद्यांतहि नाहीं. तो ओवीत लिहिलेला आहे व धर्मविषयक आहे. आतां ज्ञानेश्वर चांगले विद्वान् असतांना त्यांनी गीतेवर ओव्यांत टीका का लिहिली, याचा थोडातरी उलगडा करण्यास त्या वेळच्या समाजाकडे, व त्यांच्या स्वतःच्या स्थिती कडे लक्ष देणें अवश्य आहे. आद्य शंकराचार्यांनी बौद्धधर्माचा पाडाव केला, चार दिशांना चार मठांची स्थापना केली, खालावलेल्या ब्राह्मणधर्मात सुधारणा करून तो पुनः प्रचारांत आणिला, पण त्यांच्यामागें परंपरा राहिली नाहीं. चार मठ झाल्यामुळे मूळापासूनच धर्मव्यवस्था विस्कळित राहिली. एकाच्या ऐवजी चार आचार्य झाल्यामुळे धर्मगुरूचा अधिकार संकुचित झाला इतकेंच नव्हे, तर आज्ञेचा अंमल करणारे मठांचे स्वतंत्र सेवक नसल्यामुळे, धर्मकृत्यें करविण्याचा अधिकार देण्याची, किंवा काढून घेण्याची, सत्ता मठात नसल्यामुळे, व ब्राह्मणत्व जन्मानेंच मिळत असल्यामुळे, आचार्यांच्या या सत्तेस जबरदस्त आळा बसत जाऊन ब्रह्मवृंदांना फावलें. शिवाय शंकराचार्यांच्या अद्वैतमताहून भिन्न व विरोधी मते प्रतिपादन करणारे सांप्रदाय त्यांच्या पश्चात् जोरावले. अंगचे दोष, ब्राह्मणत्वाचा वारसाचा हक्क, यांनी मठांची व्यवस्था आधींच कच्ची राहिलेली, आणि त्यांत या नव्या सांप्रदायांची भर पडली; ह्मणून व्यवहारांत कोणत्याही मतांचा अंमल न होऊ देण्याचा सोईस्कर विचार ब्राह्मणांना सुचला असावा, असें दिसतें. कसेंहि असो ''''विप्रोऽयं श्वपचोऽ-यमित्यपि महान्कोऽयं विभे दभ्रमः'''' ही गर्जना त्यांनां ऐकूं येत नव्हती.<noinclude></noinclude> cwd2w83y8cgwh39k9zb0uaesrc01kvp 233568 233567 2026-07-24T05:14:05Z JayashreeVI 4058 233568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१६)'''}}}} {{gap}}तुलनात्मक पद्धतीचा विचार करण्यापूर्वी ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग करून दाखविणें अवश्य आहे. मराठी वाङ्मयाला ही पद्धत लावून दाखविल्यास कदाचित् ती वाचकांच्या मनावर चांगली ठसेल, ह्मणून त्याचेंच उदाहरण घेऊन पाहू. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग--उदाहरणें.'''}} {{gap}}मराठी वास्मय अजून जरी बाल्यावस्थेतच आहे, तरी आज जितके प्रकार आपल्याला दिसतात, तितके पूर्वी नव्हते, हे उघड आहे; कांहीं जुने, तर कांहीं नवे आहेत. मराठी वाङ्मयाची सुरुवात केव्हांपासून झाली, हें जरी अजून नक्की सांगतां येत नाहीं, तरी ज्ञानेश्वरी हा पहिला ग्रंथ मानण्यांची वहिवाट आहे. हा ग्रंथ पद्यातहि नाहीं व गद्यांतहि नाहीं. तो ओवीत लिहिलेला आहे व धर्मविषयक आहे. आतां ज्ञानेश्वर चांगले विद्वान् असतांना त्यांनी गीतेवर ओव्यांत टीका का लिहिली, याचा थोडातरी उलगडा करण्यास त्या वेळच्या समाजाकडे, व त्यांच्या स्वतःच्या स्थिती कडे लक्ष देणें अवश्य आहे. {{gap}}आद्य शंकराचार्यांनी बौद्धधर्माचा पाडाव केला, चार दिशांना चार मठांची स्थापना केली, खालावलेल्या ब्राह्मणधर्मात सुधारणा करून तो पुनः प्रचारांत आणिला, पण त्यांच्यामागें परंपरा राहिली नाहीं. चार मठ झाल्यामुळे मूळापासूनच धर्मव्यवस्था विस्कळित राहिली. एकाच्या ऐवजी चार आचार्य झाल्यामुळे धर्मगुरूचा अधिकार संकुचित झाला इतकेंच नव्हे, तर आज्ञेचा अंमल करणारे मठांचे स्वतंत्र सेवक नसल्यामुळे, धर्मकृत्यें करविण्याचा अधिकार देण्याची, किंवा काढून घेण्याची, सत्ता मठात नसल्यामुळे, व ब्राह्मणत्व जन्मानेंच मिळत असल्यामुळे, आचार्यांच्या या सत्तेस जबरदस्त आळा बसत जाऊन ब्रह्मवृंदांना फावलें. शिवाय शंकराचार्यांच्या अद्वैतमताहून भिन्न व विरोधी मते प्रतिपादन करणारे सांप्रदाय त्यांच्या पश्चात् जोरावले. अंगचे दोष, ब्राह्मणत्वाचा वारसाचा हक्क, यांनी मठांची व्यवस्था आधींच कच्ची राहिलेली, आणि त्यांत या नव्या सांप्रदायांची भर पडली; ह्मणून व्यवहारांत कोणत्याही मतांचा अंमल न होऊ देण्याचा सोईस्कर विचार ब्राह्मणांना सुचला असावा, असें दिसतें. कसेंहि असो ''''विप्रोऽयं श्वपचोऽ-यमित्यपि महान्कोऽयं विभे दभ्रमः'''' ही गर्जना त्यांनां ऐकूं येत नव्हती.