विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 10 962 235204 79817 2021-02-13T12:58:42Z Xover 3650 1 revision imported from [[:w:Template:Mbox]]: re-sync from enwp 235204 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Message box|mbox}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> mpflpb6s8l8gaoxaeypyuqyu2w7vc7i 235205 235204 2026-08-07T18:55:36Z QueerEcofeminist 918 [[:en:Template:Mbox]] पासून १ आवर्तन आयात केलीत 235204 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Message box|mbox}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> mpflpb6s8l8gaoxaeypyuqyu2w7vc7i 106 25378 235192 152976 2026-08-07T13:40:25Z कल्पनाशक्ती 3813 235192 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[नवे शिक्षण, नवे शिक्षक]] |Language=mr |Volume=मार्च २०१७ |Author=सुनीलकुमार लवटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=अक्षर दालन |Address=कोल्हापूर |Year=2017 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="शिक्षक नवा झाला तर शिक्षण नवे होणार" 10="दुसऱ्या सुधारित आवृत्तीच्या निमित्ताने" 12="अनुक्रमणिका" 14="नवे शिक्षण" 16="कात टाकण्याशिवाय पर्याय नाही" 18="खेळकर खेळघर" 23="प्राथमिक शिक्षण आणि क्षमता विकास" 28="प्राथमिक शिक्षण : प्रगती आणि प्रश्न" 33="माध्यमिक शिक्षण : आमूलाग्र बदलाची गरज" 38="माध्यमिक शिक्षणाचे जागतिक चित्र" 43="उच्च माध्यमिक शिक्षण : सर्वाधिक उपेक्षित स्तर" 48="आंतरराष्ट्रीय दर्जा व महाराष्ट्रातील विद्यापीठे" 54="भारताच्या उच्च शिक्षणाचा भविष्यवेध" 59="नव्या स्त्रीचे नवे शिक्षण" 64="शिक्षणाचे चिंताजनक व्यवसायीकरण" 75="क्रांतीच्या उंबरठ्यावरील अध्यापक शिक्षण" 81="उच्च शिक्षणातील अध्यापक शिक्षणाची उपेक्षा" 86="नव्या युगाच्या शिक्षणाचे आव्हान" 92="वर्तमान शिक्षणापुढील नवी आव्हाने" 97="शिक्षण आणि शाश्वत विकास" 104="एकविसाव्या शतकातील शाळेचे स्वरूप" 107="उद्याचे तंत्रज्ञानाधारित शिक्षण" 111="नवे शिक्षण : जग आणि भारत" 123="जागतिकीकरणाचे शिक्षणावरील परिणाम" 135="चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रश्न" 140="नवे शिक्षक" 142="नव्या शिक्षकाची संकल्पना" 147="शिक्षकाच्या नव्या पात्रता" 153="शिक्षकाची नवी साधने" 161="शिक्षकाची नवी वाचन साक्षरता" 167="शिक्षकाची नवी उपक्रमशीलता" 173="शिक्षकाची नवी अध्यापन कुशलता" 178="नवशिक्षकाची अंकीय साक्षरता" 183="शिक्षक विकासाच्या पाऊलखुणा" 188="नव शिक्षकाचे व्यक्तिमत्त्व" 193="एकविसाव्या शतकाच्या शिक्षकाची घडण" 198="शिक्षक विकास : शोध आणि बोध" 204="शिक्षकाचा आत्मस्वर आणि ऊर्जा" 212="शिक्षकाची नवी आचार संहिता" 214="नवा शिक्षक" 215="पूर्वप्रसिद्धी" 217="डॉ. सुनीलकुमार लवटे : साहित्य संपदा" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:सुनीलकुमार लवटे यांचे साहित्य]] 4wglolruzkbvukihmopedz5b0ud1tnq 235193 235192 2026-08-07T13:41:06Z कल्पनाशक्ती 3813 235193 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[नवे शिक्षण, नवे शिक्षक]] |Language=mr |Volume=मार्च २०१७ |Author=सुनीलकुमार लवटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=अक्षर दालन |Address=कोल्हापूर |Year=2017 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 5="शिक्षक नवा झाला तर शिक्षण नवे होणार" 10="दुसऱ्या सुधारित आवृत्तीच्या निमित्ताने" 12="अनुक्रमणिका" 14="नवे शिक्षण" 16="कात टाकण्याशिवाय पर्याय नाही" 18="खेळकर खेळघर" 23="प्राथमिक शिक्षण आणि क्षमता विकास" 28="प्राथमिक शिक्षण : प्रगती आणि प्रश्न" 33="माध्यमिक शिक्षण : आमूलाग्र बदलाची गरज" 38="माध्यमिक शिक्षणाचे जागतिक चित्र" 43="उच्च माध्यमिक शिक्षण : सर्वाधिक उपेक्षित स्तर" 48="आंतरराष्ट्रीय दर्जा व महाराष्ट्रातील विद्यापीठे" 54="भारताच्या उच्च शिक्षणाचा भविष्यवेध" 59="नव्या स्त्रीचे नवे शिक्षण" 64="शिक्षणाचे चिंताजनक व्यवसायीकरण" 75="क्रांतीच्या उंबरठ्यावरील अध्यापक शिक्षण" 81="उच्च शिक्षणातील अध्यापक शिक्षणाची उपेक्षा" 86="नव्या युगाच्या शिक्षणाचे आव्हान" 92="वर्तमान शिक्षणापुढील नवी आव्हाने" 97="शिक्षण आणि शाश्वत विकास" 104="एकविसाव्या शतकातील शाळेचे स्वरूप" 107="उद्याचे तंत्रज्ञानाधारित शिक्षण" 111="नवे शिक्षण : जग आणि भारत" 123="जागतिकीकरणाचे शिक्षणावरील परिणाम" 135="चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रश्न" 140="नवे शिक्षक" 142="नव्या शिक्षकाची संकल्पना" 147="शिक्षकाच्या नव्या पात्रता" 153="शिक्षकाची नवी साधने" 161="शिक्षकाची नवी वाचन साक्षरता" 167="शिक्षकाची नवी उपक्रमशीलता" 173="शिक्षकाची नवी अध्यापन कुशलता" 178="नवशिक्षकाची अंकीय साक्षरता" 183="शिक्षक विकासाच्या पाऊलखुणा" 188="नव शिक्षकाचे व्यक्तिमत्त्व" 193="एकविसाव्या शतकाच्या शिक्षकाची घडण" 198="शिक्षक विकास : शोध आणि बोध" 204="शिक्षकाचा आत्मस्वर आणि ऊर्जा" 212="शिक्षकाची नवी आचार संहिता" 214="नवा शिक्षक" 215="पूर्वप्रसिद्धी" 217="डॉ. सुनीलकुमार लवटे : साहित्य संपदा" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:सुनीलकुमार लवटे यांचे साहित्य]] rni6hvpuh9oc1xgy8zgkxbgremoi3m3 104 25394 235126 75116 2026-08-07T12:44:15Z कल्पनाशक्ती 3813 235126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>{{Css image crop |Image = नवे_शिक्षण,_नवे_शिक्षक_(Nave_Shikshan_,_Nave_Shikshak).pdf |Page = 1 |bSize = 389 |cWidth = 389 |cHeight = 600 |oTop = 0 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }} {{nop}}<noinclude></noinclude> j2pk0343muckpofovdqwcnrfcytvr3x 104 25395 235127 75121 2026-08-07T12:44:39Z कल्पनाशक्ती 3813 235127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude><br> <br> <br> <br> <br> <br> {{Block center|<big>'''नवे शिक्षण, नवे शिक्षक'''</big>}} {{Block center|'''डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''}} <br> <br> <br> <br> {{Css image crop |Image = नवे_शिक्षण,_नवे_शिक्षक_(Nave_Shikshan_,_Nave_Shikshak).pdf |Page = 2 |bSize = 425 |cWidth = 57 |cHeight = 33 |oTop = 396 |oLeft = 192 |Location = center |Description = }} {{nop}}<noinclude></noinclude> hhbphewrxltov449n3ao65170zecv3v 104 25396 235128 75124 2026-08-07T12:45:00Z कल्पनाशक्ती 3813 235128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''नवे शिक्षण, नवे शिक्षक'''<br>डॉ. सुनीलकुमार लवटे<br>‘निशांकुर', अयोध्या कॉलनी,<br>राजीव गांधी रिंग रोड, सुर्वेनगर जवळ,<br>पोस्ट कळंबा, कोल्हापूर ४१६ ००७<br>मो. नं. ९८८१ २५ 0 0 ९३<br>drsklawate@gmail.com<br>www.drsunilkumarlawate.in प्रथम आवृत्ती ऑक्टोबर, २०१६<br>सुधारित आवृत्ती मार्च, २०१७ <big>©</big> लेखकाधीन '''प्रकाशक'''<br>'''अक्षर दालन,'''<br>२१४१, बी वॉर्ड, मंगळवार पेठ,<br>कोल्हापूर. फोन : ०२३१-२६४६४२४<br>email- akshardalan@yahoo.com '''मुखपृष्ठ'''<br>योगेश प्रभुदेसाई, कोल्हापूर. '''अक्षरजुळणी'''<br>सौ. शिल्पा कुलकर्णी '''मुद्रक'''<br>श्रीपाद ऑफसेट, कोल्हापूर. '''मूल्य &#8377; २२५/-''' • सदर पुस्तकातील मजकुराशी प्रकाशक सहमत असतीलच असे नाही. {{nop}}<noinclude></noinclude> 7s3jihbb4k159735bbruso43t5l90xi 104 25397 235129 75129 2026-08-07T12:45:55Z कल्पनाशक्ती 3813 235129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude><br><br> {{center|'''''Digital Migrants should be Digital Natives.'''''}} {{center|'''विद्यार्थी जन्मतःच अंकीय साक्षर (Digital Litarate) आहेत,<br>शिक्षक अंकीय साक्षर हवेत.'''}} {{nop}}<noinclude></noinclude> j9e67kcvrz6zgxaogir78v4ylq1eixi 104 25399 235130 75135 2026-08-07T12:47:04Z कल्पनाशक्ती 3813 235130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>याच काळात शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूरच्या पदव्युत्तर अध्यापन केंद्रात एम.ए., एम्.फिल., पीएच्.डी. अभ्यासक्रमांसाठी मानद अध्यापक व संशोधन मार्गदर्शक म्हणून कार्य केले. सन २००५ ते २०१० या कालखंडात यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाच्या आमच्या महाविद्यालयातील अभ्यासकेंद्राचा प्रमुख होतो, तिथे ही बी.ए., बी.कॉम., शिवाय मराठी, हिंदी, इंग्रजी विषयांचे एम्.फिल्. अभ्यासक्रम आम्ही चालवत होतो. या काळात शिवाजी विद्यापीठाच्या निरंतर शिक्षण विभागातील बाल शिक्षणास मी मार्गदर्शन करत असे. बालवाडी ते पदव्युत्तर अशा सर्वस्तरावरील अध्यापनाच्या प्रदीर्घ अनुभवातून शिक्षणविषयक माझे काही एक आकलन तयार झाले आहे. सन १९९० ते २०१६ या कालखंडात मी फ्रान्स, इंग्लंड, इटली, जर्मनी, बेल्जियम, ऑस्ट्रिया, स्विट्झर्लंड, लक्झेंबर्ग, व्हॅटिकन, जपान, थायलंड, सिंगापूर, मलेशिया, हाँगकाँगसारख्या देशांना राष्ट्रीय आदान-प्रदान कार्यक्रम व शिष्टमंडळातून भेटी दिल्या, युरोपला तर मी दीर्घकाळ होतो. या काळातही मी तेथील शिक्षण संस्था, शाळा, विद्यापीठे, प्रशिक्षण केंद्रे यांना भेटी देत तेथील शिक्षण व्यवस्था जवळून अभ्यासली आहे.<br>{{gap}}मधल्या काळात निवृत्तीनंतर एका बृहत् संशोधन प्रकल्पासाठी विद्यापीठ अनुदान आयोग, नवी दिल्लीने दिलेला सुमारे दहा लक्ष रुपयांच्या अनुदानातून मी ‘हिंदी वेब साहित्य' वर संशोधन केले. महाविद्यालयाचा प्राचार्य असण्याच्या काळात महाविद्यालयाच्या प्रशासनात ई-गव्हर्नन्स यशस्वी केले होते. ग्रंथालयाचे संगणकीकरण, कॉम्प्युटर लॅबसारखे प्रकल्प पूर्ण केले होते. त्या सर्वांतून माहिती तंत्रज्ञानाशी संपर्क व सहवास लाभला होता. या विविध परिदृष्यांतून जागतिक शिक्षणाचे जे माझे आकलन तयार झाले होते, त्या तुलनेत मी सतत भारतीय शिक्षणाची तुलना करत होतो. शिक्षणविषयक विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अहवाल मी वाचत राहिलो आहे, वेगवेगळ्या शिक्षण व शिक्षकविषयक प्रश्न व समस्यांवर इंटरनेटवर उपलब्ध अद्यतन माहिती, लेख, लिंक्स, पीडीएफ्स, पीपीटी, क्लिप्स, इ. वाचत, पाहात नि ऐकत आलो आहे. भाषाविषयक सॉफ्टवेअर्स हाताळली आहेत. शिक्षणविषयक अध्यापन साधने, ब्लॉग्ज, ऍपस् अनुभवत वेबसाईटस् मी पाहिल्या, वाचल्या. विविध विद्यापीठ व संस्थांचे ऑनलाईन अभ्यासक्रम पाहिले.{{nop}}<noinclude></noinclude> c4zy3efdaxsnut2mmze40qs1cv60c8n 104 25400 235131 75137 2026-08-07T12:47:34Z कल्पनाशक्ती 3813 235131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>{{gap}}या सर्वांतून माझ्या लक्षात आलेल्या गोष्टीपैकी महत्त्वाची गोष्ट ही की जागतिक माहिती तंत्रज्ञानाची गती आणि आपले शिक्षण यात मोठे अंतर आहे. आपण बदलतो हे खरे असले, तरी विकासाच्या घोडदौडीपुढे आपले बदल कासव गतीचेच ठरतात. (खरं तर गोगलगाईच्या गतीचेच ! अन् जगाची तर गती गुगलची आहे !) जग दरवर्षी अभ्यासक्रम बदलत असताना, आपण आपले अभ्यासक्रम दशकाने बदलतो. विद्यापीठे तीन एक वर्षांनी आपले अभ्यासक्रम बदलतात. पण त्यात मूलभूत बदल होत नाहीत. 'नव्या बाटलीत जुनी दारू' असं त्या बदलाचं रूप असतं. आज तर स्थिती अशी आहे की विद्यार्थी Digital Natives आहेत, तर शिक्षक Digital Migrants. शिक्षक संगणक साक्षर आहेत, परंतु आधुनिक तंत्र साधनांचा वापर करीत नाहीत. खिशातील मोबाईलचा शैक्षणिक साधन म्हणून करण्याची मानसिकता नाही. नव साधन व तंत्रज्ञान आत्मसात करण्याच्या ऊर्जा व उत्साहाच्या अभावी विद्यार्थी व शिक्षकांतील दरी रुंदावते आहे. आपण कालबाह्य गोष्टी शिकवत वेळ आणि पैसा वाया घालवतो. शिवाय पिढीला जीवनोपयोगी शिक्षण व कौशल्य न दिल्याने बेरोजगार व अकुशल मनुष्यबळाची पैदास आज तेजीत आहे.<br>{{gap}}वरील रोगाचे मूळ आपल्या अध्यापक शिक्षणात (Teacher Education) आहे. डी.एड्., बी.एड्., एम.एड्., अभ्यासक्रमविषयक धोरण ठरविणारी राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षण परिषद (NCTE) आहे, तीच अकार्यक्षम व भ्रष्ट राहिल्याने व तिने जगाचे बदल न स्वीकारल्याने आपल्या शिक्षणाची खरी दुर्गती झाली आहे. न्यायमूर्ती वर्मा समितीचा अहवाल स्वीकारून आपण अध्यापक शिक्षणात सुधारणा केल्या असत्या तरी काही एक बदल झाले असते, पण देशातील शिक्षणाचे सूत्रधार (संस्था चालक), राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते असल्याने सरकार त्यांचे हितसंबंध जपत आले आहे. शासन अनुदानित विद्यापीठे व महाविद्यालये स्वायतत्तेचा फायदा घेऊन कात टाकत आहेत, असे चित्र नाही. उलटपक्षी अन्य खासगी वा विदेशी संस्था वा विद्यापीठांच्या तुलनेत ते मागेच दिसतात. नॅकचा दर्जा भौतिक संपन्नता द्योतक आहे. तो बौद्धिक मूल्यमापन करतो, पण ते मुल्यमापन संरचनात्मक (Framed) आहे. संशोधनाचा दर्जा सुमार असून प्रकाशने तकलादू आहेत. आंतरराष्ट्रीय क्रमवारीत आपले एकही विद्यापीठ नसणे, हा त्याचा पुरावा.{{nop}}<noinclude></noinclude> 8btnue4b6hyb49n0wa1vyw1bgqfp1bp 104 25402 235132 75143 2026-08-07T12:48:05Z कल्पनाशक्ती 3813 235132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>अध्यापक शिक्षण अत्याधुनिक असणे होय, याचा आपणाला विसर पडता नये. यासाठी सिंगापूरसारखा देश आपला आदर्श व्हायला हवा. फिनलंडसारखा छोटा देश जागतिक क्रमवारीत अव्वल असतो, तर आपण खंडप्राय असून का नाही? असा भुंगा आपल्या कानात सतत घोंगावला पाहिजे. हॉर्वर्ड विद्यापीठ जागतिक दर्जात वर्षांनुवर्षे अव्वल का राहते? असा प्रश्न जोवर आपणास बेचैन करून कृतिशील करणार नाही, तोवर आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शिक्षण आपणाकडे निर्माण होणार नाही.<br>{{gap}}सदर पुस्तकात संदर्भ शोध, चित्रे इत्यादी साहाय्याबद्दल मी प्रा. डॉ. प्रकाश कांबळे, प्रा. डॉ. रवींद्र मिरजकर, प्रा डॉ. श्रद्धा पाटील, प्रा सुरेश संकपाळ या माझ्या महावीर महाविद्यालय, कोल्हापूरमधील पूर्व सहकाऱ्यांचा ऋणी आहे. तद्वतच हे पुस्तक प्रकाशित केल्याबद्दल अक्षर दालन, कोल्हापूरचे अमेय जोशी यांचाही मी मन:पूर्वक आभारी आहे.<br>{{Right|'''डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 0r02oysghcpdjix7yqml7ez3hqjwgdg 104 25403 235133 75144 2026-08-07T12:48:48Z कल्पनाशक्ती 3813 235133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''दुसऱ्या सुधारित आवृत्तीच्या निमित्ताने''' {{gap}}'नवे शिक्षण, नवे शिक्षक' या पुस्तकाची पहिली आवृत्ती ऑक्टोबर, २०१६ मध्ये प्रकाशित झाली होती. चार महिन्यातच त्याची दुसरी सुधारित आवृत्ती प्रकाशक प्रकाशित करीत आहेत. हे शिक्षण क्षेत्रातील सुचिह्न होय. पहिली आवृत्ती हातोहात खपली याचे श्रेय दक्षिण महाराष्ट्र शिक्षण संस्था, बेळगाव, श्री शिवाजी शिक्षण संस्था, बार्शी, कोल्हापूर जिल्हा माध्यमिक व उच्चमाध्यमिक मुख्याध्यापक संघ, कोल्हापूर या संस्थांनी मोठ्या संख्येने पुस्तक खरेदी करून ते आपल्या संस्थांच्या प्रत्येक शाळा, महाविद्यालयात जाईल असे पाहिले. इतकेच नव्हे तर सदर पुस्तक प्रत्येक शिक्षक वाचतील अशी व्यवस्था त्यांनी केली. हे या पुस्तकाच्या आशय व विचाराचे यश होय. प्राचार्य डी. एन्. मिसाळे, काकतकर महाविद्यालय, बेळगाव यांनी आपल्या महाविद्यालयाला उत्कृष्ट 'नॅक' मानांकन मिळाल्याच्या आनंदाप्रित्यर्थ हे पुस्तक वाचून आपल्या सर्व सहकाऱ्यांना भेट दिले. संजय कांबळे हे केवळ वाचन प्रसारार्थ व्याख्यानमाला, मेळावे, परिसंवाद इ. ठिकाणी जमीनीवर पुस्तके पसरवून विकतात. आपल्याकडे येणाऱ्या प्रत्येक शिक्षक वाचकास या पुस्तकाचा मलपृष्ठ मजकूर (ब्लर्ब) वाचायला लावून पुस्तक विकत घेण्याची प्रेरणा देत खेड्या-पाड्यात १०० पुस्तके पोहोचवतात. काही संस्था आपल्या शिक्षक, प्राध्यापकांसाठी केवळ या पुस्तकावर शैक्षणिक शिबिरे घेतात. दैनिक 'सकाळ'ने या पुस्तकाचे महत्त्व ओळखून आपल्या 'सप्तरंग' पुरवणीत परिचय देऊन सदर पुस्तक महाराष्ट्रभर पोहोचवले. शिक्षण हा आपल्या समाज आणि संस्कृतीत किती महत्त्वाचा घटक मानला जातो, हे यावरून स्पष्ट होते.{{nop}}<noinclude></noinclude> dpgabnwxn0xukcxumr6mieg9wx9qzzg 104 25404 235134 75148 2026-08-07T12:49:07Z कल्पनाशक्ती 3813 235134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>{{gap}}दुसऱ्या नव्या, सुधारित आवृत्तीत, रचनात्मक बदल करण्यात आला आहे. पहिल्या आवृत्तीत 'नवे शिक्षण' आणि 'नवे शिक्षक' असे दोन भाग स्वतंत्र होते. ते यात एक करण्यात आले आहेत. अनुक्रमणिका एकत्र दिल्याने समग्र पुस्तक एका कटाक्षात विषयाच्या अनुषंगाने वाचकास समजणे सोपे झाले व त्यातून समग्र पुस्तक वाचले जाईल अशी व्यवस्था झाली आहे. पूर्वप्रसिद्धी सूचीचेही एकत्रीकरण केले आहे. 'शिक्षकाचा आत्मस्वर आणि ऊर्जा' शीर्षक 'नवे शिक्षक' मधील मूळ लेख हे एका शिक्षक शिबिरातील माझे भाषण होते. ते पुनर्लेखन करून लेख रूपात छापले आहे. याचा पूर्वप्रसिद्ध मसुदा सदोष होता, म्हणून ही सुधारणा करण्यात आली आहे. शिवाय 'नवा शिक्षक' कवितेचा मूळ क्रमही बदलला आहे. या सर्व सुधारणा आणि बदलामुळे ही आवृत्ती वाचक सुलभ झाली आहे. या कामी अक्षर दालन प्रकाशनचे अमेय जोशी यांचे आभार. वरील सर्वांचे ऋण व्यक्त करून 'दोन शब्दां'ना विराम! या पुस्तकाची कन्नड आवृत्ती लवकरच प्रकाशित होत आहे. <small>{{Right|'''- डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''}}</small> {{right|<small>'''२७ फेब्रुवारी, २०१७'''</small><br> <small>'''मराठी भाषा दिन'''</small>}}{{nop}}<noinclude></noinclude> lqlw1218dx4v9bopig8en4vyborh49c 104 25407 235135 75149 2026-08-07T12:51:07Z कल्पनाशक्ती 3813 235135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude><br><br><br><br><br><br> {{Block center|{{xx-larger|'''नवे शिक्षण'''}}}} <br><br><br><br><br><br>{{nop}}<noinclude></noinclude> gf7f5bkqg4i7zuo373ej3rkn25yuhju 104 25410 235136 75151 2026-08-07T12:52:19Z कल्पनाशक्ती 3813 235136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>टंकन (Typing) असेल. अक्षर व अंक तो टाईप करेल. लिहिणं, गिरवणं, संपलं. बेरीज, गुणाकार, भागाकार तो संगणक, कॅल्सीवरच शिकेल. गृहपाठ वह्या नसतील. दोन लॅपटॉप असतील. एक घरचा घरी, दूसरा शाळेतला शाळेत. दोन्ही इंटरनेटने जोडलेले असतील. होमवर्क तो शाळेतून जाताना घरच्या पीसीवर फॉरवर्ड करेल. घरी होमवर्क पूर्ण करून ते शिक्षकांना सेंड करेल. शिक्षक तपासून दुरुस्त करायच्या सूचना मेल करतील. पालकांना एसएमएस/मेल/क्लिप करून शिक्षक पाल्याची प्रगती कळवत राहील.<br>{{gap}}ही मुलं फार तर हायस्कूलपर्यंत शाळेत शिकतील. तोवर कॉलेजीस बंद झालेली असतील. सारं उच्च शिक्षण ऑनलाईन, व्हर्च्युअल होईल. विद्यापीठे, डिग्री सारं व्हर्च्युअल व ई-कंटेंट देणारं असेल. विद्यार्थी व शिक्षक हे व्यक्तिशः निवडले जातील. विद्याथ्र्यांना अभ्यासक्रम, पदव्यांचे शेकडो पर्याय उपलब्ध असतील. शिक्षणासाठी हॉर्वर्ड विद्यापीठला अमेरिकेत जायची गरज राहणार नाही, विद्यापीठच तुमच्या दारी येईल.<br>{{gap}}घराच्या शेजारी कुठं तरी मार्गदर्शन, समुपदेशन, प्रात्यक्षिक, शंका निरसन केंद्र असेल. ते तुम्हास आवश्यक ते सारं साहाय्य पुरवील. शिक्षण म्हणजे वर्ग, फळा, शिक्षक, शाळा ही संकल्पना संपुष्टात येऊन व्यक्तिगत स्वयंशिक्षणाची पर्यायी व्यवस्था विकसित होईल. हे भारतातील नागरिकांना आज वाचताना काल्पनिक, प्रसंगी स्वप्नवत वाटलं तरी जगात प्रत्यक्षात आलेलं वास्तव आहे. ते आज आपल्या उंबरठ्यावर आहे. उद्या ते घरीदारी होईल, अशी शिक्षणातील भारताची भविष्यगती आहे. त्यासाठी कात टाकण्याशिवाय पर्याय नाही.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१६}}</noinclude> gi4vjph1xrou0f9ucyneg5t6iw9mu8t 104 25415 235137 75159 2026-08-07T12:53:15Z कल्पनाशक्ती 3813 235137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>घालण्याचे भान हवे. एखादे विद्यापीठ उघडणे सोपे, बालवाडी विकसित करणे म्हणजे देशाचे नियोजन करणे, हे भान ज्या दिवशी आपणास येईल, तो सुदिन !<br>{{gap}}भारतातील बाल शिक्षण विविध स्तरीय आहे. काही मुले अंगणवाडीत, काही बालवाडीत, काही प्ले ग्रुपमध्ये तर काही ज्युनिअर, सिनिअर के. जी. मध्ये. हे केवळ नाव वैविध्य नाही, ते स्वरूप वैविध्यही आहे! झाडाखाली भरणाऱ्या बालवाडीपासून फाईव्ह स्टार, स्पार्टेक्स मल्टिमिडिया, इंटरनेट, टचस्क्रीन बालवाडीपर्यंतचे आपले वैविध्य म्हणजे भारताचे प्रतिबिंब ! ते राहणारच. आपल्यापुढे आव्हान आहे, ते विषमता कमी करत गुणवत्ता वाढीचे. त्यासाठी राष्ट्रीय धोरण, यंत्रणा, अभ्यासक्रम, संशोधन, प्रशिक्षण व्यवस्था निर्माण करणे महत्त्वाचे. त्यासाठी गरज आहे 'मुले प्रथम' या मानसिकतेची ! ती आपण मनी-मानसी, जळी-स्थळी, जन-गणात रुजवू या !!<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br> {{gap}}• New Jersey Kindergarten Implimentation Guidelines/<br> {{gap}}(April - 2011.)