विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 101653 235408 212642 2026-08-11T13:11:42Z कल्पनाशक्ती 3813 235408 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[वाचन त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट सहा निबंध]] |Language=mr |Volume= |Author=ग. स. भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=अनंत आत्माराम मोरमकर |Address=पुणे |Year=1913 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] o33z6rk4vk3oepwzcfl2g3jckw37ou8 106 104087 235434 235401 2026-08-11T16:04:57Z कल्पनाशक्ती 3813 235434 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सिंध प्रांताचे वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 8="अनुक्रमणिका" 10="विषयप्रवेश" 14="सिंधु नदी व सिंध प्रांत" 19 ="कराची शहर व बंदर" 29="फोटो" 30="फोटो" 37="फोटो" 38="फोटो" 44="जुनीं तीन प्रख्यात शहरें" 55="फोटो" 56="फोटो" 59="फोटो" 60="फोटो" 67="आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष" 71="फोटो" 72="फोटो" 87 ="सक्करचें धरण"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 7z4dj3vcv3xzqgr75srt1bo0tzow24z 235454 235434 2026-08-12T09:01:36Z कल्पनाशक्ती 3813 235454 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सिंध प्रांताचे वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 8="अनुक्रमणिका" 10="विषयप्रवेश" 14="सिंधु नदी व सिंध प्रांत" 19 ="कराची शहर व बंदर" 29="फोटो" 30="फोटो" 37="फोटो" 38="फोटो" 44="जुनीं तीन प्रख्यात शहरें" 55="फोटो" 56="फोटो" 59="फोटो" 60="फोटो" 67="आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष" 71="फोटो" 72="फोटो" 87 ="सक्करचें धरण" 93 ="फोटो" 94="फोटो"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 9uwjyia6mlx3jbkludxn0osm1m84dj8 235472 235454 2026-08-12T11:30:27Z कल्पनाशक्ती 3813 235472 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सिंध प्रांताचे वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 8="अनुक्रमणिका" 10="विषयप्रवेश" 14="सिंधु नदी व सिंध प्रांत" 19 ="कराची शहर व बंदर" 29="फोटो" 30="फोटो" 37="फोटो" 38="फोटो" 44="जुनीं तीन प्रख्यात शहरें" 55="फोटो" 56="फोटो" 59="फोटो" 60="फोटो" 67="आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष" 71="फोटो" 72="फोटो" 87 ="सक्करचें धरण" 93 ="फोटो" 94="फोटो" 105 ="फोटो" 106="फोटो" 108="सक्रंद येथील प्रयोगक्षेत्र"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 3jtshw7uksuizbl1fjjfl77yg7p0xfe 104 111021 235414 233276 2026-08-11T13:31:39Z कल्पनाशक्ती 3813 235414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|५ }}</noinclude>समाजाशी जरी संबंध जोडला तरी त्याचा '''व्यक्तींशीं''' असलेला संबंध कायम राहतोच. सारस्वत जरी समाजाच्या चैतन्याचा आदर्श असले तरी तें '''प्रतिभासंपन्न लेखकांच्या चिरस्मरणीय व सुंदर शब्दकृतींचा संग्रह'''ही आहे हे विसरणें शक्य नाहीं. <br>{{gap}}परिस्थितीप्रमाणें उगवणें, बदलणें, उमलणें हा विकासवादाचा मुख्य सिद्धांत असल्यामुळे, एका देशांत जी परिस्थिती, जी परंपरा, आढळून आली, जे अवशेष राहिले, तीच परिस्थिती, तीच परंपरा, व तेच अवशेष इतरत्र आढळले पाहिजेत अशी ऐतिहासिक पद्धतीने होणारी समजुत चुकीची आहे, असा प्रत्यय येऊं लागला. "आपण तसे इतर" हैं जितके खरें आहे तितकेंच “नवी परिस्थिती व नवी सृष्टी" हेही खरें आहे, असा अनुभव येऊं लागला. अनेक देशांतल्या परंपरा व अवशेष यांची तुलना करण्याची जरूर भासूं लागली. अनेक परंपरा व अवशेष यांची तुलना करून '''जगांतला सारखेपणा व फरक दोन्हींही उघड करणें हें तुलनात्मक पद्धतीचे उद्दिष्ट बनले.''' ह्मणून Taine यांनीं ऐतिहासिकपद्धतीनें वाङ्मयाचा अभ्यास प्रचारांत आणल्यानंतर तुलनात्मक पद्धतीची त्याला जोड देणे भाग पडलें. आणि आतां तर वाङ्मयाचा पद्धतशीर अभ्यास ह्मणजे ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धतींनीं त्याचें परिशीलन असा अर्थ होऊं लागला आहे. ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धतींची जुन्या पद्धतीला मदत मिळाल्यामुळे पाश्चात्यांच्या अध्ययनांत नवीन जोम आला आहे, वाड्मयांत जीवंतपणा कायम राहिला आहे, व राष्ट्राच्या विस्ताराबरोबर सारस्वताचाही विस्तार वाढत आहे. {{gap}}अशी सुस्थिती आपल्या इकडेही यावी, आपली भाषा, आपले वाङ्मय वाढीस लागावें, शिक्षणाचा सर्वत्र प्रसार व्हावा, असें सुशिक्षितांना अलीकडे वाटू लागले आहे. पण आमचे बहुतेक सर्व शिक्षण परभाषेंतून होत असल्यामुळे पाश्चात्यांच्या वाङ्मयाचा आस्वाद घेऊन कार्यभाग होत नाही. ज्या उपायांनी त्यांनी स्वतःच्या भाषांचें, वाड्मयांचें, पुनरुज्जीवन केलें, त्यांचा जोम कायम ठेवला, तेच किंवा तसले उपाय आपणही योजणें अवश्य झालें आहे. पाश्चात्यांचे अगदी अलीकडले उपाय ह्मणजे '''ऐतिहासिक व तुलनात्मकपद्धती यांचा वाङ्मयांत उपयोग''' हे होत. या दोन पद्धती विकासवादाच्या परिणामाची फळें आहेत हे वर दर्शविलेच आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> mjf84xx6fjvmutpynag56zqg8k0cnd4 104 111148 235406 235367 2026-08-11T13:09:51Z कल्पनाशक्ती 3813 235406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}} नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |- |४ || जे. सी. मॉरिसन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सेन्ट बर्न |- | || (J. Cotter Morrison.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(St. Bernard.) |- |५ || ली. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || शेक्सपियर. |- | || (Sydney Lee) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Shakespeare.) |- |६ || सी. एच. फर्थ. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. |- | || (C. H. Firth.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Oliver Cromwell.) |- |७ ||लॉर्ड मॉर्ले. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (अ) ग्लॅड्स्टन. |- | ||(Lord Morley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Gladstone.)<br> |- | || --{{gap}} {{gap}} {{gap}} || ( ब ) क्राम्बेल. |- | || -- {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Cromwell.) |- | || || (क) व्हाल्टेअर |- | || || (Voltaire.) |- | || || (ड) दीदरो. |- | || || ( Diderot.) |- | || || ( इ ) रूसो |- | || ||(Rousseau. ) |- |८ || बॉवेल.|| सॅम्युएल जॉनसन. |- | ||( Boswell. )|| (Dr. Johnson. ) |- |९ || इक्स्ले. || हयूम.<noinclude>{{nopt}} |} <br>{{gap}}३</noinclude> bgeucuk1cc6p4bzsux3vx77jvksvotx 235415 235406 2026-08-11T13:34:46Z कल्पनाशक्ती 3813 235415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(३३)'''}}}}</noinclude>नसतें. सामुग्री, लेखी पुरावा, भरपूर नसतांनादेखील शास्त्रीय पद्धतीने पायाशुद्ध चरित्र लिहिणे कसे शक्य होतें, तें पुढच्या यादीतील काही चरित्रे वाचल्यानें- गौतमबुद्ध व येशू ख्रिस्त-लक्षात येईल. <center> {| |+ |- |१ || ओल्डनबर्ग.{{gap}}{{gap}} {{gap}} ||गौतमबुद्ध. |- | ||( Oldenberg.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(Life of Buddha.) |- |२ || रनी. {{gap}}{{gap}}{{gap}} ||येशू ख्रिस्त, |- | || (Renan.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Jesus Christ.) |- |३ ||मार्गोलियूथ.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || महंमद. |- | || (Margoliuth.){{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Mahomed.) |- |४ || जे. सी. मॉरिसन.{{gap}}{{gap}}{{gap}} || सेन्ट बर्न |- | || (J. Cotter Morrison.){{gap}}{{gap}}{{gap}} ||(St. Bernard.) |- |५ || ली. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || शेक्सपियर. |- | || (Sydney Lee) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Life of Shakespeare.) |- |६ || सी. एच. फर्थ. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ऑलिव्हर क्रॉम्बेल. |- | || (C. H. Firth.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Oliver Cromwell.) |- |७ ||लॉर्ड मॉर्ले. {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (अ) ग्लॅड्स्टन. |- | ||(Lord Morley.) {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Gladstone.)<br> |- | || --{{gap}} {{gap}} {{gap}} || ( ब ) क्राम्बेल. |- | || -- {{gap}}{{gap}}{{gap}} || (Cromwell.) |- | || || (क) व्हाल्टेअर |- | || || (Voltaire.) |- | || || (ड) दीदरो. |- | || || ( Diderot.) |- | || || ( इ ) रूसो |- | || ||(Rousseau.) |- |८ || बॉवेल.|| सॅम्युएल जॉनसन. |- | ||( Boswell. )|| (Dr. Johnson. ) |- |९ || इक्स्ले. || हयूम.<noinclude>{{nopt}} |} <br>{{gap}}३</noinclude> 8nqv381fs9b1841rkj32dnzndmycml1 104 111149 235407 235368 2026-08-11T13:09:59Z कल्पनाशक्ती 3813 235407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(३४)'''}}}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ||( Huxley.) ||(Hume.) |- |१० || जे. एच. रोज ||नेपोलियन बोनापार्ट. |- | ||(J. Holland Rose.) ||(Life of Nepolean Bonaparte. |- |११ || एडवर्ड केअर्ड. || हेगल. |- | ||( Edward Caird. ) ||( Hegel. ) |- |१२ || लेस्ली स्टीफन.|| सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. |- | ||(Leslie Stephen.) ||(Sir James Fitz James Stephen.) |- |१३ || मेट्लंड. || लेस्ली स्टीफन. |- | ||( F. W. Maitland.}||(Life & Letters of Sir Leslie Stephen) |- |१४ || व्हिन्सेन्ट स्मिथ || अशोक. |- | || (Vincent Smith.) || (Life of Ashoka.) |} </center> {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पानेच्या पाने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजेचरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> 8kpc25pvd3mqtn7cf8jmgaau8f2wk98 235417 235407 2026-08-11T13:38:21Z कल्पनाशक्ती 3813 235417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(३४)'''}}}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | || ( Huxley.) ||(Hume.) |- |१० || जे. एच. रोज ||नेपोलियन बोनापार्ट. |- | ||(J. Holland Rose.) ||(Life of Nepolean Bonaparte. |- |११ || एडवर्ड केअर्ड. || हेगल. |- | ||( Edward Caird. ) ||( Hegel. ) |- |१२ || लेस्ली स्टीफन.|| सर जेम्स फिटझजेम्स स्टीफन. |- | ||(Leslie Stephen.) ||(Sir James Fitz James Stephen.) |- |१३ || मेट्लंड. || लेस्ली स्टीफन. |- | ||( F. W. Maitland.}||(Life & Letters of Sir Leslie Stephen) |- |१४ || व्हिन्सेन्ट स्मिथ || अशोक. |- | || (Vincent Smith.) || (Life of Ashoka.) |} </center> {{gap}}नुसती नामावळी सांगत गेल्यास पानेच्या पाने भरतील; पण नुसता नामोच्यारणाचा येथें उद्देश नाहीं. इंग्रजी भाषेतल्या कांहीं नाणावलेल्या चरित्रांचीं नांवें मासल्याकरतां वर दिलीं आहेत. चरित्र चांगलें वठण्यास सामग्री शिवाय नायक योग्य पाहिजे खरा; पण त्याबरोबर लेखकहि चतुर, बहुश्रुत, रसिक, अनुभवी व विद्वान् असा पाहिजे. चरित्र लिहिणें ही एक कला आहे. ती इतर कलांप्रमाणे पाहूनपाहून शिकावयाची असते. लेस्ली स्टीफन यांच्या देखरेखीखालीं प्रथम सुरू झालेला "राष्ट्रीय चरित्रकोश" (Dictionary of National Biography) व त्याचे अनेक भाग पाहिले, ह्मणजेचरित्र लिहिण्याची कला इंग्लंडमध्ये किती वाढली आहे, हें सहज लक्षांत येईल. शेक्सपियरच्या प्रसिद्ध चरित्राचे लेखक सिडने ली, यांना लेस्ली स्टीफन यांच्या हाताखालीं वरील कोश तयार करविण्यांत तालीम मिळाली होती, व लेस्ली स्टीफन यांनी संबंध सोडल्यानंतर यांनीच तो पुरा करविला, व अजूनहि सूत्र यांच्याच हातांत आहेत, हे येथे सांगितल्यास वावगे होणार नाहीं. या कोशाकरतां नुकतेच त्यांनी माजी बादशहा सातवे एडवर्ड यांचे चरित्र लिहिलें आहे. हे वाचकांना आठवत असेलच.{{nop}}<noinclude></noinclude> ac4f4poce2pir5myxt9gwm6zdrnhnjw 104 111162 235410 233851 2026-08-11T13:15:43Z कल्पनाशक्ती 3813 235410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''अनुक्रमणिका.'''}}}} <center> {| |+ |- | || '''पृष्ठांक''' |- |'''लेखांक १.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}} || १ - १४ |- |{{gap}}प्रास्ताविक || १ - ३ |- |{{gap}}व्यासंग || ३ - ५ |- |{{gap}}ऐतिहासिक रीत || ५ - ८ |- |{{gap}}अलंकारशास्त्र || ८–११ |- |{{gap}}वाङ्मयांतील निर्णय || ११–१२ |- |{{gap}} तीन कोटी || १२–१३ |- |{{gap}} ऐतिहासिक पद्धतीचे गुणदोष || १३ – १४ |- |'''लेखांक २.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| १५---२५ |- |{{gap}} ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धती. || १५ – १६ |- |{{gap}} ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग - उदाहरणें ||१६ – १९ |- |{{gap}} ओंवी व अभंग. || १८–१९ |- |{{gap}} पोवाडा, व लावणी वगैरे. || २०-२२ |- {{gap}} तुलनात्मक पद्धती. || २२–२५ |- |'''लेखांक ३.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}} || २६--४० |- |{{gap}} पद्य व गद्य.... || २६–२८ |- |{{gap}} कांही ठराविक प्रकार || २८ |- |{{gap}} अगत्याची सूचना || २९-३० |- |{{gap}} तुलनात्मक पद्धतीची उदाहरणें- ||- |- |{{gap}} चरित्र ( Biography ) || ३०-३५ |} </center><noinclude></noinclude> ipy6fm44b5efykpep4mib47fhh791ey 235411 235410 2026-08-11T13:16:23Z कल्पनाशक्ती 3813 235411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''अनुक्रमणिका.'''}}}} <center> {| |+ |- | || '''पृष्ठांक''' |- |'''लेखांक १.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}} || १ - १४ |- |{{gap}}प्रास्ताविक || १ - ३ |- |{{gap}}व्यासंग || ३ - ५ |- |{{gap}}ऐतिहासिक रीत || ५ - ८ |- |{{gap}}अलंकारशास्त्र || ८–११ |- |{{gap}}वाङ्मयांतील निर्णय || ११–१२ |- |{{gap}} तीन कोटी || १२–१३ |- |{{gap}} ऐतिहासिक पद्धतीचे गुणदोष || १३ – १४ |- |'''लेखांक २.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}}|| १५---२५ |- |{{gap}} ऐतिहासिक व तुलनात्मक पद्धती. || १५ – १६ |- |{{gap}} ऐतिहासिक पद्धतीचा उपयोग - उदाहरणें ||१६ – १९ |- |{{gap}} ओंवी व अभंग. || १८–१९ |- |{{gap}} पोवाडा, व लावणी वगैरे. || २०-२२ |- |{{gap}} तुलनात्मक पद्धती. || २२–२५ |- |'''लेखांक ३.'''