विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 104089 236558 236408 2026-09-07T01:46:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236558 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लंकेचें वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1934 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="प्रस्तावना" 7 ="अनुक्रमणिका" 8="नकाशा" 9 ="लंकापुराणपरिचय" 21 ="लंकेचा दंतकथात्मक इतिहास" 37 ="लंकेंत पहिले पाऊल : कोलंबो बंदर व रत्नपुर नगर" 43="फोटो" 52 ="फोटो" 59="फोटो" 62="कँडी व पेरेडॅनिया" 66="फोटो" 73="फोटो" 79 ="खडक-देऊळ व खडक-किल्ला" 82="फोटो" 87="फोटो" 92 ="बॅटिकोला व त्रिंकोमाली" 104 ="फोटो" 107 ="फोटो" 112 ="लंकेच्या जुन्या राजधान्या व मिहिंतले पर्वत" 114 ="फोटो" 117 ="फोटो" 133 ="फोटो" 136 ="जाफना अथवा नागद्वीप" 150 ="श्रीपाद शिखर" 156 ="फोटो" 163 ="लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें" 165 ="फोटो" 168 ="फोटो" 173 ="फोटो" 176 ="फोटो" १८३="लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] o0kvzq22kxt82e9zv2y7vu3vb32yyfh 236569 236558 2026-09-07T04:37:22Z कल्पनाशक्ती 3813 236569 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लंकेचें वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1934 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="प्रस्तावना" 7 ="अनुक्रमणिका" 8="नकाशा" 9 ="लंकापुराणपरिचय" 21 ="लंकेचा दंतकथात्मक इतिहास" 37 ="लंकेंत पहिले पाऊल : कोलंबो बंदर व रत्नपुर नगर" 43="फोटो" 52 ="फोटो" 59="फोटो" 62="कँडी व पेरेडॅनिया" 66="फोटो" 73="फोटो" 79 ="खडक-देऊळ व खडक-किल्ला" 82="फोटो" 87="फोटो" 92 ="बॅटिकोला व त्रिंकोमाली" 104 ="फोटो" 107 ="फोटो" 112 ="लंकेच्या जुन्या राजधान्या व मिहिंतले पर्वत" 114 ="फोटो" 117 ="फोटो" 133 ="फोटो" 136 ="जाफना अथवा नागद्वीप" 150 ="श्रीपाद शिखर" 156 ="फोटो" 163 ="लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें" 165 ="फोटो" 168 ="फोटो" 173 ="फोटो" 176 ="फोटो" 183="लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] oneilgxmwyiq63a9yzpusdhhbd0d74d 236573 236569 2026-09-07T04:59:17Z कल्पनाशक्ती 3813 236573 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लंकेचें वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1934 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="प्रस्तावना" 7 ="अनुक्रमणिका" 8="नकाशा" 9 ="लंकापुराणपरिचय" 21 ="लंकेचा दंतकथात्मक इतिहास" 37 ="लंकेंत पहिले पाऊल : कोलंबो बंदर व रत्नपुर नगर" 43="फोटो" 52 ="फोटो" 59="फोटो" 62="कँडी व पेरेडॅनिया" 66="फोटो" 73="फोटो" 79 ="खडक-देऊळ व खडक-किल्ला" 82="फोटो" 87="फोटो" 92 ="बॅटिकोला व त्रिंकोमाली" 104 ="फोटो" 107 ="फोटो" 112 ="लंकेच्या जुन्या राजधान्या व मिहिंतले पर्वत" 114 ="फोटो" 117 ="फोटो" 133 ="फोटो" 136 ="जाफना अथवा नागद्वीप" 150 ="श्रीपाद शिखर" 156 ="फोटो" 163 ="लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें" 165 ="फोटो" 168 ="फोटो" 173 ="फोटो" 176 ="फोटो" 183="लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी" 192 ="लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] hufajy14fumotg86i9z6xfcrj1zulvd 104 112027 236555 236463 2026-09-07T01:25:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५०|लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}ही बाग पर्वताच्या उतारावर बनविलेली असल्यामुळे तिला पुष्कळ विविधता आली आहे. आधीं येथें '''खडक बागा''' आपोआप झाल्या आहेत; अशा दोन बागा एक वरच्या मजगीवरील व दुसरी खालच्या मजगीवरील येथें आहेत व त्या मोठ्या चित्ताकर्षक झालेल्या आहेत. येथें लहान लहान तलाव व पुष्करणी तर कितीतरी आहेत; त्या सर्वांमध्यें कमलवेली व इतर नाना तऱ्हेच्या जलवेली लावलेल्या आहेत. येथें एक स्वतंत्र गुलाब बाग आहे; त्यांत नाना रंगांचे व नाना जातींचे गुलाब हारीनें लावलेले आहेत. तसेंच स्वतंत्र मंडपाचे ऐवजी मोठमोठ्या वृक्षांच्या दाट छायेखालच्या जागेंत येथें नाना तऱ्हेचीं फर्न झाडें लाविलीं आहेत. अशा '''फर्नरी''' सुद्धां दोन आहेत; तसेंच, दोन फुलबागा आहेत. त्यांत नानारंगीं फुलझाडें लाविलीं आहेत. येथें एक ''''बल्ब बाग'''' नांवाची जागा आहे. ती फारच सुंदर वाटली. असें सुंदर ठिकाण मला पेरेडॅनिया बागेतही केलेलें दिसलें नाहीं. एका खोलगट जागेला वर्तुळाकार दगडी जोतें घातलें आहे; त्या जोत्यावर सबंद वर्तुळभर दूरदूर असे काँक्रीटचे खांब कठड्यावजा उभारले असून, ते काँक्रीटच्या वाटोळ्या वाशांनीं जोडून या खोलगट जागेसभोंवतीं खुला कठडा केला आहे. त्या कठड्यावर वेली सोडून त्यांचें जणूं कांहीं हिरवें जाळें सर्व वर्तुळाभोंवतीं पसरलेलें आहे. या वर्तुळाकार खोलगट जागेला जाण्यास समोरासमोर काँक्राटच्या पायऱ्या केल्या आहेत. खोलगट जागेच्या मधोमध एक सुंदर पुष्करणी व कारंजें केलें आहे. त्यासभोंवार फुलझाडांचे छोटे छोटे ताटवे केलेले आहेत व मध्यें छोट्या तांबड्या रेतीच्या पायवाटा ठेवल्या आहेत. ही बाग खरोखरी फार चित्ताकर्षक आहे यांत शंका नाहीं. या बल्ब बागेची कांहींशी कल्पना या बागेच्या सुंदर छायाचित्रावरून येते. अर्थात् बागेत शिरल्यावर कचेरीत जाऊन मीं बागेचें मार्गदर्शक पुस्तक विकत घेतलें होतें. त्यांत बागेचा नकाशा व पुष्कळशी विशेष बागांची छायाचित्रे दिलीं होतीं. या योगानें मला बाग पाहण्यास फार सोयीचें गेलें.{{nop}}<noinclude></noinclude> nd6l3kgmqyuaqerzm3qsvit4dobm2il 104 112061 236543 236521 2026-09-06T12:05:00Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९७)'''}}}}</noinclude>दुसरी करूं नको”''' या उपदेशाचा जर कोणी असा अर्थ केला, कीं दुसरी बाईल करूं नको ह्मणून सांगितलें आहे; पण पहिलेंच लग्न जर करावयाचें असेल, तर ही वयाची इयत्ता लागू नाहीं! तसेच तिसरी बायको करण्यास देखील कांहीं एक हरकत नाहीं! तर हें शब्दशः अर्थ करण्याचें चांगलें उदाहरण होईल. <br>{{gap}}मागच्या दिसेंबर महिन्यांत दक्षिण हिंदुस्थानांत एक पंडितांची परिषद् भरणार होती. मोठमोठे विद्वान् ह्मणविणारे, इंग्रजीचें ज्ञान असणारे, गृहस्थ तिला हजर राहणार होते. सभेत कोणत्या प्रश्नांची वाटाघाट करावयाची, त्यांची यादी वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाली होती. त्यांत पुढील दोन प्रश्न होते. (१) 'नग्निका' ह्मणजे काय? मनूनें कोणत्या अर्थी तो शब्द वापरला आहे? त्यावरून विवाहाची मर्यादा कोणती सशास्त्र मानतां येईल? या नमिका शब्दाचा उघड अर्थ केल्यास पाळण्यांतल्या मुलीपासून तों जरठेपर्यंत कोणाशींहि विवाह सशास्त्र होईल (२) 'अक्षतयोनि' ह्मणजे काय? शास्त्रकारांनी त्याचा काय अर्थ केला आहे? असले गहन प्रश्न सोडविण्याकरितां परिषदा भरविणारांपैकी कोणाची तारीफ अधिक करावयाची, याचा निर्णय करणें कठिण आहे-बिचा-या पंडितांची, की ती भरविणा-या शहाण्या पुढाऱ्यांची! या परिषदेनें कोणते शोध लाविले, ते अद्याप आमच्या वाचण्यांत आलेले नाही. जिज्ञासूंनी तपास करावा. प्रायश्चित्ताची अशीच गोष्ट आहे. प्रायश्चित्तानें शुद्धि मिळते, असें शास्त्रवचन आहे. तेव्हां मळलेले कपडे जसे याचे धोब्याकडे स्वच्छ करावयाला द्यावयांचे, तसें मलिन आचरण व पापी मन याची शुद्धि भटजीबोवांकडे सोपवावयांची असा अर्थ होत असल्यामुळे बहारीचे प्रसंग पाहण्यांत येतात. <br>{{gap}}साधारण गोष्टींचे सरळ वर्णन न करता, त्यांनां न शोभेल असें गौरवाचें वर्णन करण्याची एक त-हा आहे. बिनभाड्याचे घर, ह्मशीचा प्राणनाथ, नंदीचा अवतार, ही या तऱ्हेची नेहमींच्या प्रचारांतलीं उदाहरणें आहेत. विसंगतपणा दाखविण्याचे सर्व प्रकार समजण्यास विनोदी वाङ्मयाचा पुरता अभ्यास केला पाहिजे. मासल्याकरतां कांहीं उदाहरणें दिली आहेत. आता वाङ्मयाकडे वळण्यांस हरकत नाहीं.<noinclude>{{left|७ }}</noinclude> 20bn1j5sfn2p1vwqb2ftkhjqav4q55j 236544 236543 2026-09-06T12:05:54Z JayashreeVI 4058 236544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९७)'''}}}}</noinclude>दुसरी करूं नको”''' या उपदेशाचा जर कोणी असा अर्थ केला, कीं दुसरी बाईल करूं नको ह्मणून सांगितलें आहे; पण पहिलेंच लग्न जर करावयाचें असेल, तर ही वयाची इयत्ता लागू नाहीं! तसेच तिसरी बायको करण्यास देखील कांहीं एक हरकत नाहीं! तर हें शब्दशः अर्थ करण्याचें चांगलें उदाहरण होईल. <br>{{gap}}मागच्या दिसेंबर महिन्यांत दक्षिण हिंदुस्थानांत एक पंडितांची परिषद् भरणार होती. मोठमोठे विद्वान् ह्मणविणारे, इंग्रजीचें ज्ञान असणारे, गृहस्थ तिला हजर राहणार होते. सभेत कोणत्या प्रश्नांची वाटाघाट करावयाची, त्यांची यादी वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाली होती. त्यांत पुढील दोन प्रश्न होते. (१) 'नग्निका' ह्मणजे काय? मनूनें कोणत्या अर्थी तो शब्द वापरला आहे? त्यावरून विवाहाची मर्यादा कोणती सशास्त्र मानतां येईल? या नमिका शब्दाचा उघड अर्थ केल्यास पाळण्यांतल्या मुलीपासून तों जरठेपर्यंत कोणाशींहि विवाह सशास्त्र होईल (२) 'अक्षतयोनि' ह्मणजे काय? शास्त्रकारांनी त्याचा काय अर्थ केला आहे? असले गहन प्रश्न सोडविण्याकरितां परिषदा भरविणारांपैकी कोणाची तारीफ अधिक करावयाची, याचा निर्णय करणें कठिण आहे-बिचा-या पंडितांची, की ती भरविणा-या शहाण्या पुढाऱ्यांची! या परिषदेनें कोणते शोध लाविले, ते अद्याप आमच्या वाचण्यांत आलेले नाही. जिज्ञासूंनी तपास करावा. प्रायश्चित्ताची अशीच गोष्ट आहे. प्रायश्चित्तानें शुद्धि मिळते, असें शास्त्रवचन आहे. तेव्हां मळलेले कपडे जसे याचे धोब्याकडे स्वच्छ करावयाला द्यावयांचे, तसें मलिन आचरण व पापी मन याची शुद्धि भटजीबोवांकडे सोपवावयांची असा अर्थ होत असल्यामुळे बहारीचे प्रसंग पाहण्यांत येतात. <br>{{gap}}साधारण गोष्टींचे सरळ वर्णन न करता, त्यांनां न शोभेल असें गौरवाचें वर्णन करण्याची एक त-हा आहे. बिनभाड्याचे घर, ह्मशीचा प्राणनाथ, नंदीचा अवतार, ही या तऱ्हेची नेहमींच्या प्रचारांतलीं उदाहरणें आहेत. विसंगतपणा दाखविण्याचे सर्व प्रकार समजण्यास विनोदी वाङ्मयाचा पुरता अभ्यास केला पाहिजे. मासल्याकरतां कांहीं उदाहरणें दिली आहेत. आता वाङ्मयाकडे वळण्यांस हरकत नाहीं.<noinclude>{{left|७ }}</noinclude> l90ms1yo7x1qk5dpzcp68982jlizd3u 236553 236544 2026-09-06T14:18:25Z JayashreeVI 4058 236553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९७)'''}}}}</noinclude>दुसरी करूं नको'''" या उपदेशाचा जर कोणी असा अर्थ केला, कीं दुसरी बाईल करूं नको ह्मणून सांगितलें आहे; पण पहिलेंच लग्न जर करावयाचें असेल, तर ही वयाची इयत्ता लागू नाहीं! तसेच तिसरी बायको करण्यास देखील कांहीं एक हरकत नाहीं! तर हें शब्दशः अर्थ करण्याचें चांगलें उदाहरण होईल. <br>{{gap}}मागच्या दिसेंबर महिन्यांत दक्षिण हिंदुस्थानांत एक पंडितांची परिषद् भरणार होती. मोठमोठे विद्वान् ह्मणविणारे, इंग्रजीचें ज्ञान असणारे, गृहस्थ तिला हजर राहणार होते. सभेत कोणत्या प्रश्नांची वाटाघाट करावयाची, त्यांची यादी वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाली होती. त्यांत पुढील दोन प्रश्न होते. (१) 'नग्निका' ह्मणजे काय? मनूनें कोणत्या अर्थी तो शब्द वापरला आहे? त्यावरून विवाहाची मर्यादा कोणती सशास्त्र मानतां येईल? या नमिका शब्दाचा उघड अर्थ केल्यास पाळण्यांतल्या मुलीपासून तों जरठेपर्यंत कोणाशींहि विवाह सशास्त्र होईल (२) 'अक्षतयोनि' ह्मणजे काय? शास्त्रकारांनी त्याचा काय अर्थ केला आहे? असले गहन प्रश्न सोडविण्याकरितां परिषदा भरविणारांपैकी कोणाची तारीफ अधिक करावयाची, याचा निर्णय करणें कठिण आहे-बिचा-या पंडितांची, की ती भरविणा-या शहाण्या पुढाऱ्यांची! या परिषदेनें कोणते शोध लाविले, ते अद्याप आमच्या वाचण्यांत आलेले नाही. जिज्ञासूंनी तपास करावा. प्रायश्चित्ताची अशीच गोष्ट आहे. प्रायश्चित्तानें शुद्धि मिळते, असें शास्त्रवचन आहे. तेव्हां मळलेले कपडे जसे याचे धोब्याकडे स्वच्छ करावयाला द्यावयांचे, तसें मलिन आचरण व पापी मन याची शुद्धि भटजीबोवांकडे सोपवावयांची असा अर्थ होत असल्यामुळे बहारीचे प्रसंग पाहण्यांत येतात. <br>{{gap}}साधारण गोष्टींचे सरळ वर्णन न करता, त्यांनां न शोभेल असें गौरवाचें वर्णन करण्याची एक त-हा आहे. बिनभाड्याचे घर, ह्मशीचा प्राणनाथ, नंदीचा अवतार, ही या तऱ्हेची नेहमींच्या प्रचारांतलीं उदाहरणें आहेत. विसंगतपणा दाखविण्याचे सर्व प्रकार समजण्यास विनोदी वाङ्मयाचा पुरता अभ्यास केला पाहिजे. मासल्याकरतां कांहीं उदाहरणें दिली आहेत. आता वाङ्मयाकडे वळण्यांस हरकत नाहीं.