<br> {{gap}}• The Power of K (June - 2007) {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१}}</noinclude> ewkak8d9nantd89lon9ekw8wjmxmsm0 104 25421 235138 75173 2026-08-07T12:54:18Z कल्पनाशक्ती 3813 235138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>are autonomous learners, ready to explore the world around them; and that an interdisciplinary, authentic, negotiated and collaborative curriculum is essential to their development."<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br> {{gap}}• International Comparison of Finland's Education System.<br>{{gap}}'''www.oph.fi'''<br>{{gap}}• Finish Education in nutshell.<br>{{gap}}'''www.cimo.fi'''<br>{{gap}}• Quality Issues in Elementary Education - India.<br>{{gap}}'''ssa.nic.in'''<br>{{gap}}• Education For All - Final Report.<br>{{gap}}(Towards the quality with Equality).<br>{{gap}}'''mhrd.gov.in''' {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२६}}</noinclude> cw0w6pvs5pvsykdrha0llxbscdbjx2v 104 25427 235139 75184 2026-08-07T12:55:20Z कल्पनाशक्ती 3813 235139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>झाला. आपल्याकडे इ, ५ वी ते इ. ७ वी हे तीन वर्ग प्राथमिक शाळांतही आहेत नि माध्यमिक शाळांतही. खरे तर नवा कायदा काटकसरीच्या विचाराने केल्याने तो अविवेकी ठरला. शिवाय अशैक्षणिक ही त्याचे दुष्पपरिणाम सध्या प्राथमिक व माध्यमिक स्तरावर दिसून येत आहेत. खरे तर नवा कायदा स्वीकारून शिक्षणाचे समायोजन, पुनर्रचना होणे अपेक्षित होते. शासनाने ते आस्थापना समायोजन मानून शिक्षक विभाजन / समायोजन करून हात झटकले आहेत. कायद्याने इ. १ ली ते इ. ८ वी प्राथमिक शिक्षण झाल्यावर प्राधान्याने अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके बदलणे अनिवार्य होते. आता येथून पुढे ती प्रक्रिया होईल. पण संरचना दोष मात्र कायम राहणार, हे उघड सत्य होय.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/३१}}</noinclude> nakv92m90870qr9oh884o4zkp35sx3y 104 25432 235140 75203 2026-08-07T12:56:09Z कल्पनाशक्ती 3813 235140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>यांत्रिक पद्धतीने झालेले हे विभाजन शिक्षणाचा दर्जा खालावणारे ठरले तर आश्चर्य वाटायला नको. या विभाजनाची कोणतीही तर्क संगत, शैक्षणिक श्वेतपत्रिका शासनाने प्रकाशित केलेली नाही. त्यामुळे या शिक्षण स्तराची पुनर्रचित आखणी महत्त्वाची आहे. उच्च माध्यमिक शिक्षण स्तरावर व्यावसायिक शिक्षण देण्याची, कल निश्चितीची कल्पना मोडीत निघाल्यात जमा आहे. जीवन गरजांवर आधारित शिक्षणाचे आकृतिबंध, अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके, शिक्षक पात्रता व प्रशिक्षण, संशोधन यावर जोवर आपण लक्ष केंद्रित करणार नाही, तोवर आपला जगातला क्रमांक शेवटून तिसराच राहणार. माध्यमिक पाठ्यपुस्तके तपभर न बदलण्याच्या आपल्या स्थितीशीलतेस काय म्हणायचे ?<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br> {{gap}}• mhrd.gov.in / rmsa<br>{{gap}}• www.classhase.com / korea<br>{{gap}}• Glnd.k12.va.us{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/३६}}</noinclude> 0fqrybbopzna71rp845xjtrgjoncmkt 104 25437 235141 75218 2026-08-07T12:57:20Z कल्पनाशक्ती 3813 235141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>स्तरांवरील शिक्षणात अत्याधुनिक शैक्षणिक संसाधनांचा वापर होणे, माध्यमिक शाळांतील दैनंदिन अध्यापनात माहिती व तंत्रज्ञानाचा वापर वाढणे, गुणवत्तावाढीसाठी आवश्यक आहे. समाजाची व जागतिक गरज लक्षात घेऊन मनुष्यबळ विकासाचे साधन व माध्यम म्हणूनही माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षणाकडे पाहणे ही आता काळाची गरज बनली आहे. बदलत्या काळाची आव्हाने लक्षात घेता माध्यमिक शाळांची जागा, इमारत सुविधा, विद्यार्थी संख्या, व्यावसायिक अभ्यासक्रमांची उपयुक्तता, स्थानिक गरजा, शैक्षणिक साधने व सुविधा, प्रशिक्षित व तज्ज्ञ शिक्षक या सर्वच बाबींवर सूक्ष्मपणे व खोलात जाऊन विचार व कृती करण्याची गरज आहे. शाळाबाह्य विद्यार्थी माध्यमिक शाळेत आणण्यासंदर्भात ही भविष्यकाळात कृतिकार्यक्रम आखणे व त्याची अंमलबजावणी करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करणारे, किमान शालांत परीक्षा उत्तीर्ण विद्यार्थी निर्माण करणे जगाचे उद्दिष्ट बनायला हवे. तसे झाले तरच उच्च माध्यमिक गुणवत्ताप्रधान शिक्षणाद्वारे आपण प्रत्येक देशातील कुशल मनुष्यबळ, प्रशिक्षित युवा पिढी घडवून बेरोजगारीवर मात करू व देशाचा अपेक्षित विकास साधू शकू.<br>{{Right|•••}} {{gap}}''(युनेस्कोद्वारा माध्यमिक शिक्षणासंदर्भात विशेष विचार करून प्रकाशित करण्यात आलेल्या 'ग्लोबल एज्युकेशन डायजेस्ट-२०११' च्या गोषवाऱ्याचा भारत संदर्भित मुक्त अनुवाद.)''{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/४१}}</noinclude> 4p6t19o4dw11oc2t2t9vdyjixlgxelz 104 25442 235142 75230 2026-08-07T12:58:16Z कल्पनाशक्ती 3813 235142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>दिशा देऊ शकेल. त्यासाठी जबाबदारीचे तत्त्व अंगिकारले तरच आपण आपले शिक्षण परिणामकारी करू शकू.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br> {{gap}}• Global Education Digest-2011 - Unesco.<br>{{gap}}• National Skill Development Policy-2015 - Govt. of India{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/४६}}</noinclude> bls5ne1c7ncw5gtxju8bkjxtcupopas 104 25446 235143 75236 2026-08-07T12:59:15Z कल्पनाशक्ती 3813 235143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>आज उच्च शिक्षणाचा जो विकास दिसतो तो त्या स्वतंत्र, स्वायत्त संस्थेमुळे. आपली विद्यापीठे दर्जाने स्वायत्त असली तरी तिचे प्रशासन शासन निर्भर आहे व ते दिवसेंदिवस सरकारी होत आहे. राज्य शासनाचा कल खासगी व स्वयं अर्थशासित शिक्षण संस्था विकासाचा असल्याने पारंपरिक विद्यापीठांना मुक्तहस्ते अर्थसाहाय्याची शासकीय मानसिकता व उदारता दिसत नाही.<br>'''शिक्षक वेतन/योग्यता'''<br>{{gap}}शिक्षणाचा आंतरराष्ट्रीय दर्जा ठरवत असताना शिक्षकाची अर्हता, योगदान, संशोधन, लेखन, निर्मिती, योगदान याचा विचार करून वेतन निश्चितीच्या दर्जावर परिमाण (Standard) निश्चित केले जाते. मूल्यांकनात ह्याचे महत्त्व ३६% इतके असते. आपल्याकडे पदनिर्मिती, पदभरती, आरक्षण, भरती बंदी, तासिका दरावर, करार पद्धतीने नियुक्त्या या साऱ्यांची कसरत करत शिक्षक नियुक्त्या होत असतात. पदे मोठ्या प्रमाणात रिक्त राहतात. महाविद्यालयीन पातळीवर शिक्षक नियुक्ती व लिलाव पद्धती आता जगजाहीर आहे, उच्च शिक्षणातील नियुक्त्या केवळ शैक्षणिक गुणवत्ता, व्यासंग, योगदान, निर्मिती क्षमता, ज्ञान इ. निकषांवर व निमंत्रण, निवड इ. पद्धतीने होणे न्यायसंगत असते. आंतरराष्ट्रीय शिक्षणात कोण शिकवतात ते पाहून विद्यार्थी विषय, अभ्यासक्रम निवडतात. आपणाकडे असे दृश्य नाही. वेतन समाधानकारक असले तरी ते आंतरराष्ट्रीय परिमाणांचे नाही.<br>'''संशोधन खर्च'''<br>{{gap}}विद्यापीठे संशोधनावर किती खर्च, गुंतवणूक करतात यालाही ३६% महत्त्व देण्यात येते. संशोधन दर्जा, उपयुक्तता, नवता, निर्मिती, ज्ञानात भर या सर्वांचा विचार करून संशोधनावर होणारा खर्च, अभ्यासक्रमातील त्याचे महत्त्व, प्रकाशन, आंतरराष्ट्रीय मान्यता, वापर हे निकष महत्त्वाचे मानले जातात. आपले संशोधन नोकरीची पात्रता, पदोन्नती, वेतनवृद्धी यांना लक्ष्य करून होत असल्याने त्यांची स्वत:ची म्हणून एक मर्यादा तयार होते. शिवाय कागदी, सैद्धांतिक, तार्किक संशोधनावर भर असल्याने जीवनलक्ष्यी व जीवनोपयोगी कसोट्यांवर ते कुचकामी ठरते.<br>'''पेटंट'''<br>{{gap}}संशोधनातून हाती आलेल्या व्यवच्छेदक ज्ञान, साधनांवर एकाधिकार ही अत्यंत दुर्मीळ गोष्ट खरी. पण आपल्या विद्यापीठातून त्यांचा अपवाद विचारही आपल्या आंतरराष्ट्रीय दर्जा नसण्याचे प्रमुख कारण होय.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/५०}}</noinclude> t25o3iscr6yrcnbub2kwap9nu2hd5ek 104 25448 235144 75240 2026-08-07T12:59:40Z कल्पनाशक्ती 3813 235144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>सुविधा, प्रशासन, अर्थसाहाय्य सर्वच पातळीवर आपणास नवी कार्यपद्धती, निवड, नियुक्ती, मानांकन पद्धती अंगिकारावी लागेल. अन्यथा पांढरा हत्ती पोसत राहणेच आपले कार्य होऊन राहील. शिक्षणाचा प्राथमिक, माध्यमिक विस्तार सर्व शिक्षा अभियान करून आता आपण राष्ट्रीय उच्चतर शिक्षा अभियानाकडे (रूसा) अग्रेसर होत असताना आंतरराष्ट्रीय मानांकनाचे भान ठेवले पाहिजे.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/५२}}</noinclude> 091vtfmd3bs8ie6watr8qdublr16vqu 104 25453 235145 75248 2026-08-07T13:00:32Z कल्पनाशक्ती 3813 235145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>आपण देशाच्या प्रगतीचा आलेख आखताना, त्यात उच्च शिक्षणास असाधारण महत्त्व व प्राधान्य द्यायला हवे.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-''' {{gap}}• Envisioning Education in the Post-2015-Unesco<br>{{gap}}• Indian Higher Edcuation : Envisioning the future. -Pawan Agarwal.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/५७}}</noinclude> f7mpce6iesy1pdw3gjn5tjvdwzjfkx3 104 25458 235146 75254 2026-08-07T13:01:30Z कल्पनाशक्ती 3813 235146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>गुणात्मक परिणाम व परिणामाचे निदर्शक बनत असल्याने शिक्षणात तिच्या नेतृत्व विकासावर भर द्यायला हवा, तसे झाले तरच आपण स्त्री-पुरुष समानतेचे लक्ष्य गाठू शकू.<br>'''सत्त्व आणि 'स्व'त्व'''<br>{{gap}}मनुष्य जीवनात सकारात्मकतेचे जितके महत्व आहे, तितकेच महत्व 'स्व'त्वचे आहे. स्त्रिमध्ये उपजत सर्जकता, संवेदना आणि सकारात्मकता असते, त्याला 'स्व'त्वाची जोड देणारे स्वयंप्रकाशी शिक्षण मिळाले तर स्त्रिचा समग्र व संपूर्ण विकास शक्य आहे. ते आपल्या नवशिक्षणाचे अंतिम ध्येय व धोरण असायला हवे.<br>{{gap}}या साऱ्या बाबी प्रसंगी तात्त्विक वाटल्या तरी व्यावहारिक गरज म्हणून जर आपण त्यांच्याकडे पाहू लागू तर मग आपल्या लक्षात येईल की शिक्षणाचा आकृतीबंध ठरवताना जी गृहितके आजवर आपण अंगिकारली, त्यांची नवी मांडणी, पुनर्रचना करायला हवी, तरच अपेक्षित समानतेचे लक्ष्य आपण गाठू शकू. "Education of women is important not only from the angle of equal education opportunity between the sexes but also for the substantial social and economic returns to female education that can be achieved by rising women's productivity and income level, producing better educated and healthier children and reducing fertility rate." शिक्षणातील स्त्री सहभागासंदर्भात युनेस्को वा अन्य शिक्षण तज्ज्ञांचा हा दृष्टिकोन तिच्या बदलत्या भूमिकेचेच निदर्शक आहे.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-''' {{gap}}• World Women-2010-unstates.un.org<br>{{gap}}• Census India-2011-www.census.gov{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/६२}}</noinclude> oa923knan8ygqscwjfpwmfjmay78lk7 104 25469 235147 75277 2026-08-07T13:02:45Z कल्पनाशक्ती 3813 235147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>व समान संधीचे धोरण देऊन. आरक्षण हवे पण त्यापेक्षा समाजातील सर्व जात, धर्म वंचितांना समान सामाजिक न्याय त्यातून मिळायला हवा. ज्ञानरचनावादी शिक्षण हवे, पण समाजरचनेत समता, बंधुता, स्वातंत्र्य, जातीधर्मनिरपेक्षता, विज्ञाननिष्ठा, लोकशाही मूल्यांवर विश्वास वाढवणारे ते हवे, हे विसरता नये. आगामी वीस वर्षांचा समाज कसा असेल, ते कल्पून जर आपण शिक्षणाचा अभ्यासक्रम व आराखडा देऊ शकलो तर पिढीतील वैषम्य, बेरोजगारी, निराशा आपण दूर करू शकू.<br>{{gap}}नवा ज्ञाननिष्ठ, बुद्धिनिष्ठ व विवेकी आणि विज्ञानवादी नागरिक घडवणारे शिक्षण नवे शिक्षण ठरेल. युनेस्कोने म्हटल्याप्रमाणे "Justify public trust and confidence and enhance the esteem in which the profession is held by providing quality education for all students." हा आपल्या शिक्षणाच्या आकृतिबंधाचा आत्मा असायला हवा, तरच आपण नव्या पिढीची आव्हाने स्वीकारणारे व अपेक्षा नि आकांक्षा उंचावणारे शिक्षण त्यांना देऊ शकू. त्यासाठी आपला जगाची स्पर्धा करणाच्या नव्या कौशल्ययुक्त शिक्षणाची मांडणी करायला हवी.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/७३}}</noinclude> kgd06ll0vioon4kaz79bae7poucy4gl 104 25471 235148 74305 2026-08-07T13:04:11Z कल्पनाशक्ती 3813 235148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>सेवांतर्गत शिक्षकांना घेता येण्यासाठी सोय.<br>{{gap}}४) एकात्मिक शिक्षण पदवी (Bachelor of Elementory Education) B. El. Ed. चार वर्षे कालावधी. बारावीनंतर प्रवेश, (सध्याच्या B.A. B.Ed. B. Sc. B. Ed. ला पर्यायी अभ्यासक्रम.)<br>{{gap}}टीप : अनेक शिक्षण आयोगांनी B. Ed. पदवी चार वर्षे करण्याची शिफारस केली आहे, पण विद्यमान शिक्षणशास्त्र महाविद्यालय चालकांचा यास विरोध असल्याने ही महत्त्वपूर्ण शिफारस समझोता म्हणून विद्यमान B. Ed. दोन वर्षे करण्यात आले.<br>{{gap}}५) उच्चतर शिक्षण पदवी / पदव्युत्तर शिक्षण (Master of Education) दोन वर्षे कालावधी. M. Ed. उच्च माध्यमिक, शिक्षणशास्त्र महाविद्यालयांमध्ये अध्यापनास पात्र<br>{{gap}}टीप :<br>{{gap}}{{gap}}१) काही विद्यापीठांतून M. A. (Education) दोन वर्षे कालावधीची सुविधा उपलब्ध<br>{{gap}}{{gap}}२) नवे दोन वर्षांचे बी.एड. करणाऱ्यांसाठी हा अभ्यासक्रम एक वर्षाचा असेल.<br>{{gap}}{{gap}}३) ही पदवी नियमित वा दूरस्थ/मुक्त केंद्रांतून करण्याची सोय.<br>{{gap}}६) शारीरिक शिक्षण पदविका/पदवी/पदव्युत्तर शिक्षणक्रम - प्रत्येकी दोन वर्षे कालावधी D.PEd. / B.PEd. / M.P.Ed. क्रमशः प्राथमिक, माध्यमिक / उच्च माध्यमिक, महाविद्यालयीन अध्यापनास पात्र.<br>{{gap}}७) कला शिक्षण पदविका (Diploma in Art Education) D.A.Ed. दोन वर्षे कालावधी - चित्रकला, शिल्पकला / संगीत, नृत्य, अभिनय अशा दोन शाखांत पदविका घेण्याची सोय / माध्यमिक, महाविद्यालयीन अध्यापनास पात्र<br>{{gap}}८) विशेष शिक्षण पदविका (Diploma in Special Education) D. S. Ed. अंध, मूक-बधिर, मतिमंद अध्यापनाच्या स्वतंत्र शाखेत पदविकांची सोय.<br>{{gap}}९) प्रगत शिक्षण पदविका / पदवी (Diploma/Digree inAdvance Education) शिक्षणशास्त्रांतील प्रगत पारंगततेसाठी विशेष संस्थांत विशेष अभ्यासक्रम. (संशोधनाधारित)<br>{{gap}}१०) विद्यावाचस्पति पदवी (Doctor of Philosophy) - Ph.D.<br>{{gap}}११) विद्यापारंगत पदवी (Master of Philosophy) - M. Phil. संशोधनाधारित{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/७५}}</noinclude> 1gu1bh7c8it1g8l7toitaqs2urkfxdp 104 25475 235149 78901 2026-08-07T13:05:16Z कल्पनाशक्ती 3813 235149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>टाकत राहणार? त्याला केव्हातरी आरशासमोर उभारून प्रश्न करावाच लागेल की 'मी माझे कर्तव्य विवेकाने व कर्तव्यबुद्धी निभावतो का ? अभ्यासक्रमाची पूर्तता हा शिक्षकी पेशाचा वैधानिक भाग व बाब आहे, त्यापलीकडे तो रचनात्मक, विधायक भूमिकेतून आकृतिबंधाच्या पलीकडे जाऊन विद्यार्थी घडणीकडे - त्याच्या नागरिक भूमिकेकडे लक्ष देणार का?' शिक्षक स्वयंप्रेरित, ध्येयवादी असणे आता काळाची गरज आहे. भारतासारख्या गरीब देशाने शिक्षकाना गरीब ठेवलेले नाही, हे सूर्यप्रकाशाइतके स्वच्छ व स्पष्ट असताना विद्यार्थी-पालकांच्या पुन:भरणात (Feed-Back) शिक्षक मागे का? तो अपेक्षांना पूर्ण का उतरत नाही, याचा विचार शिक्षक अंतर्मुख होऊन जोवर करणार नाही, तोवर अभ्यासक्रम, प्रशिक्षण हे वरवरचे व बाहेरील बदलच ठरतात. गरज आहे, शिक्षकांच्या स्वयं कायाकल्पाची!<br> {{right|&#9724;&#9724;&#9724;}} '''संदर्भ :-'''<br>{{gap}}• (भारत सरकार, अध्यापक शिक्षण विभाग) www.teindia.nic.in<br>{{gap}}• संकेतस्थळ - NCTE (www.ncte-india.org)<br>{{gap}}• संकेतस्थळ - NCERT (www.ncert.nic)<br>{{gap}}• Indian Journal of Applied Research - Vol -4 / Issue 5 / May, 2015<br>{{gap}}• Educational Leadership - Dec. 2010 / Jan.-2011/Vol. - 68 / Issue - 1<br>{{gap}}• Revue Web - 22 Oct, 2009<br>{{gap}}• National Curriculum Framework - 2005<br>{{gap}}• Syllabuses for Two Year Courses. {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/७९}}</noinclude> ssz8ljiekt1rxvs9q2bstmhpbq5lqer 104 25476 235150 78903 2026-08-07T13:06:15Z कल्पनाशक्ती 3813 235150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''उच्च शिक्षणातील अध्यापक शिक्षणाची उपेक्षा''' {{gap}}भारतातील शिक्षणाचे स्थूलपणे दोन भाग आहेत - १) कनिष्ठ शिक्षण २) वरिष्ठ शिक्षण. कनिष्ठ शिक्षणात बालवाडी, प्राथमिक, माध्यमिक शिक्षणाचा अंतर्भाव होतो. वरिष्ठ शिक्षणास उच्च शिक्षण (Higher Education) असेही संबोधले जाते. यात महाविद्यालयीन व विद्यापीठीय शिक्षणाचा अंतर्भाव होतो, आपल्याकडे कनिष्ठ स्तरावर शिकवायचे असेल, तर सेवापूर्व प्रशिक्षण अनिवार्य आहे. म्हणजे तुम्ही पूर्व प्राथमिक, प्राथमिक, माध्यमिक शिक्षक व्हायचे असेल तर तुम्हाला डी.एड., डी.टी.एड., बी.एड्. अशी अध्यापनशास्त्र संबंधी पदविका अथवा पदवी आवश्यक आहे. तुम्ही शिक्षणशास्त्र महाविद्यालयात शिकवणार असाल तरी तुम्हाला बी.एड्., एम्.एड्. वा शिक्षणशास्त्रातील पीएच.डी. आवश्यक असते.<br>{{gap}}पण तुम्हाला महाविद्यालयात अथवा विद्यापीठात शिक्षक, अधिव्याख्याता, प्राध्यापक, प्राचार्य व्हायचे असेल तर मात्र तुम्हाला शिकवायचे कसे याचे प्रशिक्षण घेणे आवश्यक नसते. उच्च शिक्षणात साहाय्यक प्राध्यापक, सहयोगी प्राध्यापक, प्राध्यापक, प्राचार्य ही पदे आहेत. या पदांची पात्रता विद्यापीठ अनुदान आयोग (युजीसी) ठरवते. त्या पात्रता खालील होत.<br>'''१) साहाय्यक प्राध्यापक (Assistant Professor)'''<br>संबंधित विषयातील पदव्युत्तर पदवी (५५%) नेट / सेट उत्तीर्ण<br>'''२) सहयोगी प्राध्यापक (Associate Professor)'''<br>संबंधित विषयातील पदव्युत्तर पदवी (५५%) पीएच.डी., किमान API{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/८०}}</noinclude> h0y1kkelm07a693pba9relcuasn1g21 104 25480 235151 74445 2026-08-07T13:06:58Z कल्पनाशक्ती 3813 235151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>तुम्ही बांधू शकाल, तर काळावर स्वार होऊ शकाल. हा काळ माध्यमांचा आहे. तुम्हाला स्वयंप्रकाशी होता आले पाहिजे, अन्यथा व्यवसायातून गच्छंती अटळ. अशा काळातील उच्च शिक्षण क्षेत्रातील शिक्षक होणे म्हणजे पदवीपात्र असे नसून क्षमतासिद्ध असणे होय. ज्ञानक्षम व तंत्रकुशल शिक्षकच नव्या शिक्षणात टिकून राहील.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br>{{gap}}• Effective University Teaching - ion.uwinnipeg.ca<br>{{gap}}• Education Success Profile : College/Univserity Professor - www.microsoft.com<br>{{gap}}• The need of Pedagogical training to higher education teachers in colleges and Universities in India-by - S. Vaidheeswaran.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/८४}}</noinclude> js9lasoyfbc3a2kkdb4i6uks6nv4a0r 104 25486 235152 92223 2026-08-07T13:07:55Z कल्पनाशक्ती 3813 235152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्याणी कोतकर" /></noinclude>(Entrepreneurship) असायला हवी. शाळेच्या ग्रंथालयात उद्योगपती, वैज्ञानिक, संशोधक यांची चरित्रे, आत्मकथने हवीत, ती आपल्या अभ्यासक्रमाचाही भाग व्हावीत.<br>{{gap}}जपानला त्सुनामी येऊनही त्यांनी जगाची मदत नाकारली व दुसरे दिवशी देश पूर्ववत सुरू होईल याकडे लक्ष दिले. कारण त्यांना सतत भूकंप, ज्वालामुखी, त्सुनामीला तोंड द्यावे लागले, ते सतत तत्पर असतात कारण आपत्ती व्यवस्थापन त्यांना बालवाडीपासून शिकवले जाते हे मी जपानमध्ये असताना पाहिले आहे. शिवाय प्रतिबंधात्मक उपायांचे शिक्षण देण्यावरही जगात भर असतो. या दृष्टीने आपण दुष्काळ, पूर, भूकंप, अतिवृष्टी इ. शिकवायला नको का? जलस्वराज्य, जल प्रदूषण, पाण्यांचा साठ्यांचा काटकसरीने वापर, तळी इ. चे पुनर्भरण, शेतीच्या पाण्याची शाश्वती, पाऊस पाण्याची जिरवण का नाही आपल्या शिक्षणाचा भाग?