{{gap}}{{gap}}{{gap}} || २६--४० |- |{{gap}} पद्य व गद्य.... || २६–२८ |- |{{gap}} कांही ठराविक प्रकार || २८ |- |{{gap}} अगत्याची सूचना || २९-३० |- |{{gap}} तुलनात्मक पद्धतीची उदाहरणें- ||- |- |{{gap}} चरित्र ( Biography ) || ३०-३५ |} </center><noinclude></noinclude> 58p1i2fz38wnb85u2ac2dmckah3hwdf 104 111232 235412 234948 2026-08-11T13:25:11Z कल्पनाशक्ती 3813 235412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(३६)'''}}}}</noinclude>{{gap}}यांपैकी पहिल्याचे स्पष्टीकरण थोडेसें करणे जरूरीचे आहे. बाणभट्टाच्या कथेचें नांव या सबंध उपप्रकाराला लावण्याचा प्रघात पडला नसता, तर तिकडे बोट दाखविणें पुरे झालें असतें; पण तशी वस्तुस्थिति नाहीं. सर्वकालीन कादंबरीमधलीं पात्रे निवळ कल्पनासृष्टीतलीच असल्यामुळे, कोणत्याहि काळांत, कोणत्याहि देशांत तीं सारखीच प्रिय भासतात. अद्भुतकथा किंवा नवलकथा, हें नांव बरेच अंशीं या कादंबरीला लागू पडते. यांत लेखकाचा उद्देश केवळ मनोरंजन करण्याचा असतो. अरेबियन नाईट्स् हा ग्रंथ असल्या कथांचा एक अत्युत्तम, सदैव रमणीय संग्रह आहे. पर्शियन भाषेत गुलबकावली, हातीमताई, वगैरे असल्या कथांचे मासले आहेत. इतर मासले वाचकांना सहज काढतां येतील. (Alice in Wonderland, Alice in the Looking- Glass, या गोष्टी याच सदरांत येतील.) <br>{{gap}}नवल, किंवा अद्भुतकथा हें नांव, सर्वकालीन कादंबरीला पुरतेपणी लागू न पडण्याचे कारण असें आहे, कीं, प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक रूसो यानें एक विशेष प्रकारची कादंबरी-कथा लिहिण्याचा प्रघात यूरोपांत पाडला होता, व या कादंबरीचा सर्वकालीन या सदरांत समावेश करणें भाग आहे. आमच्याकडे याप्रकारची कादंबरी नाहीं. हिचा विशेष हा होता कीं, कथानकाच्या ऐवज, पात्रांच्या स्वतंत्र व्यापाराऐवजी, पात्रांकडून स्वतःचे विचार, आशा, आकांक्षा, ध्येये हीच वदविण्याची लेखकाची सारी खटपट असे. काल्पनिक का होईना, पण स्वतंत्र, व्यक्ति ह्मणजे पात्रे, (Characters) ही कल्पना या कादंबरीत नसे. ती लेखकाची कळसूत्री बाहुली असत, असें म्हटल्यास फारशी अतिशयोक्ति होणार नाहीं. कादंबरी ह्मणजे जणूं काय एकप्रकारचें आत्मनिवेदन (Personal Confession ) अमें रूसोनें जनांना भासविलें होतें. त्याच्या 'ला नुव्हेल एलोईझ' (La Nouvelle Heloise) या कादंबरीचे अनुकरण 'मदाम दस्ताएल' (Madame de Stael) शातोत्रियाँ (Cha- teau-briand ) व गोअट (Goethe) या तीन प्रसिद्ध लेखकांनी अनुक्रमें कॉरीन, रने, वर्टर (Corinne, Rene, Sorrows of Werther) या कादंबऱ्यांत केलें. मूळ जनक रूसो व हे तीन अनुयायी, यांचा भर यांत निरीक्षणापेक्षा स्वतःच्या अंतरंगातील उमाळ्यांवर विशेष आहे. अशा कादंबऱ्या यांच्यानंतर कोणीं लिहिलेल्या दिसत नाहींत. पण रूसोच्या कादंबरीत<noinclude></noinclude> 8mnwo4v50qetgehxk8xe1s2pbr1zimj 104 111403 235413 235403 2026-08-11T13:27:09Z कल्पनाशक्ती 3813 235413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(४७)'''}}}}</noinclude>गोटांत मोठा हाहा:कार उडाला. याला 'Tess of the D' Urbervi- les - A Pure Woman' ही कादंबरी मुख्य कारण झाली. यामधे अपघात होऊन कोणाला इजा झाली, कीं तो वेदना सोसून काळांतरानें हिंडूं फिरू लागतो, पुनः धडधाकड होतो. ऋतुमानाला अनुसरून सृष्टीच्या रूपांत वसंतांत उत्साही, तर ग्रीष्मांत फक्त आनंदी; शरदऋतूंत किंचित् निस्तेज, तर हेमंतांत अगदीं प्रेतकळा, असे फेरफार होतात; नियमाला अनुसरून पुनः सृष्टीला जन्म मिळतो, ती हसू लागते, नाचू लागते, पहा र्की, अचला व तिचे प्रमाद यांना मात्र, येणारा पुनर्जीवनाचा नियम समाज लागू करीत अबलेचें एकदा वांकडे पाऊल पडलें, मग तें झाला तिचा अधःपात, असें समाज मानितो. पण पुरुषाविषयीं तसें मानित नाहीं. चराचर सृष्टीला लागू असणारा, लागू होणारा, पुनर्जीवनाचा नियम फक्त नारीच्या आत्म्यालाच लागू नाहीं काय ? तो आहे, असला पाहिजे, केला पाहिजे. असा या कादंबरीचा रोख असल्यामुळे धर्ममार्तंडांची व त्यांची तळी उचलणारांची कोल्हेकुई अर्थातच सुरू झाली. बागडते. पण काय चमत्कार हा सृष्टीमध्ये सर्वत्र प्रत्ययास नाहीं, लागू होऊं देत नाहीं ! तिला नकळत का असेना, की<br>{{gap}}४. अशाच प्रकारची खळबळ Mrs. Humphry Ward यांच्या 'Robert Elsmere' या कादंबरीनें उडविली. धर्ममतामुळे व त्यांत पालट झाल्यामुळे ओढवणारी संकटपरंपरा हा या कादंबरीचा विषय आहे. आधुनिक शास्त्रांच्या प्रगतीमुळे जुने विचार कसे कमजोर होऊं लागतात; धर्ममतें देखील कश बदलतात; तीं बदललीं ह्मणजे प्रामाणिक माणसाला स्वतःचीं खरीं मतें लपवून, आपला जुना जीवनक्रम चालू ठेवणें कसें असह्य होतें; धर्ममतें पालटली, कीं, स्वतःच्या धर्मनिष्ठ पत्नीपासून तीं चोरून ठेवणे किती कठिण होतें; मर्ते पालटल्याचा संशय येऊ लागतांच पतिनिष्ठ गृहिणीला अतोनात दुःख होऊन पतिप्रेम व धर्मप्रेम- विशिष्ट मतांविषय प्रेम-यांचा कलह कसा सुरू होतो; पूर्वीच्या धर्मबांधवांकडून छळ कसा होतो; इत्यादि अनेक प्रसंगांचें रसभरित वर्णन या कादंबरीत आहे. याशिवाय आणखी उदाहरणे देतां येतील. पण मराठी भाषेंत अस्त्राची उपमा शोभणाऱ्या कादंबऱ्या अजून झाल्या नाहींत, ह्मणून इतर वाङ्मयांतली उदाहरणें घेणें भाग पडलें आहे. इतकी येथे पुरे आहेत.<noinclude></noinclude> n9uazd0umgcyvin4p2o3h77ovydcuvg 104 111404 235404 235346 2026-08-11T12:04:46Z JayashreeVI 4058 235404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( ४८ ) दोन वर्ग. · कादंबरीच्या दोन अवस्थांना अनुरूप दोन वर्ग करितां येतात. वर्णनाची त-हा, ऐतिहासिक कादंबऱ्यांप्रमाणेच असलेल्या, ह्मणजे ज्यांमध्ये समाजस्थितीचे कमीअधिक सूक्ष्म वर्णन केलेलें असतें, व त्यावरून जितकी पात्रांच्या स्वभावाची ओळख होईल तितकीच होते, स्वभावाचा विकास दाखविण्याची, चिकित्सा करण्यांची फारशी खटपट केलेली नसते, अशा अगदी आरंभी होणाऱ्या सामाजिक कथा पहिल्या वर्गात येतात. उदाहरणार्थ, 'मधली स्थिति, 'पण लक्ष्यांत कोण घेतो,' या कादंबऱ्या नांवाप्रमाणे आजकालच्या लेखकाच्या हयातीतल्या म्हटलें तरी चालेल–गोष्टी आहेत. इंग्रजांच्या अमदानीत, इंग्रजांच्या शिक्षणानें उत्पन्न झालेल्या नांवारूपास आलेल्या, मध्यमस्थितीतल्या वर्गाच्या, एका भागासंबंधींच्या या गोष्टी आहेत. इतकेंच नव्हे, तर पांढरपेशांपैकी फक्त दक्षणी ब्राह्मणांबद्दलच्या आहेत; सारस्वत, प्रभु, दैवज्ञ इत्यादि इतर वर्गीविषयी नाहींत. आजकालच्या समाजांतल्या पांढरपेशांपैकी एका विशिष्ट वर्गाच्या चालीरीतींचे वर्णन आहे, हें लक्ष्यांत ठेविलें, ह्मणजे या कादंबऱ्यांची वास्तविक कल्पना होण्यास मदत होते. मध्यमस्थितीतल्या ब्राह्मण कुटुंबाची स्थिति, कुटुंबातल्या मंडळीवर संसाराच्या उलथापालथींत येणारे अनेक प्रसंग, या वर्गातल्या लोकांच्या चालीरीती, नवीन, परदेशी, कल्पनांचा होत असलेला परिणाम, इत्यादींवर लेखकाची सर्व मदार आहे; व लेखकाला बरेंच यश आले आहे, हे कोणालाहि कबूल होईल. या कादंब-या लोकप्रिय होण्याचे कारण हेंच आहे. पात्रांच्या स्वभावाचा विकास, त्याची मीमांसा, यांचा जवळ जवळ अभाव आहे, असें ह्मणण्यास हरकत नाहीं. पण लेखकाचा तो हेतुच नसल्यामुळे याबद्दल त्याला दोष देणें, व त्याच्या कृतीला नाके मुरडणें, रसिकाला शोभणार नाहीं. तसेच, "आजकालच्या गोष्टी" लिहितांना लेखकाची नजर ब्राह्मणांपैकी एका विशिष्ट वर्गापलीकडे गेली नाहीं, ही गोष्ट जरी खरी असली, तरी कादंब-यांचा बरेवाईटपणा ठरविण्यांत तिचा उपयोग होत नाहीं. लेखकाची दृष्टि आकुंचित आहे, असें जरी कबूल केले, तरी विषयाची निवड ही लेखकाच्या मर्जीची गोष्ट आहे. त्याची कृति निंद्य की वंद्य, साधारण कीं टाकाऊ, हे ठरविणें वाचकांचं काम आहे. ज्या वर्गाचें चित्र काढले आहे तें-<noinclude></noinclude> ees8scyig993nqa592cxgz5dhjb18bx 235416 235404 2026-08-11T13:37:35Z कल्पनाशक्ती 3813 235416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|( ४८ )}}</noinclude>{{center|'''दोन वर्ग.'''}} · कादंबरीच्या दोन अवस्थांना अनुरूप दोन वर्ग करितां येतात. वर्णनाची त-हा, ऐतिहासिक कादंबऱ्यांप्रमाणेच असलेल्या, ह्मणजे ज्यांमध्ये समाजस्थितीचे कमीअधिक सूक्ष्म वर्णन केलेलें असतें, व त्यावरून जितकी पात्रांच्या स्वभावाची ओळख होईल तितकीच होते, स्वभावाचा विकास दाखविण्याची, चिकित्सा करण्यांची फारशी खटपट केलेली नसते, अशा अगदी आरंभी होणाऱ्या सामाजिक कथा पहिल्या वर्गात येतात. उदाहरणार्थ, 'मधली स्थिति, 'पण लक्ष्यांत कोण घेतो,' या कादंबऱ्या नांवाप्रमाणे आजकालच्या लेखकाच्या हयातीतल्या म्हटलें तरी चालेल–गोष्टी आहेत. इंग्रजांच्या अमदानीत, इंग्रजांच्या शिक्षणानें उत्पन्न झालेल्या नांवारूपास आलेल्या, मध्यमस्थितीतल्या वर्गाच्या, एका भागासंबंधींच्या या गोष्टी आहेत. इतकेंच नव्हे, तर पांढरपेशांपैकी फक्त दक्षणी ब्राह्मणांबद्दलच्या आहेत; सारस्वत, प्रभु, दैवज्ञ इत्यादि इतर वर्गीविषयी नाहींत. आजकालच्या समाजांतल्या पांढरपेशांपैकी एका विशिष्ट वर्गाच्या चालीरीतींचे वर्णन आहे, हें लक्ष्यांत ठेविलें, ह्मणजे या कादंबऱ्यांची वास्तविक कल्पना होण्यास मदत होते. मध्यमस्थितीतल्या ब्राह्मण कुटुंबाची स्थिति, कुटुंबातल्या मंडळीवर संसाराच्या उलथापालथींत येणारे अनेक प्रसंग, या वर्गातल्या लोकांच्या चालीरीती, नवीन, परदेशी, कल्पनांचा होत असलेला परिणाम, इत्यादींवर लेखकाची सर्व मदार आहे; व लेखकाला बरेंच यश आले आहे, हे कोणालाहि कबूल होईल. या कादंब-या लोकप्रिय होण्याचे कारण हेंच आहे. पात्रांच्या स्वभावाचा विकास, त्याची मीमांसा, यांचा जवळ जवळ अभाव आहे, असें ह्मणण्यास हरकत नाहीं. पण लेखकाचा तो हेतुच नसल्यामुळे याबद्दल त्याला दोष देणें, व त्याच्या कृतीला नाके मुरडणें, रसिकाला शोभणार नाहीं. तसेच, "आजकालच्या गोष्टी" लिहितांना लेखकाची नजर ब्राह्मणांपैकी एका विशिष्ट वर्गापलीकडे गेली नाहीं, ही गोष्ट जरी खरी असली, तरी कादंब-यांचा बरेवाईटपणा ठरविण्यांत तिचा उपयोग होत नाहीं. लेखकाची दृष्टि आकुंचित आहे, असें जरी कबूल केले, तरी विषयाची निवड ही लेखकाच्या मर्जीची गोष्ट आहे. त्याची कृति निंद्य की वंद्य, साधारण कीं टाकाऊ, हे ठरविणें वाचकांचं काम आहे. ज्या वर्गाचें चित्र काढले आहे तें-<noinclude></noinclude> 0cd7tmjygch7pf17j6ve8uoylkws723 104 111434 235405 2026-08-11T12:05:47Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ (५०) हें आहे, असें ह्मणर्णे भाग पडतें. दुसऱ्या वर्गात शोभण्यासारखी कादंबरी रचतां येण्यास गोष्ट सांगण्याची फक्त हातोटी साध्य केल्यानें, शब्दब्रह्माची उपा सना केल्यानें, प..." 235405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ (५०) हें आहे, असें ह्मणर्णे भाग पडतें. दुसऱ्या वर्गात शोभण्यासारखी कादंबरी रचतां येण्यास गोष्ट सांगण्याची फक्त हातोटी साध्य केल्यानें, शब्दब्रह्माची उपा सना केल्यानें, पुरें होत नाहीं. त्याला वर सांगितलेले संस्कार व्हावे लागतात कां तें पाहू. सामाजिक कादंबरीतले कथानक लेखकाच्या हयातीच्या काळांतलें असतें, व तें रचतांना स्वतःचा अनुभव, माहिती व निरीक्षण ही विशेष कामास येतात हे खरें पण हा केवळ साधनांचा विचार झाला. साधनांवरून पुरती कल्पना होत नसल्यामुळे साध्याचा विचार विस्ताराने करणे जरूरीचे आहे. येथे माध्य झणजे समाजातले अनेक वर्ग, अनेक व्यक्ति, त्यांचा व्यवहार, त्यांच्या पूर्वापर समजुती, संस्कार, संबंध इत्यादींचें, ह्मणजे संसाराचें यथार्थ ज्ञान, व यथाशक्ति विवरण हे होय. आतां संसार ह्मणजे एकच समाजाचा आयुःक्रम नसून त्यांत अनेक मानवी समाजांचे संघटन व आघात, आणि त्यांपासून उत्पन्न होणारी सुखदुःख, संपत्तिविपत्ति, वृद्धिक्षय इत्यादि अवस्थांची अखंड परंपरा, हिचा समा- वेश होतो. पण संसाराचा असा जरी अर्थ केला, तरी समाज ही कल्पना संदिग्धच राहते. झणून समाज ह्मणजे काय, याचा खल करणे भाग आहे. कोणी असें ह्मणतील कीं, समाज ह्मणजे काय, हे प्रत्येकाला माहीत आहे, त्याची व्याख्या जरी करितां आली नाहीं, तरी साधारण अर्थ प्रत्येकाला कळतो. खरें आहे. पण आमच्याइकडे मनोविकासदर्शक कादंबरी अजून कां झाली नाहीं, याचें मुख्य कारण आह्माला दाखवावयाचे असल्यामुळे, समाजाविषयींच्या साधारण कल्पनेने भागत नाहीं. मनोविकास ह्मणजे व्यक्तीचा मनोविकास असा अर्थ होतो, 'समाजा' चा असा होत नाहीं. ह्मणून 'व्यक्ति' व 'समाज' यांच्या परस्परसंबंधाची स्पष्ट कल्पना असल्यावांचून किंवा झाल्यावांचून मनो- विकासाचे इंगित समजर्णे दुरापास्त आहे. सत्व, रज, तम या तीन गुणांवर भिस्त ठेवून व्यक्तींनां पांढरे, तांबडे, काळे असे रंग फासण्याचे दिवस आत गेले. मनुष्यमात्रांचं इतक्या सोप्या रीतीने वर्गीकरण होत नाहीं, आहे. ह्मणून आमच्या कल्पनानां पुनः चलन देण्याची जरूर पडून तें थोडें- बहुत मिळाले आहे. पुरर्ते मिळालें नाहीं, व त्यामुळे आमच्या स्वभावा- विषयीच्या कल्पना अर्धवट राहिल्या आहेत. उघड झाले<noinclude></noinclude> fjxrb0nq8z3ncc3mtpnfhahowre7vbf 0 111435 235409 2026-08-11T13:12:50Z कल्पनाशक्ती 3813 नवीन पान "{{शीर्ष | शीर्षक = वाचन त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट सहा निबंध | साहित्यिक = ग. स. भाटे | अनुवादक = | विभाग = | मागील = | पुढील = | वर्ष = 1913 | टिपण = | वर्ग = | दालन = }} <pages index="वाचन त्याचे म..." 235409 wikitext text/x-wiki {{शीर्ष | शीर्षक = वाचन त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट सहा निबंध | साहित्यिक = ग. स. भाटे | अनुवादक = | विभाग = | मागील = | पुढील = | वर्ष = 1913 | टिपण = | वर्ग = | दालन = }} <pages index="वाचन त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट सहा निबंध.pdf" from=1 to=141 /> dfdnuwuz8y40k1qx1d6b869vatygns6 104 111436 235418 2026-08-11T13:54:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "वाट ठेवलेली असून मग उंच भिंत बांधलेली असावी. ही भिंत सध्या मोडक्या पडक्या स्थितींत आहे. भिंतीचे पलीकडे निरनिराळ्या आका राच्या खोल्या आहेत. या स्नानकुंडाच्या पूर्वेस एक उत्तम बा..." 235418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|५४|सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>वाट ठेवलेली असून मग उंच भिंत बांधलेली असावी. ही भिंत सध्या मोडक्या पडक्या स्थितींत आहे. भिंतीचे पलीकडे निरनिराळ्या आका राच्या खोल्या आहेत. या स्नानकुंडाच्या पूर्वेस एक उत्तम बांधणीची विहीर आहे. त्या विहिरीचे पाणी स्नानकुंडामध्ये आणण्याची व्यवस्था असावी.<br>{{gap}}पण या स्नानकुंडाच्या पाणीपुरवठ्याच्या व्यवस्थेपेक्षांही आश्चर्य- कारक व आरोग्यशास्त्रसंमत अशी सांडपाण्याची व्यवस्था पाहून तर आम्ही अगदीं थक्क झालों. या स्नानकुंडाच्या नैर्ऋत्य ( South west ) टोकाला एक चौकोनी भोंक आहे. त्यांतून स्नानकुंडाच्या सर्व पाण्याचा निचरा करण्याची सोय केली आहे. त्या भोंकांतून कुंडांतले पाणी एका विटांच्या बांधलेल्या बंदमोरीनें इमारतीबाहेर जाण्याची सोय केली आहे. साधारण उंचीचा मनुष्य उभा राहील इतकी मोरी मोठी असून ती खाली रस्त्याच्या गटाराला जोडलेली आहे. गाळ काढण्याकरितां मोरीला वरच्या अंगास तोंड ( manhole ) ठेवलेलें आहे.<br>{{gap}}इतक्या पुरातन काळी स्नानकुंडाची व सांडपाणी मोरीवाटेनें मुख्य गटारास मिळविण्याची उत्तम व शास्त्रसंमत सोय केलेली पाहून त्या काळच्या सिंधुतीरवासी लोकांच्या उच्च संस्कृतीबद्दल आम्ही आश्चर्यानें तोंडांत बोटे घातलीं हैं खास ! अर्वाचीन काळच्या सुधारलेल्या शहरा- प्रमाणें रस्त्याच्या मधोमध उत्तम विटांचें बंदगटार बांधलेलें व गटार शहराबाहेर गेलेलें मोहनजोदारों या शहरी दिसून येतें. मॅकेसाहेबांचे खालील उद्वार उद्धृत केल्यावांचून मोहनजोदारो येथल्या सांडपाण्याच्या उत्कृष्ट व्यवस्थेची बरोबर कल्पना येणार नाहीं. म्हणून ते उद्गार त्यांच्याच शब्दांत येथे देतों.<br>{{gap}}"Their very fine masonry and clever workmanship make these culverts exellent excamples of sanitary engi- neering, and they show to what a high degree of civiliza- tion their builders must have attained."{{nop}}<noinclude></noinclude> pb61cfmysuiq3i7kppi0ia9vu0dlrn8 235427 235418 2026-08-11T15:32:21Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|५४|सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>वाट ठेवलेली असून मग उंच भिंत बांधलेली असावी. ही भिंत सध्या मोडक्या पडक्या स्थितींत आहे. भिंतीचे पलीकडे निरनिराळ्या आकाराच्या खोल्या आहेत. या स्नानकुंडाच्या पूर्वेस एक उत्तम बांधणीची विहीर आहे. त्या विहिरीचे पाणी स्नानकुंडामध्ये आणण्याची व्यवस्था असावी.<br>{{gap}}पण या स्नानकुंडाच्या पाणीपुरवठ्याच्या व्यवस्थेपेक्षांही आश्चर्यकारक व आरोग्यशास्त्रसंमत अशी सांडपाण्याची व्यवस्था पाहून तर आम्ही अगदीं थक्क झालों. या स्नानकुंडाच्या नैर्ऋत्य (South west) टोकाला एक चौकोनी भोंक आहे. त्यांतून स्नानकुंडाच्या सर्व पाण्याचा निचरा करण्याची सोय केली आहे. त्या भोंकांतून कुंडांतले पाणी एका विटांच्या बांधलेल्या बंदमोरीनें इमारतीबाहेर जाण्याची सोय केली आहे. साधारण उंचीचा मनुष्य उभा राहील इतकी मोरी मोठी असून ती खाली रस्त्याच्या गटाराला जोडलेली आहे. गाळ काढण्याकरितां मोरीला वरच्या अंगास तोंड (manhole) ठेवलेलें आहे.<br>{{gap}}इतक्या पुरातन काळी स्नानकुंडाची व सांडपाणी मोरीवाटेनें मुख्य गटारास मिळविण्याची उत्तम व शास्त्रसंमत सोय केलेली पाहून त्या काळच्या सिंधुतीरवासी लोकांच्या उच्च संस्कृतीबद्दल आम्ही आश्चर्यानें तोंडांत बोटे घातलीं हे खास! अर्वाचीन काळच्या सुधारलेल्या शहराप्रमाणें रस्त्याच्या मधोमध उत्तम विटांचें बंदगटार बांधलेलें व गटार शहराबाहेर गेलेलें मोहनजोदारों या शहरी दिसून येतें. मॅकेसाहेबांचे खालील उद्वार उद्धृत केल्यावांचून मोहनजोदारो येथल्या सांडपाण्याच्या उत्कृष्ट व्यवस्थेची बरोबर कल्पना येणार नाहीं. म्हणून ते उद्गार त्यांच्याच शब्दांत येथे देतों.<br>{{gap}}"Their very fine masonry and clever workmanship make these culverts exellent excamples of sanitary engineering, and they show to what a high degree of civilization their builders must have attained."