<noinclude>{{left|७ }}</noinclude> aa2jyptaofgxnirovsghao747fn8n6n 236554 236553 2026-09-06T14:19:16Z JayashreeVI 4058 236554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९७)'''}}}}</noinclude>'''दुसरी करूं नको'''" या उपदेशाचा जर कोणी असा अर्थ केला, कीं दुसरी बाईल करूं नको ह्मणून सांगितलें आहे; पण पहिलेंच लग्न जर करावयाचें असेल, तर ही वयाची इयत्ता लागू नाहीं! तसेच तिसरी बायको करण्यास देखील कांहीं एक हरकत नाहीं! तर हें शब्दशः अर्थ करण्याचें चांगलें उदाहरण होईल. <br>{{gap}}मागच्या दिसेंबर महिन्यांत दक्षिण हिंदुस्थानांत एक पंडितांची परिषद् भरणार होती. मोठमोठे विद्वान् ह्मणविणारे, इंग्रजीचें ज्ञान असणारे, गृहस्थ तिला हजर राहणार होते. सभेत कोणत्या प्रश्नांची वाटाघाट करावयाची, त्यांची यादी वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध झाली होती. त्यांत पुढील दोन प्रश्न होते. (१) 'नग्निका' ह्मणजे काय? मनूनें कोणत्या अर्थी तो शब्द वापरला आहे? त्यावरून विवाहाची मर्यादा कोणती सशास्त्र मानतां येईल? या नमिका शब्दाचा उघड अर्थ केल्यास पाळण्यांतल्या मुलीपासून तों जरठेपर्यंत कोणाशींहि विवाह सशास्त्र होईल (२) 'अक्षतयोनि' ह्मणजे काय? शास्त्रकारांनी त्याचा काय अर्थ केला आहे? असले गहन प्रश्न सोडविण्याकरितां परिषदा भरविणारांपैकी कोणाची तारीफ अधिक करावयाची, याचा निर्णय करणें कठिण आहे-बिचा-या पंडितांची, की ती भरविणा-या शहाण्या पुढाऱ्यांची! या परिषदेनें कोणते शोध लाविले, ते अद्याप आमच्या वाचण्यांत आलेले नाही. जिज्ञासूंनी तपास करावा. प्रायश्चित्ताची अशीच गोष्ट आहे. प्रायश्चित्तानें शुद्धि मिळते, असें शास्त्रवचन आहे. तेव्हां मळलेले कपडे जसे याचे धोब्याकडे स्वच्छ करावयाला द्यावयांचे, तसें मलिन आचरण व पापी मन याची शुद्धि भटजीबोवांकडे सोपवावयांची असा अर्थ होत असल्यामुळे बहारीचे प्रसंग पाहण्यांत येतात. <br>{{gap}}साधारण गोष्टींचे सरळ वर्णन न करता, त्यांनां न शोभेल असें गौरवाचें वर्णन करण्याची एक त-हा आहे. बिनभाड्याचे घर, ह्मशीचा प्राणनाथ, नंदीचा अवतार, ही या तऱ्हेची नेहमींच्या प्रचारांतलीं उदाहरणें आहेत. विसंगतपणा दाखविण्याचे सर्व प्रकार समजण्यास विनोदी वाङ्मयाचा पुरता अभ्यास केला पाहिजे. मासल्याकरतां कांहीं उदाहरणें दिली आहेत. आता वाङ्मयाकडे वळण्यांस हरकत नाहीं.<noinclude>{{left|७ }}</noinclude> rybwedpw3nuj6q04unrwrpk2joh0o16 104 112062 236546 236522 2026-09-06T14:05:59Z JayashreeVI 4058 236546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९८)'''}}}}</noinclude> {{center|{{larger|'''विनोदी नाटक.'''}}}} {{gap}}विनोदी वाङ्मयांत नाटक हा फार जुना प्रकार आहे. Aristophanes या ग्रीक लेखकाला याचा जनक समजतात. अथेन्सच्या साम्राज्याचा कळस होऊन जेव्हां संपत्ति फार वाढली, ऐषआराम वाढला, ललितकलांचा उत्कर्ष झाला, तेव्हां राज्यकारभारांत भारदस्त पुढाऱ्यांच्याऐवजी, लोकप्रियता संपादण्याकडे विशेष लक्ष्य देणाऱ्या व्यक्तींचा पगडा जास्त बसूं लागला. कणखरपणाचा लोप होऊं लागून शरीरसुखाची लालसा अतोनात वाढू लागली. एका लहानशा राज्याच्या डोक्यावर साम्राज्याची जबाबदारी येऊन पडली होती; पण ही जबाबदारी संभाळण्यास लागणारे गुण मात्र अथेन्समधल्या लोकांत अधिकाधिक दिसून येत नव्हते. पण असें जरी होते, तरी पुढाऱ्यांनां स्वतःच्या कर्तृत्वाची घमेंड कांहीं कमी नव्हती. अशा परिस्थितीमध्यें, अॅरिस्टॉफेनीस यानें आपली नाटके रंगभूमीवर आणली व तीं फार लोकप्रिय झाली. याप्रमाणे सुरुवातीपासूनच समाज व राजकारण यांच्याशीं विनोदी नाटकाचा संबंध जुळला. Aristophanes चे अनुकरण रोमन लेखक Terence यानें केलें. Terence याचे अनुकरण सतराव्या शतकांत मोलियर यानें केलें, आणि आधुनिक विनोदी नाटकांचा आद्यकती हे नांव मिळविले. मोलियरच्यापूर्वी इंग्लंडमध्ये शेक्सपियर व त्याच्या समकालीन Ben Johnson, Beaumont and Fletcher इत्यादि लेखकांनी विनोदी नाटके लिहिली होती खरी, पण मोलियरच्या नाटकांइतका त्यांच्या नाटकांचा युरोपियन भाषांतील वाङ्मयावर परिणाम झाला नाहीं. इसवी सन १६६० (Restoration) च्या वेळेला जी नाटकें इंग्रजीत झाली, ती फ्रेंच लेखकांचीं, विशेषतः मोलियेर याची बरीं वाईट अनुकरणेंच होती. सतराव्या व अठराव्या शतकांत फ्रेंच वाङ्मय म्हणजे नमुनेदार वाङ्मय, असे समजण्यांत येत असल्यामुळे, मोलिवेरच्या प्रथांचा विशेष परिणाम झाला. (शेक्सपियरची आठवण देखील इंग्लिश लोक जवळ जवळ दीडशे वर्षे विसरले होते!) मोलियरच्या नाटकाची अशी कायमची छाप पडल्यामुळे, विनोदी नाटकांचा अभ्यास करण्यास त्याच्या ग्रंथांपासून तरी निदान सुरुवात केली पाहिजे. मग शेक्सपियर, बेन जॉनसन्, बोमॉन्ट अँड फ्लेचर यांची नाटके वाचली पाहिजेत. अशी पूर्वतयारी केल्यानंतर Goldsmith, Le Sage, Beaumarchais, Sheridan यांचीहि अनुक्रमें, 'She<noinclude></noinclude> 0mj4m34cn8q4b8jawbzlr5a4de0w95i 236547 236546 2026-09-06T14:06:29Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९८)'''}}}}</noinclude> {{center|{{larger|'''विनोदी नाटक.'''}}}} {{gap}}विनोदी वाङ्मयांत नाटक हा फार जुना प्रकार आहे. Aristophanes या ग्रीक लेखकाला याचा जनक समजतात. अथेन्सच्या साम्राज्याचा कळस होऊन जेव्हां संपत्ति फार वाढली, ऐषआराम वाढला, ललितकलांचा उत्कर्ष झाला, तेव्हां राज्यकारभारांत भारदस्त पुढाऱ्यांच्याऐवजी, लोकप्रियता संपादण्याकडे विशेष लक्ष्य देणाऱ्या व्यक्तींचा पगडा जास्त बसूं लागला. कणखरपणाचा लोप होऊं लागून शरीरसुखाची लालसा अतोनात वाढू लागली. एका लहानशा राज्याच्या डोक्यावर साम्राज्याची जबाबदारी येऊन पडली होती; पण ही जबाबदारी संभाळण्यास लागणारे गुण मात्र अथेन्समधल्या लोकांत अधिकाधिक दिसून येत नव्हते. पण असें जरी होते, तरी पुढाऱ्यांनां स्वतःच्या कर्तृत्वाची घमेंड कांहीं कमी नव्हती. अशा परिस्थितीमध्यें, अॅरिस्टॉफेनीस यानें आपली नाटके रंगभूमीवर आणली व तीं फार लोकप्रिय झाली. याप्रमाणे सुरुवातीपासूनच समाज व राजकारण यांच्याशीं विनोदी नाटकाचा संबंध जुळला. Aristophanes चे अनुकरण रोमन लेखक Terence यानें केलें. Terence याचे अनुकरण सतराव्या शतकांत मोलियर यानें केलें, आणि आधुनिक विनोदी नाटकांचा आद्यकती हे नांव मिळविले. मोलियरच्यापूर्वी इंग्लंडमध्ये शेक्सपियर व त्याच्या समकालीन Ben Johnson, Beaumont and Fletcher इत्यादि लेखकांनी विनोदी नाटके लिहिली होती खरी, पण मोलियरच्या नाटकांइतका त्यांच्या नाटकांचा युरोपियन भाषांतील वाङ्मयावर परिणाम झाला नाहीं. इसवी सन १६६० (Restoration) च्या वेळेला जी नाटकें इंग्रजीत झाली, ती फ्रेंच लेखकांचीं, विशेषतः मोलियेर याची बरीं वाईट अनुकरणेंच होती. सतराव्या व अठराव्या शतकांत फ्रेंच वाङ्मय म्हणजे नमुनेदार वाङ्मय, असे समजण्यांत येत असल्यामुळे, मोलिवेरच्या प्रथांचा विशेष परिणाम झाला. (शेक्सपियरची आठवण देखील इंग्लिश लोक जवळ जवळ दीडशे वर्षे विसरले होते!) मोलियरच्या नाटकाची अशी कायमची छाप पडल्यामुळे, विनोदी नाटकांचा अभ्यास करण्यास त्याच्या ग्रंथांपासून तरी निदान सुरुवात केली पाहिजे. मग शेक्सपियर, बेन जॉनसन्, बोमॉन्ट अँड फ्लेचर यांची नाटके वाचली पाहिजेत. अशी पूर्वतयारी केल्यानंतर Goldsmith, Le Sage, Beaumarchais, Sheridan यांचीहि अनुक्रमें, 'She<noinclude></noinclude> in7642yozkspeofg8tsom692cifm6ff 3 112066 236545 2026-09-06T13:35:17Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 236545 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Deepali sanjay pidadi}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:०५, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) igjsnnwdqviwo9oxmje1bgoek66l0of 104 112067 236548 2026-09-06T14:07:06Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( ९९ ) 3 stoops to conquer, ' The Lame Devil, The Barber of Seville ’ & — Figaro The Rivals' & ' The School for Scandal ही वाचली पाहिजेत. एकोणिसाव्या शतकांत फ्रान्समध्ये विनोदी नाटक पुनः भरभराटीला आलें. त्यांत Augier, Sardou यांची नाटकें प्रसिद्ध आ..." 236548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( ९९ ) 3 stoops to conquer, ' The Lame Devil, The Barber of Seville ’ & — Figaro The Rivals' & ' The School for Scandal ही वाचली पाहिजेत. एकोणिसाव्या शतकांत फ्रान्समध्ये विनोदी नाटक पुनः भरभराटीला आलें. त्यांत Augier, Sardou यांची नाटकें प्रसिद्ध आहेत. स्वीडन देशांत Ibsen ह्मणून नुकताच एक मोठा लेखक होऊन गेला. त्याचीं ‘Pillars of Society,' ‘The Dolls House,’ “The Leader of the People' ही नाटकें प्रसिद्ध आहेत. Ibsenचेंच बऱ्याच अंशीं अनुकरण करणारे Bernard Shaw अजून हयात आहेत, व त्यांच्या नाटकांची एक मालाच आहे. व्यासंग करणाराला भरपूर सामग्री आहे. इंग्रजी भाषेत बहुतेक सारी भाषांतरें आहेत, तेव्हा भाषेची नड नाहीं; इच्छा आणि प्रयत्न ही पाहिजेत. विनोदी नाटकांचा उल्लेख केल्याबरोबर Falstaff, Tartuffe, Jourdain, The Miser, The Doctor, Figaro अर्शी पात्रे डोळ्यांसमोर दिसूं लागतात, यार्चे नवल जाणत्यांनां खचित वाट- णार नाहीं. कथा. कथा या प्रकाराचे अधिक विवेचन विनोदी वाङ्मयांत येणार आहे, असें सांगून तिसऱ्या लेखांत आपण कादंबरी या उपप्रकाराकडे वळलों, हॅ वाचकांनां आठवत असेलच. र्ते लांबणीवर टाकलेले विवेचन येथे करणे इष्ट आहे. जनकथा. ( Folklore. ) 'जनकथा' हा कथांचा एक महत्त्वाचा उपप्रकार आहे. पण दुःखाची गोष्ट अशी आहे, की महाराष्ट्रीयांचं यांकडे दुर्लक्षच झालें आहे, असें ह्मणण्यास हरकत नाहीं. आमच्या जनकथांचे संग्रह, इंग्रजी भाषेत परकीयांनी केले आहेत. आतां विनोदी वाङ्मयाचा आणि जनकथांचा संबंध कसा लागतो, तें पाहूं. सर्वच जनकथा विनोदी असतात, असें ह्मणण्याचा आमचा उद्देश नाहीं. पण बऱ्याच गोष्टी विनोदमय असतात, एवढंच आझाला क्षणावयाचें आहे. जनक- थांची उत्पत्ति कशी होते, ते समजण्यास त्यासंबंधींची स्वतंत्र पुस्तकें वाचलीं पाहिजेत. येथे त्यासंबंधीं पाल्हाळ करणें अप्रासंगिक होईल. ज्या कथांनां वि-<noinclude></noinclude> 05cooqq3hhl6lnnrbcu2zotetq9cn11 236584 236548 2026-09-07T06:03:44Z JayashreeVI 4058 236584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९९)'''}}}}</noinclude>stoops to conquer, 'The Lame Devil,' 'The Barber of Seville’ & 'Figaro The Rivals' & 'The School for Scandal' ही वाचली पाहिजेत. एकोणिसाव्या शतकांत फ्रान्समध्ये विनोदी नाटक पुनः भरभराटीला आलें. त्यांत Augier, Sardou यांची नाटकें प्रसिद्ध आहेत. स्वीडन देशांत Ibsen ह्मणून नुकताच एक मोठा लेखक होऊन गेला. त्याचीं ‘Pillars of Society,' ‘The Dolls House,’ 'The Leader of the People' ही नाटकें प्रसिद्ध आहेत. Ibsenचेंच बऱ्याच अंशीं अनुकरण करणारे Bernard Shaw अजून हयात आहेत, व त्यांच्या नाटकांची एक मालाच आहे. व्यासंग करणाराला भरपूर सामग्री आहे. इंग्रजी भाषेत बहुतेक सारी भाषांतरें आहेत, तेव्हा भाषेची नड नाहीं; इच्छा आणि प्रयत्न ही पाहिजेत. विनोदी नाटकांचा उल्लेख केल्याबरोबर Falstaff, Tartuffe, Jourdain, The Miser, The Doctor, Figaro अशी पात्रे डोळ्यांसमोर दिसूं लागतात, याचे नवल जाणत्यांनां खचित वाटणार नाहीं. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}कथा या प्रकाराचे अधिक विवेचन विनोदी वाङ्मयांत येणार आहे, असें सांगून तिसऱ्या लेखांत आपण कादंबरी या उपप्रकाराकडे वळलों, हे वाचकांनां आठवत असेलच. ते लांबणीवर टाकलेले विवेचन येथे करणे इष्ट आहे. {{center|{{larger|'''जनकथा.'''(Folklore.) {{gap}}'जनकथा' हा कथांचा एक महत्त्वाचा उपप्रकार आहे. पण दुःखाची गोष्ट अशी आहे, की महाराष्ट्रीयांचं यांकडे दुर्लक्षच झालें आहे, असें ह्मणण्यास हरकत नाहीं. आमच्या जनकथांचे संग्रह, इंग्रजी भाषेत परकीयांनी केले आहेत. आतां विनोदी वाङ्मयाचा आणि जनकथांचा संबंध कसा लागतो, तें पाहूं. सर्वच जनकथा विनोदी असतात, असें ह्मणण्याचा आमचा उद्देश नाहीं. पण बऱ्याच गोष्टी विनोदमय असतात, एवढंच आम्हाला म्हणावयाचें आहे. जनकथांची उत्पत्ति कशी होते, ते समजण्यास त्यासंबंधींची स्वतंत्र पुस्तकें वाचलीं पाहिजेत. येथे त्यासंबंधीं पाल्हाळ करणें अप्रासंगिक होईल. ज्या कथांनां वि-<noinclude></noinclude> egxgnuppks57p8napm3pgx82alj9d9q 236585 236584 2026-09-07T06:04:28Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(९९)'''}}}}</noinclude>stoops to conquer, 'The Lame Devil,' 'The Barber of Seville’ & 'Figaro The Rivals' & 'The School for Scandal' ही वाचली पाहिजेत. एकोणिसाव्या शतकांत फ्रान्समध्ये विनोदी नाटक पुनः भरभराटीला आलें. त्यांत Augier, Sardou यांची नाटकें प्रसिद्ध आहेत. स्वीडन देशांत Ibsen ह्मणून नुकताच एक मोठा लेखक होऊन गेला. त्याचीं ‘Pillars of Society,' ‘The Dolls House,’ 'The Leader of the People' ही नाटकें प्रसिद्ध आहेत. Ibsenचेंच बऱ्याच अंशीं अनुकरण करणारे Bernard Shaw अजून हयात आहेत, व त्यांच्या नाटकांची एक मालाच आहे. व्यासंग करणाराला भरपूर सामग्री आहे. इंग्रजी भाषेत बहुतेक सारी भाषांतरें आहेत, तेव्हा भाषेची नड नाहीं; इच्छा आणि प्रयत्न ही पाहिजेत. विनोदी नाटकांचा उल्लेख केल्याबरोबर Falstaff, Tartuffe, Jourdain, The Miser, The Doctor, Figaro अशी पात्रे डोळ्यांसमोर दिसूं लागतात, याचे नवल जाणत्यांनां खचित वाटणार नाहीं. {{center|{{larger|'''कथा.'''