विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 64388 235089 227252 2026-08-07T06:37:16Z सुबोध कुलकर्णी 1231 235089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{rh|२ |रामदासवचनामृत-दासबोध.|[ § १}}</noinclude>{{Block center|<poem>येश कीर्ती प्रताप महिमा । उत्तम गुणासी नाहीं सीमा । नाही दुसरी उपमा । देणे ईश्वराचें ॥१६॥ देव ब्राह्मण आचार विचार । कितेक जनासी आधार । सदा घडे परोपकार । देणे ईश्वराचें ॥१७॥ येहलोक परलोक पाहाणें । अखंड सावधपणे राहाणे । बहुत जनाचे साहाणें । देणे ईश्वराचें ॥१८॥ देवाचा कैपक्ष<ref>कैवार.</ref> घेणें । ब्राह्मणां चिंता वाहाणें । बहुत जनासी पाळणें । देणे ईश्वराचें ॥१९॥ धर्मस्थापनेचे नर । ते ईश्वराचे अवतार । जाले आहेत पुढे होणार । देणे ईश्वराचें ॥२०॥</poem>}} {{right|दा. १८. ६. ९-२०.}} {{center|{{x-larger|२. ब्राह्मणांच्या दुःस्थितीबद्दल रामदासांचे उद्गार.}}}}<br> {{Block center|<poem>नीच प्राणी गुरुत्व पावला । तेथें आचारचि बुडाला । वेदशास्त्रब्राह्मणाला। कोण पुसे ॥२९॥ ब्रह्मज्ञानाचा विचारु । त्याचा ब्राह्मणासीच अधिकारू । वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । ऐसें वचन ॥३०॥ ब्राह्मण बुद्धीपासून चेवले । आचारापासून भ्रष्टले। गुरुत्व सांडून जाले। शिष्य शिष्यांचे ॥३१॥ कित्येक दावलमलकास<ref>मुसलमानांचा एक अवलिया.</ref> जाती। कित्येक पीरास भजती । कित्येक तुरुक होती । आपले इच्छेनें ॥३२॥ ऐसा कलियुगींचा आचार । कोठे राहिला विचार । पुढे पुढे वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ३३॥</poem>}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> rkmbm3vxbp6m0gjmc3gpi27ob2v7zlo 106 104087 235122 235062 2026-08-07T11:55:35Z कल्पनाशक्ती 3813 235122 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सिंध प्रांताचे वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 8="अनुक्रमणिका" 10="विषयप्रवेश" 14="सिंधु नदी व सिंध प्रांत" 19 ="कराची शहर व बंदर" 29="फोटो" 30="फोटो"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 3a040p7pujkxizv02glksffojd6iua7 106 110098 235117 229202 2026-08-07T07:03:00Z सुबोध कुलकर्णी 1231 pagelist 235117 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=तुकारामवचनामृत |Language=mr |Volume=अध्यात्मग्रंथमाला - ग्रंथांक ३ |Author=रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=पुणे |Year=1925 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 1to3="—" 4="2" 28to29="—" 30="4" 102="77" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} 16gwb7coy858th8ps4cly30whseidnh 104 110128 235087 229255 2026-08-07T06:33:35Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* मुद्रितशोधन */ 235087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{xx-larger|{{center|'''१. तुकारामांच्या चरित्रांतील ऐतिहासिक प्रसंग.'''}} {{center|१. तुकारामांस गुरूचा उपदेश.}} {{Block center|<poem>सद्गुरुरायें कृपा मज केली । परि नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥ सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना। मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ॥ भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥ काय कळे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा जाली ॥ राघवचैतन्य केशवचैतन्य । सांगितली खूण माळिकेची<ref>गुरुपरंपरा.</ref> ॥ बाबाजी आपुले सांगितले नाम । मंत्र दिला रामकृष्णहरि ॥ माघ शुद्ध दशमी पाहूनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ॥</poem>}} {{center|२. तुकारामांस आवडीचा मंत्र मिळतो.}} {{Block center|<poem>माझिये मनींचा जाणोनियां भाव। तो करी उपाव गुरुराजा ॥ आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणे नव्हे गुंफा<ref>गुंता.</ref> कांहीं कोठे ॥ जाती पुढे एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥ जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे<ref>ताफे.</ref>पेटी ॥ तुका म्हणे मज दावियेला तारु । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥</poem>}} {{center|३. आपण कुणबी जन्मल्याबद्दल तुकारामांचा आनंद.}} {{Block center|<poem>बरें देवा कुणबी केलों । नाहीं तरि दंभे असतो मेलों ॥ भले केले देवराया | नाचे तुका लागे पायां ॥ विद्या असती कांहीं । तरी पडतों अपायीं ॥ सेवा चुकतों संताची । हेचि नागवण फुकाची ॥</poem>}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> 098xbf0a9kmujkk95eog1y8tn45zqxb 235088 235087 2026-08-07T06:36:28Z सुबोध कुलकर्णी 1231 235088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{xx-larger|{{center|'''१. तुकारामांच्या चरित्रांतील ऐतिहासिक प्रसंग.'''}}}}<br> {{center|१. तुकारामांस गुरूचा उपदेश.}}<br> {{Block center|<poem>सद्गुरुरायें कृपा मज केली । परि नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥ सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना। मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ॥ भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥ काय कळे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा जाली ॥ राघवचैतन्य केशवचैतन्य । सांगितली खूण माळिकेची<ref>गुरुपरंपरा.</ref> ॥ बाबाजी आपुले सांगितले नाम । मंत्र दिला रामकृष्णहरि ॥ माघ शुद्ध दशमी पाहूनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ॥</poem>}}<br> {{center|२. तुकारामांस आवडीचा मंत्र मिळतो.}}<br> {{Block center|<poem>माझिये मनींचा जाणोनियां भाव। तो करी उपाव गुरुराजा ॥ आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणे नव्हे गुंफा<ref>गुंता.</ref> कांहीं कोठे ॥ जाती पुढे एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥ जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे<ref>ताफे.</ref>पेटी ॥ तुका म्हणे मज दावियेला तारु । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥</poem>}}<br> {{center|३. आपण कुणबी जन्मल्याबद्दल तुकारामांचा आनंद.}}<br> {{Block center|<poem>बरें देवा कुणबी केलों । नाहीं तरि दंभे असतो मेलों ॥ भले केले देवराया | नाचे तुका लागे पायां ॥ विद्या असती कांहीं । तरी पडतों अपायीं ॥ सेवा चुकतों संताची । हेचि नागवण फुकाची ॥</poem>}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> on0tz3auztpqqppt9o4hsy3dtlxxnok 104 111039 235084 233369 2026-08-07T06:18:30Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* मुद्रितशोधन */ 235084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{dhr|9em}} {{center|{{xxxx-larger|'''तुकारामवचनामृत'''}} {{xxx-larger|भाग पहिला}} {{xxx-larger|तुकारामांचें आत्मचरित्र}}}}<noinclude></noinclude> ha4dhfcrleopnn8ip7qx3kta2qphz3l 235085 235084 2026-08-07T06:18:48Z सुबोध कुलकर्णी 1231 235085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{dhr|15em}} {{center|{{xxxx-larger|'''तुकारामवचनामृत'''}} {{xxx-larger|भाग पहिला}} {{xxx-larger|तुकारामांचें आत्मचरित्र}}}}<noinclude></noinclude> o0ycys1j5rg7owrcok2cusvqjp2v247 235086 235085 2026-08-07T06:19:11Z सुबोध कुलकर्णी 1231 235086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{dhr|25em}} {{center|{{xxxx-larger|'''तुकारामवचनामृत'''}} {{xxx-larger|भाग पहिला}} {{xxx-larger|तुकारामांचें आत्मचरित्र}}}}<noinclude></noinclude> b3vcwk887hgh6rsanh31wkpauff95lw 104 111040 235090 233370 2026-08-07T06:45:12Z सुबोध कुलकर्णी 1231 235090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{rh|४ |तुकारामवचनामृत.|[ § 3}}</noinclude>{{Block center|<poem>गर्व होता ताठा । जातो यमपंथे वाटा ॥ तुका म्हणे थोरपणें । नरक होती अभिमानें ॥ {{center|४. विठोबाचें नाम हेंच कल्पांतीचे बीज.}} पंढरीची वारी आहे माझे घरीं । आणीक न करीं तीर्थव्रत ॥ व्रत एकादशी करीन उपवासी । गाइन अहर्निशीं मुखीं नाम ॥ नाम विठोबाचे घेईन मी वाचे। बीज कल्पांतीचे तुका म्हणे ॥ {{center|५- ६. प्रपंचांतील वैराग्यामुळे विठ्ठलाचा शोध.}} आतां काय खावें कोणीकडे जावें। गांवांत राहावें कोण्या बळें ॥ कोपला पाटील गांवींचे हे लोक । आतां मज भीक कोण घाली ॥ आतां येण चवी सांडिली म्हणती । निवाडा करिती दिवांणांत<ref>न्यायाची कचेरी.</ref> ॥ भल्या लोकांपासीं सांगितली मात । केला माझा घात दुर्बळाचा ॥ तुका म्हणे यांचा संग नव्हे भला । शोधीत विठ्ठला जाऊं आतां ॥ बरे झाले देवा निघाले दिवाळें । वरी या दुष्काळे पीडा केली ॥ अनुतापें तुझें राहिले चिंतन । झाला हा वमन संवसार ॥ बरे झाले देवा बाईल कर्कशा । बरी हे दुर्दशा जनामध्यें ॥ बरे झाले जगीं पावलो अपमान । बरें गेलें धन ढोरे गुरे ॥ बरे झाले नाहीं धरिली लोकलाज । बरा आलो तुज शरण देवा ॥ बरे झाले तुझे केले देवाईल<ref>देऊळ.</ref> । लेकरें बाईल उपेक्षिलीं ॥ तुका म्हणे बरे व्रत एकादशी । केलें उपवासी जागरण ॥ {{center|७- ८. घरी येणाऱ्या संतांबद्दल तुकारामाच्या बायकोचा संताप.}} कोण घरा येते आमुच्या काशाला । काय ज्याचा त्याला नाहीं धंदा</poem>}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> st57qckdcdfeb31can0gtbtmbi4pv9c 104 111148 235078 234731 2026-08-07T05:17:45Z JayashreeVI 4058 235078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- |( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} |{|Life of Buddha.) |} २. नी. येशू ख्रिस्त, (Renan.) ३ मार्गोलियूथ. (Life of Jesus Christ . ) महंमद. ( Margoliuth. ) (Life of Mahomed.) सेन्ट बर्न ४ जे. सी. मॉरिसन. ( J. Cotter Morrison. ) ५. ली. ( Sydney Lee.) ६ सी. एच. फर्थ. ( C. H. Firth.) ७ लॉर्ड मॉर्ले. ( Lord Morley. ) ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. ३ (St. Bernard.) शेक्सपियर. (Life of Shakespeare.) ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. ( Oliver Cromwell. ) (अ) ग्लॅड्स्टन. (Gladstone. ) ( ब ) क्राम्बेल. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> jleyf2hyk0unfvzyt9le498ghc19c8u 235079 235078 2026-08-07T05:26:40Z JayashreeVI 4058 235079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |} ३ मार्गोलियूथ. महंमद. ( Margoliuth. ) (Life of Mahomed.) सेन्ट बर्न ४ जे. सी. मॉरिसन. ( J. Cotter Morrison. ) ५. ली. ( Sydney Lee.) ६ सी. एच. फर्थ. ( C. H. Firth.) ७ लॉर्ड मॉर्ले. ( Lord Morley. ) ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. ३ (St. Bernard.) शेक्सपियर. (Life of Shakespeare.) ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. ( Oliver Cromwell. ) (अ) ग्लॅड्स्टन. (Gladstone. ) ( ब ) क्राम्बेल. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> 64fyjgdnd80ievmy9n1q3vfsguie7pb 104 111231 235064 234887 2026-08-06T12:51:57Z JayashreeVI 4058 235064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३५)'''}}}} {{gap}}आत्मचरित्र हा एक उपप्रकार आहे; पण त्याकडे लक्ष न देतां कथा या साहित्याच्या दुसऱ्या प्रकाराकडे वळू. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}या प्रकाराचें देखील मूळ जवळजवळ सारस्वताच्या उगमापर्यंत गेलेलें आढळते. याचीं पूर्वरूपे, व चरित्राची पूर्वरूपे, यामध्यें प्रथम फारच थोडा फरक दाखवितां येतो; पण कांही काळानंतर तो स्पष्ट होऊं लागतो. काल्पनिक व्यक्तीविषयीं चरित्र या संज्ञेचा उपयोग करीत नाहींत. ऐतिहासिक, किंवा ऐतिहासिक मानलेल्या, पण खरोखर पौराणिक, व्यक्तीसंबंधी जास्त करितात. कथेचा उपयोग वेळ आनंदांत घालविण्याकरितां, केवळ गमतीकरितां जास्त होत असल्यामुळे, हा प्रकार क्षुल्लक वाटून याच्यावर अलंकारशास्त्राची कृपादृष्टि झालेली नाहीं. काव्य किंवा नाटक, यांच्याप्रमाणे याला निर्बंध लागू झालेले नाहींत. ह्मणून सुदैवाने याची स्वतंत्र, कालमानाला अनुसरून, वाढ होणें शक्य झाले आहे. येथें इतकेंच सांगून कादंबरी या महत्त्वाच्या उपप्रकाराकडे वळू. कथेसंबंधी थोडेंसें अधिक विवेचन, विनोदी वाङ्मय या सदराखालीं पुढे येईल. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{gap}}कादंबरी हे नांव फारसे सोयीचें नाहीं. बाणभट्टानें लिहिलेल्या प्रसिद्ध नवलकथेचें हें नांव आहे; पण हल्ली याचा उपयोग फक्त नवलकथा (Romance) या अर्थी न करता इंग्रजीत ज्याला सामान्यपणें कल्पितकथा (Fiction) ह्मणतात, त्याअर्थी करितात. नांव सोयीचें जरी नसले, तरी तें भाषेत रूढ झाल्यामुळे वरच्याप्रमाणें इशारा देऊन वापरण्यास हरकत नाहीं. कादंबरीचे भाग अमुक आहेत, असें सांगतां येत नाहीं. ज्याप्रमाणें हेतु असेल, त्याप्रमाणे भाग पडतील. आपण येथें तीन भाग करूं. तर्कशास्त्राच्या कसोटीस जरी कदाचित् ते उतरले नाहींत तरी ते सोयीचे आहेत. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{rule}} <center> {| |+ |- |सर्वकालीन.<br> ||गतकालीन.<br> ||• समकालीन.<br> |(नवलकथा बंगेरे.) ||(ऐतिहासिक. ) ||( सामाजिक.)<noinclude></noinclude> t8prlhlhjz3mi5kawxgpuce8v5ly7bq 235065 235064 2026-08-06T12:53:53Z JayashreeVI 4058 235065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३५)'''}}}} {{gap}}आत्मचरित्र हा एक उपप्रकार आहे; पण त्याकडे लक्ष न देतां कथा या साहित्याच्या दुसऱ्या प्रकाराकडे वळू. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}या प्रकाराचें देखील मूळ जवळजवळ सारस्वताच्या उगमापर्यंत गेलेलें आढळते. याचीं पूर्वरूपे, व चरित्राची पूर्वरूपे, यामध्यें प्रथम फारच थोडा फरक दाखवितां येतो; पण कांही काळानंतर तो स्पष्ट होऊं लागतो. काल्पनिक व्यक्तीविषयीं चरित्र या संज्ञेचा उपयोग करीत नाहींत. ऐतिहासिक, किंवा ऐतिहासिक मानलेल्या, पण खरोखर पौराणिक, व्यक्तीसंबंधी जास्त करितात. कथेचा उपयोग वेळ आनंदांत घालविण्याकरितां, केवळ गमतीकरितां जास्त होत असल्यामुळे, हा प्रकार क्षुल्लक वाटून याच्यावर अलंकारशास्त्राची कृपादृष्टि झालेली नाहीं. काव्य किंवा नाटक, यांच्याप्रमाणे याला निर्बंध लागू झालेले नाहींत. ह्मणून सुदैवाने याची स्वतंत्र, कालमानाला अनुसरून, वाढ होणें शक्य झाले आहे. येथें इतकेंच सांगून कादंबरी या महत्त्वाच्या उपप्रकाराकडे वळू. कथेसंबंधी थोडेंसें अधिक विवेचन, विनोदी वाङ्मय या सदराखालीं पुढे येईल. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{gap}}कादंबरी हे नांव फारसे सोयीचें नाहीं. बाणभट्टानें लिहिलेल्या प्रसिद्ध नवलकथेचें हें नांव आहे; पण हल्ली याचा उपयोग फक्त नवलकथा (Romance) या अर्थी न करता इंग्रजीत ज्याला सामान्यपणें कल्पितकथा (Fiction) ह्मणतात, त्याअर्थी करितात. नांव सोयीचें जरी नसले, तरी तें भाषेत रूढ झाल्यामुळे वरच्याप्रमाणें इशारा देऊन वापरण्यास हरकत नाहीं. कादंबरीचे भाग अमुक आहेत, असें सांगतां येत नाहीं. ज्याप्रमाणें हेतु असेल, त्याप्रमाणे भाग पडतील. आपण येथें तीन भाग करूं. तर्कशास्त्राच्या कसोटीस जरी कदाचित् ते उतरले नाहींत तरी ते सोयीचे आहेत. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{rule}} <center> {| |+ |- |सर्वकालीन. ||गतकालीन. ||• समकालीन. |- |(नवलकथा बंगेरे.) ||(ऐतिहासिक. ) ||( सामाजिक.)<noinclude></noinclude> 733cwijbwzv1b7zu94l34f790dm0hd3 235066 235065 2026-08-06T12:56:23Z JayashreeVI 4058 235066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३५)'''}}}} {{gap}}आत्मचरित्र हा एक उपप्रकार आहे; पण त्याकडे लक्ष न देतां कथा या साहित्याच्या दुसऱ्या प्रकाराकडे वळू. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}या प्रकाराचें देखील मूळ जवळजवळ सारस्वताच्या उगमापर्यंत गेलेलें आढळते. याचीं पूर्वरूपे, व चरित्राची पूर्वरूपे, यामध्यें प्रथम फारच थोडा फरक दाखवितां येतो; पण कांही काळानंतर तो स्पष्ट होऊं लागतो. काल्पनिक व्यक्तीविषयीं चरित्र या संज्ञेचा उपयोग करीत नाहींत. ऐतिहासिक, किंवा ऐतिहासिक मानलेल्या, पण खरोखर पौराणिक, व्यक्तीसंबंधी जास्त करितात. कथेचा उपयोग वेळ आनंदांत घालविण्याकरितां, केवळ गमतीकरितां जास्त होत असल्यामुळे, हा प्रकार क्षुल्लक वाटून याच्यावर अलंकारशास्त्राची कृपादृष्टि झालेली नाहीं. काव्य किंवा नाटक, यांच्याप्रमाणे याला निर्बंध लागू झालेले नाहींत. ह्मणून सुदैवाने याची स्वतंत्र, कालमानाला अनुसरून, वाढ होणें शक्य झाले आहे. येथें इतकेंच सांगून कादंबरी या महत्त्वाच्या उपप्रकाराकडे वळू. कथेसंबंधी थोडेंसें अधिक विवेचन, विनोदी वाङ्मय या सदराखालीं पुढे येईल. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{gap}}कादंबरी हे नांव फारसे सोयीचें नाहीं. बाणभट्टानें लिहिलेल्या प्रसिद्ध नवलकथेचें हें नांव आहे; पण हल्ली याचा उपयोग फक्त नवलकथा (Romance) या अर्थी न करता इंग्रजीत ज्याला सामान्यपणें कल्पितकथा (Fiction) ह्मणतात, त्याअर्थी करितात. नांव सोयीचें जरी नसले, तरी तें भाषेत रूढ झाल्यामुळे वरच्याप्रमाणें इशारा देऊन वापरण्यास हरकत नाहीं. कादंबरीचे भाग अमुक आहेत, असें सांगतां येत नाहीं. ज्याप्रमाणें हेतु असेल, त्याप्रमाणे भाग पडतील. आपण येथें तीन भाग करूं. तर्कशास्त्राच्या कसोटीस जरी कदाचित् ते उतरले नाहींत तरी ते सोयीचे आहेत. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{rule}} <center> {| |+ |- |सर्वकालीन. {{gap}}{{gap}}||गतकालीन.{{gap}}{{gap}} ||• समकालीन. |- |(नवलकथा बंगेरे.){{gap}} ||(ऐतिहासिक. ) {{gap}}{{gap}}||( सामाजिक.)<noinclude></noinclude> 7gmq8oekyjj4ckgnzbn9my4k5yupbz4 235067 235066 2026-08-06T12:57:07Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 235067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३५)'''}}}} {{gap}}आत्मचरित्र हा एक उपप्रकार आहे; पण त्याकडे लक्ष न देतां कथा या साहित्याच्या दुसऱ्या प्रकाराकडे वळू. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}या प्रकाराचें देखील मूळ जवळजवळ सारस्वताच्या उगमापर्यंत गेलेलें आढळते. याचीं पूर्वरूपे, व चरित्राची पूर्वरूपे, यामध्यें प्रथम फारच थोडा फरक दाखवितां येतो; पण कांही काळानंतर तो स्पष्ट होऊं लागतो. काल्पनिक व्यक्तीविषयीं चरित्र या संज्ञेचा उपयोग करीत नाहींत. ऐतिहासिक, किंवा ऐतिहासिक मानलेल्या, पण खरोखर पौराणिक, व्यक्तीसंबंधी जास्त करितात. कथेचा उपयोग वेळ आनंदांत घालविण्याकरितां, केवळ गमतीकरितां जास्त होत असल्यामुळे, हा प्रकार क्षुल्लक वाटून याच्यावर अलंकारशास्त्राची कृपादृष्टि झालेली नाहीं. काव्य किंवा नाटक, यांच्याप्रमाणे याला निर्बंध लागू झालेले नाहींत. ह्मणून सुदैवाने याची स्वतंत्र, कालमानाला अनुसरून, वाढ होणें शक्य झाले आहे. येथें इतकेंच सांगून कादंबरी या महत्त्वाच्या उपप्रकाराकडे वळू. कथेसंबंधी थोडेंसें अधिक विवेचन, विनोदी वाङ्मय या सदराखालीं पुढे येईल. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{gap}}कादंबरी हे नांव फारसे सोयीचें नाहीं. बाणभट्टानें लिहिलेल्या प्रसिद्ध नवलकथेचें हें नांव आहे; पण हल्ली याचा उपयोग फक्त नवलकथा (Romance) या अर्थी न करता इंग्रजीत ज्याला सामान्यपणें कल्पितकथा (Fiction) ह्मणतात, त्याअर्थी करितात. नांव सोयीचें जरी नसले, तरी तें भाषेत रूढ झाल्यामुळे वरच्याप्रमाणें इशारा देऊन वापरण्यास हरकत नाहीं. कादंबरीचे भाग अमुक आहेत, असें सांगतां येत नाहीं. ज्याप्रमाणें हेतु असेल, त्याप्रमाणे भाग पडतील. आपण येथें तीन भाग करूं. तर्कशास्त्राच्या कसोटीस जरी कदाचित् ते उतरले नाहींत तरी ते सोयीचे आहेत. {{center|{{larger|'''कादंबरी.'''}}}} {{rule}} <center> {| |+ |- |सर्वकालीन. {{gap}}{{gap}}||गतकालीन.{{gap}}{{gap}} ||• समकालीन. |- |(नवलकथा बंगेरे.){{gap}} ||(ऐतिहासिक. ) {{gap}}{{gap}}||( सामाजिक.)<noinclude></noinclude> 0yiwb2r43duqo0t1nnahs3xz4gdv2o4 104 111285 235080 234623 2026-08-07T05:40:19Z JayashreeVI 4058 235080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३७)'''}}}} आणखी एक नवीन टूम असल्यामुळे यूरोपांतील प्रत्येक वाङ्मयावर त्याची कायमची छाप पडली आहे. ही नवी टूम ह्मणजे, सृष्टीचीं नानारूपे, तिचे असंख्य व्यापार, त्यांचा रसिकाच्या मनावर होणारा परिणाम, मनोवृत्तींची दशांतिरें, व तदनुरूप पालटणारी, निदान तसें भासविणारी सृष्टीची रूपें, समाज सृष्टि यांमधला कृत्रिम, हानिकारक विरोध यांचे अनुपम, हृदयंगम वर्णन हे होय. अशा अपूर्व वर्णनानीं रूसोनें जनांनां वेड लावलें, असें ह्मणण्यास प्रत्यवाय नाहीं. त्याच्या काळापासून सृष्टीचा परकेपणा नाहींसा होऊं लागला, सृष्टीविषय आस्था वाढली. अंतःसृष्टि व बाह्यसृष्टि हा परस्परविरोध कमी होऊं लागून त्यांच्या अन्योन्य व जिव्हाळ्याच्या संबंधाची जाणीव वाढू लागली. रूसोच्या पूर्वीचे वाङ्मय व नंतरचे वाङ्मय, यांत ओळखण्यासारखा फरक पडू लागला. असो. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक कादंबरी.'''}}}} {{gap}}ऐतिहासिक कादंबरीचा सर वॉल्टर स्कॉट हा जनक आहे, हे वाचकांनां नव्याने सांगावयास नको; पण याच्यापेक्षांहि वरचढ ऐतिहासिक कादंबरीकार झाले आहेत, हें सांगण्याची मात्र खास जरूर आहे. कारण, आमच्यांतील बरेच वाचक एकनिष्ठ असल्यामुळे इतर देशांतल्या ऐतिहासिक कादंबऱ्या वाचण्याकडे त्यांची प्रवृत्ति होत नाहीं. त्यांच्या कल्पना एककल्ली राहतात. स्कॉटमध्ये न्यूनें आहेत असें म्हटले, की त्याच्या कादंबऱ्या टाकाऊ झाल्या, असा प्रकार मुळींच नाहीं. न्यूने कोणती आहेत तीं पाहूं. कादंब-या ऐतिहासिकं असूनहि, कथानक व इतिहास यांमध्यें नेहमीं मेळ पडतोच असें नाहीं. पण ज्याकाळची गोष्ट असेल त्याकाळची सर्व साधारण कल्पना मनावर चांगली ठसते, यात संशय नाहीं. कथानकांतील पात्रांचे स्वभाववर्णन वरवर केलेले असतें. पात्रांच्या कृतीवरून जी कल्पना येईल तेवढीच होते. आतां पात्रांच्या कृतीवरून स्वभावाचें ज्ञान होईल, त्याला लेखकाच्या विवरणाची मदत पाहिजे असे नाहीं, हें खरें आहे; पण असे करणे फारच थोड्यांनां साधते. त्याला स्टर्न Sterne किंवा फ्लोबेर Flaubert यांनां साध्य झालेली हातोटी लागते. सारांश, पात्रांचे अंत:करण उघडें करून दाखविलेलें नसतें. सृष्टिवर्णन बेताचेच असतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> m8ut66t0js34hgwy7hcqurwa0ca7hgz 235081 235080 2026-08-07T05:40:44Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 235081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३७)'''}}}} आणखी एक नवीन टूम असल्यामुळे यूरोपांतील प्रत्येक वाङ्मयावर त्याची कायमची छाप पडली आहे. ही नवी टूम ह्मणजे, सृष्टीचीं नानारूपे, तिचे असंख्य व्यापार, त्यांचा रसिकाच्या मनावर होणारा परिणाम, मनोवृत्तींची दशांतिरें, व तदनुरूप पालटणारी, निदान तसें भासविणारी सृष्टीची रूपें, समाज सृष्टि यांमधला कृत्रिम, हानिकारक विरोध यांचे अनुपम, हृदयंगम वर्णन हे होय. अशा अपूर्व वर्णनानीं रूसोनें जनांनां वेड लावलें, असें ह्मणण्यास प्रत्यवाय नाहीं. त्याच्या काळापासून सृष्टीचा परकेपणा नाहींसा होऊं लागला, सृष्टीविषय आस्था वाढली. अंतःसृष्टि व बाह्यसृष्टि हा परस्परविरोध कमी होऊं लागून त्यांच्या अन्योन्य व जिव्हाळ्याच्या संबंधाची जाणीव वाढू लागली. रूसोच्या पूर्वीचे वाङ्मय व नंतरचे वाङ्मय, यांत ओळखण्यासारखा फरक पडू लागला. असो. {{center|{{larger|'''ऐतिहासिक कादंबरी.'''