{{nop}}<noinclude></noinclude> 4nav3re6jfz12ty6cbq9j6cmjef1kmk 104 111437 235419 2026-08-11T15:15:52Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[ ११ ] शिफारस केली; त्याचप्रमाणे मी त्यांस सन १९०६ साली बोलावून माझ्या संग्रहौं असलेली सर्व कागदपत्र व टिपणें दाखविलीं, तीं पाहून लिहिण्याचे काम त्यांनी पत्करलें; आणि त्याप्रमाणे लेखी करारनामाहि झाला. मी त्यांना कांहीं रकम अगाऊही दिली. मी त्यांना सांगितले की, “ आपण माझ्या ऑफिसांत बसून माझ्या समक्ष मी सांगेन तसें लिहिण्याचें काम करावें. " परंतु त्यांनी एक दोन महिने चाळवाचाळवी केली आणि लिहिण्याचे काम केलें नाहीं, किंवा अगाऊ उचललेली रकमही परत केली नाहीं. हा ग्रन्थ सन १९०७ सालींच छापून प्रसिद्ध झाला असता; परंतु माझे परमपूज्य बडी बंधु तीर्थस्वरूप बाळारामजी हे आजारी पडून ते सन १९११ साली मरण पावले; तसेंच माझें चौथे कुटुंब हैं फार आजारी होतें म्हणून मला तिला अनेक ठिकाणी हवापाणी बदलण्यासाठी आणि औषधोपचार करण्यासाठी न्यावे लागले. शेवटी माझ्या दुर्दैवाने व्यापाराची व पैशाची हानी होऊन ती सन १९१३ साली वारली. या दुःसह हानीमुळे इतिहास लिहिण्याचे कामास बराच व्यत्यय आला. उद्योग केल्यास लक्ष्मी प्राप्त होते; पण अक्षरशत्रुपणा आणि अज्ञान स्थिति असली ह्मणजे लक्ष्मीच' कसा विनयोग करावा याचे ज्ञान नसते; आणि त्यामुळेच शिमग्याचा सण गाजविण्यांत हजारों रुपयांची राखरांगोळी उडते ! मोर नाचूं लागला ह्मणजे लांडोरही नाचूं लागते; तशी स्थिति चालू आहे. कर्ज काढून मेजवान्या, बैठकी, पाटी यांची चंगळ उडते; अशा प्रकारें द्रव्याचा नाश चालला आहे हें पाहून मनाला अतिशय वाईट वाटतें. या द्रव्याचा विनियोग जर विद्यादानाकडे केला तर कितीतरी उत्तम झालें असतें बरें ? मी सन १९१५ च्या जानेवारी महिन्यांत पुण्यास गेलों होतों; त्या वेळी हे वरील जातीतील रंगढंग मोठ्या प्रचंड प्रमाणावर चढाओढीनें चालले होते; त्यांस कांहींतरी आळा बसावा ह्मणून मी एक विनंतीपत्र काढले; परंतु विद्येचा अभाव असल्यामुळे नगा- याच्या आवाजापुढे तुणतुण्याचे काय वळणार ? ज्या विनंतिपत्रास इतर जातीनें आपली पूर्ण मान्यता दर्शविली आणि तें वर्तमानपत्रकरांनीही प्रसिद्ध केलें त्या विनंतिपत्राचा आम- च्या जातीवर कांहींच संस्कार घडला नाहीं. ही स्थिति अवलोकन करून मला माझ्या जातीची मोठी कीव आली; आणि ही जात पुढें अत्यंत निकृष्ट स्थितीस पोहोचणार हैं पाहून मला मोठा खेद बाहू लागला. इश्वरानेंच ज्ञानदेवाचा अवतार धारण करून अज्ञानीजनांस ज्ञानामृत पाजून मुक्त केले व करीत आहेत. तें ज्ञानामृत ह्यटलें ह्मणजे 'विद्या' हेंच होय. सुधारणा, मदत, परोपकार, सहाय्य आणि धर्म यांचा उगम प्रथम आपल्या कुटुंबांत होतो, नंतर त्याचा फैलाव आप्तवर्गात, तदनंतर समाजांत अशा क्रमाक्रमाने होत गल्यास जे आपणांस<noinclude></noinclude> o5tg5gp1rox87q4nmtczovz8t4bruwy 104 111438 235420 2026-08-11T15:16:17Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[ १२ ] आज अशक्य दिसतें तें साहजीकच शक्य होऊन जात असतें. हूँ युग अज्ञानाचे नाहीं; पण ज्ञानाचें व विचाराचें आहे. आज आपल्या या हिंदुस्थानदेशामध्ये आपल्या जातीचा समाज सुमारें पांच लक्ष असावा. या समाजावर ईश्वरीकृपा आणि ईश्वराचा आशीर्वाद इतका आहे की, या समाजांत अनेक हुन्नराच्या बळावर खाऊन पिऊन सुखी अशी शँकडा पन्नास मनुष्यें आहेत; आह्मांस शोधाअंती असे कळून आले आहे कीं, हिंदुस्था- नांतील प्राचीन व अर्वाचीन ज्या प्रसिद्ध इमारती बांधल्या आहेत त्यांवर आमच्यापैकीं मेस्त्री, ओव्हरसिअर किंवा कंट्राक्टर या तिघांपैकी कोणी तरी एक असावयाचाच. परंतु अशा समाजांत विद्येचा अभाव असणं ही किती शोचनीय स्थिति आहे बरें ! या समा- जांत शेकडा नव्हे पण हजारी एकदेखील युनिव्हर्सिटीची परिक्षा पास झालेला मनुष्य सांपडणे कठीण आहे ! निकृष्ट आणि हीन मानलेल्या जातीत जितका विद्याप्रसार झाला आहे, तितकाही आमच्या जातीमध्ये नसावा ही किती लाजिरवाणी आणि खाली मान घालण्यास लावणारी स्थिति आहे बरें ? अशा समाजास अगर जातीस उच्च, सुखी व वैभवयुक्त असें कसें ह्मणतां येईल बरें ? जातीत विद्येचा प्रसार होण्यास काय करावें ? आणि त्यांच्या मध्ये विद्येविषयीं अभिरुची कशी उत्पन्न व्हावी ? या प्रश्नाचा मी विचार करीत असतां रा. तात्यासाहेब गुप्ते वकील यांच्या प्रमाणे इतर कांहीं सुझ मंडळी मला असे सुचविलें कीं, "आपण कोण ? आपले पूर्व वैभव काय ? आपली सांप्रत स्थिति काय झाली आहे ? आणि ती सुधारण्यास आपण कोणत्या मार्गाचे अवलंबन केलें पाहिजे ? हें समजण्याचे साधन इतिहासावांचून अन्य नाहीं." मी त्यांना उत्तर दिलें कीं, ' असें जर आहे तर मजवळ इतिहासास लागणारी सामुग्री बरीच आहे; आणि मी आतां त्याच उद्योगास लागतों, आणखी, याच वेळीं मला या कामी साह्य करण्याची रा. हरिश्चंद्र नारायणराव नवलकर यांनी आपली उत्सुकता दर्शविली; त्यामुळे मला विशेष प्रोत्साहन मिळालें. आपल्या जातीसंबंधानें विशेष माहिती मिळणे जरी कठीण होतें, तथापि कांहीं गृहस्थ माहिती देण्यांत ( कांहींकांकडील माहिती जरी निराधार होती) आणि पत्रांची उत्तरें त्वरित पाठविण्यांत जी आस्था व कळकळ दाखवित असत आणि उत्तेजन देत असत अशा गृहस्थांच्या नांवांचा येथें आदरपूर्वक उल्लेख केल्यावांचून माझ्यानें राहावत नाहीं. जयपुर येथील " मराठा क्लब" चे माजी सेक्रेटरी श्रीयुत काशिनाथ दामोधर शुक्ल, बी. ए., एल. एल. बी., वकील यांनी मला तेथील आमच्या जातीसंबंधानें निर- पेक्षबुद्धानें जी माहिती दिली स्याबद्दल मी त्यांचा फार फार आभारी आहे. तसेंच सवाई जयपूरचे उस्ता लक्ष्मीनारायण रामबिलास मणेट्या जाहगिरदार आणि औरंगा- बादचे शितलजी भाऊसाहेब देवतवाळ कंट्राक्टार यांनीहि आपल्याकडील माहिती<noinclude></noinclude> nv9dvbmect34g2v8u9mxfenqoczti7t 104 111439 235421 2026-08-11T15:16:32Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[१३] देऊन मदत केली, याबद्दल मी त्यांचे फार फार उपकार मानतों. तसेंच दिल्लीहून चौधरी केवलसिंग कालेसिंग वर्मा बहरे व चौधरी कल्याणसिंगजी यांचेकडून विशेष माहिती मिळाली त्याबद्दल मी त्यांचा मोठा आभारी आहे. श्रीशिल्पावत जात्युन्नतिसभा, सवाई जयपूर, श्रीकुमावत जात्युन्नतिसभा, अजमीर, श्रीकुमावत क्षत्रिय जात्युन्नतिसभा, वडनगर आणि श्रीजाति प्रबन्धिनी सलूक सभा, दिल्ली वगैरे यांच्या बरोबर माझ्या जातिसंबंधीं अनेक महत्वाच्या मुद्यासंबंधीं नाहिती गोळा करण्याची आणि विचार करण्याची स्फूर्ति मिळाली, त्याबद्दल मी त्या सभेचे उपकार मानतों. आपल्या जातीचा इतिहास कसा काय लिहिला गेला आहे, हें पाहण्याकरितां मुद्दाम तसदी घेऊन अजमीरहून श्रीयुत मुन्नालालजी भवानीरामजी धनरिया, कंट्राक्टर, व्यावरहून श्रीयुत मोहनलालजी नगरामजी नराणिया, कंट्राक्टर आणि श्रीयुत नधुलालजी गोगराजी जायलवाळ कंट्राक्टर, पुण्याहून श्रीयुत रामचंद्र नारायणजी माळवाळ, कंट्राक्टर, निमच व रतलाम येथील समाजाकडून श्रीयुत रामचंद्रजी नरसिंगजी वडमुंडा कंट्राक्टर, खानदेशांतील जळगावहून श्रीयुत विष्णु बाबाजी कुंडळवाळ, ओव्हरसिअर, बडनगर (माळवा) येथील श्री कुमावत क्षत्रिय जात्युन्नति सभेकडून वे.शा.सं. पंडित गंगाप्रसाद रामशा वगैरे बांधव येऊन त्यांनीं समग्र ग्रंथ वाचून पाहिला आणि हा ग्रंथ सर्वांगसुंदर झाला आहे, असें आपले मत व्यक्त केलें, त्यांनी इतकी तसदी घेऊन ग्रंथ वाचून पाहिला, त्याबद्दल मी त्यांचे फार फार उपकार मानतो. माझे मित्र व हितेच्छु संपादक केरळकोकीळ आणि अनेक लोकमान्य ग्रंथांचे कर्ते महाराष्ट्रभाषाचित्रमयूर कृष्णाजीपंत आठल्ये, पंडित राजा- रामशास्त्री ऋषी, नित्यानित्य विवेक, सामुद्रिक दीप इ० पुस्तकांचे कर्ते वगैरे मंडळीनें आपला अमोल्य वेळ खर्च करून साम्र ग्रंथ वाचण्याची तसदी घेतली; आणि या विषयासंबंधानें आपले पूर्णानुकूल मत प्रदर्शित केलें, त्याबद्दल मी त्यांचे अत्यंत कृतज्ञबुद्धिपूर्वक उपकार मानतो; त्याच प्रमाणे खानदेशांतील आमच्या ज्ञातींतील परमहंस शिवराम बावा लक्ष्मणजी चव्हाण तेलपुरे यांनी आणि आमच्या जातींतील पंड्या परशराम तुळ- शीराम यांनी मला जी माहिती दिली, त्याबद्दल मी त्यांचाही फार आभारी आहे. मी जे सांगत होतों त्याचें टिप्पण करून घेणे, त्याची छापण्याकरितां शुद्ध प्रत करणें आणि पुस्तक छापीत असतां प्रुफे तपासणें वगैरे कामी श्रीयुत हरिश्चंद्र नारायणराव नवलकर यांनी मला जें साह्य केलें त्याबद्दल मी त्यांचाही आभारी आहें. तसेच माझ्या ऑफिसांतील रा. दत्ताराम हरि घुरये यांनी मला जी मदत केली त्याबद्दलही मी त्यांचे आभार मानतो. आणखी माझी विनंति मान्य करून निरनि- राळ्या ठिकाणच्या आमच्या समाजांनी आपले फोटो पाठविण्याच्या कामी जी उत्सुकता व्यक्त केली त्याबद्दल मी त्यांचेही अत्यंत प्रेमपूर्वक उपकार मानतों. या पुस्तकांत आमच्या जातीच्या लोकांचे जे फोटो दिले आहेत, ते देण्याचा आमचा मूळ हेतू असा आहे कीं, आमच्या जातीच्या लोकांचा निरनिराळ्या प्रांतांत पोषाख कसा आहे आणि त्यांची<noinclude></noinclude> t37g4vf5z0jmja1skwocj1ylcqnb01i 104 111440 235422 2026-08-11T15:16:46Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[ १४ ] परस्परांस चित्र ओळख व्हावी. देशाचाराप्रमाणे त्यांचा पोषाख, वगैरे जरी भिन्न आहे तथापि ते आणि आह्मी एकच आहोत, असें जसें आह्मी कबूल करतों तसेंच तेही आह्मी आणि ते एकच आहोंत असें कबूल करतात. जे लोक ज्या प्रांतांमध्ये रहातात त्या प्रांतांतील लोकांच्या चालीरीतीस अनुसरून पोषाख वगैरे करण्याचा प्रघात पडला आहे. स्त्रियांचेहि फोटो देण्याचा प्रथम आमचा मानस होता, पण पुढे कांही ठिकाणी गोषाची आडकाठी आल्यामुळे देतां आले नाहीत; तथापि निरनिराळ्या ठिकाणच्या कांहीं मुलींचे फोटो दिले आहेत, त्यांवरून त्या त्या देशांतील स्त्रियांच्या पेहरावाची कल्पना होणार आहे. याशिवाय इतर ठिकाणाहूनहि बरेच फोटो आले, पण ते वेळेवर न आल्यामुळे घेतां आले नाहींत, त्याबद्दल मी दिलगिरी प्रदर्शित करतो. फोटो देण्याचे महत्व व विशेष हेतू काय आहे तो मार्मिक रीतीनें विचार करणाराच्या तात्काल लक्षांत येणार आहे. मला येथें एक विशेष महत्वाची व अत्यंत संतोषजनक गोष्ट कळविण्याचा मोठा आनंदकारक प्रसंग प्राप्त झाला आहे, ती गोष्ट हीच कीं, दिल्ली येथील आमच्या पुढारी समाज मंडळीचा फोटो पाठवून देण्याविषयीं मी जेव्हां त्यांना विनंती केली, तेव्हां एका तटांतील पुढारी मंडळीनें आपल्या तटाचा फोटो पाठवून दिला. पुढे ही गोष्ट जेव्हां दुसऱ्या तटांतील लोकांच्या कानावर गेली तेव्हां त्यांनी मला असें कळविलें कीं, आह्मीहि आमच्या तटांतील पुढारी मंडळीचा फोटो पाठवून देतो. तेथें अभिमानाने दोन तट आहेत; एक देशवाल आणि दुसरा दिल्लीवाल, यावरून मला कळलें कीं, तेथें दोन तट आहेत, ह्मणून मी या दोन्ही तटांतील पुढारी मंडळीस असें विनंतिपूर्वक पत्र लिहिलें कीं, तुह्मी आपआपसांतील हे दोन्ही तट मोडून एक होऊन आणि दोन्ही तटांतील पुढारी मंडळीनें एकत्र बसून आपला फोटो पाठवून दिल्यास तो मी मोठया आनंदाने स्वीकारीन, आणि असें करणें हें अधिक सयुक्तिक व हितकर होणार आहे. या माझ्या विनंतीस मान्यता देऊन दोन्ही तटांतील मंडळीची एकत्र सभा भरून माझ्या पत्राचा विचार होऊन हे दोन्ही तट मोडून आणि एक होऊन त्यांनी आपला फोटो पाठविला. या त्यांच्या स्तुत्य व पोक्त विचाराबद्दल मी या उभय तटांचा फार आभारी आहे. पुस्तक बाहेर पडण्यापूर्वीच असा एक चांगला परिणाम झाला, हा एक मी मोठाच शुभशकून समजतों, यावरून आमच्या समाजांत जागजागीं जे अभिमानानें तट होऊन दुफळ्या झाल्या असतील, त्यांवर माझ्या पुस्तकाचा असाच चांगला परिणाम होवो आणि आपसांतील हे तट मोडून त्यांच्यामध्ये ऐक्यभाव व प्रेमबुद्धि उत्पन्न होवो, अशी माझी परमेश्वराजवळ अनन्यभावें प्रार्थना आहे. त्याचप्रमाणे मला या स्थळीं कांहीं कांहीं दुःखकारक गोष्टींचाही उल्लेख केल्यावांचून राहवत नाहीं. मी सन १८९८ साली महायात्रेस गेलों होतों. परत येते वेळीं मी राज- पुतान्यांतील जयपूर येथे गेलों होतों. तेथील प्रसिद्ध प्रेक्षणीय स्थलें पाहिली. तेथील<noinclude></noinclude> s67ijrvmezto6c3g3m1etjk8es4fua4 104 111441 235423 2026-08-11T15:17:02Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[१५] आर्टस स्कूल मध्येंहि गेलों होतों. त्या वेळी तेथे आमच्या जातीचे कै० लाला रामब- क्सजी बालोट्या हे ड्राईंग मास्तर होते. यांनी शिल्पशास्त्रावर अनेक लोकमान्य पुस्तकें तयार केली आहेत. हा त्यांचा सुलौकिक मी फारा दिवसांपासून ऐकून होतों, झणून मी त्यांची मुद्दाम भेट घेतली. मी त्यांना आपल्या जातीचें मूळ, कूळ, नांव, उद्योग वगैरेसंबंधाने बरेच प्रश्न विचारले. या माझ्या प्रश्नांसंबंधाने त्यांनी मला असें उत्तर दिलें कीं, अशा प्रकारच्या माहितीचा ग्रंथ अद्याप माझ्या अवलोकनांत आला नाहीं किंवा मला त्यासंबंधानें कांहींच माहिती नाहीं. शेवटी त्यांनी मलाच अशी शिफारस केली की, जर कोणी अशा प्रकारच्या माहितीनें भरलेला ग्रंथ तयार करील, तर त्याचे आपल्या अज्ञानी व सर्वोपरी मागसलेल्या ज्ञातीवर महत् उपकार होणार आहेत. त्यांतून आपल्यासारख्या लक्ष्मी सरस्वतीच्या कृपेंतल्या शोधक गृहस्थानें मनावर घेतल्यास विशेष चांगलें होणार आहे. परंतु हे गृहस्थ आज हा ग्रंथ पाहण्यास नाहींत, हें पाहून मला वाईट वाटत आहे. तैसेंच मुंबईतील परलोकवासी श्री. शेट सितारामजी लक्ष्मणजी कुकडवाळ (किनारीवाळ), कंट्राक्टर सिताराम बिल्डिंगचे मालक, हे नेहमीं मजजवळ असे उद्गार काढीत असत की, ' आपण क्षत्रिय असून आपल्या जातीस कुंभार हें विशेषण लागलें. यांतील घोटाळा काय आहे, तो मला बिलकूल कळत नाहीं. तो कोणी जर पुस्तकरूपाने काढून टाकील तर बरे होणार आहे.' पण हेही गृहस्थ आज हा ग्रंथ पाहण्यास हयात नाहींत याबद्दल मला फार दिलगिरी वाटत आहे. " पुण्यांतील कैलासवासी श्रीमंत काळुराम भाऊ मनसारामजी धवारे चौधरी हे गर्भश्रीमंत होते; ते लोकप्रिय असून त्यांची गणणा सरदारांमध्ये होत असे. हें आनररी म्याजिस्ट्रेट, म्युनिसिपाल कमिशनर व बऱ्याच लोकोपयोगी संस्थेचे प्रेसिडेन्ट व मेंबर होते. यांना आपल्या जातीचा मोठा अभिमान होता. यांच्या तीर्थरूपांपासून यांचा आणि माझा चांगला घरोबा होता. हे माझे आप्तहि होते. त्यांनीं आपल्या कै ० ज्येष्ट बंधूच्या स्मरणार्थ श्रीक्षेत्र आळंदी येथें 'श्रीविट्ठलाश्रम' या नांवाची एक प्रशस्त अशी धर्मशाळा बांधली आहे, ती दाख विण्याकरितां त्यांनी मला आपल्याबरोबर आळंदीस नेलें होतें. त्या प्रसंगी त्यांचे आणि माझें जातीच्या नांवासंबंधाने बरेंच भाषण झाले. शेवटी ते असें ह्मणाले की, 'आपण खरे रजपूत असून आपला कोणत्याही प्रकारचा अर्थाअर्थी संबंध नसतांनाहि आपल्या ज्ञातीस शूद्रवत् जातीचें नांव कां पडलें आहे, याचें कारण कांहींच कळत नाहीं. याचे निवारण झाल्यास फार उत्तम होणार आहे. आपल्यासारख्या विचारशील व शोधक मनुष्यानें मना र घेतल्याशिवाय हें काम सिद्धीस जाणार नाहीं. सदरहु गृहस्थ हे ता० १६ माहे डिसेंबर सन १९१२ रोजी अकाली मृत्यु पावले. यांच्या शोकजनक मृत्यूमुळे आमच्या जातीचा एक मोठाच आधारस्तंभ आणि पुरस्कर्ता<noinclude></noinclude> tp4nw8fsad1w1czyrcn4dbz3wkf6gsp 104 111442 235424 2026-08-11T15:17:22Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[ १६ ] नाहीसा झाला. दुर्दैवाने आज आमच्यांतील हे तीन थोर पुरुष हा ग्रंथ पाहण्यास जिवंत नाहींत, ह्मणून मला आपली दिलगिरी प्रदर्शित केल्यावांचून राहवत नाहीं ! मूळ वर्ण चार आहेत. या चार वर्णातून पुढे जरी धर्म, कर्म, उद्योगधंदा, यांवरून काला- नुरूप व अभिमानानें सहस्रावधि जाती निर्माण झाल्या आहेत, आणि जरी जातींच्या मूळ नांवांत विशेष फेरफार झाला नाहीं, तथापि भेदभाव पुष्कळ उत्पन्न झाला आहे. जसें:- अहिर ही एक जात आहे. या एकाच जातीचे १,७६७ भेद झाले आहेत. या भेदांमध्यें परस्परांत क्वचितच रोटीव्यवहार होत असेल; पण बेटीव्यवहार मुळींच होत नाहीं. तद्वतच वाण्यांमध्ये १,८२७, कुणब्यांमध्ये १,४८८, गौड ब्राह्मणामध्ये १, ४१४, गुर्जरांमध्यें १,१७८, ब्राह्मणामध्ये ९०२ आणि कुंभारांमध्ये ७७३ भेद आहेत. यांची हीं जातीची नांवें जरी पुरातन आहेत, तथापि अनेक भेद उत्पन्न झाल्याने त्यांच्यामध्ये परस्परांत अन्नव्यवहार क्वचितच होत असेल, पण कन्याव्यवहार मुळींच होत नाहीं. क्षात्रधर्मी रजपूत अगर मराठे यांचे वंश, आडनांवें, कुलाचार वगैरे अन्य जातीमध्येंहि कांही अंशी दिसून येतात. ते जरी कांहींसे सारखे दिसले तथापि तितक्यावरून ते एकाच जातीचे आहेत असें कोणत्याहि प्रकारें ठरत नाहीं. त्यांच्या जाती ह्या अगदी भिन्न असल्याने त्यांचा परस्परांशीं जातिसंबंध मुळींच नाहीं. ब्राह्मण ज्ञातीमध्यें धर्मशाखा व देश यांमुळे अनेक भेद झाले आहेत. त्यांच्यामध्ये कांहीं ठिकाणीं अन्नव्यवहार होतो, पण कन्याव्यवहार मुळींच होत नाहीं, त्यावरून त्या कांहीं निराळ्या जाती मानीत नाहींत. आणखी, त्यांचा व्यवसाय हा धर्मवृत्तीचा अस- ल्यामुळे आणि उद्योगधंदे हें त्यांनीं कनिष्ट कर्म मानल्यामुळे त्यांची इतर उद्योगधंदे करण्या- कडे प्रवृत्ति झाली नाहीं; याचमुळे त्यांच्यामध्यें उद्योगधंद्यांवरून निरनिराळ्या जाती झाल्या नाहींत. ह्मणूनच ते आपणास पूर्वापार इतर जातींपेक्षां श्रेष्ठ मानून घेत आहेत; पण तसा प्रकार क्षत्रियांचा नाहीं. त्यांना आपल्या पोटापाण्यासाठी लहान मोठे व्यवसाय करावे लागत आहेत, त्यामुळे त्यांच्यामध्ये उद्योगधंद्यांवरून निरनिराळ्या अनेक स्वतंत्र जाती बनल्या आहेत. ज्या परशरामानें निःक्षत्रिय पृथ्वी केली असें सांगतात, त्याच परशरामानें क्षत्रियांचे अस्तित्व कबूल केलें आहे. परशरामानंतर श्रीराम व श्रीकृष्ण अवतार झाले. हे क्षत्रिय होते, त्याचमुळे पुढें रघुवंश, यदुवंश वगैरे क्षत्रियवंश चालत आले आहेत. ह्मणूनच क्षत्रिय नाहींत हैं विधान चुकीचें व अभिमानाचें आहे. भागवतांत असें लिहिलें आहे कीं, छप्पन कोटी यादव, साठ हजार सगरपूत, आणि याशिवाय सामान्य जन हे परशरामाच्या निःक्षत्रिय पृथ्वी करण्याच्या मोहिमांतून बचावले गेले आहेत. फार पुरातन काळापासून क्षत्रियांचे लग्नांत श्री शंकराचे व श्री रामचंद्राचे शास्त्रोचार होत असतात. वराचे हातांत हळदीच्या वेळीं कट्यार व लग्नाचे वेळीं तलवार व वधूचे<noinclude></noinclude> he7ada9wpnhiewzwm6hwvlnxq6gyug2 104 111443 235425 2026-08-11T15:17:43Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[१७] हातांत बाण (तीर) असतो. तीरपत्नी असल्याने सौभाग्यनुहा हा लय लागल्या उपरांत भरतात. हा वहिवाट अद्याप आमच्यामघ्ने चालू आहे आणि ही क्षत्रिय जातीची दर्शक आहे. आमचे रेंम्कङप् षंच्याहत्तर वोक आपला जप्त क्रुमाचत अशीसांगत आहेत; क्रुमावत हा क्षत्रियवाचक संस्कृत शब्द आहे; हा अस्सल आहे; हा अपप्र'श झालेला शब्द नाही. एकाक्षरी. अमरकोश, शांत, पुराण यांच्या आधारावरून या शब्दाचा अर्थ पृथ्वीचे रक्षक ( ह्मणजे क्षत्रिय ) असा सिद्ध होत आहे. आझी याच प्र'पांत ३५ व्या पानावर कुमावत या शब्दाचा तो अर्थ दिला आहे, तो लौकप्रचाग्रंतील अर्यांवरून दिला आहे. . जग हें विविध आहे. मृदुंगाचा आवाज हा दोन्हीकडून होती. ’मी तुकाराममहाराज यांने असे बबनआद्दे कीं, ‘कोणी निदप् अथवा वंदप् आह्मांस्वहिताचा घंदप् [!’ ज्यांत आपले हित आहे, तौच आपला खरा धर्मं आहे. क्षत्रियांच्या अस्तित्वाबद्दल विचार करणें नको आहे; कारण क्षत्रिय आहेत, हें अनेक प्रबल प्रमाण‘प्बव्न निर्विवाद- रीतीने सिद्ध झाले आहे. क्रुमावत हें क्षत्रियवाचक नांव असून तें पूर्वांपारापप्सून प्रचारातहो चालू आहे. या नावाचा खरा अर्थ स्वतऱ्स व इतरांत माहित नसल्यामुळे अज्ञान व उद्योगवाचक नांव साह्य करणें ही मोठीच चूक झाली आहे. _ हे क्रुमावत हातीवै लोक क्षत्रिय आहेत, अशाविषयळी क्रुमाबत या शब्दाची तशीत्न व्याख्या येथें देता: … पुथिंव्पां क्रु' समाखयात कु. शव्ष्देऽपि प्रफीर्सित. ।। या स्काक्षरळी कोशप्तील प्रमाणान्नये कूमावत या राज्यांतील कु हैंअक्षर पृग्निवाबक आहे, हैं स्पष्ट होते. गोत्रप्कु' पृथवी पृय्वळीक्ष्मावनि मेद्दिनी मद्दि । या अमर कोशप्तील प्रमाणानुसार क्रुमावत यातील फु अक्षराचा अर्थंयेदिनी हाणने पृप्ति असा झाला आहे क्रुमात्रत या शब्दांतौल या या अक्षराचा अर्थ पाहूं- म शिबश्चत्द्र् माचेधा मा लक्ष्भीश्च प्रफौर्लित' ।। मा च मातरिं माने च वघनेम० प्रकॉंर्वितऱ् ।। याचा अर्थ…म-मकर शंकर किंवा चंद्रमा द्योतक आहे. तसेच मा-ह्मणजे लक्ष्र्मंफू मद्दिप्टुप्ढटुट्रे मानस-मासा, मा-य्प्नणने माया इत्यादि. असा अयरकोशति अर्थे कुमा या दोन अक्षरांचा एकत्र अर्थ:-कू ह्मणजे पृथ्वीला, मा ह्मणजे माता व बतू ह्मणजे प्रमाणें’ असा अर्थ झाला. पृथ्वीला मातेप्रमाणें रक्षण करणारी जी ज्ञात तीच क्रुमानत क्षत्रिय ज्ञात होय. याविषयी प्रमाण-<noinclude></noinclude> euxxut5zdkzv6juc43665toxdr7ezlm 104 111444 235426 2026-08-11T15:18:15Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 235426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>[१८] क़ुरक्षा मावत धृता संज्ञेतिख्यातं महीम् । सूर्यवंशसमुद्भवं क्षितितले नाद्यापि नष्टंगता ॥ या प्रमाणान्वयें पृथ्वीचें रक्षण करणारे सूर्यवंशांत उत्पन्न झालेले असे या भूमंडळावर कुमावत नांवाचें जे लोक आहेत, ते क्षत्रिय असून जगांत हयात आहेत. सृष्ट्यादौ मरीचि वंश प्रभाव बाहू प्रतापोज्वला गौब्राह्मण महीरक्षणाय भुवनेऽजित पदं क्षत्रेतिख्यातं महा । तस्यै वेति निर्मित पदं शाखामया वर्ण्य ते ॥ ह्मणजे जगत् उत्पन्न झालेल्या वेळीं आरंभी प्रजापती मरीचि महर्षी उत्पन्न झाले. त्यांनीं आपल्या सामर्थ्यांनें उज्वल प्रतापशील असे क्षत्रिय राजे पृथ्वीचे रक्षणार्थं उत्पन्न केले. हेच पुरुष क्षत्रियवंशास आद्यजनक होत. या क्षत्रियवर्णाची अन्य शाखा कुमावत या नांवानें भूतलावर वास करीत आहे. याप्रमाणें कुमावत ह्मणजे पृथ्वी व तीवरील गोब्राह्मणादिकांचें रक्षणकर्ते असे हे क्षत्रिय होत, व हीच आमची क्षत्रिय ज्ञात होय. क्षत्रिय अर्थात् रजपूत या जातिवाचक नांवावरून राजपुतान्याची प्रसिद्धी आहे. तद्वत् कुमावत हैं क्षत्रियवाचक नांव असल्यानें त्यावरून तें कुमायु* प्रांतास नांव पडले आहे. हल्ली त्यास कुमान देश असें ह्मणतात. त्या प्रांतांत कुमावत व कुणबी हे मूळचे रहिवाशी असल्यामुळे हे दोघेहि क्षत्रिय आहेत, असें पूर्ण आधारयुक्त सिद्ध होत आहे. श्री जगद्गुरु शंकराचार्य यांनी क्षत्रिय ह्मणून कै. श्री. नंदरामजी सुंदरजी कवलिये नाइक यांच्याकडून आपली पादपूजा करून घेतली. जरी शहास श्रींच्या पादपूजेचा अधिकार असला, तथापि तो ब्राह्मणद्वारे असावा. आर्या. जोवरि शिवप्रसादे धरणी वरि क्षत्रियत्व नांदेल || तोवरि ज्ञाति-कुमावत क्षत्रियवंशज कदां न भंगेल ॥ १ ॥ *कुमायून प्रांतांतील जंगली प्रदेशांत क्षत्रियांचे वंशज अगदीं रानटी स्थितीत सांप्रत वसत असल्याबद्दल एका अर्वाचीन शोधक पुरुषानें वर्णन केलें आहे. ते लोक स्वतःस " राऊत " उर्फ " राजे" असें ह्मणवितात. "आपण क्षत्रियांचे वंशज असल्यामुळे कोणाच्याही ताब्यांत रहात नाहीं व कोणासच हात उचलून मुजरा करीत नाहीं. लोकांनी आम्हांस मुजरे केले पाहिजेत; कारण, आमच्या अंगांत राजाचें रक्त खेळत आहे. अनेक पिढ्यांपासून स्वसंतोषाने जरी आह्मी जंगलांत राहतों, तथापि, आह्मी राजवंशीय आहों, हें आह्मी पूर्णपणे जाणतों." Forbidden Land, Vol. I, by A. Henry Savage Landor.<noinclude></noinclude> hal7iz5f84p3uzjxdfc9a766k1v3ro8 104 111445 235428 2026-08-11T15:38:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|५५ }}</noinclude>{{gap}}मोहनजोदारो येथील मुख्य शहर आम्ही बारकाईनें पाहिलें तो शहररचनेच्या व आरोग्यशास्त्रसंमत अशा कितीतरी गोष्टी आमच्या नजरेस पडल्या. आधीं मागें सांगितल्याप्रमाणे शहरामध्ये विहिरी व त्यांचे अवशेष जागोजाग दृष्टीस पडले. एक विहीर तर विटांच्या उत्तम व भक्कम बांधणीची पूर्ण शाबूत स्थितींत आहे असें दिसून आलें. किती सुबक व कौशल्याची तिची बांधणी आहे! त्या विहिरींतून दोरांनी पाणी काढीत असावें हें निश्चित. कारण विहिरीच्या विटांच्या बेंडाला दोऱ्यांनी घासून घासून करकोचे पडलेले स्पष्ट दिसत होते! अरुंद रस्त्यावरील वळणाच्या ठिकाणच्या इमारतीच्या भिंतींना कोपरे न आणतां त्या अर्धवर्तुळाकार बांकाच्या बांधलेल्या आहेत. अर्थात् त्या अरुंद रस्त्यावरून जाणाऱ्या वाहनांना व सामानास इमारतीचा कोपरा लागूं नये व इमारतीचें किंवा गाडीचे व सामानाचें नुकसान होऊं नये. म्हणून इमारत बांधतांना इतकी दक्षता ठेवलेली दिसली! शहररचनेची अशी दक्षता अर्वाचीन काळच्या सुधारलेल्या शहरांतही दृष्टीस पडत नाहीं हे खास. सिंधुतीरवासी त्या पुरातन काळच्या लोकांचें कितीही कौतुक केलें तरी तें कमी होय यांत शंका नाही.<br>{{gap}}याप्रमाणें शहररचनेचें कौतुक करीत आम्ही मोहनजोदारोच्या मुख्य शहराबाहेर पडलों व मग त्या शहराच्या पश्चिम दिशेस असलेल्या साठ फूट उंचीच्या टेंकडीकडे गेलों. याच टेकडीवर मोहनजोदारो शहराच्या मानानें अर्वाचीन काळचा बौद्ध स्तूप व विहार आहे. हा स्तूप व विहार बौद्धधर्मी इतर इमारतींप्रमाणेच आहे. मात्र स्तूप व विहार बऱ्याच पडक्या स्थितीत असल्यामुळे हिंदुस्थानांतील इतर ठिकाणच्या बौद्धधर्मी स्तूपविहारांप्रमाणे येथला स्तूप व विहार मनांत भरण्यासारखा नाहीं. या स्तूपाचे व विहाराचे खाली मोहनजोदारो शहराच्या काळच्या आणखी इमारती असल्या पाहिजेत असा तर्क केलेला आहे. पण स्तूप व विहार पार पाडून जमिनीपर्यंत खोदीत गेल्याखेरीज तर्काचा पडताळा पाहणें शक्य नाहीं. बौद्धधर्मी अवशेष नाहींसे करणें<noinclude></noinclude> 34ln9p3hohd67hrfze8znzdqetty3jk 104 111446 235429 2026-08-11T15:43:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|५६ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|right}}</noinclude>श्रेयस्कर नाहीं म्हणून व काटकसरीची कातरी मोहनजोदारो येथील पुराणवस्तुसंशोधन कामाला लागल्यामुळे मोहनजोदारो येथें या टेंकडीवर व जवळपासच्या लहान लहान टेंकड्यांवर व्हावयास पाहिजे तितकें खोदकाम झालेलें नाहीं. असें काम झालें असतें तर मोहनजोदारो येथें हिंदुस्थानच्या इतिहासपूर्व इतिहासावर प्रकाश पाडणाऱ्या आणखी किती तरी वस्तू व अवशेष सांपडल्या असत्या यांत शंका नाहीं. पण सध्यांच सांपडलेल्या वस्तू व अवशेष लाखांनीं मोजण्याइतके आहेत. सांपडलेल्या वस्तू व अवशेषांपैकी पुष्कळ महत्त्वाच्या वस्तू व अवशेष सर जॉन मार्शलसाहेबांनी ब्रिटिश, युरोपियन व अमेरिकन पुराणवस्तुसंग्रहालयांना देऊन टाकल्या असें म्हणतात. राहिलेल्या व कमी महत्त्वाच्या वस्तू व अवशेष मोहनजोदारो येथेंच पुराणवस्तुसंग्रहालयांत ठेवल्या आहेत. मोहनजोदारो शहराचे आमचें दर्शन आटोपल्यावर आम्ही त्या संग्रहालयाकडे आमचा मोर्चा फिरविला. तरी आतां त्या संग्रहालयांतील संग्रहाकडे वळू या.<br>{{gap}}संग्रहालयाची इमारत साधी, सरळ, सोप्यासारखी लांबच लांब आहे. या दृष्टीनं सारनाथ किंवा मथुरा येथे बांधलेली संग्रहालये बांधकलेच्या दृष्टीनें कितीतरी वरच्या दर्जाचीं आहेत. सिंध प्रांताच्या साध्या एकतानी (monotonous) बाह्य देखाव्याला अनुरूप अशी ही संग्रहालयाची इमारत आहे असे मला वाटलें. इमारतीमध्ये निरनिराळी दालनें पाडली असून त्यांत मोहनजोदारो येथें सांपडलेल्या अक्षरशः हजारों वस्तू व अवशेष व्यवस्थित रीतीनें व नांवनिशीवार ठेविले आहेत. या संग्रहाची यथार्थ कल्पना येण्याकरितांव मोहनजोदारो येथील लोकांच्या संस्कृतीचें स्वरूप ध्यानांत येण्याकरितां संग्रहांतील वस्तूंचें व अवशेषांचें '''वर्गीकरणपद्धतीनें''' वर्णन करण सोयीचें व सुगम होईल. पहिला वर्ग धार्मिक व पवित्र मानलेल्या वस्तूंचा पडतो. मोहनजोदारो येथे मोठमोठीं देवळें व त्यांमध्यें बसविलेल्या मोठमोठ्या मूर्ति कोठेही सांपडल्या नाहींत. यावरून अजून अशी देवळांची व त्यांतील देवांच्या पूजाअर्चेची पद्धति<noinclude></noinclude> 7i8hln4gq2zea2pcldq99t4tjwezp5f 104 111447 235430 2026-08-11T15:46:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|५७ }}</noinclude>अस्तित्वांत आली नसावी. पण मोहनजोदारो येथें देवांच्या व पवित्र वस्तूंच्या लहान लहान मूर्ति व विशेषतः अर्वाचीन “मंत्रसिद्ध ताईता" प्रमाणे अंगावर घालावयाचे चौकोनी शिक्क्यासारखे ताईत पुष्कळच सांपडलेले आहेत. हे शिक्के (seal-amulets) भाजलेल्या मातीचे, निरनिराळ्या धातूंच, हस्तिदंत, शंख व दगड इत्यादि नाना जातीच्या कठीण द्रव्यांचे बनविलेले आहेत! त्यांवर काल्पनिक जनावरांचीं, काल्पनिक देवादिकांचीं, कांहीं पशूंचीं व वनस्पतींचीं चित्र कोरलेलीं किंवा दाबानें उठवलेलीं आहेत! एक दगडाची छोटी पण विलक्षण वेषाची देवतेची मूर्ति सांपडली आहे. ती भूदेवी किंवा मातृदेवीची असावी असा तर्क केलेला आहे; तसेंच एक तीन तोंडांचीं शिंगे असलेल्या देवाची मूर्ति सांपडली आहे. तिच्या सभोंवार वनांतील नानाविध पशू यांचीं चित्र काढली आहेत. ही मूर्ति हिंदू धर्मामध्यें शिव म्हणून पुढे प्रख्यात झालेल्या देवाचें पूर्वरूप असावें व मोहनजोदारो येथील लोक त्याला पशुपति म्हणत असावें असा तर्क केलेला आहे. तसेंच कांहीं काल्पनिक पशूंचीं चित्रे कांहीं शिक्यांवर काढलेलीं आहेत. उदा. हत्ती व बकरा या दोन जनावरांच्या अवयवांची जोड करून एक चित्र काढले आहे. म्हणजे या जनावराला हत्तीप्रमाणें सोंड आहे तर त्याला बकऱ्याप्रमाणें शिंगें आहत! पिंपळ, निंब, व ज्याची जात ठरवितां येत नाहीं असें एक झाड अशा तीन प्रकारच्या झाडांची चित्रें या शिक्क्यावजा ताईतावर काढलेलीं आहेत. त्याचप्रमाणें वाघ, बैल, इत्यादि जनावरांची चित्रेही ताईतावर दृष्टीस पडतात. तेव्हां हीं झाडें व हे पशू पवित्र मानीत असत असें दिसतें. सारांश, संग्रहांतील हा वस्तूंचा वर्ग फारच आश्चर्यकारक आहे व त्यावरून सिंधुतीरवासी लोकांच्या धर्मसमजुतींची बरीच स्पष्ट कल्पना येते यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}संग्रहांतील वस्तूंचा दुसरा वर्ग मोहनजोदारो येथील लोकांच्या पोशाखाच्या निदर्शक वस्तूंचा, अवशेषांचा व आंगावर घालण्याच्या दागदागिन्यांचा होय.{{nop}}<noinclude></noinclude> eimdt4dcrsyd5zyi01xml1o1jkrpy0l 104 111448 235431 2026-08-11T15:50:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|५८ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|right}}</noinclude>{{gap}}प्रत्यक्ष पोशाखाचे अवशेष अगर नमुने सांपडणें अशक्यच आहे. पण चित्रांवरून पोशाखाचें अनुमान करतां येतें. बायकांच्या चित्रांवरून असें दिसतें कीं, दक्षिण हिंदुस्थानांतील बायकांच्या चालीप्रमाणें आखूडसे वस्त्र कमरेभोवती गुंडाळीत असाव्या पण छाती उघडीच ठेवण्याची रीत दिसते. तसेंच, पंख्यासारखी कापडाची ताठ टोपी डोक्यांत घालीत असाव्या. पुरुषांचा पोशाखही कमरेभोंवतीं वस्त्र नेसत असत व उपरण्यासारखें वस्त्र खांद्यावरून टाकीत असत असें दिसतें. हीं वस्त्रे कापसाची असावीं. कारण जरी कापडाचीं वस्त्रें सांपडली नाहींत तरी सूत काढण्याचे चरके व विणण्याचे माग यांचे अवशेष सांपडलेले आहेत. मात्र नाना तऱ्हेचे दागदागिने घालण्याचा फार प्रघात असावा असें दिसतें. सोन्यारुप्याचे, तांब्या पितळेचे, शंख, दगडी मणी व मातीचे. भाजून केलेले नाना आकाराचे व नाना जातीचे दागदागिने मोहनजोदारों येथें किती तरी सांपडले आहेत. हे दागिने चांगल्या मजबूत पेट्यांमधून ठेवलेले होते. संशोधकांना पेटया फोडल्यावर ते सांपडले. आंगठ्या, वाळे, हातांतल्या पाटल्या व बांगड्या, डोक्यांतील फुलें व मुदा, नाकाकानांतील नथा व बाळ्या, गळ्यांत घालावयाचे हार व माळा, केसांत व खोप्यांत घालावयाच्या टांचण्या (hairpins) वगैरे बरेच दागिने आहेत. संग्रहांतील एक हार तर आश्चर्य करण्यासारखा व अर्वाचीन हारालाही लाजविणारा आहे! हा हार सहा पदरी असून त्याचे सात विभाग केलेले आहेत. गळ्यांत आडकविण्याचीं हाराचीं टोंकें सोन्याने मढविलेल्या पितळेच्या एकसंधी टोपणाचीं असून त्याला सहा पदरांच्या तारा अडकविण्यास भोकें केलेलीं आहेत; तसेंच सहा सहा भोकें असलेल्या सहा सोनेरी मुलाम्याच्या पट्ट्या आहेत व हाराचे साही पदर तांबड्या लोलकाच्या पांच इंच लांबीच्या कांड्याचे व पट्टीला लागून सहा सहा सोनेरी मुलाम्याचे मणी गुंफून बनविलेले आहेत! खरोखर हा हार इतक्या पुरातन काळी कसा तयार केला असेल याचें आम्हांला राहून राहून आश्चर्य वाटत होतें. त्या काळी<noinclude></noinclude> aww91jisk4jzvvos9o7yd8eazclpnmq 104 111449 235432 2026-08-11T15:54:36Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|५९ }}</noinclude>कलाकौशल्याची किती कमालीची प्रगति झाली होती हे या एका हारावरूनही दिसून येण्यासारखे आहे. बाकी आणखीही किती तरी निराळ्या प्रकारचे हार व मण्यांच्या माळा या संग्रहालयांत दृष्टीस पडतात! मागे सांगितल्याप्रमाणें आंगठ्या, बांगड्या, ताईत इत्यादि लहान दागिन्यांची तर गणतीच नाहीं. इतक्या विपुल या वस्तू मोहनजोदारो येथें सांपडल्या आहेत.<br>{{gap}}संग्रहांतील वस्तूंचा व अवशेषांचा तिसरा वर्ग हत्यारें व उपकरणें यांचा होय.<br>{{gap}}मोहनजोदारो येथील लोकांना तांबें व पितळ या धातू मुबलक मिळत असें दिसतें. त्या मानानें लोखंड व शिसें या दुर्मिळ धात असाव्या. फावडी टिकाव, तलवारी, भाले इत्यादि हत्यारेंसुद्धां तांब्या पितळेचीं करीत. यावरून तांब्या पितळेची विपुलता व लोखंड, शिसें यांची दुर्मिळता यांचे सहज अनुमान करतां येतें.<br>{{gap}}एकपाती व दुपाती चाकू करीत असत असें दिसतें. पुष्कळसे चाकू धातूचे केलेले आहेत; पण कांहीं गारेसारख्या कठीण दगडाचेही बनविलेले आहेत. बाणाच्या टोकाला लावावयाचीं तीक्ष्ण अग्रे संग्रहामध्यें पुष्कळ आहेत.<br>{{gap}}सिंधूसारख्या मोठ्या नदीतीरावर राहणारे मोहनजोदारो येथील लोक मत्स्याहारी असावे हे स्वाभाविक आहे व म्हणून मासे धरण्याचा स्वतंत्र धंदा असला पाहिजे इतकेंच नाहीं तर मासे धरणें हे एक फावल्या वेळचे करमणुकीचे साधन असले पाहिजे हे उघड आहे. तदनुरूप मासे पकडण्याचे गळ पुष्कळ सांपडलेले आहेत. चार प्रकारचे वस्तरे मोहनजोदारो येथें सांपडलेले आहेत. निरनिराळ्या आकाराचीं किंकरी (सुताराचें एक हत्यार) संग्रहालयांत आहेत. दोनचार पितळी आरसे सांपडले आहेत व थोडी फार जेवण करण्याची भांडीं सांपडली आहेत.<br>{{gap}}संग्रहांतील चवथा वर्ग म्हणजे कला व उद्योगधंदे यांच्या निदर्शक वस्तू व अवशेष यांचा होय.{{nop}}<noinclude></noinclude> l1zs8ncqs3h3d2emhggqgk8doyxauuf 104 111450 235433 2026-08-11T15:56:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ६० सिंधप्रांताचं वर्णन व वृत्तांत मोहनजोदारो येथील कलांमध्ये उच्च दर्जाला पोहोंचलेली कला म्हणजे कुंभाराची कला होय यांत शंका नाहीं. सिंधुनदीच्या तीरावर राहणारे मोहनजो..." 