<noinclude></noinclude> ruzv15fjg5dpp53x7gzbk30htaer3sk 233569 233568 2026-07-24T05:15:08Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 233569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१६)'''}}}} {{gap}}तुलनात्मक पद्धतीचा विचार करण्यापूर्वी ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग करून दाखविणें अवश्य आहे. मराठी वाङ्मयाला ही पद्धत लावून दाखविल्यास कदाचित् ती वाचकांच्या मनावर चांगली ठसेल, ह्मणून त्याचेंच उदाहरण घेऊन पाहू. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग--उदाहरणें.'''}}}} {{gap}}मराठी वास्मय अजून जरी बाल्यावस्थेतच आहे, तरी आज जितके प्रकार आपल्याला दिसतात, तितके पूर्वी नव्हते, हे उघड आहे; कांहीं जुने, तर कांहीं नवे आहेत. मराठी वाङ्मयाची सुरुवात केव्हांपासून झाली, हें जरी अजून नक्की सांगतां येत नाहीं, तरी ज्ञानेश्वरी हा पहिला ग्रंथ मानण्यांची वहिवाट आहे. हा ग्रंथ पद्यातहि नाहीं व गद्यांतहि नाहीं. तो ओवीत लिहिलेला आहे व धर्मविषयक आहे. आतां ज्ञानेश्वर चांगले विद्वान् असतांना त्यांनी गीतेवर ओव्यांत टीका का लिहिली, याचा थोडातरी उलगडा करण्यास त्या वेळच्या समाजाकडे, व त्यांच्या स्वतःच्या स्थिती कडे लक्ष देणें अवश्य आहे. <br>{{gap}}आद्य शंकराचार्यांनी बौद्धधर्माचा पाडाव केला, चार दिशांना चार मठांची स्थापना केली, खालावलेल्या ब्राह्मणधर्मात सुधारणा करून तो पुनः प्रचारांत आणिला, पण त्यांच्यामागें परंपरा राहिली नाहीं. चार मठ झाल्यामुळे मूळापासूनच धर्मव्यवस्था विस्कळित राहिली. एकाच्या ऐवजी चार आचार्य झाल्यामुळे धर्मगुरूचा अधिकार संकुचित झाला इतकेंच नव्हे, तर आज्ञेचा अंमल करणारे मठांचे स्वतंत्र सेवक नसल्यामुळे, धर्मकृत्यें करविण्याचा अधिकार देण्याची, किंवा काढून घेण्याची, सत्ता मठात नसल्यामुळे, व ब्राह्मणत्व जन्मानेंच मिळत असल्यामुळे, आचार्यांच्या या सत्तेस जबरदस्त आळा बसत जाऊन ब्रह्मवृंदांना फावलें. शिवाय शंकराचार्यांच्या अद्वैतमताहून भिन्न व विरोधी मते प्रतिपादन करणारे सांप्रदाय त्यांच्या पश्चात् जोरावले. अंगचे दोष, ब्राह्मणत्वाचा वारसाचा हक्क, यांनी मठांची व्यवस्था आधींच कच्ची राहिलेली, आणि त्यांत या नव्या सांप्रदायांची भर पडली; ह्मणून व्यवहारांत कोणत्याही मतांचा अंमल न होऊ देण्याचा सोईस्कर विचार ब्राह्मणांना सुचला असावा, असें दिसतें. कसेंहि असो ''''विप्रोऽयं श्वपचोऽ-यमित्यपि महान्कोऽयं विभे दभ्रमः'''' ही गर्जना त्यांनां ऐकूं येत नव्हती.<noinclude></noinclude> anilw4lau92nylrmdf8xfd5tzu1gxlq 104 111095 233570 233466 2026-07-24T05:25:34Z JayashreeVI 4058 233570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१७)'''}}}} धर्माचा विसर पडून कर्म जास्त प्रिय होऊं लागलें होतें. जैन व बौद्ध या दोन्ही धर्मांनी शिकविलेल्या धड्यांचा विसर पडत चालला होता कर्मठपणाचा पुनः अतिरेक झाला होता. <br>{{gap}}बुद्धदेवांनीं आपला उपदेश संस्कृतभाषेत न करतां लोकांच्या जीवंत भाषेत, प्राकृतांत केला होता. स्त्रीशूद्रांचा अव्हेर न करता त्यांना सारखेच अधिकार मानिले होते. धर्मोपदेशाची भाषा नित्यव्यवहारांतलीच असल्यामुळे शिक्षणांत कृत्रिम व्यत्यय नव्हते. पालीभाषेला मोठी योग्यता आली होती. बुद्धदेवांच्या मागे त्यांची परंपरा बरीच कायम राहिल्यामुळे धर्मग्रंथ त्याच भाषेत झाले होते. देशभर