<br>{{gap}}राजकीय जागृतीस छेद देणारी सामाजिक जाणीव, नियमितपणा, सचोटी, साधेपणा, सण-समारंभात, विवाहात काटकसर, महाप्रसाद भोजनावळीस प्रतिबंध वा नियंत्रण, कायदा पालनातील प्रतिष्ठा, जे माझं नाही त्याला स्पर्श न करण्याची दक्षता या साच्यातूनच देश घडतो ना? देश घडणीचे शिक्षण हेच जर 'आंतरभारती शिक्षण' होऊन जाईल तर त्याचं अनुकरण जग नाही का करणार? चार दशकांचा प्रवास पूर्ण करत आपण जेव्हा सुवर्ण महोत्सवाचे स्वप्न न्याहाळत असतो तेव्हा विकासाच्या नव्या लक्ष्यभेदाचे भान आपण ठेवलं पाहिजे. एक टप्पा पार केला की दुसऱ्याचे वेध लागले पाहिजे. आपण आपले शिक्षण, संस्था, शाळा, शिक्षक, भौतिक समृद्ध करणार की मूल्याधिष्ठित बनवत ते गुणवत्ताप्रधान करणार यावरच भारताचे भवितव्य अवलंबून आहे. साने गुरुजींनी त्यांच्या काळात देश स्वातंत्र्याचे स्वप्न पाहिले होते. आपण देश समृद्धीचे स्वप्न पाहू, साकार करू. {{right|&#9724;&#9724;&#9724;}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/९०}}</noinclude> 99f4d3nelr964hma9vvicmk2l8ma0ly 104 25491 235153 92228 2026-08-07T13:08:50Z कल्पनाशक्ती 3813 235153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्याणी कोतकर" /></noinclude>क्षमताधिष्ठित व्हायचे तर जाणिवा स्पष्ट हव्यात. हा काळ आपण जाणिवा विकसित करण्यासाठी समर्पित करू या, तर उद्याचे स्वप्न साकारेल. काही वर्षांपूर्वी शिक्षकांशी संवाद करताना, मी म्हटले होते की खरा शिक्षक तो, जो उद्याच्या शिक्षणाचा वेध घेत स्वत:ला समृद्ध करत राहतो. खरे शिक्षण ते, जे उद्याची आव्हाने ऐकत सावधपणे पुढची पावलं टाकत राहते. 'सावध ऐका पुढल्या हाका!'<br> {{right|&#9724;&#9724;&#9724;}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/९५}}</noinclude> 0knwropdf2b9sn3iwr4c72hvm4zctc7 104 25496 235154 92234 2026-08-07T13:09:59Z कल्पनाशक्ती 3813 235154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्याणी कोतकर" /></noinclude>९) भाषा, कला, संस्कृती, संगीत, क्रीडा, जीवन कौशल्ये, तंत्रज्ञान सर्व तऱ्हेच्या परंपरेसह आधुनिकता स्पर्शण्याची विद्यापीठाची विकास शैली हेच तिचे खरे बलस्थान म्हणावे लागेल.<br>१०) हार्वर्ड विद्यापीठाची पारंपरिक गुणवत्तेची प्रतिष्ठा विद्यार्थ्यास जगातल्या सर्वोत्तम संधी (वेतन, पद, प्रतिष्ठा) मिळवून देते. हार्वर्ड विद्यार्थी हीच त्याची ओळख व शक्ती.<br>{{gap}}शाश्वत गुणवत्ता विकासाच्या दृष्टीने आपण एकविसाव्या शतकातील बदलत्या शिक्षणाकडे दृष्टिक्षेप टाकल्यास आपणास असे दिसून येते की शिक्षण प्रचलित शिक्षणास छेद देणारे आहे. ते शिक्षणविषयक पूर्व संकल्पना मोडीत काढते. ते अत्यंत लवचीकपण आहे, कारण ते प्रत्येक वेळेस बदलाला काळाच्या, विशेषतः समकालाच्या कठोर कसोटीवर स्वत:ला पारखण्याचा प्रयत्न करते त्याबरोबर ते असे पाहते की वर्तमान शिक्षण प्रक्रिया एकाच वेळी सर्जनात्मक असेल व दुसरीकडे ती विद्यार्थ्यांचा शिकण्यातील आनंद, रस वाढावा म्हणून रंजक, सुबोधही असेल. वर्तमान शिक्षणाच्या या साऱ्या आशा, आकांक्षांची पूर्तता करताना त्याचे आव्हानात्मक होणे, शिवाय व्यामिश्र (Complex) बनणे, स्वाभाविकच म्हणावे लागेल. यातून ते सुलभ होते आहे, ते तंत्रज्ञानाच्या नित्य नव्या संसाधनांतून.<br>{{gap}}तंत्रज्ञान विकासामुळे अगणित शक्यता माणसास खुणावत आहेत. जागतिकीकरणामुळे एकात्मक विकासाचे क्षितिज दृष्टिपथात येऊ लागले आहे, ऊर्जाचे नवनवे प्रकार माणूस शोधून काढत आहे. खनिजे संपत येत असताना सौर ऊर्जेचा पर्याय माणसाने शोधून काढला अन् पेट्रोल संपले तर जग थांबेल या कल्पनेस पूर्णविराम मिळाला. आरोग्य, औषध, वैद्यकीय साधन विकासातून माणूस 'मृत्युंजय' होतो की काय असे वाटू लागले आहे. कारण दरवर्षी जागतिक सरासरी आयुर्मान वाढते आहे. पर्यावरण विध्वंसास पर्याय म्हणून 'हिरवे जग' माणूस साकारू लागला आहे. संपर्क साधन विकासामुळे जग खेडे बनून गेले. अवकाशातील माणसाच्या चढाईमुळे नवी पृथ्वी माणसाच्या तळहातावर येईल हे निश्चित. प्रश्न आज का उद्या इतकेच! तीच गोष्ट समुद्र तळाची. तिथे माणूस प्रतिसृष्टी निर्माण करू शकेल हे आता काही स्वप्न नाही. सत्याचा हा शोध म्हणजे नवशिक्षणाची मर्दुमकी. ती साधली केवळ शिक्षणाच्या शाश्वत गुणवत्ता भानामुळे, हे आपणास विसरून चालणार नाही. उद्याचे जग आजच्यापेक्षा समृद्ध असेल, ते सुखी करण्याचे आव्हान आज आपणापुढचा खरा प्रश्न आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१००}}</noinclude> 0936x61v4tjbs3yfu216jo4hwfb3cgb 104 25497 235155 92235 2026-08-07T13:10:32Z कल्पनाशक्ती 3813 235155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्याणी कोतकर" /></noinclude>{{gap}}जगातील विविध देशांकडे विकासाच्या दृष्टीने पाहिले तर तीन प्रकारची राष्ट्रे दिसून येतात. १) विकसित २) विकासशील ३) अविकसित. या देशांत विकास व विषमतेची दरी आहे. ती भरून काढणे गुणवत्ताप्रधान शाश्वत शिक्षणापुढचे खरे आव्हान आहे. वर्तमान शिक्षणाच्या या स्थितीचा विस्तृत अभ्यास टोनी बॅग्नर यांनी आपल्या 'The Global Achievement Gap' या ग्रंथात केला आहे. त्याच्या म्हणण्यानुसार नवी पिढी हे माहिती व तंत्रज्ञान युगाचे अपत्य (Ikid) असल्याने गणुवत्तेच्या दृष्टीने या पिढीत काही नव्या कौशल्यांचा विकास करणे आवश्यकच नाही तर अनिवार्य होणार आहे. त्यांनी सांगितलेली कौशल्य पुढीलप्रमाणे होत.<br>{{gap}}१) चिकित्सक विचार करण्याची क्षमता.<br>{{gap}}२) प्रश्न / संकटे सोडविण्याची शक्ती.<br>{{gap}}३) अंतर्जालीय क्षेत्र विकास (Network) संबंधी समायोजन (Adjustment)<br>{{gap}}४) प्रभावक्षम नेतृत्व<br>{{gap}}५) तत्पर समायोजन कौशल्य (Agility)<br>{{gap}}६)नव तंत्र व कौशल्य ग्रहण क्षमता (Adaptability)<br>{{gap}}७) उद्योजकतेत पुढाकार<br>{{gap}}८) मौखिक व लिखित संपर्क, संवाद कौशल्य<br>{{gap}}९) माहिती संपादन व विश्लेषण कौशल्य<br>{{gap}}१०) जिज्ञासा व कल्पनाविहाराची ओढ.<br>{{gap}}या कौशल्यांच्या पार्श्वभूमीवर आपण भारतीय शिक्षण प्रक्रिया व व्यवस्थेचा विचार करू लागतो तेव्हा लक्षात येते की, आपण किती कालबाह्य शिक्षण देत बसलेलो आहोत. ज्या शिक्षणात काळाचे आव्हान पेलण्याची व प्रश्न सोडविण्याची क्षमता नसते, ते शिक्षण कुचकामी खरेच. त्यासाठी वर्तमानाचे भान असणारे शिक्षण आशय, विषय, पद्धती सर्वच दृष्टीने ते समकालिक व्हायचे तर जागतिक पातळीवर होणारे बदल आपण सतत टिपण, निरीक्षण करत बदलत राहायला हवे. अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके जगात दरवर्षी बदलत असताना आपण दशकभर एकच शिकवत राहणे म्हणजे काळाच्या मागेच राहणे नाही का ?<br>{{gap}}त्यासाठी वर्तमान शिक्षणात खालील बदल करणे म्हणजे आपले शिक्षण गुणवत्ताप्रधान शाश्वत विकासाचे साधन बनवणे ठरेल.<br>{{gap}}१) शाळा, वर्ग पर्यावरणानुकूल बनवणे.<br>{{gap}}२) शाळेचे वेळापत्रक वेळ केंद्रित न करता ते परिणामकेंद्री बनवणे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१०१}}</noinclude> 38i1rjgyrm6hsurycsxnpoj50yhlqn8 104 25498 235156 92232 2026-08-07T13:10:59Z कल्पनाशक्ती 3813 235156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्याणी कोतकर" /></noinclude>{{gap}}३) विद्यार्थ्यांना कळेल, आकलन होईल व ते त्यात कृतिशीलपणे वा सक्रियपणे सहभागी होतील असे अध्यापन करणे.<br>{{gap}}४) शिक्षण संश्लेषक (Synthesis) पद्धतीचे हवे. शिकवण्यापेक्षा समजण्यावर भर हवा.<br>{{gap}}५) पाठ्यक्रम ठरविताना मुलांच्या आकलन, ग्रहण क्षमतांचा पूर्वाभ्यास, पूर्वचाचण्या महत्त्वाच्या प्रयोग, संशोधनातून अभ्यासक्रम निर्मिती आवश्यक.<br>{{gap}}६) सर्व विषय कृती, निरीक्षण, सर्वेक्षण, प्रकल्प, गट चर्चा इ. माध्यमातून सर्व विद्यार्थ्यांना शिकण्याच्या प्रक्रियेत सक्रिय सहभागित्व देणारे असायला हवे.<br>{{gap}}७) शिक्षणाची पार्श्वभूमी व लक्ष्य जग हवे, आज अभ्यासक्रमाचे क्षितिज गाव, राज्य, राष्ट्र या परीघातच फिरते आहे.<br>{{gap}}८) शिक्षण विद्यार्थी केंद्री व विद्यार्थीलक्ष्यी हवे. आज ते शिक्षक केंद्री व शिक्षकलक्ष्यी आहे. शिक्षक सर्ववेळ सेवक बनवणे हा शिक्षण परिवर्तनाचा कृति कार्यक्रम व्हायला हवा.<br>{{gap}}९) शिकण्या-शिकवण्याच्या प्रक्रियेत विद्यार्थी आवड, कल, क्षमता इत्यादींचा विचार करत प्रगतीचे स्वातंत्र्य हवे. प्रत्येक विद्यार्थी निहाय काळ, काम, वेग यांचे गणित घालणे आवश्यक.<br>{{gap}}१०) मूल्यमापन स्मरणशक्तीचे न होता आकलन, ग्रहण, कौशल्य, समज, वेगळेपणावर आधारित हवे.<br>{{gap}}११) स्वयंमूल्यमापन, निरीक्षण, परीक्षणाच्या संधीतून विद्यार्थी विकासाचे मोजमाप व्हायला हवे.<br>{{gap}}१२) आज अंक व अक्षर साक्षरता हेच शिक्षण होऊन बसले आहे, त्याऐवजी जीवन कौशल्य विकास (Life Skill Development) हे शिक्षणाचे परिमाण (Standard) व्हायला हवे. तसे झाले तर ते जीवन शिक्षण (Basic Education) होईल.<br> {{right|&#9724;&#9724;&#9724;}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१०२}}</noinclude> kpaloqg7gkfurjz6hzm8a6msah88qgq 104 25501 235157 74555 2026-08-07T13:12:19Z कल्पनाशक्ती 3813 235157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>/काँटिनेंटल कल्चर, इकॉनॉमिक्स, इंडस्ट्री, ऍग्रिकल्चर, पॉलिटिक्स, सिव्हिक्स, मॅनेजमेंट, लँग्वेज, लिटरेचर, मेडिकल, लॉ, असे मोठे विषय सोपे करून सांगणारे तोंड ओळख करून देणारे अभ्यासक्रम असतील. हायस्कूल्समध्ये स्पेस लॅब, मॉक पार्लमेंट, लँग्वेज लॅब, सायन्स लॅब, ई-लायब्ररी, ई-बुक्स, ई-जर्नल्स, जिम्नॅशियम, फायरिंग रेंज, रनिंग ट्रॅक्स, इनडोअर, आऊट डोअर स्टेडियम्स, स्विमिंग टॅक्स, बँक, पोस्ट, शॉप्स, मिनी मॉल्स, मार्केट, एटीम्स, वेंडिंग मशिन्स (चॉकलेट, दूध टीन्स, स्टेशनरी, गॅजेटस् इ. पैसे टाकून मिळणारी) सर्व असेल, मुले लॅपटॉप, मोबाईल्स धारक असतील, शिक्षक व्हर्च्युअल होतील.<br>{{gap}}संस्थाचालक शाळेचे पदसिद्ध सीएमडी असतील, शाळेचे प्राचार्य हार्वर्ड रिटर्न असतील. पालक किमान पदवीधर असतील. शाळा हार्वर्ड, ऑक्सफर्ड, केंब्रिजची ब्रांच असेल. पण या सर्वांचा पाया, आत्मा स्थानिक असेल. इथली माणसे, इथली माती, इथली मने पाहता पाहता जागतिकीकरणाचे अंग होतील, त्याचे कारण २०१५ पासून युनो, युनेस्को, युनिसेफ मार्फत 'Post-2015' (http://www.unesco.org/new/en/education/themes/leading-the-international-agenda/education-forall/education-post-2015) नावाचे एक व्हिजन डॉक्युमेंट मी नुकतेच इंटरनेटवर वाचले आणि लक्षात आले की जे नायजेरिया, युगांडा, इथिओपिया, लिबिया, सीरिया, भूतान, श्रीलंकेला होणार आहे, त्याच्याआधी ते भारतात नक्कीच होणार. वरील स्वप्न शाळेस पैसे फार लागणार नाहीत. आज आपण कॉंक्रीटच्या नामक गोदामी शाळा बनवत आहोत. त्यापेक्षा कमी पैशात या शाळा शक्य आहेत. पूर्वी बँकेस १००'x१००' ची जागा लागायची. आता १०x१० ची केबिन, एटीएमद्वारे सर्व काम करते. शाळेचेही तसेच आहे. एकविसाव्या शतकातली भविष्यलक्ष्यी शाळा, शिक्षण, शिक्षक विद्यार्थी, पालक हे नव्या ज्ञानसमाजाचे स्टेकहोल्डर रहाणार आहेत. नवे शिक्षण हळूहळू अंकीय, संगणकीय, अंतर्जालीय होत होत ते एकदिवस ऑनलाइन, आभासी (Virtual) होत 'One to One' होईल. त्यांची सुरुवात आपण बालवाडीपासून करू. विद्यापीठाचे स्वप्न पाहू. उद्याच्या जगात स्थान, वेळ, गती, अंतर या साऱ्या गोष्टी शून्य होऊन जातील. तुम्ही जिथे असाल, तेच तिथेच जग असेल. जग जिंकायची तयारी करायची असेल तर वरील नव्या जगाची रचना, निर्मिती आपण आजच नि आत्ताच करायला हवी.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१०५}}</noinclude> lniqwy1r8z4imzphmdhqqjru1827yyl 104 25505 235158 74561 2026-08-07T13:13:08Z कल्पनाशक्ती 3813 235158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>माहीत नाहीत असे नाही, पण जे शक्य आहे, त्याबद्दल आपण का नाही पर्याय निवडायचे ? त्याला तर पैसे पडत नाहीत ?<br>{{gap}}मी शिकत असतानाच्या काळात मला वाचलेली दोन पुस्तके, धडे, निबंध आठवतात. निबंधाच्या पुस्तकाचं नाव होतं 'शिवशंभू का चिठ्ठा'. लेखक बालमुकुंद गुप्त. निबंधाचे पुस्तक हिंदी होते, दुसरी होती कथा. मराठी. नाव 'बापाची पेंड' लेखक द. मा. मिरासदार. दोन्हीत कल्पनेची भरारी होती. Fantasy. माणसाचे जीवन वास्तव व कल्पनेचे (Fact and Fantasy) सुंदर मिश्रण असते. वर्तमान शिक्षण Factasy झाले आहे, आभास व भौतिकतेचा सुंदर मिलाफ ! जगाचा क्रम भौतिकाकडून आभासाकडे (Virtual) जाण्याचा आहे. शिक्षण विकासात आपणास याचे भान हवे. ते असेल तरच उद्याच्या शिक्षणाचं आकाश नि अवकाश आपण कवेत घेऊ शकू.<br>{{gap}}आई सरोगेट. बाबा हायर्ड, आई-बाबांचं कुटुंब जाऊन दोन आयांचं किंवा दोन बाबांचं कुटुंब असू शकेल. मुलं जन्माला घालायची असा अट्टाहास संपेल. क्लोन बेबी, टेस्ट ट्यूब बेबी शक्य आहे, मुले सोबोर्ग असतील, शिक्षक रोबोट होतील, शाळा व्हर्च्युअल प्लॅटफॉर्म झालेला असेल. देश कल्पना जाऊन वर्ल्ड, युनिव्हर्स अस्तित्वात येईल. पासपोर्ट, व्हिसा इतिहासजमा होऊन विश्व नागरिकत्व आलेले असेल, अशा काळात तुम्ही कोणत्याही भाषेचे असा. तुम्हाला कोणत्या भाषेचा आऊटपुट हवा आहे, ते बटन क्लिक करा. परिवर्तीत भाषा, भाषांतर, लिप्यंतर, या गोष्टी ऍप्लिकेशन होतील, अशा स्वप्नवत काळाकडे आपण जात आहोत. डायलिंग, केबल, वाय-फाय जाऊन सॅटेलाईट मोड, फोनकडे आपण जात आहोत. या काळात गती शून्य होते आहे. स्थान गैरलागू ठरते आहे, तुम्ही ऑनलाइन आहात का ? तुम्ही 'कनेक्ट' आहात का हे महत्त्वाचे होण्याच्या काळातले शिक्षणही 'कनेक्ट' असण्यावर अवलंबून असणार आहे. अशा काळात भारतातील शिक्षक बदल, परिवर्तनाशी कनेक्ट आहे का हे महत्त्वाचे. साधन समृद्धी नसेल, साध्य जागरूकता आहे का ते महत्त्वाचे. ज्या देशातले शिक्षक जागे असतात, तो देश जागा. परवा जैन एरिगेशनचे डॉ. भंवरलाल जैन भेटले. वय वर्षे ८२. रात्रीची झोप कमी झाली ते बरे झाले म्हणाले. आता मी रात्री युरोपचे काम करतो, दिवसा आशिया खंडातले. जी माणसे वास्तव स्वीकारतात, तीच भविष्य निर्माण करतात. तंत्रज्ञान म्हणून तर श्रेष्ठ व अनिवार्य !<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१०९}}</noinclude> sje01srmgm25s9mlcdbx0omzoa3p3fe 104 25517 235159 74635 2026-08-07T13:14:14Z कल्पनाशक्ती 3813 235159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>संस्थाने असून त्यांची समृद्ध संकुले विकसित आहे. सुमारे ८५ हेक्टर परिसरात केंब्रिज, बोस्टन आदि ठिकाणी ही विद्याकेंद्रे आहेत. प्रत्येक केंद्राची वसतिगृहे, ग्रंथालये, वस्तुसंग्रहालये, सुविधा केंद्रे आहेत. शिक्षक आंतर्राष्ट्रीय दर्जाचे व निमंत्रित (नियुक्त नव्हे!) असतात. केंद्रे उपग्रह संलग्न आहेत. विद्यार्थी निवडीत संगणक साक्षरता ही मुख्य अट आहे. शिक्षणात कृती, सर्वेक्षण, निरीक्षण, निष्कर्ष, प्रकल्प, प्रकाशन, प्रगटीकरण, सादरीकरण, गट चर्चा, चर्चासत्रे यावर भर असतो. निरंतर मूल्यमापन, क्रेडिट पद्धत आहे. उच्च माध्यमिक (पदवीपूर्व), पदवी, पदव्युत्तर, संशोधन, उच्च संशोधन स्तरावर प्रमाणपत्रे, पदव्या प्रदान केल्या जातात. मूल्यमापनात पारदर्शितेस सर्वाधिक महत्त्व असते. सर्वाधिक नोबेल विजेता, शास्त्रज्ञ, लेखक, विश्वमान्य राजनीतिज्ञ, उद्योगी, व्यापारी, प्रशासक, संशोधक निर्माण करणारे हे विद्यापीठ. त्यांच्या या परंपरेमुळेच विद्यापीठास ३२ अब्ज डॉलर्सच्या वार्षिक देणग्या (वर्षासने) मिळतात व त्यातून विद्यापीठ चालते. हे निवासी संशोधन विद्यापीठ म्हणून अग्रमानांकित आहे.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१२१}}</noinclude> 5kyl285gv2u4zayx9z467wfmwn7df8b 104 25527 235160 74655 2026-08-07T13:15:17Z कल्पनाशक्ती 3813 235160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>उघडायला अनुमती देणे विविध करारांमुळे अनिवार्य होऊन बसले. रिलायन्स, विप्रो, फिनोलेक्स सारख्या औद्योगिक संस्था शिक्षणाकडे उद्योग, व्यवसाय, कमाईचे साधन म्हणून पाहू लागल्या. दुसरीकडे शासनास शिक्षण हे निरुत्पादक (Non Productive) वाटू लागले. समाजही त्याच्याशी सहमत होण्याचे एक कारण असे होते की कोट्यवधी रुपये वर्षांनुवर्षे खचूनही शिक्षणाची गुणवत्ता वाढत नव्हती. शिक्षण व्यवस्था म्हणजे शिक्षक सांभाळण्याची निरुद्योग असे स्वरूप येऊन गेले. शासन तरी पांढरा हत्ती किती दिवस पोसणार? शासनाने शिक्षणात ही निर्गुंतवणूकीची नीती स्वीकारून स्वयंअर्थशासित शिक्षण संस्था सुरू करणे पसंत केले. विना अनुदानित शिक्षण संस्था ही त्या पूर्वीची कवायत होती. विद्यमान शासनाने शिक्षणाचे 'नवे धोरण-२०१६' जाहीर केले आहे त्यात स्पष्ट म्हटले आहे की, "Poor quality of education resulting in unsatisfactory learning outcomes is a matter of great concern. Quality-related deficiencies such as inappropriate curriculum, the lack of trained educators and ineffective pedagogy remain a major challenge relating to education." (Some inputs for draft NEP-2016 P-7) शाश्वत शिक्षण विकासाचे युनेस्को निर्धारित लक्ष्याशी शासन बांधील असल्याने येथून पुढच्या काळात शिक्षणाचे धोरण 'Ensure inclusive and equitable quality education and promote lifelong learning opportunities for all' राहणार हे उघड आहे.<br>{{gap}}शिक्षणाचे स्वायत्तीकरण (Autonomous System) हे शासनाचे दीर्घपल्ल्याचे धोरण असून त्याचाच एक भाग म्हणून व जागतिकीकरणाची अनिवार्यता म्हणून शासनाने नव्या धोरणात आपले शिक्षण आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे व स्वरूपाचे करण्याचे ठरवले आहे. नव्या धोरणात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, "Internationalization is a inevitable dimension of higher education is in this era of globalization and generation of new knowledge and its application." (P. 37) (S.D. NEP) एकीकडे जागतिक दर्जाच्या शिक्षण संस्थांत भारताचे एकही विद्यापीठ नसणे व दुसरीकडे येथील विद्यार्थ्यांचा विदेशात शिक्षणार्थ जाण्याचा वाढता ओघ. आपल्या शिक्षणाची गुणवत्ता व कौशल्य विकासाचे साधन बनवल्याशिवाय आपणास पर्याय नाही. त्यामुळे सार्वत्रिक नियंत्रित शिक्षणाकडून स्वायत्त विशेष शिक्षणाकडे आपण गलो तरच उद्याच्या स्पर्धेच्या जागत टिकून राहू, याचे भान ठेवून येथील शिक्षणाची रचना करणे अटळ व अनिवार्य आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१३१}}</noinclude> 8hpxka3j9094cre9wiasbnzssnyax0i 104 25529 235161 74660 2026-08-07T13:15:53Z कल्पनाशक्ती 3813 235161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>development. Festering dignity and social acceptibility to high quality vocational training needs increased attention." (Some Inputs for Draft NEP-2016 - Pg - 26)<br>{{gap}}पुढच्या काळात किमान २५% शिक्षण संस्थात कौशल्याधारित शिक्षणक्रम राबविण्याचा शासनाचा मनसुबा असून तो शिक्षणाच्या जागतिकीकरणाचा अविभाज्य भाग आहे. शिक्षणानंतर विद्यार्थ्यांनी नोकरीमागे धावण्याऐवजी नोकऱ्या निर्माण करणारे स्वयंरोजगार सुरू करावेत अशी अपेक्षा त्या मागे आहे. भविष्यकाळात भारताची स्पर्धा अमेरिकेशी न राहता चीनशी राहणार आहे, याचे भानही या धोरणामागे दिसून येते. या बरोबरीने सरकार भविष्य काळात माहिती व तंत्रज्ञानाधारित शिक्षणावर भर देणार हेही स्पष्ट आहे. सन १९८६ च्या आणि १९९२ च्या शैक्षणिक धोरणात याचे सूतोवाच करण्यात आले होते, आता ते शिक्षक प्रशिक्षणात अनिवार्य करून नवा शिक्षक माहिती व तंत्रज्ञान विषयक साधन साक्षर असेल हे पाहण्यात येणार आहे.<br>{{gap}}त्यामुळे भारताचे भविष्यलक्ष्यी शिक्षण हे उद्योगमूलक, कौशल्याधारित, उत्पादक, स्वयंअर्थशासित राहणार ही काळ्या दगडावरची रेष होय. जागतिकीकरणाने शिक्षणाला दिलेले नवे उत्पादक परिमाण हे नव्या शिक्षणास भौतिक संपन्नतेचे साधन जरूर बनवेल, पण भारतीय समाजमन व समाज रचना लक्षात घेता, येथील उत्पन्न स्तर लक्षात घेता, येथील शिक्षण शासन साहाय्यित राहिल्याशिवाय विकसित होणार नाही, हे वास्तव विसरता कामा नये. पालकांची आर्थिक क्षमता हा खासगी सशुल्क शिक्षण पद्धतीचा पाया रहाणार असेल तर इथल्या दरडोई उत्पन्न वाढीचा विचार महत्त्वाचा होतो. भारताचा विकास दर आठ टक्क्यांपेक्षा पुढे सरकत नाही. येथील सशुल्क शिक्षण यशस्वी व्हायचे तर विकास दर दोन आकडी (१०%) होणे गरजेचे आहे. १५% उच्चशिक्षित विद्यार्थी तयार व्हायचे तर विकास दरही तितका व्हायला हवा.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१३३}}</noinclude> bimji33wyf5urod7vpvr0kezlacm43t 104 25532 235162 74676 2026-08-07T13:17:01Z कल्पनाशक्ती 3813 235162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>त्रिस्तरीय होता. जागतिकीकरणाने उंचावलेल्या आर्थिक मानात मध्यमवर्ग संपुष्टात आला, निम्न मध्यमवर्गाचे निम्नवर्गात रूपांतर झाले. उच्च मध्यमवर्ग उच्च वर्ग बनला. सध्या समाजात दोनच वर्ग आहेत, दारिद्र्यरेषेखालील व दारिद्र्यरेषेवरील. सोप्या शब्दांत समाज गरीब व श्रीमंत वर्गात विभागला आहे. मोल-मजुरी, हंगामी नोकरी, करारबद्ध वेतन (अंगावर काम/खंडून काम) असा एक वर्ग. दुसरा वर्ग मिळवतो, पण शाश्वती नसलेला. उद्याची भ्रांत असलेला सध्या भारतात हाच वर्ग उत्पादक राहिला आहे. नोकरदार (सुरक्षित) व मालक वर्गाची सध्या चांदी आहे. उत्पन्न अधिक, खर्च कमी यामुळे त्याचे जीवनमान निरंतर उंचावते आहे. उलटपक्षी गरीब वर्गाच्या उत्पन्नापेक्षा महागाईमुळे खर्च वाढता राहून गरिबी वाढते आहे. घटनेत समाजवाद असला, तरी आपला सामाजिक व्यवहार भांडवल धार्जिणा झाला आहे. त्यामुळे सामाजिक कार्यकर्ते बघ्या समाजासाठी सेलिब्रेटी बनले आहेत. ते माध्यमांचे च्युईंगम बनून रोज प्रसिद्धी, वाद-विवादात दंग आहे. खरे समाज हितैषी गोळ्या खाऊन मरत आहेत. न पेक्षा अप्रसिद्ध राहून मार्जिनल कार्य करत सातत्याने शांत क्रांती घडवत आहेत. त्यांच्या सातत्यपूर्ण सत्कार्याचे शासन, समाज, माध्यमांना देणे-घेणे राहिले नाही. सनसनाटी, झगमग, कॅमेरा व फ्लॅशगन स्वत:कडे वळवत ठेवण्याचे कौशल्य हा नवा समाज धर्म बनल्याने सामान्य माणसाला गुंगारा देणे, गुंगीत ठेवणे सोपे झाले आहे. इव्हेंटबेस प्रपोगंडा, बर्थ-डे, सेलिब्रेशन फंडा, फ्लेक्स कल्चर, होर्डिंग हँग ओव्हरमुळे जगण्याचे व विकासाचे खरे प्रश्न मार्जिनल होत जातीय, धार्मिक, सांस्कृतिक अस्मितांना आलेले टोक हे क्षणिक रंजक खरे पण अंतिम हिताचे खचितच नाही. स्पर्धा परीक्षांमागे धावणारे लक्षावधी घोडे रेसचा एक नियम विसरेल की स्पर्धेत यशवंत शंभरात दहाच असतात. नव्वदांचे वैफल्य स्पर्धेतून पूर्ण बाद (वय उलटल्यावर) झाल्यावर लक्षात येते, ते ९०% तिशी पार करत लग्न, नोकरी, व्यवसाय सर्व क्षेत्रात कुचकामी ठरतात. युएसएसचं स्वप्न घेऊन जगलेली तरुणाई श्रम संस्कृतीत पूर्णतः निकामी सिद्ध होते.