235433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ ६० सिंधप्रांताचं वर्णन व वृत्तांत मोहनजोदारो येथील कलांमध्ये उच्च दर्जाला पोहोंचलेली कला म्हणजे कुंभाराची कला होय यांत शंका नाहीं. सिंधुनदीच्या तीरावर राहणारे मोहनजोदारो शहराचे लोक, सिंधुनदींतून आलेली बिनखड्याची गाळाची मऊ माती, नदीचं मुबलक पाणी सांठवून ठेवून बारीक गाळ खालीं बसल्यावर पिण्याचें पाणी तयार करण्याची जरूरी व उष्ण हवा • इतक्या अनुकूल गोष्टी असतांना कुंभाराची कला मोहनजोदारो येथें उदयास व पूर्णावस्थेस न येती तर तें आश्चर्य ! पण अशा अनुकूल परिस्थितीमध्यें त्या शहरी व त्या लोकांमध्ये कुंभाराची कला व मातीच्या भांड्यांवर चित्रे काढण्याची कला अत्यंत उच्च दर्जाला पोहोंचावी हैं स्वाभाविक आहे. मोहनजोदारो येथील संग्रहालयांत प्रवेश करणाऱ्या प्रवाशाच्या • मनांत जर कोणत्या वस्तूंचा व अवशेषांचा वज्रलेप ठसा उमटत असेल • तर तो मातीच्या सुबक सचित्र भांड्यांचा होय यांत शंका नाहीं. मोठमोठ्या डेऱ्या रांजणापासून तो छोट्या छोट्या खेळणी बुह- -कुल्यापर्यंत नाना आकाराचीं, नाना रंगाचीं व नाना त-हेचीं हजारों मातीची भांडीं मोहनजोदारो येथें सांपडली आहेत. धातूच्या भांड्यां- पेक्षां मातीच्या भांड्यांचाच विशेष उपयोग त्या शहरांत करीत असें दिसतें. मोठमोठे डेरे व रांजण पाणी भरून ठेवण्याकरितां उपयोगांत आणीत हैं स्वाभाविक आहे. पण असे रांजण व डेरे सामान साठवण्या- करितां उपयोग करीत असें दिसतें. तसेंच मोठ्या रांजणांचा उपयोग पेट्यांसारखा मौल्यवान वस्तू ठेवण्याकडे करीत असत. जेव्हां मोहनजो- दारो या शहरी पुरातनवस्तुसंशोधनाकरितां खणण्याचे काम करण्यांत आलें तेव्हां पुष्कळसे मौल्यवान् दागिने व पदार्थ डे यांत व रांजणांत पुरलेले सांपडले. लहान माताची भांडीं पाणी पिण्याकरितां व पातळ पदार्थ खाण्या- पिण्याकरितां उपयोगांत आणीत असत. पाणी गार करण्याकरितां - मातीचे खुजे वापरीत हें सांगावयास नकोच.. पण कांहीं बारिक बारिक<noinclude></noinclude> 5a2m5orp3dlat5gr8mpzatlmai4nfpn 235435 235433 2026-08-11T16:09:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|६० |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}मोहनजोदारो येथील कलांमध्ये उच्च दर्जाला पोहोंचलेली कला म्हणजे कुंभाराची कला होय यांत शंका नाहीं. सिंधुनदीच्या तीरावर राहणारे मोहनजोदारो शहराचे लोक, सिंधुनदींतून आलेली बिनखड्याची गाळाची मऊ माती, नदीचं मुबलक पाणी सांठवून ठेवून बारीक गाळ खालीं बसल्यावर पिण्याचें पाणी तयार करण्याची जरूरी व उष्ण हवा इतक्या अनुकूल गोष्टी असतांना कुंभाराची कला मोहनजोदारो येथें उदयास व पूर्णावस्थेस न येती तर तें आश्चर्य! पण अशा अनुकूल परिस्थितीमध्यें त्या शहरी व त्या लोकांमध्ये कुंभाराची कला व मातीच्या भांड्यांवर चित्रे काढण्याची कला अत्यंत उच्च दर्जाला पोहोंचावी हे स्वाभाविक आहे.<br>{{gap}}मोहनजोदारो येथील संग्रहालयांत प्रवेश करणाऱ्या प्रवाशाच्या मनांत जर कोणत्या वस्तूंचा व अवशेषांचा वज्रलेप ठसा उमटत असेल तर तो मातीच्या सुबक सचित्र भांड्यांचा होय यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}मोठमोठ्या डेऱ्या रांजणापासून तो छोट्या छोट्या खेळणी बुडकुल्यापर्यंत नाना आकाराचीं, नाना रंगाचीं व नाना तऱ्हेचीं हजारों मातीची भांडीं मोहनजोदारो येथें सांपडली आहेत. धातूच्या भांड्यांपेक्षां मातीच्या भांड्यांचाच विशेष उपयोग त्या शहरांत करीत असें दिसतें. मोठमोठे डेरे व रांजण पाणी भरून ठेवण्याकरितां उपयोगांत आणीत हे स्वाभाविक आहे. पण असे रांजण व डेरे सामान साठवण्याकरितां उपयोग करीत असें दिसतें. तसेंच मोठ्या रांजणांचा उपयोग पेट्यांसारखा मौल्यवान वस्तू ठेवण्याकडे करीत असत. जेव्हां मोहनजोदारो या शहरी पुरातनवस्तुसंशोधनाकरितां खणण्याचे काम करण्यांत आलें तेव्हां पुष्कळसे मौल्यवान् दागिने व पदार्थ डेऱ्यांत व रांजणांत पुरलेले सांपडले.<br>{{gap}}लहान माताची भांडीं पाणी पिण्याकरितां व पातळ पदार्थ खाण्या- पिण्याकरितां उपयोगांत आणीत असत. पाणी गार करण्याकरितां मातीचे खुजे वापरीत हें सांगावयास नकोच. पण कांहीं बारिक बारिक<noinclude></noinclude> 5i86bomn92mwssom29eg88jb84mmq9i 104 111451 235436 2026-08-11T16:12:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|६१ }}</noinclude>भोकांची चिंचोळी मातीची भांडीं सांपडली आहेत. प्रथमतः त्यांचा काय उपयोग असावा याचीसुद्धां कल्पना करतां आली नाहीं. पण मागाहून या भांड्यांचा उपयोग समजून आला. हिवाळ्यांत फार थंडीच्या दिवसांत या भांड्यांत विस्तव घालून तीं मनुष्याच्या शेजारी ठेवीत म्हणजे त्याला ऊब येई. अर्थात् या भोकांच्या भांड्यांचा अर्वाचीन शेगड्यांसारखा उपयोग करीत. परळीसारख्या उथळ व पसरट मातीच्या बशा मोहनजोदारो येथें सांपडल्या आहेत. अर्थात् त्यांचा घनपदार्थ खाण्याकरितां ताटांसारखा उपयोग करीत. सारांश, मोहनजोदारो येथील लोकांच्या संसारोपयोगी पुष्कळशी भांडीकुंडी मातीचीं होतीं. हीं भांडीं उत्तम भाजलेली असून मजबूत असत. त्या भांड्यांना तांबडा, पिवळसर व काळसर असे सुबक स्वाभाविक रंग असून शिवाय शोभेकरितां भांड्यांवर पशूंची रंगीत चित्रे, वेलबुट्ट्या, तिकोनी, चौकोनी, वर्तुळाकार अशा नाना प्रकारच्या आकृति, वृक्षांची चित्रे इत्यादि काढण्याची कलाही मोहनजोदारो येथील लोकांमध्ये उच्च दर्जास पोहोंचली होती हे संग्रहांतील सुंदर सुंदर रंगीत व चित्रित भांडीं पाहून प्रवाशास सहज दिसून येतें. एका भांड्याची घडण तर आश्चर्य करण्यासारखी आहे. हे भांडे बारिक बुडी व लहान तोंडी खुजाच्या आकाराचें आहे. पण त्याच्या मधल्या बाहेरच्या भागाला वाटोळे भोवऱ्याच्या आकाराचे सुबक गोळे हारीनें चिकटविले आहेत. गोळ्यांच्या अशा पांच रांगा आहेत. या भांड्यावर जिलई व तकाकीही केलेली आहे. गोळ्यांनी अलंकृत भांड्याचा भाग दुरून थेट पिकलेल्या फणसासारखा दिसतो. अशी विलक्षण व नवलाची त्या भांड्याची घडण पाहून सिंधुतीरवासी लोकांच्या संस्कृतीबद्दल मला महदाश्चर्य वाटलें! पण या भांड्यानें मोहनजोदारो येथील लोकांचें कलाकौशल्य प्रगट केलें इतकेंच नाहीं तर त्यानें त्यांच्या संस्कृतीचें पुरातनत्व व निश्चित कालमर्यादाही दाखवून दिली याचे विवेचन पुढे येणार आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> s50kuz1hvswlyu6zzi65eevjxuzjfqz 104 111452 235437 2026-08-11T16:16:03Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|६२ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}संग्रहांतील वस्तूंचा व अवशेषांचा पांचवा व शेवटचा वर्ग म्हणजे खेळणी व करमणुकीची साधनें यांचा होय. मोहनजोदारो येथील लोकांची या बाबतींतील प्रगति कल्पनातीत आहे. मुलांचीं खेळणीं किती तरी सांपडली आहेत. त्यांमध्यें निरनिराळ्या प्राण्यांची चित्रें, खेळांतल्या गाड्या, खेळांतल्या तागड्या, बुडकुलीं व बाहुल्या या तर आहेतच, पण कांहीं कांहीं खेळणीं कल्पकतेचीं निदर्शक आहेत. दोरीने हलणारी चित्रें सांपडलेली आहेत. डोकें हालविणाऱ्या बैलाचे व हात हालविणाऱ्या वानराचें हीं चित्र फार मौजेचीं आहेत. हुबेहूबपणामध्ये एका रेड्याची धातूची मूर्ति अर्वाचीन मूर्तिकारालाही मान खालीं चालण्यास लावील अशी आहे! याप्रमाणे नानातऱ्हेचीं मुलांचीं खेळणीं सांपडली आहेत, तर मोठ्या मनुष्यांचीं नानाविध करमणुकीचीं साधनेही सांपडली आहेत. आधीं मोहनजोदारो येथील लोकांमध्यें फाशाच्या साधनानें खेळण्याचे प्रकार पुष्कळ असावे असें दिसतें. कारण चार बाजूंवर आंकडे असलेले लांबट फासे व साहा बाजूंवर आंकडे असलेले चौरस (cube) फासे सांपडले आहेत; तसेंच, निरनिराळ्या प्रकारचे पट सांपडले आहेत. त्याप्रमाणें बुद्धिबळासारखा कांहीं तरी खेळ प्रचलित असावा असें सांपडलेल्या नाना आकाराच्या मोहऱ्यांवरून दिसून येतें. तसेच, फऱ्यामऱ्यासारखा व गोट्यांनी खेळावयासारखाही एखादा दुसरा खेळाचा प्रकार मोहनजोदारो येथें प्रचलित असावा असें वाटतें.<br>{{gap}}मोहनजोदारो हे शहर व तेथल्या पदार्थसंग्रहांतील नाना वर्गाच्या वस्तू व अवशेष पाहिले म्हणजे या सिंधुतीरवासी लोकांची संस्कृति अत्यंत उच्चतेला पोहोंचलेली होती व ही संस्कृति वेदकालीन आर्यलोकांच्या संस्कृतीपेक्षां पुष्कळ वरच्या पायरीची आहे असें वाटतें. असा प्रश्न मनांत उभा राहतो कीं, हे सिंधुतीरवासी लोक कोण व त्यांचा काल कोणता. मोहनजोदारो येथील संशोधकांना हेच कित्येक दिवस कोडे पडलेलें होतें. पण तें एका लहानशा खुणेवरून अचानकपणे सुटलें.{{nop}}<noinclude></noinclude> 3u7vtwwdi0c3h0d2tbx93w85i3ewaux 104 111453 235438 2026-08-11T16:21:03Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|६३ }}</noinclude>{{gap}}ज्याप्रमाणें पातंजल व्याकरण महाभाष्यांतील '''अरुणत् यवनः साकेतम्''' (ग्रीकराजा '''मिनांडर''' यानें '''साकेत''' नगरीला वेढा दिला आहे) या एका वाक्यावरून पतंजलीचा काल निश्चित करतां आला, तसेंच शांकरब्रह्मसूत्रमहाभाष्यांतील (एकवंध्यापुत्र पूर्णवर्म्याच्या राज्यारोहणापूर्वी राजा होता) या एका वाक्यावरून शंकराचार्यांचा काळ निश्चित करतां येतो, त्याप्रमाणें मेसापोटेमियामध्यें सांपडलेल्या एका शिक्याच्या ताईतावरून मोहनजोदारो येथील संस्कृतीचा काळ निश्चित करतां आला. डॉ. फ्रँकफर्ट या पुराणवस्तुसंशोधकास '''तेल असमार''' येथें एक शिक्क्यासारखा ताईत सांपडला. त्या ताईताची घडण, आकार व त्यावरील चित्रे मोहनजोदारो येथें सांपडलेल्या ताईताशीं हुबेहूब जुळतात. कारण हत्ती, गेंडा, gharial व मासे खाणारा मगर हे सिंधुतीरावरील प्राणी असून या प्राण्यांची चित्रे मेसापोटेमियांतील सुमेरियन किंवा अकेडियन ताईतांवर केव्हाही काढलेली दिसून आलेलीं नाहींत. अर्थात् '''तेल असमार''' येथें सांपडलला ताईत सिंधुतीरवासी लोकांच्या हस्तकौशल्याचा मासला आहे हे स्पष्ट होतें. आतां तेलअसमार येथें जें खोदकाम झाले व तेथें ज्या इतर वस्तू, अवशेष व शिलालेख सांपडले त्यांवरून सांपडलेल्या वस्तू ख्रिस्ती शकापूर्वी २५०० वर्षांखालच्या आहेत असे सिद्ध झाले आहे. अर्थात् मोहनजोदारो हे शहर, तेथले लोक व सिंधुतीर- संस्कृति ही सुमारे साडेचार पांच हजार वर्षांच्या पूर्वीची आहे असें सिद्ध झालें. अर्थात् मेसापोटेमियांतील सुमेरियन लोकांची संस्कृति व मोहनजोदारोच्या सिंधुतीरवासी लोकांची संस्कृति या समकालीन ठरतात!<br>{{gap}} मोहनजोदारो येथील संग्रहालयांत एक विलक्षण घडणीचें पिकलेल्या पळसाच्या फळासारखे भांडे आहे म्हणून सांगितलें. तशाच घडणीचें व तसेच दिसणारे भांडें मेसापोटेमियामध्येही सांपडलें आहे. यावरूनही या दोन्ही संस्कृती समकालीन आहेत असें म्हणावें लागतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> mpeyg2gplguo9gkblfmpxb7wogkrw49 235439 235438 2026-08-11T16:22:19Z कल्पनाशक्ती 3813 235439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|६३ }}</noinclude>{{gap}}ज्याप्रमाणें पातंजल व्याकरण महाभाष्यांतील '''अरुणत् यवनः साकेतम्''' (ग्रीकराजा '''मिनांडर''' यानें '''साकेत''' नगरीला वेढा दिला आहे) या एका वाक्यावरून पतंजलीचा काल निश्चित करतां आला, तसेंच शांकरब्रह्मसूत्रमहाभाष्यांतील (एकवंध्यापुत्र पूर्णवर्म्याच्या राज्यारोहणापूर्वी राजा होता) या एका वाक्यावरून शंकराचार्यांचा काळ निश्चित करतां येतो, त्याप्रमाणें मेसापोटेमियामध्यें सांपडलेल्या एका शिक्याच्या ताईतावरून मोहनजोदारो येथील संस्कृतीचा काळ निश्चित करतां आला. डॉ. फ्रँकफर्ट या पुराणवस्तुसंशोधकास '''तेल असमार''' येथें एक शिक्क्यासारखा ताईत सांपडला. त्या ताईताची घडण, आकार व त्यावरील चित्रे मोहनजोदारो येथें सांपडलेल्या ताईताशीं हुबेहूब जुळतात. कारण हत्ती, गेंडा, gharial व मासे खाणारा मगर हे सिंधुतीरावरील प्राणी असून या प्राण्यांची चित्रे मेसापोटेमियांतील सुमेरियन किंवा अकेडियन ताईतांवर केव्हाही काढलेली दिसून आलेलीं नाहींत. अर्थात् '''तेल असमार''' येथें सांपडलला ताईत सिंधुतीरवासी लोकांच्या हस्तकौशल्याचा मासला आहे हे स्पष्ट होतें. आतां तेलअसमार येथें जें खोदकाम झाले व तेथें ज्या इतर वस्तू, अवशेष व शिलालेख सांपडले त्यांवरून सांपडलेल्या वस्तू ख्रिस्ती शकापूर्वी २५०० वर्षांखालच्या आहेत असे सिद्ध झाले आहे. अर्थात् मोहनजोदारो हे शहर, तेथले लोक व सिंधुतीर- संस्कृति ही सुमारे साडेचार पांच हजार वर्षांच्या पूर्वीची आहे असें सिद्ध झालें. अर्थात् मेसापोटेमियांतील सुमेरियन लोकांची संस्कृति व मोहनजोदारोच्या सिंधुतीरवासी लोकांची संस्कृति या समकालीन ठरतात!<br>{{gap}}मोहनजोदारो येथील संग्रहालयांत एक विलक्षण घडणीचें पिकलेल्या पळसाच्या फळासारखे भांडे आहे म्हणून सांगितलें. तशाच घडणीचें व तसेच दिसणारे भांडें मेसापोटेमियामध्येही सांपडलें आहे. यावरूनही या दोन्ही संस्कृती समकालीन आहेत असें म्हणावें लागतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> q2a6dsf8jpeoc6n0mj31aysv750gm6f 104 111454 235440 2026-08-11T16:27:26Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|६४ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}याप्रमाणें मोहनजोदारो येथल्या शोधामुळे सिंधुतीरावर आर्यपूर्वसंस्कृति होती ही आश्चर्यकारक माहिती मिळाली आहे. सिंधप्रांतांत जेव्हां मोठ्या प्रमाणावर पुराणवस्तुसंशोधन होईल तेव्हां या सिंधु संस्कृतीचें स्वरूप व काळ यांवर अधिक किंवा नवाच प्रकाश पडेल. पण सध्यां जें संशोधन झालें आहे तें आश्चर्यकारक आहे यांत शंका नाहीं. अशा प्रकारच्या आश्चर्यचकित मनानें आम्ही मोहनजोदारो हे ठिकाण सोडलें व मग मोटारनें परत डोक्री स्टेशनला आलों व लगेच पुढील प्रवासाकरितां मार्गस्थ झालों.<br>{{gap}}सिंध प्रांतांत बौद्धकालीन अवशेष पुष्कळ ठिकाणीं व पुष्कळच आहेत. त्यांपैकीं मी एकाच ठिकाणचे स्तूप व विहार यांचे अवशेष पाहिले. सिंधप्रांताचा पूर्वेकडील जिल्हा '''थरपारकर''' याचें मुख्य ठिकाण '''मिरपुरखास''' गांव. ह्या स्टेशनपासून तीन चार मैलांच्या आंतच हे अवशेष आहेत. ता. ३१ डिसेंबर सन १९३५ रोजी सकाळींच मोटारीने आम्ही बौद्धकालीन अवशेष पाहण्यास गेलों. हा भाग अगदीं सपाट आहे. पण स्तूपाचें व विहाराचें ठिकाण जरा उंचवट्याचे दिसलें. स्तूप हा सर्वांत उंचवठ्याच्या ठिकाणी बांधलेला होता. त्याला चढावयास भाजलेल्या विटांच्या पडक्या झटक्या पायऱ्या होत्या. हल्ली हा स्तूप अर्धवट पाडलेला आहे. कारण या स्तूपामध्यें बुद्धाच्या हाडाचा एक तुकडा आहे असा समज असल्यामुळे स्तूप उघडा करण्यांत आला, तो खरोखरीच एक हाडांचा तुकडा पेटीत ठेवलेला मिळाला. हा तुकडा संशोधनखात्याकडून हिंदुस्थान सरकारच्या परवानगीनें कलकत्त्याच्या महाबोधी सभेस देण्यांत आला. स्तूपाखेरीज येथे मोठा विहार असावा असें दिसून आलें. पण हल्लीं हा सर्व भाग पडकाच आहे. धड इमारत अशी एकही नाहीं. फक्त पडक्या भिंती, पायऱ्या, इमारतींचे चवथरे, खांबाची विटांची उथळी व अर्धवट खांब इतक्याच गोष्टी येथे दृष्टीस पडतात. सर्व बांधकाम भाजलेल्या विटांचेंच आहे असे दिसलें. हल्लीं येथें पाहण्यासारखे फारसें कांहीं एक नाहीं. पण बौद्धकाली हे एक महत्त्वाचे ठिकाण होते. येथें पुष्कळ भिक्षू रहात असत<noinclude></noinclude> fj54fxedaxlj1m02fg9dba8yyyjcgwa 104 111455 235441 2026-08-11T16:36:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|६५ }}</noinclude>व हें बौद्धविद्येचें व बौद्धवाङ्मयाचें एक प्रख्यात ठिकाण असावें म्हणून चिनी प्रवासी हुएन सँग हा सिंधमधील हें व दुसरीं ठिकाणें पाहून गेला होता. तेव्हां हुएन सँगनें आपल्या प्रवासवृत्तामध्यें सिंधसंबंधीं व या बौद्ध ठिकाणासंबंधी लिहून ठेवलेल्या खालील मनोरंजक माहितीचा उतारा देऊन हे प्रकरण संपवितों.<br>{{gap}} "The pilgrim...proceeded north again through a wild rugged region for 1900 ''li'' and crossing the ''Sin-tu'' (Sindh) river reached the country with the same name. Yuan Chuang describes Sindh as being above 7000 ''li'' in circuit and its capital...as above 30 ''li'' in circuit. The products of the country were early wheat, gold, silver, and it had oxen, and sheep, and dromedanes and mules, it yielded also various kinds of salt, red, white and black, and a white red salt; the people of various foreign countries used the salt as medicine. The inhabitants were quick- tempered but upright, quarrelsome and vituperative and of superficial learning; they were thorough believers in Buddhism. There were several hundreds of monasteries and above 10,000 Brethren all of the Hinayānist Sammatiya school. Most of these were indolent worthless persons; of the superior Brethren who, leading lives of lonely seclusion, never relaxed in perseverance, many attained Arhatship. There were above thirty Deva- Temples and the various sectaries lived pell-mell. The king, who was of the Sudra caste, was a sincere man and a believer in Buddhism. Buddha while in this world had travelled in this country, and Asoka had erected some tens of topes as memorials of his visits; there were also monasteries or topes erected where the great and Arhat Upagupta, who often visited this country, had preached and taught.