धर्मप्रसारासाठीं, शिक्षणप्रसारासाठी विहारांचें जाळे पसरलें होते; पण बुद्धधर्माच्या लोपाबरोबर या सुस्थितीचाहि लोप झाला होता. शंकराचार्यांच्या सुधारणेनंतर ब्राह्मणांनीं पुनः डोके वर उचलले. त्यांची आवडती वर्णव्यवस्था पुनः जोरावूं लागली. स्त्रीशूद्रांचे समान अधिकार पुनः नाहींसे झाले. ब्राह्मणधर्माची भाषा संस्कृत, म्हणून तिला पुनः विशेष महत्त्व आलें. लोकांची व धर्माची भाषा या दोन झाल्यामुळे शिक्षण महाग झाले. नित्यव्यवहारांतली भाषा हलकी ठरली. त्या भाषेत लिहिणे धाडसाचे होऊन बसलें. <br>{{gap}}अशी परिस्थिति असतांना देखील ज्ञानेश्वरांनी मराठीत ग्रंथ का लिहिला, याचे कारण शोधुं लागल्यास, समाजाच्या अन्यायाचा व निष्ठुरपणाचा त्यांनां स्वतःलाच आलेला अनुभव, यांत सांपडेल. एकदा संन्यास घेतल्यानंतर त्यांच्या वडिलांनी पुनः गृहस्थाश्रम स्वीकारला होता; व मग त्यांना संतति झाली होती. पैठण त्याकाळी संस्कृत विद्येत नाणावलेले शहर असल्यामुळे, संन्याशाच्या संततीने सर्वांना लागणारा काळिमा ब्राह्मणांनी धुवून टाकावयाचा होता, म्हणून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे यांनां त्यांनी वाळीत टाकलें होतें. त्यांना बराच जाच सोसावा लागला होता. पुनः गृहस्थाश्रमांत येण्यापूर्वी त्यांच्या वडिलांनी गुरूची परवानगी घेतली होती, तरी त्यानें धर्मकेसरींचे समाधान झालें नव्हतें. बापाच्या कृत्यांबद्दल मुलांनां होणारा दंड पाहून, हा अन्याय आहे असें वाटून, नाडल्या जाणा-या समाजांतील इतर व्यक्तीविषयीं, इतरवर्गांविषयीं, ज्ञानेश्वरांच्या मनांत कळकळ उत्पन्न झाली असावी. शिवाय, या सुमारास पुनः कर्मठपणाचा कळस झाला असल्यामुळे, नेहमींच्या धर्मकर्नीमांनी अंतःकरणाची भूक भागत बसल्यामुळे मनाची हुरहुर शांत करण्याचा एकादा उपाय पाहण्याकडे भाविकांचें लक्ष-<noinclude>२</noinclude> 47ti9gsq8qqfbu30i0kkfsngpb201bw 233571 233570 2026-07-24T05:26:44Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 233571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(१७)'''}}}} धर्माचा विसर पडून कर्म जास्त प्रिय होऊं लागलें होतें. जैन व बौद्ध या दोन्ही धर्मांनी शिकविलेल्या धड्यांचा विसर पडत चालला होता कर्मठपणाचा पुनः अतिरेक झाला होता. <br>{{gap}}बुद्धदेवांनीं आपला उपदेश संस्कृतभाषेत न करतां लोकांच्या जीवंत भाषेत, प्राकृतांत केला होता. स्त्रीशूद्रांचा अव्हेर न करता त्यांना सारखेच अधिकार मानिले होते. धर्मोपदेशाची भाषा नित्यव्यवहारांतलीच असल्यामुळे शिक्षणांत कृत्रिम व्यत्यय नव्हते. पालीभाषेला मोठी योग्यता आली होती. बुद्धदेवांच्या मागे त्यांची परंपरा बरीच कायम राहिल्यामुळे धर्मग्रंथ त्याच भाषेत झाले होते. देशभर धर्मप्रसारासाठीं, शिक्षणप्रसारासाठी विहारांचें जाळे पसरलें होते; पण बुद्धधर्माच्या लोपाबरोबर या सुस्थितीचाहि लोप झाला होता. शंकराचार्यांच्या सुधारणेनंतर ब्राह्मणांनीं पुनः डोके वर उचलले. त्यांची आवडती वर्णव्यवस्था पुनः जोरावूं लागली. स्त्रीशूद्रांचे समान अधिकार पुनः नाहींसे झाले. ब्राह्मणधर्माची भाषा संस्कृत, म्हणून तिला पुनः विशेष महत्त्व आलें. लोकांची व धर्माची भाषा या दोन झाल्यामुळे शिक्षण महाग झाले. नित्यव्यवहारांतली भाषा हलकी ठरली. त्या भाषेत लिहिणे धाडसाचे होऊन बसलें. <br>{{gap}}अशी परिस्थिति असतांना देखील ज्ञानेश्वरांनी मराठीत ग्रंथ का लिहिला, याचे कारण शोधुं लागल्यास, समाजाच्या अन्यायाचा व निष्ठुरपणाचा त्यांनां स्वतःलाच आलेला अनुभव, यांत सांपडेल. एकदा संन्यास घेतल्यानंतर त्यांच्या वडिलांनी पुनः गृहस्थाश्रम स्वीकारला होता; व मग त्यांना संतति झाली होती. पैठण त्याकाळी संस्कृत विद्येत नाणावलेले शहर