<br>{{gap}}शिक्षक घटकाबद्दल मी इतके लिहिले असल्याने येथे अनुल्लेखच उल्लेख ठरावा.<br>{{gap}}पालक समाजाचा अविभाज्य भाग असल्याने 'समाज' चिंतनात त्यांचेच प्रतिबिंब आहे.<br>{{gap}}विद्यार्थी 'मुकी बिचारी, कुणी हाका' अशा स्थितीत कालही होते, आजही आहेत, उद्याही ते तसेच राहणार आहेत.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१३६}}</noinclude> q0lud9ptwxm2j71gtrqjxk7oy98a9yi 104 25534 235163 74691 2026-08-07T13:17:28Z कल्पनाशक्ती 3813 235163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>माध्यमिक व प्राथमिक शाळांत भौतिक विकासाबरोबर गुणवत्ता, दर्जा उंचावण्याची संरचना, प्रक्रिया क्रियान्वित करणे, शिक्षक-प्राध्यापकांना विद्यार्थी गुणवत्तेस जबाबदार धरण्याची यंत्रणा/लेखापरीक्षण/बांधिलकी अनिवार्यता विकसित करणे असे मार्ग चोखाळावे लागतील. रिक्त पदपूर्ती, शिक्षक सेवक उच्चाटन, तासिका नियुक्ती संपविणे, बालवाडी ते विद्यापीठ स्तरावर राष्ट्रीय धोरणाचा अंगीकार, निरंतर शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम, अभ्यासक्रमात काळानुरूप गतिमान बदल असे एकाच वेळी, बहुअंगी परिवर्तन व गुंतवणुकीचे धोरण शासनास अंगीकारावे लागेल. समाज प्रगल्भ, जागृत, शिक्षित झाल्याने पुढेच जावे लागेल. गडावरून उतरता येणार नाही, दोर कापलेले आहेत. हिरकणी बुरुजावर पहारा देत, 'बाप दाखव नाही तर श्राद्ध कर' अशा निकराच्या, निर्वाणीच्या टोकावर, टकमकी बुरुजावर उभे वर्तमान शिक्षण विषमता पिऊ पाहणाऱ्या अगस्तीच्या प्रतीक्षेत आहे. आज मी या ओळी लिहितो आहे तो २०१५ चा शिक्षक दिन! यासारखे मुक्त शिक्षण चिंतन वर्तमानात दुसरे कोणते असू शकते? या तर अभिमन्यू बनू, अर्जुन बनू, चक्रव्यूह भेदू, मत्स्यभेद करू. सर्वांना समान गुणवत्ता व संधीचे सार्वत्रिक शिक्षण देऊ.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१३८}}</noinclude> 6qjnizch10oupopgld84s9t7b9iqyz0 104 25535 235164 74696 2026-08-07T13:19:15Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 235164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br><br><br><br><br><br> {{Block center|{{xx-larger|'''नवे शिक्षक'''}}}} <br><br><br><br><br><br>{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१३९}}</noinclude> ik3fjr6dwodppmamf09v4v2v0k372sa 104 25541 235165 74719 2026-08-07T13:20:40Z कल्पनाशक्ती 3813 235165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>शिक्षकच असायला हवा. तो कोणत्याही क्षणी विद्यार्थ्याला प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष (फोन, मोबाईल, ई-मेल, चॅट, व्हिडिओ, स्काईपवर) उपलब्ध हवा.<br>{{gap}}बहुभाषी, बहुदेशी शिक्षक विश्वशिक्षक म्हणूनही तो हवा. नव शिक्षक सर्व ज्ञानी, आंतरविद्याशाखांचे भान असणारा हवा. विद्यार्थी समाजाच्या दृष्टीने प्रतिदर्श (Role Model) असणारा शिक्षक हवा. नव्या शिक्षकाचे चित्र, चरित्र, चारित्र्य, सदाचारी व सदाशयी हवा. त्याचा नवीन व्यवहार भेदातीत, समानशील, निरपेक्ष हवा. तो विद्यार्थ्यांचा मित्र, मार्गदर्शक हवा. रोजचे शिक्षण चैतन्यशील बनवणारा शिक्षक नवोन्मेषी हवा. विश्वभान असलेला शिक्षक कुपमंडूक राहूच शकत नाही. जग खेडे होत असतानाच्या काळातला नवा शिक्षक एकविसाव्या शतकाची आव्हाने पेलणारा, तंत्रज्ञान कुशल, संशोधक हवा. जगायच्या ज्ञानापेक्षा प्राप्त ज्ञानाचे उपयोजन शिकवणारा शिक्षक संभावनांचे आकाश कवेत घेत भविष्यलक्ष्यी अध्ययन, अध्यापन, करत असतो. तो शिक्षक खरा नवा शिक्षक !<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१४५}}</noinclude> 7e2t54vqxko36fh9g30374b7mftcd06 104 25547 235166 74769 2026-08-07T13:21:52Z कल्पनाशक्ती 3813 235166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>असा सृष्टीचा नियम आहे. भारतातले आर्थिक वास्तव विषम आहे. अजून बिन फळ्याची, झाडाखाली भरणारी शाळा मी 'पॅलेस ऑन द व्हील, दुरंतो, राजधानीने' प्रवास करताना रेल्वेच्या आजूबाजूला पाहतो, तेव्हा लक्षात येते अंतर केवढे मोठे आहे. निजामुद्दीन व नवी दिल्लीतही किती फरक आहे?<br>{{gap}}भारतातले बालशिक्षण अजून रामभरोसे आहे. सक्तीच्या व मोफत शिक्षण कायद्याच्या परीघात ते नाही. ज्या देशाचे बालशिक्षण उपेक्षित त्या देशाचं भविष्य अनाथ असतं हे का मला माहीत नाही? पण बंद दरवाजे शिक्षकच किलकिले करू शकतात यावर माझा विश्वास आहे. यंत्रणेचे दरवाजे बुलंद असतात खरे पण दरवाजातली फट ज्यांना माहीत असेल तेच प्रतिकूलतेच्या लक्ष्मण रेषा, लांघू, ओलांडू शकतात हे मी अनुभवले आहे. शिक्षकात जिद्द हवी, बदलण्याची ऊर्मी हवी. नव्याचा ध्यास ज्यांना असतो तेच नवे ग्रह, तारे, शोधतात. मी निवृत्त होताना एक संशोधन प्रकल्प हाती घेतला होता. तसा मी डिजिटल इमिग्रंटच ना? ठरवले की, इंटरनेटवर प्रकाशित साहित्य व भाषेचा अभ्यास करायचा. मी एकही पुस्तक हाती न घेता केवळ संगणकाच्या पडद्यावर वाचून संगणकावरच लिहिले, आधी इंटरनेटवरच. तो संशोधन प्रबंधही प्रकाशित झाला नि मग त्याचे पुस्तक झाले. ते हिंदीतले अशा प्रकारचे जगातले पहिले पुस्तक, संशोधन ठरले. तुम्ही जग बदलू शकता. त्याची एक शर्त असते. त्याआधी तुम्ही बदलायला हवे. जग मागे येते. तुम्ही मात्र पुढे जायला हवे, पुढे व्हायला हवे.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br> {{gap}}1. www.teindia.nic.in<br>{{gap}}2. blogs.edweek.org<br>{{gap}}3. www.educationteaching.com {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१५१}}</noinclude> e3ta803840ijzcwydswojjm7nji9xh0 104 25554 235167 75145 2026-08-07T13:23:01Z कल्पनाशक्ती 3813 235167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>पुढे अनेक जण मागणी करू लागले म्हणून त्यानं काही धडे २००६ ला 'यू ट्यूब' वर टाकले व तो जगप्रसिद्ध शिक्षक बनला. त्याचे धडे आजवर साडेतीन अब्ज विद्यार्थ्यांनी गिरवले आहेत. तेही मोफत! 'फोर्ब्स' मासिकाने जाहीर केलेल्या जगातील श्रीमंत माणसांच्या यादीत तो चमकला आहे.<br>{{gap}}नव्या शिक्षकासाठी आवश्यक, शिक्षण साधन बनवण्यात व ती स्वस्त दरात विकण्यात आजमितीस चीन हा देश आघाडीवर आहे. कधी काळी एक शिक्षक एका विद्यार्थ्यास शिकवायला (one to one) नंतर (Each one, Teach one) चा काळ आला. तो ऑनलाइन एज्युकेशन (E-Education) मध्येही अवतरला आहे. आता तुम्हाला पंढरपूरला राहून पॅरिसची ट्यूशन करता येते तशी टूरपण. आता एखाद्या शिक्षकाने ठरवले तर आपल्या घरी बसून आभासी विद्यापीठ (Virtual University) सुद्धा स्थापन करू शकतो. काही नाही, एक संगणक घ्यायचा. इंटरनेट कनेक्शन त्याला जोडायचे. आपली वेबसाईट तयार करायची. आपला अभ्यासक्रम परीक्षा, ट्यूटोरियल्स, डिग्री तयार करायची. प्रवेश घ्यायचा. ऑनलाईन शिकवायचं. ऑनलाईनच परीक्षा. डिग्रीपण ऑनलाईन मिळते.<br>{{gap}}इतिहास, काळ, अंतर संपल्याची घोषणा करणाऱ्या एकविसाव्या शतकात आता सुरू असलेल्या शाळा, कॉलेजीस, विद्यापीठे ओस पडली, शिक्षक बेकार झाले तरी खऱ्या, नव्या शिक्षकाला नव साधनसंपन्न, कुशल शिक्षकाला मरण नाही. एखाद्या संस्थेस पाच-पंचवीस लाख रुपये देऊन शिक्षक, प्राध्यापक होण्यापेक्षा अत्यंत कमी पैशात तुम्ही ऑनलाईन शिक्षक होऊ शकाल, पण त्यासाठी तुम्ही संगणक कुशल, ज्ञानसंपन्न व प्रभावी अध्यापक असले पाहिजे.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-''' {{gap}}1. www.issu.com<br>{{gap}}2. www.edutechwiki.unige.ch<br>{{gap}}3. www.educationworld.com<br>{{gap}}4. www.khanacademy.org<br>{{gap}}5. www.dodea.edu {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१५९}}</noinclude> q10mbxs2640nx9zef5ols3lknn47aa8 104 25555 235168 75155 2026-08-07T13:23:52Z कल्पनाशक्ती 3813 235168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''शिक्षकाची नवी वाचन साक्षरता''' {{gap}}शिक्षक मुळात ज्ञानसाधक असतो. त्याचे काम ज्ञानवहनाचे तसच ज्ञान निर्मितीचेही असते. ज्ञानाची संकल्पना, निर्मिती, अभिव्यक्ती, अभिसरण कालपरत्वे बदलते. पूर्वी गुरुजी संथा द्यायचे. म्हणजे रोज थोडं थोडं शिकवायचे. त्यांचे शिकवणे पोपटपंची प्रकाराचे असायचे. एकतर ते पाठांतर करायचे. दुसरे पाठांतरीत सामुग्रीचे निरूपण करायचे. या काळात पाठांतर व त्याचा गद्यविस्तार म्हणजे शिक्षण होते. मग लेखन आले. लेखन आले तसे कित्ता आला. कित्ता म्हणजे गिरवणे. नंतर स्वाध्याय आला. प्रश्नोत्तरे आली. शिक्षकांनी शिकवलेल्या भागावर शिक्षक प्रश्न देत. विद्यार्थी शिक्षकांनी ज्ञानावर आधारित स्मरणाला आधारे उत्तर लिहीत. आजही हा प्रकार सुरू आहे. एकाच उत्तराला वेगवेगळे गुण मिळतात. ते स्मरण, आकलन, शैली, शब्दरचना, शुद्धता, चूक, बरोबर या आधारे. म्हणजे अभिव्यक्ती व अभिसरण क्षमतेवर आज ज्ञानात वस्तुनिष्ठतेला महत्त्व आले. पूर्वी कल्पना विस्तार, रसग्रहण, विवेचन, ससंदर्भ स्पष्टीकरण, आवृत्ती, नकाशे, आलेख, कृती पद्धती यांना महत्त्व होते. विशेष गमतीची गोष्ट म्हणजे ज्ञानाची झेरॉक्स म्हणजे गुणवत्ता समजले जायचे. उदाहरणासह सांगायचे झाले तर विज्ञानाचे देता येईल. विज्ञानही आपण झापड लावून शिकवत होतो. पूर्वी शिक्षक प्रयोग करून दाखवायचे. विद्यार्थी प्रयोगाचे अनुकरण करायचे. प्रयोग वहीही झेरॉक्स असायची. या झेरॉक्स ज्ञानपद्धतीतचा विस्तार सांसर्गिक रोगासारखा फैलावतो आहे. इंजीनिअरिंग, मेडिकलचे विद्यार्थी, हुशार मुलांची जर्नल्स, नोट बुक्स झेरॉक्स करून अभ्यास करतात. विज्ञान, अभियांत्रिकी, वैद्यकशाखा खरे म्हणजे ज्ञाननिर्मिती, प्रयोग, संशोधनाच्या, पण तिथंही गिरवून काढणे म्हणजे जर गुणवत्ता ठरत असेल तर या विद्याशाखांचे आपण नोबेल अपेक्षिणे चुकीचे नाही का?{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१६०}}</noinclude> qjyjg75aok5ol4oo04vmoqfqc3y7e9w 104 25560 235169 75228 2026-08-07T13:25:03Z कल्पनाशक्ती 3813 235169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>आजीव सभासद हवेत. (ते पतसंस्थेचे असतात!) घरी वर्तमानपत्र हवे पण त्यापेक्षा दर्जेदार शैक्षणिक, अध्यापन विषयक मासिके हवीत. आपल्या विषयाची कात्रणे ठेवण्याचा छंद हवा. शिक्षकांनी व्याख्यानांना (वैचारिक साहित्यिक) हजेरी लावायलाच हवी. यातूनच शिक्षक बहुश्रुत होतो. आपल्या विचारांचे श्रेष्ठ ग्रंथ, संदर्भ ग्रंथ, छायाचित्रे, सीडीज, क्लिप्स, व्हिडिओज, घरी हवेच. फुरसतीच्या वेळात वाचन, ऐकणे, पाहण्याचा रियाज त्याला/तिला ताजातवाना करत रहातो. तरुण ठेवतो. (वय कितीही असू दे!) नव्या शिक्षकांनी नवे प्रदेश, विदेश पाहिले पाहिजे. "Seeing is believing" हे शिक्षण तत्त्व सर्व विषय शिक्षकांना लागू आहे. 'केल्याने देशाटन' सारखे लोकशिक्षण व लोकवाचन नाही.<br>{{gap}}शिक्षकांनी नुसते वाचत राहायचा काळपण केव्हाच मागे पडला आहे. आता शिक्षकांनी व्याख्याते, लेखक, संशोधक, अनुवादक, इतिहासकार, संपादक होण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे. असे कार्य त्याचे शिक्षक व्यक्तिमत्त्व फुलवेल. शिक्षक गायक, चित्रकार, वैज्ञानिक, खेळाडू, वक्ता हवा तसा अभिनेताही. वाचन त्याला हे सर्व करण्याची, होण्याची क्षमता देईल. रोज वाचल्याशिवाय न झोपणारा शिक्षक सजग, 'दिसामाजी काहीतरी लिहावे, प्रसंगी अखंडित वाचित जावे' असा समास लिहिणारा कवी खरा शिक्षक-प्रशिक्षक होता. त्याने वाचन, लेखन, विचारावर विचार केला होता. तशीच ती बहिणाबाई. नारायण सुर्वेही तसेच. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदेही. प्रत्येकाने वेगळे, वेगळे लिहिले, पण जग आणि जगणे समजावले. तुकोबा, कबीर, मार्टिन ल्यूथर किंग, खलील जिब्रान, गॉर्की, प्रेमचंद, शेक्सिपिअर, वि. स. खांडेकर, सान्यांनी आपापल्या काळात शिक्षकांना दृष्टी दिली. सर्वांकडून सर्व नाही घेता येणार. ओंजळ पुरेशी! लिओझू म्हणाला होता, 'A journey of thousand miles begin with a single step.' (हजारो मैलांचा प्रवास पहिल्या पावलाने सुरू होतो!) तेच खरे !<br>{{Right|•••}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१६५}}</noinclude> 7wx7bzxm5yauv5tl4krbkujkb939ark 104 25563 235170 75262 2026-08-07T13:25:53Z कल्पनाशक्ती 3813 235170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>देता यायला हवी. हल्ली तीर्थाटन म्हणजे सहल रूढ होते आहे. एकविसाव्या शतकात साहित्यिक, वैज्ञानिक, विद्यापीठे, वस्तुसंग्रहालये, नैसर्गिक ठिकाणे यावर भर हवा. नव्या काळात नासा या अमेरिकेच्या अवकाश केंद्रास सहल काढणाऱ्या शाळा आहेत. त्या श्रीमंतांच्या शाळा अशी भलामण, उपेक्षा उपयोगाची नाही. आपल्या प्राप्त परिस्थितीत शैक्षणिक सहल शैक्षणिकच व्हायला हवी. सहलीत दंगा, मस्ती, भेंड्या, खाऊ, खेळ, मुक्तपणा हवाच. हाताची घडी तोंडावर बोट, ओळ, बसा, चढा, उभे राहा, झोपा, जेवा म्हणजे सहल नव्हे. सहल म्हणजे सहज जिज्ञासापूर्ती, सहजआनंद, सहज शिक्षण, पण ते शिक्षकांसाठी प्रयत्न, नियोजन, कृती, कष्ट इत्यादीतूनच साध्य होणार.<br>'''स्नेहसंमेलन'''<br>{{gap}}स्नेहसंमेलनांचा प्रारंभच झाला आहे तो विद्यार्थ्याच्या सुप्तगुणांच्या विकासासाठी. त्यासाठी पूर्वअट आहे विद्यार्थ्यांचे सुप्तगुण शिक्षकास माहीत असणे. आजची स्नेहसंमेलने 'रेडिमेड' होत आहेत. शिक्षकांनी ते जाहीर करायचे, फतवे काढायचे, पात्र विद्यार्थ्यांनी तयारी करायची व शिक्षकांनी फक्त शिट्टी मारून पडदा उघडायचा. नृत्य, नाटकातला मेकअप, पोशाख सारी जबाबदारी पालकांची. आज परिस्थिती असताना स्नेहसंमेलन फी भरून पालक भुर्दंड सोसत आहेत. काही शाळांतून स्नेहसंमेलनातून जिलेबीचे जेवण हाच मुख्य कार्यक्रम होतो आहे.<br>{{gap}}स्नेहसंमेलनात प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या गुणानुसार सहभागाचे नियोजन हवे काही कलाकार आणि काही प्रेक्षक असे विभाजन ..... शिस्त, कला, मेकअप, दिग्दर्शन, प्रदर्शन, रांगोळी, वाद्यवादन, नृत्य, नाटक, गायन, पटकथा लेखन, संवाद लेखन, सूत्रसंचालन सर्व विद्यार्थी करू शकतात, त्यासाठी अनेक दिवसांचे नियोजन, तयारी असेल तर ते उत्कृष्टच होणार. ज्या दिवशी पालक पाल्याचा गुणगौरव, कर्तृत्व पाहण्यासाठी पाहण्यासारखे सादर निमंत्रित म्हणून येतील त्या दिवशी ते विद्यार्थी-शिक्षकांचे स्नेहसंमेलन होणार. भाषण, गुणगौरव (पारितोषिक वितरण), सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रदर्शन, प्रात्यक्षिके असे तुकड्या-तुकड्यांनी स्नेह संमेलन होईल तर विद्यार्थी सहभागी केंद्री होणार. अन्यथा ते 'चटावरचं श्राद्ध' म्हणून उरकले जाणारा प्रकार होईल. नव्या शिक्षकात नियोजन, शिस्त, दिग्दर्शन, कला, संगीत, क्रीडा, विज्ञान सर्वांत रुची व गती हवी. 'मी डाव्या अस्तनीचा शिंपी' म्हणण्याचा काळ केव्हाच लोटला आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१६८}}</noinclude> aipmyebzafgu7b86trvpo7dom3i0m39 104 25566 235171 75297 2026-08-07T13:26:24Z कल्पनाशक्ती 3813 235171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>राहणार ना? मडके, वीट, पक्कीच हवी, तर पाझर ठीक राहणार. बांधकाम मजबूत होणार.<br>{{gap}}या नि अशा कितीतरी गोष्टीतून नव्या शिक्षकाने आपली नवी उपक्रमशीलता निश्चित करून विकसित करायला हवी. जुना शिक्षक उपक्रमशील राहण्याची कोणतीच व्यवस्था वर्तमान यंत्रणात नाही. शिक्षकाने स्वत:ला साद घालत, काळाची पावले आव्हाने ओळखत, नव्या विद्यार्थ्यांच्या वाढत्या गरजा व विकसित क्षमता, कौशल्यांचे मेळ घालत आपला रोजचा शिकवण्याचा खेळ रचण्याचे द्रष्टेपण विकसित केलं तर त्याचे रोजचे अध्यापन नाटकाच्या रोजच्या खेळाप्रमाणे (Show) चैतन्यशील, रंजक, प्रभावकारी, प्रत्ययकारी राहणार. उपक्रमशील नवा शिक्षकच यांत्रिक होत जाणाऱ्या शिक्षणात प्राण ओतू शकणार. त्यास रोज हत्यारास धार लावायचा नाद हवा. तरच त्याचे हत्यार रोज पाजळलेले राहणार व उपयोगी. मी परवाच एका वर्तमानपत्रात एक बातमी वाचली. इंटरनेटवर OLX नावाचे संकेतस्थळ (वेबसाईट) आहे. तिथे नव्या जुन्या वस्तूंची खरेदी, विक्री होते. लोक पहिल्यांदा तिथे जुनी सायकल, मोटर, मोबाईल, स्कूटर फर्निचर विकायचे आणि नवी किंवा बदलून जुनी पण घ्यायचे. आता तिथे प्रकल्प (Projects), प्रबंध (Thesis), तसेच उत्तरे (Notes) गरजेप्रमाणे किंवा ऑर्डरप्रमाणे करून मिळतात, विकतात, खरेदी करतात. विकणारे शिक्षक व खरेदी करणारे पण शिक्षकच. कुठे राहिली उपक्रमशीलता? शिक्षण ज्ञानविस्तारी, ज्ञानविकासी राहायचे तर शिक्षक, नवा शिक्षक नवं ज्ञानसधनच व्हायला हवा!<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१७१}}</noinclude> kctz327cr24oeu1nbmxm9a34vy88wow 104 25567 235172 75305 2026-08-07T13:27:10Z कल्पनाशक्ती 3813 235172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''शिक्षकाची नवी अध्यापन कुशलता''' {{gap}}मित्रांनो अलीकडचे एक भाषण, माझ्या वाचनात आले. डॉ. निळकंठ रथ यांचे. डॉ. निळकंठ रथ हे भारताच्या महाराष्ट्राच्या आर्थिक विकासाचे शिल्पकार असलेल्या डॉ. धनंजयराव गाडगीळ यांचे सहकारी, अर्थतज्ज्ञ. त्यांनी एका पुरस्कार वितरण समारंभात केलेल्या भाषणात वर्तमान शिक्षण व्यवस्थेवर भाष्य केले आहे. त्याचा घनिष्ठ संबंध शिक्षकांच्या अध्यापन विषयक भूमिकेशी, दृष्टिकोनाशी असल्याने तुमच्याबरोबर तो विचार वाटून घ्यावा असे वाटते. ते म्हणाले की, "आता माणसे विचार करत नाहीत. माणसे विचार करीत नाहीत ही सर्वसामान्य गोष्ट आहे, परंतु शिक्षण क्षेत्रातील जबाबदार घटकदेखील विचार करत नसतील, तर ती एक गंभीर समस्या आहे. अभ्यासक्रम तयार करणाऱ्या आणि अभ्यासक्रम शिकवणाऱ्या लोकांनी तरी किमान हा विचार करायला हवा की, प्रश्न सोडविण्यासाठी शिक्षण असते, त्यामुळे प्रश्न समोर ठेवून आपण काम केले पाहिजे. विचारशून्य शिक्षणाला काहीच अर्थ नाही. परंपरेला धरून काम करत राहणे आणि त्यानुसारच रथ चालवण्याला शिक्षण म्हणता येत नाही."<br>{{gap}}परंपरेला छेद देणे म्हणजे जर शिक्षण असेल... आशय जर नवा असेल तर तो आशय शिकवण्याची पद्धत पण नवी हवी. हल्ली शिक्षणात सर्जनात्मकता, विद्यार्थी सहभाग, उपक्रमशीलता, तंत्रकुशलता यांना जर महत्त्व येत आहे तर हर्बार्टची पंचपदी, (पूर्वतयारी, सादरीकरण, संबद्धता, सामान्यीकरण) आपली अध्यापन पद्धती, शास्त्र (Pedagogy) राहणार की, एकविसाव्या शतकाचे नवे 4H, 3R आपण शोधून काढून शिकवणार? विचार कौशल्य, मूल्यमापन, पारदर्शिता, प्रश्नांची सोडवणूक, प्रकल्पाधारित शिकणे, आंतरशास्त्रीय अध्यापन विकास, ससंदर्भ अध्यापन युक्त आपली नवी अध्यापन पद्धती असायला हवी जिच्यात ज्ञानरचना, ज्ञाननिर्मिती संशोधन, जीवन शिक्षण व कालभान आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१७२}}</noinclude> c46i90exge7idxzcxhlidngn2z977i3 104 25579 235173 75401 2026-08-07T13:27:52Z कल्पनाशक्ती 3813 235173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>सुदिन! मानवस्पर्शी शिक्षण श्रेष्ठ खरे, पण जोवर ते अवकाश कवेत घेण्याचे सामर्थ्य संपादन करणार नाहीत तोवर 'वसुधैव कुटुंबकम्' कसे हाती येणार? शिकणे म्हणजे सांगणे व ऐकणं नाही. विचार, विश्लेषण, उपयोजन असा फेर जोवर ते धरत नाही तोवर तो आत्मरंगी पिंगाच राहणार. मल्टिमिडियामुळे शिकणे-शिकवणे प्रभावी होते. ते पारंपरिक शिक्षणापेक्षा रंजक असते. मुलांच्या सुप्त विचारांना, क्षमतांना चालना देते, त्यांना सक्रिय, एकाग्र करते. शिक्षणात सजीवता येते. हालचाल, संगीत, दृश्य, आकृत्या, आलेख, रंग, गती यामुळे ते चिरस्थायी होतं. शिक्षकही त्यामुळे सक्रिय होतो. रोजच्या रटाळ परिपाठातून उभयपक्षी मुक्तता हे केवढे मोठे परिवर्तन ? 'अनुभव हीच खात्री' खर्चीकपणाचा दोष पदरी घेऊनही आपण ऋण काढून सण करतो तसं शिक्षणाचा हा उत्सवही उत्सवीच हवा!<br>{{gap}}त्रिमिती वर्ग (Three Dimensional Class) ही अध्यापन शास्त्रातील नवी शिक्षण पद्धती आज जगभर झपाट्याने विकसित होत आहे. थ्रीडी सिनेमा आपल्यापैकी अनेकांनी पाहिला आहे. असे वर्ग विकसित करून युद्ध, निसर्ग प्रकोप, काल्पनिक कथा, अवकाश सफर अशा कितीतरी गोष्टी अल्प खर्चात परंतु प्रत्यक्षापेक्षा प्रभावकारी पद्धतीने विद्याथ्यांपुढे सादर करून विद्यार्थ्यांच्या अनुभव कक्षा रुंदावू शकतो. दुसऱ्या महायुद्धाची भीषणता, पर्यावरण नाशामुळे ओढवणारे संकट भविष्यात जगास पर्यावरणशील, अहिंसक बनवण्यास मदत करील.