{{nop}}<noinclude><br>{{gap}}सिं. प्रां. वृ. -५</noinclude> gwpto7s6gvssfip7e8bn4b1ghv01pae 235442 235441 2026-08-11T16:36:36Z कल्पनाशक्ती 3813 235442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||आर्यपूर्वकालीन व बौद्धकालीन संस्कृतीचे अवशेष|६५ }}</noinclude>व हें बौद्धविद्येचें व बौद्धवाङ्मयाचें एक प्रख्यात ठिकाण असावें म्हणून चिनी प्रवासी हुएन सँग हा सिंधमधील हें व दुसरीं ठिकाणें पाहून गेला होता. तेव्हां हुएन सँगनें आपल्या प्रवासवृत्तामध्यें सिंधसंबंधीं व या बौद्ध ठिकाणासंबंधी लिहून ठेवलेल्या खालील मनोरंजक माहितीचा उतारा देऊन हे प्रकरण संपवितों.<br>{{gap}}"The pilgrim... proceeded north again through a wild rugged region for 1900 ''li'' and crossing the ''Sin-tu'' (Sindh) river reached the country with the same name. Yuan Chuang describes Sindh as being above 7000 ''li'' in circuit and its capital...as above 30 ''li'' in circuit. The products of the country were early wheat, gold, silver, and it had oxen, and sheep, and dromedanes and mules, it yielded also various kinds of salt, red, white and black, and a white red salt; the people of various foreign countries used the salt as medicine. The inhabitants were quick- tempered but upright, quarrelsome and vituperative and of superficial learning; they were thorough believers in Buddhism. There were several hundreds of monasteries and above 10,000 Brethren all of the Hinayānist Sammatiya school. Most of these were indolent worthless persons; of the superior Brethren who, leading lives of lonely seclusion, never relaxed in perseverance, many attained Arhatship. There were above thirty Deva- Temples and the various sectaries lived pell-mell. The king, who was of the Sudra caste, was a sincere man and a believer in Buddhism. Buddha while in this world had travelled in this country, and Asoka had erected some tens of topes as memorials of his visits; there were also monasteries or topes erected where the great and Arhat Upagupta, who often visited this country, had preached and taught.{{nop}}<noinclude><br>{{gap}}सिं. प्रां. वृ. -५</noinclude> 6ei2nc6egjuc2h13bojxxn95gy3ho1c 104 111456 235443 2026-08-11T16:40:14Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|६६ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}Among the low marshes near the ''sin-tu'' (Sindhu or Indus) for above 1000 ''li'' were settled some myriads of families of ferocious disposition, who made the taking of life their occupation, supported themselves by rearing cattle; they had no social distinctions and no Government; they shave off their hair and wore the bhikshu garb, looking like bhikshus yet living in the world; they were bigoted in their narrow views and reviled the "Great Vehicle". According to local accounts the ancestors of this people were originally cruel and wicked and were converted by a compassionate arhat who received them into the Buddhist communion; they thereupon ceased to take life, shave their heads and assumed the dress of Buddhist mendicants; in the course of time, however, the descendents of these men had gone back to their old ways, but they still remained outwardly bhikshus."<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 8y1bkriofzda34ig2e08glkmxek836y 104 111457 235444 2026-08-11T16:43:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण ६ वें.'''}}}} {{rule|8em}} {{center|{{x-larger|'''सक्करचें धरण.'''}}}} {{rule|5em}} {{gap}}{{x-larger|'''ज्या'''}}ज्याने चहाचा मळा प्रत्यक्ष पाहिला नाहीं त्यानें चहाचा मळा हे नांव ऐकलें म्हणजे त्याची त्याबद्दल हटकून चुकीची कल्पना होते. कारण मळा शब्द उच्चारल्याबरोबर त्याच्या मनासमोर जें चित्र उभे राहतें तें म्हणजे कुंपणीनें कुडलेली, उक्ती, रहाट, मोट व पंप इत्यादि लहानमोठ्या पाणी काढण्याच्या साधनांनीं सज्ज अशा विहिरीनें युक्त अशी सपाट, सुपीक बागाईत जमीन हें होय व चहाचा मळा अशाच बागाईती जमिनीचा असला पाहिजे अशी माणसाची कल्पना होते. पण तो मनुष्य चहाचा मळा प्रत्यक्ष पाहतो तेव्हां त्याला विलक्षण आश्चर्य वाटतें. कारण त्याला प्रत्यक्ष दिसून येतें कीं, चहाच्या मळ्याला पाणी देण्याची व्यवस्था लागत नाहीं; त्याला कुंपणाची जरूरी नसते! त्या मळ्याला सपाट बागाईती जमीन पाहिजे असें नाहीं; चहाचीं झाडे उंच सखल, खडकाळ मुरमाड, डोंगराळ पण तांबड्या मातीच्या कोणत्याही भूमिभागांत पोसतात व वाढतात. फक्त चहाचा मळा हा दीडशेंपासून दोनशे एकरांचा भूमिभाग असावा लागतो व या सर्व भागावर हजारों चहाचीं झाडे लावलेलीं असतात. कारण झाडांच्या डिक्शा, चहा तयार करण्याच्या कारखान्याला पुरतील, इतका तरी मळ्याचा विस्तार असावा लागतो. म्हणून tea garden (चहाचा मळा किंवा बाग) या पेक्षां tea estate (चहाची शेती किंवा मिळकत) हा शब्द जास्त अन्वर्थक व यथार्थ कल्पना देणारा आहे.<br>{{gap}} '''सक्करच्या धरणाची''' थेट अशीच गोष्ट आहे. ज्यानें तें धरण पाहिलें नाहीं त्याच्या मनांत '''सक्करचें धरण''' हें नांव ऐकल्याबरोबर<noinclude></noinclude> 14i35wi4nk3dv8gy1nmmta7pqa4nmgi 104 111458 235445 2026-08-11T16:46:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|६८ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>भलतीच कल्पना येते. कारण धरण शब्द उच्चारला म्हणजे खडकवासल्याचें, भाटघरचें, डारणाचें, कृष्णराजसागरचें धरण यांचें चित्र डोळ्यांसमोर येतें व धरण म्हणजे १०० । २०० फूट उंचीचा, मैल पाऊण मैल लांबीचा, नदीवर बांधलेला प्रचंड बंधारा किंवा भिंत व त्या योगानें दहा बारा मैल पसरलेला पाण्याचा प्रचंड तलाव अशी कल्पना मनांत येते. सक्करचें धरण अशाच तऱ्हेचा प्रचंड बंधारा असेल अशी चुकीची कल्पना मनांत येते. पण सक्करचें धरण प्रत्यक्ष पाहिलें म्हणजे मनुष्याच्या मनाची फसगत होते. कारण प्रचंड उंचीचा बंधारा किंवा भिंत तेथे त्याला मुळींच दिसत नाहीं. सक्करचें धरण प्रत्यक्ष पाहणारास आपण एका मोठ्या नदीवरील पंचवीस तीस फूट उंचीच्या व ६५ फूट रुंदीच्या ६६ कमानींचा एक प्रचंड पूल पहात आहों असें वाटतें. मात्र या ६६ कमानींना १८ फूट उंचीचे व ६५ फूट रुंदीचे यंत्रानें वरखालीं सारतां येणारे राक्षसी दरवाजे केलेले आहेत. या दरवाज्यांच्या योगानें नदीचे पाणी हिवाळ्यांत कालव्यांना मिळेल अशा विशिष्ट पातळीत ठेवतां येतें. तेव्हां सक्करच्या धरणाचे अन्वर्थक वर्णन खालीलप्रमाणे करतां येईल. सिंधु नदीच्या हंगामी पुरापासून सदावाही पाण्याचे कालवे काढण्याकरितां दरवाज्यांनी युक्त असा सिंधु नदीवर बांधलेला पूल. तेव्हां सक्कर धरणाचे सुटसुटीत व अन्वर्थक नांव '''सक्करचा कालव्यांचा पूल''' असें होईल.<br>{{gap}}प्रवाशाच्या मनांत प्रारंभीं सक्कर धरणाबद्दलची चुकीची कल्पना असल्यामुळे सक्कर धरणाच्या प्रथम दर्शनानें मनाची फसगत होते व 'हा काय आपल्याला चिरपरिचित पुलांसारखा पूलच आहे' असा विस्मयविहीन विचार मनांत येतो खरा. पण धरण पुरें पाहून झाल्यावर व त्याचा तो प्रचंड विस्तार, त्याचे अजस्त्र दरवाजे, एक अंकापासून साहासष्ट अंकापर्यंत अंकालंकृत ती पांढऱ्या शुभ्र दगडांच्या कमानींची रांगची रांग व नदीच्या दोन्ही तीरांना काढलेल्या कालव्यांची कमानदार मुखे हा सर्व देखावा पाहिला म्हणजे प्रवाशाचें मन<noinclude></noinclude> ln3s6dezx44gwiu8b4hkabey1m6ojuu 104 111459 235446 2026-08-11T16:49:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|६९ }}</noinclude>थक्क होऊन जातें यांत शंका नाहीं. या प्रचंड कामाची कल्पना, योजना च परिपूर्तता यांचा इतिहास मोठा मनोरंजक आहे. पण प्रथमतः सक्करचा पूल व सक्कर शहराच्या आसपासच्या इतर प्रेक्षणीय गोष्टी यांच्या दृश्यदर्शनाची हकीकत देऊन मग ऐतिहासिक भागाकडे वळणें बरें.<br>{{gap}}मीं सक्कर शहर व सक्करचें धरण सन १९३५ च्या मे महिन्यामध्यें व नंतर त्याच सालच्या दिजंबर महिन्यामध्यें पाहिलें. अर्थात् उन्हाळा व हिवाळा या दोन्ही ऋतूंतील सिंधुनदीच्या स्थितीत काय फरक होतो, तसेंच आसपासच्या वनश्रीमध्यें कसा फेरफार होतो हे मला पाहतां आलें. दोन्ही खेपांमिळून पाहिलेल्या प्रेक्षणीय स्थळांचें वर्णन एकदम करीत आहे.<br>{{gap}}सक्कर- रोहरी- बक्कर हे सिंध प्रांतांतील शहरांचे एक प्रख्यात त्रिकूट आहे. सक्कर हे सिंधूनदीच्या पश्चिम तीरावर आहे, रोहरी हे सिंधूनदीच्या पूर्वतीरावर आहे, तर बक्कर हे बेट सिंधूनदीच्या प्रवाहामध्यें आहे. सक्कर, रोहरी व बक्कर हीं एक एक मैलाच्या अंतरावर वसलेलीं गांवें आहेत. खरोखरी हें गांवांचें त्रिकूट एकमेकाला लागूनच आहे. मात्र सिंधूनदीच्या दोन फाट्यांनी एका सलग प्रदेशाचे तीन भाग पडून तेथे तीन शहरें वसली आहेत. ज्याप्रमाणें श्रीरंगपट्टण हें शहर व किल्ला कावेरी नदीच्या फाट्यांनी बनलेल्या बेटावर आहे, त्याचप्रमाणे हुबेहुब बक्कर बेटाची स्थिति आहे. तेथेंही पूर्वकाळीं किल्ला बांधलेला होता व त्याचे तट अजून थोडे फार शाबूत आहेत. श्रीरंगपट्टणप्रमाणें हा किल्ला पूर्वकाळी अजिंक्य जरी नव्हे तरी दुर्जिंक्य समजला जात असे.<br>{{gap}}कराचीपासून सक्करला हल्लीं दोन रेलवे रस्त्यांनीं जातां येतें. पश्चिम तीराच्या रेलवे फाट्यानें सक्कर कराचीहून ३३० मैल लांब पडतें. कारण कराची- कोट्री- रुक् असा रेलवे फाटाच ३१५ मैल आहे व रुक् स्टेशनपासून पूर्वेकडे सक्कर १५ मैल आहे. कराची- कोट्री- रोहरी या पूर्व तीरावरील मुख्य रेलवे रस्त्यानें कराचीहून सक्कर २९८ मैलच पडतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> okuq8q8bwg39b5e6e257uavqfww3oie 104 111460 235447 2026-08-12T08:16:40Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|७० |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}मी सक्करला दोन्ही रेलवे रस्त्यांनीं गेलों आहें. मुख्य रेलवे रस्त्यानें गेल्यास कराचीहून सक्करला जाण्यास दहा आकरा तास लागतात, तर '''कोद्री-रुक''' रेलवे फाट्याने गेल्यास बारा तेरा तास लागतात. रात्रीं सात आठ वाजतां निघून पहांटेस सहा साडेसहापर्यंत सक्करला पोहोंचतां येतें. दिवसा बाराच्या सुमारास निघाल्यास रात्रीं आकराच्या सुमारास सक्करला जातां येतें. यामुळे कराची ते सक्कर हा प्रवास केव्हांही केला तरी सुखाचा व सोयीचा होतो.<Br>{{gap}}सक्कर- रोहरी- बक्कर हे शहरांचें त्रिकूट ज्याप्रमाणें ऐतिहासिक दृष्ट्या प्रख्यात आहे, त्याप्रमाणें तें भौगोलिक दृष्ट्याही विस्मयजनक आहे. आधी संबंध सपाट सिंध प्रांतांत हाच भाग डोंगराळ व टेंकड्यांनीं व्याप्त असा आहे. शिवाय या टेंकड्या शाडूच्या व पांढऱ्या मातीच्या असल्यामुळे शहराच्या शोभेत भर पडते. कारण हिरवीगार झाडी व शेती, त्या पांढऱ्या शुभ्र टेकड्या व शहरांतील तांबड्यालाल विटांच्या व कौलांच्या इमारती हा तिरंगी मिलाफ नयनमनोहर दिसतो. खेरीज या शहरानजीक सिंधु नदीचा प्रवाह व पात्र विलक्षण वळण घेऊन परत आपला पूर्व मार्ग स्वीकारतात.<Br>{{gap}}सिंधु नदी पंजाब प्रांतांत शिरल्यावर सामान्यतः दक्षिण दिशेनें वहात सिंध प्रांतांत '''किशमार''' या गांवानजिक शिरते, ती रोहरी शहरापर्यंत सुमारे ७२ मैल दक्षिण दिशेनें वहात असते. सिंधचा हा सत्तर बहात्तर मैलांचा भाग सपाट व बिन डोंगराळ आहे. पण रोहरी गांवानजीक टेकड्यांची रांग आडवी आल्यामुळे सिंधु नदी पूर्वेकडे वळते व टेंकड्यांच्या मधल्या दरींतून पांचचार मैल थेट पश्चिम दिशेकडे वहात जाते. या दरीला sukkur gorge म्हणतात. या पांचचार मैलांच्या पश्चिमवाहिनी प्रवाहामध्येंच बक्कर व साधुवेला हीं बेटें बनली आहेत. यामुळे सिंधूचा प्रवाह येथें पुष्कळ संथ बनला आहे. या बेटांच्या दोनतीन मैल खालींच सक्करचा विस्मयकारक कालवी पूल बांधण्यांत आला आहे त्याचे नजीकच नगरशास्त्रानुरूप नवें सुंदर सक्कर शहर वसविण्यांत आलें आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> pxkk0lwcta2szqa0vk48gumxhacj8s0 104 111461 235448 2026-08-12T08:22:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|७१}}</noinclude>{{gap}}याप्रमाणें सिंधुनदीवरील हें स्थान सृष्टिकृत चमत्कृतीनें व मनुष्यकृत कारागिरीनें सिंध प्रांतांतील 'प्रेक्षणीयांमधील प्रेक्षणीय' दृश्य बनले आहे. सक्करच्या असामान्य स्वरूपाचें येवढें स्पष्टीकरण पुरें आहे. आतां आमच्या एका दिवसाच्या भरगच्च दृश्यदर्शनाच्या वर्णनास लागणें बरें.<Br>{{gap}}आम्ही ता. २७ दिजंबर १९३५ रोजी रात्रीं मुख्य रेलवे रस्त्याच्या आगगाडीने निघून ता. २८ दिजंबर रोजी सकाळी साडेसहा वाजतां सक्कर स्टेशनला आलों. रा. मोतिराम आडवानी (प्राप्तीवरील कराचे सक्कर भागाचे अधिकारी) हे आम्हांला स्टेशनवर घेण्यास आले होते. त्यांचेबरोबर आम्ही त्यांचे बिऱ्हाडीं गेलों. हे घर नव्या शहरांतील उंचवट्याच्या भागावर बांधलेलें आहे. चहापाणी झाल्यावर व साफ उजाडल्यावर आम्ही प्रथम '''साधुबेला''' हे सिंधु नदीमधील बेट पहाण्यास पायी पायीं चालत गेलों.<Br>{{gap}}पायी चालत जाण्यानें सक्कर शहर हे टेंकडीवर कसें वसलेलें आहे हें स्पष्टपणें दिसलें. कारण आम्हांला नदीतीराच्या रस्त्याला येण्यास खूप खालीं चालत यावें लागलें. पुढें रेल्वे रस्ता लागला व तो ओलांडल्यावर सिंधुनदीच्या तीरावरील प्रशस्त गर्दछाय रस्ता लागला व नदीकांठाला दीड दोन फूट उंच व आठ दहा फूट रुंद अशी पांढऱ्या फरशीची व पांढऱ्या काँक्रीटची सहलवाट लागली. या वाटेला वड, पिंपळ यांसारख्या गर्दछाय व अति विस्तीर्ण अशा झाडांची रांगचरांग लागली. ही सहलवाट दोनतीन मैल असून रेलवे व गाडी यांच्या दुहेरी रहदारीच्या पुलापर्यंत एकसारखी गेलेली आहे. उजव्या हातास सहलवाटेच्या धक्क्याला लागून संथपणे वाहणारा व धूसर रंगाचा तो सिंधूचा प्रचंड प्रवाह, वृक्षराजीनें शोभायमान झालेली स्वच्छ, सरळ, शीतलस्पर्श सहलवाट, सहलवाटेच्या धक्क्याला लागून डाव्या हातास असलेला तो प्रशस्त रस्ता व रस्त्याचे पलीकडे तांबड्यालाल विटांच्या पांढऱ्या शुभ्र उंचवट्याच्या जागेवर बांधलेल्या इमारती व दुकानें हा देखावा एकसमयावच्छेदेंकरून दृष्टीस पडून आम्हांला आनंदाश्चर्याचें भरतें आलें. मला<noinclude></noinclude> cc8y6ldma11xv787aq79ol7mffwf017 104 111462 235449 2026-08-12T08:27:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|७२ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>तर लंडनच्या जगविख्यात व्हिक्टोरिया एम्बँकमेंटची आठवण झाली च मला वाटलें, "सक्करची ही सहलवाट लंडनच्या एम्बँकमेंटपेक्षां कोणत्याही दृष्टीनें कमी नाहीं; उलट ती कांकणभर सरसच ठरेल; मात्र लंडनच्या एम्बँकमेंटचे गोडवे गाणारे हजारों प्रवासी लंडनला दरवर्षी जातात व ते आपले अनुभव आपल्या प्रवासवृत्तांत नमूद करतात. पण सिंधप्रांतांतील सक्कर शहर पाहणारे आधीं प्रवासी कमी व त्यांत आपले अनुभव लिहून ठेवून प्रसिद्ध करणारे तर हाताच्या बोटावर मोजण्याइतके! अशा स्थितींत जरी सक्करची ही सहलवाट जगविख्यात होण्यालायक आहे तरी, तिचें नांव कधीं कोणाच्या कानी पडत नाहीं."<br>{{gap}}थोड्याच वेळाने आम्ही साधुबेला बेटाला जाणाऱ्या होडीच्या अड्ड्याशीं आलों व लगेच होडींत बसून साधुबेला बेटाच्या राजघाटाला येऊन पोहोंचलों. घाटाच्या तीनचार पांढऱ्या शुभ्र पायऱ्या चढून आम्ही दोन मोठ्या विस्तीर्ण वृक्षांच्या शाखांनीं व पानांनीं स्वाभाविक सभामंडप बनलेल्या व फरसबंदी केलेल्या आंगणांत आलों तोंच डावीकडे पांढऱ्या शुभ्र संगमरवरी दगडाचें नक्षीदार कमानींनीं सुशोभित केलेलें मंदिर दिसलें. हे शीख धर्माच्या '''उदासी पंथाचे''' गुरू श्रीचंद महाराज यांचें समाधी मंदिर आहे. मंदिर एक मजलीच आहे. पण त्याचे नक्षीकाम फार सुबक व बारकाव्याचें आहे. आमचे बरोबर रा. मोतिराम आडवानी हे सिंधी गृहस्थ असल्यामुळे आम्हांला हें मंदिर आंत जाऊन स्वस्थपणे पहातां आलें, इतकेंच नाहीं तर या साधुबेला बेटाच्या '''उदासी मठा'''चे सध्याचे मठाधिकारी स्वामी हरिनामदासजी यांचें दर्शन घडलें. रा. मोतीराम आडवानी यांनीं एक रुपया गुरुदक्षिणा मठाधिपतीस दिली. त्यांचे अनुकरण करून आम्हीही एक रुपयाची गुरुदक्षिणा त्यांना दिली. मठाधिपतीनीं आमची थोडी विचारपूस करून आपल्या मठाची माहिती सांगितली. उदासी पंथी मठामध्ये सुमारें चारशे वर्षांपूर्वी बालब्रह्मचारी गुरु श्रीचंड योगीराज नांवाचे मोठे आचार्य होऊन गेले. त्यांनी पुष्कळ मठ स्थापन केले. त्यांत या बेटावर एक मठ स्थापन<noinclude></noinclude> o8vaoxoywdva3v8mekmbxncl9v84qvp 104 111463 235450 2026-08-12T08:31:53Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{center|चि. नं.२० ] '''साधुबेला तीर्थ : उत्तरेकडील दृश्य''' [ पान नं. ७२}} <br> {{center|चि. नं. २१ ] '''बनखंडीजी स्वामी''' [ पान नं. ७२}}{{nop}}" 235450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{center|चि. नं.