असल्यामुळे, संन्याशाच्या संततीने सर्वांना लागणारा काळिमा ब्राह्मणांनी धुवून टाकावयाचा होता, म्हणून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे यांनां त्यांनी वाळीत टाकलें होतें. त्यांना बराच जाच सोसावा लागला होता. पुनः गृहस्थाश्रमांत येण्यापूर्वी त्यांच्या वडिलांनी गुरूची परवानगी घेतली होती, तरी त्यानें धर्मकेसरींचे समाधान झालें नव्हतें. बापाच्या कृत्यांबद्दल मुलांनां होणारा दंड पाहून, हा अन्याय आहे असें वाटून, नाडल्या जाणा-या समाजांतील इतर व्यक्तीविषयीं, इतरवर्गांविषयीं, ज्ञानेश्वरांच्या मनांत कळकळ उत्पन्न झाली असावी. शिवाय, या सुमारास पुनः कर्मठपणाचा कळस झाला असल्यामुळे, नेहमींच्या धर्मकर्नीमांनी अंतःकरणाची भूक भागत बसल्यामुळे मनाची हुरहुर शांत करण्याचा एकादा उपाय पाहण्याकडे भाविकांचें लक्ष-<br><noinclude>२</noinclude> 2nuy0c6vgvpc4hjmhcgkmcpjgjgur9k 104 111107 233562 2026-07-23T15:59:05Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९ ) एकनाथांचे भागवत भागवतधर्माचा मराठीतला अधारभूत ग्रंथ मानितात, हें महशूर आहे. प. वा. न्या. मू. रानडे यांची धर्मपर व्याख्याने वाचल्यास, , त्यांचा बहुतेक सर्व भर एकनाथी भागवत व तुक..." 233562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>( १९ ) एकनाथांचे भागवत भागवतधर्माचा मराठीतला अधारभूत ग्रंथ मानितात, हें महशूर आहे. प. वा. न्या. मू. रानडे यांची धर्मपर व्याख्याने वाचल्यास, , त्यांचा बहुतेक सर्व भर एकनाथी भागवत व तुकारामाचे अभंग यांवर कसा होता तें उघड दिसतें. एकनाथांच्या काळी ब्राह्मणांना देखील कृतकर्माचा पश्चात्ताप होऊं लागला असावा, असें दिसतें. कारण, तेहि भागवतधर्माकडे वळू लागले होते. आतां जो पक्ष जोरांत असेल तिकडे जावयाचें हें ब्राह्मणांचं ब्रीदच आहे, असें कोणी ह्मणतील; पण हा लेख वाङ्मयापुरताच असल्यामुळे येथें त्याचा विचार करणे योग्य होणार नाहीं. ओंवी व अभंग. आतां ज्ञानेश्वरांपासून तों रामदासांपर्यंत मराठी वाङ्मयाचा जोर ओंवी व अभंग यांच्यावरच को विशेष आहे, हें पाहूं गेल्यास असें दिसेल, कीं, या का- ळांत लिहितांवाचता येणारांची संख्या फारच थोडी होती; व त्यामुळे अज्ञजनांनां श्रवणावरच अवलंबून राहणे भाग होतें. संस्कृत पुराणांची, विशेषतः महाभारत रामायण यांची देवळांतून पारायणें, व कधीं कधीं पुरार्णे होत असत. तीं विघ्न न येतां चालावीत ह्मणून राजे व सधन लोक, पोषणासाठी ह्मणून जमिनी बक्षीस देत असत. ही पारायणे, पुराणे, ऐकण्यास धर्मिष्ठ लोक देवळांत जमत असत. भागवत धर्माचा प्रसार होण्यास ज्ञानेश्वरीसारख्या मराठी ग्रंथांचीं पुराणें होणें अवश्य होतें. ह्मणून ज्याप्रमाणे बरीच पुराणें श्लोकासारख्या सहज समजणाऱ्या वृत्तांत लिहिलीं होतीं, त्याचप्रमाणे सर्वोन समजण्यास सोपे जावें ह्मणून ज्ञानेश्वरानी आपली टीका ओव्यांत लिहिली असावी. दोऱ्यांवर मणि ओवर्णे जितके सोपें, तितकेंच ओवी लिहिणे सोपे व्याकरणाची, ह्मणजे रच- नेची, विशेष भानगड न ठेवत, ज्यांत नुसते शब्द ओवलेले असतात ती ओंबी, अर्से झटल्यास चूक होणार नाहीं. श्रोत्यांपुढे तोंड निरूपण करण्यास गद्या- पेक्षां ओंवीच जास्त सोयीची आहे. ओंवी सुरांत ह्मणतां येते, तशी गद्याची स्थिति नाहीं. ज्ञानेश्वरीचीं पुराणे होत असत, हें प्रसिद्ध आहे. पुराणांची भाषांतरे झाल्यापासून जुन्या तऱ्हेचें पुराण पाठीमार्गे पडून त्याच्या जागी कीर्तन आले. सुरांत वाचून पुराण सांगावयाला ओंवी सोयीची खरी, पण मंडळी जमवून भजन करण्याला अभंग जास्त सोयीचा आहे. ह्मणून जसजसा भागव- तधर्माचा, भक्तिमार्गाचा प्रसार वाढू लागला, कीर्तनें व भजने वारंवार होऊं लागली, तसतसा अभंग लोकांनां जास्त प्रिय होऊं लागला. '<noinclude></noinclude> 8egsesetf8q7wsqouad3yhgwn7vefi3 104 111108 233563 2026-07-23T15:59:31Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २० ) पोवाडा, लावणी वगैरे. आठवण देऊन निवळ प्राचीन नंतर, स्वराज्याची स्थापना होऊन मराठ्यांचे राष्ट्र बनल्यामुळे, वाङ्मयालाहि विशिष्टपणा आला. शूर पूर्वजांची, त्यांच्या पराक्रमाची..." 