<br>{{gap}}'युनेस्को' या आंतरराष्ट्रीय संघटनेने या शतकाच्या पूर्वसंध्येला १९९६ साली शिक्षणासंबंधी एक अहवाल प्रकाशित केला होता. त्याचे शीर्षक होतं 'Learning the Treasure within' त्यात शिक्षणाची चार उद्दिष्टे नमूद होती. (१) जगायला शिकविणे (Learning to be) (२) सर्जनशील बनवणे (Learning to do) (३) सामूहिकता सामाजिकता शिकवणे (Learning to live together) (४) अंतर्विकास करणे (Learning the Treasure within) नव शिक्षणापुढची ही उद्दिष्टे नसून ती आव्हाने आहेत. नवा शिक्षक स्वबुद्धीच्या जोरावर व विकासाद्वारे शिकवू लागेल तेव्हाच ही आव्हाने वर्तमानात पेलणे व उतरविणे शक्य होणार आहे. त्यासाठी प्रत्येक शिक्षकाने व्यवस्था, वर्तमानास दोष न देता प्राप्त परिस्थितीत जे अधिकाधिक प्रभावी अध्यापन शक्य आहे त्याचा अंगीकार, संकल्प केला तर मात्र हे अशक्य नाही.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-''' {{gap}}1. WWW.Celt.iastate.edu.{{gap}}2. www.educationworld.com<br>{{gap}}3. WWW.Slideshare.net{{gap}}4. www.edorigami.org<br>{{gap}}5. Life long Learning - Christin Redecker (2008)<br>{{gap}}6. The Changing Classroom - Silva Sowa - The Jurnal -(2012){{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१७६}}</noinclude> 29chgi4tqtzenwrfqkvdjng6evjzgp5 104 25584 235174 75849 2026-08-07T13:28:50Z कल्पनाशक्ती 3813 235174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>करण्याची किमया आता चुटकीसरशी शक्य होते हे इन्फोग्राफिकचा वापर केल्याशिवाय शिक्षकांना कळणार नाही. भूमिती, अर्थशास्त्र, गणित, विज्ञानाच्या अवघड संकल्पना सुबोध करण्याचे साधन म्हणजे इन्फोग्राफ. हल्ली 'इन्फोटेनमेंट' शब्द 'ज्ञानरंजन' रूपात वापरला जातो. शाळेत तुम्ही 'मल्टिमिडिया', 'व्हिडिओ कॅमेरा', 'इन्फोग्राफिक' च्या मदतीने चक्क वर्गाचे रूपांतर आता स्टुडिओत करता येणे शक्य झाले आहे. 'इझल डॉट ली', 'स्टेंट प्लॅनेट', 'होही', 'क्रिएटली', 'टेबलएयू', 'इंकस्पेस' ही साधने वापरून आपण अवघडातील अवघड कल्पना सुबोध करू शकतो. विद्यार्थ्यांना आता गणित, भूमिती, अर्थशास्त्र, इंग्रजी विषय म्हणजे 'वाघिणीचे दूध' वाटायचा काळ इन्फोग्राफिक्समुळे इतिहासजमा होण्यास हरकत नाही.<br>'''* पीपीटी, पीडीएफ, स्लाइडस्'''<br>{{gap}}एखादा अवघड घटक सुलभ करून शिकवायचे. प्रभावी साधन म्हणजे पॉवर पॉईंट प्रेझेंटेशन, इंटरनेटवर टॉपिक टाइप करून पीपीटी लिहा. उदाहरणार्थ, भूकंप ('Earthquake PPT', 'Earthquake PDF', 'Earthquake slides') एवढे टाइप करा. किती पर्याय येतात पाहा. डोळे व डोके शिणून जाईल इतकी माहिती व काही प्रकारानुरूप उपलब्ध होते. म्हणजे भूकंपाची व्याख्या, भूकंपाचे प्रकार, भूकंपाची कारणे, भूकंप मापन, जगातले मोठे भूकंप काहीही विषय शंका दूर करून सर्वांगपूर्ण माहिती देणारी ही संसाधने शिक्षिकांचे श्रम, पैसा, वेळ वाचवणारे अध्यापनाचे सबलीकृत साधन. 'स्लाइड शेअर', 'आँनिमोटो', 'व्यूबॉक्स', 'नोव्हिओ', (Knovio) 'अहेड', 'हॅलो स्लाइड' या संकेत स्थळांवर शिकवायला सोयीची व उपयुक्त साधने शोधून तर पाहा. ती वर्गात दाखवण्याचा, वापरायचा मोह तुम्हास आवरता येणार नाही.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br>{{gap}}1. http://www.educatorstechnology.com<br>{{gap}}2. http://www.digitaliteracy.us<br>{{gap}}3. http://www.en.wikipedia.org.wiki/E-learning {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१८१}}</noinclude> lcuryzq43e4gsply3wusk8nhv4anaz2 104 25589 235175 75958 2026-08-07T13:29:42Z कल्पनाशक्ती 3813 235175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>विकासाचे टप्पे व शिक्षक म्हणून त्याचा होणारा नित्य, क्षमता, कौशल्य, तंत्र, आशय समृद्धी, प्रयोग, संशोधन, उपक्रम, मूल्यमापन इत्यादी अंगांनी होणारा नित्य, नूतन विकास या आधारावर प्रवेश ते निवृत्ती अशा सुमारे चार दशकांच्या कालखंडात निरंतर विकासशील शिक्षक आपल्या क्षमतावर्धन वृत्तीच्या जोरावर ठरावीक कालखंडानंतर वरच्या श्रेणी व क्षमतेचा शिक्षक बनतो. तो तसा बनणारा शिक्षक ख़रा ज्ञानसाधक व ज्ञानवर्धक! या आधारे शिक्षकांचे पाच वर्ग मानण्यात आले आहेत. ते पुढीलप्रमाणे (१) उमेदवार शिक्षक (प्रशिक्षणार्थी शिक्षक) (२) होतकरू शिक्षक (३) उपक्रमशील शिक्षक (४) निष्णात शिक्षक (५) नामवंत शिक्षक आपल्याकडे अशा सवर्ग विकासाचा चढता आलेख अपवादाने पाहायला मिळतो. कारण शिक्षक म्हणून व्यक्तिमत्त्व आणि वृत्ती विकासाची प्रोत्साहक, निरीक्षक, मान्यता देणारी यंत्रणा आपल्याकडे शालेय स्तरावर नाही. महाविद्यालय, विद्यापीठ पातळीवर वार्षिक स्वयंमूल्यमापन (Self Appraisal) गुणवत्तावर्धक निर्देशांक (Academic Performance Index) यांची असलेली तरतूद यामुळे उच्च शिक्षणातील प्राध्यापक हिरिरीने शैक्षणिक पात्रता वाढ, चर्चासत्र सहभाग, लेखन, वाचन, संशोधन, प्रयोग, उपक्रम यातून स्वत:स विकसित करताना दिसतात. त्यांच्यातील ही ऊर्मी शालेय शिक्षकात जोवर येणार नाही, तोवर शिक्षकांचे गुणवत्तावर्धन होणार नाही. शिक्षण प्रभावी व्हायचे तर शिक्षक विकासशील हवा, जगात शिक्षक चैतन्यशील संशोधक व प्रयोगशील सर्जक राहावा म्हणून जाणीवपूर्वक प्रयत्न, प्रोत्साहनाच्या अनेक योजना असता भारतातील त्यांचा अभाव येथील शिक्षकांना स्थितीशील बनवतो. हे चित्र बदलायचे असेल तर नित्य विकसनशील शिक्षण यंत्रणा उभारण्याकडे आपण लक्ष द्यायला हवे. तसे झाले तर आपले शिक्षकही निरंतर विकासशील शिक्षक बनतील.<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br>{{gap}}Teacher Standard - Missouri Educator Evaluation System. (U.S.) {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१८६}}</noinclude> fhhl6n1efo3xrubrp5xwvggj2v7klxs 104 25594 235176 76126 2026-08-07T13:30:36Z कल्पनाशक्ती 3813 235176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>रिकाम्या हाताने (व डोक्याने पण) वर्गात जाऊ नये. वर्गात गेल्यावर विद्यार्थ्यांनी वरील साहित्य आणायला पाठवू नये. वैयक्तिक कामे लावू नयेत. शैक्षणिक साधनांचे नियोजन (निवड, वापर इ.) हवे. पूर्वतयारी (शारीरिक, मानसिक, साधनविषयक) महत्त्वाची.<br>{{gap}}वरील विवेचनाकडे 'टीका' म्हणून न पाहता 'टिप्स' म्हणून पाहावे अशी माझी विनंती राहील. जगातील शिक्षक व भारतीय शिक्षक यांच्या भूमिकेतच मूलभूत फरक आहे. जगात शिक्षक व्यवसाय आहे. आपणाकडे शिक्षक धर्म, वृत्ती, संस्कार आदर्श, प्रतिदर्श (Role Model) आहे. कालौघात 'गुरुजी' हा 'सर', 'मॅडम' झाला तरी भारतीय जनमानसात शिक्षकाची प्रतिमा आणि प्रतिभा एखाद्या योगी, तपस्वी, उपदेशक, प्रवचकातीत राहिली आहे. विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने शिक्षकाचे महत्त्व प्रसंगी आई-वडिलांपेक्षा अधिक असते. संस्कार, प्रभाव, विचार, अनुकरण, आदर्श याचा मोठा पगडा विद्यार्थ्यांवर असतो, तो पालकांपेक्षा शिक्षकांचा. हे अतिरिक्त दायित्व या व्यवसायावर असतेच. याचा शिक्षकास विसर पडता नये. तुम्ही चांगले शिकवायला हवे हे खरेच, पण तुम्ही चांगले दिसायला नि असायलाही हवे अशी समाजाची अपेक्षा खोटी नाही. शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. जे. पी. नाईक ध्येयवादी व कृतिशील शिक्षकांच्या चर्चासत्रात असे म्हणाले होते की, "शिक्षकांनी विधवेसारखे असायला हवे." त्याचा अर्थ होता समाज कितीही बदफैली होऊ दे. विधवा व्रतस्थ, नैतिक, समाधी जीवन जगत असते. समाज तिच्यावर अन्याय करत असतो, तरी ती आपली नैतिक प्रतिदर्श भूमिका व्रतस्थपणे बजावत राहते. आज आपण एकविसाव्या शतकातील जागतिक स्पर्धेत अग्रेसर आहोत. जग भारतीय शिक्षकांना प्राधान्याने निवडते ते त्यांच्या नैतिक मूल्यनिष्ठ चारित्र्य सामर्थ्यावर, बुद्धी इतकेच महत्त्व आज मूल्यांना येते आहे. भारतासारखा तुलनेने गरीब देश शिक्षकांना मात्र भरभरून देताना दिसतो. मग शिक्षकांचे समाजाप्रती काही देणे घेणे असेल तर त्याची उतराई त्याने अपेक्षापूर्तीने नको का करायला?<br>{{Right|•••}} '''संदर्भ :-'''<br>{{gap}}1. Teaching as a profession - Session V (Essentiats of Teacher Personality) www.het.gov.pk<br>{{gap}}2. The Definative Book of Body Language - Allan and Barbara Pease (Pease Renternational PTY Ltd. Australia) {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१९१}}</noinclude> s7f267nyaffivpmqk8dpo4wspwjkf2m 104 25599 235177 76251 2026-08-07T13:31:33Z कल्पनाशक्ती 3813 235177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>देखरेखीखाली कार्यानुभव घेणे बंधनकारक असते. नंतर सहा महिने तुम्ही प्रशिक्षणार्थी शिक्षक म्हणून कार्य करायचे. मग शासन तुम्हास सेवेत सामावून घेते. प्रशिक्षक निवड तावून सुलाखून होते. प्रशिक्षण कालावधीत प्रशिक्षणार्थी छात्राध्यापकांना शिक्षक पगाराइतकी शिष्यवृत्ती असते. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो नियमित सेवेत आला की, त्याला सेवाशर्ती, सुरक्षा योजना, निवृत्तीवेतन, प्रशिक्षण सुविधा प्राप्त होतात. बी.ए., बी.एड., बी. एससी., बी. एड. एम्. ए. बीएड. एम्. एससी, बीएड. किंवा एम.एड. अशा पदव्या दिल्या जातात. प्रशिक्षणात सिद्धांत वर्षांच्या कालावधीचे असले तरी प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कालावधी त्याच्या निम्माच असतो. त्यामुळे शिक्षक निम्माच तयार होतो व निम्माच उपयोगी पडतो. पूर्ण शिक्षकाची घडण हे आपल्या शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमापुढील खरे आव्हान आहे. तसेच कालसंगत प्रशिक्षणाच्या सुधारणा प्रशिक्षण अभ्यासक्रमात जोवर आपण करणार नाही तोवर पाठ घेणारेच शिक्षक तयार होणार. शिकवणारे शिक्षक हवे असतील तर प्रशिक्षण हे गंभीर, कठोर, संशोधनाधारित, कालसंगत करायला हवे.<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/१९६}}</noinclude> 712fheaq6m27w6f8k4e9tzb30zqi292 104 25603 235178 76395 2026-08-07T13:32:25Z कल्पनाशक्ती 3813 235178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>चालली आहे. यास शासन, समाज असा जबाबदार आहे तसा स्वत: शिक्षकही. सक्ती केल्याशिवाय तो स्वतः अधिक शिकायला तयार नाही. किमान पात्रता (डी.एड्., बी.एड्. एम्. ए.) व्हायचे अन् त्याच पात्रतेवर निवृत्त व्हायचे. वेळोवेळी निर्धारित केलेल्या पात्रता धारण करण्याचा प्रयत्न न करता संघटनेच्या जोरावर पात्रता शिथिल करण्यासाठी, सूट मिळवण्यासाठी संप करण्यासारखा प्रकार समर्थनीय नाहीच. अलीकडच्या प्राध्यापक संघटनेच्या संपाच्या मागण्या लक्षात घेता शासनाची भूमिका योग्यच ठरते.<br>{{gap}}प्राध्यापक, शिक्षकांचा लेखन, वाचन, संशोधन, व्यासंग चिंतेचा ठरावा अशी स्थिती आहे. रकाने भरण्यासाठी, वेतनवाढीच्या अमिषाने केलेली प्रगती खरी नसते. खरा ज्ञानी स्वानंदी विकासक, अध्ययन, अध्यापन पद्धती कालबाह्य झाली, तरी त्या बदलायला शिक्षक तयार नाहीत. अभ्यासक्रम बदलण्याचे स्वातंत्र्य व स्वायत्तता केंद्रीय व राज्य सरकारांनी शिक्षक, प्राध्यापक करताना दिसत नाहीत. पाठ्य-पुस्तके सदोष असणे, त्यांच्या निर्मिती त्रुटीपूर्ण असणे हे त्याचे उदाहरण. नव्या ज्ञान समाजात विद्यार्थी संगणक, मोबाईल, इंटरनेट इत्यादी नवं तंत्रज्ञान व माहितीच्या क्षेत्रात जितके तरबेज होऊन येत आहेत, त्यांच्या ज्ञान व कौशल्यापुढे शिक्षक निरक्षर व निरुत्तर होत आहेत.<br>{{gap}}रोजचे अध्यापन पाट्या टाकण्याच्या स्वरूपात होत राहिले आहे. पाट्याच टाका, पण भरून टाका इतक्या माफक अपेक्षांनाही शिक्षक उतरताना दिसत नाही. माध्यमिक स्तरावर क्लासचे वाढते प्रस्थ व महाविद्यालयीन स्तरावर तास चुकवायचे विद्यार्थी (आणि प्राध्यापकांचेही!) वाढते प्रमाण त्वरित हस्तक्षेप व नियंत्रणाची गोष्ट ठरली आहे. विद्यार्थ्यांना शिकावंसं वाटत नाही व शिक्षकांना शिकवावेसे वाटत नाही अशी उभयपक्षी मरगळ क्षेत्रातील भ्रमनिरास सिद्ध करतो आहे.<br>{{gap}}अशा सार्वजनिक शिक्षक प्रतिमाभंजनाचे एक कारण वाढती सेवा सुरक्षा, आपोआप मिळणारी वेतनवाढ, वारेमाप वेतनवाढ यामुळे अतिरिक्त सुख व सुरक्षेमुळे सुखावलेल्या शिक्षकास विद्यार्थी, पालक, समाज, शासनाने वेसण घालण्याची वेळ आली आहे. काही सन्मान्य अपवाद व आदर्श शिक्षक आहेत. ते अल्पसंख्य, असंघटित, पापभिरू ठरलेत. ते काही करू पाहतील तर कावळ्यांच्या शाळेत बहिष्कृत ठरतात. शिक्षकांना सन्मान, सुरक्षा, समृद्धी असायलाच हवी पण ती गुणवत्ता विकासाच्या निरंतर प्रयत्नांच्या आधारावर मिळेल तर शिक्षक प्रतिमा पूर्ववत आदर्श होऊ शकेल.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२००}}</noinclude> 26bjd8tmn0pmyc5jo3vxdbcipxqnp2e 104 25604 235179 76414 2026-08-07T13:32:59Z कल्पनाशक्ती 3813 235179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>{{gap}}जगभर शिक्षण व शिक्षक या दोन्ही गोष्टींकडे फार गांभीर्याने पाहिले जाते. जगातले सारे प्रगत देश विकास करताना आपणास दिसतात ते शिक्षण धोरणातले सातत्य, देशाचं विकास लक्ष्य, मनुष्यबळ विकासाचे नियोजन यामुळे. लोकानुनय करणारे शैक्षणिक निर्णय घेणे जोवर आपण थांबवणार नाही तोवर शिक्षण व शिक्षकांचे अध:पतन आपणास थांबवता येणार नाही. सिंगापूर, फिनलंडसारखे छोटे देश शिक्षणात जागतिक परिमाणे (स्टँडर्ड) निर्माण करतात तर आपणासारख्या खंडप्राय देशाने ते का करू नये? महासत्ता बनण्याचे स्वप्न असायला हरकत नाही. त्यासाठी राजकीय लाभापलीकडे देशाहित म्हणून शिक्षणाकडे पाहायला हवे.<br>{{gap}}शिक्षक दिनी ज्या शिक्षकांना पुरस्कार दिले जातात. तो एक फार्सच म्हणायला हवा. मी जिल्हा, राज्य, राष्ट्रीय स्तरावर आदर्श शिक्षक निवड समितीत काम केलं आहे. सारे शासकीय आदर्श शिक्षक पुरस्कार हे प्रस्ताव मागवून त्यातून निवड करून दिले जातात. जो शिक्षक आपला प्रस्ताव चकचकीत (ग्लेज्ड) सादर करतो, तो आदर्श शिक्षक होतो. त्यातही मंत्री, संत्री यांच्या चिठ्ठया-चपाट्यांची भरती असतेच.<br>{{gap}}हे चित्र बदलायचे असेल तर खालील सुधारणांना पर्याय नाही.<br>{{gap}}१. खासगी, शासकीय, निमशासकीय सर्व शिक्षण संस्था मान्यता, शिक्षक पात्रता, निवड, वेतनमान यासाठी एकच व समान धोरण व संहिता हवी.<br>{{gap}}२. शिक्षणावरील आर्थिक तरतूद राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या किमान ६% असावी. ती योजने गणिक वाढवत नेऊन १०% करावी.<br>{{gap}}३. विना अनुदान शिक्षण पद्धती त्वरित बंद करून सर्व शिक्षकांना सन्मानजनक समान वेतन व समान सेवाशर्ती लागू कराव्यात.<br>{{gap}}४. शिक्षकांची पदोन्नती, वेतनवृद्धी ही सेवाकाल, सेवा ज्येष्ठता या ऐवजी सेवा श्रेष्ठतेवर (काँपिटन्स) वर दिली जावी.<br>{{gap}}५. सेवा कालात लेखन, वाचन, वक्तृत्व, समाजसेवा संशोधन, प्रकल्प, प्रकाशन, इत्यादीस महत्त्व देऊन पुरस्काराऐवजी प्रोत्साहनपर वेतनवृद्धीचे तत्त्व अंगीकारावे.<br>{{gap}}६. वर्गातील शिक्षक व विद्यार्थी प्रमाण बालवाडी ते उच्च शिक्षण स्तरावर जागतिक परिणामानुसार निश्चित करावे. (युनेस्को स्टँडर्ड)<br>{{gap}}७. सेवांतर्गत प्रशिक्षणात निरंतरता, गुणवत्ता, तज्ज्ञता यांना महत्त्व देण्यात यावे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२०१}}</noinclude> cxuqs6qmopvebdwk9du6zqxfnosjwol 104 25605 235180 76430 2026-08-07T13:33:22Z कल्पनाशक्ती 3813 235180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>{{gap}}८. सेवापूर्व प्रशिक्षणात आमूलाग्र बदल सर्व स्तरावर करण्यात येऊन प्रशिक्षण पाठ्यक्रम (बी. एड., बी. एड., एम. एड., एम. फिल, पीएच. डी., नेट, सेट इ.) माहिती तंत्रज्ञान, संगणक, संपर्क क्रांती, तंत्रज्ञान इ. चे अवधान ठेवून बनवावेत व प्रतिवर्षी ते अद्यतन (अपग्रेड) करण्यात यावेत.<br>{{gap}}९. बालवाडी ते विद्यापीठ स्तरावरील शिक्षण स्वायत्त व स्वतंत्र (न्याय व्यवस्थेप्रमाणे) करावे. त्याचे नियमन, नियंत्रण, नियोजन, शिक्षण तज्ज्ञांकडे द्यावे.<br>{{gap}}१०. शिक्षकास विकास, संशोधन संधीचे, प्रयोगाचे स्वातंत्र्य देऊन शैक्षणिक अभ्यासक्रम प्रतिवर्षी सुधारित करावे. (रिव्हाइज्ड)<br>{{gap}}११. प्रशिक्षण, प्रवेश, पदभरती, पदोन्नती, नियुक्ती सर्व स्तरावर देणगी घेणे अपराध ठरवण्याचा कायदा करावा. त्यासाठी अध्यादेश काढावा.<br>{{gap}}१२. शिक्षकांनी आपली गुणवत्ता वाढवावी, टिकवावी म्हणून विद्यार्थी, पालक, शिक्षणाधिकारी/विद्यापीठ स्तरावर प्रतिवर्षी बहुस्तरीय फिडबॅक व मूल्यांकन पद्धती लागू करावी.<br>{{gap}}१३. शिक्षक वृत्ती विकासार्थ शैक्षणिक साधन खरेदी, संशोधन प्रकल्प, प्रकाशन, प्रयोग इत्यादीसाठी अनुदान दिले जावे. जे बालवाडी ते विद्यापीठ सर्व शिक्षणस्तरावर दिले जावे.<br>{{gap}}१४. शिक्षण संस्था संहिता, अनुदान संहिता सेवाशर्ती संहिता सर्व शिक्षण संस्थांना समानपणे लागू करून शिक्षणाचा अपेक्षित दर्जा (डिझायरेबल स्टँडर्ड) निश्चित केला जावा. त्याच्या निरीक्षण, नियंत्रण, विकासाची स्वतंत्र यंत्रणा उभारावी.<br>{{gap}}१५. 'शिक्षण प्रथम' (Education First) चे धोरण अंगीकारून केंद्र व राज्यस्तरावर नियोजन, तरतूद, अंमलबजावणी सर्व स्तरावर शिक्षण व शिक्षक विकासास प्राधान्य देण्यात यावे.<br>{{Right|•••}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२०२}}</noinclude> kuqxvp9wm5guxof8o1y519be1vh49np 104 25608 235181 76491 2026-08-07T13:34:14Z कल्पनाशक्ती 3813 235181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>लेखी शिक्षक म्हणजे अभय निरुपद्रवी आणि सज्जन, स्त्री दाक्षिण्य असलेला. हे असते शिक्षकाचे बलस्थान. नैतिक सचोटी, परस्त्री मातेसमान मानणारा, अनुकरणीय शिक्षक व्हायचे तर तुमचा आत्मस्वर नैतिक हवा. भौतिक संपन्नतेच्या मागे लागून आपला 'कांचनमृग' होणार नाही, 'मिडास' होणार नाही, हे ही आपण पाहायला हवं. हे असतं शिक्षकाचं विधवा होणं, आणि सतीचं वाण.<br>{{gap}}समाजाचं सर्वाधिक लक्ष जर कुणाकडे असेल तर ते शिक्षकांकडे असते. मला कोल्हापूरच्या सिटी बसमध्ये कितीही गर्दी असली तरी उभे राहावे लागत नाही. भरल्या बसमध्ये चढल्यावर पण कोणीतरी उठून मला बसा म्हणतो. ती अथवा तो माझा विद्यार्थी, विद्यार्थिनी असते, पालक असतो अन् एखादा त्रयस्थही असतो. कारण त्यांच्या लेखी, मनी मी शिक्षक असतो. जळी, स्थळी, काष्ठी, पाषाणी तुम्ही शिक्षक असले पाहिजे. शिक्षक 'व्रत' आहे की 'व्यवसाय'? तर मी म्हणेन ते व्रतच असायला हवे. व्रत म्हणजे निश्चय, दृढ प्रतिज्ञता. पानी से पतला कौन है? या हुमानाचे उत्तर 'शिक्षक' आहे. शिक्षक पाट्या टाकायचा उद्योग नाही. माझे शिक्षक मला सांगायचे, 'भले पाटी टाक, पण प्रत्येक वेळी भरून टाक.' शिक्षकाची प्रत्येक कृती महत्त्वाची. कारण ती उपजत अनुकरणीय असते. तुमच्या प्रत्येक गोष्टीचे अनुकरण विद्यार्थी करत असतात आणि तेही अंधभक्तीने. तुम्ही एक अनुस्वार चुकीचा लिहिला तर किमान पन्नास शब्द चुकीचे लिहिले जातात. म्हणून शिक्षकाचे आचार, विचार निर्दोष हवेत. त्याला क्षमा नाही. शिक्षक अक्षम्य व्यवसाय आहे, हे आपणास कधीही विसरून चालणार नाही.<br>{{gap}}आज मी निवृत्तीच्या वयात आहे. कधी कधी निराशा येते, मन विषण्ण होऊन राहते. वाटतं आपण जे मूल्याधिष्ठित जीवन जगलो, जो आदर्शवाद जपला, समाजाला त्याचे काही देणे-घेणे नाही. पण आज या नवऊर्जा शिबिरात तुम्ही १००-१५० जण आलात. मलाच नवी ऊर्जा मिळाली. नाही सर्वत्र वाळवंट नाहीत, ओऍसिसही आहेत. डॉ.जे.पी.नाईक यांनी सन १९८० साली बोलावले तेव्हा ५० शिक्षक होते. आज २०१५ साली १५० आहेत. त्या वेळी सर्व शिक्षकच होते. आज कितीतरी शिक्षिका या शिबिरात आहेत. आड वाटेला शिबिर भरलं असताना त्या आल्यात, हे पाहून मी सुखावलो आहे, भरून पावलो आहे. माझ्या दृष्टीनी एकविसाव्या शतकातले हे आशादायी चित्र आहे, स्वप्न आहे. शासकीय आदेश नसताना तुमचं येणं ही क्रांती आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२०५}}</noinclude> 2aea0asrqm8312tncwyteehsq0w4ysc 104 25612 235182 76554 2026-08-07T13:35:06Z कल्पनाशक्ती 3813 235182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>एकदा तिचे पुनरुज्जीवन घडवून आणण्याचा हा काळ आहे. मला फ्रान्समधील मतिमंदांच्या शाळेतील एक शिक्षिका या प्रसंगी आठवते. एका वर्गात एक शिक्षिका एका मुलीस मांडीवर घेऊन चित्र काढत असताना पाहून मला मोठे आश्चर्य वाटले होते. एका वर्गात एकच शिक्षक व एकच विद्यार्थी. मी विचारल्यावर कळले की, ती जी विद्यार्थिनी आहे ना, तिची आई नुकतीच वारली आहे. आई वारल्यापासून तिचे शिकणंच बंद झालंय. ती नुसती चित्रं काढते. तेही फक्त आईचंच चित्र! मी शिक्षिकेस विचारले, 'तुम्ही काय प्रयत्न करताहात मग?' त्या म्हणाल्या, 'तिनं माझं चित्र काढावे असा प्रयत्न करते आहे!' मी भारतीय शिक्षक असल्याने संशयाने (खरं तर स्वानुभवाने) म्हटले,'हे कसं शक्य आहे?' बाई अत्यंत शांत, दृढ पण नम्र, स्वरात म्हणाल्या, 'ती आता चोवीस तास माझ्याकडेच असते.' का नाही ती मुलगी 'आई' म्हणून 'बाईंचे' चित्र काढणार? कारण त्या शिक्षिकेस तिचा आत्मस्वर सापडला होता नि तिच्यात न आटणारे मातृत्व पाझरत होते. शिक्षिका ते मुख्याध्यापकांनी नेमून दिलेले काम नव्हती करत. ते तिने स्वीकारलेले सती-साध्वीचे वाण होते, व्रत होते. व्रतातून वृत्ती विकसित होत असते. शिक्षक व्यवसाय नसून वृत्ती, प्रवृत्ती, धर्म, कर्तव्य आहे. ती नोकरी, चाकरी नाही. शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या जीवनात नवी स्वप्ने निर्मिणारा सौदागर नसून स्रष्टा आहे. तो स्वप्न विकत नाही, निर्माण करतो, जन्माला घालतो.