}}}} {{gap}}ऐतिहासिक कादंबरीचा सर वॉल्टर स्कॉट हा जनक आहे, हे वाचकांनां नव्याने सांगावयास नको; पण याच्यापेक्षांहि वरचढ ऐतिहासिक कादंबरीकार झाले आहेत, हें सांगण्याची मात्र खास जरूर आहे. कारण, आमच्यांतील बरेच वाचक एकनिष्ठ असल्यामुळे इतर देशांतल्या ऐतिहासिक कादंबऱ्या वाचण्याकडे त्यांची प्रवृत्ति होत नाहीं. त्यांच्या कल्पना एककल्ली राहतात. स्कॉटमध्ये न्यूनें आहेत असें म्हटले, की त्याच्या कादंबऱ्या टाकाऊ झाल्या, असा प्रकार मुळींच नाहीं. न्यूने कोणती आहेत तीं पाहूं. कादंब-या ऐतिहासिकं असूनहि, कथानक व इतिहास यांमध्यें नेहमीं मेळ पडतोच असें नाहीं. पण ज्याकाळची गोष्ट असेल त्याकाळची सर्व साधारण कल्पना मनावर चांगली ठसते, यात संशय नाहीं. कथानकांतील पात्रांचे स्वभाववर्णन वरवर केलेले असतें. पात्रांच्या कृतीवरून जी कल्पना येईल तेवढीच होते. आतां पात्रांच्या कृतीवरून स्वभावाचें ज्ञान होईल, त्याला लेखकाच्या विवरणाची मदत पाहिजे असे नाहीं, हें खरें आहे; पण असे करणे फारच थोड्यांनां साधते. त्याला स्टर्न Sterne किंवा फ्लोबेर Flaubert यांनां साध्य झालेली हातोटी लागते. सारांश, पात्रांचे अंत:करण उघडें करून दाखविलेलें नसतें. सृष्टिवर्णन बेताचेच असतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> e1s4w9ed8xl5o3ssttjshc1ckzqd3kw 104 111286 235082 234624 2026-08-07T05:56:53Z JayashreeVI 4058 235082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३८)'''}}}} {{gap}}स्कॉटच्या कादंबऱ्या वाचून फ्रान्सदेशांत द्युमा (Dumas) याला स्फूर्ति झाली. त्यानें फ्रान्सविषयीं कादंबऱ्या लिहिल्या. स्कॉटपेक्षां द्यूमामध्यें कथानक जास्त सुसंगत दिसतें. गोष्ट सांगण्याची, वाचकाला तल्लीन करून त्याला स्वतःचा विसर पाडण्याची, कला याला चांगली साधली आहे; ह्मणून याच्या उत्तम कादंबऱ्या वाचताना, गोष्टीचा विस्तार, किंवा कधीं कधीं, 'फापटपसारा' देखील वाचकाला भासत नाहीं. तो कथानकांत गढून गेलेला असतो. याच्या, उत्तम कादंबऱ्या सोडून दुसऱ्या वाचूं लागलें कीं, मात्र गोष्ट कधीं संपणार असा प्रश्न मनांत येऊ लागतो. द्यूमाच्या कादंबऱ्यांकडून व्हिक्टर द्यूगोच्या कादंबऱ्यांकडे वळलें, कीं, स्कॉटनें प्रथम ऐतिहासिक कादंबरी प्रचारात आणल्यापासून आपण किती दूरवर आलो आहों, तें कळू लागतें. कथानक, त्याचा इतिहासाशीं मेळ, मनुष्यस्वभावाचें ज्ञान, स्वभावाची मीमांसा, लिहिण्याची शैली, सृष्टिवर्णन, इत्यादि प्रत्येक बाबतींत विलक्षण फरक दिसून येईल. याच्या 'नोत्र दाम' (Notre Dame) या कादंबरीतलें, 'नोत्र दाम' या देवालयाचें वर्णन पहा, ह्मणजे असलें वर्णन स्कॉट व द्यूमा या दोघांनांहि करतां येणे शक्य नव्हतें, असें कबूल करावें लागेल. कासीमादो व एस्मराल्दा यांचा एकदां परिचय केल्यावर पुनः विस्मरण होणें अशक्य होतें. तसेच 'ले मिझराब्ल' (Les Miserables) या कादंबरीतलें जाँ व्हाल जाँ (Jean Val Jean) याच्या स्वभावाचें रूपांतर, त्याचा स्वार्थत्याग, त्याचा दिलदारपणा, व मिश्र करुणरस यांचा परिपोष पहावा. इतका धीर नसल्यास '९३' (म्हणजे १७९३) ही फ्रान्सच्या राज्यक्रान्तीच्या काळची कादंबरी वाचावी, म्हणजे वर सांगितलेले बहुतेक सर्व गुण एके ठिकाणीं सांपडतील. यांतील अरण्याचें वर्णन, तीन अर्भकांच्या एका किल्ल्याच्या खोलीतल्या लीलांच वर्णन, व तिन्ही मुख्य पात्रांचा स्वभावाचा विकास हीं उत्कृष्ट आहेत. नुसतेंच सृष्टिवर्णन वाचावयाचे असेल, तर 'Toilers of the Sea' या कादंबरीतले सागराच्या वर्णनाचे भाग वाचून पहावे, म्हणजे मन थक्क होऊन जाईल; संशयाला जागा राहणार नाहीं. <br>{{gap}}फ्रान्समधील राज्यक्रान्तीच्या काळच्या आणखी दोन कादंबऱ्या आहेत. एक फ्रेंच लेखकाची आहे, व दुसरी डिकन्स याची आहे. पहिलीच्या कथान-<noinclude></noinclude> dny9efr71qdgp7oios2vf2m87mknxt8 235083 235082 2026-08-07T05:57:17Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 235083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३८)'''}}}} {{gap}}स्कॉटच्या कादंबऱ्या वाचून फ्रान्सदेशांत द्युमा (Dumas) याला स्फूर्ति झाली. त्यानें फ्रान्सविषयीं कादंबऱ्या लिहिल्या. स्कॉटपेक्षां द्यूमामध्यें कथानक जास्त सुसंगत दिसतें. गोष्ट सांगण्याची, वाचकाला तल्लीन करून त्याला स्वतःचा विसर पाडण्याची, कला याला चांगली साधली आहे; ह्मणून याच्या उत्तम कादंबऱ्या वाचताना, गोष्टीचा विस्तार, किंवा कधीं कधीं, 'फापटपसारा' देखील वाचकाला भासत नाहीं. तो कथानकांत गढून गेलेला असतो. याच्या, उत्तम कादंबऱ्या सोडून दुसऱ्या वाचूं लागलें कीं, मात्र गोष्ट कधीं संपणार असा प्रश्न मनांत येऊ लागतो. द्यूमाच्या कादंबऱ्यांकडून व्हिक्टर द्यूगोच्या कादंबऱ्यांकडे वळलें, कीं, स्कॉटनें प्रथम ऐतिहासिक कादंबरी प्रचारात आणल्यापासून आपण किती दूरवर आलो आहों, तें कळू लागतें. कथानक, त्याचा इतिहासाशीं मेळ, मनुष्यस्वभावाचें ज्ञान, स्वभावाची मीमांसा, लिहिण्याची शैली, सृष्टिवर्णन, इत्यादि प्रत्येक बाबतींत विलक्षण फरक दिसून येईल. याच्या 'नोत्र दाम' (Notre Dame) या कादंबरीतलें, 'नोत्र दाम' या देवालयाचें वर्णन पहा, ह्मणजे असलें वर्णन स्कॉट व द्यूमा या दोघांनांहि करतां येणे शक्य नव्हतें, असें कबूल करावें लागेल. कासीमादो व एस्मराल्दा यांचा एकदां परिचय केल्यावर पुनः विस्मरण होणें अशक्य होतें. तसेच 'ले मिझराब्ल' (Les Miserables) या कादंबरीतलें जाँ व्हाल जाँ (Jean Val Jean) याच्या स्वभावाचें रूपांतर, त्याचा स्वार्थत्याग, त्याचा दिलदारपणा, व मिश्र करुणरस यांचा परिपोष पहावा. इतका धीर नसल्यास '९३' (म्हणजे १७९३) ही फ्रान्सच्या राज्यक्रान्तीच्या काळची कादंबरी वाचावी, म्हणजे वर सांगितलेले बहुतेक सर्व गुण एके ठिकाणीं सांपडतील. यांतील अरण्याचें वर्णन, तीन अर्भकांच्या एका किल्ल्याच्या खोलीतल्या लीलांच वर्णन, व तिन्ही मुख्य पात्रांचा स्वभावाचा विकास हीं उत्कृष्ट आहेत. नुसतेंच सृष्टिवर्णन वाचावयाचे असेल, तर 'Toilers of the Sea' या कादंबरीतले सागराच्या वर्णनाचे भाग वाचून पहावे, म्हणजे मन थक्क होऊन जाईल; संशयाला जागा राहणार नाहीं. <br>{{gap}}फ्रान्समधील राज्यक्रान्तीच्या काळच्या आणखी दोन कादंबऱ्या आहेत. एक फ्रेंच लेखकाची आहे, व दुसरी डिकन्स याची आहे. पहिलीच्या कथान-<noinclude></noinclude> 2fl219oi6nc6zgmq5hrjinfq7fpjue0 104 111337 235068 235061 2026-08-06T16:15:06Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण ३ रें.'''}}}} {{rule|8em}} {{center|{{x-larger|'''कराची शहर व बंदर.'''}}}} {{rule|5em}} {{gap}}{{x-larger|'''आ'''}}गगाडी होण्यापूर्वी सिंध प्रांताला जाण्याला एकच जलमार्ग होता. तो म्हणजे मुंबईहून कराची बंदरास गलबतानें जाणें. तेव्हां कराचीस पोहोंचण्यास दोनतीन आठवडे लागत. असा मोठ्या त्रासाचा, दगदगीचा व पुष्कळ वेळ लागणारा प्रवास केलेले व ऐशी वर्षांच्या वयानंतरही उत्तम प्रकृति असलेले क्वेटा शहरांतील रहिवाशी डॉ. रामजी खानोलकर हे गृहस्थ मला भेटले होते व त्यांचे तोंडून कराचीच्या त्यांच्या प्रथम गलबताच्या प्रवासाची हकीकत मीं ऐकिली होती. ते गृहस्थ धरणीकंपामध्यें वारले. पण ही हकीकत लिहितांना मला त्यांचें स्मरण होत आहे व त्यांची भव्य मूर्ति माझ्या डोळ्यासमोर उभी रहात आहे. पूर्वकाळीं कराची व सिंध हा दूरचा देश वाटे. पण हल्ली आगगाडी व आगबोट अशा दोन्ही साधनांनीं सिंधप्रांतांत जातां येतें. बाँबे बडोदा रेल्वेमार्गानें अमदाबादपर्यंत ब्रॉड गेझनें जावयाचें, अमदाबादपासून मारवाड जंक्शनपर्यंत मीटरगेज रस्त्यानें जावयाचें व मग मारवाडपासून हैदराबादपर्यंत जोधपूर बिकानेर मीटर गेज रेल्वेनें जावयाचें. हैदराबादपासून कराचीला पुन्हा नॉर्थ वेस्टर्न रेल्वेच्या ब्रॉडगेजनें जावयाचें. रेल्वेचा असा थोडा आडमार्ग आहे. मुंबईहून कराचीस पोहोंचावयास दोन दिवस लागतात व तिसऱ्या वर्गाचें भाडे सुमारें अठराएकोणीस रुपये पडतें. बाँबे स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी व ब्रिटिश इंडिया स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी अशा दोन कंपन्यांच्या आगबोटी कराचीस आठवड्यांतून दोनदा किंवा तीनदा जातात. या मार्गानेंही कराचीस पोहोंचण्यास सुमारें दोन दिवस<noinclude></noinclude> ri4qnr5aazyw6oa1q83t005wfhjd3o6 104 111338 235069 2026-08-06T16:23:37Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|११}}</noinclude>लागतात व तिसऱ्या वर्गाचे भाडें तेरा रुपये पडतें. रिझर्व डेकचें भाडें चोवीस रुपये पडतें.<br>{{gap}}मागे सांगितल्याप्रमाणें मी सिंधप्रांतांत एकंदर चारपांच वेळां केव्हां जलमार्गानें तर केव्हां खुष्कीच्या मार्गाने गेलों होतों. वादळाचे दिवस नसले म्हणजे आगबोटीचा प्रवास फार सुखकर असतो. आगगाडीचा प्रवास उन्हाळ्यामध्ये फारच त्रासाचा वाटतो. विशेषतः मारवाड व सिंधच्या वाळवंटी प्रदेशांतून आगगाडी जात असतां डब्यांत कल्पनातीत वाळू लोटते व ऊष्माही फार होतो. पण थंडीच्या दिवसांत म्हणण्याइतका त्रास होत नाही. सिंधप्रांताचें वर्णन करण्याच्या उद्देशानें मीं सन १९३५ मध्ये दोनदां प्रवास केला. एकदां १९३५ च्या मे महिन्यामध्यें व दुसऱ्यांदा १९३५ च्या डिसेंबरच्या नाताळाच्या सुटीमध्ये. एका वेळीं माझ्याबरोबर माझा मुलगा होता तर दुसरे वेळीं माझे बंधु बरोबर होते. आम्ही जातांना बोटीने गेलों व येतांना आगगाडीनें आलों. असें दोन हप्त्यांनी माझें सिंघप्रांतदर्शन झालें. म्हणून कालक्रम न देतां स्थलक्रमानें मी प्रांताचें वर्णन देणार आहे व मग शेवटीं प्रांताचा पूर्व व अर्वाचीन इतिहास देणार आहे.<br>{{gap}}ब्रिटिश इंडिया स्टीम नॅव्हिगेशनची आगबोट दर आठवड्यास सोमवारी सकाळी साडे नऊ दहा वाजतां बहुतेक प्रिन्सेस डॉकमधून सुटते. आम्ही '''विटा''' बोटीने गेलों. ही बोट बरीच मोठी आहे. या बोटीत एक गुजराथी खानावळ असते. तेथें जेवण व चहा फराळाचें मिळतें. पण बरोबर फराळाचें व फळफळावळ घेतल्यास व विशेषतः स्टोव्ह घेतल्यास खाण्याजेवणाची फार सोय होते. खटपट करण्याची ताकद व हौस पाहिजे. आमच्या एका प्रवासामध्यें आमच्या मित्राजवळ ही सर्व सामुग्री अगदीं सज्ज असल्यामुळे आम्हांला प्रवासाचे दोन्ही दिवस ऊन ऊन तूपखिचडी खाण्यास मिळाली व आमचा जलप्रवास मोठा मजेनें झाला. हा जलप्रवास फार मोठा किंवा त्रासाचा<noinclude></noinclude> e9yle9nwximsjgas6m6cwb1tqimm8f0 104 111339 235070 2026-08-06T16:32:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१२ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>वाटतच नाहीं. मुंबई सोडली कीं कच्छमांडवी व ओखा बंदर हीं ठिकाण जवळ येईपर्यंत जमीन दिसत नाहीं. प्रथम आगबोट '''कच्छमांडवीस''' जाते. त्याला साधारणपणे चोवीस तास लागतात. कच्छ मांडवी हे कच्छच्या आखाताचे उत्तरेस आहे. कच्छमांडवी हे बंदर भर समुद्रावर असल्यामुळे व किनाऱ्याला पाणी उथळ असल्यामुळे आगबोट बंदरापासून खूप अंतरावर उभी राहते. येथें नेहेमीं बोट फार हलते. यामुळे या बंदरी उतरण्याचें मोठें हालाचें व त्रासाचे काम आहे. आगबोटींतून हेलकावे खाणाऱ्या गलबतांत उतरणे कठीण व धोक्याचे आहे. पण या बंदराला उतरणाऱ्या उतारूंची नेहेमीं फार गर्दी असते. कारण कच्छमांडवीस जाण्यास दुसरा मार्गच नाहीं. यामुळें येथें माल व माणसें उतरण्याची एकच घाई होते व त्यांतच गलबतांतून आलेल्या कच्छी हमालांची गर्दी व आरडा ओरड सुरू असते. यामुळे कच्छमांडवी बंदरांतून आगबोट बाहेर पडण्यास सहज तास दीड तास लागतो. मग आगबोट कच्छच्या आखाताच्या दक्षिणेस असलेल्या '''ओखा बंदरास''' लागते. हें नवें बंदर बडोदा संस्थानचें आहे व येथें उत्तम धक्का बांधलेला आहे. या धक्क्याला मोठमोठ्या परदेशच्या आगबोटीसुद्धां लागतात. इतकें खोल पाणी धक्क्याशी आहे. तरी पण कराचीस जाणाऱ्या आगबोटी धक्क्याला न लागतां बंदरांत उभ्या राहतात व उतारूंस गलबतांनीं धक्क्याकडे जावें लागतें. सोय असून आगबोटी धक्क्याला कां लावीत नाहींत याचे मला आश्चर्य व नवल वाटलें. या कंपनीच्या आश्रयदात्या उतारूंनीं कंपनीकडे आपली दाद मागून ओखा बंदराची ही परिहार्य अडचण दूर करून घेतली पाहिजे असें ओखा बंदरामध्यें आम्ही थांबलों असतांना माझ्या मनांत आलें. पण मनांतले मांडे मनांत राहिले. आम्ही मुंबईहून निघाल्यापासून दुसरे दिवशीं सायंकाळीं तीन चार वाजतां ओखाबंदर सोडलें तो दुसरे दिवशीं सकाळी साडेआठ वाजतां कराचीस पोहोंचलों. कराचीस आगबोट थेट धक्क्याला लागते. मात्र येथला धक्का मुंबईसारखा दगडी बांधणीचा नाहीं. तो लांकडी बांधणीचा आहे.<noinclude></noinclude> 4b0q0zy1ym18tb2d3e3haqovtrv5xb5 104 111340 235071 2026-08-06T16:41:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|१३}}</noinclude>आगगाडीचा रस्ता थेट धक्क्यापर्यंत आला आहे व आगगाडीचे रूळ ओलांडूनच प्रवाशास व्हिक्टोरियाच्या अड्डयाकडे जावें लागतें. याप्रमाणें बरोबर दोन दिवसांच्या जलप्रवासानें प्रवासी सिंध प्रांताच्या राजधानींत- कराचीत प्रवेश करतो. कराचीमधील प्रेक्षणीय स्थळवर्णनास लागण्यापूर्वी या बंदराचें व शहराचें सामान्य स्वरूपवर्णन करणें बरें.