233563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>( २० ) पोवाडा, लावणी वगैरे. आठवण देऊन निवळ प्राचीन नंतर, स्वराज्याची स्थापना होऊन मराठ्यांचे राष्ट्र बनल्यामुळे, वाङ्मयालाहि विशिष्टपणा आला. शूर पूर्वजांची, त्यांच्या पराक्रमाची राष्ट्राचा जोम कायम ठेवण्याचे काम, पोवाडे करूं लागले. वीरांच्या पुराणांतील कथांवर भिस्त राहिली नाहीं. पेशवाईत राज्य वाढलें, मराठ्यांची देशभर कीर्ति पसरली, राष्ट्राची - महाराष्ट्राची संपत्ति वाढली; पण त्याबरोबर कधीं न भोगिलेली ऐषआरामीहि वाढली. कर्नाटकांतून पेशव्यांनी बरीच संपत्ति आणली, पण त्याबरोबर कानडी लोकांचे करमुणकीचे प्रकारद्दि आणले, किंवा संसर्गानें ते आपोआप महाराष्ट्रांत आले, असें दिसतें. कर्ना- टकांत कामण्णाचा ( कामदेवाचा ) उत्सव थाटाने करण्याची चाल असे. अजूनहि कांहीं कांहीं ठिकाण कदाचित् ती आढळेल. नाच, गाणे, तमाशा, उच्छृं खल वर्तणूक यांचा हा हक्काचा उत्सव या उत्सवाला अनुलक्षून लावणी कर्नाटकांत पहिल्यानें प्रचारांत आली असावी, व एकदां प्रचारांत आल्यानंतर लोकांनां प्रिय झाल्यामुळे, तिची स्वतंत्र वाढ झाली असावी, असें दिसतें. कामदेवाचा उत्सव जुना आहे. रत्नावलि नाटकांत त्याचें वर्णन आढळतें खरें; पण देशभाषेत थाटाने होणारे उत्सव दक्षिणेत विशेषेकरून कर्नाटकांत आढळतात. शिमग्याचा उत्सव पेशव्यांच्या काळापासून महाराष्ट्रांत जास्त प्रचारांत आला असावा, असें वाटतें. पण कामण्णाच्या उत्सवापुढे महा- राष्ट्रांतला शिमगा, लळीत, गोंधळ हे फिके पडतात. असो. लावणी इतकी प्रिय झाली कीं, रामजोशांसारखे विद्वान्, सुसंस्कृत, गृहस्थ देखील तिला भुलत असत. विरक्ति आल्यानंतर लावणीलाच त्यांनी नवी दिशा दिली, यावरून लावणी किती लोकप्रिय झाली होती, याचें अनुमान होण्यासारखे आहे कटाव, फटका यांची उत्पत्ति देखील अशाच काळांत झाली असावी. थोरल्या माधरावानंतर चैनबाजी इतकी वाढत चालली होती, कीं पुराण, कीर्तन व भजन हीं एका कोपऱ्यांत पडून लळितें, गोंधळ, तमाशे यांच्याकडे लोकांच्या झुंडीच्या झुंडी जात असत. लावणी, कटाव, फटका ही प्रिय होऊन, ओवा, अभंग मागे पडले होते. पद्य व गद्य यांच्या मधले हे प्रकार असल्यामुळे गद्याच्या वाढीच्या दृष्टीनें यांना बरेच महत्त्व आहे, हे येथे सुचविणें अवश्य आहे. लावणीची उत्पत्ति वर सांगितली आहे, ती केवळ सूचना ह्मणून आहे. ऐति- हासिक पद्धतीनें वाङ्मयाचा अभ्यास करूं लागल्यास मनोरंजक प्रश्न कसे सुच-<noinclude></noinclude> jxlulqkpbw7c9e2cmfiz02eh183avyo 104 111109 233572 2026-07-24T11:25:54Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 233572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{center|(४१)}}</noinclude>कलांना पूर्वावस्थेइतकें उत्तेजन मिळत नाहीं, पण शास्त्राच्या वाढीस जास्त अवसर मिळतो. परंतु मानवी ज्ञानाची व शास्त्रांची खरी वाढ 'शास्त्रीय' अवस्थेतच होते. 'दैवी ' अवस्थेत दैवी चमत्कारासारख्या गोष्टींवर लोकांचा भरंवसा असतो; तर 'तात्त्विक' अवस्थेत काल्पनिक अमूर्त तत्वावर भरंवसा असतो. 