}}}} {{gap}}कथा या प्रकाराचे अधिक विवेचन विनोदी वाङ्मयांत येणार आहे, असें सांगून तिसऱ्या लेखांत आपण कादंबरी या उपप्रकाराकडे वळलों, हे वाचकांनां आठवत असेलच. ते लांबणीवर टाकलेले विवेचन येथे करणे इष्ट आहे. {{center|{{larger|'''जनकथा.'''(Folklore.)}}}} {{gap}}'जनकथा' हा कथांचा एक महत्त्वाचा उपप्रकार आहे. पण दुःखाची गोष्ट अशी आहे, की महाराष्ट्रीयांचं यांकडे दुर्लक्षच झालें आहे, असें ह्मणण्यास हरकत नाहीं. आमच्या जनकथांचे संग्रह, इंग्रजी भाषेत परकीयांनी केले आहेत. आतां विनोदी वाङ्मयाचा आणि जनकथांचा संबंध कसा लागतो, तें पाहूं. सर्वच जनकथा विनोदी असतात, असें ह्मणण्याचा आमचा उद्देश नाहीं. पण बऱ्याच गोष्टी विनोदमय असतात, एवढंच आम्हाला म्हणावयाचें आहे. जनकथांची उत्पत्ति कशी होते, ते समजण्यास त्यासंबंधींची स्वतंत्र पुस्तकें वाचलीं पाहिजेत. येथे त्यासंबंधीं पाल्हाळ करणें अप्रासंगिक होईल. ज्या कथांनां वि-<noinclude></noinclude> p6lj2wqgz4io794rtbcqdohvo9p284a 104 112068 236549 2026-09-06T14:07:48Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०० ) नोदी हें नांव शोभेल, त्या बहुतेक प्रचारांत असलेल्या ह्मणी (Proverbs ) सजवून दाखविण्याकरितां असतात. कधीकधीं, गोष्टीचा लोप होऊन पणींच्या रूपानें त्यांचे अवशेष राहिलेले आहे..." 236549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०० ) नोदी हें नांव शोभेल, त्या बहुतेक प्रचारांत असलेल्या ह्मणी (Proverbs ) सजवून दाखविण्याकरितां असतात. कधीकधीं, गोष्टीचा लोप होऊन पणींच्या रूपानें त्यांचे अवशेष राहिलेले आहेत, असें मानणे जास्त सयुक्तिक वाटतें. कसेंद्दि असले, तरी ह्मणी सजविण्याकरतां सांगितलेल्या गोष्टी, किंवा क्षणीच्या रूपानें अवशिष्ट झालेल्या गोष्टी, या दोहोंतहि विसंगतपणाचे नाना प्रकार उघड केलेले असतात, हें थोडासा विचार केल्यास कळून येईल. " तहान लागली ह्मणजे विहीर खणावयाची; अडाण्याचा आला गाड़ा, वाटेवरची विहीर काढा शिर सलामत तो पगडी पचास एक हात लांकूड, तर सवा हात ढलपी; मिय्या मूठभर आणि दाढी हातभर;" अशा कितीतरी झणी सांपडतील. जुन्या मराठी क्रमिक पुस्तकांतलीं मनोराज्यासंबंधींची एका मुसलमानाची गोष्ट, व उंटावर- च्या शहाण्याची गोष्ट, या प्रत्येकाला माहीत आहेत. जनकथांचे प्रसिद्ध झालेले हिंदुस्थानासंबंधीचेच संग्रह वाचल्यास कितीतरी विनोदी कथा आढळतील. वि- नोद शुद्ध असतो, की दूषित असतो, तें ज्याचे त्याने पारखून ठरवावयाचे असते. कांहीं संग्रहांचीं नावें खाली दिलीं आहेत:- -- , ( 1 ) ' Romantic Tales of the Punjab. By Swynnerton. ( 2 ) Tales from the Punjab. ' By Mrs. Steel. ( 3 ) ' Folk Tales of Kashmir. ' (4) Folk-Tales of Tibet.' ( 5 ) — Folk-Tales of Bengal. ' ( 6 ) ' Old Deccan Days. , ( 7 ) ' Tales from Old Japan. पशुकथा. पशुकथा - Beast-Stories - हा प्रकार मात्र सर्वोच्या ओळखीचा आहे. इतर राष्ट्रांतल्या गोष्टी आह्मीं वाचीत नाहीं, ह्मणून La Fontaine या अतिप्रसिद्ध फ्रेंच लेखकांचें नांव देखील सुशिक्षितांच्या ऐकिवात नसतें. पंचतंत्र व हितोपदेश हैं संग्रह सर्वमान्य झाले असले, तरी त्यांत स्त्रियांविषयीं ज<noinclude></noinclude> gtuyhqdpxeu7ish3bbmkfu93rmz29un 236586 236549 2026-09-07T06:15:15Z JayashreeVI 4058 236586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१००)'''}}}}</noinclude>नोदी हें नांव शोभेल, त्या बहुतेक प्रचारांत असलेल्या ह्मणी (Proverbs) सजवून दाखविण्याकरितां असतात. कधीकधीं, गोष्टीचा लोप होऊन म्हणींच्या रूपानें त्यांचे अवशेष राहिलेले आहेत, असें मानणे जास्त सयुक्तिक वाटतें. कसेंहि असले, तरी ह्मणी सजविण्याकरतां सांगितलेल्या गोष्टी, किंवा म्हणींनच्या रूपानें अवशिष्ट झालेल्या गोष्टी, या दोहोंतहि विसंगतपणाचे नाना प्रकार उघड केलेले असतात, हें थोडासा विचार केल्यास कळून येईल. "तहान लागली ह्मणजे विहीर खणावयाची; अडाण्याचा आला गाड़ा, वाटेवरची विहीर काढा; शिर सलामत तो पगडी पचास; एक हात लांकूड, तर सवा हात ढलपी; मिय्या मूठभर आणि दाढी हातभर;" अशा कितीतरी म्हणी सांपडतील. जुन्या मराठी क्रमिक पुस्तकांतलीं मनोराज्यासंबंधींची एका मुसलमानाची गोष्ट, व उंटावरच्या शहाण्याची गोष्ट, या प्रत्येकाला माहीत आहेत. जनकथांचे प्रसिद्ध झालेले हिंदुस्थानासंबंधीचेच संग्रह वाचल्यास कितीतरी विनोदी कथा आढळतील. विनोद शुद्ध असतो, की दूषित असतो, तें ज्याचे त्याने पारखून ठरवावयाचे असते. कांहीं संग्रहांचीं नावें खाली दिलीं आहेत:- ( 1 ) ' Romantic Tales of the Punjab. By Swynnerton. ( 2 ) 'Tales from the Punjab.' By Mrs. Steel. ( 3 ) 'Folk Tales of Kashmir.' ( 4 ) 'Folk-Tales of Tibet.' ( 5 ) 'Folk-Tales of Bengal. ' ( 6 ) 'Old Deccan Days.' ( 7 ) 'Tales from Old Japan.' {{center|{{larger|'''पशुकथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा - Beast-Stories - हा प्रकार मात्र सर्वोच्या ओळखीचा आहे. इतर राष्ट्रांतल्या गोष्टी आह्मीं वाचीत नाहीं, ह्मणून LaFontaine या अतिप्रसिद्ध फ्रेंच लेखकांचें नांव देखील सुशिक्षितांच्या ऐकिवात नसतें. पंचतंत्र व हितोपदेश हे संग्रह सर्वमान्य झाले असले, तरी त्यांत स्त्रियांविषयीं जे<noinclude></noinclude> ha7kbccgf5ch1xhlded7ktmj6u2vhsk 236587 236586 2026-09-07T06:16:41Z JayashreeVI 4058 236587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१००)'''}}}}</noinclude>नोदी हें नांव शोभेल, त्या बहुतेक प्रचारांत असलेल्या ह्मणी (Proverbs) सजवून दाखविण्याकरितां असतात. कधीकधीं, गोष्टीचा लोप होऊन म्हणींच्या रूपानें त्यांचे अवशेष राहिलेले आहेत, असें मानणे जास्त सयुक्तिक वाटतें. कसेंहि असले, तरी ह्मणी सजविण्याकरतां सांगितलेल्या गोष्टी, किंवा म्हणींनच्या रूपानें अवशिष्ट झालेल्या गोष्टी, या दोहोंतहि विसंगतपणाचे नाना प्रकार उघड केलेले असतात, हें थोडासा विचार केल्यास कळून येईल. "तहान लागली ह्मणजे विहीर खणावयाची; अडाण्याचा आला गाड़ा, वाटेवरची विहीर काढा; शिर सलामत तो पगडी पचास; एक हात लांकूड, तर सवा हात ढलपी; मिय्या मूठभर आणि दाढी हातभर;" अशा कितीतरी म्हणी सांपडतील. जुन्या मराठी क्रमिक पुस्तकांतलीं मनोराज्यासंबंधींची एका मुसलमानाची गोष्ट, व उंटावरच्या शहाण्याची गोष्ट, या प्रत्येकाला माहीत आहेत. जनकथांचे प्रसिद्ध झालेले हिंदुस्थानासंबंधीचेच संग्रह वाचल्यास कितीतरी विनोदी कथा आढळतील. विनोद शुद्ध असतो, की दूषित असतो, तें ज्याचे त्याने पारखून ठरवावयाचे असते. कांहीं संग्रहांचीं नावें खाली दिलीं आहेत:- ( 1 ) ' Romantic Tales of the Punjab. By Swynnerton.<br> ( 2 ) 'Tales from the Punjab.' By Mrs. Steel.<br> ( 3 ) 'Folk Tales of Kashmir.'<br> ( 4 ) 'Folk-Tales of Tibet.'<br> ( 5 ) 'Folk-Tales of Bengal.'<br> ( 6 ) 'Old Deccan Days.'<br> ( 7 ) 'Tales from Old Japan.' {{center|{{larger|'''पशुकथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा - Beast-Stories - हा प्रकार मात्र सर्वोच्या ओळखीचा आहे. इतर राष्ट्रांतल्या गोष्टी आह्मीं वाचीत नाहीं, ह्मणून LaFontaine या अतिप्रसिद्ध फ्रेंच लेखकांचें नांव देखील सुशिक्षितांच्या ऐकिवात नसतें. पंचतंत्र व हितोपदेश हे संग्रह सर्वमान्य झाले असले, तरी त्यांत स्त्रियांविषयीं जे<noinclude></noinclude> b2e9kesl2oxgtwk6kxwdf9k876f0w3y 236588 236587 2026-09-07T06:17:09Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१००)'''}}}}</noinclude>नोदी हें नांव शोभेल, त्या बहुतेक प्रचारांत असलेल्या ह्मणी (Proverbs) सजवून दाखविण्याकरितां असतात. कधीकधीं, गोष्टीचा लोप होऊन म्हणींच्या रूपानें त्यांचे अवशेष राहिलेले आहेत, असें मानणे जास्त सयुक्तिक वाटतें. कसेंहि असले, तरी ह्मणी सजविण्याकरतां सांगितलेल्या गोष्टी, किंवा म्हणींनच्या रूपानें अवशिष्ट झालेल्या गोष्टी, या दोहोंतहि विसंगतपणाचे नाना प्रकार उघड केलेले असतात, हें थोडासा विचार केल्यास कळून येईल. "तहान लागली ह्मणजे विहीर खणावयाची; अडाण्याचा आला गाड़ा, वाटेवरची विहीर काढा; शिर सलामत तो पगडी पचास; एक हात लांकूड, तर सवा हात ढलपी; मिय्या मूठभर आणि दाढी हातभर;" अशा कितीतरी म्हणी सांपडतील. जुन्या मराठी क्रमिक पुस्तकांतलीं मनोराज्यासंबंधींची एका मुसलमानाची गोष्ट, व उंटावरच्या शहाण्याची गोष्ट, या प्रत्येकाला माहीत आहेत. जनकथांचे प्रसिद्ध झालेले हिंदुस्थानासंबंधीचेच संग्रह वाचल्यास कितीतरी विनोदी कथा आढळतील. विनोद शुद्ध असतो, की दूषित असतो, तें ज्याचे त्याने पारखून ठरवावयाचे असते. कांहीं संग्रहांचीं नावें खाली दिलीं आहेत:- ( 1 ) ' Romantic Tales of the Punjab. By Swynnerton.<br> ( 2 ) 'Tales from the Punjab.' By Mrs. Steel.<br> ( 3 ) 'Folk Tales of Kashmir.'<br> ( 4 ) 'Folk-Tales of Tibet.'<br> ( 5 ) 'Folk-Tales of Bengal.'<br> ( 6 ) 'Old Deccan Days.'<br> ( 7 ) 'Tales from Old Japan.' {{center|{{larger|'''पशुकथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा - Beast-Stories - हा प्रकार मात्र सर्वोच्या ओळखीचा आहे. इतर राष्ट्रांतल्या गोष्टी आह्मीं वाचीत नाहीं, ह्मणून LaFontaine या अतिप्रसिद्ध फ्रेंच लेखकांचें नांव देखील सुशिक्षितांच्या ऐकिवात नसतें. पंचतंत्र व हितोपदेश हे संग्रह सर्वमान्य झाले असले, तरी त्यांत स्त्रियांविषयीं जे<noinclude></noinclude> ed4egig4nz3u32nc6u71tfh0uh7tyk7 104 112069 236550 2026-09-06T14:08:15Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०१ ) अनुदार उल्लेख आहेत, त्यांमुळे ते कायमचे विरूप झाले आहेत. सारखेपणा व फरक हीं दोन्दी दाखवून मानवांना शहाणे करणे, हा तुलनात्मक पद्धतीचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, इतर सम..." 236550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०१ ) अनुदार उल्लेख आहेत, त्यांमुळे ते कायमचे विरूप झाले आहेत. सारखेपणा व फरक हीं दोन्दी दाखवून मानवांना शहाणे करणे, हा तुलनात्मक पद्धतीचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, इतर समाजांतल्या पशुकथा सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचल्या पाहिजेत. आमच्या कथांत स्त्रियांविषयीं हलके उद्वार का आहेत, व इतरांच्या कथांत को नाहींत, याचा योग्य विचार केला पाहिजे. येथे पशु- कथाविषयीं आपण खल करीत आहों, सर्व कथांविषयीं नाहीं, हें लक्षांत ठेवलें पाहिजे. कारण सर्व साधारण कथांची गोष्ट घेतल्यास इतर वाङ्मयांत आमच्या इकडच्यासारखे प्रकार खचित सांपडतील. पशुकथा आणि विनोदी वाङ्मय, यांचा असा संबंध लागतो, कीं त्या खरो रच्या पशुपक्ष्यांच्या कथा नसून, मनुष्यांच्या व्यवहाराला अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी आहेत. पशुकथा म्हणजे पशूंच्या हालचालीचे, खाण्यापिण्याचें, वसति- स्थानाचें, त्यांच्या स्वरूपाचें, खरेखुरें वर्णन नव्हे. Buffon या फ्रेंच लेख- काचीं पशुपक्ष्यांचीं सुंदर वर्णने आहेत, पण त्यांनां कोणी पशुकथा म्हणत नाहींत मनुष्यांच्या व्यवहारांना अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी ह्मणजे पशुकथा होत. पशूंचे स्वभाव न सांगतां कोणालाहि ओळखतां येतात; म्हणून, त्यांना माणसांसारखी कृत्ये करावयाला लावून गोष्टी रचल्या, म्हणजे कोणत्याहि व्यक्तीनां प्रत्यक्ष न दुखवितां मार्मिक टीका करितां येते. असा द्राविडी प्राणायाम करण्याचें कारण असें आहे, की व्यक्तीचे गुप्तदोष उघड करणें, त्यांचा विसंग- तपणा चवाट्यावर आणणे, मनुष्यत्वाची मर्यादा कोणालाहि ओलांडतां येर्णे शक्य नाहीं असें दाखविणें, सुधारलेल्या काळांत देखील जोखमीचें असतें. उदाहरणार्थ, फ्रेडरिक घि प्रेट या