<br>{{gap}}जगात दोन व्यवसाय समर्पणाचे मानले जातात. एक शिक्षकाचा. तो घडवायचे काम करतो. दुसरा पोलिसाचा. तो समाज बिघडू नये याची काळजी घेतो. ज्या देशात हे दोन्ही कार्य कर्तव्यभावनेने होते, तो देश मोठा होतो. समर्पणातून अचूकता, पूर्णता जन्माला येते. तासिका तत्त्वावरचा शिक्षक, अर्धवेळ शिक्षक या आर्थिक दारिद्र्यातून जन्माला आलेल्या गोष्टी होत्या. आज जर भारत महानतेचे, 'स्मार्ट नेशन'चे स्वप्न पाहात असेल तर शिक्षणावरील तरतूद चढत्या भाजणीचीच असायला हवी. दुर्दैवाने या देशात दोघांनाही 'चॅलेंज' केले जाते. ही या देशाची खरी शोकांतिका आहे, पराभव आहे. आज देशास रोज तयारी करून शिकवणाऱ्या व्यासंगी, प्रयोगशील शिक्षकांची गरज आहे. काही शिक्षक 'तयारीचे' असतात. तयार असल्याने त्यांना कधीच तयारी करायची प्यास असत नाही. ज्यांना वाचन, लेखन, उपक्रम, नवता, संशोधनाची प्यास नाही, अशा शिक्षकांनी व्यवसायातून स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारणे श्रेयस्कर! ते उभयपक्षी फायदेशीर. ना तुम्हाला अपराध बोधाचा पश्चात्ताप, ना विद्यार्थ्यांचे, समाजाचे नुकसान.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२०९}}</noinclude> rxd7s1mblz9yvu3ov01czivnemg2ycm 104 25613 235183 76559 2026-08-07T13:35:27Z कल्पनाशक्ती 3813 235183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>{{gap}}प्रेमचंदाची 'बोध' नावाची एक कथा आहे. ती कथा पोलीस, तलाठी, डॉक्टरपेक्षा शिक्षकाचा व्यवसाय का व कसा श्रेष्ठ ते समजावते. ती कथा शिक्षक-विद्यार्थी संबंधांवरचे सुंदर, मार्मिक भाष्य आहे. त्या आधारे आपला आत्मस्वर हीच आपली कसोटी मानायला हवी. भारतात शिक्षक व्यवसायात आल्यानंतर अपवादानेच आपली गुणवत्ता, औपचारिक पात्रता वाढवतात. व्यवसायात प्रवेश झाला की त्यांना मोक्ष मिळतो. व्यापारी आपले भांडवल रोज वाढेल असे पाहतो. शिक्षकाने आपले ज्ञान रोज वाढेल याबद्दल दक्ष असायला हवे. आज देशापुढची संकटे चक्रव्यूह भेदण्याची आहेत. शिक्षित श्रीमंत होतात. कष्टकरी गरीब राहतो. प्रत्येक माणसाचं उत्पन्न वाढते आहे. पण माणसाची किंमत कमी होते आहे. माणसाची किंमत कमी होण्यासारखा दुसरा सांस्कृतिक ऱ्हास नाही. 'क्वालिफाईड' आणि 'क्वालिटेटीव्ह' शब्दातील अंतर शिक्षक समजून घेतील तर त्यांना आत्मस्वर गवसेल. ज्यांना आत्मस्वर गवसतो त्यांच्यात स्वऊर्जा आपोआप निर्माण होते. अशा शिबिराचे काम इंजेक्शन अथवा व्हिटॅमिनसारखे प्रासंगिक प्रेरणा देण्यासारखे आहे. शिक्षक देश, समाजाचा संवेदना सूचकांक व्हायला हवा, तसाच तो होकायंत्रही असायला हवा. दशा सुधारणे, दिशा दाखवणे हे द्रष्ट्या शिक्षकांचे कार्य असते. ते तुम्ही करावे, असे आव्हान करून मी माझे भाषण संपवतो. जयहिंद !<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१०}}</noinclude> g8ipdwikd8huw0ptn4yra3m3zi2rzui 104 25614 235184 76584 2026-08-07T13:36:19Z कल्पनाशक्ती 3813 235184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''शिक्षकाची नवी आचार संहिता''' {{gap}}डॉ. कलाम यांनी 'शिक्षक दिनी' शिक्षकांनी घ्यायच्या अकरा शपथा सांगितल्या होत्या. त्या शपथा एका अर्थाने 'शिक्षक व्रते' च होत. आजच्या शिक्षक दिनी प्रत्येक शिक्षकांनी ती 'एकादश व्रते' (अकरा व्रते) जीवन ध्येय म्हणून स्वीकारली तरी ते डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या स्वप्नातले आदर्श शिक्षक होतील.<br>१. मी शिकवण्यावर जिवापाड प्रेम करीन नि शिकवणे हाच माझ्या जीवनाचा ध्यास राहील.<br>२. विद्यार्थ्यांना संस्कारित करणे इतकेच माझे कार्य नसून त्यांच्या तरुण मनास दिशा देणे ही माझ्या जीवनाची इतिकर्तव्यता असेल.<br>३. सामान्य विद्यार्थ्याला असामान्य बुद्धिमान विद्यार्थी बनवणे हे माझे जीवन ध्येय राहील.<br>४. मी विद्यार्थ्यांशी केवळ शिक्षकच नाही तर आई, बहीण, वडील, भाऊ या नात्याने वागेन.<br>५. मी जीवनात असा वागेन की, माझे जीवन हाच विद्यार्थ्यांना संदेश म्हणून प्रेरणा देत राहील.<br>६. विद्यार्थ्यात जिज्ञासा जागवून त्यांच्यात प्रश्न निर्माण करीन व प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य देऊन प्रोत्साहन देत राहीन.<br>७. मी विद्यार्थ्याशी जात, धर्म, लिंग, वर्ण, वंश, स्थिती यांचा विचार न करता सर्वांशी समान सौजन्याने वागेन.<br>८. मी माझ्या अध्ययन-अध्यापन कौशल्य, व्यासंगाचा सतत विकास करून माझे अध्यापन गुणवत्तेचे करण्याचा निरंतर प्रयत्न करीन.{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२११}}</noinclude> 1gn9ymoj8iggfd5hsd4tfkwek9eattc 104 25615 235185 76591 2026-08-07T13:36:58Z कल्पनाशक्ती 3813 235185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>९. मी माझ्या विद्यार्थ्यांचे यश साजरे करीन व अपयशाचे सतत यशात रूपांतर करण्याची पराकाष्ठा करत राहीन.<br>१०. मी राष्ट्राच्या विकासात विद्यार्थ्यांसह पुढाकार व सहभाग सतत सक्रिय ठेवेन.<br>११. मी स्वतःत सदाचार, सभ्यता रूजवेन, विद्यार्थ्यांद्वारे समाजात व देशात त्यांचा प्रचार व प्रसार होत राहील याची दक्षता घेईन.<br>{{Right|•••}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१२}}</noinclude> cbr4jzbvhkdp8i63ty6jyozcese6bso 104 25616 235186 76598 2026-08-07T13:37:38Z कल्पनाशक्ती 3813 235186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''नवा शिक्षक''' {{gap}}नव्या युगाचा, नव्या तंत्राचा, समर्पित शिक्षक मी आहे,<br>{{gap}}कोण मला जिंकू शकतो ते मी पाहे !<br>{{gap}}जात नाही, धर्म नाही, न मी एक पक्षाचा<br>{{gap}}तेच संकोची जे आखडती प्रदेश समग्रतेचा !<br>{{gap}}अनंत माझी ज्ञानलिप्सा<br>{{gap}}अल्पाने न मला कधी समाधान<br>{{gap}}विश्व कवेत घेण्याचेच मला नित्य अवधान<br>{{gap}}शाळेस माझ्या कुलूप असणे कधी न मला साहे !<br>{{gap}}कोण मला जिंकू शकतो ते मी पाहे !<br>{{gap}}जिकडे तिकडे माझेच विद्यार्थी आहेत<br>{{gap}}सर्वत्र सावल्या माझ्या मला दिसताहेत<br>{{gap}}जग असे माझी मातृभूमी<br>{{gap}}अवकाश माझी स्वप्नभूमी असे<br>{{gap}}उद्याची उद्यमी पिढी माझी<br>{{gap}}मला नित्य खुणावते आहे<br>{{gap}}विद्यार्थी माझे, मी त्यांचा<br>{{gap}}एकच ध्येय आम्हातुनि वाहे !<br>{{gap}}नव्या ध्यासाचा, नव्या श्वासाचा, नवा शिक्षक मी आहे !<br>{{Right|•••}} {{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१३}}</noinclude> scu03oyar5fs5dbirjyzu8b9o17auhy 104 25617 235187 76612 2026-08-07T13:38:17Z कल्पनाशक्ती 3813 235187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''पूर्वप्रसिद्धी'''<br>'''* नवे शिक्षण''' १. खेळकर खेळघर (जडणघडण/जानेवारी/२०१५)<br> २. प्राथमिक शिक्षण आणि क्षमता विकास (जडणघडण/फेब्रुवारी/२०१५)<br> ३. प्राथमिक शिक्षण : प्रगत आणि प्रश्न (शिक्षण विचार/पं. पलूसकर बहुद्देशीय शिक्षण संस्था/पलूस/रौप्योत्सव ग्रंथ/२०१५)<br> ४. माध्यमिक शिक्षण: आमूलाग्र बदलाची गरज (जडणघडण/एप्रिल/२०१५)<br> ५. माध्यमिक शिक्षणाचे जागतिक चित्र (कोल्हापूर जिल्हा माध्य. उच्च माध्यमिक, मुख्याध्यापक संघ नवी इमारत उद्घाटन स्मरणिका- २०१६)<br> ६. उच्च माध्यमिक शिक्षण : सर्वाधिक उपेक्षित स्तर (जडणघडण/मे/२०१५)<br> ७. आंतरराष्ट्रीय दर्जा व महाराष्ट्रातील विद्यापीठे (दिव्य मराठी/१६ सप्टेंबर/२०१४)<br> ८. भारताच्या उच्च शिक्षणाचा भविष्यवेध (जडणघडण/जून/२०१५)<br> ९. नव्या रिमचे नवे शिक्षण (जडणघडण/मार्च/२०१५)<br> १०. शिक्षणाचे चिंताजनक व्यावसायीकरण (ऋग्वेद दिवाळी - २०१३)<br> ११. क्रांतीच्या उंबरठ्यावरील अध्यापक शिक्षण (जडणघडण/जुलै/२०१५)<br> १२. उच्च शिक्षणातील अध्यापक शिक्षणाची उपेक्षा (जडणघडण/ऑगस्ट/२०१५)<br> १३. नव्या युगाच्या शिक्षणाचे आव्हान (आंतरभारती वार्षिक/२०१३)<br> १४. वर्तमान शिक्षणापुढील नवी आव्हाने (मराठी विद्यानिकेतन, बेळगाव रौप्योत्सवी स्मरणिका २०१४){{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१४}}</noinclude> jh58sj5n5xw6rwx5tekwyue8xjgba7a 104 25618 235188 76619 2026-08-07T13:38:37Z कल्पनाशक्ती 3813 235188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>१५. शिक्षण आणि शाश्वत विकास (ऋग्वेद/दिवाळी/२०१४)<br> १६. एकविसाव्या शतकातील शाळेचे स्वरूप (श्रीमंत जयसिंगराव घाटगे हायस्कूल, कागल रौप्योत्सव स्मरणिका/२०१४)<br> १७. उद्याचे तंत्रज्ञानाधारित शिक्षण - (जडणघडण/सप्टेंबर/२०१५)<br> १८. नवे शिक्षण : जग आणि भारत (विश्रांती/दिवाळी २०१४)<br> १९. जागतिकीकरणाचे शिक्षणावरील परिणाम (शिक्षणवेध/दिवाळी/२०१६)<br> • समारोप : चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रश्न - (जडणघडण/ऑक्टोबर/२०१५)<br> '''* नवे शिक्षक''' • नव्या शिक्षकाची संकल्पना (जडण-घडण/जानेवारी, २०१४)<br> १. शिक्षकाच्या नव्या पात्रता - (जडणघडण/फेब्रुवारी/२०१४)<br> २. शिक्षकाची नवी साधने - (जडणघडण/मार्च/२०१४)<br> ३. शिक्षकाची नवी वाचनसाक्षरता - (जडणघडण/एप्रिल/२०१४)<br> ४. शिक्षकाची नवी उपक्रमशीलता (जडणघडण/मे/२०१४)<br> ५. शिक्षकाची नवी अध्यापनकुशलता (जडणघडण/जून/२०१४)<br> ६. नवशिक्षकांची अंकीय साक्षरता (जडणघडण/जुलै/२०१४)<br> ७. शिक्षक विकासाच्या नव्या पाऊलखुणा (जडणघडण/सप्टेंबर/२०१४)<br> ८. नवशिक्षकाचे व्यक्तिमत्त्व - १६६ (जडणघडण/ऑक्टोबर/२०१४)<br> ९. एकविसाव्या शतकातील शिक्षकाची घडण - (अप्राप्त)<br> १०. शिक्षक विकास : शोध आणि बोध - (महाराष्ट्र टाइम्स /५ सप्टेंबर २०१३)<br> ११. शिक्षकाचा आत्मस्वर आणि ऊर्जा (प्राथमिक शिक्षक नव ऊर्जा शिबिर, पाटगाव/२०१५)<br> १२. शिक्षकाची नवी आचार संहिता - (तरुण भारत/बेळगाव/५ सप्टेंबर, २०१५)<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१५}}</noinclude> tr0agewtv0263i6orbjg5iomxhgfyo9 104 25619 235189 76629 2026-08-07T13:39:09Z कल्पनाशक्ती 3813 235189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''डॉ. सुनीलकुमार लवटे : साहित्य संपदा''' '''१. खाली जमीन, वर आकाश (आत्मकथन)'''<br> मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे/२००६/पृ. २१०/रु. १८० सहावी आवृत्ती<br> '''२. भारतीय साहित्यिक (समीक्षा)'''<br> मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे/२००७/पृ. १३८/रु. १४० तिसरी आवृत्ती<br> '''३. सरल्या ऋतूचं वास्तव (काव्यसंग्रह)'''<br> निर्मिती संवाद, कोल्हापूर/२०१२/पृ.१००/रु.१००/दुसरी आवृत्ती<br> '''४. वि. स. खांडेकर चरित्र (चरित्र)'''<br> श्रमिक प्रतिष्ठान, कोल्हापूर/२०१२/पृ.१६६/रु.१००/दुसरी आवृत्ती<br> '''५. एकविसाव्या शतकातील समग्र शिक्षण (लेखसंग्रह)'''<br> सह्याद्री प्रकाशन, पुणे/२०१३/पृ.१११/रु.१००/प्रथम आवृत्ती<br> '''६. कोल्हापूरचे स्वातंत्र्योत्तर समाजसेवक (व्यक्तीलेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१३/पृ.१७५/रु.२००/दुसरी आवृत्ती<br> '''७. प्रेरक चरित्रे (व्यक्तीलेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१३/पृ.३१/रु.२५/दुसरी आवृत्ती<br> '''८. दुःखहरण (वंचित कथासंग्रह)'''<br> लोकवाङमयगृह, मुंबई/२०१३/पृ.१२५/रु.१३०/प्रथम आवृत्ती<br> '''९. निराळं जग, निराळी माणसं (संस्था/व्यक्तिविषयक लेखसंग्रह)'''<br> लोकवाङ्मयगृह, मुंबई/२०१३/पृ.१३६/रु.१५०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१०. शब्द सोन्याचा पिंपळ (साहित्यविषयक लेखसंग्रह)'''<br> रावा प्रकाशन, कोल्हापूर/२०१३/पृ.१६०/रु.१८०/दुसरी आवृत्ती<br> '''११. आकाश संवाद (भाषण संग्रह)'''<br> स्पर्श प्रकाशन, राजापूर/२०१३/पृ.१०३/रु.१२५/प्रथम आवृत्ती{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१६}}</noinclude> c3lo976adztmjgin06sp2w7a87hxziv 104 25620 235190 76637 2026-08-07T13:39:57Z कल्पनाशक्ती 3813 235190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''१२. आत्मस्वर (आत्मकथनात्मक लेख व मुलाखती संग्रह)'''<br> साकेत प्रकाशन, औरंगाबाद/२०१४/पृ.१६०/रु.१८०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१३. एकविसाव्या शतकातील सामाजिक प्रश्न (लेखसंग्रह)'''<br> शब्दवेल प्रकाशन, कोल्हापूर/२०१४/पृ.१७६/रु. १८०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१४. समकालीन साहित्यिक (समीक्षा)'''<br> मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे/२०१५/पृ.१८६/रु.२००/प्रथम आवृत्ती<br> '''१५. महाराष्ट्रातील महिला व बालकल्याण : दशा आणि दिशा (लेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१४/पृ.१७६/रु. २००/दुसरी आवृत्ती<br> '''१६. वंचित विकास : जग आणि आपण (लेखसंग्रह)'''<br> श्रमिक प्रतिष्ठान, कोल्हापूर/२०१४/पृ.११५/रु.१२०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१७. नवे शिक्षण, नवे शिक्षक (लेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१६/पृ.२१२/रु.२२५/दुसरी आवृत्ती<br> '''१८. भारतीय भाषा व साहित्य :'''<br>साधना प्रकाशन, पुणे/२०१७/पृ. १८६/रु. २००/पहिली आवृत्ती<br> '''आगामी'''<br> • भारतीय भाषा (समीक्षा)<br> • भारतीय साहित्य (समीक्षा)<br> • भारतीय लिपी (समीक्षा)<br> • मराठी वंचित साहित्य (समीक्षा)<br> • वाचावे असे काही (समीक्षा)<br> • समाजशील सुधारक (व्यक्तीलेखसंग्रह)<br> • प्रशस्ती (प्रस्तावनासंग्रह)<br> • साहित्य आणि संस्कृती (लेखसंग्रह)<br> • माझे सांगाती (व्यक्तीलेखसंग्रह)<br> • वेचलेली फुले (समीक्षा)<br> • सामाजिक विकासबोध (लेखनसंग्रह)<br> • चिंतन (स्फुट संग्रह)<br> • भारतीय भाषा व साहित्य (समीक्षा)<br> वरील सर्व पुस्तके मिळण्याचे ठिकाण अक्षर दालन<br>{{Right|•••}}{{nop}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१७}}</noinclude> ors9ztfgoujqleze7hfd5rbmggtd25a 235191 235190 2026-08-07T13:40:11Z कल्पनाशक्ती 3813 235191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AbhijitKanitkar" /></noinclude>'''१२. आत्मस्वर (आत्मकथनात्मक लेख व मुलाखती संग्रह)'''<br> साकेत प्रकाशन, औरंगाबाद/२०१४/पृ.१६०/रु.१८०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१३. एकविसाव्या शतकातील सामाजिक प्रश्न (लेखसंग्रह)'''<br> शब्दवेल प्रकाशन, कोल्हापूर/२०१४/पृ.१७६/रु. १८०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१४. समकालीन साहित्यिक (समीक्षा)'''<br> मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे/२०१५/पृ.१८६/रु.२००/प्रथम आवृत्ती<br> '''१५. महाराष्ट्रातील महिला व बालकल्याण : दशा आणि दिशा (लेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१४/पृ.१७६/रु. २००/दुसरी आवृत्ती<br> '''१६. वंचित विकास : जग आणि आपण (लेखसंग्रह)'''<br> श्रमिक प्रतिष्ठान, कोल्हापूर/२०१४/पृ.११५/रु.१२०/प्रथम आवृत्ती<br> '''१७. नवे शिक्षण, नवे शिक्षक (लेखसंग्रह)'''<br> अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१६/पृ.२१२/रु.२२५/दुसरी आवृत्ती<br> '''१८. भारतीय भाषा व साहित्य :'''<br>साधना प्रकाशन, पुणे/२०१७/पृ. १८६/रु. २००/पहिली आवृत्ती<br> '''आगामी'''<br> • भारतीय भाषा (समीक्षा)<br> • भारतीय साहित्य (समीक्षा)<br> • भारतीय लिपी (समीक्षा)<br> • मराठी वंचित साहित्य (समीक्षा)<br> • वाचावे असे काही (समीक्षा)<br> • समाजशील सुधारक (व्यक्तीलेखसंग्रह)<br> • प्रशस्ती (प्रस्तावनासंग्रह)<br> • साहित्य आणि संस्कृती (लेखसंग्रह)<br> • माझे सांगाती (व्यक्तीलेखसंग्रह)<br> • वेचलेली फुले (समीक्षा)<br> • सामाजिक विकासबोध (लेखनसंग्रह)<br> • चिंतन (स्फुट संग्रह)<br> • भारतीय भाषा व साहित्य (समीक्षा)<br> वरील सर्व पुस्तके मिळण्याचे ठिकाण अक्षर दालन<br>{{Right|•••}}<noinclude>{{center|नवे शिक्षण, नवे शिक्षक/२१७}}</noinclude> oq8imaajk2bckdqbr96z56c2tvie0mm 0 25842 235196 44291 2026-08-07T18:17:48Z QueerEcofeminist 918 "[[नवे शिक्षण, नवे शिक्षक]]" ला ने संरक्षित केले: पुर्ण झालेले पुस्तक ([संपादन=Allow only template editors and administrators] (अनंत) [स्थानांतरण=Allow only template editors and administrators] (अनंत)) 44291 wikitext text/x-wiki <pages index="नवे शिक्षण, नवे शिक्षक (Nave Shikshan , Nave Shikshak).pdf" from=1 to=218/> 1ov45kt4iabngrvyky6sx340t078aac 0 27725 235206 234262 2026-08-07T18:57:42Z QueerEcofeminist 918 template test 235206 wikitext text/x-wiki <pages index="वि. स. खांडेकर चरित्र (V. S. Khandekar Biography).pdf" from=1 to=187/> {{साचा:Locked}} omlmi0o749bc6ak1ql47gpd98v0f2fg 104 29110 235228 47847 2026-08-08T08:48:36Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ पान '' वापरून बदलले. 235228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><noinclude></noinclude> tu3lchlo02k8f5d8gwrxrbkxqldiwk1 235229 235228 2026-08-08T08:54:23Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude> [[File:लक्षदीप (Lakshadip) cover.jpg|borderless|center|लक्षदीप (Lakshadip) cover]]{{nop}}<noinclude></noinclude> 9zz93sruxzfzc7vu1efx9hwal8wup87 104 29111 235230 47848 2026-08-08T08:56:33Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br><br><br><br><br><br><br><br><br> {{center|{{xxxx-larger|'''लक्षदीप'''}}}} {{center|{{x-larger|'''निवडक लक्ष्मीकांत देशमुख'''}}}} <br><br><br><br><br><br><br><br><br>{{nop}}<noinclude></noinclude> kf0ebpywayow01pb85d6xvhib9v0121 10 69836 235200 152596 2022-07-25T00:39:22Z 2604:3D08:6286:7500:A41E:EAFA:4A1C:8500 outdated padlocks since more than 2 years ago 235200 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}} | autoconfirmed = <indicator name="padlock-semi-auto">[[File:Semi-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is semi-protected to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with semi-protection]] | sysop = <indicator name="padlock-full">[[File:Full-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is locked to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with full protection]] | #default = {{#if:{{PROTECTIONLEVEL:move}} | <indicator name="padlock-semi-move">[[File:Move-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is protected from page movement to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with move protection]] }} }}<includeonly>[[Category:Pages locked to preserve their integrity]]</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 8cfnthb0w2sxbc77p8u2gyonfteuy0w 235201 235200 2026-08-07T18:54:47Z QueerEcofeminist 918 [[:en:Template:Locked]] पासून १ आवर्तन आयात केलीत 235200 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}} | autoconfirmed = <indicator name="padlock-semi-auto">[[File:Semi-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is semi-protected to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with semi-protection]] | sysop = <indicator name="padlock-full">[[File:Full-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is locked to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with full protection]] | #default = {{#if:{{PROTECTIONLEVEL:move}} | <indicator name="padlock-semi-move">[[File:Move-protection-shackle.svg|20px|link=Wikisource:Protection policy|This page is protected from page movement to preserve the integrity of the text. Click here for more information.