'शास्त्रीय' अवस्थेत पूर्वीच्या अवस्थेतील उपपत्ति जाऊन प्रत्यक्ष दृश्य गोष्टीवर मात्र मनुष्य भरंवसा ठेवूं लागतो. समाजाची ही परिणतावस्था असते व या मनोघटनेत कोणताही समाज आला म्हणजे त्याच्या सर्व वेडगळ श्रद्धामूलक कल्पनांचा ऱ्हास होऊन शास्त्रीय कल्पनांचा फैलाव होतो व प्रत्येक गोष्टीची तो स्वाभाविक मीमांसा देऊं लागतो. पूर्वी सांगितलेल्या शास्त्रमालिकेतील प्रत्येक शास्त्र या तीन अवस्थांतून जातें व अर्थात् पहिल्या दोन अवस्थेत तो विषय 'शास्त्र' या नांवाला योग्य नसतो. पण खऱ्या ज्योतिषशास्त्रापूर्वी फलज्योतिष अस्तित्वांत येतें; रसायनशास्त्रापूर्वी किमया सुरू होते; वैद्यकापूर्वी मंत्रतंत्र सुरू होतात. म्हणजे समाज ज्या मनःस्थितींत असतो त्या मनःस्थितीला अनुरूप असेच शास्त्राचें स्वरूप असतें. सुधारलेल्या समाजांत ही सर्व व्यक्ति या शेवटच्या अवस्थेत आलेल्या असतात असें नाहीं. ज्याला आपण सुसंस्कृत मनाचा मनुष्य म्हणतों तो एका विषयासंबंधीं 'दैवी' अवस्थेत असेल तर दुसऱ्या विषयासंबंधी तात्त्विक अवस्थेत असेल व फक्त, थोड्या विवक्षित विषयांत मात्र 'शास्त्रीय' अवस्थेत आला असेल, गणिताचे सिद्धांत उत्तम तऱ्हेने सोडविणारा, व ज्योतिषशास्त्रांत निष्णात असलेला माणूस जादूटोण्यावर भरवसा ठेवणारा असेल; व समाजांतील चालीरीत देवाने केल्या आहेत, असें म्हणणारा सांपडेल. हे उदाहरण निरनिराळ्या विषयांतील निरनिराळ्या मनोघटनेचे निदर्शक आहे. कॉम्टच्या प्रमेयाचा इतका उल्लेख बस आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> htb2zu08z2inss2sm13efb0gtirtbn3 104 111110 233573 2026-07-24T11:32:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 233573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{center|(४२)}}</noinclude>{{gap}}यापुढला मोठा समाजशास्त्रज्ञ म्हणजे स्पेन्सर हा होय, यानें या विषयावर मोठमोठे ग्रंथ लिहून हा विषय लोकप्रिय केला हे मागे सांगितलेच आहे. कॉम्टच्या काळी उत्क्रांतितत्त्वाचा शोध लागलेला नव्हता. तरी पण कॉम्टच्या वर सांगितलेल्या दोन्हीं प्रमेयांत उत्क्रांतितत्त्वाची छटा दिसून येते. वास्तविक डार्विन व स्पेन्सर हे या तत्चाचे खरे जनक होत. दोघांनी हें तत्व स्वतंत्रपणें शोधून काढले. मात्र डार्विननें प्राणिशास्त्रांतील प्राण्यांच्या जातींच्या उत्पत्तीची मीमांसा करण्याकरितां या उत्क्रांतितत्त्वाचा उपयोग केला तर स्पेन्सरनें मूळपासून हें सर्वव्यापी तत्त्व आहे, असें प्रतिपादन केलें. ज्याप्रमाणे ॲरिस्टॉटलने विकासतत्त्व सर्व दृश्य अदृश्य वस्तुजाताला लाविलें याप्रमाणेच स्पेन्सरनें हें तत्त्व सर्व दृश्य अदृश्य वस्तुजाताला लावलें. स्पेन्सरच्या या तत्त्वाचा मथितार्थ असा आहे कीं, जगांतील प्रत्येक गोष्टीची उत्क्रांति होत असते व ही उत्क्रांति म्हणजे वस्तूचें सजातीयत्वाकडून विजातीयत्वाकडे, अस्पष्टत्वाकडून स्पष्टत्वाकडे व असंबद्धतेकडून संबद्धतेकडे परिवर्तन होय. अर्थात् सृष्टीतील कोणतीही गोष्ट घेतली तरी प्रथमतः ती सजातीय किंवा एकसारखी असते व हळू हळू ती विजातीय किंवा बहुविध बनत जाते; तिचे प्रथमतः आकारस्वरूपादि गुण अस्पष्ट असतात ते हळू हळू स्पष्ट व निश्चित होत जातात. शेवटीं वस्तूच्या अवयवांमध्ये किंवा वस्तुसमुदायामध्यें फारसा संबंध किंवा परस्परावलंबन नसतें, तो संबंध व परस्परावलंबन सुरू होते. उदाहरणार्थ, आपली सूर्यमालाच घ्या ज्याला हल्ली सूर्यमालेचे स्वरूप आलें आहे तो पूर्वी एक वायुरूप परमाणूंचा समुदाय होता. तो एकसारखा परमाणुरूप होता. त्याला निश्चित गति रूप आकार कांहीं एक नव्हता व परमाणूचा परस्परांशी संबंध नव्हता. पण हळू हळू या परमाणुसमुदायामध्ये विजातीयता येत चालली. केव्हां तरी मध्ये अणारा सूर्यरूपी गोल तयार झाला व<noinclude></noinclude> 3i7vispi8nyaodwyi1rb2yuzeqwtgph 104 111111 233574 2026-07-24T11:36:09Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 233574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{center|(४३)}}</noinclude>त्यापासून हळू हळू ग्रह, उपग्रह, धूमकेतु व उल्कासमुदाय होऊन ही सूर्यमाला अत्यंत विजातीय बनली; पूर्वी गति, आकार याबद्दल अस्पष्टता जाऊन निश्चित गति, निश्चित आकार वगैरे गुण या मालेंत आले; शेवटीं या मालेतील सर्व गोलांचा निकट संबंध व परस्परावलंबन होऊन राहिलें.