राजाला, स्वतःची जीभ न आंवरतां आल्यामुळे फ्रान्सदेशाचीं राज्यसूत्रे पूर्णपणे हातांत असलेल्या Madaine de Pomp- adour या लुईच्या अंगवस्त्राचा विरोध फार भोंवला. फ्रान्सची सांपत्तिक स्थिति चांगली नसतांना देखील, या खाजगी द्वेषामुळे Habsburg घराण्याशीं- आस्ट्रि- याशीं-तीन शतकांचा जुना असलेला वैरभाव दूर ठेवून प्रशियाच्या राजाची खोड मोडण्यासाठी, फ्रेंच प्रधानमंडळ संघांत सामिल झालें. फ्रेडरिकला सात वर्षेपर्यंत या संघानें पुरेपुरे केलें, व शेवटीं जरी तो विजयी झाला, तरी पुनः त्यानें आपल्या जिभेला फार मोकळीक दिली नाहीं ! इतकेच नव्हे, तर रशियाची<noinclude></noinclude> j8l5ub8j68onqpbh67r347tcff74f12 236551 236550 2026-09-06T14:17:15Z JayashreeVI 4058 236551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०१)'''}}}}</noinclude>अनुदार उल्लेख आहेत, त्यांमुळे ते कायमचे विरूप झाले आहेत. सारखेपणा व फरक हीं दोन्ही दाखवून मानवांना शहाणे करणे, हा तुलनात्मक पद्धतीचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, इतर समाजांतल्या पशुकथा सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचल्या पाहिजेत. आमच्या कथांत स्त्रियांविषयीं हलके उद्वार का आहेत, व इतरांच्या कथांत का नाहींत, याचा योग्य विचार केला पाहिजे. येथे पशुकथाविषयीं आपण खल करीत आहों, सर्व कथांविषयीं नाहीं, हें लक्षांत ठेवलें पाहिजे. कारण सर्व साधारण कथांची गोष्ट घेतल्यास इतर वाङ्मयांत आमच्या इकडच्यासारखे प्रकार खचित सांपडतील. <br>{{gap}}पशुकथा आणि विनोदी वाङ्मय, यांचा असा संबंध लागतो, कीं त्या खरोखरच्या पशुपक्ष्यांच्या कथा नसून, मनुष्यांच्या व्यवहाराला अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी आहेत. पशुकथा म्हणजे पशूंच्या हालचालीचे, खाण्यापिण्याचें, वसतिस्थानाचें, त्यांच्या स्वरूपाचें, खरेखुरें वर्णन नव्हे. Buffon या फ्रेंच लेखकाचीं पशुपक्ष्यांचीं सुंदर वर्णने आहेत, पण त्यांनां कोणी पशुकथा म्हणत नाहींत '''मनुष्यांच्या व्यवहारांना अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी ह्मणजे पशुकथा होत'''. पशूंचे स्वभाव न सांगतां कोणालाहि ओळखतां येतात; म्हणून, त्यांना माणसांसारखी कृत्ये करावयाला लावून गोष्टी रचल्या, म्हणजे कोणत्याहि व्यक्तीनां प्रत्यक्ष न दुखवितां मार्मिक टीका करितां येते. असा द्राविडी प्राणायाम करण्याचें कारण असें आहे, की व्यक्तीचे गुप्तदोष उघड करणें, त्यांचा विसंगतपणा चवाट्यावर आणणे, मनुष्यत्वाची मर्यादा कोणालाहि ओलांडतां येणे शक्य नाहीं असें दाखविणें, सुधारलेल्या काळांत देखील जोखमीचें असतें. उदाहरणार्थ, फ्रेडरिक घि ग्रेट या राजाला, स्वतःची जीभ न आंवरतां आल्यामुळे फ्रान्सदेशाचीं राज्यसूत्रे पूर्णपणे हातांत असलेल्या Madaine de Pomp- adour या लुईच्या अंगवस्त्राचा विरोध फार भोंवला. फ्रान्सची सांपत्तिक स्थिति चांगली नसतांना देखील, या खाजगी द्वेषामुळे Habsburg घराण्याशीं-आस्ट्रियाशीं-तीन शतकांचा जुना असलेला वैरभाव दूर ठेवून प्रशियाच्या राजाची खोड मोडण्यासाठी, फ्रेंच प्रधानमंडळ संघांत सामिल झालें. फ्रेडरिकला सात वर्षेपर्यंत या संघानें पुरेपुरे केलें, व शेवटीं जरी तो विजयी झाला, तरी पुनः त्यानें आपल्या जिभेला फार मोकळीक दिली नाहीं! इतकेच नव्हे, तर रशियाची<noinclude></noinclude> cchcq2n9qm3lhrj1u25lwnxqsa0ul08 236552 236551 2026-09-06T14:17:37Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०१)'''}}}}</noinclude>अनुदार उल्लेख आहेत, त्यांमुळे ते कायमचे विरूप झाले आहेत. सारखेपणा व फरक हीं दोन्ही दाखवून मानवांना शहाणे करणे, हा तुलनात्मक पद्धतीचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, इतर समाजांतल्या पशुकथा सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचल्या पाहिजेत. आमच्या कथांत स्त्रियांविषयीं हलके उद्वार का आहेत, व इतरांच्या कथांत का नाहींत, याचा योग्य विचार केला पाहिजे. येथे पशुकथाविषयीं आपण खल करीत आहों, सर्व कथांविषयीं नाहीं, हें लक्षांत ठेवलें पाहिजे. कारण सर्व साधारण कथांची गोष्ट घेतल्यास इतर वाङ्मयांत आमच्या इकडच्यासारखे प्रकार खचित सांपडतील. <br>{{gap}}पशुकथा आणि विनोदी वाङ्मय, यांचा असा संबंध लागतो, कीं त्या खरोखरच्या पशुपक्ष्यांच्या कथा नसून, मनुष्यांच्या व्यवहाराला अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी आहेत. पशुकथा म्हणजे पशूंच्या हालचालीचे, खाण्यापिण्याचें, वसतिस्थानाचें, त्यांच्या स्वरूपाचें, खरेखुरें वर्णन नव्हे. Buffon या फ्रेंच लेखकाचीं पशुपक्ष्यांचीं सुंदर वर्णने आहेत, पण त्यांनां कोणी पशुकथा म्हणत नाहींत '''मनुष्यांच्या व्यवहारांना अनुलक्षून लिहिलेल्या गोष्टी ह्मणजे पशुकथा होत'''. पशूंचे स्वभाव न सांगतां कोणालाहि ओळखतां येतात; म्हणून, त्यांना माणसांसारखी कृत्ये करावयाला लावून गोष्टी रचल्या, म्हणजे कोणत्याहि व्यक्तीनां प्रत्यक्ष न दुखवितां मार्मिक टीका करितां येते. असा द्राविडी प्राणायाम करण्याचें कारण असें आहे, की व्यक्तीचे गुप्तदोष उघड करणें, त्यांचा विसंगतपणा चवाट्यावर आणणे, मनुष्यत्वाची मर्यादा कोणालाहि ओलांडतां येणे शक्य नाहीं असें दाखविणें, सुधारलेल्या काळांत देखील जोखमीचें असतें. उदाहरणार्थ, फ्रेडरिक घि ग्रेट या राजाला, स्वतःची जीभ न आंवरतां आल्यामुळे फ्रान्सदेशाचीं राज्यसूत्रे पूर्णपणे हातांत असलेल्या Madaine de Pomp- adour या लुईच्या अंगवस्त्राचा विरोध फार भोंवला. फ्रान्सची सांपत्तिक स्थिति चांगली नसतांना देखील, या खाजगी द्वेषामुळे Habsburg घराण्याशीं-आस्ट्रियाशीं-तीन शतकांचा जुना असलेला वैरभाव दूर ठेवून प्रशियाच्या राजाची खोड मोडण्यासाठी, फ्रेंच प्रधानमंडळ संघांत सामिल झालें. फ्रेडरिकला सात वर्षेपर्यंत या संघानें पुरेपुरे केलें, व शेवटीं जरी तो विजयी झाला, तरी पुनः त्यानें आपल्या जिभेला फार मोकळीक दिली नाहीं! इतकेच नव्हे, तर रशियाची<noinclude></noinclude> s0t5arywh7fuom110h0rzqgkvp9zkuh 104 112070 236556 2026-09-07T01:26:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{center|'''हगाला बागेतील फर्नवृक्ष.'''}} {{rh|नं. १९||पान १५०}} {{nop}}" 236556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{center|'''हगाला बागेतील फर्नवृक्ष.'''}} {{rh|नं. १९||पान १५०}} {{nop}}<noinclude></noinclude> h1bdwfh1iga1opm18z2ig6lw0thyys6 104 112071 236557 2026-09-07T01:26:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें " १५१ तीन चार तास बागेचें पर्यटन केल्यामुळें व दोन प्रहरची वेळ झाल्यामुळे मला पोटोबाची आठवण झाली. म्हणून मी बागेच्या बाहेर बुटी पाहण्..." 236557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें " १५१ तीन चार तास बागेचें पर्यटन केल्यामुळें व दोन प्रहरची वेळ झाल्यामुळे मला पोटोबाची आठवण झाली. म्हणून मी बागेच्या बाहेर बुटी पाहण्या- करितां आलों. एक दोन बुटी गलिच्छ दिसल्या; पुढें एक दोन वाण्याचीं दुकानें लागलीं; पण त्यांतही खाण्यासारखें उघड्यावर कांहीं दिसलें नाहीं; वाण्याला इंग्रजी येत नव्हतें; मला सिंव्हली येत नव्हतें. तेव्हां एकमेकांचे विचार कळण्यास मार्ग नव्हता. आज चांगला थंडा फराळ करावा लागणार असें मनांत म्हणत मी चालत गेलों व वाटेंत एका माणसाला “ येथें कोठें स्वच्छ असा फराळ व चहा मिळेल काय ? असा इंग्रजीत प्रश्न विचारला. त्याला इंग्रजी समजत असल्यामुळे त्यानें "पुढे एक झोपडीवजा छोटें घर लागेल तेथें एक सिंव्हली बाई रहाते; ती चहा व फराळ देईल " असें उत्तर इंग्रजींत दिलें. तेव्हां माझ्या जीवांत जीव आला. नंतर मी त्या माणसानें खुणेनें दाखविलेल्या ठिकाणीं आलों. घर खरोखरी एक झोपडीच होती; पण त्यांत एक कांचेचें लहान कपाट होतें व त्यांत कांहीं फराळाच्या जिनसा दिसत होत्या. तेव्हां हेंच त्या गृहस्थानें सांगितलेलें घर असें मी समजलों. पण त्या बाईला कोठें इंग्रजी येत होतें ? या वेळीं मला दूर दूर देशीं व परक्या लोकांत जाऊन प्रवास करतांना मनुष्याची पहिली व स्वाभाविक भाषा खुणा यांचा उपयोग कसा होतो हे कळून आलें. मी टी इंडिया असें कांहीं शब्द उच्चारले व मला कांहीं तरी खायला व प्यायला पाहिजे असें खुणेनें कळविलें. त्या बाईनें . ताबडतोब ओळखलें कीं मी दूरचा प्रवासी असून, मला चहा फराळ पाहिजे आहे. त्या बाईनें झदिशीं घरांतून एक साधी काळीसावळी खुर्ची आणली व एक तसलेंच स्टूल आणले. मी त्या खुर्चीवर बसलों. मग हात धुण्याकरितां खुणेनें पाणी मागितलें. तेंही तिनें ताबड- तोब आणून दिलें. मी हात तोंड धुतों तों तिनें स्वच्छ असे पांच सहा हॉपर्स ( हा इंग्रजी शब्द सिव्हली किंवा तामील आपू शब्दाचा अपभ्रंश, नव्हें, रूपांतर असावा ) चिनी मातीच्या स्वच्छ तबकांत आणून ठेवले. येवढे नकोत असें मीं खुणेनें सांगितलें; तेव्हां तिनें तीन हॉपर्स काढून<noinclude></noinclude> 8e996l7huidpxlu1pe7hdi8fpbro3ib 236559 236557 2026-09-07T01:48:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें|१५}}</noinclude>{{gap}}तीन चार तास बागेचें पर्यटन केल्यामुळें व दोन प्रहरची वेळ झाल्यामुळे मला पोटोबाची आठवण झाली. म्हणून मी बागेच्या बाहेर बुटी पाहण्याकरितां आलों. एक दोन बुटी गलिच्छ दिसल्या; पुढें एक दोन वाण्याचीं दुकानें लागलीं; पण त्यांतही खाण्यासारखें उघड्यावर कांहीं दिसलें नाहीं; वाण्याला इंग्रजी येत नव्हतें; मला सिंव्हली येत नव्हतें. तेव्हां एकमेकांचे विचार कळण्यास मार्ग नव्हता. आज चांगला थंडा फराळ करावा लागणार असें मनांत म्हणत मी चालत गेलों व वाटेंत एका माणसाला “येथें कोठें स्वच्छ असा फराळ व चहा मिळेल काय? असा इंग्रजीत प्रश्न विचारला. त्याला इंग्रजी समजत असल्यामुळे त्यानें "पुढे एक झोपडीवजा छोटें घर लागेल तेथें एक सिंव्हली बाई रहाते; ती चहा व फराळ देईल" असें उत्तर इंग्रजींत दिलें. तेव्हां माझ्या जीवांत जीव आला. नंतर मी त्या माणसानें खुणेनें दाखविलेल्या ठिकाणीं आलों. घर खरोखरी एक झोपडीच होती; पण त्यांत एक कांचेचें लहान कपाट होतें व त्यांत कांहीं फराळाच्या जिनसा दिसत होत्या. तेव्हां हेंच त्या गृहस्थानें सांगितलेलें घर असें मी समजलों. पण त्या बाईला कोठें इंग्रजी येत होतें? या वेळीं मला दूर दूर देशीं व परक्या लोकांत जाऊन प्रवास करतांना मनुष्याची पहिली व स्वाभाविक भाषा खुणा यांचा उपयोग कसा होतो हे कळून आलें. मी टी इंडिया असें कांहीं शब्द उच्चारले व मला कांहीं तरी खायला व प्यायला पाहिजे असें खुणेनें कळविलें. त्या बाईनें ताबडतोब ओळखलें कीं मी दूरचा प्रवासी असून, मला चहा फराळ पाहिजे आहे. त्या बाईनें झटदिशीं घरांतून एक साधी काळीसावळी खुर्ची आणली व एक तसलेंच स्टूल आणले. मी त्या खुर्चीवर बसलों. मग हात धुण्याकरितां खुणेनें पाणी मागितलें. तेंही तिनें ताबडतोब आणून दिलें. मी हात तोंड धुतों तों तिनें स्वच्छ असे पांच सहा हॉपर्स (हा इंग्रजी शब्द सिव्हली किंवा तामील आपू शब्दाचा अपभ्रंश, नव्हें, रूपांतर असावा) चिनी मातीच्या स्वच्छ तबकांत आणून ठेवले. येवढे नकोत असें मीं खुणेनें सांगितलें; तेव्हां तिनें तीन हॉपर्स काढून<noinclude></noinclude> fy52n06sgja26s5c2ishzo3r2on3yoo 104 112072 236560 2026-09-07T01:52:58Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५२ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>घेतले. हॉपर्स हे आपल्या इकडील तांदुळाचे घावन व सांदणें यासारखें एक मिश्र पक्वान्न आहे. त्याच्या सभोवारचा भाग थेट घावनासारखा पातळ पण कडक असतो व मधला भाग सांदणासारखा जाड व मऊ असतो. या हॉपर्स बरोबर त्या बाईनें साखरही तबकांत ठेविली होती. तेव्हां मीं ते हॉपर्स मोठ्या चवीनें खाल्ले. कारण, भूक लागली होती हे एक व हे खरोखरी चांगले लागतात हें दुसरें. माझे हॉपर्स संपतात न संपतात तोंच कांचेच्या ग्लासांत बाईनें चहा आणला. ते हॉपर्स व चहा घेऊन मी त्या बाईला पांच पांच सेंटचीं दोन नाणीं दिलीं. तीन वाजतां परत येईन असें बोटांनीं सांगून मी बागेंत परत आलों व मग बागेंतील ग्रीष्मगृहाकडे गेलों. हे हिरव्यागार वेली भिंतीवर चढविलेल्या लतामंडपासारखें खुल्या व्हरांड्याचें ग्रीष्मगृह आहे. येथें आंत घर किंवा खोली नाहीं. खुला अर्धवर्तुळाकार व्हरांडा व दोन वाटोळीं टेबलें व त्या भोंवतीं चारपांच वांकड्या तिकड्या बिनरंधलेल्या लांकडाच्या खुर्चा होत्या. भिंतीवर एक पितळी स्मारकफलक होता; त्यावरून येथील क्यूरेटर नॉक नांवांचा अकाली मृत्यु पावला व त्याच्या स्मारकार्थ हें ग्रीष्मगृह त्याच्या नांवानें बांधण्यांत आलें आहे असें कळलें. या स्मारकाची योजना फार नामी आहे असें मला वाटलें. हा हगाला डोंगराच्या टोकाचा जरा पुढें आलेला