२० ] '''साधुबेला तीर्थ : उत्तरेकडील दृश्य''' [ पान नं. ७२}} <br> {{center|चि. नं. २१ ] '''बनखंडीजी स्वामी''' [ पान नं. ७२}}{{nop}}<noinclude></noinclude> ih0n9j7sb4y7z14mch3t653azf9eznt 235452 235450 2026-08-12T08:57:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 93-1 साधुबेला तीर्थ उत्तरेकडील दृश्य.jpg|center|borderless|साधुबेला तीर्थ उत्तरेकडील दृश्य]] {{center|चि. नं.२० ] '''साधुबेला तीर्थ : उत्तरेकडील दृश्य''' [ पान नं. ७२}} <br> [[File:सिंध 93-2 बनखंडीजी स्वामी.jpg|center|borderless|बनखंडीजी स्वामी]] {{center|चि. नं. २१ ] '''बनखंडीजी स्वामी''' [ पान नं. ७२}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 4b90vj5farq1gi7et7qedwmifdm4867 104 111464 235451 2026-08-12T08:32:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{center|चि. नं.२२] '''साधुबेला बेटाचा देखावा''' [ पान नं. ७३}}{{nop}}" 235451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{center|चि. नं.२२] '''साधुबेला बेटाचा देखावा''' [ पान नं. ७३}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 67kr7o1aze9bk6t0kwpitzgl1gsyab0 235453 235451 2026-08-12T08:58:26Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 94 साधुबेला बेटाचा देखावा.jpg|center|borderless|साधुबेला बेटाचा देखावा]] {{center|चि. नं.२२] '''साधुबेला बेटाचा देखावा''' [ पान नं. ७३}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 4u3ygfv1w53rshnzt2mqw584pw2z4qs 104 111465 235455 2026-08-12T09:05:21Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|७३}}</noinclude>केला. पण बेटावरील इमारती व देवळें वगैरे बांधण्याचे काम सन १८२३ मध्ये त्यावेळचे मठाधिपति श्रीगुरु बनखंडिजी महाराज यांनीं केलें. येथें मोठें अन्नछत्र आहे; येथे सकाळ संध्याकाळ कथा, पुराण, हरिकीर्तन, भजन, पूजन इत्यादि धार्मिक कृत्यें चालू असतात; येथें एक पाठशाळा असून धर्मग्रंथांचे ग्रंथसंग्रहालय व वाचनालय आहे; हा सर्व खर्च साधुबेला तीर्थाला येणाऱ्या यात्रेकरूंकडून मिळणाऱ्या देणग्या व गुरुदक्षिणा या रूपानें मिळणाऱ्या उत्पन्नांतून चालतो. या उत्पन्नावर सरकारी प्राप्तीवरील कर बसविण्यांत आला होता. पण ज्या अर्थी मठाचें उत्पन्न खासगी व्यक्तींनीं दिलेल्या देणग्या व गुरुदक्षिणा या रूपाने दिलेल्या पैशांतून येतें व खासगी व्यक्तींनीं त्या पैशावर आधींच कर भरलेला असल्यामुळे, मठावर कर बसविण्यानें एकाच पैशावर दोनदां कर घेतल्यासारखें होतें. शिवाय मठाचें सर्व उत्पन्न परोपकारी व जनहितपर कामाला खर्च होतें, तेव्हां मठाच्या उत्पन्नावर कर बसवू नये असा अर्ज केला व तो हल्लींच्या अधिकाऱ्यांनी मंजूर केला, इत्यादि माहिती मठाधिपतीनीं सांगितली. त्यांत रा. मोतिराम आडवानीसाहेबांची गर्भित स्तुति होती हे उघड आहे. एकंदरीत मठाधिपति हे समयज्ञ, व्यवहारचतुर व बहुश्रुत असे आचार्य दिसले.<br>{{gap}}आम्हांला यावेळीं काश्मीरच्या प्रवासांत श्रीनगर येथे भेटलेल्या माजी काश्मीरच्या महाराजांच्या गुरुमहाराजांची आठवण झाली. कारण ते गुरुमहाराजही आम्हांला मोठे समयज्ञ व व्यवहारचतुर आहेत असें वाटलें होतें. शेवटी मठाधिपतीनीं आम्हांला नारळ, केळीं व एक दोन्ही टोकांना पिवळा रंग दिलेलें शुभ्र वस्त्र (दोन तीन हात पंचा) व साधुबेला तीर्थाचें छोटें सचित्र इंग्रजी पत्रक, प्रसाद म्हणून दिलें. आम्ही मठाधिपतींचा निरोप घेऊन बेटाचा बाकीचा भाग पाहण्यास गेलों, हें बेट बरेंच मोठें आहे. त्याची रुंदी फार नाहीं; पण लांबी बरीच आहे. हल्लीं बेटाच्या चारही बाजू सीमेंट-काँक्रीटच्या मजबूत भिंतीनें बांधून काढल्या आहेत व मधून मधून स्नानाकरितां सुंदर<noinclude></noinclude> bwi1molwkd11kppyxn7bxdccxsds8wd 104 111466 235456 2026-08-12T09:09:35Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|७४ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>दगडी पायऱ्यांचे घाट बांधले आहेत. बेटामधील मोकळ्या जागेत नाना प्रकारची झाडें लाविलीं आहेत व मधून मधून फुलझाडांचे ताटवे केले आहेत व मध्ये एक छोटी पाऊलवाट ठेविली आहे. बेटाचे दुसऱ्या टोंकास कैलास नांवाचें एक महादेवाचे देवालय आहे. देऊळ छोटेसें पण सुबक आहे. या देवळाचे दुसऱ्या मजल्यावर एक समाधीसारखी जागा व त्याचेहीवर गच्ची आहे. या गच्चीवरून दिसणारा देखावा अद्वितीय आहे, यांत शंका नाहीं. येथून सक्कर व रोहरी हीं दोन्हीं हिरव्यागार झाडांनी शोभायमान झालेलीं पण दाट वस्तीची शहरें एकसमयावच्छेदेकरून दिसतात व तीं सिंधू नदीच्या प्रचंड पुराने वाहून जाऊं नयेत म्हणूनच जणूं कांहीं मुद्दाम निर्माण केलेल्या टेकड्यांवर वसलेलीं पाहून आश्चर्य वाटलें. नदीच्या वरच्या बाजूस लांबच लांब पसरलेलें बक्कर बेट दृग्गोचर झालें व सिंधु नदीच्या दोन फाट्यांवरील ते रेलवे रस्त्याचे अजस्त्र दोन पूल पाहून तर मन थक्क झालें. प्रवाहाच्या खालच्या अंगास सक्करचा तो पांढराशुभ्र ६६ कमानींचा प्रचंड कालव्यांचा पूल (सक्करचें धरण) या गच्चीवरून मोठा मनोहर दिसला; कैलास देवालयाच्या गच्चीवरून दिसणारा अद्वितीय देखावा कितीही वेळ पाहिला तरी, मनाचें समाधान होत नाहीं, असा माझा अनुभव आहे.<br>{{gap}}ज्याप्रमाणें सक्करच्या सिंधुतीरावरील सहलवाटेनें मला लंडनच्या एम्बँकमेंटची आठवण करून दिली व दोन्हींमधील तरतमभाव नकळत मनांत आला, त्याप्रमाणें साधुबेला बेट पाहून मला जीनीव्हा शहरांतील रूसो बेटाची आठवण झाली व दोन्ही बेटांमधला तरतमभाव मनांत उभा राहिला. साधुबेला बेट रूसो बेटापेक्षां दिढी दुपटीनें मोठें आहे. बाकी दोन्ही बेटांच्या बाजू सारख्याच बांधून काढलेल्या आहेत. रूसो बेटाला जायला छोटासा पूल केलेला आहे, तसा साधुबेला बेटाला नाहीं; याप्रमाणे तुलनात्मक विचार मनांत येत असतांना, आम्ही होडींत येऊन बसलों व मग तीरावर पोहोंचल्याबरोबर आल्यावाटेनें तडक बिऱ्हाडीं आलो.{{nop}}<noinclude></noinclude> 9t73crk0abhfvtzj8v58gwknc1obavo 104 111467 235457 2026-08-12T09:12:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|७५ }}</noinclude>{{gap}}नंतर स्नान, न्याहारी आटोपल्यावर आम्ही मोटारकारने सक्करच्या मुख्य दृश्यदर्शनास निघालों. सक्करच्या नव्या वस्तीच्या सरळ रस्त्यानें आम्ही चाललों. रस्त्याचे दोन्ही बाजूंस एका जातीच्या विलायती वृक्षांची रांगचीरांग लावलेली होती. सरकारी बंगले व सरकारी कचेऱ्या रस्त्याचे डाव्या बाजूस एकामागून एक अशा सारख्या लागत होत्या. बंगल्याच्या सभोवती नानारंगी फुलझाडांचे ताटवे दिसत होते. ही सक्करची नवी वस्ती सुंदर दिसते खरी, पण एकंदरीत या भागांत धूळ जरा जास्त आहे असे दिसलें. हा रस्ता चढावाचा आहे. वास्तविक आम्ही नदीच्या पात्राकडे चाललो होतों. तरी पण रस्ता चढावाचा होता, कारण सिंधु नदीचा विशेष हा कीं, नदीचे पात्र आधीं फार खोल नाहीं व नदी प्रांताच्या उंचवटयाच्या भागांतून वहात जाते. यामुळे आपल्या इकडल्या नद्यांप्रमाणें सिंधू नदीच्या आसपासचा देखावा दिसत नाहीं. याप्रमाणें नवी वस्ती पहात पहात आम्ही चढत्या रस्त्याच्या माथ्याशीं आलों, तोंच सक्करचा प्रचंड कालव्यांचा पूल दृष्टिपथांत आला. लागलीच उजव्या हाताला तुडुंब पाण्याने भरलेले व संथपणे वाहणारे कालवे दिसले, तर डाव्या हाताल समुद्रासारखी भासणारी सिंधू नदी, पांढऱ्याशुभ्र दगडांच्या मजबूत भिंतीनें बांधून काढलेली तिची दरा व त्या भिंतीमधील कमानींतून कालव्यांत मोजकें पाणी देण्याची केलेली विलक्षण सोय, या गोष्टी दृष्टीस पडून माझें मन आश्चर्यचकित झालें. नदीच्या या उत्तर बाजूला (कारण मागे सांगितल्याप्रमाणें येथें सिंधू- नदीचा प्रवाह पूर्वपश्चिम वहात आहे व म्हणून सक्कर हे प्रवाहाच्या उत्तरेस आहे तर रोहरी हे दक्षिणेस आहे) तीन नवे कालवे काढले आहेत. पहिल्या दृष्टीस पडणाऱ्या कालव्याचें नांव वायव्य कालवा असे आहे. हा दीडशें फूट रुंदीचा कालवा आहे; दुसरा कालवा अडीचशे फूट रुंदीचा असून त्याचे नांव 'भाताचा कालवा' असें आहे; तिसरा कालवा सुमारें पंचाण्णव फूट रुंद असून<noinclude></noinclude> bcdd2uzqthrflk5i1385k5nwb0xvmxc 104 111468 235458 2026-08-12T09:17:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|७६ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>त्याचे नांव दादू कालवा असें आहे. हे तीन कालवे एकाला एक लागून असल्यासारखे आहेत; मधल्या बांधाच्या जागेवर फुलझाडें व गवत लावलेलें आहे. हा कालव्यांचा देखावा विस्मयकारक वाटतो. हे तीन कालवे टाकले की, प्रेक्षक सक्करच्या धरणाच्या जमिनीवरील प्रचंड कमानीखाली येतो. याचे उजव्या अंगास तांबड्या दगडाची एक- मजली पण फार मोठी इमारत लागते. येथें सक्करच्या धरणाची कचेरी आहे. उजव्या अंगास मोठ्या कमानीखालीं छोटें जकात नाके आहे. या भव्य व विस्तीर्ण कमानीखालून गेलें कीं, सक्करच्या धरणास सुरवात होते. हे धरण म्हणजे एकाला एक चिकटलेला जोडपूल आहे. सरकारी खात्यानें केलेल्या नामाभिधानाप्रमाणें सखल पुलाचें नांव ''''रस्त्याचा पूल'''' (Road Bridge) असें आहे, तर उंच पुलाचें नांव ''''दरवाज्यांचा पूल'''' (Gate Bridge) असें आहे. हा दरवाज्यांचा पूल रस्त्याच्या पुलाच्या वर अठरा फूट उंच आहे. या दरवाज्यांच्या पुलावरून ५० टन वजनाचे लोखंडी दरवाजे यारीनें वर- खाली करण्याची सोय केली आहे. हा पूल म्हणजेच सक्करचें धरण होय. दोन्ही पुलांच्या कमानी सारख्या साठ फूट रुंदीच्या असून दोन्ही पुलांच्या कमानींचे खांब एकच आहेत; मात्र दरवाज्यांच्या पुलाच्या खांबांच्या भागाची थोडी उंची वाढवून मग त्यांवर कमानी बांधल्या आहेत. पुलांचें व नदीच्या दरांच्या भिंतींचें सर्व काम पांढऱ्याशुभ्र रंगाच्या चुन्याच्या दगडांचें आहे. कमानी मात्र पांढऱ्याशुभ्र काँक्रीट दगडांनी बांधल्या आहेत. मोटार, टांगा किंवा पादचार अशा कोणत्याही साधनानें रस्त्याच्या पुलावरून चाललें म्हणजे उजवीकडे समुद्रासारखी सिंधू नदी, तर डावीकडे एक दोन तीन अशा मोठ्या काळ्या रंगाच्या आकड्यांनीं निर्दिष्ट केलेल्या पांढऱ्याशुभ्र भव्य कमानी व त्यांचेमध्यें बसविलेले ते लोखंडी प्रचंड दरवाजे, खालीं नदीमध्यें लांबवर बांधीत नेलेल्या भिंतीमुळे नदीच्या प्रवाहाचे पडलेले तीन भाग हा देखावा विलक्षण विस्मयकारक वाटला यांत शंका नाहीं.{{nop}}<noinclude></noinclude> tlu0z1x8uxxtyli9xfi0gqfgy7jkebs 104 111469 235459 2026-08-12T09:20:37Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|७७ }}</noinclude>{{gap}}जगांतील पाटबंधाऱ्यांच्या कामांमध्यें पहिला नंबर पटकावणारें अजस्त्र पाटबंधाऱ्याचें काम मुंबई इलाख्याच्या हिंदी व युरोपीयन एंजिनीयरांच्या श्रमानें व कौशल्यानें निर्माण झालें आहे, हें पाहून, मी त्या सर्व एंजिनीयरांचें मनांतल्या मनांत सादर कौतुक केलें. एकामागून एक अशा सारख्या कमानी लागत होत्या. अशा ६६ कमानी लागल्या व मग पुन्हा पुलाच्या प्रारंभीं लागली तशी जमिनीवरील भव्य व प्रचंड कमान आली. हा जोड-पूल सुमारें एक मैल लांब आहे. त्या भव्य व प्रचंड कमानीखालून आम्ही गेलों व डाव्या हातच्या रस्त्याला वळलों तोंच उजवीकडे कालवे व डावीकडे नदीच्या दरेची कालव्यांच्या मुखांची भिंत दिसली. या रोहरीकडच्या दक्षिण बाजूला चार नवे कालवे काढलेले आहेत. यांपैकी पहिला कालवा २५० फूट रुंद असून त्याचें नांव रोहरी कालवा असें आहे. दुसरा व तिसरा हे लहान कालवे आहेत. त्यांची रुंदी सुमारें ८० फूटच आहे व हे कालवे '''खैरपूर''' संस्थानाकरितां काढलेले असून त्यांना खैरपूर पश्चिम कालवा व खैरपूर पूर्व कालवा अशीं नांवें दिलीं आहेत. चवथा कालवा पुन्हा फार मोठा असून त्याची रुंदी सुमारें ३५० फूट आहे व त्याचें नांव पूर्वनारा कालवा असें आहे.<br>{{gap}}याप्रमाणें सिंधू नदीच्या दोन्ही तीरांकडील लाखों एकर जमिनीला पाणी पुरविण्याकरितां सक्करच्या धरणानें नव्या सात नद्या निर्माण केल्या आहेत! या सात नद्या पाहून मला जुन्या सप्तसिंधु या नांवाची आठवण झाली. फार पुरातन काळीं आर्य लोक हिंदुकुश पर्वत ओलांडून खैबर घाटानें प्रथम पंजाब प्रांतांत आले व स्थाईक झाले, तेव्हां त्यांना निसर्गकृत सात नद्या- काबूल, सिंधू, झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज- पंजाब प्रांतांत आहेत असें दिसून आलें. म्हणून त्यांनीं या सर्व भागाला सप्तसिंधू असें नांव दिले व हें नांव वैदिक वाङ्मयांत वारंवार येतें. पण अर्वाचीन काळी सिंधप्रांतांत निसर्गानें एक नदी निर्माण केली असतां मनुष्यानें आपल्या कल्पकतेनें<noinclude></noinclude> k5u0jnkh0qbt6h1rkpknmmwcrz595at 104 111470 235460 2026-08-12T09:23:36Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|७८ |सिंधप्रांताचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>त्या एका नदीपासून सात नद्या निर्माण केल्या! तेव्हां सिंधप्रांताला अष्टसिंधु हें नांव अधिक शोभेल व तें अन्वर्थकही होईल, असें मला वाटलें.<br>{{gap}}सक्करचा जोडपूल व त्यापासून काढलेले सात कालवे यांच्या दर्शनाने माझ्या मनांत वर नमूद केलेली कल्पना उद्भूत झाली. पण ती मनःचक्षूपुढे फार वेळ टिकली नाहीं. कारण चार कालवे टाकून आमची मोटार रोहरी गांवाकडे चालली तोंच हिरव्यागार ताडामाडांच्या राईनें आमचें मन आकर्षित केलें. समुद्रकांठचीं हीं झाडें रोहरीस पाहून आम्हांला सानंदाश्चर्य वाटलें. नंतर आम्ही रोहरीच्या बाजार पेठेवर ओझरती नजर टाकून रोहरी शहरांत स्वदेशीच्या स्फूर्तीनें निघालेले एंजीनच्या शक्तीनें चालणारे रेशमी कापडाच्या हातमागांचे दोन कारखाने पाहिले. या कारखान्यांमध्यें नानारंगांचें, नानानक्षीचें, नाना चौकटीचें शर्टचे व कोटाचें रेशमी कापड होतें. कापड फार सफाईदार व मोहोरेदार काढतात व कापडाच्या रंगाच्या छटाही नयनमनोहर बनवितात हे पाहून, आम्ही कारखानदारांचे व त्यांच्या कामकऱ्यांचे अभिनंदन केलें. रोहरी शहरांत दुसरें कांहीं एक पाहण्यासारखें नाहीं असें कळल्यावर आम्ही शहराच्या वरच्या अंगास व टेंकडीच्या भागापासून सुरु झालेल्या रस्ता व रेलवे यांच्या दुहेरी उपयोगाच्या सिंधूवरील पुलाकडे गेलों.<br>{{gap}}मागे दिग्दर्शित केल्याप्रमाणें सिंधू नदीचे या ठिकाणीं दोन फाटे बनले असून, मध्यें बक्कर नांवाचें लांबट बेट आहे. यामुळे येथें सिंधूवरील पूल श्रीरंगपट्टण येथील कावेरीवरील पुलाच्याप्रमाणे दोन वेगवेगळ्या तुकड्यांनी बनलेला आहे; किंवा येथें सिंधूच्या दोन फाट्यांवर दोन पूल आहेत असें म्हटलें तरी चालेल. पहिला रोहरी बाजूचा पूल व दुसरा सक्कर बाजूचा पूल. रोहरी ते बक्कर बेटापर्यंतचा पूल हा ८२० फूट लांबीच्या कँटीलिव्हर तत्त्वाप्रमाणे बांधलेला पूल आहे. रोहरीच्या बाजूच्या तीरावर बांधकाम केलें आहे व बक्कर बेटाच्या तीरावर बांध-<noinclude></noinclude> 1d542hovcdl4bmme3qfsq9m30g5l0fy 104 111471 235461 2026-08-12T09:26:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|७९ }}</noinclude>काम केलें आहे आणि दोन्ही बाजूंनी ३१० फूट लांबीचीं बहालें बसवून तीं मध्ये २०० फूट लांबीच्या बहालानें जोडली आहेत. अर्थात् ८२० फूट नदीच्या प्रवाहांत कोठेही खांब नाहीं; शिवाय मधलें दोनशे फूट लांबीचें बहाल वर उचलतां येण्याची सोय केलेली आहे. यामुळे हा पूल हवा तेव्हां मोडतां येतो. हें काम विलक्षण आश्चर्यकारक वाटलें व मला स्कॉटलंडांतील फोर्थ खाडीवरील पुलाची आठवण झाली. सिंधचें ग्याझीटीयर उघडून पहातां हा सिंधूवरील पूल खुला करण्याचा समारंभ मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड रे यांचे हस्ते सन १८९९ मध्ये झाला; याला लँड्सडाऊन पूल असें नांव देण्यांत आलें. हा पूल फोर्थ पुलाच्या बांधणीच्या सुमारास बांधण्यांत आला व म्हणून दोन्ही पुलांची बांधणी एकाच कँटीलिव्हर तत्त्वावर व एकसारखीच झाली आहे असें कळलें. हा पूल टाकल्यावर बक्कर बेट लागलें. सध्यां येथे रेल्वेसंबंधीच्या बऱ्याच इमारती बांधलेल्या दिसल्या व बेटाचे टोंकाकडे पूर्वीच्या किल्ल्याच्या तटाच्या भिंती दिसल्या. नंतर पुन्हा सक्कर बाजूकडचा पूल लागला. हा नेहेमींच्या लोखंडी पुलाप्रमाणे दगडी खांबावर लोखंडी तुळया घालून केलेला पूल आहे. या बाजूला नदीमध्ये दोन दगडी खांब बांधले असून बक्कर बेटाचे बाजूला व सक्करच्या दरेला जमिनीवर बांधकाम केलें आहे. मग त्यावर लोखंडी बहालें टाकलीं आहेत. अर्थात् हा पूल तीन कमानी पुलासारखा आहे व तीन कमानी- मधील अंतर अनुक्रमे २७८, २३८ व ९५ फूट आहे. म्हणजे हा पूल सुमारें सातशे फूट लांब आहे. सिंधूवरील हा पूल हिंदुस्थानांतील पहिल्या प्रतीच्या प्रेक्षणीयांपैकी एक आहे, यांत शंका नाहीं. या पुलाला पादचारी लोकांकरितां ग्यालरीप्रमाणें पायवाटा ठेवल्या आहेत. आगगाडी येण्याच्या वेळीं पूल बंद करतात; बाकी वेळेस तो गाड्या मोटारींच्या रहदारीला खुला असतो. हा पूल ओलांडल्यावर आम्ही जुन्या सक्कर शहरांत आलों. मग नव्या वस्तींतील रा. आडवानी यांचे बंगल्यावर पोहोंचलों व दोन प्रहरचा फराळ केला. नंतर दोन तीन तास विश्रांति घेतली.