<Br>{{gap}}आतां आपण समाजाचेच उदाहरण घेऊं या अत्यंत रानटी स्थितींतील समाज हा सजातीय असतो. त्यांतील प्रत्येक मनुष्याचा व्यवसाय सारखाच असतो व त्यांत निश्चितपणा आलेला नसतो. एकटा मनुष्य सर्वच कामे करीत असतो. यामुळे अशा समाजांतील व्यक्ति परस्परांपासून अगदी स्वतंत्र असतात. कुटुंबाचा संबंधसुद्धां सुरू झालेला नसतो. माणसे स्वैरव्यवहारी असतात. तोच अत्यंत सुधारलेला समाज घेतला म्हणजे त्यांत किती तरी विविधता आलेली असते; हजारों निरनिराळे धंदे उत्पन्न झालेले असतात. अशा समाजांत प्रत्येक माणसाचा व्यवसाय, रहाणी, कल्पना या ज्याच्या त्याच्या धंद्याप्रमाणे वेगळ्या वेगळ्या बनलेल्या असतात; कायदेकानू, सामाजिक चालीरीति यांना निश्चित स्वरूप आलेलें असतें. तसेंच अशा समाजांत परस्परावलंबन व परस्परसंबंधही फार दृढ झालेले असतात. सारांश, अत्यंत रानटी समाजाची अत्यंत सुधारलेल्या समाजांत जी उत्क्रांति होते ती या तीन दिशांनी होतें.<Br>{{gap}}स्पेन्सरच्या समाजशास्त्रावरील प्रचंड ग्रंथांत याच एका तत्त्वाचें समर्थन भरलेले आहे. निरनिराळ्या देशांच्या व लोकांच्या इतिहासांतून हजारों उदाहरणे हुडकून काढून स्पेन्सरने उत्क्रांतितत्त्व समाजाच्या वाढीस कसें लागतें हे दाखविलें आहे.<Br>{{gap}}स्पेन्सरच्या समाजशास्त्रांतलें दुसरें प्रमेय म्हणजे समाज व सेन्द्रिय वस्तु यांची तुलना होय. समाज हा निर्जीव परमाणूच्या समुदायासारखा नाहीं; तर सेन्द्रिय प्राण्याप्रमाणे आहे, व सेन्द्रिय<noinclude></noinclude> 3b1s4kn9pn22co27dam2794uosvjucb 104 111112 233575 2026-07-24T11:38:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 233575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{center|(४४)}}</noinclude>प्राण्यामध्यें ज्याप्रमाणें निरनिराळीं इंद्रियें निरनिराळीं कामें करतात त्याप्रमाणे समाजांत निरनिराळी कामे करणारे समाजाचे वर्ग असतात. स्पेन्सरचें एक समाजशास्त्रावरील पुस्तक या दोन वस्तूंची तुलना व त्यांच्यामधील भेद यांच्या प्रतिपादनाने भरलेले आहे व या तुलनेचा कांहीं अतिरेक त्याने केला आहे. म्हणजे जेवढे जेवढे अवयव सेन्द्रिय प्राण्यांत असतात त्याच्या तोडीस तेवढे तेवढे समाजांतील वर्ग असलेच पाहिजेत असे दाखविण्याचा स्पेन्सरने प्रयत्न केला आहे. तेव्हां उत्क्रांतितत्त्वाचा उपयोग व सेन्द्रियप्राण्याची समाजाशी तुलना हेंच स्पेन्सरच्या समाजशास्त्रीय ग्रंथांचे विशेष आहेत. बाकी त्याचे प्रचंड ग्रंथ म्हणजे राजकीय, औद्योगिक, धार्मिक, सामाजिक, औपचारिक चालीरीतीचा उत्क्रांतिमताच्या दृष्टीनें लिहिलेला इतिहासच होय. त्यांत नवीन सिद्धांत शोधून काढण्याचा प्रयत्न नाहीं तर वरचीं दोन प्रमेयें जेथें तेथें लावून दाखविण्याचा प्रयत्न दिसून येतो. याच्यापलीकडे स्पेन्सरच्या ग्रंथांतील माहिती देणें थोड्या अवधींत शक्य नाहीं म्हणून आज येथे थांबणे इष्ट आहे.