भाग आहे. येथून दूरपर्यंत उंच किंवा नजरेआड येणारे डोंगर वगैरे कांहीं एक नाहीं. यामुळे खालचा सपाट व सखल प्रांत क्षितिजापर्यंत पसरलेला दिसतो. महाबळेश्वरचें मुंबई टोंक किंवा लॉडविक टोंक येथून जसा खालच्या कोंकणाचा देखावा दिसतो, तसा मोठा सुंदर देखावा या ग्रीष्मग्रहांतून दिसतो. मात्र हा खालचा सखल प्रांत व या बाजूच्या उतरत्या व सखल टेकड्या यांवर हॅटन, न्यूवाराएलिया किंवा श्रीपादशिखर या भागांप्रमाणे अर्वाचीन पिकें दिसलीं नाहींत. सखल जात तुरळक तुरळक भाताची पिकें व केळीच्या बागा दिसल्या व भुरटें रान दिसलें. म्हणजे लंकेचा हा भाग अझून फारसा लागवडीस आलेला नसावा असें वाटलें. अर्थात् या ग्रीष्मगृहांत मी तास दोन तास<noinclude></noinclude> gpvcy4lgrbkxtf2g4jg0mf9ac594rm9 104 112073 236561 2026-09-07T01:56:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें|१५३ }}</noinclude>बसलों. मग पुन्हां एकदां बागेत फेरी घातली. नंतर त्या सिंव्हली बाईकडे पुनः एकदां चहा हॉपर्स खाऊन पिऊन बागेच्या फाटकापाशीं मोटारीची वाट पहात बसलों. प्रवासांतील सर्वांत कंटाळवाणा व त्रासदायक प्रसंग म्हणजे वाट पहावयाचा प्रसंग; किती वेळ झाला तरी मेलमोटारीचा पत्ता नाहीं; बागेचें फाटक व रस्ता यांमध्ये पिंजऱ्यांत कोंडलेल्या वाघाप्रमाणें मी सारख्या येरझारा घालीत होतों. शेवटीं साडेपांच वाजल्यावर एकदांची मेल मोटार आली. मग मी मोठ्या प्रमुदित मनानें मोटारीत बसलों. परत येतांना सीताकुंडाकडे व सीतेच्या अशोकवनाकडे मी ओझरती नजर टाकली व सहा सव्वा सहा वाजतां न्यूरेलियाच्या पोस्टाशीं आलों. नंतर रा. थंबीपिल्ले यांचे बंगल्याकडे तडक निघालों; तोंच ते गृहस्थ वाटेंत भेटले. ते म्हणाले "तुमचें सामान व तुमच्याकरितां घेतलेले चहाचे चार पुडे बंगल्यावर गेले असतील; चला आतां आपण बोलक्या सिनेमाला जाऊं व मग बंगल्यावर जाऊन जेवण करूं". अनायासें आलेल्या सिनेमा पाहण्याच्या संधीचा मीं मोठ्या आनंदानें फायदा घेतला. बालपणापासून मला इंग्रजीचा परिचय असतांनासुद्धां सिनेमांतलीं भाषणें कांहीं चांगलीशीं कळलीं नाहींत हे मला कबूल केलें पाहिजे. शिवाय, गोष्टही नेहेमींची लंफग्या गृहस्थाची पुष्कळशा बायांना फसविण्याची होती; म्हणून मला ती फारशी आवडली नाहीं. असो. रात्रीं मला थंबीपिल्ले यांनी तामीळपद्धतीचें भाजीभाताचें भोजन दिलें. न्युवाराएलिया येथें सर्व प्रकारच्या इंग्रजी भाज्या, ताज्या ताज्या मिळतात. कोबी, ल्युटिस तांबडा मुळा, बीटरूट इत्यादि साहा प्रकारच्या भाज्या त्यांचे भोजनांत होत्या. बाकी त्या तामीळ भोजनांत दुसरें कांहीं एक नव्हतें. तामीळ लोक गोड पदार्थ फारसे खात नाहींत असें माझ्या अनुभवास आलें. भाज्या, सांबारें, रसम् व भात हेच काय ते भोजनाचे पदार्थ. सबंद दिवसाच्या दृश्यदर्शनाच्या श्रमामुळे मला रात्रीं उत्तम निद्रा आली. पहांटेंस कॉफीचें एक टंबलर पिऊन मी<noinclude></noinclude> tbvlooyyvsegsf1uzvuqkgn3dnl9fcl 104 112074 236562 2026-09-07T02:00:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५४ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>थंबीपिल्ले यांचा निरोप घेऊन मेलमोटारनें भंडारखेला या लंकेच्या दुसऱ्या शीतलनिवासस्थानाकडे मार्गस्थ झालों.<br>{{gap}}ता. ३ फेब्रुवारी सन १९३४ रोजी साडेबारा वाजतां मी '''भंडारवेला''' येथें येऊन पोहोंचलों. न्युवाराएलियापासून भंडारवेला तीस मैल आहे. मोटार भाडें सवा रुपाया पडलें. न्युवाराएलियापासून सतरा मैलांवर '''वेलीमाडा''' म्हणून गांव लागलें; हें न्युवारा एलियापेक्षां सुमारे हजार फुटांनी खालीं आहे. मात्र हें गांव रत्नपुरासारखें सर्व बाजूस डोंगरांनी तटबंदी केल्याप्रमाणें आहे. रत्नपुराकडे जशी रबराची, नारळी-पोफळी-केळीची खूप लागवड दिसली तशी इकडे लागवड दिसली नाहीं. इकडल्या डोंगरांचा बराचसा भाग आपल्या इकडच्या डोंगराप्रमाणें भुरट्या रानानें व्याप्त दिसला. मात्र या भागांत घाटाची भात शेती बरीच पहाण्यांत आली. ती भंडारवेलापर्यंत सारखी लागत होती. भंडारवेला हे शीतलनिवासस्थान हॅटनप्रमाणें चार हजार फूट उंच आहे. न्युवारा एलियापेक्षां हे अगदी निराळें आहे. येथें सपाटी मुळींच नाहीं; गांव दोन टेकड्यांच्या रांगांवर वसलेलें आहे. त्या मधून '''बाडुला''' शहराकडे जाणारा रस्ता पूर्व दिशेकडे उतरत गेला आहे. अशी गांवाची रचना असल्यामुळें, भर गांवांत सुद्धां '''घाटाची भातशेती''' आहे. या शीतलनिवासस्थानाच्या दोन्ही बाजूंस मोठमोठे डोंगर आहेत; त्यांवर मात्र उंच उंच वृक्ष पुष्कळ आहेत; विलायती झाडें, वेली व फुलझाडें बरीच आहेत; पण न्युवाराएलियाप्रमाणें हें शीतलनिवास स्थळ निर्भेळ विलायती नाहीं. येथें थोड्याफार केळी, नारळी पोफळी यांच्या बागा दृष्टीस पडतात; भातशेतीही दिसते. त्यामुळे हें उष्ण कटीबंधांतील लंका बेटांतील शीतलनिवासस्थान आहे हें पदोपदी प्रत्ययास येतें. या स्थानाला 'लंकेंत इंग्लंड' असें म्हणतां येणार नाही; फार तर 'लंकेंत अर्धहिस्सा इंग्लंड' असें या निवासस्थानाचें वर्णन करतां येईल. न्युवाराएलियाइतकी येथें थंडी किंवा गारवा नाहीं. तरी पण येथली हवा निरोगी व शीतल आहे यांत शंका नाहीं. न्युवाराएलिया हें युरोपीयनास जास्त प्रिय आहे; तर भंडारवेला<noinclude></noinclude> cqlfadr8ch56evnvovi544g7bkfj8ev 104 112075 236563 2026-09-07T02:04:19Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें|१५५ }}</noinclude>लंकावासीयांना प्रिय आहे. कारण येथें लंकेची थोडीफार चिन्हें दृष्टोत्पत्तीस येतात.<br>{{gap}}मोटारच्या समोर असलेल्या हॉटेलांत मीं सामान ठेवलें व चहा घेऊन लागलींच बाहेर पडलों. प्रथम बाडुला रस्त्यानें दोन तीन मैल गेलों. हा रस्ता खोल खोल उतरत जातो; रस्त्याचे बाजूनें लहानशी नदी जाते. तिच्या दोन्ही बाजूंस घाटाची भातशेती दिसली. येथें कांहींसा आंबोली (सावंतवाडीकरांचें शीतलनिवासस्थान) सारखा देखावा दिसतो. परत आल्यावर थोड्या वेळानें मी रेल्वे-रस्त्याचे खालून. बोगदी पायवाट केली आहे तिनें उत्तरेकडच्या टेकड्यांवर असलेले नळाच्या पाण्याचे तलाव पहाण्यास गेलों. हे शहरापेक्षां तीनशें फुट उंचीवरच्या टेकडीवर आहेत. येथून उत्तरेखेरीज बाकी सर्व बाजूंचा देखावा मोठा मनोहर दिसतो. नंतर खालीं येऊन '''पुनागली''' या गांवाकडे उत्तर दिशेनें जाणाऱ्या रस्त्यानें चालत गेलों. हा चढावाचा रस्ता असून, त्याला विलक्षण खोल खोल गेलेली अशीं वाकणें आहेत. या रस्त्यावरील वैद्यकीय कचेरीवरून शहराचा उत्तम देखावा दिसतो. परत येतांना लांब लांब वाकणाच्या दूर रस्त्यानें न परततां मी एका टेकडीवरील पाऊलवाटेनें खालीं उतरलों. ही वाट मात्र फारच उभी व घसरडी होती. यामुळे एकदोन ठिकाणीं चतुष्पादत्व पत्करावें लागलें. पण भरकन् रेल्वेरस्त्यावर शहरांत आल्यानें या पाऊलवाटेने येण्याची मौज वाटली. नंतर मी भंडारवेला गांव पहाण्यास गेलों. गांव कसचें तें! मुख्य बाडुला रस्त्यावर काय ती गांवाची बाजारपेठ आहे; बाजूला गेलें कीं, तुरळक तुरळक बंगले व त्यांचे लांबच लांब खासगी रस्ते लागतात! नंतर एंजिनीयरिंग खात्याच्या कचेरीकडे वळलो. ही कचेरी पाण्याच्या तलावाप्रमाणे एका टेकडीच्या टोकाला सपाट जागा करून तेथें बांधलेली आहे. येथून दक्षिण दिशेला असलेला हापुतलेचा प्रचंड पर्वत व त्या पर्वतावरून खालीं सखल व सपाट प्रांताला जाणाऱ्या रस्त्याचें जणूं कांहीं प्रवेशद्वार अशी खिंड दिसत<noinclude></noinclude> f8tn8vtanyyesqhgcmtdi1g7sy5u3am 104 112076 236564 2026-09-07T02:06:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>होती. येथून दिसणारा देखावा फार आकर्षक आहे. पण दुरून दिसणाऱ्या या प्रवेशद्वारांतून मला दुसरे दिवशीं सकाळीं जावयाचें आहे हे मनांत येऊन हा दुरूनचा देखावा आधी दृष्टीसमोरून गेला हें चांगलें झालें असें मला वाटलें. याप्रमाणें भंडारखेला गांवाच्या चारी दिशांकडील रस्ते व देखावे मीं पाहिलें. बाकी दुसरें दर्शनीय तें येथें काय असणार?<br>{{gap}}दुसरे दिवशी सकाळी सात वाजतां मी पुढच्या दृश्यदर्शनाकरितां मार्गस्थ झालों.<br><Br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> me7ym28pqqpntjg8d1lcrgwcz7s3c0f 104 112077 236565 2026-09-07T02:06:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ प्रकरण ११ वें लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी. - 2 आतांपर्यंत केलेल्या लंकावर्णनावरून लंकाबेटाचें सामान्य स्वरूप वाचकांच्या लक्षांत आलें असले पाहिजे. तरी पण त्या..." 236565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ प्रकरण ११ वें लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी. - 2 आतांपर्यंत केलेल्या लंकावर्णनावरून लंकाबेटाचें सामान्य स्वरूप वाचकांच्या लक्षांत आलें असले पाहिजे. तरी पण त्या स्वरू- पाचें एकदां सिंहावलोकन करणें वावगे होणार नाहीं. लंकाबेट हें पेरूच्या आकाराचें बेट आहे. त्याची दक्षिणोत्तर लांबी मातर ते कंकेसंतुराई गांवापर्यंत सुमारें तीनशें साडेतीनशे मैल आहे; तर पूर्वपश्चिम रुंदी - कोलंबोपासून पोटुव्हिल गांवापर्यंत सुमारें दोनशें मैल होईल. या. बेटाच्या भौगोलिक रचनेचा हा विशेष आहे कीं, बेटा सभोवारच्या किना- -ऱ्या लगतचा भूमिभाग हा अत्यंत सपाट व समुद्र सपाटीपासून फक्त दहा वीस फुटाचे उंचीवर असलेला सखल भाग आहे; तो रेताड व तांबड्या मातीचा असल्यामुळें सुपीक आहे. शिवाय, बेटाच्या निरनिराळ्या प्रांतांत दरसाल पन्नास ते दीडशें इंचपर्यंत पाऊस पडतो व तो वर्षाचे निम्मे दिवसांत पडतो. बेटाच्या रुंद भागांत व मध्याच्या बऱ्याच खालीं दक्षिणोत्तर शंभर मैल व पूर्वपश्चिम ऐशी मैल असा भूमिभाग मोठ- मोठ्या पर्वतराजींनीं व पर्वतपठारांनी व्यापलेला आहे. या भागाला डोंगर पठार (up country ) म्हणतात. तो भाग उत्तरेस मातले शहरापासून दक्षिणेस हापुतले शहरापर्यंत पसरलेला आहे; तर पश्चिमस रामबुखानापासून पूर्वेस बाडुलापर्यंत पसरलेला आहे. हल्लींची चहा, रबर, कोको, कॉफी इत्यादि पिकांची लागवड याच डोंगरपठारी भागांत होते. हा डोंगरपठाराचा भाग लंकेच्या अर्वा - चीन युरोपियन सुधारणेचा केन्द्र आहे, तर बेटाच्या किनान्या- लगतचा सपाट सखल भाग हा लंकेच्या जुन्या सुधारणेचा केन्द्र होता. दोन हजार वर्षेपर्यंत हा केन्द्र मातलेच्या उत्तरेच्या सपाट प्रदेशांत.<noinclude><br>{{gap}}</noinclude> 721mczufev5olpl15yxqx8xbb6qmb51 236570 236565 2026-09-07T04:41:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण ११ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी.'''}}}} {{rule|5em}}<br>{{gap}}{{x-larger|'''आ'''}}'''तांपर्यंत''' केलेल्या लंकावर्णनावरून लंकाबेटाचें सामान्य स्वरूप वाचकांच्या लक्षांत आलें असले पाहिजे. तरी पण त्या स्वरूपाचें एकदां सिंहावलोकन करणें वावगे होणार नाहीं. लंकाबेट हें पेरूच्या आकाराचें बेट आहे. त्याची दक्षिणोत्तर लांबी '''मातर ते कंकेसंतुराई''' गांवापर्यंत सुमारें तीनशें साडेतीनशे मैल आहे; तर पूर्वपश्चिम रुंदी- '''कोलंबोपासून पोटुव्हिल''' गांवापर्यंत सुमारें दोनशें मैल होईल. या बेटाच्या भौगोलिक रचनेचा हा विशेष आहे कीं, बेटा सभोवारच्या किनाऱ्या लगतचा भूमिभाग हा अत्यंत सपाट व समुद्र सपाटीपासून फक्त दहा वीस फुटाचे उंचीवर असलेला सखल भाग आहे; तो रेताड व तांबड्या मातीचा असल्यामुळें सुपीक आहे. शिवाय, बेटाच्या निरनिराळ्या प्रांतांत दरसाल पन्नास ते दीडशें इंचपर्यंत पाऊस पडतो व तो वर्षाचे निम्मे दिवसांत पडतो. बेटाच्या रुंद भागांत व मध्याच्या बऱ्याच खालीं दक्षिणोत्तर शंभर मैल व पूर्वपश्चिम ऐशी मैल असा भूमिभाग मोठमोठ्या पर्वतराजींनीं व पर्वतपठारांनी व्यापलेला आहे. या भागाला '''डोंगर- पठार''' (up country) म्हणतात. तो भाग उत्तरेस '''मातले''' शहरापासून दक्षिणेस '''हापुतले''' शहरापर्यंत पसरलेला आहे; तर पश्चिमेस '''रामबुखाना'''पासून पूर्वेस '''बाडुला'''पर्यंत पसरलेला आहे. हल्लींची चहा, रबर, कोको, कॉफी इत्यादि पिकांची लागवड याच डोंगरपठारी भागांत होते. हा डोंगरपठाराचा भाग लंकेच्या अर्वाचीन युरोपियन सुधारणेचा केन्द्र आहे, तर बेटाच्या किनाऱ्यालगतचा सपाट सखल भाग हा लंकेच्या जुन्या सुधारणेचा केन्द्र होता. दोन हजार वर्षेपर्यंत हा केन्द्र मातलेच्या उत्तरेच्या सपाट प्रदेशांत<noinclude></noinclude> g4rvqazt3z3c1augf0luzme5c9qd5ny 104 112078 236566 2026-09-07T02:06:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "होता. त्याकाळी डोंगरपठाराचा भाग हा दुर्गम व दुर्लघ्य असून दाट अरण्यानें व्याप्त होता व रानटी हिंस्र पशूंनी गजबजलेला होता. अर्थात् त्या काळीं तो निर्जन व बिनलागवडीचा जंगली प्रदे..." 