<br>{{gap}}या शहराची पूर्वपीठिका फार दूरवर पोहचत नाहीं. कारण पूर्वकाळीं सिंधमधील मुख्य दळणवळणाचें साधन म्हणजे सिंधू नदीमधून जाणारी येणारीं गलबतें होत. यामुळें सिंधु नदीच्या मुखावरील शहरें हीं बंदरें असत. म्हणूनच सिंधूनदीच्या एका मुखावर असलेलें '''ठठ्ठा'''शहर ही सिंधची राजधानी व व्यापाराचें मुख्य बंदर होतें. तसेंच '''शहाबंदर''', '''केटी बंदर''' इत्यादि शहरें होतीं. पण सिंधु नदीचा प्रवाह हा ऐतिहासिक काळांतसुद्धां बदललेला आहे. शिकंदर बादशहाच्या स्वारीचे वेळीं सिंधू नदी पुष्कळ पूर्वेकडे असून ती '''कच्छच्या आखाताला''' मिळत असावी व त्याच वेळीं '''कच्छचे रण''' हें '''क्षारसरोवर''' असावें. पण सिंधूचा प्रवाह नंतर बदलून पश्चिमेकडे वळला. सिंधूचा प्रवाह वारंवार बदलत आला आहे इतकेंच नव्हे तर सिंधु नदीच्या कांठची माती वारंवार कोसळते व म्हणून सिंधू नदीमधून गलबतांची वहातूक फार धोक्याची वाटत असे. म्हणून नदीच्या मुखाखेरीज स्वाभाविक बंदर असलेले ठिकाण हिंदी व्यापाऱ्यांना पाहिजे होतें. कराची हें ठिकाण असें स्वाभाविक आरबी समुद्रावरील बंदर आहे. पण दोनशें वर्षांपूर्वी त्याचा मागमूसही नव्हता. नंतर त्याचा शोध लागला व हिंदी व्यापारी कराची बंदराला आपला माल नेऊं लागले व मग तेथून उंटावरून प्रांतामध्यें मालाची नेआण होऊं लागली. पण सिंधमध्यें ब्रिटिश अंमल सुरू होईपर्यंत कराची हें मोठें शहर व प्रख्यात बंदर बनलें नव्हतें. कारण सन १८४७ मध्यें कराचीची वस्ती अवघी १४००० होती. तीच सन १९३३ मध्यें २६३५६५ झाली. इतकें हे शहर व बंदर अर्वाचीन काळचें आहे. मात्र कराची बंदर हे मुंबई, कोचीन, विजगा-<noinclude></noinclude> 9nd398wpdp3kjrz8cpf9iqlftzde20n 104 111341 235072 2026-08-06T16:46:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१४ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>पट्टम, त्रिंकोमाली इत्यादि बंदरांप्रमाणे एक स्वाभाविक, सोईस्कर व सुरक्षित असें बंदर आहे. कराची बंदर हें सिंधू नदीच्या मुखाच्या पलीकडे सिंध प्रांताच्या नैर्ऋत्य (दक्षिण पश्चिम) टोकाला आहे. तेथून थेट पश्चिमेकडे आठदहा मैलांवर '''केप माँझ''' म्हणून भुशीर आहे हेंच सिंधप्रांत व बलुचिस्थान यांच्या सरहद्दीवरील टोंक आहे. ज्याप्रमाणें मुंबई बेटाचा पायासारखा भूमिभाग समुद्रामध्ये घुसला आहे व त्यामुळे बेटाचे पूर्वेस समुद्राच्या लाटा व समुद्रावरील वारा यांचेपासून सुरक्षित असें मोठें खोल पाण्याचें बंदर बनवितां आलें त्याचप्रमाणें कराची बंदर मनोरा व त्याचे उत्तरेकडील दोन बेटें या बेटांच्या समुदायांनी बनलें आहे. या बेटांमुळे आरबी समुद्राच्या लाटा व समुद्रावरील वारा यांपासून बंदराचें संरक्षण झालें आहे. मनोरा हे बेटाचें टोंक रुंद असून बरेंच उंचवट्याचें आहे. येथें बंदराच्या संरक्षणाकरितां सिंधच्या व्यापाऱ्यांनी व अमिरांनी किल्ला बांधला होता. तो अझूनही चांगल्या स्थितींत आहे. या मनोरा बेटाच्या रुंदट टोंकाला लागून अर्वाचीन काळी '''लाटमोडी''' (breakwater) भिंत बांधण्यांत आली आहे. ती १५०० फूट लांब आहे. मनोरा बेटावरच कराचीचें दीपगृह बांधलेलें आहे. हें बेट व लाटमोडी भिंत डाव्या हाताला टाकून आगबोटी कराची बंदरामध्ये शिरतात. प्रथम पूर्वी केलेले लाकडी धक्के लागतात. हल्लीं पूर्व धक्का व पश्चिम धक्का नांवाचे दोन दगडी बांधणीचे धक्के थेट मुंबईच्या धक्क्यांप्रमाणे बांधण्यांत आले आहेत. मात्र ते अजून सररहा उपयोगांत येऊं लागले नाहींत. मुंबईच्या प्रमाणें कराची बंदर खोल पाण्याचे व विस्तीर्ण प्रमाणाचें आहे व यामुळें येथें शेंकडों गलबतें व आगबोटी आल्या तरी अडचण पडणार नाहीं इतकें बंदर मोठे आहे! कराची पोर्ट ट्रस्टनें अर्वाचीन काळच्या व्यापाराच्या सर्व सोयी केलेल्या आहेत. मालाची चढ उतार करण्याकरितां बंदरापर्यंत रेल्वे फाटा आणलेला असून बंदरावर फिरत्या प्रचंड याऱ्या ठेवल्या आहेत. मुंबईहून प्रथम कराची बंदरास येणाऱ्या प्रवाशास आपण प्रति मुंबई बंदरच पहात<noinclude></noinclude> rnz4yoidfmyr187le96g3qeb4h5qxpt 104 111342 235073 2026-08-06T16:48:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 235073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><noinclude></noinclude> 9wefuw01a447dkes16euz7nchbuqfan 235074 235073 2026-08-06T16:50:30Z कल्पनाशक्ती 3813 235074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ O श्रीमंत रामराव व्यंकटराव भावे रामदुर्ग संस्थानचे अधिपती<noinclude></noinclude> m4x9e4pgofudjbgp9f7ic9diga1n720 235075 235074 2026-08-06T16:58:09Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 24 रामराव व्यंकटराव भावे रामदुर्ग संस्थान.jpg|center|borderless|रामराव व्यंकटराव भावे रामदुर्ग संस्थान]] {{center|'''श्रीमंत रामराव व्यंकटराव भावे<br>रामदुर्ग संस्थानचे अधिपती'''}}{{nop}}<noinclude></noinclude> t4i3dl0yhiron1fkxpdtw7nindkz7gb 104 111343 235076 2026-08-06T17:06:21Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|१५}}</noinclude>आहों असा भास होतो. मात्र येथें कराची शहर मनोरा बेटावर नसून मुख्य भूमिभागावर वसलेले आहे. मनोरा बेटावर थोडीशी वस्ती व एक लष्करी तुकडी मात्र आहे.<br>{{gap}}कराची बंदर सिंध प्रांताच्या नैर्ऋत्य टोंकाला [दक्षिण पश्चिम] आहे म्हणून वर सांगितले. या बंदरापासून शहर दोन अडीच मैलांवर सुरू होतें. शहराचा विस्तार साधारण चौकोनी आहे. त्याचे दक्षिणेस '''केमारी''' नांवाचें खेडें आहे. कराची बंदराला '''केमारी बंदरच''' म्हणतात. या खेड्याचे दक्षिणेस आरबी समुद्र आहे. नॉर्थ वेस्टर्न रेलवे या दक्षिण भागांतून थेट बंदराच्या धक्क्यापर्यंत गेली आहे. शहराच्या पर्व बाजूस कराचीचें कँटोन्मेंट आहे व तेथेंच कराची कँटोन्मेंट स्टेशन आहे, तर त्याचे पश्चिमेस कराची शहराचे स्टेशन आहे. शहराचे पश्चिम बाजूस '''लायरी''' नदी आहे. पूर्वी ही नदी शहरामधून व बंदरानजीक वहात असे. कराची शहर वाढत चाललें तसतशी अधिक जागेची वाण भासूं लागली. म्हणून लायरी नदीचा प्रवाह पश्चिमेकडे वळविण्यांत आला व ती सर्व जागा भरून काढून तेथें वाढत्या मजूरवर्गाकरितां नवीन वस्तीत घरे बांधण्यांत येत आहेत. पश्चिम व पूर्व धक्क्यांवरून एक नवाच '''एंबँकमेंट''' नांवाचा सरळ, सपाट, प्रशस्त रस्ता करण्यांत आला आहे. तो पुढें '''लॉरेन्स''' नांवाच्या रस्त्याला मिळाला आहे व तो थेट ईशान्य दिशेकडे शहराच्या उत्तर बाजूनें गेला आहे. पण कराची शहराचा अपूर्व अलंकार म्हणजे बंदराकडून नैर्ऋत्य [दक्षिण-पश्चिम] दिशेकडून- ईशान्य [उत्तर-पूर्व] दिशेकडे थेट नव्या तुरुंगापर्यंत व शहराच्या टोकापर्यंत जाणारा '''बंदर रस्ता''' हा होय. या रस्यानें चौकोनी शहराचे तिकोनी दोन भाग पडतात व शहरांतील सर्व रस्ते डावी-उजवीकडून या रस्त्याला येऊन मिळतात. हा सरळ, स्वच्छ, प्रशस्त निर्धूळ रस्ता आश्चर्यकारक आहे. बंदरापासून दीडदोन मैल या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंस समुद्राचें निळसर हिरवट पाणीच पाणी दिसतें. यामुळे येथें धनुष्कोडीकडून रामेश्वराकडे येतां-<noinclude></noinclude> f3ma704xohuj8hjt2qeh1z49jl3zk1l 104 111344 235077 2026-08-06T17:13:41Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१६|सिंधप्रांताचं वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>सारखा देखावा दिसतो. बंदराचा भाग जणूं कांहीं समुद्रांत घुसला आहे असें भासतें. या रस्त्यानें दीडदोन मैल चालल्यावर '''हार्डिंग पूल''' लागतो व मग तेथून शहरास सुरवात होते. डाव्या हातास '''पोर्ट ट्रस्ट व कस्टमहाऊस''' यांच्या पिवळसर रंगाच्या दगडी इमारती लागतात. या इमारतींवरून जो रस्ता जातो तो एंबँकमेंट रस्त्याला मिळतो व हा एबँकमेंट रस्ता व लॉरेन्स रस्ता बंदररस्त्याला जवळजवळ समांतर असा ईशान्य बाजूकडेच जातो. बंदर रस्त्यानें जरा पुढें आलें कीं, समोरच '''मेरीवेदर टॉवर''' नांवाचा उंच '''घड्याळबुरुज''' लागतो. येथें उजव्या हाताला '''मॅक्लीऑडरोड''' नांवाचा मोठा रस्ता लागतो. तो थेट रेल्वे रस्त्याचे बाजूनें सरकारी बंगल्यावर जातो. तेथें त्याचे दोन फाटे होऊन ते कँटोन्मेंटकडे जातात. बंदर रस्त्याच्या डाव्या बाजूस जुनें कराची शहर व बाजार आहे तर उजव्या बाजूस नवी वस्ती व सार्वजनिक संस्था आहेत. कराची शहरांत शिरणारा प्रवासी प्रथमतः याच रस्त्यानें जात असल्यामुळे, कराची शहराचा सर्वांत उत्तम भाग व शहरांतील मोठमोठ्या सार्वजनिक इमारती, टोलेजंग दुकानें हीं आपोआप व जातां जातांच दृष्टीस पडतात. कराची शहर अत्यंत सपाटीवर वसलेलें शहर आहे. शहरामधून उत्तरेकडून दक्षिणेकडे एकच नाला जातो पण तो सबंद नाला फरसबंदी केला असून त्याचे दोन्ही बाजूंस संरक्षक खुजा भिंती घातल्या असल्यामुळे तो नाला शहरांतील घाणीचें आगर न बनतां शहरांतील एक निपाणी पण स्वच्छ कालवाच बनला आहे.<br>{{gap}}कराची शहरांत प्रथम प्रवेश करणाऱ्या प्रवाशाच्या मनावर कराची शहराची स्वच्छता, त्याची आरोग्यवर्धक रचना, तेथले सरळ निर्धूळ रस्ते व त्याच्या बाजूच्या फरसबंदी पायवाटा व त्यांवरील वृक्षराजी, ठायीं ठायींच्या छोट्या बागा व उपवनें यांचा विशेष परिणाम होतो यांत शंका नाहीं. या शहराची व्यवस्था व स्वच्छता युरोपांतील सुधारलेल्या शहरांच्या तोडीची आहे असें वाटल्यावांचून रहात नाहीं. आधीं हें शहर अगदीं अर्वाचीन आहे हें त्याच्या शास्त्रीय रचनेचें एक<noinclude></noinclude> 99vgya7toky3n4izg36me4x8elvznqc 104 111345 235091 2026-08-07T06:46:01Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "[ ५३ ] तुकारामांची साधकदशा. ५१. एकमेकांचीं दहनें पाहून कां सावध होत नाहीं ? एक पाहतसां एकांची दहने । सावध त्या गुणे कां रे न व्हा ॥ मारा हाक देवा भय अट्टाहासें । जंब काळाऐसे झाले नाहीं..." 235091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>[ ५३ ] तुकारामांची साधकदशा. ५१. एकमेकांचीं दहनें पाहून कां सावध होत नाहीं ? एक पाहतसां एकांची दहने । सावध त्या गुणे कां रे न व्हा ॥ मारा हाक देवा भय अट्टाहासें । जंब काळाऐसे झाले नाहीं ॥ मरणाची तंव गांठोडी पदरीं । जिर्णे तोचि वरि माप भरे ॥ तुका म्हणे धीगं वाहती मारग । अंगा आले मग हालों नेदी ॥ १९ ५२. पलीकडच्या घरीं चोरी झालेली पाहून उरलें तें जतन करा. पैल घरीं झाली चोरी । देहा करी बोंब ॥ हावा हाबा करिसी काय । फिराऊनि नेट्यौं वाय ॥ सांडुनियां शुद्धी । निजलासी गेली बुद्धि ॥ चोरी तुझा काढिला बुरं । वेगळे भावा घातले दूर ॥ भलतियासी देसी वावै। लाहेसि तूं एवढा ठाव ॥ तुका म्हणे अझुनि तरी । उरलें तें जतन करीं ॥ ५३. मरणाचें स्मरण असावें. वाटे या जनाचे थोर वा आश्चर्य । न करिती विचार कां हिताचा ॥ कोण दर्म ऐसा आहे यांचे पोटीं । येईल शेवटीं कोण कामा ॥ काय मानुनियां राहिले निश्चिती । काय जायें देती यमदूतां ॥ कां हे विसरली मरण बापुडीं । काय यांसी गोडी लागलीसे ॥ काय हातीं नाहीं करील तयासी । काय झाले यांसी काय जाणों ॥ कांहीं नाठविती देवकीनंदना। सुदाया बंधनापासूनिया ॥ काय मोल यासी लाभे धन वित्त । कां हे यांचे चित्त घेत नाहीं ॥ तुका म्हणे कां ह्रीं भोगतील खाणी । कां त्या चक्रपाणी विसरलीं ॥ १ मुळे. २ धिःकार असो. ३ हायहाय ४ नेटानें. ५ जागृति. ६ भुःसा. ७ अवकाश जागा. ८ विश्वास. ९ उत्तर. १० जन्म.<noinclude></noinclude> pjnmdpu450gteugpqadib65qgisopvz 104 111346 235092 2026-08-07T06:46:12Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२० तुकारामवचनामृत. ५४. एका चक्रपाणीवांचून बायकापोरें व्यर्थ होत. [§48 जन है सुखाचे दिल्याघेतल्याचे । अंत है काळींचें नाहीं कोणी ॥ झाल्या हीन शक्ति नाकडोळे गळती । सांडोनिया पळती रा..." 235092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२० तुकारामवचनामृत. ५४. एका चक्रपाणीवांचून बायकापोरें व्यर्थ होत. [§48 जन है सुखाचे दिल्याघेतल्याचे । अंत है काळींचें नाहीं कोणी ॥ झाल्या हीन शक्ति नाकडोळे गळती । सांडोनिया पळती रांडापोरें ॥ बाईल म्हणे खर मरता तरी बरें । नासिले हैं घर थुंकोनियां ॥ तुका म्हणे माझी नव्हतील कोणी । तुज चक्रपाणीवांचूनियां ॥ ५५. काळाच्या उडीपासून एका देवावांचून सोडविता कोणी नाहीं. नको नको मना गुंतूं मायाजाळीं । काळ आला जवळी ग्रासावया ॥ काळाची हे उडी पडेल बा जेव्हां । सोडविना तेव्हां मायबाप ॥ सोडविना राजा देशींचा चौधरी । आणीक सोइरीं भली भलीं ॥ तुका म्हणे तुला सोडविना कोणी एका चक्रपाणीवांचूनिया ॥ ५६. हें शरीरच चिंतामणि आहे. सकळ चिंतामणी शरीर । जरी जाय अहंकार समूळ आशा ॥ निंदा हिंसा नाहीं कपट देहबुद्धि । निर्मळ स्फटिक जैसा ॥ मोक्षाचे तीर्थ नलगे वाराणसी । येती तयापाशीं अवघीं जने ॥ तीर्थोसी तीर्थ झाला । एक तोचि मोक्ष तेणें दर्शनें ॥ मन शुद्ध तया काय करिसी माळा । मंडित सकळां भूषणांसी ॥ हरिच्या गुणे गर्जताती सदा । आनंद तयां मानसीं ॥ तन मन धन दिलें पुरुषोत्तमा । आशा नाहीं कवणाची ॥ तुका म्हणे तो परिसाहूनि आगळा । काय महिमा वर्णू त्याची ॥ ५७. या जन्माच्या साधनानें सच्चिदानंद पदवी प्राप्त होते. इहलोकींचा हा देहे । देव इच्छिताती पाहे ॥ धन्य आम्हीं जन्मा आलो। दास विठोबाचे झालों ॥ १ गाढव. २ गांवांतील अधिकारी. ३ चितिलेले देणारे रत्न. ४ काशी.<noinclude></noinclude> hnz0guw6eqox0rifriiwda7amgahcrc 104 111347 235093 2026-08-07T06:46:36Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ ६० ] तुकारामांची साधकदशा. आयुष्याच्या या साधनें । सच्चिदानंद पदवी घेणें .. तुका म्हणे पावटणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥, २१ ५८. देह कोणत्याही स्थितींत असला तरी देवाचें चिंतन करावें..." 235093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ ६० ] तुकारामांची साधकदशा. आयुष्याच्या या साधनें । सच्चिदानंद पदवी घेणें .. तुका म्हणे पावटणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥, २१ ५८. देह कोणत्याही स्थितींत असला तरी देवाचें चिंतन करावें. आतां केशीराजा हेचि विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसे ॥ देह असो माझा भलतियेठायीं । चित्त तुझ्या पायीं असो द्यावे ॥ काळाचे खंडन घडावे चिंतन । तनमनधनविन्मुखता ॥ कफवातपित्त देह अवसानीं । ठेवावीं वारूनि दुरितें ह्रीं ॥ सावध तो माझीं इंद्रिये सकळ । दिली एक वेळ हांक आधीं ॥ तुका म्हणे तूं या सकळांचा जनिता । येथे ऐक्यता सकळांसी ॥ ५९. आपआपल्या व्यवसायांत देवाकडे ओढ. करी धंदा परि आवडती पाय । प्रीती सांगों काय नेणां देवा ॥ रूप डोळां देखें सदा सर्वकाळ । संपादितों आळ प्रपंचाचा ॥ नेमून ठेविली कार्याकारणीं । आमुचि हे वाणी गुण वंदे ॥ मनासी उत्कंठा दर्शनाचा हेवा । नाहीं लोभ जीवा धन धान्य ॥ संतितों पर्थं वेठीचिया परी । जीवनसूत्र दोरीपाशीं ओढे ॥ तुका म्हणे ऐसें करितों निर्वाण । जीव तुम्हां भिन्न नाहीं माझा ॥ ६०. देव सांपडण्याची कळा. विठो सांपडावया हातीं । ठावी झाली एक गेती । न धरी भय चित्तीं । वळ किती तयाचें ॥ लागे आपणचि हातीं । कींव भाकावी काकुलती । करी मग चित्तीं । असेल तें तयाचे ॥ १ पायरी. २ शेवट, ३ नाहींसें करणें. ४ पातक. ५ आक्रमण करणें. ६ मार्ग. ७ बेगारी. ८ अखेर शेवटचा निश्चय ९ युक्ति.<noinclude></noinclude> lyzviu7hpcolex029ghovyxph3pw2me 104 111348 235094 2026-08-07T06:46:45Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२२ तुकारामवचनामृत. एकलिया भावबळे । कैं सांपडे तो काळे । वैष्णवांच्या मेळे । उभा ठाके हांकेसी ॥ बांधा माझिया जीवासी । तुका म्हणे प्रेमपाशीं । न सोडी तयासी । सर्वस्वासी उदार ॥ ६१. दे..." 235094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२२ तुकारामवचनामृत. एकलिया भावबळे । कैं सांपडे तो काळे । वैष्णवांच्या मेळे । उभा ठाके हांकेसी ॥ बांधा माझिया जीवासी । तुका म्हणे प्रेमपाशीं । न सोडी तयासी । सर्वस्वासी उदार ॥ ६१. देवापेक्षां भाव विस्तृत केला पाहिजे. जेथे जेथे जासी । तेथे मजचि तूं पाहसी ॥ ऐसा पसरीन भाव । रिता नाहीं कोणी ठाव ॥ चित्त जडलें पायीं । पाळती हैं ठायीं ठायीं ॥ तुका म्हणे पोटीं । देव घालुनि सांगें गोष्टी ॥ ६२. देवाचें चिंतन हीच त्याची सेवा. तुझें वर्म ठावें । माझ्या पाडियेले भावे ॥ रूप कासवाचे परी । धरुनि राहिलों अंतरीं ॥ नेदी होऊं तुटी । मेळवीन दृष्टादृष्टी ॥ तुका म्हणे देवा । चिंतन हैं तुझी सेवा ॥ [ $ ६० ६३. हरिनामवेलींवर मनानें पक्षिराज बनले पाहिजे. हरिनामवेली पावली विस्तार । फळीं पुष्पी भार वोल्हावली ॥ तेथे माझ्या मना होई पक्षिराज । साधावया काज तृप्तीचे या ॥ मुळींचिया बीजें दाखविली गोडी । लवकरच जोडी झालियाची ॥ तुका म्हणे क्षणक्षणां जातो काळ । गोडी ते रसाळ अंतरेल ॥ ६४. अनुभविक संतांच्या भेटीबद्दल तळमळ. माझिये जातीचे मज भेटो कोणी । आवडीची धणी फेडावया ॥ आवडे ज्या हरी अंतरापासूनि । ऐसियांचे मनीं आर्त माझें ॥ १ ओंलावणें, भारावणें. २ कार्य. ३ तृप्ति. ४ उत्कट इच्छा.<noinclude></noinclude> nzd54v0d1jnrctpaslp7y4xujquwkaj 104 111349 235095 2026-08-07T06:46:54Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "तुकारामांची साधकदशा. २३ § ६६ ] तयालागी जीव होतो कासावीस । पाहातील वास नयन हे ॥ सुफळ हा जन्म होईल तेथून । देतां आलिंगन वैष्णवांसी ॥ तुका म्हणे तोचि सुदिन सोहळा । गाऊं या गोपाळा धणीवर..." 235095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>तुकारामांची साधकदशा. २३ § ६६ ] तयालागी जीव होतो कासावीस । पाहातील वास नयन हे ॥ सुफळ हा जन्म होईल तेथून । देतां आलिंगन वैष्णवांसी ॥ तुका म्हणे तोचि सुदिन सोहळा । गाऊं या गोपाळा धणीवरि ॥ ६५. ज्ञानी लोकांचे घरी केवळ अहंभाव असतो. ज्ञानियांचे घरीं चोजवितां देव । तेथे अहंभाव पाठी लागे ॥ म्हणउनि अवघे सांडिले उपाय । धरियेले पाय दृढ तुझे ॥ वेदपरायण पंडित वाचक । न मिळती एक एकांमधीं ॥ पाहों गेलों भाव कैसी आत्मनिष्ठा । तेथें देखें चेष्टा विपरीत ॥ आपुलिया नाहीं निवाले जे अंगें । करती रागें गुरगुरु ॥ तुका म्हणे मज कोणाचा पांगिला । नको वा विठ्ठला करूं आतां ॥ ६६. संतांचा परिवार होण्याची अपेक्षा. होईन खडे गोट । चरणरज साने मोठे । पंढरीचे वाटे । संतचरणीं लागेन ॥ आणीक कांहीं दुजें । मी मागे न तुजपाशीं । आठवितां सुख । भय नास नाहीं ज्यासी ॥ होईन मीचे वाहाणा । पायीं सकळां संतजनां । मांजर सुकर सुर्णा । जवळी शेष ध्यावया ॥ सांडावा पायरी | वाहळें बावी" गंगातीरीं ॥ होईन तयावरी । संतसजन चालती ॥ १ वाट २ सफल, ३ शाध करणे, तपास करणे. ४ अंकित. ५ लहान. ६ जोडे. ७ डुक्कर. ८ कुत्रे. ९ पाण्यावरून पलीकडे जाण्याकरतां घातलेला दगडाचा बांध, अथवा पूल. १० ओहोळ. ११ विहीर.<noinclude></noinclude> sbp1jkku2i0bg0ru892lt2ybyr4l8u3 104 111350 235096 2026-08-07T06:47:02Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२४ तुकारामवचनामृत. लागे संतापायीं । ऐसा ठेवीं भलते ठायीं । तुका म्हणे देई । धाक नाहीं जन्माचा ॥ [ ६६६ ६७. संतांच्या उपकाराची फेड करितां येणें शक्य नाहीं. काय सांगों आतां संतांचे उप..." 235096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२४ तुकारामवचनामृत. लागे संतापायीं । ऐसा ठेवीं भलते ठायीं । तुका म्हणे देई । धाक नाहीं जन्माचा ॥ [ ६६६ ६७. संतांच्या उपकाराची फेड करितां येणें शक्य नाहीं. काय सांगों आतां संतांचे उपकार । मज निरंतर जागविती ॥ काय द्यावे त्यांशी व्हावे उतराई । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ सहज बोलणे हित उपदेश । करुनि सायास शिकविती ॥ तुका म्हणे वत्स धेनुवेचे चित्तीं । तैसे मज येती सांभाळीत ॥ ६८. मागच्या भयानें तुकाराम जागृतीस येतात. क्षणक्षणां सांभाळितो । साक्षी होतो आपुला ॥ न घडावी पायीं तुटी । मर्ने मिठी घातली ॥ विचार तो वचनाआधीं । धरूनि शुद्धि ठेविली || तुका म्हणे मार्गे भ्याली । तरी झालो जागृत ॥ १ ऋणांतून मुक्त होणे. २ कष्ट ३ वियोग<noinclude></noinclude> 4s9fya7hk12qbm9uea3h5lzg50327fo 104 111351 235097 2026-08-07T06:47:13Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ ७१ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. २५ ३ तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ६९. तुझी मला भेट झाली नाहीं असें माझें अंतःकरण मला सांगतें. बेगडाचा रंग राधे कोण काळ । अंगे है पितळ न द..." 235097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ ७१ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. २५ ३ तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ६९. तुझी मला भेट झाली नाहीं असें माझें अंतःकरण मला सांगतें. बेगडाचा रंग राधे कोण काळ । अंगे है पितळ न देखतां ॥ माझे चित्त मज जवळीच 'ग्वाही । तुझी मज नाहीं भेटी ऐसें ॥ दासीसुतां नाहीं पितियाचा ठाव । अवधैचि वावै सोग त्याचे ॥ तुका म्हणे माझी केली विटंबना | अनुभवै जना येईल कळों ॥ ७०. अनुभवावांचून मी कसा आनंद मानूं ? आतां तुझा भाव कळों आला देवा । ठकूनियां सेवा घेसी माझी ॥ टाकून सांकडे आपुलिया माथां । घातला या संतांवरी भार ॥ स्तुति करवूनि पिटिला डींगोरा । ते कोण दातारा साच करी ॥ जातीने वाणी मी पोटींचे हे कुँडे । नका मजपुढे ठकठकी ॥ तुका म्हणे नाहीं आलें अनुभवा । आधींच मी देवा कैसा नाचूं ॥ ७१. स्वप्न सुध्दां तुझें दर्शन नाहीं. स्वप्नीं तोहीं कैसा न पडसी डोळां । सुंदर सांवळा घवघवीत ॥ चतुर्भुज माळा रुँळे एकावळी । कस्तुरी निर्दैळी रेखिलीसे ॥ शंखचक्रगदा रुळे वैजयंती । कुंडले तळपती श्रवणीं दोन्हीं ॥ तुका म्हणे स्वप्न आतां दावीं पाय। पांडुरंगे माय कृपावंते ॥ १ साक्षी. २ वेश्येचा मुलगा. ३ व्यर्थ. ४ फसवून. ५ संकट. ६ दौंडी. ७ वाकडें, कपटी. ८ फसवेगिरी. ९ शोभिवंत ठळक. १० शोभा देत हालणें. ११ कपाळ. १२ चमकणें. ,<noinclude></noinclude> jrkkyb3ihhs9j5gb5w2ftkec2qtw0z7 104 111352 235098 2026-08-07T06:47:20Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२६ तुकारामवचनामृत. [8] ७२ ७२. माझे कोणते लळे तूं आजपर्यंत पाळिले आहेस ? जे केली आळी ते अवघी गेली वायां । उरला पंढरिराया श्रम माझा ॥ काय समाधान केले कोण वेळे । कोण माझे लेळे पाळियेले ॥ आ..." 235098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२६ तुकारामवचनामृत. [8] ७२ ७२. माझे कोणते लळे तूं आजपर्यंत पाळिले आहेस ? जे केली आळी ते अवघी गेली वायां । उरला पंढरिराया श्रम माझा ॥ काय समाधान केले कोण वेळे । कोण माझे लेळे पाळियेले ॥ आभासही नाहीं स्वप्नीं दुश्चिता । प्रत्यक्ष बोलतां काय चिंता ॥ आतां पुढे लाज वाटे पांडुरंगा । भक्त ऐसे जगामाजी झाले ॥ तुका म्हणे आतां नाहीं भरंवसा । मोकलीसी ऐसा वाटतोसी ॥ ७३. तुझें चतुर्भुज रूप पाहिल्यावांचून मला धीर धरवत नाहीं. लोकमान देहसुख । संपत्तिउपभोग अनेक । विटंबनादुःख | तुझिये भेटीवांचूनि ॥ तरि मज ये भेट ये भेट । काय ठाकलासी नीट । थोर पुण्य वीट | तुज दैवेंचि लाधली । काय ब्रह्मज्ञान करूं कोरडे रितें मायेचे मापाडे । भेटीविण कुडे । तुझिया अवघें मज वाटे ॥ आत्मस्थितीचा विचार काय करूं हा उद्धार । न देखतां धीर । चतुर्भुज मज नाहीं ॥ रिद्धिसिद्धि काय करूं । अथवा आगमविचारु । भेटीविण भारु । तुझिया वाटे मज याचा ॥ तुजवांचूनि कांहीं व्हावें । ऐसें नको माझिया जीवें । तुका म्हणे द्यावे । दरुषण पायांचे ॥ ७४. तुझें रूप अपार असलें तर मला सान रूप दाखीव. आम्ही जाणावें तें काई । तुझें वर्म कोणे ठायीं ॥ अंतपार नाहीं । ऐसें श्रुति बोलती ॥ १ हट्ट. २ सोडणे, हांकलणे. ३ पोकळ ४ शास्त्र.<noinclude></noinclude> 2e1vaqeivizy60r0i87d33kn3n3l0p1 104 111353 235099 2026-08-07T06:47:28Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ ७६ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. २७ होई मज तैसा मज तैसा । 'साना सकुमार हृषीकेशा । पुरवी माझी आशा । भुजा चारी दाखवी ॥ खालता सप्तही पाताळा । वरता स्वर्गाहूनि ढिसाळा । तो मी मशकं..." 235099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ ७६ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. २७ होई मज तैसा मज तैसा । 'साना सकुमार हृषीकेशा । पुरवी माझी आशा । भुजा चारी दाखवी ॥ खालता सप्तही पाताळा । वरता स्वर्गाहूनि ढिसाळा । तो मी मशकं डोळां । कैसा पाहों आपुल्या ॥ मज असे हा भरंवसा । पढियें होसी तयां तैसा । पंढरीनिवासा । तुका म्हणे गा विठोबा ॥ ७५. उध्दवअक्रूरादिकांस जें रूप तू दाखविलेंस तेंच मला दाखीव. उद्धव अक्रुरांशीं । आणीक व्यास आंवऋषी । रुक्मांगद प्रल्हादांशीं । दाविलें तें दाखवी ॥ तरि मी पाहेन पाहेन । तुझे श्रीमुखचरण । उताविळ मन | तयाकारणें तेथे ॥ जनकश्रुतदेवा करीं । कैसा शोभलासी हरी । विदुराच्या घरीं । कण्या धरी कवतुकें ॥ पांडवां आकांतीं । तेथे पावसी स्मरती । घातलें द्रौपदी । लागीं बिरेडे चोळीचे ॥ करी गोपींचे कवतुक | गाईगोपाळांसी सुख दावी तेंचि मुख । दृष्टी माझ्या आपुले । तरि तूं अनाथाचा दाता । मागतियां शरणागतां । तुका म्हणे आतां । कोर्ड पुरवी हे माझें ॥ ७६. तुझें दर्शन झाल्यावर मी तुझ्याशीं संभाषण करीन. भाववळे कैसा झालासी लहान मागे संतीं ध्यान वर्णियेलें ॥ ते मज उचित करूनियां देवा । दाखवी केशवा मायबापा ॥ १ लहान. २ प्रचंड. ३ चिलिट. ४ आवडते. ५ गांठ. ६ इच्छा.<noinclude></noinclude> 740ihvdiq5jxi2pt2kq4ni83f881mnv 104 111354 235100 2026-08-07T06:47:36Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२८ तुकारामवचनामृत. [8 ७६ पाहोनियां डोळां बोलेन मी गोष्टी । आलिंगूनि मिठी देईन पायीं ॥ चरणीं दृष्टी उभा राहून समोर । जोडोनियां कर पुढे दोन्ही ॥ तुका म्हणे उत्कंठित हे वासना । पुरवी..." 235100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२८ तुकारामवचनामृत. [8 ७६ पाहोनियां डोळां बोलेन मी गोष्टी । आलिंगूनि मिठी देईन पायीं ॥ चरणीं दृष्टी उभा राहून समोर । जोडोनियां कर पुढे दोन्ही ॥ तुका म्हणे उत्कंठित हे वासना । पुरवी नारायणा आर्त माझें ॥ ७७, जें रूप कानांनी ऐकिलें तें रूप प्रत्यक्ष डोळ्यांनीं पहावें अशी माझी इच्छा आहे. तुजलागीं माझा जीव झाला पिसा । अवलोकितों दिशा पांडुरंगा ॥ सांडिला व्यवहार माया लोकाचार | छंद निरंतर हाचि मनीं ॥ आइकिले कानीं ते रूप लोचन | देखावया सीण करिताती ॥ प्राण हा विकळ होय कासावीस । जीवनौविण मत्स्य तयापरी ॥ तुका म्हणे आतां कोण तो उपाव । करूं तुझे पाव आडे तो ॥ ७८. तूं कोठें तरी भक्तिसुखांत गुंतला असशील. कोठे गुंतलासी कोणाच्या धांवयाँ । आली देवराया निद्रा तुज ॥ कोठे गुंतलासी भक्तिप्रेमसुखे । न सुटती मुखे गोपिकांचीं ॥ काय पडिलें तुज कोणाचे संकट । दुरी पंथ वाट न चालये ॥ । ॥ काय माझे तुज गुण दोष दिसती । म्हणोनि श्रीपति कोपलासि ॥ काय झाले सांग माझिया कपाळा । उरला जीव डोळां तुका म्हणे ॥ ७९. मला तुझ्या रूपाचा दुष्काळ पडला आहे. दुष्काळे अने पीडिल क्षुधार्थी । मिष्टान देखिलें तेणें जैसे ॥ तैसें तुझे पाय लांचावले मन झुरे माझा प्राण भेटावया ॥ मांजरे देखिला लोणियाचा गोळा । लावुनियां डोळा बैसले से ॥ तुका म्हणे आतां झंडी घालूं पाहे । पांडुरंगे माये तुझे पायीं ॥ १ वेडा. २ लोकव्यवहार ३ वेड ४ विव्हळ ५ पाणी ६ प्राप्त होणें. ७ करुणा भाकणें. ८ नशीब. ९ संवकणे. १० उडी<noinclude></noinclude> p3xhkn9t91zev2omvixvnlqwkichjru 104 111355 235101 2026-08-07T06:47:44Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "$ ८३ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ८०. पाण्याबाहेर टाकिलेल्या माशाप्रमाणें मी तळमळत आहे. कन्या सासुन्यासी जाये । मार्गे परतोनि पाहे ॥ तैसे झाले माझ्या जिवा । केव्हां भेटसी क..." 235101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>$ ८३ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ८०. पाण्याबाहेर टाकिलेल्या माशाप्रमाणें मी तळमळत आहे. कन्या सासुन्यासी जाये । मार्गे परतोनि पाहे ॥ तैसे झाले माझ्या जिवा । केव्हां भेटसी केशवा ॥ चुकलिया माये । बाळ हुरुहुंरू पाहे ॥ जीवनावेगळी मासोळी । तैसा तुका तळमळी ॥ ८१. एका क्षणाचीहि विश्रांति न घेतां तुझें रूप मला अनुभवितां येईल काय ? कई ऐसी दशां येईल माझ्या अंगा । चित्त पांडुरंगा झुरतसे ॥ नाठवूनि देह पायांचे चिंतन । अवसान ते क्षण नाहीं मध्ये ॥ कई ऐसा पात्र होईन लाभासी । नेणों हृषीकेशी तुष्टतील ॥ तुका म्हणे धन्य मानीन संचित । घेईन ते नित्य प्रेमसुख ॥ ८२. मजवर देव कृपा करील काय हे मजला काण सांगेल ? पुसावें हेंचि वाटे । जें जें भेटे तयासी ॥ देव कृपा करील मज । काय लाज राखील ॥ अवघियांचा विसर झाला । हा राहिला उद्योग ॥ तुका म्हणे चिंता वाटे । कोण भेटे सांगे ॥ २९ ८३. तूं मला सोडलेंस तर मी वायांच गेलो असें समज. आतां मी अनन्य येथे अधिकारी । होइन कोणे पैरी नेणों देवा ॥ पुराणींचे अर्थ आणितां मनास । होय कासाविस जीव माझा ॥ इंद्रियाची आम्हीं पांगिलों अंकितें । त्यांचे रंगे चित्त रंगलेसे ॥ एकाचेही मज न घडे दमन । अवघींच नेमून कैसीं राखों ॥ तुका म्हणे जरी मोकलिशी आतां । तरी मी अनंता वायां गेलों ॥ १ चुटपुट २ स्थिति ३ प्रकार. ४ स्वाधीन.<noinclude></noinclude> k4a3a7b4wnppv8ptt2es2cjz8ksxl8k 104 111356 235102 2026-08-07T06:47:52Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३० तुकारामवचनामृत, ८४. रोज मला अंतर्बाह्य युद्ध करावें लागतें. [Scr रात्रीदिवस आम्हां युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्य जग आणि मन ॥ जीवाही अंगोज पडती आघात । येऊनियां नित्य नित्य वारू ॥ त..." 235102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>३० तुकारामवचनामृत, ८४. रोज मला अंतर्बाह्य युद्ध करावें लागतें. [Scr रात्रीदिवस आम्हां युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्य जग आणि मन ॥ जीवाही अंगोज पडती आघात । येऊनियां नित्य नित्य वारू ॥ तुका म्हणे तुझ्या नामाचिया बळें । अवघीयांचे काळे केले तोंड ॥ ८५. वाटेंत तर विघ्नें भयंकर आहेत. ओस झाल्या दिशा मज भिंगुळवाणं । जीवलग ते नेर्णे मज कोणी ॥ भय वाटे देखे श्वापदांचे भार । नव्हे मज धीर पांडुरंगा ॥ अंधकारापुढे न चलवे बाट । लागतील खुंद कांटे अंगा ॥ एकला निःसंग फांकती मारग । भितो नव्हे लाग चालावया ॥ तुका म्हणे वाट दावूनि सद्गुरु । राहिला हा दुरू पांडुरंग ॥ ८६. मनइंद्रियांच्या जाचांतून तूं मला वांचीव. मन माझे चपळ न राहे निश्चळ । घैडी एकी पळ स्थिर नाहीं ॥ आतां तूं उदास नव्हे नारायणा । धांवे मज दीना गांजियेले ॥ धांव घाली पुढे इंद्रियांचे ओढी । केले तडातोडी चित्त माझें ॥ तुका म्हणे माझा नचले सायास । राहिलों मी आस धरुनी तुझी ॥ ८७. मी इंद्रियाधीन झालों आहे. माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर | आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ वाचा वदे परी करणे कठीण । इंद्रियां अधीन झालों देवा ॥ तुका म्हणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥ १ अकस्मात् २ भयप्रद. ३ समुदाय ४ सामर्थ्य, शक्ति. ५ घटका.<noinclude></noinclude> atu18lwdw2042veemqpw9odwsjwnjw4 104 111357 235103 2026-08-07T06:48:01Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ, ३१ ८८. माझ्या दुष्ट आचरणाबद्दल माझें मनच मला साक्ष देतें. दुष्ट आचरण ग्वाही माझें मन । मज ठावे गुण दोष माझे ॥ आतां तुम्ही सर्व जाणा पांडुरंगा । पा..." 235103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ, ३१ ८८. माझ्या दुष्ट आचरणाबद्दल माझें मनच मला साक्ष देतें. दुष्ट आचरण ग्वाही माझें मन । मज ठावे गुण दोष माझे ॥ आतां तुम्ही सर्व जाणा पांडुरंगा । पाहिजे प्रसंगा ऐसें केले ॥ व्याह्याजांवयाचे पंगति दुर्बळ । वैचिजे तो काळ नव्हे कांहीं ॥ तुका म्हणे आतां झालों शरणागत । पुढील उचित तुम्हां हातीं ॥ ८९. पूर्वी माझे ठायीं जसा भाव होता तसा आतां नाहीं. मागे जैसा होता माझे अंगीं भाव । तैसा एक ठाव नाहीं आतां ॥ ऐसे ग्वाही माझे मन मजपाशीं । तुटी मुदलेंसी दिसे पुढे ॥ पुढिलांचे मना आणी गुणदोष । पूज्य आपणांस करावया ॥ तुका म्हणे जाली कोंबड्याची परी । पुढेचि उकरी लाभ नेणे ॥ ९०. माझ्या पायांत मोठेपणाची श्रृंखला पडली आहे. तुम्ही माझा देवा करिजे अंगिकार हा नाहीं विचार मजपाशीं ॥ आतां दोहीं पक्षीं लागले लांछन । देवभक्तपण लाजविलें ॥ एकांतीं एकले न राहे निश्चळ । न वैसे चपळ मन ठायीं ॥ पायीं महत्वाची पडिली श्रृंखळा | बांधविला गळा स्नेहाहातीं ॥ शरीर सोकले देखिलिया सुखा । कदान हें मुखा रुचेचिना ॥ तुका म्हणे झाला अवगुणांचा थागे । वाढली हे निद्रा आळस बहु ॥ ९१. मी बहुरूप्याप्रमाणें केवळ बाह्यात्कारी सोंग संपादीत आहे. बळे बाह्यात्कारें संपादिले सोंग । नाहीं झाला त्याग अंतरींचा ॥ ऐसें येर्ते नित्य माझ्या अनुभवा । मनासी हा ठावा समाचार ॥ जागृतीचा नाहीं अनुभव स्वप्नीं । जातो विसरुनी सकळही ॥ १ खर्च करणे. २ साक्षी. ३ लांचावणे. ४ वाईट निरस अन्न. ५ आश्रय.<noinclude></noinclude> 3kyofyrw02gc958yelee39g26mi36fa 104 111358 235104 2026-08-07T06:48:07Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३२ तुकारामवचनामृत. [$ ९१ प्रपंचाबाहेरी नाहीं आले चित्त । केले करी नित्य वेवसाय ॥ तुका म्हणे मज भोरण्याचि परी । झाले सोंग वरी आंत तैसे ॥ ९२. माझ्या पापास तर सीमाच नाहीं. माझिया मीपणाव..." 235104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>३२ तुकारामवचनामृत. [$ ९१ प्रपंचाबाहेरी नाहीं आले चित्त । केले करी नित्य वेवसाय ॥ तुका म्हणे मज भोरण्याचि परी । झाले सोंग वरी आंत तैसे ॥ ९२. माझ्या पापास तर सीमाच नाहीं. माझिया मीपणावरी पडो पाषाण । जळो हैं भूषण नाम माझें । पापा नाहीं पार दुःखाचे डोंगर । झालों ये भूमीसी ओझें ॥ काय विटंबना सांगों किती । पाषाण फुटती ऐसे दुःख । नरनारी सकळ उत्तम चांडाळ । न पाहती डोळां माझें मुख ॥ काया वाचा मनें अघटित करणें । चर्म चक्षु हात पाय । निंदा द्वेष घात विश्वासी व्यभिचार । आणीक सांगों किती काय ॥ लक्ष्मीमदें मातें घडले महा दोष । पत्नी दोनी भेदाभेद ॥ पितृवचनीं घडली अवज्ञा अविचार । कुटिल कुचरै वादी निंद्य ॥ आणीक किती सांगों ते अवगुण । न वळे जिव्हा कांपे मन ॥ भूतदया उपकार नाहीं शब्दा धीर विषयीं लंपट शब्दहीन ॥ संत महानुभाव ऐका हैं उत्तर । अवगुण अविचार वृद्धि पापा ॥ तुका म्हणे सरते करा पांडुरंगी । शरण आलों मायबापा ॥ ९३. माझ्या अधर्माचरणांतून तरण्यास तुझीच कृपा पाहिजे. मी तव अनाथ अपराधी । कर्महीन मतिमंदबुद्धि ॥ तुज म्यां आठविले नाही कधीं । वाचे कृपानिधि मायबापा ॥ नाहीं ऐकिले गाईले गीत । धरिली लाज सांडिले हित ॥ नावडे पुराण बैसले संत । केली बहुत परनिंदा ॥ नाहीं केला परउपकार । नाहीं दया आली पीडितां पैर ॥ करूं नये तो केला व्यापार । वाहिला भार कुटुंबाचा ॥ ॥ १ व्यवहार. २ बहुरूपी. ३ कपटी, अंगचोर. ४ अर्पण, मान्य. ५ दुसरा.<noinclude></noinclude> 2bgupq01czsitibckfdf9m4wnbx4z25 104 111359 235105 2026-08-07T06:48:16Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "$ ९६ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. नाही केले तार्थाचे भ्रमण । पाळिला पिंडे करचरण ॥ नाहीं संतसेवा घडले दान । पूजावलोकन मूर्तीचें ॥ असंगसंगे घडले अन्याय । बहुत अधर्मउपाय ॥ न कळ..." 235105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>$ ९६ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. नाही केले तार्थाचे भ्रमण । पाळिला पिंडे करचरण ॥ नाहीं संतसेवा घडले दान । पूजावलोकन मूर्तीचें ॥ असंगसंगे घडले अन्याय । बहुत अधर्मउपाय ॥ न कळे हित करावें तें काय । नये बोलूं आठवूं तें ॥ आप आपण्या घातकर । शत्रु झाला मी दावेदार ॥ तूं तंव कृपेचा सागर । उतरी पार तुका म्हणे ॥ ३३ ९४. पापाच्या अतिरेकामुळे तुझें दर्शन होत नाहीं. तळमळ चित्त दर्शनाची आशा बहु जगदीशा करुणा केली ॥ वचनींच संत पावले स्वरूप । माझें नेदी पाप योगा येऊं ॥ वेठीऐसा करीं भक्तिवेवसाव । न पवेचि जीव समाधान ॥ तुका म्हणे कई देखील विसांवा । पांडुरंगीं धांवा घेते मन ॥ ९५ माझा जन्म मला बिगारीप्रमाणे वाटत आहे. आवडी धरूनि करूं गेलों लाड । भक्ति प्रेमकोड न पुरेचि ॥ म्हणऊनि जीव ठेला आसावोनि । खेद होतो मनीं बहुसाल || वेठीसे वाटे निर्फ कारण । शीतळ होऊन खोडाँवलों ॥ तुका म्हणे संरते नव्हेचि पायांपें । वळ केले पापे नव्हेचि भेटी । ९६. तुला देहभाव समर्पूनही माझ्या चित्तांत दोषवृत्ति कां उत्पन्न होते? कां जी आम्हां होते दोषांचें दर्शन । तुज समर्पून देहभाव ॥ पांडुरंग कृपाळूवा दयावंता । धरिशील सत्ता सकळही ॥ कां जी आम्हांवरि आणिकांची सत्ता । तुम्हांसी असतां जवळिके| तुका म्हणे पायी केले निवेदन । उचित तें दान करीं सत्ता ॥ १ शरीर. २ आपण आपला ३ बिगारी. ४ उत्सुक होऊन. ५ फार. ६ निष्फळ. ७ लुळा होणें. ८ मान्य. तु. ३<noinclude></noinclude> hfnc8t21xxqelp7jqg2kayevcynn8ja 104 111360 235106 2026-08-07T06:48:21Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३४ तुकारामवचनामृत. [§ S ९७. माझे गुणदोष विचारूच नकोस. आतां गुण दोष काय विचारिसी । मी तो आहे रासी पातकांची पतितपावनासर्वे समागम । आपुलाला धर्म चालविजे ॥ घणधाय भेटी लोखंड परिसा । तरी अ..." 235106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>३४ तुकारामवचनामृत. [§ S ९७. माझे गुणदोष विचारूच नकोस. आतां गुण दोष काय विचारिसी । मी तो आहे रासी पातकांची पतितपावनासर्वे समागम । आपुलाला धर्म चालविजे ॥ घणधाय भेटी लोखंड परिसा । तरी अनारिसा न पालटे ॥ तुका म्हणे माती कोण पुसे फुका । कस्तुरीच्या तुका समागमें ॥ ९८. दोष करणें हें माझें काम, पण तारणें हें तुझें काम आहे. आतां नको चुकों आपुल्या उचिता । कृपाळुवा कांतां रखुमाईच्या ॥ आचरावे दोष हैं आम्हां उचित । तारावे पतित तुमचे ते ॥ आम्ही तो आपुले केलेसें जतन । घडो तुम्हांकून घडेल तें ॥ तुका म्हणे विठो चतुराच्या राया। आहे तें कासया मोड देसी ॥ ९९. तूं माझा आंगकार करशील कीं नाहीं याबद्दल मी फार संशयग्रस्त आहे. करिसी कीं न करिसी माझा अंगिकार । हा मज विचार पडला देवा ॥ देसी कीं न देसी पायांचे दर्शन । म्हणऊनी मन स्थिर नाहीं ॥ बोलसी की न बोलसी मजसवें देवा । म्हणोनियां जीवा भय वाटे ॥ होईल की न होय तुज माझा आठव । पडिला संदेह हाचि मज ॥ तुका म्हणे मी तो कमाईचे हीण । म्हणऊनी सीण करी देवा ॥ १००. तुला ज्या गोष्टीमुळे संकट पडेल ती गोष्ट तुजजवळ मागून काय उपयोग ? स्वामीसी संकट पडे जे गोष्टीचें । काय त्या प्रेमाचें सुख मज ॥ दुखवीना चित्त तुझें नारायणा । कांहींच मागेना तुजपाशीं ॥ रिद्धिसिद्धि मोक्ष संपत्ति विलास । सोडियेली आस यांची जीवें ॥ तुका म्हणे एके वेळे देई भेटी । वोरसोनि पोटीं आलिंगावें ॥ १ घण मारण्यांत. २ वेगळा. ३ तुम्हांकडून. ४ कर्तबगारी. ५ पान्हा फुटून.<noinclude></noinclude> 5b2bh2zm1z7qzuj1v1mygadzkvuzpj1 104 111361 235107 2026-08-07T06:48:28Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ १०४ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३५ १०१. तुला देहभाव देऊनही में अद्याप भय बाळगतों आहे. तुज दिला देह । आजुनि वागवितों भय ॥ ऐसा विश्वासघातकी । घडली कळतां हे चुकी ॥ बोलतो जे तोड..." 235107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ १०४ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३५ १०१. तुला देहभाव देऊनही में अद्याप भय बाळगतों आहे. तुज दिला देह । आजुनि वागवितों भय ॥ ऐसा विश्वासघातकी । घडली कळतां हे चुकी ॥ बोलतो जे तोडें । नाहीं अनुभवले लंडे ' ॥ दंड ला केला । तुका म्हणे जी विठ्ठला ॥ १०२. मी फार बोलका आहे असा मला अभिमान वाटतो. मजपुढे नाहीं आणीक बोलता । ऐसें कांहीं चित्ता वाटतसे ॥ याचा कांहीं तुम्हीं देखावा परिहार । सर्वज्ञ उदार पांडुरंगा ॥ कामक्रोधें नाहीं सांडिले आसन । राद्दिले बसोन देहामध्ये ॥ तुका म्हणे आतां झालों उतराई । कळों यावे पायीं निरोपिलें ॥ १०३. माझी याति हीन असूनही संतांच्या स्तुतीमुळे माझ्या अंगीं गर्व उत्पन्न होत आहे. हीन माझी याति । वरि स्तुती केली संतीं ॥ अंगीं वसूं पाहे गर्व । माझें हरावया सर्व ॥ मी एक जाणता । ऐसें वाटतसे चित्ता ॥ राख राख गेलों वायां । तुका म्हणे पंढरिराया ॥ १०४. शृंगारलेल्या मढयाप्रमाणे माझी स्थिति झाली आहे. पोटीं शूळ अंगों उटी चंदनाची । आवडी सुखाची कोण तया ॥ तैसे मज कां गा केले पंढरीराया । लौकिक हा वायां वाढविला ॥ ज्वरिलियापुढे वाढिलीं मिष्टान्ने । काय चची तेणें घ्यावी त्यांची ॥ तुका म्हणे मर्ढे शृंगारिले वरी । तेचि झाली परी मज देवा ॥ १ दांडगा. २ प्राप्त होणें. ३ निरसन. ४ सांगितलें.<noinclude></noinclude> m8xrepdv2mq87dg7linj60rfb8j7rrr 104 111362 235108 2026-08-07T06:48:39Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३६ तुकारामवचनामृत. [8] १०५ १०५. माझी वाणी रसाळ असूनही तुझें दर्शन न झाल्यास तिचा काय उपयोग ? शिकविला तैसा पैढों जाणे पुंसा । कैंची साचं देशा तैसी अंगीं ॥ स्वप्नींचिया सुखे नाहीं होत..." 235108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>३६ तुकारामवचनामृत. [8] १०५ १०५. माझी वाणी रसाळ असूनही तुझें दर्शन न झाल्यास तिचा काय उपयोग ? शिकविला तैसा पैढों जाणे पुंसा । कैंची साचं देशा तैसी अंगीं ॥ स्वप्नींचिया सुखे नाहीं होत राजा । तैसा दिसे माझा अनुभव ॥ कासया हा केला जिव्हे अळंकार । पायांसीं अंतर दिसतसे ॥ दर्पणीचें धन हाती ना पदरीं । डोळा दिसे परी सत्याचिये ॥ आस केली तरी लाळचि घोटावी । ठकाठकी तेवीं दिसतसे ॥ कवित्वें रसाळ वदविली वाणी । साक्षही पुराणीं घडे ऐशी ॥ तुका म्हणे गुरे राखोनि गोवारी । माझीं म्हणे परि लाभ नाहीं ॥ १०६. माझी स्तुति ऐकली असतां माझा जीव कासाविस होतो. नव्हे सुख मज न लगे हा मान । न राहें हैं जन काय करूं ॥ देह उपचारे पोळतसे अंग । विषतुल्य चांग मिष्टान्न तें ॥ नाइकवे स्तुति वणितां थोरीव । होतो माझा जीव कासावीस ॥ तुज पावे ऐसी सांग कांहीं कळों । नको मृगजळा गोवूं मज ॥ तुका म्हणे आतां करी माझे हित । काढावें जळत आगीतून ॥ १०७. मला लोकांनी वाळीत टाकिलें तर एकांत तरी मिळेल. वाळुनिया जन सांडी मज दुरी । करिशील हरी ऐसें कधीं ॥ आठवीन पाय धरूनि अनुताप । वाहे जळ झोप नाहीं डोळां ॥ नावडती जीवा आणीक प्रकार । आवडी ते फार एकांताची ॥ तुका म्हणे ऐसी धरितों वासना । होई नारायणा साह्य मज ॥ १ शिकणें. २ खरी. ३ स्थिति. ४ आरसा. ५ फसवाफसवी. ६ गुरे राख- णारा. ७ सुखोपचार. ८ वर्णन करणें. ९ युक्ति.<noinclude></noinclude> dyort1oodsv3s2v5wvsegze320u3ck0 104 111363 235109 2026-08-07T06:48:46Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ ११० ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३७ १०८. माझ्या गांवचें मला कोणी भेटत नाहीं असें झालें आहे. आपुले गांवींचे न देखेसें झालें । परदेशी एकले किती कंरूं ॥ म्हणऊनि पार्श्वे मूळ य..." 235109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ ११० ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३७ १०८. माझ्या गांवचें मला कोणी भेटत नाहीं असें झालें आहे. आपुले गांवींचे न देखेसें झालें । परदेशी एकले किती कंरूं ॥ म्हणऊनि पार्श्वे मूळ येतां वाटे । जीवलगं भेटे कोणी तरी ॥ पाहतां अवध्या दिसतील दिशा । सकळही वोस दृष्टीपुढें ॥ तुका म्हणे कोणी न सांगे वारता । तुझी वाटे चिंता पांडुरंगा ॥ १०९. ज्याची तुझ्यावर प्रीति आहे अशाची मला संगति दे. अखंड जया तुझी प्रीति । मज दे तयाचि संगती । मग मी कमळापति । तुज वा नाणी कांटाळा ॥ पडून राहेन तये ठायीं । उगाचि संतांचिये पायीं । न मगे न करी कांहीं । तुझी आण गा विठोबा ॥ तुम्ही आम्ही पीडो जेणें दोन्हीं वारती एकाने । बैसलों धरणें । दाका देत दाराशीं । I तुका म्हणे या बोला । चित्त द्यावे बा विठ्ठला । न पाहिजे केला । अवघा माझा आहेर ॥ ११०. शिष्टांचे अनुभव ऐकून माझ्या मनास तळमळ सुटते. येतील अंतरा शिष्टाचे अनुभव । तळमळे जीव तया सुखा ॥ आतां माझा जीव घेऊनियां बळी । बैसवावे ओळी संतांचिये ॥ विस्तारिली वाचा फळेविण वेल । कोरडेचि बोल फोस वांझे ॥ तुका म्हणे आलो निर्वाणाच वरी । राहों नेदी उरी नारायणा ॥ १ आमंत्रण, बोलावणें. २ आवडतें. ३ ओस, उदास. ४ बातमी. ५ आण- णार नाहीं. ६ दूर होणें. ७ तगादा. ८ अखेर. ९ बाकी.<noinclude></noinclude> ivebcqrwkihu9clyl5clxrn0enlfk0f 104 111364 235110 2026-08-07T06:48:51Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३८ तुकारामवचनामृत. [ $ १११ १११. ज्यांनी तुला मूर्तिमंत पाहिलें आहे ते मला हंसतील. मज ते हांसतील संत । जिंहीं देखिलेती मूर्तिमंत । म्हणोनी उद्वेगले चित्त । आंहाच भक्त ऐसा दिसे ॥ ध्या..." 235110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>३८ तुकारामवचनामृत. [ $ १११ १११. ज्यांनी तुला मूर्तिमंत पाहिलें आहे ते मला हंसतील. मज ते हांसतील संत । जिंहीं देखिलेती मूर्तिमंत । म्हणोनी उद्वेगले चित्त । आंहाच भक्त ऐसा दिसे ॥ ध्यानीं म्यां वर्णावती कैसें । पुढे एकीं स्तुति केली असे । येथूनी जीव निघत नसे । ऐसिये आसे लागलोंसें ॥ कासया पाडिला जी धडा । उगाचि वेडा आणि वांकडा । आम्हां लेकरांशी पीडा । एका मार्गे जोडा दुसऱ्याचा ॥ सांगा कोणाचा अन्याय । ऐसें मी धरितो पाय । तूं तंव समचि सकळां माय । काय अन्याय एक माझा ॥ नये हा जरी कारणा । तरी कां व्यालेती नारायणा । वचन द्यावे जी वचना । मज अज्ञाना समजावी ॥ बहुत दिवस केला बोभाट । पाहातां श्रमलो या बाट । तुका म्हणे विस्तारलें ताट । काय वीट आला नेणों स्वामी ॥ ११२. मधे कांहीं अरिष्ट न येतां तुझें दर्शन होईल काय ? काय मी उद्धार पांवेन । काय कृपा करील नारायण । ऐसे सांगा तुम्ही संतजन करा समाधान चित्त माझें ॥ काय है खंडईल कर्म । पारुपतलि धर्माधर्म । कासयाने ते कळेल वर्म । म्हणऊनि श्रम वाटतसे ॥ काय स्थिर राहेल बुद्धि । कांहीं अरिष्ट न येल मधीं । धरील ते जाईल सिद्धि । शेवट कधीं तो मज न कळे ॥ ऐसे पुण्य होईल गांठीं । घालीन पायीं देवाचे मिठी । मज तो कुरवाळील जगजेठी । दाटईन कंठीं सद्गदित ॥ - । १ खिन्न होणे. २ वरवरचा, ढोंगी. ३ रिवाज, वहिवाट ४ नाश पावणें.<noinclude></noinclude> 38h98r6eowpxg35lxfo3vffnbygymjw 104 111365 235111 2026-08-07T06:48:59Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "$११५ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३९ काय हे निवतील डोळे । सुख तें देखोनि सोहळे । संचित कैसें तें न कळे। होतील डोहळे वासनेसी ॥ ऐसी चिंता करी सदा सर्वकाळ । रात्रीदिवस हेचि तळमळ..." 235111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>$११५ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ३९ काय हे निवतील डोळे । सुख तें देखोनि सोहळे । संचित कैसें तें न कळे। होतील डोहळे वासनेसी ॥ ऐसी चिंता करी सदा सर्वकाळ । रात्रीदिवस हेचि तळमळ ॥ तुका म्हणे नाहीं आपुले बळ । जेणे फळ पावेन निश्चयेंसी ॥ ११३. जन हैं ब्रह्मरूप देखण्याचें भाग्य मला कधीं मिळेल ? ऐसे भाग्य कई लाहोतां होईन । अवघें देखे जन ब्रह्मरूप ॥ मग तया सुखा अंत नाहीं पार । आनंदे सागर हेलावती ॥ शांति क्षमा दया मूर्तिमंत अंगीं । परावृत्त संगीं कामादिकां ॥ विवेकासहित वैराग्याचे वळ । धग्धगितो ज्वाळ अग्नि जैसा ॥ भक्ति नवविधा भावशुद्ध बरी । अलंकारावरी मुकुटमणि ॥ तुका म्हणे माझी पुरवी वासना । कोण नारायणा तुजविण ॥ ११४. देवानें तुझा अंगिकार केला आहे असे मला ऐकण्यास मिळेल काय ? कई मात माझे ऐकती कान। बोलतां वचन संतामुखीं ॥ केला पांडुरंगें तुझा अंगिकार । मग होइल धीर माझ्या जीवा ॥ म्हणऊनि मुख अवलोकितो पाय । हेचि मज आहे थोरी आशा ॥ माझिया मनाचा हाचि पैं विश्वास । न करीं सायास साधनांचे ॥ तुका म्हणे मज होईल भरंवसा । तरलों मी ऐसा साच भावें ॥ ११५. देवास आपली आठवण देण्याविषयीं कृपाळु संतांची याचना. कृपाळु सज्जन तुम्ही संतजन । हेंचि कृपादान तुमचें मज ॥ आठवण तुम्हीं द्यावी पांडुरंगा । कींव माझी सांगा काकुलती ॥ १ केव्हां. २ प्राप्त. ३ हेलकावे खाणे. ४ पराङ्मुख, मार्गे फिरलेला.<noinclude></noinclude> hm03gpswxp52y6q9t7jsb03vgrra8n3 104 111366 235112 2026-08-07T06:49:08Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४० तुकारामवचनामृत. [8११५ अनाथ अपराधी पतित आगळा । परि पायांवेगळा नका करूं ॥ तुका म्हणे तुम्ही निरविल्यावेरी । मग मज हरी उपेक्षीना ॥ ११६. मी तुझ्या दारींचा कुतरा आहे, तूं मला ढकलून दे..." 235112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>४० तुकारामवचनामृत. [8११५ अनाथ अपराधी पतित आगळा । परि पायांवेगळा नका करूं ॥ तुका म्हणे तुम्ही निरविल्यावेरी । मग मज हरी उपेक्षीना ॥ ११६. मी तुझ्या दारींचा कुतरा आहे, तूं मला ढकलून देऊं नको. तुझे दारींचा कुतरा । नको मोकलूं दातारा ॥ धरणे घेतलें दारांत | नको धरून उठवूं हात ॥ घातली मुरकुंड । झालों शिरोमणी लंड ॥ तुका म्हणे जगजीवना। ब्रीद पाहें नारायणा ॥ ११७. तुझ्या बळानेच तूं मला राख. नित्य मनासी करितों विचार। तो हे अनावर विषयलोभी | आतां मज राखें आपुलिया बळें । न देखे हैं जाळे उगवतां ॥ सांपडला गळीं नाहीं त्याची सत्ता । उँगळी मागुता घेतला तो ॥ तुका म्हणे मी तो अज्ञानचि आहें । परि तुझी पाहें वास देवा ॥ ११८. नादांत गुंतलेल्या सर्पाप्रमाणे माझी स्थिति झाली आहे. सर्प भुलोन गुंतला नादा । गारुडिये फांदा घातलासे । हिंडवुन पोट भरी दारोदारी । कोडुनि पेटारी असे रया ॥ तैसी परी मज झाली पांडुरंगा । गुंतलों तो मीगा सोडवी आतां ॥ माझे मज कांहीं न चलेसे झालें । कृपा हे तुज न करितां ॥ आविसे मान लावियला गळीं । भक्ष तो गिळी म्हणूनियां ॥ काढून बाहेरी प्राण घेऊं पाहे । तेथें बाप माये कवण रया ॥ पक्षी पिलयां पातले आशा । देखोनिया फांसां गुंते बळें । मरण नेणें सायासें धांवोनि वोरैसे। जीवित्वा नाश झाली बाळें ॥ १ सांगणे. २ हांकलणे. ३ तगादा. ४ शरीर संकोचणें. ५ दांडगा. ६ उकलणें. ७ ओंकणें. ८ वाट. ९ अडचण, संकट. १० आमिष. ११ मासा. १२ प्रीति.<noinclude></noinclude> d6ulkqtqyysd7rxjlgaef4siw044aeo 104 111367 235113 2026-08-07T06:49:15Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ १२२ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ४१ गोडपणे मासी गुंतली लिंगाडीं । सांपडे फडफडी अधिकाधिक ॥ तुका म्हणे प्राण घेतला आशा । पंढरीनिवासा धांव घाली ॥ ११९. वाट चालून चालून मी आतां..." 235113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ १२२ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ४१ गोडपणे मासी गुंतली लिंगाडीं । सांपडे फडफडी अधिकाधिक ॥ तुका म्हणे प्राण घेतला आशा । पंढरीनिवासा धांव घाली ॥ ११९. वाट चालून चालून मी आतां फार दमलों आहे. पुरली धांव कडिये घेई । पुढे पायीं न चलवी ॥ कृपाळुवे पांडुरंगे । अंगसंगे जिवलगे || अवघी निवारावी भूक | अवघ्या दुःख जन्माचें ॥ तुका म्हणे बोलवेना । लावी स्तना ईश्वरे ॥ १२० मी तृषाक्रांत झालों असल्यानें तूं आपल्या कृपेचा वर्षाव कर. करावा वर्षाव । तृषांक्रांत झाला जीव ॥ पा आकाशाची वास । जाणता तूं जगदीश ॥ संयोगे विस्तार । वाढी लागे तो अंकुर ॥ तुका म्हणे फळ | चरणांबुज तें सकळ ॥ १२१. माझ्या उपवासाचे पारणे फेड. उपासा सेवटी अन्नासवें भेटी । तैसी माझी मिठी पडो पायीं ॥ पुरवी वासना साच सर्व जाणा । आम्हां नारायणा अंकिताची ॥ बहुदिसां पुत्रा मातेसवें भेटी । तैसा दाटो पोटीं प्रीतिउभडें ॥ तुका म्हणे धन कृपणा सोइरें । या परि दुसरें नहीं आतां ॥ १२२. एकदां मीं आपला देह तुला दिला आहे; त्याची आतां वारंवार कोण चिंता करितो ? मुखे बोलावें तें जीवांचें जाणसी । विदित पायापाशीं सर्व आहे ॥ आतां हैचि भले भाकावी करुणा । विनियोग तो जाणा तुम्ही त्याचा ॥ १ लचांड २ तान्हेला. ३ गहिंवर.<noinclude></noinclude> egm9kmuz23esq8ezl53n1vc3z71gufw 104 111368 235114 2026-08-07T06:49:21Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४२ तुकारामवचनामृत. [§ १२२ आपलें तो येथे केले नव्हे कांहीं । साधनाच्या वाहीं पडों नये ॥ तुका म्हणे देह दिला पिंडदान । वेळोवेळां कोण चिंता करी । १२३. अंतर्बाह्य एकच भाव माझे ठायीं असल..." 235114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>४२ तुकारामवचनामृत. [§ १२२ आपलें तो येथे केले नव्हे कांहीं । साधनाच्या वाहीं पडों नये ॥ तुका म्हणे देह दिला पिंडदान । वेळोवेळां कोण चिंता करी । १२३. अंतर्बाह्य एकच भाव माझे ठायीं असल्यास तूं मला दर्शन दे. ऐसें सत्य माझें येईल अंतरा । तरिच मज करा कृपा देवा ॥ वचनांसारिखे तळमळी चित्त । बाहेरि तो आंत होईल भाव ॥ तरिच मज ठाव द्यावा पायापाशीं । सत्यत्वें जाणशी दास खरा ॥ तुका म्हणे सत्य निकट सेवक । तरित्र भातुके प्रेम द्यावें ॥ १२४. आतां तुझा व माझा वियोग होईल असें चिन्ह दिसतें. तुम्हां आम्हां तुटी होईल यावरी । ऐसें मज हरी दिसतसे ॥ वचनाचा कांहीं न देखों आधार । करावा हा धीर कोठवरी ॥ सारिलें संचित होतें गांठीं कांहीं । पुढे ऋण तेंही नदी कोणी ॥ जावेंचि नलगे कोणाचिया घरा । उडाला पातेरी तुझ्यासंगें ॥ तुका म्हणे आम्हां हाचि लाभ झाला । मनुष्यधर्म गेला पांडुरंगा ॥ १२५. माझ्या बुद्धीस संचार झाला आहे असें समजून मला कोणी थार देत नाहीं. आतां सांडूं तरी हातीं ना पदरीं । सखीं सहोदरीं मोर्कलिलों ॥ जनांचारामध्ये उडाला पातेरा। झालों निलांजिरा म्हणऊनि ॥ कोणाचिया दारा जावेनासें झालें । म्यांच विटंबिले आपणासी ॥ कोण झाला माझे बुद्धीस संचार । नाहीं कोठें थार ऐसें झालें ॥ तुका म्हणे तुज भक्त झाले फार । म्हणोनियां धार नाहीं येथे ॥ १ प्रवाह. २ खाऊ. ३ वियोग ४ भोगून संपवणे. ५ बोज उडणें. ६ मनुष्यपणा. ७ सख्खा भाऊ. ८ सोड. ९ लौकिक व्यवहार. १० निर्लज. ११ आश्रय.<noinclude></noinclude> dydi5p8hujrytbj2xopq9vhppk4dirj 104 111369 235115 2026-08-07T06:49:27Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "§ १२९ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ४३ १२६. माझे चित्त खापरावरच्या लाहीप्रमाणें तडफडत आहे. धरितों वासना परि नये फळ । प्राप्तीचा तो काळ नाहीं आला ॥ तळमळी चित्त घातले खापरीं । फ..." 235115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>§ १२९ ] तुकारामांच्या अंतःकरणांतील तळमळ. ४३ १२६. माझे चित्त खापरावरच्या लाहीप्रमाणें तडफडत आहे. धरितों वासना परि नये फळ । प्राप्तीचा तो काळ नाहीं आला ॥ तळमळी चित्त घातले खापरीं । फुटतसे परी लाहीचिया ॥ प्रकार ते कांहीं नावडती जीवा । नाहीं पुढे ठावा काळ हातीं ॥ जातो तळा येतो मागुतला वरी । वोळशांचे फेरी सांपडलों ॥ तुका म्हणे बहु करितों विचार । उतरें डोंगर एक चढे ॥ १२७. माझें कर्म तुझ्याहूनही बलवत्तर झालें आहे. मज नाहीं धीर । तुम्हीं न करा अंगीकार ॥ ऐसे पडिले विषम । बळी देवाहूनि कर्म ॥ चालो नेणे वाट । केल्या न पवेचि बोभाट ॥ वैचों नेणे जीवें । तुका उदास धरिला देवें ॥ १२८. माझ्यासारख्या वायां गेलेल्या मनुष्यास तारण्यांतच तुझा मोठेपणा आहे. तरले ते मार्गे आपुलिया सत्ता । कमाई अनंता करूनियां ॥ उस फेडितां धर्म तेथे कोण । ते तुज अनन्य तुम्ही त्यांसी ॥ मज ऐसा कोण सांगा वायां गेला । तो तुम्हीं तारिला पांडुरंगा ॥ तुका म्हणे नामासारिखी करणी । न देखेचि मनीं समजावें ॥ १२९. तुझ्या नामामध्येंहि शक्ति नाहीं; तुझ्यामध्येंहि शक्ति नाहीं. कळो आले ऐसे आतां । नाहीं सत्ता तुम्हांसी ॥ तरी वीर्य नाहीं नामा । जातो प्रेमा खंडत ॥ आड ऐसे येते पाप । वांढे ताप आगळा ॥ तुका म्हणे गुण झाला । हा विठ्ठल हीनशक्ति ॥ १ पाण्यांतील भोंवरा २ प्रतिकूल ३ कृति. ४. कमी होत. .<noinclude></noinclude> m8osgcf5gfo7zat3kf230i9x2ss1dy8 104 111370 235116 2026-08-07T06:49:40Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४४ तुकारामवचनामृत. [8] १३० १३०. भक्तांमुळे तुला देवपण आलें आहे हें तूं विसरलास. जेणें तुज झाले रूप आणि नांव । पतितं है दैव तुझें आम्हीं । नाहीं तरी तुज कोण हो पुसतें । निराकारी तेथे एक..." 235116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>४४ तुकारामवचनामृत. [8] १३० १३०. भक्तांमुळे तुला देवपण आलें आहे हें तूं विसरलास. जेणें तुज झाले रूप आणि नांव । पतितं है दैव तुझें आम्हीं । नाहीं तरी तुज कोण हो पुसतें । निराकारी तेथे एकाएकीं ॥ अंधारे ते दीपा आणियेली शोभा। माणिकासी प्रभा कोंदणाची ॥ धन्वंतरी रोगें आणिला उजेडा । सुखीं काय चाडा जाणार्वे त्या ॥ अमृतासी मोल विपाचिये गुणे । पितळ तरी सोर्ने उंच निच ॥ तुका म्हणे आम्ही असोनियां जाण । तुज देवपण आणियेलें ॥ १३१. समर्थास उपकाराची आठवणच नसते. आमुचिया भावें तुज देवपण । तें कां विसरोन राहिलासी ॥ समर्थासी नाहीं उपकारस्मरण । दिल्या आठवण वांचोनियां ॥ चळण वळण सेवकाच्या बळें । निर्गुणाचे मुळे सांभाळावें ॥ तुका म्हणे आतां आलों खंडावरी । प्रेम देउनि हरी बुझवावे ॥ १३२. माझ्या भांडखोर तोंडास खवळविल्यामुळे आतां मी तुला शिव्या देईन. बरें आम्हां कळों आले देवपण । आतां गुंजे कोण राखे तुझें ॥ मारिले कां मज सांग आजिवरी । आतां सरोवरी तूज मज ॥ जे आम्हीं बोलों तें आहे तुझ्या अंगीं । देईन प्रसंगी आजि शिव्या ॥ निलाजिरा तुज नाहीं यातिकुळ । चोरटा शिंदळ ठावा मज ॥ खासी धोंडे माती जीव जंत झाडे । एकले उघडे परदेसी ॥ गाढव कुतरा ऐसा मज ठावा। बईल तूं देवा भारवाही || लटिका तूं मार्गे बहुतांसि ठावा। आर्ले अनुभवा माझ्या तेंही ॥ तुका म्हणे मज खवळिले भांडाँ । आतां धीर तोंडा न धरवे ॥ १ पापी. २ वैद्य. ३ निवाडा ४ समजावणे. ५ गुप्त. ६ सामना, बरोबरी. ७ भांडखोर, निर्लज्ज.<noinclude></noinclude> r0c8uphyuzf7lvuotagc9kk3v8suy2e 104 111371 235118 2026-08-07T11:38:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|१७}}</noinclude>कारण, तर दुसरें कारण जमशेद नसरवानजी मेहतासारखे स्वार्थत्यागी, नागरिक हिततत्पर व सुधारलेल्या शहराची माहिती असलेले प्रेसिडेंट व मेयर कराची शहर म्युनिसिपालिटीला कैक वर्षे लाभले हे होय.<br>{{gap}}कराची शहरामध्ये मुंबईच्याप्रमाणे ट्रॅमचें गुंतागुंतीचें जाळें नाहीं. येथली एक ट्रॅम लाईन बंदररस्त्याने जाऊन सदर बाजारापर्यंत जाते, तर दुसरी लाईन गांधीबाग येथपर्यंत जाते. भाडे दोन पैशांपासून सहा पैशांपर्यंत असतें. ट्रॅम सर्व्हिस फार स्वच्छ, सोईची व सरळ दोन मोठमोठ्या रस्त्यांनी- बंदररोड व लॉरेन्स रोड-जाते. त्याला एक पश्चिमेकडे नेपीयन रोड ते चाकीवाडा व दुसरी पूर्वेकडे एंप्रेस मार्केट ते कँटोनमेंट रेल्वे स्टेशन अशा दोन शाखा जातात. बाकी शहराच्या भागांत व शहराच्या आसपास बस सर्व्हिस आहे. हीं दोन स्वच्छ व सोयीचीं अशीं जलद दळणवळणाची साधनें आहेत. घोड्याच्या व्हिक्टोरिया व हल्लीं मोटार टॅक्सीही पुष्कळ झाल्या आहेत. पण कराचीच्या स्वच्छ निर्धूळ व पायवाटांनी युक्त अशा प्रशस्त रस्त्यानें पायींच प्रेक्षणीय स्थळे पाहण्यांत मौज वाटते. अर्थात् ट्रॅमच्या लाईनीचा व बसचा मिळेल तेथपर्यंत उपयोग केल्याने वेळ वांचतो व त्रासही कमी होतो. मी कराची शहरांतील व आसपासचीं प्रेक्षणीय स्थळें या दुहेरी साधनांनी व पायपिटीने एका आठवड्यांत पाहिली. तरी आतां त्यांच्या वर्णनास दिनक्रमानें लागूं या.<br>{{gap}}ता. २६ मे १९३५ रविवार:- आज सकाळी आम्ही बंदररस्त्याच्या ट्रॅमनें बोल्टन मार्केटपर्यंत गेलों. बोल्टन मार्केट ही बरीच मोठी एक मजली पिवळ्या रंगाची इमारत आहे. त्यांत नाना फळभाज्या व फळफळावळ यांचीं दुकानें आहेत. इमारतीच्या आसपास पुष्कळ खुली जागा आहे. तेथें मोठ्या प्रमाणावर मालाची खरेदीविक्री होते. येथें अफगाणिस्थानाकडून आलेलीं नाना तऱ्हेचीं सुकीं फळें उत्तम मिळतात. हे मार्केट पाहून झाल्यावर या मार्केटला लागूनच असलेलें कराचीचे जुने शहर पाहण्यास पायींच गेलों. अर्थात् या जुन्या शहराचे रस्ते अरुंद आहेत.<noinclude><br>{{gap}}सिं. प्र. वृ. २</noinclude> oi1egpl9zrxlxu3w412ugrti2zu7f84 104 111372 235119 2026-08-07T11:43:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१८ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>पण ते सर्व फरसबंदी असफाल्टचे केलेले असल्यामुळे स्वच्छ व निर्धूळ दिसले. तसेंच घरें दाट पण नीटनेटकी व रंगसफेती केलेली दिसली. येथें दुकानें घाऊक किराण्या मालाचीं पुष्कळ आहेत. मालाची ने-आण करणाऱ्या गाड्या सर्व उंटाच्या व गाढवाच्या पाहून आम्हांला मोठें नवल वाटलें. हा जुन्या शहराचा भाग दाट वस्तीचा आहे. तरी येथेही एक '''मैनाबाई''' नांवाची बाग आहे. बागेंत खूप फुलझाडे, वेली, वृक्ष दिसले; एक उत्तम दगडी बांधणीचें कारंजेंही आहे. हे जुनें शहर पाहून झाल्यावर आम्ही परत बंदररस्त्याला आलों व बंदररस्त्यावरच असलेलें '''नारायण जगन्नाय हायस्कूल''' पाहिलें. हायस्कूलचे आसपास व मागें बरीच खुली जागा आहे व मुलांच्या खेळाच्या जागा सोडून बाकी जागेत बाग केली आहे. या हायस्कूलच्या कम्पाउंडाला लागूनच '''खालिकदिना सार्वजनिक वाचनालय''' व शहराचा सार्वजनिक मोठा हॉल आहे. ही इमारत व हा हॉल प्रेक्षणीय आहे. इमारतीसमोर टिळकांचा छोटासा संगमरवरी स्मारक पुतळा बसविला आहे. नंतर आम्ही बंदर रस्त्याच्या जरा दक्षिण बाजूस असलेली इस्लामी मद्रेसाची (हायस्कूल) इमारत पाहिली. या संस्थेचे आवारही फारच विस्तीर्ण आहे. येथें चारशें मुलांचें वसतीगृह असून मोठी हायस्कूलची इमारत आहे. या हायस्कूलला दरसाल साठ हजार रुपये ग्रँट मिळते हें ऐकून आम्ही आश्चर्यचकित झालों. मुंबई इलाख्यांत इतकी मोठी ग्रँट कोणत्याच कॉलेजाला किंवा हायस्कूलला नसेल! सिंधचे मुसलमान भाग्यवान खरे असे मला वाटलें. याप्रमाणे आम्ही दोन प्रहरपर्यंत दृश्यदर्शन केलें. सायंकाळीं माझें महाराष्ट्र- मित्र-मंडळाच्या जागेंत 'रावणाची लंका' या विषयावर व्याख्यान झालें.<br>{{gap}}ता. २७ मे सन १९३५ सोमवार :- सकाळी आम्ही सदर बाजारापर्यंत ट्रॅमनें गेलों व मग पायीं '''बंदररोड एक्स्टेन्शन''' म्हणून जो नवा रस्ता व नवी वस्ती झाली आहे ती पायींच पाहिली. या बाजूला गेल्या दोनचार वर्षांत बंगलेच बंगले बांधले गेले आहेत व जात आहेत असें आमच्या<noinclude></noinclude> hp9uf5qfjr9jlcej8qbuzmtywbna3bd 104 111373 235120 2026-08-07T11:44:55Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ GELA MALL चि. नं. १] कराची: खालिकदिना हॉल [ पान नं. १८ चि. नं. २] कराची : नवें म्युनिसिपल ऑफिस [ पान नं. १०" 235120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ GELA MALL चि. नं. १] कराची: खालिकदिना हॉल [ पान नं. १८ चि. नं. २] कराची : नवें म्युनिसिपल ऑफिस [ पान नं. १०<noinclude></noinclude> hsc4aobt9h8h5tombtqucldy5jf4grp 104 111374 235121 2026-08-07T11:45:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ चि. नं. ३ ] कराची : लेडी लॉइड पियर क्लिफ्टन [ पान नं. १९ चि.नं.४] कराची : फियर हॉल [ पान नं. १९" 235121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ चि. नं. ३ ] कराची : लेडी लॉइड पियर क्लिफ्टन [ पान नं. १९ चि.नं.४] कराची : फियर हॉल [ पान नं. १९<noinclude></noinclude> fr020cizdnfel425o6junwa7z55buc9