|alt=Locked]]</indicator>[[Category:Pages with move protection]] }} }}<includeonly>[[Category:Pages locked to preserve their integrity]]</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 8cfnthb0w2sxbc77p8u2gyonfteuy0w 10 69837 235202 152598 2025-01-29T00:25:39Z CalendulaAsteraceae 4592 235202 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template creates an icon in the top-right corner of the page to indicate the protection status of the page. === Usage === <syntaxhighlight lang="wikitext">{{locked}}</syntaxhighlight> === Icon === {| class="wikitable" style="margin:0 auto 0 auto;text-align:center;" ! Padlock icon | [[File:Full-protection-shackle.svg|50px]] | [[File:Semi-protection-shackle.svg|50px]] | [[File:Move-protection-shackle.svg|50px]] |- ! Restriction level | Fully protected | Semi-protected | Move protected only |} === Tracking categories === This template adds all protected pages to the [[:Category:Pages locked to preserve their integrity]]. For more detailed tracking, it ''also'' adds pages to one of the following: * [[:Category:Pages with full protection]] * [[:Category:Pages with semi-protection]] * [[:Category:Pages with move protection]] === See also === * [[Wikisource:Protection policy]] * [[Special:ProtectedPages]] ;Similar templates: * {{tl|featured}} <includeonly> [[Category:Wikisource templates]] </includeonly> ofjjbju0v5ha87pkhlmvz8a1cv1j5ev 235203 235202 2026-08-07T18:54:47Z QueerEcofeminist 918 [[:en:Template:Locked/doc]] पासून १ आवर्तन आयात केलीत 235202 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template creates an icon in the top-right corner of the page to indicate the protection status of the page. === Usage === <syntaxhighlight lang="wikitext">{{locked}}</syntaxhighlight> === Icon === {| class="wikitable" style="margin:0 auto 0 auto;text-align:center;" ! Padlock icon | [[File:Full-protection-shackle.svg|50px]] | [[File:Semi-protection-shackle.svg|50px]] | [[File:Move-protection-shackle.svg|50px]] |- ! Restriction level | Fully protected | Semi-protected | Move protected only |} === Tracking categories === This template adds all protected pages to the [[:Category:Pages locked to preserve their integrity]]. For more detailed tracking, it ''also'' adds pages to one of the following: * [[:Category:Pages with full protection]] * [[:Category:Pages with semi-protection]] * [[:Category:Pages with move protection]] === See also === * [[Wikisource:Protection policy]] * [[Special:ProtectedPages]] ;Similar templates: * {{tl|featured}} <includeonly> [[Category:Wikisource templates]] </includeonly> ofjjbju0v5ha87pkhlmvz8a1cv1j5ev 106 104087 235226 235122 2026-08-08T08:38:08Z कल्पनाशक्ती 3813 235226 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सिंध प्रांताचे वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 8="अनुक्रमणिका" 10="विषयप्रवेश" 14="सिंधु नदी व सिंध प्रांत" 19 ="कराची शहर व बंदर" 29="फोटो" 30="फोटो" 37="फोटो" 38="फोटो" 44="जुनीं तीन प्रख्यात शहरें"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] b91ss0ya1c55hh4qi573vu241bkdvac 104 111148 235194 235079 2026-08-07T13:58:58Z JayashreeVI 4058 235194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |} सेन्ट बर्न ४ जे. सी. मॉरिसन. ( J. Cotter Morrison. ) ५. ली. ( Sydney Lee.) ६ सी. एच. फर्थ. ( C. H. Firth.) ७ लॉर्ड मॉर्ले. ( Lord Morley. ) ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. ३ (St. Bernard.) शेक्सपियर. (Life of Shakespeare.) ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. ( Oliver Cromwell. ) (अ) ग्लॅड्स्टन. (Gladstone. ) ( ब ) क्राम्बेल. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> j5p86nqc824m1kowkb2jr1ns55bsn27 235207 235194 2026-08-08T05:32:07Z JayashreeVI 4058 235207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |- |४ || जे. सी. मॉरिसन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सेन्ट बर्न |- | || (J. Cotter Morrison.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(St. Bernard.) |- |५ || ली. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || शेक्सपियर. |- | || (Sydney Lee) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Shakespeare.) |- |६ || सी. एच. फर्थ. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. |- | || (C. H. Firth.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Oliver Cromwell.) |- |७ ||लॉर्ड मॉर्ले. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (अ) ग्लॅड्स्टन. |- | ||(Lord Morley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Gladstone. ) |- | || --{{gap}} {{gap}} {{gap}} || ( ब ) क्राम्बेल. |} ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> ofu494yv94e9zrj4wgxur8q70l9ppnw 235208 235207 2026-08-08T05:33:56Z JayashreeVI 4058 235208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |- |४ || जे. सी. मॉरिसन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सेन्ट बर्न |- | || (J. Cotter Morrison.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(St. Bernard.) |- |५ || ली. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || शेक्सपियर. |- | || (Sydney Lee) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Shakespeare.) |- |६ || सी. एच. फर्थ. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. |- | || (C. H. Firth.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Oliver Cromwell.) |- |७ ||लॉर्ड मॉर्ले. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (अ) ग्लॅड्स्टन. |- | ||(Lord Morley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Gladstone.)<br> | || --{{gap}} {{gap}} {{gap}} || ( ब ) क्राम्बेल. |} ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> aex3ow4nsqca1b6a6x209oozej85557 235209 235208 2026-08-08T05:43:56Z JayashreeVI 4058 235209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |- |४ || जे. सी. मॉरिसन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सेन्ट बर्न |- | || (J. Cotter Morrison.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(St. Bernard.) |- |५ || ली. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || शेक्सपियर. |- | || (Sydney Lee) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Shakespeare.) |- |६ || सी. एच. फर्थ. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. |- | || (C. H. Firth.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Oliver Cromwell.) |- |७ ||लॉर्ड मॉर्ले. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (अ) ग्लॅड्स्टन. |- | ||(Lord Morley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Gladstone.)<br> |- | || --{{gap}} {{gap}} {{gap}} || ( ब ) क्राम्बेल. |- | || -- {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Cromwell.) |- |} ८ बॉवेल. ( Boswell. ) ९ इक्स्ले. (Cromwell.) (क) व्हाल्टेअर. (Voltaire.) (ड) दीदरो. ( Diderot.) ( इ ) रूसो. (Rousseau. ) सॅम्युएल जॉनसन. (Dr. Johnson. ) हयूम.<noinclude></noinclude> rj6vcn2ns16qffyhlsj5f51nr2cinv1 104 111149 235210 235054 2026-08-08T05:59:30Z JayashreeVI 4058 235210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}} Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. || हेगल. |( Edward Caird. ) ||( Hegel. ) |_ |}|१२ लेस्ली स्टीफन. || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James | ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> 9hldbsiwepnjkkxaeuyoa98nq5l9gxh 235231 235210 2026-08-08T10:49:25Z JayashreeVI 4058 235231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. || हेगल. |( Edward Caird. ) ||( Hegel. ) |_ |}|१२ लेस्ली स्टीफन. || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James | ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> 1rfamunro2iapyvf2khyoypfqns32ww 235232 235231 2026-08-08T10:53:06Z JayashreeVI 4058 235232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean |- | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. {{gap}}{{gap}}{{gap}}|| हेगल. |( Edward Caird. ) ||( Hegel. ) |_ |}|१२ लेस्ली स्टीफन. || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James | ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> ic5h8g25kj954g14kzodvzszd2ryrgs 235233 235232 2026-08-08T11:00:06Z JayashreeVI 4058 235233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean |- | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. {{gap}}{{gap}}{{gap}}|| हेगल. |- |( Edward Caird. ) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||( Hegel. ) |_ |}|१२ लेस्ली स्टीफन. || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James | ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> asvto8yg8azd84zt5ifzotduijji0t7 235234 235233 2026-08-08T11:03:08Z JayashreeVI 4058 235234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean |- | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. {{gap}}{{gap}}{{gap}}|| हेगल. |- |( Edward Caird. ) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||( Hegel. ) |_ | १२ लेस्ली स्टीफन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James | ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> 0txhwxt734thuxwf2h34kg57yprxmxw 235235 235234 2026-08-08T11:04:19Z JayashreeVI 4058 235235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude><center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean |- | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. {{gap}}{{gap}}{{gap}}|| हेगल. |- |( Edward Caird. ) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||( Hegel. ) |_ | १२ लेस्ली स्टीफन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. | ||(Sir James Fitz James |}| ||Stephen.) |(Leslie Stephen.) ( ३४ ) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) १३ मेट्लंड. लेस्ली स्टीफन. ( F. W. Maitland.) १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ (Vincent Smith. ) (Life & Letters of Sir Leslie Stephen. ) अशोक. (Life of Ashoka.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> l8w2se1yljkmhok6z6caolc0w6tozc5 235236 235235 2026-08-08T11:19:58Z JayashreeVI 4058 235236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३४)'''}}}} <center> {| | + |- |( Huxley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Hume.) |- |१० जे. एच. रोज. {{gap}}{{gap}}{{gap}}||नेपोलियन बोनापार्ट. |- |(J. Holland Rose.) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||(Life of Nepolean |- | - ||{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| Bonaparte. |- |११ एडवर्ड केअर्ड. {{gap}}{{gap}}{{gap}}|| हेगल. |- |( Edward Caird. ) {{gap}}{{gap}}{{gap}}||( Hegel. ) |_ | १२ लेस्ली स्टीफन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. |- | (Leslie Stephen.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Sir James Fitz James Stephen.) |- | १३ मेट्लंड. || लेस्ली स्टीफन. |- | ( F. W. Maitland.) ||(Life & Letters of Sir Leslie Stephen.) |- | १४ व्हिन्सेन्ट स्मिथ || अशोक. |- |(Vincent Smith. ) || (Life of Ashoka.) |} हेगल. ( Hegel. ) सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. (Sir James Fitz James Stephen.) {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पार्नेच्या पार्ने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजे चरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> 9houxy7m9mb91s670nx15t2pmpr6v5m 10 111332 235198 235052 2026-08-07T18:33:10Z QueerEcofeminist 918 template 235198 wikitext text/x-wiki {{ombox | type = protection | text = हे पान सुरक्षित करण्यात आलेले आहे.}} ad3suwe3yv1s36d8cg2pvt5g57boqm8 235199 235198 2026-08-07T18:33:50Z QueerEcofeminist 918 bold 235199 wikitext text/x-wiki {{ombox | type = protection | text = '''हे पान सुरक्षित करण्यात आलेले आहे.'''}} 09y8xli4j7nk83tedprjne666nurven 104 111373 235123 235120 2026-08-07T12:20:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध pdf 29-1 कराची खालिकदिना हॉल.jpg|borderless|center|कराची- खालिकदिना हॉल]] {{center|चि. नं. १] '''कराची: खालिकदिना हॉल''' [पान नं. १८}} <br><br> [[File:सिंध pdf 29-2 कराची नवें म्युनिसिपल ऑफिस.jpg|borderless|center|कराची- नवें म्युनिसिपल ऑफिस]] {{center|चि. नं. २] '''कराची : नवें म्युनिसिपल ऑफिस''' [ पान नं. १८ }}{{nop}}<noinclude></noinclude> ro40l13393c1nu0bp625zvggqt5p70o 104 111374 235124 235121 2026-08-07T12:23:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><Br> [[File:सिंध 30-1 कराची लेडी लॉइड पियर क्लिफ्टन.jpg|borderless|center|कराची- लेडी लॉइड पियर क्लिफ्टन]] {{center|चि. नं. ३ ] '''कराची : लेडी लॉइड पियर क्लिफ्टन''' [ पान नं. १९}} <br> [[File:सिंध 30-2 कराची फ्रियर हॉल.jpg|borderless|center|कराची- फ्रियर हॉल]] {{center|चि. नं. ४] '''कराची : फ्रियर हॉल''' [ पान नं. १९}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 0cjycalh64snk3y5k4dglf1hcfbbsuf 104 111375 235125 2026-08-07T12:29:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|१९ }}</noinclude>दृष्टोत्पत्तीस आलें. नाना आकाराचे, नाना रंगाचे व कमीअधिक विस्ताराचे ते नवेच बंगले फार प्रेक्षणीय वाटले. त्यांतला एक बंगला आम्ही फार बारकाईने पाहिला. तो बंगला कराचीच्या एंजिनीयरिंग कॉलेजचे प्रिन्सिपॉल गोखले यांचा होय. हा बंगला दोन रस्त्यांच्या कोपऱ्याला असून बंदररोड एक्स्टेन्शनच्या अखेरला आहे. तसेंच तो उंचवट्याच्या जागेवर आहे. यामुळे हा बंगला फार उठावांत दिसतो. प्रवेशद्वाराच्या कमानीवर द्राक्षाचा वेल चढविलेला आहे. बंगल्यासमोर छोटी पण फार सुबक रचनेची बाग आहे. बागेत छोटीशीच पुष्करणी असून त्यांत तांबडे मासे आहेत. पुष्करणीशेजारीं दगडी ओटा व बाक आहे. ही सुंदर जागा व पुष्करणी उन्हाळ्यांत सायंकाळी बसण्यास केलेली आहे. मलेरियाचे डांस व त्यांची अंडी खाणारे मासे असलेला एक हौदही नजीकच आहे. बंगल्यांत प्रवेश केल्याबरोबर डाव्या हातास बसावयाचें बाक आहे. पण त्याचे खालीं भुयार असून बाकाची फळी वर केली कीं जिन्याची वाट आहे असें कळून आम्हांला बंगल्याच्या रचनेचें मोठें नवल वाटलें. आंत खुला चौक असून त्याला हिरवट रंगाची गुळगुळीत विटांची फरशी केली आहे व खुल्या चौकाचे मध्यें कारंजें केलें आहे. दुसरे मजल्यावर बैठकीच्या व निजावयाच्या खोल्या असून बंगल्यासमोरचा भाग उन्हाळ्यांत निजण्याकरितां मंडपासारखा बांधला आहे. या बंगल्यामध्ये राहाण्याच्या दृष्टीनें सुखसोयींकडे लक्ष पुरविलेले दिसलें. बंगल्याची रचना व आंतील बारिकसारिक गोष्टीसुद्धां लक्षपूर्वक व काळजीपूर्वक केलेल्या पाहून '''योजकस्तत्र दुर्लभः''' असे उद्गार माझ्या तोंडून सहज बाहेर पडले व या बंगल्याच्या रचनेचें व त्याच्या मालकाचें कौतुक करीत आम्हीं बंगल्याबाहेर पडलों.<br>{{gap}}या बंदर रोड एक्स्टेन्शनच्या शेवटच्या टोकाला टेंकडीवजा जरा उंचवट्याची जागा आहे. त्यावर पाण्याच्या सांठ्याचा हौद केलेला आहे व येथे सार्वजनिक बाग करण्याचा बेत आहे. सध्यां येथें औषधालाही<noinclude></noinclude> 3zrwe8q1r0wfsryr0uan5tyf4xhf8cd 107 111376 235195 2026-08-07T14:07:13Z कल्पनाशक्ती 3813 /* पुस्तक संरक्षित करणे */ नवीन विभाग 235195 wikitext text/x-wiki == पुस्तक संरक्षित करणे == @[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] पुस्तक संरक्षित करणे [[सदस्य:कल्पनाशक्ती|कल्पनाशक्ती]] ([[सदस्य चर्चा:कल्पनाशक्ती|चर्चा]]) १९:३७, ७ ऑगस्ट २०२६ (IST) n030xjfb7j517ti4pbcudq6875c6oqv 235197 235195 2026-08-07T18:18:34Z QueerEcofeminist 918 /* पुस्तक संरक्षित करणे */ Reply 235197 wikitext text/x-wiki == पुस्तक संरक्षित करणे == @[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] पुस्तक संरक्षित करणे [[सदस्य:कल्पनाशक्ती|कल्पनाशक्ती]] ([[सदस्य चर्चा:कल्पनाशक्ती|चर्चा]]) १९:३७, ७ ऑगस्ट २०२६ (IST) :@[[सदस्य:कल्पनाशक्ती|कल्पनाशक्ती]], झाले. धन्यवाद [[User:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist🌈]] २३:४८, ७ ऑगस्ट २०२६ (IST) 3493975gj84ew62030yqrcbeohjodqv 104 111377 235211 2026-08-08T06:46:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "झाड नाहीं. पण बसण्याकरितां कांहीं बाके ठेविलीं आहेत. येथून सर्व कराची शहर स्पष्टपणें दृष्टीस पडतें. .. दोन प्रहरी आम्ही कराची शहरांतील प्रेक्षणीय स्थळांचा मुकुटमणी कोठारी सहल - ध..." 235211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२० |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>झाड नाहीं. पण बसण्याकरितां कांहीं बाके ठेविलीं आहेत. येथून सर्व कराची शहर स्पष्टपणें दृष्टीस पडतें. .. दोन प्रहरी आम्ही कराची शहरांतील प्रेक्षणीय स्थळांचा मुकुटमणी कोठारी सहल - धक्का व लेडी लॉईड घाट पहाण्यास गेलों. बोल्टन मार्केटपर्यंत ट्रॅमने गेलों व तेथून वसनें धक्कयापर्यंत गेलों. बसचे भाडें फक्त १ आणा पडतें; मार्केटपर्यंत ट्रॅमचा अर्धा आणा पडतो. कराची शहराच्या आग्नेय ( दक्षिण-पूर्व ) टोंकाला क्लिफ्टन म्हणून लहानसे खेडें होतें. हे टेंकडीवजा उंचवट्यावर वसलेले आहे. आतां हा भाग मुंबईच्या मलबार हिलप्रमाणें किंवा कुलाच्याप्रमाणें श्रीमंत व युरोपियन वस्तीचा भाग झालेला आहे. शहर टाकल्यावर दक्षिणेस रेलवेवरील फारच प्रशस्त व लांबच लांब तांबड्या दगडाचा , सुंदर पूल लागतो व मग सपाटच्या सपाट खुली जागा लागते. तेथें नेहमीं सारखा वारा वहात असतो. यामुळे सहल करण्यास व हवा खाण्यास या रस्त्याची मोठी सोय झाली आहे. ठिकठिकाणी बसण्यास व विश्रांति घेण्यास बाकेँ ठेवलेलीं आहेत. क्लिफ्टन गांव डाव्या बाजूस टाकून उंचवट्याच्या माथ्यावर गेलें कीं प्रवाशी आश्चर्याने तोंडांत बोटेंच घालतो. इतकें या जहांगिर कोठारी धक्याचें व लेडी लॉईड घाटाचें काम अप्रतिम आहे. कोठारी धक्का हा सुमारें पांच सहा फूट लांबीचा, वीस पंचवीस फूट रुंदीच्या पांढऱ्या दगडी फरशीचा, तांबड्या लाल दुगडी कठड्याचा सहल-धक्का आहे. त्याचे पूर्व टोंकास मोठी थोरली तांबड्या दगडाची सुंदर दुमजली इमारत आहे व तेथें उच्च दर्जाचं चहापानगृह आहे. या धक्याचे पश्चिम टोकास एक वर्तुळाकार कमानीचा छोटासा घुमट बांधला आहे. धक्याचे मधोमध बसण्याकरितां व विश्रांतीकरितां चौकोनी चारी बाजूंनीं दगडी खांबांनीं व कमानींनीं शोभायमान झालेला सपाट छपराचा मंडप बांधला आहे. येथूनच लेडी लॉईड घाटाच्या पायन्यास सुरवात होते. हा घाट बारा तेरा छोट्या<noinclude></noinclude> 4vxcgautbiv1gwj9uaiicwysvejo4sp 235212 235211 2026-08-08T06:54:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२० |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>झाड नाहीं. पण बसण्याकरितां कांहीं बाके ठेविलीं आहेत. येथून सर्व कराची शहर स्पष्टपणें दृष्टीस पडतें.<br>{{gap}}दोन प्रहरी आम्ही कराची शहरांतील प्रेक्षणीय स्थळांचा मुकुटमणी '''कोठारी सहल- धक्का व लेडी लॉईड घाट''' पहाण्यास गेलों. बोल्टन मार्केटपर्यंत ट्रॅमने गेलों व तेथून बसनें धक्क्यापर्यंत गेलों. बसचे भाडें फक्त १ आणा पडतें; मार्केटपर्यंत ट्रॅमचा अर्धा आणा पडतो.<br>{{gap}}कराची शहराच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) टोंकाला '''क्लिफ्टन''' म्हणून लहानसे खेडें होतें. हे टेंकडीवजा उंचवट्यावर वसलेले आहे. आतां हा भाग मुंबईच्या मलबार हिलप्रमाणें किंवा कुलाब्याप्रमाणें श्रीमंत व युरोपियन वस्तीचा भाग झालेला आहे. शहर टाकल्यावर दक्षिणेस रेलवेवरील फारच प्रशस्त व लांबच लांब तांबड्या दगडाचा सुंदर पूल लागतो व मग सपाटच्या सपाट खुली जागा लागते. तेथें नेहमीं सारखा वारा वहात असतो. यामुळे सहल करण्यास व हवा खाण्यास या रस्त्याची मोठी सोय झाली आहे. ठिकठिकाणी बसण्यास व विश्रांति घेण्यास बाके ठेवलेलीं आहेत. क्लिफ्टन गांव डाव्या बाजूस टाकून उंचवट्याच्या माथ्यावर गेलें कीं प्रवाशी आश्चर्याने तोंडांत बोटेंच घालतो. इतकें या '''जहांगिर कोठारी धक्याचें व लेडी लॉईड घाटाचें''' काम अप्रतिम आहे.