236566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>होता. त्याकाळी डोंगरपठाराचा भाग हा दुर्गम व दुर्लघ्य असून दाट अरण्यानें व्याप्त होता व रानटी हिंस्र पशूंनी गजबजलेला होता. अर्थात् त्या काळीं तो निर्जन व बिनलागवडीचा जंगली प्रदेश होता; तर सपाटीचा प्रदेश हा दाट मनुष्यवस्तीचा व पूर्ण लागवडीस आलेला प्रदेश होता. पण हल्लीं या दोन स्थितीची उलटापालट झाली आहे. डोंगर- 'पठार हे पूर्ण लागवडीस आलेले व शहरें, गाँवें व खेडी यांनी गजबजलेले दळणवळणाच्या साधनांनी संपन्न असे भाग बनले आहेत; तर पूर्वीचे सपाट सुपीक पूर्ण लागवडीस आलेले व दाट वस्तीचे भाग निर्जन जंगलें बनले आहेत. अर्वाचीन पिकांच्या शोधानें काय विलक्षण स्थित्यंतर घडून आलें आहे पहा! जुन्याकाळी लंकेच्या दक्षिणच्या सपाट व सुपीक प्रदेशामध्यें एका सिंव्हली राजानें लंकेच्या आग्नेय (पूर्व-दक्षिण) टोंकास एक राजधानी स्थापन केली. तिचें नांव तिसामहाराम लोकांमधलें प्रचलित नांव तिसा - हें होय. त्या जुन्या राजधानीच्या ठिकाणाचे व तिकडे जातांना लागणाऱ्या प्रांताचें वर्णन या प्रकरणांत करण्याचा मानस आहे. मागच्या प्रकरणांत सांगितल्याप्रमाणें तिसामहारामास जाण्या- करितां मी भंडारवेला या शीतलनिवासस्थानाहून ता. ४ फेब्रुवारी सन १९३४ रोजीं सकाळीं सात वाजतां निघालों. भंडारैवेलापासून आदल्या दिवशीं दुरून पाहिलेलें हापुतलें गांव सात साडेसात मैलच आहे. पण भंडारवेला शीतलनिवासस्थानापासून हापुतलेपर्यंत चढावाचा रस्ता आहे. कारण हापुतले भंडारवेला गांवाच्यापेक्षां सातशे फुटाच्या अधिक उंचीवर आहे. भंडारवेलापासून सात आठ मैलाचा हा प्रांत पर्वतपठाराचा वदन्याखोऱ्यांचा असून, तो हॅटन ते अॅडम्स पीक पर्यंतच्या प्रांताप्रमाणें फार सुपीक व चहाच्या मळ्यांनीं शोभायमान झालेला भाग आहे. जिकडे तिकडे सतेज हिरवीगार चहाचीं झुडपेंच झुडुपें दृष्टीस पडतात. न्युवापलिया व हापुतले या ठिकाणीं लंकेतील सर्वांत उत्तम चहा पिकतो. याला पर्वतपिकी चहा (high-grown tea ) म्हण -<noinclude></noinclude> ihnomwg2bb4brbt7tb9758br9y5k1oe 236571 236566 2026-09-07T04:46:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१५८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>होता. त्याकाळी डोंगरपठाराचा भाग हा दुर्गम व दुर्लघ्य असून दाट अरण्यानें व्याप्त होता व रानटी हिंस्र पशूंनी गजबजलेला होता. अर्थात् त्या काळीं तो निर्जन व बिनलागवडीचा जंगली प्रदेश होता; तर सपाटीचा प्रदेश हा दाट मनुष्यवस्तीचा व पूर्ण लागवडीस आलेला प्रदेश होता. पण हल्लीं या दोन स्थितीची उलटापालट झाली आहे. डोंगर पठार हे पूर्ण लागवडीस आलेले व शहरें, गांवें व खेडी यांनी गजबजलेले दळणवळणाच्या साधनांनी संपन्न असे भाग बनले आहेत; तर पूर्वीचे सपाट सुपीक पूर्ण लागवडीस आलेले व दाट वस्तीचे भाग निर्जन जंगलें बनले आहेत. अर्वाचीन पिकांच्या शोधानें काय विलक्षण स्थित्यंतर घडून आलें आहे पहा! जुन्याकाळी लंकेच्या दक्षिणच्या सपाट व सुपीक प्रदेशामध्यें एका सिंव्हली राजानें लंकेच्या आग्नेय (पूर्व-दक्षिण) टोंकास एक राजधानी स्थापन केली. तिचें नांव '''तिसामहाराम''' लोकांमधलें प्रचलित नांव '''तिसा'''- हें होय. त्या जुन्या राजधानीच्या ठिकाणाचे व तिकडे जातांना लागणाऱ्या प्रांताचें वर्णन या प्रकरणांत करण्याचा मानस आहे.<br>{{gap}}मागच्या प्रकरणांत सांगितल्याप्रमाणें '''तिसामहारामास''' जाण्याकरितां मी '''भंडारवेला''' या शीतलनिवासस्थानाहून ता. ४ फेब्रुवारी सन १९३४ रोजीं सकाळीं सात वाजतां निघालों. भंडारवेलापासून आदल्या दिवशीं दुरून पाहिलेलें '''हापुतलें''' गांव सात साडेसात मैलच आहे. पण भंडारवेला शीतलनिवासस्थानापासून हापुतलेपर्यंत चढावाचा रस्ता आहे. कारण हापुतले भंडारवेला गांवाच्यापेक्षां सातशे फुटाच्या अधिक उंचीवर आहे. भंडारवेलापासून सात आठ मैलाचा हा प्रांत पर्वतपठाराचा व दऱ्याखोऱ्यांचा असून, तो हॅटन ते ॲडम्स पीक पर्यंतच्या प्रांताप्रमाणें फार सुपीक व चहाच्या मळ्यांनीं शोभायमान झालेला भाग आहे. जिकडे तिकडे सतेज हिरवीगार चहाचीं झुडपेंच झुडुपें दृष्टीस पडतात. '''न्युवाराएलिया व हापुतले''' या ठिकाणीं लंकेतील सर्वांत उत्तम चहा पिकतो. याला '''पर्वतपिकी चहा''' (high-grown tea) म्हण-<noinclude></noinclude> sr620hwtl8aa91m8ptc7iam8wgwf9yi 104 112079 236567 2026-09-07T02:06:53Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "तात. हा चहा चार हजार ते सहा हजार फूट उंचीच्या पर्वतावर पिकतो; दोन हजार ते चार हजार फूट उंचीच्या डोंगरावर पिकणाऱ्या चहाला डोंगरपिकी चहा (middle-grown tea ) म्हणतात; व एक हजार ते दोन हजार फूट उंच..." 236567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी|१५९ }}</noinclude>तात. हा चहा चार हजार ते सहा हजार फूट उंचीच्या पर्वतावर पिकतो; दोन हजार ते चार हजार फूट उंचीच्या डोंगरावर पिकणाऱ्या चहाला डोंगरपिकी चहा (middle-grown tea ) म्हणतात; व एक हजार ते दोन हजार फूट उंचीच्या टेंकाडावर पिकणाऱ्या चहाला टेकाडपिकी चहा (low-grown tea ) म्हणतात. लंकेतील चहाच्या अशा तीन प्रती आहेत. हातले हा पठार दक्षिणेकडे किंचित् चढता आहे; अर्ध्या पाऊण तासांत आम्ही हापुतले रेल्वे स्टेशनशीं आलों व तें वलांडलें. पुढें हापुतलेची छोटी बाजारपेठ लागली. तरी आपण सपाट जागीं आहों असें वाटे. पण बाजारपेठेच्या टोंकाशीं आलों तों आश्चर्यानें मन थक्क होई असा अद्वितीय देखावा दिसला. कारण हापुतले गाँव हें पांच हजार फूट उंच असलेल्या पर्वताच्या अगदीं कडेवर वसले आहे. या टोकाला आल्याबरोबर खालीं खोल अफाट व सपाट जणूं कांहीं 'हिरवा समुद्र असा हिरवाहिरवागार जंगलमय दक्षिण प्रांत एकदम दृग्गोचर होतो व मनुष्य आश्चर्यानें तोंडांत बोटें घालतो. येथून हापुतले पर्वताच्या प्रचंडपणाचें व त्याच्या विलक्षण उंचीचे दृष्टि दिपविणारें दर्शन होतें. आपण स्वर्गाच्या कडेवर उभे असून खालीं खोल अपरंपार पाताळ पहात आहों कीं काय असा मनाला भास होतो. आपल्या हातून नकळत कांहीं पाप घडलें म्हणून देवानें आपल्याला या स्वर्गाच्या कड्यावर आणून आतां आपला पाताळांत कडेलोट करणार की काय अशी शंका व भीत मनांत उभी राहावी अशा तन्हेचा मोठा भीषण देखावा येथें दिसतो यांत शंका नाहीं. पण असले भीतिप्रद विचार क्षणभरसुद्धां टिकत नाहीत. उलट लंकेचा पर्वतपठार ज्याला कडुगनवा या कँडीच्या घाट माथ्यावरील स्टेशनपासून सुरवात होते, तो लांब रुंद व उंच सुपीक व युरोपीयन सुधारणेच्या साधनांनीं युक्त असा सुरक्षित व सुलभ दळणवळणाचा प्रांत आहे; आपण एका निर्धूळ काळ्या गुळगुळति रस्त्यावर उभे आहोंत; व थोड्याच वेळांत मोटारबसनें आपण सुरक्षित-<noinclude></noinclude> fkn6az2u5ckcjoa368dnql539pu4ywj 236572 236567 2026-09-07T04:50:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी|१५९ }}</noinclude>तात. हा चहा चार हजार ते सहा हजार फूट उंचीच्या पर्वतावर पिकतो; दोन हजार ते चार हजार फूट उंचीच्या डोंगरावर पिकणाऱ्या चहाला '''डोंगरपिकी''' चहा (middle-grown tea) म्हणतात; व एक हजार ते दोन हजार फूट उंचीच्या टेंकाडावर पिकणाऱ्या चहाला '''टेकाडपिकी''' चहा (low-grown tea) म्हणतात. लंकेतील चहाच्या अशा तीन प्रती आहेत.<br>{{gap}}हापुतले हा पठार दक्षिणेकडे किंचित् चढता आहे; अर्ध्या पाऊण तासांत आम्ही हापुतले रेल्वे स्टेशनशीं आलों व तें वलांडलें. पुढें हापुतलेची छोटी बाजारपेठ लागली. तरी आपण सपाट जागीं आहों असें वाटे. पण बाजारपेठेच्या टोंकाशीं आलों तों आश्चर्यानें मन थक्क होई असा अद्वितीय देखावा दिसला. कारण हापुतले गांव हें पांच हजार फूट उंच असलेल्या पर्वताच्या अगदीं कडेवर वसले आहे. या टोकाला आल्याबरोबर खालीं खोल अफाट व सपाट जणूं कांहीं हिरवा समुद्र असा हिरवाहिरवागार जंगलमय दक्षिण प्रांत एकदम दृग्गोचर होतो व मनुष्य आश्चर्यानें तोंडांत बोटें घालतो. येथून हापुतले पर्वताच्या प्रचंडपणाचें व त्याच्या विलक्षण उंचीचे दृष्टि दिपविणारें दर्शन होतें. आपण स्वर्गाच्या कडेवर उभे असून खालीं खोल अपरंपार पाताळ पहात आहों कीं काय असा मनाला भास होतो. आपल्या हातून न कळत कांहीं पाप घडलें म्हणून देवानें आपल्याला या स्वर्गाच्या कड्यावर आणून आतां आपला पाताळांत कडेलोट करणार की काय अशी शंका व भीत मनांत उभी राहावी अशा तऱ्हेचा मोठा भीषण देखावा येथें दिसतो यांत शंका नाहीं. पण असले भीतिप्रद विचार क्षणभरसुद्धां टिकत नाहीत. उलट लंकेचा पर्वतपठार ज्याला '''कडुगनवा''' या कँडीच्या घाट माथ्यावरील स्टेशनपासून सुरवात होते, तो लांब रुंद व उंच सुपीक व युरोपीयन सुधारणेच्या साधनांनीं युक्त असा सुरक्षित व सुलभ दळणवळणाचा प्रांत आहे; आपण एका निर्धूळ काळ्या गुळगुळीत रस्त्यावर उभे आहोंत; व थोड्याच वेळांत मोटारबसनें आपण सुरक्षित-<noinclude></noinclude> sopp1n34g17heuwu4qqhuzyarcfs4p9 3 112080 236568 2026-09-07T02:13:38Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 236568 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harshk12}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०७:४३, ७ सप्टेंबर २०२६ (IST) 4cxu7fygu44hagv1y23fljer190mu33 104 112081 236574 2026-09-07T05:03:10Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१६० |लंकेचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>पणें दक्षिणेतील सपाट प्रदेशावर जाऊं अशा प्रकारची जाणीव मनांत उद्भवते. मग भीतिप्रद विचार पार विरघळून जातात व त्यांची जागा आश्चर्य व आनंद या मनोविकारांनीं भरून जाते. माझ्या मनाची अशीच आनंदमय स्थिति झाली. येथें मी थेट '''तिसामहारामाला''' जाणाऱ्या मोटारींत जाऊन बसलों. हापुतलेपासून तिसामहारामा ही जुनी राजधानी सदुसष्ट मैल आहे. तरी मोटारचें भाडें सारें एक रुपया पडलें. पण येथून जवळ जवळ पांच हजार फुटांचा सारखा उतार असल्यामुळे मोटारबसला पेट्रोलचा खर्च पडत नाहीं. गुरुत्वाकर्षणाच्या शक्तीनें खाली उतरण्याचें काम बिनखर्चानें होतें. या घाटानें मोटार खालीं जाऊं लागली म्हणजे डोळे फिरतात व घेरी आल्यासारखी वाटते. हा घाट महाबळेश्वर महाड घाटापेक्षांही भयंकर वाटतो. कारण, महाबळेश्वराहून कोंकणचा भाग हापूतलेपासून तिसामहारामा इतका सखल आहे खरा; पण त्या घाटानें उतरतांना प्रतापगढचा किल्ला व कोयनेची दरी (जी दोन हजार फुटांच्यावर आहे) प्रथम दृष्टीस पडतात व एक घाट. उतरून प्रतापगडाच्या डोंगरांच्या द्वारांतून बाहेर आलें म्हणजे कोंकणाचा अगदीं सखल भाग दिसूं लागतो. पण हापुतले घाट हा सव्वीस मैलांचा घाट सारखा उताराचा आहे; त्याला मध्यें डोंगर आडवे आलेले नाहीत; '''हापुतले'''सारखा देखावा महाबळेश्वराच्या आर्थर सीट वरून दिसतो खरा. हापुतले बाजारच्या टोंकापासून मोटरबस पावणे आठ वाजता निघाली. त्या काळ्याभोर गुळगुळीत रस्त्यावरून आम्ही भराभर खालीं उतरत चाललों. एकशें तेरा, बारा, अकरा असे मैलांवर मैल दृष्टीसमोरून जात होते; पुढें आमचा रस्ता पर्वताच्या डाव्या बाजूस गेला. उजवीकडचा रस्ता '''रत्नपुरावरून''' कोलंबो शहराला गेला हे मला मागाहून कळलें. प्रथम मला वाटलें कीं तो रस्ता एखाद्या चहाच्या मळ्याला गेला असावा; पण या डाव्या रस्त्याला वळल्यानंतर पाहतों पुन्हां एकशेंनऊ दहा, आकरा, बारा, असे मैल लागू लागले. या मैल-मोजणीचा मला मोठा अचंबा वाटत होता. पण इतक्यांत त्या मोटार-<noinclude></noinclude> fd51dtvksrscz0tmm8qab8ovr69rh57 104 112082 236575 2026-09-07T05:07:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी|१६१ }}</noinclude>बस कंपनीचा चेकर (तपासनीस) मोटारमध्यें आला. (तिसामहारामाला जाणारी मोटारबस ही एका कंपनीच्या मालकीची असून, त्या कंपनीच्या एकंदर १०० च्या वर मोटार बसेस असून त्यांच्या मोटारी पुष्कळ रस्त्यांवर चालू असून कंपनीचे तपासनीस आहेत असें कळलें.) या तपासनीसांच्या पाहुणचारी स्वभावामुळे तिसामहारामास मला कंपनीच्या कचेरीत रात्रीं राहावयास सांपडलें. त्यानें मैलमोजणीचें कोडें उलगडलें. त्यानें सांगितलें कीं, कोलंबोकडून हापुतलेकडे मैल मोजीत आले आहेत; त्यामुळे हातपुलेकडून खालीं येतांना पहिले चार मैल कमी कमी होत जातात; तिसामहारामाकडे जाणारा रस्ता १०९ मैलांवर फुटतो म्हणून १०९ पासून तिसामहारामाकडे मैलांची वाढती मोजणी झाली आहे. हापुतलेच्या दक्षिणेकडील उतारावर चहा व रबर यांची लागवड पुष्कळ आहे; पण हा भाग तितका सुपीक नाहीं; '''कोसलांडे''' गांव हापुतलेपासून साडेतेरा मैलांवर आहे; पण इतक्यांत आम्ही दोन हजार फूट घाट उतरलों होतों. कोसलांडे हें लंकेतील अर्वाचीन युरोपीयन सुधारणेचें मागलें दार आहे. '''पोलग हवेला''' या जंक्शन स्टेशनपासून रबर, चहा, कोको या नव्या लागवडीस व त्यांच्या बरोबर आलेल्या युरोपीयन सुधारणेस जी सुरवात होते ती थेट '''कोसलांडे''' गांवापर्यंत सर्व पर्वतपठारभर