<br><br><br>{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> qqpbjyxbsfmbmd9ludvj2pjlrgfd0kd 104 111113 233576 2026-07-24T11:40:41Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 233576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{center|(३१)}}</noinclude>पहिल्या दोन स्थितींमध्ये समाजाला टोळीचेंच रूप असतें. पण कृषिवत्ति समाजाला राष्ट्राचे स्वरूप येते व त्या समाजाचें स्थाईक वसति स्थान बनते व मातृभूमि, पितृभूमि या कल्पना प्रचलित होतात; तसेच देशाभिमान वगैरेसारख्या भावना शक्य होतात. यापुढली पायरी म्हणजे उद्यमवृत्ति समाज होय. या स्थितींत मनुष्याच्या गरजा व वासना यांची अतोनात वाढ होते व या गरजा व वासना भागण्याकरितां हजारों धंदे व उद्योग समाजांत अस्तित्वांत येतात व समाज अत्यंत बहुविध बनतो. श्रमविभागाचें तत्त्व विस्तृत प्रमाणावर अस्तित्वांत येते व हीच समाजाची अत्यंत ऊच्चतम अवस्था होय. याप्रमाणें ॲडॅमस्मिथनें समाजाच्या विकासाचा इतिहास दिला व यामध्यें बरेंच तथ्य आहे असें आपल्याला दिसून येईल. या समाजाच्या चढत्या चढत्या पायऱ्या म्हणून दिलेल्या आहेत. याचा असा मात्र अर्थ नाहीं कीं दुसऱ्या पायरीवर समाज आला म्हणजे पहिल्या पायरीची वृत्ति सर्वस्वी नाहींशी होते. गोपालवृत्ति समाजांत सर्व लोक शिकार अगदीच विसरून जातात असा अर्थ नाहीं. अर्थात् शिकार करणें हा कांहीं लोकांचा धंदा राहतोच पण गोपालवृति हा सामान्य धंदा बनतो. तसेच समाज कृषिवृत्ति बनला म्हणजे तो गोपालवृत्ति अगदींच सोडून देतो किंवा गवळ्याचा धंदा समूळच टाकून देतो असा अर्थ नाहीं. तर समाजांतील कांहीं व्यक्ति हा धंदा करतात. पण समाजांतील सामान्य धंदा शेतकीचा बनतो. त्याचप्रमाणें समाज उद्यमवृत्ति बनला म्हणजे तो कृषिवृत्ति सर्वस्वी सोडतो अशांतला प्रकार नाहीं. तर समाजांत आतां हजरों कलाकौशल्याचे धंदे निघतात व याचाच समाजांत जास्त भरणा असतो. शेतकीचा धंदा हा अवश्य राहतोच, इतकेच नाहीं तर गवळ्याचाही धंदा राहतो व तुरळक शिकारीचा व मासेमारीचा धंदाही राहतो.<noinclude></noinclude> ehd87995k0fyd38q4a6fuo2iuwk2x2y 104 111114 233578 2026-07-24T11:42:19Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ व्याख्यान ३ रें. ( सोमवार ता. २२ सप्टेंबर. ) आजकालच्या समाजशास्त्रज्ञांचीं मतें. आज स्पेन्सरनंतरच्या काळांतील समाजशास्त्रज्ञांचा विचार करावयाचा आहे. पण या काळांत या विषय..." 233578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ व्याख्यान ३ रें. ( सोमवार ता. २२ सप्टेंबर. ) आजकालच्या समाजशास्त्रज्ञांचीं मतें. आज स्पेन्सरनंतरच्या काळांतील समाजशास्त्रज्ञांचा विचार करावयाचा आहे. पण या काळांत या विषयावर इतके लेखक व ग्रंथकार झाले आहेत व होत आहेत की त्यांचा नामनिर्देश करून त्यांच्या मतांची माहिती देणें अशक्य आहे. तेव्हां स्पेन्सर व त्या- च्या समकालीन झालेले ग्रंथकार यांच्या मतांचा विशेष सांगून अजकालच्या समाजशास्त्रांतील मतांचा कल काय आहे हें दाखवून मी तात्त्विक समाजशास्त्राची रजा घेणार आहे. - स्पेन्सरच्या काळीं उत्क्रांतितत्त्व सर्वसंमत झाले. पण त्यानें जडवाद जोरावला. खुद्द स्पेन्सर जरी अज्ञेयवादि होता तरी त्याच्या उत्क्रांतितत्त्वाचा मथितार्थ असा होता कीं, सृष्टींतील सर्व वस्तुजात • न परिमाणू व गतिदायक शक्ति या दोन तत्त्वांच्या एकीकरण व विभक्तिकरण या मार्गद्वयानीं झालेला आहे. व उत्क्रांति ही पदार्थांच्या परिस्थितीनें घडून आलेली आहे. या जडवादाचा परि- णाम समाजशास्त्रावर झालेला आहे. स्पेन्सरनें गतिशास्त्राचे नियम सररहा समाजशास्त्राला लागू केले आहेत. ज्याप्रमाणें गति ही सर्वांत कमी अडचणीच्या मार्गांनीं जाते, त्याप्रमाणें मनुष्यें होतां होईल तितके कमी श्रम करून आपले उद्देश सिद्धीस नेतात. म्हणू- नच सुपीक प्रदेशांत माणसांची गर्दी होते. कारण तेथें उपजीविका कमी श्रमानें होते. पण हा नियम मनुष्यांना सर्वथा लागू नाहीं. कारण मनुष्यांमध्ये इतर प्रवृत्ति आहेत व त्याकरितां मनुष्य श्रम जास्त करतो. मनुष्य उत्सवप्रिय आहे व या आपल्या प्रवृत्तीकरितां<noinclude></noinclude> gqns1pyw6rbbxfi8wgqkf02tnlqg5mi