{{nop}}<noinclude></noinclude> 5wpbzlhb70625cjs46bqzp69qihq2e0 104 111472 235462 2026-08-12T10:29:54Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|८० |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}सायंकाळी आम्ही सक्करमधील मंघाराम नांवाच्या कारखानदाराचा बिस्किटें व इंग्रजी तऱ्हेची मेवामिठाई तयार करण्याचा कारखाना व एका मुसलमान व्यापाऱ्याचा सिगारेटचा कारखाना पाहण्यास गेलों. हे दोन्ही कारखाने हिंदुस्थानांतील अलीकडील औद्योगिक जागृतीचीं दृश्य फळें आहेत असें कारखाने पाहून आम्हांला वाटलें. दोन्ही कारखान्यांमध्यें सुबक माल निघू लागला आहे. युरोपीयन चहाच्या दुकानांत, रेल्वेच्या रिफ्रेशमेंट रूम्समध्यें व युरोपीयन लोकांना दिलेल्या चहापार्टीच्या ठिकाणीं मंघाराम बिस्किटें व विलायती मेवामिठाई दिसूं लागलीं आहेत, हें ऐकून आम्ही मंघारामचें अभिनंदन केलें. झालें. आमचें सक्कर रोहरीचें दृश्यदर्शन संपलें. आतां सक्करच्या धरणाच्या योजनेचा व पूर्ततेचा इतिहास व त्याबद्दलची मोजमापी माहिती देऊन या स्थळाचा निरोप घेऊं.<br>{{gap}}सक्करच्या धरणाचे स्वरूप व विस्तार हा सिंधप्रांत प्रथम पाहाणारास जरी थक्क करून टाकणारा असला तरी, सिंधी लोकांना सिंधू नदीच्या पुराचे पाणी पाटबंधाऱ्यांनी शेतीला घेण्याची कल्पना अपूर्व नाहीं. उलट ही कल्पना प्रत्येक सिंधी माणसाच्या षष्ठीला जणूं कांहीं पुजलेली असते. कारण हिंदुस्थानच्या इतर भागांना मिळणारा नियमित पावसाळा सिंध प्रांताला पारखा आहे. सिंधप्रांताची शेती व तिची सुपीकताही सिंधुनदीच्या पुरावर अवलंबून असल्यामुळे स्मरणातीत काळापासून सिंधूच्या पुराच्या पाण्याचे कालवे काढून त्यायोगे शेतांना पाणी देऊन पिके काढण्याची पद्धती सिंधी लोकांना अवगत आहे. यामुळे सिंधप्रांतांत सक्कर धरणापूर्वीसुद्धां सिंधूनदींतून शेकडोंशे लहान मोठे कालवे काढलेले दृष्टीस पडतात. अजूनसुद्धां सक्करच्या धरणाच्या वरच्या अंगास जुने तीन कालवे- डेझर्ट, उनबार व बेगारी नांवाचे- चालू आहेत; तसेंच सिंधच्या अगदीं दक्षिणेकडच्या भागाला सक्करच्या धरणाचे कालवे जात नाहींत; तेथें जुनेच कालवे चालू आहेत.{{nop}}<noinclude></noinclude> 1nkn5ln553lld502whvli60pp8qnuw3 104 111473 235463 2026-08-12T10:35:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|८१ }}</noinclude>{{gap}}पण सिंध प्रांतांतील जुने कालवे बहुधा हंगामी असत; कारण सिंधू नदीला पूर येऊन तिची उंची १३।१४ फूट वाढेल, तेव्हांच कालव्यांना पाणी मिळणार. पण सिंधूच्या पुरामध्यें अनिश्चितता फार आहे; कधीं पूर लवकर येतो तर कधीं उशीरा येतो; कधीं पुराची उंची कमी राहते तर कधीं उंची फारच फाजील होते; तसेंच पुराचा हंगामही कमी अधिक दिवसांचा होतो; तसेंच कालव्यांना ढाळ बरोबर दिला गेला नसल्यामुळे, कांहीं शेतजमिनीला पाणी मिळत नसे तर कांहीं जमिनींना फाजील पाणी मिळे; खेरीज कालव्यांच्या अशास्त्रीय बांधणीमुळे कालव्यांत गाळ सांचून ते बुजून बिनकामी होत. या सर्व कारणांमुळें सिंधची शेती करणें मोठें तवकलीचें काम होतें. मेहनत केल्यास हटकून पीक येईल, असें सांगतां येत नसे. अशा स्थितीत सिंधच्या शेतीची सुधारणा व वाढ होणें दुरापास्त होतें.<br>{{gap}}सिंधच्या कालव्यांचे हे दोष नाहींसे करण्याकरितां व तेथल्या शेतीला बारमाही पाणी मिळण्याकरितां सिंधू नदीला धरण बांधण्याची कल्पना प्रथम सन १८४६ मध्यें सर वॉल्टर स्कॉट या एंजिनीयरनें काढली. पण त्याची कल्पना इतर नद्यांना ज्याप्रमाणें बंधारा घालून पाणी आडवितात त्याप्रमाणे सिंधूला बंधारा घालून पाणी आडविण्याची होती. पण ती कल्पना अव्यवहार्य ठरली. कारण त्यायोगें नदीचा प्रवाह बदलण्याचा संभव होता. पुढे फाईफ या एंजिनीयरने सिंधच्या पाटबंधाऱ्यांसंबंधी एक उत्तम रिपोर्ट लिहून त्यामध्ये सहा नव्या कालव्यांची योजना सुचविली. पण फाईफच्या योजनेमध्यें पुराच्या हंगामी पाण्याचा जास्त चांगला उपयोग करण्यापेक्षां जास्त सोय नव्हती. सन १९०४ मध्यें डॉ. समर्स या एंजिनीयरनें बारमाही कालव्यांची योजना तयार केली व तदनुरूप एक दोन मोठे कालवे तयार करण्यांत आले.<br>{{gap}}पण सन १९१२ पर्यंत सिंधू नदीच्या पुराचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग करण्याची योजना पुढे आली नव्हती. पण त्या साली मुंबई सरकारनें<noinclude><br>{{gap}}सिं. प्रां. वृ. ६</noinclude> jf5w4dg9yvl5lpi5whfij5g9ukenlws 104 111474 235464 2026-08-12T10:45:02Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|८२ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>दहाबारा कोटी रुपये खर्चाची व सक्करच्या वरच्या बाजूस दरवाज्यांचा पूल बांधून हिंवाळ्यांतसुद्धां कालव्यांना पाणी मिळण्याची मोठी योजना स्टेट सेक्रेटरीकडे पाठविली. त्यानें लंडनमधील एंजिनीयरांची एक कमिटी योजनेचा विचार करण्याकरितां नेमिली. त्या कमिटीने सक्करला पूल बांधण्याची कल्पना नापसंत करून सक्करच्या खालीं तीन मैलांवर पूल बांधण्याची सूचना केली व त्या दृष्टीनें योजनेचा फेरविचार व्हावा असे सुचविलें. पण महायुद्धामुळे सर्वच गोष्टी मागे पडल्या, त्याप्रमाणे सक्करच्या धरणाचीही योजना मागे पडली. पण महायुद्धाच्या समाप्तीनंतर मुंबई सरकारनें मस्टो या एंजिनीयरकडून लंडन कमिटीच्या सूचनेप्रमाणें नवीन दोषरहित अशी योजना तयार केली. याच सुमारास प्रांतांना नव्या सुधारणा मिळाल्या. तदनुरूप सिंध विभागाला एकंदर १८ प्रतिनिधी मुंबई कौन्सिलमध्यें धाडण्याचा अधिकार मिळाला व सिंधच्या प्रतिनिधींनीं सक्करच्या धरणाचा प्रश्न जोरानें पुढे आणला. सन १९२१ मध्यें सिंधच्या प्रतिनिधींनी सक्करच्या धरणाच्या योजनेबद्दल एक ठराव कौन्सिलपुढें आणून तो पसार करून घेतला. त्यावेळची कौन्सिलची प्रोसीडिंग्ज वाचण्यासारखीं आहेत. पुढे सन १९२३ मध्ये स्टेट सेक्रेटरीनें सक्करच्या धरणाच्या योजनेला मंजुरी दिली. त्याच सालीं मुंबई कौन्सिलनें योजनेच्या १८ कोट रुपये खर्चाला मंजुरी देऊन योजना ताबडतोब हाती घेण्याबद्दल सरकारला आग्रहाची विनंति केली. सिंधच्या प्रतिनिधींना कायमचे सरकारच्या गोटांत घेण्याच्या राजकीय धोरणानुरूप येवढ्या मोठ्या खर्चाची योजना मुंबई सरकारनें ताबडतोब हाती घेतली व ती दहा वर्षांमध्ये म्हणजे सन १९३३ मध्यें पुरी केली. असा थोडक्यांत या योजनेचा इतिहास आहे. आतां या योजनेच्या अवाढव्यपणाबद्दलची मोजमापी माहिती देऊन या विषयाची रजा घेऊं. {| |+ |- | १ || सक्करच्या धरणाला लागलेला खर्च || २० कोट रुपये |- | २ || एकंदर कालव्यांची लांबी || २० हजार मैल |- | ३ || धरणामुळे लागवडीस येण्यासारखी जमीन || ७० लक्ष एकर |}<noinclude></noinclude> funlm98vkjzw9odop31a0jxzflbt698 235465 235464 2026-08-12T10:45:49Z कल्पनाशक्ती 3813 235465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|८२ |सिंधप्रांताचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>दहाबारा कोटी रुपये खर्चाची व सक्करच्या वरच्या बाजूस दरवाज्यांचा पूल बांधून हिंवाळ्यांतसुद्धां कालव्यांना पाणी मिळण्याची मोठी योजना स्टेट सेक्रेटरीकडे पाठविली. त्यानें लंडनमधील एंजिनीयरांची एक कमिटी योजनेचा विचार करण्याकरितां नेमिली. त्या कमिटीने सक्करला पूल बांधण्याची कल्पना नापसंत करून सक्करच्या खालीं तीन मैलांवर पूल बांधण्याची सूचना केली व त्या दृष्टीनें योजनेचा फेरविचार व्हावा असे सुचविलें. पण महायुद्धामुळे सर्वच गोष्टी मागे पडल्या, त्याप्रमाणे सक्करच्या धरणाचीही योजना मागे पडली. पण महायुद्धाच्या समाप्तीनंतर मुंबई सरकारनें मस्टो या एंजिनीयरकडून लंडन कमिटीच्या सूचनेप्रमाणें नवीन दोषरहित अशी योजना तयार केली. याच सुमारास प्रांतांना नव्या सुधारणा मिळाल्या. तदनुरूप सिंध विभागाला एकंदर १८ प्रतिनिधी मुंबई कौन्सिलमध्यें धाडण्याचा अधिकार मिळाला व सिंधच्या प्रतिनिधींनीं सक्करच्या धरणाचा प्रश्न जोरानें पुढे आणला. सन १९२१ मध्यें सिंधच्या प्रतिनिधींनी सक्करच्या धरणाच्या योजनेबद्दल एक ठराव कौन्सिलपुढें आणून तो पसार करून घेतला. त्यावेळची कौन्सिलची प्रोसीडिंग्ज वाचण्यासारखीं आहेत. पुढे सन १९२३ मध्ये स्टेट सेक्रेटरीनें सक्करच्या धरणाच्या योजनेला मंजुरी दिली. त्याच सालीं मुंबई कौन्सिलनें योजनेच्या १८ कोट रुपये खर्चाला मंजुरी देऊन योजना ताबडतोब हाती घेण्याबद्दल सरकारला आग्रहाची विनंति केली. सिंधच्या प्रतिनिधींना कायमचे सरकारच्या गोटांत घेण्याच्या राजकीय धोरणानुरूप येवढ्या मोठ्या खर्चाची योजना मुंबई सरकारनें ताबडतोब हाती घेतली व ती दहा वर्षांमध्ये म्हणजे सन १९३३ मध्यें पुरी केली. असा थोडक्यांत या योजनेचा इतिहास आहे. आतां या योजनेच्या अवाढव्यपणाबद्दलची मोजमापी माहिती देऊन या विषयाची रजा घेऊं. <center> {| |+ |- | १ || सक्करच्या धरणाला लागलेला खर्च || २० कोट रुपये |- | २ || एकंदर कालव्यांची लांबी || २० हजार मैल |- | ३ || धरणामुळे लागवडीस येण्यासारखी जमीन || ७० लक्ष एकर |} </center><noinclude></noinclude> 9o04emyqh4oy8o7r0jec6s8ad5yq3h9 104 111475 235466 2026-08-12T10:50:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||सक्करचें धरण|८३ }}</noinclude><center> {| |+ |- | ४ || दर वर्षी लागवड होणारी जमीन || ५० लक्ष एकर |- | ५ || निरनिराळ्या जातीची पिकें:- || |- | || गहूं<br>कापूस<br>तांदूळ<br>ज्वारी, बाजरी<br>गळिताची धान्यें || २५ लक्ष एकर<br>८ लक्ष एकर<br>६ लक्ष एकर<br>७ लक्ष एकर<br>५ लक्ष एकर |} </center> {{gap}}वरील थोड्याशा आंकड्यांवरून सक्करच्या धरणाचें अजस्र स्वरूप व विस्तार ध्यानांत येईल.<br><br><br>{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 7aqnatwx0ku7bex3p252jhv9azv51qq 104 111476 235467 2026-08-12T10:52:28Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{center|चि. नं. २३ ] '''सक्कर : धरणाचा देखावा''' [ पान नं. ८२}} <br> {{center|चि. नं. २४ ] '''वायव्य कालव्याचा देखावा''' [ पान नं. ८२}}{{nop}}" 235467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{center|चि. नं. २३ ] '''सक्कर : धरणाचा देखावा''' [ पान नं. ८२}} <br> {{center|चि. नं. २४ ] '''वायव्य कालव्याचा देखावा''' [ पान नं. ८२}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 6sjmokxvgw2zyxn9eaxuuw5nbbi7g7z 235469 235467 2026-08-12T11:16:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 105-1 सक्कर धरणाचा देखावा.jpg|center|borderless|सक्कर धरणाचा देखावा]] {{center|चि. नं. २३ ] '''सक्कर : धरणाचा देखावा''' [ पान नं. ८२}} <br> [[File:सिंध 105-2 वायव्य कालव्याचा देखावा.jpg|center|borderless|वायव्य कालव्याचा देखावा (सक्कर धरण)]] {{center|चि. नं. २४ ] '''वायव्य कालव्याचा देखावा''' [ पान नं. ८२}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 568mrnj7q4fuqsrx55fconzi4lgehzm 104 111477 235468 2026-08-12T10:53:28Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{center|चि. नं. २५ ] '''नवें सक्कर व कालव्यांचीं मुखें''' [ पान नं. ८३}} <br> {{center|चि. नं. २६] '''रोहरी : दगडांची खाण''' [ पान नं. ८३}}{{nop}}" 235468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{center|चि. नं. २५ ] '''नवें सक्कर व कालव्यांचीं मुखें''' [ पान नं. ८३}} <br> {{center|चि. नं. २६] '''रोहरी : दगडांची खाण''' [ पान नं. ८३}}{{nop}}<noinclude></noinclude> jy2bmywa6aafi2kb6rb4ripfntoun8b 235470 235468 2026-08-12T11:26:12Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 235470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> [[File:सिंध 106-1 नवे सक्कर व कालव्यांची मुखे.jpg|center|borderless|नवे सक्कर व कालव्यांची मुखे]] {{center|चि. नं. २५ ] '''नवें सक्कर व कालव्यांचीं मुखें''' [ पान नं. ८३}} <br> [[File:सिंध 106-2 रोहरी दगडांची खाण.jpg|center|borderless|Rohari Stone quarry]] {{center|चि. नं. २६] '''रोहरी : दगडांची खाण''' [ पान नं. ८३}}{{nop}}<noinclude></noinclude> fmrd3vrnxlcmn3ydhldumkp32ffgqsl 104 111478 235471 2026-08-12T11:28:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ प्रकरण ७ वें . सक्रंद येथील प्रयोगक्षेत्र मानवी कृती किंवा कामें केवळ कल्याणकारी कधीही असूं 'शकत नाहींत; त्यांमध्ये चांगल्याचें व वाईटाचें कमीअधिक प्रमाणांत मिश्रण झाल..." 235471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ प्रकरण ७ वें . सक्रंद येथील प्रयोगक्षेत्र मानवी कृती किंवा कामें केवळ कल्याणकारी कधीही असूं 'शकत नाहींत; त्यांमध्ये चांगल्याचें व वाईटाचें कमीअधिक प्रमाणांत मिश्रण झालेलें असतें. ज्याप्रमाणे माणूस डोळस आहे किंवा नाही ह्याची परीक्षा पहाण्याकरितां मिसळ धान्य त्या माणसापुढे ठेवून त्याला त्यांतून निरनिराळीं धान्यें वेगवेगळीं करण्यास सांगतात त्याप्रमाणेच जणूं कांहीं परमेश्वरानें जगांतील सर्व गोष्टींमध्ये चांगल्या वाईटाचे मिश्रण करून ठेवलें व मानवी प्राण्याला बुद्धि, कल्पकता व विवेकीपणा या तीन शक्ति दिल्या. या शक्तींच्या उपयोगानें त्यानें चांगल्यावाईटाच्या मिश्रणाने बनलेल्या जगांतील गोष्टीं- मधून चांगल्या वाईटाची पारख करावी व आपल्या कृतींमधून किंवा कामामधून चांगलेवाईट ह्रीं जरी अगदीं वेगवेगळीं करतां आलीं नाहींत तरी वाईटाचा अंश जितका कमी करतां येईल तितका करावा व मग त्या कृती किंवा कामे सुरू ठेवावीं; अशा प्रकारेंच मनुष्यांची व समा- जाची सारखी प्रगति होत राहावी असा परमेश्वरी संकेत दिसतो. मनुष्यांना दिलेल्या दैवी शक्तींचा हाच खरा उद्देश व उपयोग आहे. सिंध प्रांतांतील कालव्यांचीं कामें व विशेषतः सकंद येथील प्रयोग- क्षेत्र पहात असतांना वर नमूद केलेल्या तत्त्वाची सत्यता माझ्या पदोपदीं प्रत्ययास येत होती. सिंध प्रांतांतील सर्वांत मोठे पाटबंधान्याचे काम महाराष्ट्रांतील अशा प्रकारच्या पांचचार कामानंतर हातीं घेऊन पुरें करण्यांत आलें, संघ प्रांताचें भाग्य होय असे मला वाटलें. कारण पुढच्यास ठेच मागचा शहाणा या न्यायानें महाराष्ट्रामध्ये या मोठमोठ्या पाटबंधाऱ्यांच्या कल्याणकारक कामांबरोबर ज्या वाईट गोष्टी घडून आल्या प्रांताला आगाऊ टाळतां आल्या. सकंदचें प्रयोगक्षेत्र म्हणजे पाट-<noinclude></noinclude> s16mo5cjl90fki0myqoi6cpr7a5vkcb 104 111479 235473 2026-08-12T11:51:46Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( ६८ ) प्रकारचा संबंध ठेवणें, ह्मणजे जगाची आठवण न विसरतो तो ताजी ठेवणें होय. जग मिथ्या ह्मणणाराला, परोपकाराशीं काय करावयाचें असतें, तें यांनां उमजत नाही. देहाचें सार्थक करण्..." 235473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( ६८ ) प्रकारचा संबंध ठेवणें, ह्मणजे जगाची आठवण न विसरतो तो ताजी ठेवणें होय. जग मिथ्या ह्मणणाराला, परोपकाराशीं काय करावयाचें असतें, तें यांनां उमजत नाही. देहाचें सार्थक करण्यांत गर्क झालेल्यांनां, परोपकार करावयाला सवडतरी कशी मिळणार ? देहसार्थक करण्याला जर परोपकाराची जरूर असेल, तर संसाराला तुच्छ मानण्यास शिकविण्यांत शहाणपणा कोणता ? संसाराला खोटा बनविल्यामुळे परोपकार करण्याची इच्छा बळावण्याच्याऐवजीं कमजोर होत नाहीं काय ? देहाची जर पर्वा करावयाची नाहीं, तर कंदमूळे तरी खाऊन जिर्णे वाढवि- ण्याची काय जरूर ? जितके लवकर विदेही होता येईल तितकें उत्तम । भिक्षा मागून देहाचें जतन करणें, ह्मणजे स्वतःचा भार समाजावर टाकणें नव्हे काय ? शिवाय, देह असेतोपर्यंत संसार मिथ्या हा उपदेश, व पडल्यानंतर विदेही स्थिति हा सोयीचा श्रमविभाग पाहून मनुष्यस्वभावाच्या स्वतःच्याच फसवणुकीबद्दल आश्चर्य, खेद व कौतुकहीं वाटत नाहींत काय ? मत व कृति यांमध्ये असा उघड दिसणारा विसंगतपणा लोक बोलून दाखवू लागले, कीं तें सहन न होऊन विदेही होऊन मतप्रसार करण्याचे सामर्थ्य अंगी नसल्याबद्दलचा राग बोलणारा- वर काढून, 'टवाळा आवडे विनोद' असे फूत्कार या लोकांच्या तोंडून निघतात; पण विसंगतपणाचा निरास करण्याचा निश्चय व प्रयत्न, हे दोन्ही हे दाखवीत नाहींत. मनुष्यमात्र व त्यांचे व्यवहार हा विनोदाचा विषय आहे. विसंगतपणा हैं मनुष्यत्वाचें लक्षण आहे. विसंगतपणाचा अत्यंताभाव ह्मणजे निर्जीव पुतळा किंवा प्रतिमा होय. जीवंत हाडामासाचा, मनुष्यप्राणी नव्हे. मनुष्यांनां पापपुण्याचे, चालते बोलते, निर्भेळ, ओतीव पुतळे असे मानणारांनां, मनुष्यमात्राच्या हाडीं- मासी खिळलेला विसंगतपणा दाखविणें हें विनोदाचें काम आहे. विनोद ही एक प्रकारची दृष्टि आहे एक प्रकारचा तो मनाचा कल आहे. विनोदाचें पोषण- करणाऱ्या प्रसंगांची वाण नाहीं. कारण, तो विवक्षित प्रसंगावर सर्वस्वी अवलं- बून नाहीं. उलट सर्व प्रसंग त्याला पोषक आहेत. पाहणारांची, जाणत्यांचीच काय ती वाण आहे. कल साधला, दृष्टि आली, कीं विनोदमय प्रसंग पदोपद ओळखता येतील. कांहीं जणांना ही दृष्टि उपजत असते, तर इतरांनां प्रयत्नानें साध्य होते- ' बुझावूं शकेना विधाता तयाला ।' या कोटीतले प्राणी आंधळे, पांगळे, बहिरे थोटे, मुके व कायमचे रोगी असल्या अभाग्यांच्या वर्गी-<noinclude></noinclude> kqm2cktei4tct7qnurn1z8thr1659xb