चालू राहते. '''कोसलांडे''' गांव डोंगरांत आहे खरें; पण तेथें नळाचें पाणी आहे; उत्तम सीमेंट काँक्रीटची गटारे बांधलेली आहेत; आसपास चहाच्या गिरण्या, राहण्याचे बंगले व मजूरांच्या चाळी आहेत; चहाचे मळे व त्यांतील सिल्हर ओक, दडव वृक्ष, व एकंदर देखावा नव्या लागवडीचा आहे. कोसलांडे टाकल्यावर चहाचे मळे संपतात; पण अझून रबराची लागवड मधूनमधून दिसते, व रानही दिसूं लागतें. कोसलांडे गांव टाकून पांच एक मैल मोटार उतरत येते तोंच डाव्या हातास मोठा धबधबा दृष्टीस पडतो. हा धबधबा कमींत कमी दीडशे दोनशें फूट उंच अशा खडकावरून सारखा खाली पडतो; काय त्या धबधब्याचा वेग व<noinclude></noinclude> c780ounvfcdxhbx16baq7f5zhezobgs 104 112083 236576 2026-09-07T05:10:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१६२ |लंकेचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>फेसानें पांढरें पांढरें शुशुभ्र दिसणारें पाणी! हा धबधबा गोवं प्रांतांतील दुधसागरासारखा आहे असें मला वाटलें. हा धबधबा वलांडून खालीं आलों म्हणजे सपाट प्रदेश व जंगल याला सुरुवात होते; मधून मधून भातशेती लागू लागते. येथून लंकेच्या जुन्या सुधारणेचा पण हल्लीं जंगलमय निर्जन बनलेला व हिंस्र पशूंनी गजबजलेला प्रांत लागतो. '''वेलवाया''' हें गांव घाट संपल्यावर लागतें. हें गांव हापुतलेपासून सव्वीस मैल आहे. येथें थोडीशी भातशेती व केळी-नारळीचीं झाडें दृष्टीस पडलीं. येथून रस्ता सारखा सरळ थेट दक्षिण दिशेनें जातो. दोन्ही बाजूंस फार खुजें नाहीं, फार दाट नाहीं, किंवा फार विरळ नाहीं असें सारखें रान व मध्ये काळा-पांढरा तांबूस रस्ता ही माळका मैलच्या मैल लागते; रान व रस्ता यांखेरीज सर्व वाटभर दुसरें कांहीं एक दृष्टीस पडत नाहीं; नाहीं म्हणायाला कोठें कोठें झाडावरून उड्या मारणारीं वानरें भेटतात; केव्हां गुरें चरतांना दृष्टीस पडतात; व अगदी क्वचित् ठिपक्याचे हरिण पळतांना दिसतात. वर निळें आकाश, बाजूस हिरवें रान व मध्ये काळा-पांढरा तांबूस रस्ता हा तिरंगी देखावा थेट तिसामहारामा गांवचा रस्ता फुटेपर्यंत सारखा दिसत राहतो. तिसामहारामां हें गांव मुख्य रस्त्यावर नसून मुख्य रस्त्याच्या डाव्या हाताला एक तांबडसर रस्ता लागतो त्या रस्त्यावर आहे. जुनी राजधानी सन्निध आली याची पूर्वखूण व प्रसादचिन्ह असें मोठें एक सरोवर माझ्या उजव्या बाजूस दृष्टीस पडलें. दुसरे दिवशीं पुढे मार्गस्थ होतांना तर या सरोवराच्या मधून काढलेल्या रस्त्यानें आमची मोटार गेली. त्यावेळीं सरोवराचा अवाढव्य विस्तार व त्याचें निसर्गरमणीयत्व हीं प्रत्यक्ष व जवळून पाहतां आलीं. मार्गदर्शक पुस्तकावरून या सरोवराचें नांव '''विराविलावेवा''' आहे हें कळून आलें. या रस्त्यानें चार साडेचार मैल गेल्यावर एकदांचा तिसामहारामा हा गांव आला. मागें सांगितल्याप्रमाणें माझ्या निघतांच्या बेताप्रमाणें मी तिसामहारामाच्या सरकारी विश्रांतिगृहांत उतरण्यास गेलों<noinclude></noinclude> 3zr684qx1nrqfiw89w34599mi9yzuii 104 112084 236577 2026-09-07T05:14:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी|१६३ }}</noinclude>नाहीं; तर तपासनीसाच्या सूचनेप्रमाणें मोटारबसच्या कचेरींत उतरलों. कचेरीची जागा म्हणजे बराच लांब रुंद असा सोपा होता. त्याचे मागें एक लहानशी खोली होती. तेथल्या म्यानेजरास जरी इंग्रजी बोलतां येत नव्हतें तरी तो मोठा पाहुणचारी माणूस दिसला. त्यानें मला उतरण्यास जागा व रात्रीं निजण्यास तरटाची खाट, मऊ चटई व उशी देऊन माझी राहण्याची सर्व तजवीज केली; इतकेंच नाहीं तर रात्रीचें सिंहली तऱ्हेचें भाजीभाताचें भोजन व सकाळची हॉपर्स व कॉफी यांची न्याहारी ही आपल्या खर्चानें मला दिली. मला लंकेंत सर्वत्र असा अनुभव आला कीं सिंहली लोक फार आदरातिथ्यशील असून हिंदी प्रवाशाबद्दल तर त्यांना जास्त आपलेपणा वाटतो. माझा आतांपर्यंत सुशिक्षित अर्धशिक्षित व अशिक्षित अशा सर्व दर्जाच्या सिंहली लोकांशीं संबंध आला व सर्वत्र माझें उत्तम आदरातिथ्य झालें.<br>{{gap}}मी एक वाजतांच्या सुमारास तिसामहारामास पोहोंचलों. कचेरींत इंग्रजी जाणणारा त्या कंपनीतील एक कंडकटर मला भेटला. त्यानें तिसामहाराम गांवांतील प्रेक्षणीय स्थळे दाखविण्याचे कबूल केलें. दोन अडीचच्या सुमारास आम्ही दोघांनीं एका फराळाचे दुकानीं केळी कॉफीचा फराळ केला; इतक्यांत तेथें आंबे दिसले. नवीनवाळ म्हणून दोन आंबेही विकत घेतले व दोघांनीं खाल्ले. मग आम्ही बाहेर पडलों. येथें प्रेक्षणीय स्थळ असें एकच आहे, व सुदैवानें तें राजधानी बांधल्यावेळचें आहे; तरी मोडकळीस आलेलें नाहीं; उलट त्या देवळाला त्या गांवच्या जमीनीचें कायमचें उत्पन्न असल्यामुळे देऊळ चांगल्या स्थितींत असलेले दिसलें. अर्थात् हें देऊळ म्हणजे बुद्धाचा अवशेष ठेवलेला स्तूप किंवा डागबा होय. बौद्धधर्मी डागबाचा आकार व बांधण्याची तऱ्हा अगदीं ठरलेली आहे. त्याप्रमाणें हे देऊळ आहे. याचे आवारांत पुष्कळ नारळीची झाडें आहेत; शेजारून एक मोठा पाट वहात जातो व सभोवारची सपाट जमीन हिरव्यागार भातशेतीनें भरून गेलेली आहे असा या देवळाचा मोठा मनोहर देखावा आहे.<noinclude></noinclude> th82rgeevyyociqjp79gf2rhxwhq980 104 112085 236578 2026-09-07T05:18:06Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१६४ |लंकेचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>हे स्थळ प्रेक्षणीय आहे. पाटाचे पलीकडे दूर अंतरावर दुसरा एक स्तूप दिसत होता; पण तो निवळ विटामातीचा ढिगारा बनला होता व त्यावर गवत व भुरटें रान उगवलें होतें; म्हणून तें पहाण्यास मी गेलों नाहीं. वाटेने जातांना कांहीं इमारतींचे उभे असलेल खांब व घडलेल्या दगडांचे ढीग एक दोन ठिकाणीं दिसले. तेही पहाण्यांत अर्थ नाहीं; म्हणून मोठ्या तलावाचे कांठावर असलेलें सरकारी विश्रांतिगृह पहाण्यास आम्ही गेलों. हें विश्रांतिगृह तलावाच्या अगदीं कांठावर आहे. या तलावाचें नांव '''तिसावेसा''' असें आहे. या तलावाचें काम जुन्या राजवटीतील कामाप्रमाणें प्रचंड आहे. तलावाचे सभोंवार सारखी हिरवीगार झाडी दिसत होती. विश्रांतिगृहाच्या शेजारच्या उंचवट्याच्या बंधाऱ्याखालून दोन पाट दोन दिशांनीं वहात जात होते. किती तरी वेगानें पाटाचें पाणी वहात चाललें होतें. कारण तलावाचा हा भाग बराच उंचवट्यावर आहे व खालची भातशेती बरीच सखल आहेत. हें विश्रांतिगृह व तलाव पाहून परत गांवच्या रस्त्याला आलों. मग आम्ही आणखी एका मैलावर तिसावेवापेक्षांही मोठा असा दुसरा '''वोडावेवा''' नांवाचा तलाव आहे तो पहाण्यास गेलों. हा तलाव तिसामहारामाच्या दक्षिणेस आहे. त्या तलावाच्या कांठानें तिसमहारामाकडे वळलेला रस्ता थेट दक्षिणेस समुद्र कांठच्या '''किरिंद''' गांवापर्यंत जातो. '''तिसामहारामापासून किरिंद''' व समुद्र सहा मैल दूर आहे असें कळलें. अर्थात् समुद्रापर्यंत जाऊन येणें शक्य नव्हते; पण त्या रस्त्यानें तलावापर्यंत आम्ही गेलों. तिसावेवापेक्षांही हा तलाव मोठा आहे. या येवढ्याशा टापूंत तीन प्रचंड तलाव पूर्वराजवटींत बांधलेले पाहून जुन्या राजवटीबद्दल आश्चर्य व कौतुक वाटलें. मी मनांत म्हटलें, काय त्या काळच्या राजांची प्रजेच्या हिताबद्दल कळकळ! त्या राजांनीं या दक्षिण भागाच्या उत्तर दिशेला असणाऱ्या पर्वतराजीवर पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचा थेंबसुद्धां समुद्राकडे व्यर्थ जाऊं दिला नाहीं; तर प्रचंड तलावाचीं कामें करून त्यांनीं आपल्या प्रजेला पिकांकरितां मुबलक व वेळेवर पाणी मिळावें म्हणून मोठमोठ्या<noinclude></noinclude> l9tpd5ssbyftqde0k8k5i2htjtwky6n 104 112086 236579 2026-09-07T05:20:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी|१६५ }}</noinclude>तलावांत पावसाचें सर्व पाणी सांचवून ठेविलें व त्यांतून पाट काढून सर्व प्रातांला पाण्याचा विपुल पुरवठा केला. म्हणून त्या काळी हे सपाट प्रदेश लोकवस्तीनें गजबजलेले होते; व जिकडे तिकडे भातादि पिकांची लागवड दिसून येत होती. लोकांना मुबलक अन्नपाणी मिळावें व प्रजेनें आपल्या मेहनतीनें हवं तितकें पीक काढावें व सुखानें आयुष्य कंठावें अशा प्रकारची स्वयंपूर्ण स्थिती त्यांनीं घडवून आणली हें त्या राजांचें काम कमी कर्तबगारीचें किंवा कमी कौतुकास्पद खास नाहीं." तिसामहारामामधील प्रेक्षणीय स्थळे म्हणजे हे तलावच होत. बाकीच्या इमारती वगैरे कामें काळाच्या नाशक शक्तीनें नष्टप्राय झालीं. तेव्हां सध्यां '''तिसामहारामा''' येथें अधिक कांहीं पहाण्यासारखें शिल्लक नसावें हें साहजिक आहे. झालें. दक्षिणेतील जुन्या राजधानीचें माझें वर्णन संपलें.<Br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 3u8zwk1jb1bvwf1l44dnticne5f26ak 104 112087 236580 2026-09-07T05:27:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण १२ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें'''}}}} {{rule|5em}}<br>{{gap}}{{x-larger|'''लं'''}}'''का''' बेटाचा किनारा सपाट, रेताड व तांबड्या मातीचा व नियमित पावसाचा असल्यामुळे सुपीक असून तेथें लंकेचीं विशिष्ट पिकें नारळ पोफळ व केळी- फार प्राचीन काळापासून होत आलेलीं आहेत. म्हणून या किनाऱ्यावर प्राचीन काळापासून गांवें व शहरे वसलेलीं आहेत; युरोपियन राष्ट्रांतील लोकांचा लंका बेटांत प्रथम प्रवेश या किनाऱ्याच्या बाजूनें झाला व या किनाऱ्याचा ताबा त्यांना आधीं मिळाला. त्या राष्ट्रांचा सुव्यवस्थित अंमल या प्रांतीं सुरू झाल्यामुळे या किनाऱ्याच्या गांवांची, शहरांची, किंवा वस्तीची मधल्या सपाट प्रदेशाप्रमाणें नासाडी केव्हांच झाली नाहीं; सारांश या किनाऱ्याच्या भागामध्यें जुन्या व नव्या सुधारणेचा बेमालुम सांधा जमला. म्हणून हल्लीं लंकेंतील किनाऱ्याचा भाग सुधारलेला, दाट वस्तीचा व उत्तम लागवडीचा प्रांत बनलेला आहे. या किनाऱ्यावर वाटोवाट लहान मोठीं गांवें व शहरें लागतात. अशीं दक्षिण किनाऱ्यावरील प्रख्यात शहरें म्हणजे '''हंबनटोटा, मातर व गॉल''' हीं होत. हीं सर्व शहरें ओझरतीं व घाईघाईनें कां होईना पण मीं एकाच दिवशीं पाहिलीं. तेव्हां त्या तिन्ही शहरांचें वर्णन एकत्र व एकाच प्रकरणांत करणें रास्त आहे.<br>{{gap}}ता. ५ फेब्रुवारी सन १९३४ रोजी सकाळी साडेसात वाजतां थेट मातर गांवाला जाणाऱ्या मोटारीनें मी तिकडे जाण्यास निघालों. तिसामहारामाचा तांबडा रस्ता टाकून मी गुळगुळीत काळ्या डामरी मुख्य रस्त्याला लागलों; तोंच विराविलावेवा नांवाचा मागच्या प्रकरणांत उल्लेखिलेला प्रचंड तलाव आमच्या वाटेवरच दिसूं लागला. येवढ्या प्रचंड तलावाला वांकडातिकडा वळसा घालून मुख्य रस्ता करण्यापेक्षां तलावा-<noinclude></noinclude> 58och2ys41l2eqp9x5g4rcdywuu1jot 104 112088 236581 2026-09-07T05:30:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें|१६७ }}</noinclude>मध्यें मातीचा भराव टाकूनच रस्ता करणें अधिक सोयीचें व कमी खर्चाचें वाटलें असावें; म्हणून मुख्य रस्ता भर तलावाचे मधून काढला आहे. यामुळें अनायासें मोटारींतून जातांना हा सबंद तलाव पहाण्यास सांपडतो. तलाव मागे टाकून पांच सहा मैल मजल मारली नाहीं तोंच '''वेलीगाटा''' गांवानजीक डाव्या हाताला एक रस्ता फुटला. हा रस्ताही तिसामहारामाच्या रस्त्याप्रमाणें समुद्रावरील '''बुंडाला''' गांवाला जातो असें कळलें. येथेंही एक लहानसा तलाव डाव्या हाताला दिसला. येथून पुनः पांचसहा मैल जातों तों रस्त्याचे दोन्ही बाजूंस दोन तलाव दिसले. हे गोड्या पाण्याचे तलाव नसून समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याचे तलाव आहेत व येथें मीठ आपोआप तयार होतं असें कळलें. लागलीच '''हंबनटोटा''' हें गांव आलें. येथें मोटार नवाचे सुमारास आली व दहापंधरा मिनिटें मोटार स्टँडवर थांबली. हंबनटोटाचा मोटार स्टँड अगदीं समुद्रकिनाऱ्याला लागून असून येथें गलबतांतून उतारूंना व मालाला चढण्या- उतरण्याकरितां समुद्रांत लहानसा लांकडी धक्का केला आहे. येथें किनारा मुंबईच्या बॅकबेप्रमाणे अर्धवर्तुळाकार आहे. ता. २८ जानेवारी सन १९३४ रोजीं पर्वतपठार प्रांतांत पर्यटन करण्याकरितां मी कोलंबो शहर सोडलें, तेव्हां पासून एक आठवडाभर माझें हिंदीमहासागराचें दर्शन अंतरलें होतें. यामुळे मला हिंदी महासागराच्या दर्शनाची जणूं कांहीं तहान लागली होती; ती हंबनटोटा येथे आल्यावर त्याचें पुनर्दर्शन घडून तृप्त झाल्यामुळे मला फार आनंद झाला. येथें सोनेरी रेतीचें सुंदर वाळवंट आहे. त्या वाळवंटावर जाऊन तेथून हिंदी महासागराच्या हिरव्या निळ्या पाण्यावरील फेसाच्या शुभ्र पुष्पमालांनीं अलंकृत झालेल्या लाटांचें चित्ताकर्षक तांडव मी सारखा पहात बसलों. मी हा सुंदर देखावा पाहण्यांत इतका गढून गेलों की मला पुढे जाण्याचें भान राहिलें नाहीं. पण मोटारवाल्यानें निघण्याच्या निशाणीचें शिंग फुंकलें. तेव्हां नाइलाजानें मी