<br>{{gap}}'''कोठारी धक्का''' हा सुमारें पांच सहाशे फूट लांबीचा, वीस पंचवीस फूट रुंदीच्या पांढऱ्या दगडी फरशीचा, तांबड्या लाल दगडी कठड्याचा सहल- धक्का आहे. त्याचे पूर्व टोंकास मोठी थोरली तांबड्या दगडाची सुंदर दुमजली इमारत आहे व तेथें उच्च दर्जाचे चहापानगृह आहे. या धक्क्याचे पश्चिम टोकास एक वर्तुळाकार कमानीचा छोटासा घुमट बांधला आहे. धक्क्याचे मधोमध बसण्याकरितां व विश्रांतीकरितां चौकोनी चारी बाजूंनीं दगडी खांबांनीं व कमानींनीं शोभायमान झालेला सपाट छपराचा मंडप बांधला आहे. येथूनच '''लेडी लॉईड घाटाच्या''' पायऱ्यास सुरवात होते. हा घाट बारा तेरा छोट्या<noinclude></noinclude> 4kgul6oiakjudai88n94xtmecvpdxve 104 111378 235213 2026-08-08T07:02:40Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|२१ }}</noinclude>पायऱ्या व मग एक मोठी रुंदच रुंद पायरी असा उतरता बांधला असून दोन्ही बाजूंस सुंदर दगडी कठडा केला आहे. प्रत्येक रुंद पायरीवर बसण्यास बाके ठेविलीं आहेत व कठड्याचे मध्ये दगडी खांब केलेले असून त्यांवर विजेचे दिवे लावलेले आहेत. याप्रमाणे घाटाच्या पांच सहा मजग्या आहेत. ज्याप्रमाणे प्रारंभी दगडी मंडप आहे, त्याप्रमाणे घाटाचे शेवटी मोठा दगडी मंडप आहे. त्याच्या उजव्या हाताच्या भिंतीवर संगमरवरी शिलालेख आहे. त्यांत कोठारी धक्क्याला व लेडी लॉईड घाटाला साडेतीन लाख रुपये खर्च आला असून हा सर्व खर्च दानशूर जहांगिर कोठारी- कराचीचे एक प्रख्यात व्यापारी- यांनीं लेडी लॉईड यांच्या स्फूर्तीने बांधला आहे अशा अर्थाचा मजकूर आहे. या मंडपाच्या शेवटीं पांच सात पायऱ्यांचा जिना आहे. हा उतरून मनुष्य समुद्राच्या सपाट वाळवंटावरच येतो. येथून पूर्वेकडे हें वाळवंट सारखें पसरलेलें आहे. येथें मुंबईजवळच्या '''जुहू''' वाळवंटासारखा थेट देखावा दिसतो. समोर समुद्रांत मनोरा बेट, तेथलें दीपगृह. तेथल्या बराकी व इतर इमारती दृष्टीस पडतात. मनोरा बेटाच्या पुढच्या टोंकाला बांधलेली '''लाडमोडी भिंतही''' (breakwater) दिसते. येथें मऊ मऊ वाळवंटावर सहल करण्याची मोठी मौज वाटते. कराचीकरांचें दर शनवारी-रविवारी सहल करण्यास येण्याचें हें मोठें आवडते ठिकाण बनलें आहे यांत शंका नाहीं. ज्याप्रमाणं म्हैसूरनजीक कृष्णसागर बंधाऱ्याला लागून '''वृंदावन''' नांवाचा सुंदर बाग व सहलस्थान बनविण्यांत आले आहे त्याप्रमाणें कराचीचें हे ठिकाण केलें आहे. मी हे ठिकाण प्रथम पाहिलें तेव्हां येथें बाग वगैरे कांहीं एक नव्हते. फक्त टेंकडीच्या खालच्या गुहेसारख्या भागांत एक जुनें महादेवाचे देवालय होतें. पण त्याची स्थिति फारशी प्रेक्षणीय नव्हती. पण या खेपेला पाहातां दोन्ही बाजूंस पुष्कळच सुधारणा झाली आहे असें दिसून आलें. आधीं महादेवाच्या देवळाला जाणाऱ्या पायऱ्यांवर सुंदर कमान व विजेचे दिवे लावलेले दिसले, तसेंच देवळाचें आवार फरसबंदी<noinclude></noinclude> sf1no92g8c5w22k6rnf70jy7c5pe7yh 104 111379 235214 2026-08-08T07:13:41Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>व स्वच्छ ठेवण्यांत येऊन सर्वत्र विजेचे दिवे लावण्यांत आले आहेत. यामुळे हे देवळाचे ठिकाण हे एक सुंदर प्रेक्षणीय स्थान बनले आहे. तसेच पश्चिमेच्या खुल्या व उतरत्या जागेत बागबगीचा केला आहे. त्या बागीचाला '''रूपचंद बिलाराम''' या ज्युडिशिअल कमिशनरच्या जागेपर्यंत वाढलेल्या सिंधी गृहस्थाचे नांव दिलें आहे. खरोखरी या ठिकाण आलें व सभोवारचा सर्व सुंदर देखावा पाहिला म्हणजे येथून हालूं नये असें वाटतें. हे ठिकाण निसर्ग व कला यांच्या मनोहर मिलाफानें विलक्षण चित्ताकर्षक झाले आहे यांत शंका नाही. येथें सायंकाळचा सूर्यास्त व नंतर रात्रीच्या विजेच्या दिव्यांची रोषणाई हीं दोन्हीं दृश्यें अत्यंत प्रेक्षणीय आहेत. म्हणून क्लिफ्टनला येऊन दीड दोन तास तरी तेथे घालविणें आवश्यक आहे. हल्लीं श्रीमंत लोकांनी मोटारकारमध्यें रेडियो घेतल्यामुळे येथें आल्यावर सायंकाळचे रेडियो गाणेही आम्हांस ऐकावयास सांपडलें. झालें. कोठारी धक्क्यावर याप्रमाणें दीड दोन तास मोठ्या मजेनें घालवून आम्ही प्रमुदित मनानें बिऱ्हाडीं आलों.<br>{{gap}}ता. २८ मे सन १९३५ मंगळवार:- आज आम्ही कराचीच्या सिव्हिल लाईन्स नांवाच्या वस्तीचा भाग पाहिला. या भागांतले रस्ते प्रशस्त असून दोन्ही बाजूंस पायवाटा आहेत व मोठमोठे वृक्ष दोन्ही बाजूंस आहेत. बंगल्यासभोवार मोठमोठ्या बागा व त्यांतही मोठमोठे वाढलेले वृक्ष एकंदरीत खूप आहेत. कराचीचा हा भाग त्यांतल्या त्यांत जुना असून फार सुबक रचनेचा आहे असे वाटल्यावांचून रहात नाहीं. एका प्रशस्त रस्त्याच्या टोकाशीं '''एदलजी नसरवानजी''' नांवाच्या दानशूर पारशी नागरिकाचा नवाच संगमरवरी पुतळा बसविला आहे. त्यामुळें या सरळ, स्वच्छ, सपाट रस्त्याला मोठी शोभा आली आहे. याच भागांत कराचीचा प्रख्यात फ्रिअर हॉल व वाचनालय आहे. ही इमारत दुमजली दगडी असून तिची बांधणी नवलाची आहे. तिला दोन टोकांना अगदी निमुळते झालेले लोखंडी मनोरे आहेत. एकावर वाऱ्याची दिशा दाखविणारा कोंबडा बसविला आहे. या इमारतीसभोंवार बंगलो-<noinclude></noinclude> nuirknlxshpgun42rf4bxp5wkiwqxlv 104 111380 235215 2026-08-08T07:21:23Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|२३ }}</noinclude>रच्या लालबागेप्रमाणें बनविलेली बाग आहे व त्यांतील झाडांना व कुंपणाच्या वेलींना नाना आकार दिले आहेत. बागेत एका बाजूस व्हिक्टोरिया राणीचा तर दुसऱ्या बाजूस सातव्या एडवर्ड बादशहांचा असे संगमरवरी पुतळे संगमरवरी चबुतऱ्यावर बसविलेले आहत. ही बाग कराची शहराचा एक सुबक अलंकार आहे यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}दोन प्रहरी आम्ही लॉरेन्सरस्त्याच्या ट्रॅमनें गांधीबागेला गेलों व ती पाहिली. ही कराचीतील फारच विस्तीर्ण बाग आहे. येथें द्राक्षांचा मोठा मळा असून त्याचें म्युनिसिपालिटीला दरसाल सहा हजार रुपयांचें उत्पन्न येतें. बागेमध्यें मोठमोठे वृक्ष आहेत. लहानसा तलाव व एक कालवाही आहे. बागेत फिरण्याकरितां सुंदर पायवाटा ठेविल्या आहेत. बागेंत नाना जातीचे पशूपक्षी ठेविले आहेत. सारांश, ही बाग मुंबईच्या राणीच्या बागेप्रमाणे बनविलेली आहे. मात्र ही बाग राणीच्या बागेपेक्षां विस्तारानें पुष्कळ मोठी आहे व येथें पदार्थसंग्रहालय नाहीं. पण तें बर्नस नांवाच्या शहरानजीकच्या बागेंत आहे. ही बाग पाहून झाल्यावर आम्ही '''सिंसिनॅटस टाऊन''' नांवाचा शहराचा भाग पाहून सदर बाजारावरून बिऱ्हाडी परत आलों.<br>{{gap}}ता. २९ मे सन १९३५ बुधवार:- आज सकाळीं आम्ही लायरी नदीचा प्रवाह बदलून तयार केलेल्या नव्या वस्तीच्या भागांत फिरावयास गेलों. या भागांत गरीब लोकांची वस्ती आहे. आम्ही दूर नेलेल्या नदीच्या पात्रापर्यंत गेलों. नदीकांठीं एक मारुतीचें देऊळ आहे व नजीकच कोल्हापूरचे '''चिमासाहेब''' यांची छोटीशी छत्री व सभोवार बाग आहे. या ठिकाणाच्या दुरुस्तीस कोल्हापूर दरबारकडून ५०० रुपये दरसाल मिळतात असें कळलें. हा सर्व भाग नवा नवा दिसतो. अजून रस्ते व्हावयाचे आहेत. शहराच्या इतर भागांच्या मानानें हा भाग तितका नयनमनोहर वाटला नाहीं.{{nop}}<noinclude></noinclude> qbzwjdtq4yu8yvh2somy4vy48p5kfrx 104 111381 235216 2026-08-08T07:31:26Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२४ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}दोन प्रहरीं आम्ही बाजारांत जाऊन देशीं नेण्याकरितां रंगीत चादरी, अभ्रे व सुकीं फळें विकत घेतलीं व नंतर ब्राह्मणसभेच्या पानसुपारीस गेलों.<br>{{gap}}ता. ३० मे सन १९३५ गुरुवार:- आज सकाळी आम्ही स्पेशल मोटारकार करून कराचीपासून दहा मैलांवर असलेलें '''मंगापीर''' नांवाचें ठिकाण पहाण्यास गेलों. कराचीच्या पश्चिमेस जी खिरथर डोंगराची रांग आहे त्या रांगेमध्यें हे ठिकाण आहे. शहरांतून बाहेर पडलें म्हणजे पांच सहा मैल सपाट पण खडकाळ व नापीक भूमिभाग लागतो व मग खिरथर डोंगराची रांग सुरू होते. त्या रांगेच्या बाजूनें जरासें उंचवट्ट्याच्या भूमिभागांत आल्यावर मंगापीर हे ठिकाण येतें. हा भूमिभाग बराच उंच-सखल व खडकाळ असल्यामुळे महाराष्ट्रांतील माझ्यासारख्या प्रवाशाला हा भाग चिरपरिचित मित्राप्रमाणे वाटला. या भागांत पुष्कळच थडगीं आहेत. मंगापीर हे एका मुसलमान साधूचें थडगेंच आहे. तें टेंकडीसारख्या एका खडकावर बांधलेलें आहे. त्याला खडकांत खोदलेल्या दहा वीस दगडी पायऱ्या आहेत. सर्व ठिकाणाला मुसलमानी पद्धतीप्रमाणें पांढराशुभ्र रंग दिलेला आहे. येथून सभोवारचा खडकाळ व टेंकड्यांनीं व्याप्त असा भाग दृग्गोचर होतो. येथून बलुचिस्थानची हद्द लागते. या पिराच्या खडकानजीक ऊन पाण्याचे झरे व त्याकरितां बांधलेले टाके आहे. येथें आसपास धर्मशाळा पुष्कळ आहेत. एका छोट्याशा तळ्यामध्यें मगरीच मगरी आहेत! '''मंगापीर''' हे पिराचें नांव या मगरीवरून पडलें आहे असे कळलें.<br>{{gap}}शहरापेक्षां निराळ्या प्रकारच्या भूमिभागांतील हे ठिकाण पाहून येण्यास दोन अडीच तास लागतात. पण कराचीच्या आसपासचें हे प्रेक्षणीय स्थळ आहे व तें पाहिल्यानें मनाला आनंद व करमणूक होते असा माझा अनुभव आहे.<br>{{gap}}दोन प्रहरा आम्ही केमारी बंदरास ट्रॅमनें आलों व मग होडी करून मनोरा बेटावर गेलों. येथें पोर्टट्रस्टच्या नोकरांची थोडीशी वस्ती आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> 56tro4o9l08qvnw7dwamk3ttf8rj9bd 104 111382 235217 2026-08-08T07:35:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ LOHT HOUSE, MANORA (KARACHI) चि. नं. ५ ] कराची: मनोरा दीपगृह [ पान नं. २४ चि. नं. ६ ] मंगापीर [ पान नं. २४" 235217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ LOHT HOUSE, MANORA (KARACHI) चि. नं. ५ ] कराची: मनोरा दीपगृह [ पान नं. २४ चि. नं. ६ ] मंगापीर [ पान नं. २४<noinclude></noinclude> qsk7v0vienqmu56ctrvdgi4ylwnskbe 235219 235217 2026-08-08T08:04:34Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 37-1 कराची मनोरा दीपगृह.jpg|center|borderless|कराची- मनोरा दीपगृह]] {{center|चि. नं. ५ ] '''कराची: मनोरा दीपगृह''' [ पान नं. २४}} <br><br> [[File:सिंध 37-2 मंगापीर.jpg|center|borderless|मंगापीर]] {{center|चि. नं. ६ ] '''मंगापीर''' [ पान नं. २४}}{{nop}}<noinclude></noinclude> hf5x7pox6et8ihrhef8o8ksqxd9ywnc 104 111383 235218 2026-08-08T07:35:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान " चि. नं. ७ ] द्रिगरोड : आकाशयानाचा मनोरा [पान नं. २५" 235218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude> चि. नं. ७ ] द्रिगरोड : आकाशयानाचा मनोरा [पान नं. २५<noinclude></noinclude> 9j8atygz5ek8iji5g820npcxgszjjqd 235220 235218 2026-08-08T08:05:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 38 द्रिगरोड आकाशयानाचा मनोरा.jpg|center|borderless|द्रिगरोड आकाशयानाचा मनोरा]] {{center|चि. नं. ७ ] '''द्रिगरोड : आकाशयानाचा मनोरा''' [पान नं. २५}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 88hxit2nxz3k8gppruo3ha8b88ukmac 104 111384 235221 2026-08-08T08:14:13Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|२५ }}</noinclude>तसेंच येथें युरोपियन शिपायांची एक तुकडी असल्यामुळे त्यांच्याकरितां उत्तम बांधणीच्या दुमजली बराकी व एक छोटेसें प्रार्थना मंदिर बांधलेलें पाहिलें. हा सर्व भाग वालुकामय असून आजूबाजूस गोटेच गोटे आहेत. यामुळे रस्त्याच्या बाजूस गोट्यांची रांगच रांग लावलेली दिसली.<br>{{gap}}मनोरा बेटाच्या साधारण मध्यावरच्या उंचवट्याच्या भागांत दीपगृहाचा मनोरा आहे. या मनोऱ्यावर जाण्यास परवानगी लागते. या खेपेस आम्हांला परवानगी काढतां आली नाहीं. पण मी प्रथम कराची पाहिली त्यावेळीं परवानगी काढून मी दीपगृहाच्या मनोऱ्यावर गेलों होतों. हा मनोरा दीडशे फूट उंच आहे व येथली टेंकडी समुद्रसपाटीपासून १०० फूट उंच आहे. येथल्या दिव्याच्या कांचा विलक्षण मोठ्या आहेत; दिव्याची रचना अगदीं अर्वाचीन शास्त्रीय पद्धतीवर केलेली आहे. दीपगृहाच्या या फिरत्या दिव्याची प्रकाशशक्ति ११ लाख मेणबत्यांची आहे असें कळून मला आश्चर्य वाटलें. या दीपगृहाचे पलीकडे मनोरा बेटाचें टेकडीवजा रुंदट टोंक येतें. मी कराची पहिल्यांदा पाहिली त्यावेळीं आम्ही या टोकाला प्रदक्षिणा घालून '''लाटमोड्या भिंतीवर''' आलों होतों. या टेंकडीच्या निमुळत्या पाऊलवाटेनें जातांना फार भीति वाटली होती. एकीकडे पर्वतप्राय प्रचंड लाटा थाडथाड आवाज करून टेंकडीवर आपटत होत्या व लाटांचे तुषार माझ्या अंगावर येत होते. जर का पाऊलवाटेत पाय घसरला तर एका क्षणांत '''"समुद्रास्तृप्यंतु"''' व्हावयाची पाळी यायची अशी पदोपदीं भीति वाटत होती. लाटमोड्या भिंतीशीं तर लाटा थयमान करीत होत्या. या लाटमोड्या भिंतीवरून पडून मागे दोन चार माणसांना जलसमाधी मिळाल्याच्या हृदयद्रावक हकीकतीची मला आठवण झाली व आमची भीति द्विगुणित झाली. पण हल्लीं ती टेंकडी सभोवारची पाऊलवाट पडल्यामुळे आतां लाटमोड्या भिंतीचे पलीकडे जाण्याची बंदी करण्यांत आली आहे. म्हणून या खेपेस आम्ही<noinclude></noinclude> nf6xqer2xshuxhphjpqw9u6mrm4cwva 104 111385 235222 2026-08-08T08:22:11Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२६ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>लाटमोड्या भिंतीच्या सुरवातीपर्यंत गेलों. तेथें खडकामध्यें लाटमोड्या भिंतीच्या बांधकामाबद्दल शिलालेख खोदलेला आहे. कराचीचें मनोरा बेट हे मोठे आश्चर्यकारक पण चित्ताकर्षक ठिकाण आहे, व कराची शहराचा तो एक अपूर्व अलंकार आहे यांत शंका नाहीं. सायंकाळ झाल्यावर आम्ही प्रमुदित मनानें होडींतून परत बंदरावर आलों व मग ट्रॅमनें बिऱ्हाडीं आलों.<br>{{gap}}ता. ३१ मे सन १९३५ शुक्रवार:- आज सकाळी आम्ही पायीं फिरत आमचे दृश्यदर्शन केलें. प्रथम आम्ही आरसीनल मैदानाचे मधोमध बांधलेली नवीच न्यायकचेरी पाहिली. ही नवी तांबड्या दगडाची इमारत खुल्या मैदानामुळे फारच उठावांत दिसते. मुंबईच्या हायकोर्टाच्या इमारतीपेक्षां ही इमारत जास्त भव्य व प्रशस्त दिसते. तिच्या प्रवेशद्वाराला एलफिन्स्टन हायस्कूलच्या इमारतीप्रमाणें मोठमोठ्या दगडी पायऱ्यांचा प्रशस्त जिना आहे. त्या तांबड्या लाल पायऱ्या, त्यांचे बाजूचा तो लालभडक कठडा व समोरचा तो लोखंडी दरवाजा हा देखावा विलक्षण चित्ताकर्षक आहे. एकंदर इमारतीचा फारच अनुकूल परिणाम मनावर होतो यांत शंका नाहीं. नंतर आम्ही कराचीचें आर्टस कॉलेज व एंजिनियरिंग कॉलेज पाहिलें. ह्रीं कॉलेजें एकाच आवारांत शेजारी शेजारीच आहेत. आर्टस कॉलेजची ती पिवळसर भव्य रंगाची. माठीव दगडाची घुमटानें शोभायमान झालेली सुंदर इमारत कोठें! तर एंजिनियारंग कॉलेजची खडबडी व रबल बांधणीची साधी इमारत कोठें! या इमारती पाहून वरील प्रकारची विरोधात्मक भावना मनांत येत. एंजिनियरिंग कॉलेज बांधतांना उपयुक्तता व काटकसर या दोन गोष्टींकडे जास्त लक्ष देण्यांत आलें होतें तर आर्टस कॉलेज बांधतांना भव्यता व चिरस्थायीपणा या गोष्टींकडे लक्ष दिलें गेलें होतें असें दिसलें. इमारत साधी व साधारण पण कॉलेजांत दिले जाणारें शिक्षण संपूर्ण व सर्वांगीण घडवून आणण्याचें श्रेय एंजिनियरिंग कॉलेजच्या महाराष्ट्रीय प्रिन्सिपॉल गोख-<noinclude></noinclude> cal1h7s406va74r84vnfwdd8e1k7030 104 111386 235223 2026-08-08T08:29:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|२७ }}</noinclude>ल्यांना आहे हें पाहून माझ्या मनाला एकप्रकारचा अभिमान वाटला. आर्ट्स-कॉलेज- वसतीगृहाच्या इमारतीही मोठ्या प्रशस्त व भव्य आहेत. दोन प्रहरीं आम्ही मोटारबसनें बारातेरा मैलांवर असलेलें '''मलिर''' गांव पहाण्यास गेलो. बसला माणशी फक्त तीन आणे पडतात. हे गांव मलिर नदीच्या कांठीं आहे. नदीमध्ये पाण्याचा थेंबही नव्हता; मात्र केशरी रंगी सुंदर वाळू सर्व पात्रभर पसरलेली होती. नदीचे पात्र पुष्कळ रुंद पण अत्यंत उथळं आहे. या नदींत विहिरी खणून त्यांतून पंप करून कराची शहराला पाणीपुरवठा करण्यांत आला आहे. या नदीला वर दिसणारे पाणी नाहीं खरें तरी पण येथे जमिनीच्या खालीं विपूल पाणी आहे. यामुळे या गांवांत जिकडे तिकडे बागाच बागा झाल्या आहेत. आम्ही एका मोठ्या बागेंत विहीर पाहिली. तिला चार इंची पंप लावलेला होता व त्यांतून पाटामध्यें धोधो पाणी पडत होतें. कितीही वेळ पंप चालविला तरी विहिरींतील पाणी कमी होत नाहीं, इतका मोठा झरा विहिरीला आहे असें पाहून आम्हांला आश्चर्य वाटलें. या बागेत आम्ही पुष्कळ वेळ हिंडलों. येथें नाना जातीचीं फळझाडे लावलेली दिसली. मलीर हे गांव कराचीचें नजीकचें शीतलनिवासस्थान झालें आहे. यामुळें येथें कितीतरी बंगले व धर्मशाळा बांधण्यांत आल्या आहेत व मध्यम वर्गातील लोक उन्हाळ्यामध्ये या ठिकाणीं राहण्यास येतात असे कळले.<br>{{gap}}मलीर गांवाचे अलीकडे द्रुग म्हणून खेडें लागतें. तेंच कराचीच हवा- बंदर (air port) होय. येथें हल्लीं केवढी तरी मोठी वस्ती वाढली आहे. येथें विमानें उतरण्याकरितां प्रचंड खुलें मैदान आहे, जागा कळण्याकरितां उंच लोखंडी मनोरा आहे, विमान ठेवण्याकरितां प्रचंड विमानगृह बांधण्यांत आलें आहे. मालिरला जातां येतां हा सर्व देखावा अनायासें पहाण्यास मिळतो. मलीरपर्यंत सर्व रस्ता डामरी केला असल्यामुळे धुरळा मुळींच उडत नांहीं व मालीरचें दृश्यदर्शन मोठ्या मौजेचें वाटतें. या दृश्यदर्शनास तीन चार तास लागतात.{{nop}}<noinclude></noinclude> g58savslro76fkdokdwghr471dyh12p 104 111387 235224 2026-08-08T08:33:22Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२८ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}झालें. आमचा कराचीचा मुक्काम आजरोजी मे अखेर सरला व त्याबरोबर आमचें कराचीचें दृश्यदर्शनही संपलें. आज सायंकाळीं क्वेट्टाच्या भयंकर धरणीकंपाची व त्या धरणीकंपामध्यें पन्नास हजार माणसांची आहुती पडल्याची भयंकर बातमी आम्हांला कळली. आम्ही क्वेट्टास सहा दिवसांपूर्वीच जाऊन आलों होतों. तेव्हां तेथें अधिक न राहिल्यामुळे आम्ही जिवानिशी परत आलों असा समाधानाचा विचार मनांत आला. पण आपले हजारों देशबांधव मृत्युमुखी पडले या दुःखद विचारांत आम्ही कराची शहर सोडलें.<br>{{gap}}१ जन १९३५ रोजीं कराचीहून निघून आम्ही स्वदेशीं व स्वगृहीं परत येऊन एक आठवडा झाला नाहीं तोंच क्वेट्टा शहराच्याप्रमाणें आमच्या घरावर आकाशाची भयंकर कुऱ्हाड कोसळली. ती म्हणजे माझ्या बंधूंच्या एकुलत्या एक मुलाचा आकस्मिक मृत्यु ही होय! दुःखं दुःखानुबंधी या म्हणीप्रमाणें माझ्या बंधूंचा एक जांवईही वारला. या कौटुंबिक दुर्दैवानें माझें वाङ्मयकाम दिरंगाईवर पडलें. पण वाईटांतून चांगलें निष्पन्न होतें या न्यायानें सन १९३५ च्या नाताळांत माझ्या बंधूंच्या समागमें मला सिंघप्रांत पाहण्याची पुन्हां एकदां संधि आली.<br>{{gap}}या खेपेस आम्ही कराचीस दीड दिवसच होतों व अमेरिकन प्रवासी पद्धतीप्रमाणें आम्ही मोटारीनें कराचींतील पूर्वीच वर्णन केलेल्या प्रेक्षणीय स्थळांचें पुनर्दर्शन घेतलें. तेव्हां त्या वर्णनाची पुनरावृत्ति न करतां मी कराचीची थोडीशी मोजमापी माहिती देऊन हे कराची पुराण संपवितों.<br>{{gap}}कराचीची सध्यांची लोकसंख्या २६३५६२ आहे हें मागे सांगितलेंच आहे. सिंघप्रांतांत जरी मुसलमान वस्ती हिंदूंच्यापेक्षां पुष्कळ पटीनें अधिक आहे तरी कराचीच्या वस्तीची एक विलक्षण गोष्ट म्हणजे शीख व हिंदू एकत्र धरले असतां हिंदु-मुसलमानांची संख्या बरोबर निम्मेनिम<noinclude></noinclude> bbz5qdrg5j9cazhchsy25n9f3v8fwdf 104 111388 235225 2026-08-08T08:36:15Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||कराची शहर व बंदर|२९ }}</noinclude>होते. हिंदू वस्ती १२२८४९ भरते तर मुसलमानांची संख्या १२२८४७ भरते.<br>{{gap}}कराची बंदराचा आयात निर्गत व्यापार सन १८४३ साली अवघा ११ लाख रुपयांचा होता तोच सन १९३० मध्ये ५७ कोटी रुपयांचा झाला! सन १८६० मध्यें कराची बंदरांत गलबतें व आगबोटी मिळून ७५ हजार टनांचीं जलयानें आलीं, तर सन १९३३ मध्ये २२ लाख टनांचीं गलबतें व आगबोटी मिळून एकंदर जलयानें आलीं. सन १८६० मध्ये मुंबई विश्वविद्यालयाच्या मॅट्रिक परीक्षेस कराचीहून तीन विद्यार्थी बसले होते तर सन १९३५ च्या मॅट्रिक परीक्षेस कराची केन्द्राला १९२७ विद्यार्थी मॅट्रिकला बसले. येवढी मोजमापी माहिती पुरे झाली. यावरून कराची शहराची व बंदराची गेल्या सुमारे ७५ वर्षांत कल्पनातीत वाढ झाली आहे ही निःसंशय गोष्ट आहे.<br><br><br> {{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> gu1ry9isy0zwdeonpudrumt5d13ls54 104 111389 235227 2026-08-08T08:44:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण ४ थें.'''}}}} {{rule|8em}} {{center|{{x-larger|'''जुनीं तीन प्रख्यात शहरें.'''}}}} {{rule|5em}} {{gap}}{{x-larger|'''सिं'''}}'''धप्रांतांत''' वहातुकीचे बांधलेले रस्ते कमी आहेत. पूर्वकाळी पुष्कळसा प्रवास उंटावरून करावा लागे असें सांगतात. पण हल्लीं रेल्वे रस्त्यांचें जाळें प्रांतभर पसरलेलें आहे. आधीं सिंधु नदी प्रांतांच्या मधोमध वहात गेली असल्यामुळे त्या नदीच्या पश्चिम व पूर्व बाजूंना रेल्वेरस्त केलेले आहेत व ते नदीच्या दोन्ही किनाऱ्यांना समांतर जाणारे "रेल्वे रस्ते, कोट्री व हैद्राबाद यांच दरम्यान एक मोठा सिंधूवरील पूल करून आणि सक्कर व रोहरी यांचे दरम्यान तसाच प्रचंड पूल करून, जोडलेले आहेत. कराचीपासून कोट्रीपर्यंत एकच रस्ता आहे. कोट्री- हैद्राबाद- रोहरी हा रेल्वेरस्ता मुख्य समजतात व तो दुहेरी रेल्वेरस्ता आहे. हा रेल्वेरस्ता दिल्ली-आग्रा व लाहोर-पेशावरकडे जातो. दुसरा फाटा रोहरीपासून क्वेट्टाचमनकडे जातो. कोट्री ते रुक हा रेल्वेरस्ता मुख्य रस्त्यांना जोडणारा रस्ता समजला जातो. क्वेट्टाचमन व दिल्ली-लाहोरकडे जाणारे रेल्वे रस्ते ब्रॉडगेजचे आहेत; बाकी बरेच रेल्वेरस्ते केलेले आहेत; पण ते मीटरगेजचे रस्ते आहेत. हैद्राबादपासून मारवाड अमदाबादपर्यंतचा रस्ताही मीटर गेजचा आहे. मुंबईहून कराचीस रेल्वेरस्त्याने जातांना या भिन्न गेजच्या रेल्वेरस्त्यांची थोडीशी अडचण व त्रास भासतो. म्हणून विरमगांवाहून बाडिन- हैद्राबादच्या दक्षिणेस असलेल्या शहरापर्यंतचा ब्रॉडगेज फाट्यापर्यंत ब्रॉडगेज रेल्वे करून मुंबई ते कराची असा एकसंधि थेट ब्रॉडगेज रेल्वेरस्ता करण्याची योजना वारंवार पुढें येते. पण फाजील खर्चाच्या दृष्टीनें ती अंमलांत येत नाहीं. या प्रांतांत कालव्यांच्या पाण्यावर जसजशी जमिनीची लागवड वाढत जाईल तसतशी दळणवळणसाधनांची व विशेषतः बांध-<noinclude></noinclude> lw16w6usnnamtn2b0ad48d1ku39stza