मोटारींत जाऊन बसलों; तोंच मोटार सुरू झाली व तो नयनमनोहर सागराचा देखावा तेव्हांच दृष्टिआड झाला. '''हंबन'''-<noinclude></noinclude> f6kwsjicbpmci2yi4qwgv07lu1sjnba 104 112089 236582 2026-09-07T05:34:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१६८ |लंकेचे वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>'''टोटा''' टाकलें कीं रस्ता किंचित् आंत जातो व समुद्र दिसेनासा होतो. पण लंकेचा माझ्या पूर्ण परिचयाचा केळी नारळी-पोफळींच्या बागांचा देखावा सुरू होतो. त्यांत दुसऱ्या एका मला अज्ञातनाम झाडाची भर पडते. या झाडाला भलीं थोरली कातरलेली लांब व जाड पानें असतात. या पानाचा कोंब मेणबत्तीसारखा दिसतो. हे झाड डौलदार व व मोठें तजेलदार दिसतें. या भागांत या झाडांची लागवडही बरीच दिसली. याला भाकरीचें झाड म्हणतात. हें मला कोलंबोस पोहोंचल्यावर कळलें. पुढें '''टांगाला''' म्हणून बरेंच मोठे गांव लागलें. हें समुद्रकांठावर आहे पण रस्ता गांवाचे वरच्या बाजूनें जात असल्यामुळे समुद्र दिसत नाहीं. येथून मोटारवाला सरळ किनाऱ्यांच्या रस्त्यानें न जातां '''बेलियाटा''' नांवाच्या पांच मैल आंत असलेल्या गांवावरून गेला. थोड्याच वेळांत पुनः आम्ही '''डिकवेला''' नांवाच्या समुद्र किनाऱ्यावरील गांवीं आलों. हें गांव म्हणजे हंबनटोटा गांवाची छोटेखानी आवृत्ति होय. येथेंही हिंदी महासागर मोटाररस्त्यानें जातांना डाव्या हातास लागतो. येथून रस्ता बहुतेक किनाऱ्याला लागून गेलेला आहे. यामुळे मोटार हिंदी महासागराशीं लपंडाव खेळत आहे कीं काय असा भास होतो. कारण क्षणांत महासागर दिसतो तर क्षणांत तो दिसेनासा होतो. असा लपंडाव खेळत खेळत '''गडारा''' गांवाशीं आलें म्हणजे '''दोंद्रा''' नांवाचें समुद्रांत घुसलेलें जमीनीचें टोंक आपल्याला दिसतें. हेंच टोंक लंकाबेटाचें सर्वांत दक्षिणेकडलें टोंक होय. हे टोंक म्हणजे लंकेचें '''केप कामोरिन''' किंवा '''कन्याकुमारी''' होय. येथून रस्ता जरा आंत जातो; दोंद्रा टोंकामुळें महासागर दिसत नाहीं. पण थोडक्याच वेळांत मी '''मातर''' शहरी पोहोंचलों. तेथें आलों तों दुपारचा १ वाजला होता. मोटार स्टेशनपर्यंत आली. '''गॉल''' बंदरास जाणारी आगगाडी निघण्यास तीन तास अवकाश होता. तेव्हां इतक्या अवकाशांत मातर शहराचे ओझरतें दर्शन घेऊन गॉलला वस्तीला जावें असा मी बेत केला. म्हणून सामान स्टेशनच्या क्लोकरूममध्ये ठेवलें; त्याला १५ सेंट (दोन आणे) भाडें पडलें. तें देऊन स्टेशननजीकच्या दुकानी चहा घेऊन मी तडक शहर पाहण्यास निघालों.{{nop}}<noinclude></noinclude> 7gjjhclzuib5lv7e6el3sdx9un859th 104 112090 236583 2026-09-07T05:38:33Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें|१६९}}</noinclude>{{gap}}मातर शहराची रचना मोठी चमत्कृतिजनक आहे. हें शहर लंकेच्या थेट दक्षिणेस आहे. येथें नीलगंगा नांवाची नदी येऊन समुद्रास मिळते. ही नदी उत्तरेकडील पर्वतांतून निघून दक्षिणेकडे वहात जाते; पण सरळ दक्षिणेस समुद्रास मिळत नाहीं; तर समुद्रकिनाऱ्यानजीक आल्यावर ही नदी एकदम पश्चिमवाहिनी बनते व मग समुद्राला जाऊन मिळते. यामुळें नदी व समुद्र यांमध्यें अत्यंत चिंचोळी पूर्वपश्चिम लांबट अशी जमिनीची पट्टी पडते. या चिंचोळ्या पट्टीच्या पश्चिम टोकाकडे म्हणजे नदीच्या मुखाच्या अंगास डच लोकांनी बांधलेला किल्ला आहे. हंबनटोटाकडून येणारा हमरस्ता पूर्वेकडून पश्चिमेकडे पण नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यानें गेला आहे. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंस मातरचा बाजार व बंगले वसलेले आहेत; किल्ल्याच्या पूर्व कोपऱ्यावर नदीवर लोखंडी पूल आहे. तो पूल वलांडला म्हणजे मातरशहराचा मुख्य व उत्तरेकडचा भाग लागतो. मुख्य शहराच्या उत्तरेस रेलवे स्टेशन आहे. कोलंबोकडून येणारा रेलवेरस्ता मातरपर्यंतच आहे. म्हणजे मातर हें रेलवेचें टरमिनस आहे. नदीवर पूल दक्षिणोत्तर आहे व रस्ता दक्षिणोत्तर असून तो थेट उत्तरेस '''हकमना''' गांवाकडे गेला आहे. स्टेशन या रस्त्यावर आहे. पश्चिमेकडे गॉलला जाणाऱ्या रस्त्याचे स्टेशनच्या अलीकडे दोन समांतर फाटे होतात. एका रस्त्याचें नांव '''मेनस्ट्रीट''' व दुसऱ्याचें नांव '''ब्रॉडवे'''; शहराबाहेर गेल्यावर हे रस्ते एकत्र मिळतात व मग तो रस्ता थेट गॉलला पोहोंचतो. अशी मोठी चमत्कृतिजनक मातर- शहराची रचना आहे. या रचनेमुळे शहराचे स्वाभाविक तीन तुकडे पडले आहेत; मेनस्ट्रीट व ब्रॉडवे या रस्त्याच्या मध्यें मुख्य मातर शहर आहे; नीलगंगा नदीचे दक्षिण तीराला मातरची बाजारपेठ व राहते बंगले आहेत; किल्ल्यामध्यें सरकारी कचेऱ्या, व खासगी बंगले व दुकानें आहेत. रहाते बंगले थेट नदीच्या मुखापर्यंत पसरले आहेत. हे टोंक म्हणजे लंकाभूमीचें अंत्य टोंकच आहे; तदनुरूप Land's end असें या भागाला नांवही आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> jl49y7bwxs65hp2casf9emforbh5j23 104 112091 236589 2026-09-07T06:17:40Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०२ ) दुर्व्यसनी Empress Catharine हिला मोठ्या सिताफीनें आपल्या बाजूला कायमची वळवून ठेवली. असेंच दुसरें उदाहरण व्हॉल्टेअर याचें आहे. या प्रसिद्ध लेखकाला पळता भुई थोडी होऊन, देशांत..." 236589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०२ ) दुर्व्यसनी Empress Catharine हिला मोठ्या सिताफीनें आपल्या बाजूला कायमची वळवून ठेवली. असेंच दुसरें उदाहरण व्हॉल्टेअर याचें आहे. या प्रसिद्ध लेखकाला पळता भुई थोडी होऊन, देशांतर करावें लागलें होतें. हल्ली देखील, रशियामध्यें विनोदी लेखकाला जीव मुठीत धरून लिहिण्याचा किंवा देशत्यागाचा प्रसंग येतो, मग जो काळ बोलूनचालून बिनसुधारलेला, त्यांत उघडपणे टीका करण्यास कोणी धनला नाहीं, तर आश्चर्य कोणतें । झणून पशुकथांच्या वेषांत विनोद काहींसा दडलेला आढळतो. पशुपक्ष्यांना समाजांतल्या वाटेल त्या व्यक्तीप्रमाणे वागाव- याला लावून विनोदाचा हेतु पार पाडता येतो. शिवाय, पशुकथा या परंपरेनें आलेल्या असल्यामुळे, त्यांत एकाद्याने कांहीं पदरच्या घातल्या, तरी ते लवकर लक्षांत येत नाहीं. उघड टीका व गोष्टींच्या रूपानें टीका, यांमधला फरक दाखण्यास एक उदाहरण घेऊं. रशियामध्यें हल्लीं आहे, त्यापेक्षा पूर्वी पुष्कळच अधिक करडा अंमल होता, झारची नजर कडक असल्यामुळे वाङ्मयाची उपासमार होत होती. अशा काळी किलॉफ ( Kriloff ) यानें ( Fables ) पशुकथा लिहिल्या. त्यांतल्या एकीचा सारांश असा होता, कीं एका मांजराने एक पक्षी पकडला व पंज्यांत धरून “ Sing, Birdie, Sing-गा, बेठ्या, गा," असा आग्रह करण्याचा सपाटा लावला. मांजराच्या पंज्यांत सांपडलेल्या पक्ष्याला गार्णे को- ठून सुचणार ! या एका गोष्टीने किलॉफनें जितका प्रकाश पाडला, तितका त्याला इतर साधनांनी 'कारटून' शिवाय - पाडतो आला असता कीं नाहीं, याची शंकाच आहे. सरकारचा विसंगतपणा व लेखकांची संकटमय स्थिति, हीं दोन्हीहि त्यानें उत्कृष्ट रीतीने दाखविली. असल्या गोष्टी बोलताबोलता सहज रचण्याची हातोटी पुष्कळांना साधलेली असते. अरबस्तानांतल्या वाळवंटांत राहणाऱ्या Bedouins लोकांचा या बाबतींत हातखंडा आहे, असें ह्मणतात. पशुकथांच्या संग्रहाचीं कांहीं नावें खाली दिलीं आहेत:-- (1 ) ' Panchatantra. ' ( 2 ) ' Hitopadesha. '<noinclude></noinclude> eyurd6gkxio1bkb3tlqbweevnhwwlsw 104 112092 236590 2026-09-07T06:18:10Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( 3 ) — Esop's Fables. ( १०३ ) " ( 4 ) ' Master Reynard & Ysengrin.' (5) LaFontaine's Fables. ' ( 6 ) ' Jungle Books, ' By Kipling. ( 7 ) ' The Jatakas. इतर कथा. 2 पशुकथा व जनकथा या सोडून इतर किडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La..." 236590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( 3 ) — Esop's Fables. ( १०३ ) " ( 4 ) ' Master Reynard & Ysengrin.' (5) LaFontaine's Fables. ' ( 6 ) ' Jungle Books, ' By Kipling. ( 7 ) ' The Jatakas. इतर कथा. 2 पशुकथा व जनकथा या सोडून इतर किडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La Mancha व त्याचे पराक्रम, हा ग्रंथ सर्वोच्या ऐकण्यांत आहे. याच्या तोडीचा जरी नाहीं, तरी निदान जवळजवळ तशाच योग्यतेचा लेखक Rabelais हा होय. पहिल्याचा कर्ता Cervantes हा स्पेनमधला होता. Rabelais हा फ्रान्समधला आहे. Rabe- lais याच्या अनुपम ग्रंथाचे इंग्रजी लेखक Swift यानें ' Gulliver's Tra- vels' या ग्रंथांत अनुकरण केले आहे. बाकीचे प्रसिद्ध ग्रंथ पुढे दिले आहेत:- (1 ) Le Sage. 'Gil Blas.' ( 2 ) Sterne. 'Tristam Shandy. ' ( 3 ) Carlyle. Sartor Resartus.' ( 4 ) Dickens. f Pickwick Papers. ' (5) Daudet. 'Tartarin of Tarascon.' ( 6 ) Mark Twain. 'Tom Sawyer. ' ( 7 ) Lewis Carrol. 'Alice in wondarland. यांशिवाय हिंदुस्थानांतल्या सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचण्सारखे पुस्तक ह्मणजे ‘Twenty one days in India, or the tour of Sir Ali Baba. K. C. S. I. ' हें होय. अलीकडे Mr. Dooley's opinions ह्मणून विनोदी लेख New york येथें प्रसिद्ध होत असतात. पण ते वाचर्णे दरएकाच्या कुवतीवर अवलंबून आहे. जगांतल्या लहानमोठ्या हालचालींवर संवादरूपानें ही टीका असते.<noinclude></noinclude> cbn4gdd9rdiuujcr07igs28kdkqxoni 104 112093 236591 2026-09-07T06:18:39Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०४ ) Caricature हैं विनोदाचें नवें अंग आहे. राजकारणांत याचा उपयोग विशेष होतो. पण याचा वाङ्मयांत समावेश होणे कठिण आहे. वाङ्मयाचा भार शब्दांवर आहे, पण याचा चित्रांवर आहे. "चित्रविन..." 236591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०४ ) Caricature हैं विनोदाचें नवें अंग आहे. राजकारणांत याचा उपयोग विशेष होतो. पण याचा वाङ्मयांत समावेश होणे कठिण आहे. वाङ्मयाचा भार शब्दांवर आहे, पण याचा चित्रांवर आहे. "चित्रविनोद" हें एक नवें अंग आहे, एवढे लक्षांत ठेवलें, ह्मणजे पुरे आहे. सारांश, विनोदी वाङ्मय हा वाङ्मयाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्याचा पद्धतशीर अभ्यास व्हावयास पाहिशे. संस्कृत वाङ्मयांत विनोदाचा जवळजवळ अभावच असल्यानें, त्यावर पोसलेल्या मराठी वाङ्मयाची तशीच स्थिति आहे. जी थोडी पुस्तकें आहेत ती भाषांतरें किंवा वेषांतरें आहेत. स्वतंत्र आणि नांवा- जण्यासारखा एकहि ग्रंथ अजून झाला नाहीं 'भद्वंभद्र' या गुजराथीमधल्या प्रं- थाचे योग्य वर्णन करणें शक्य नाहीं. याच्यापेक्षां प्रहसन, ज्याला फार्स ह्मणतात तें कितीतरी चांगलें. 'भद्रभद्र' वाचून विनोद ह्मणजे पाचकळपणा, टारगेपणा अशी कोणी समजूत करून घेतली, तर त्याची कीवच करावी लागेल, प्रहसनें ह्रीं त्यांच्या नांवाप्रमाणे खूप हंसविण्याकरितांच आहेत; पण इंसविणें हा विनो दाचा हेतु नाहीं. विसंगतपणाची वाचकांना किंवा श्रोत्यांना ओळख पटल्यामुळे घडणारा तो परिणाम आहे, हें ध्यानांत ठेवले ह्मणजे प्रहसन आणि विनोदी ग्रंथ यांचा गोंधळ होणार नाहीं. ज्या गोष्टी गंभीर वादविवादाने पटत नाहींत त्या विनोदाने सहज पटतात. ह्मणून प्रतिभासंपन्न लेखकांच्या हातांत विनोद हें भयंकर शस्त्र बनते. खुळसट चालीरीति यांच्या माऱ्याने नाहीशा होऊं लागतात. Pascal चीं पत्रे, मोलिएरचीं नाटकें, Addison and Steel यांचा Spectator, Swift यांचे लेख, यांनी केवढी मोठी कामगिरी आपापल्या समाजांत बजाविली आहे. बोमार्शे, कार्लाईल, डिकन्स, दोदे यांनी अशींच कामगिरी केली आहे; पण या सर्वोपेक्षां Voltaire या विनोदी लेखकाची कामगिरी मोठी झाली आहे. सं- बंध युरोपखंडावर यार्ने आपली छाप पाडली होती. मोठमोठ्या राजांनीं, अमी- रउमरावांनी त्याच्या सहवासाची इच्छा धरावी, इतकी त्याची मान्यता वाढली होती! अठराव्या शतकांत फ्रेंच भाषा व फ्रेंच वाङ्मय यांना सर्वत्र अग्रमान असे. व फ्रेंच लेखकांमध्यें Voltaire हा पहिला होता. त्याची भाषाशैली, त्याचा विनोद हीं अप्रतिम होतीं. धर्माच्या नांवावर समाजांत प्रचलित झालेले वेडेचार, यांच्यावर त्यानें शस्त्र उचललें होतें. यदीयवाग्वज्रकठोरपात- चूर्णीचकार प्रतिवादिशैलान् । ही गवाँकि त्याला थोडी तरी लागू पडली असती. प्रचलित धर्मपेक्षा मुळींच धर्म नसलेला बरा, अशी त्याची ,<noinclude></noinclude> eoyc7n8cgojt5cndm4jl6dum4b71wke 236592 236591 2026-09-07T06:33:16Z JayashreeVI 4058 236592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०४)'''}}}}</noinclude>{{gap}}Caricature हे विनोदाचें नवें अंग आहे. राजकारणांत याचा उपयोग विशेष होतो. पण याचा वाङ्मयांत समावेश होणे कठिण आहे. वाङ्मयाचा भार शब्दांवर आहे, पण याचा चित्रांवर आहे. "चित्रविनोद" हें एक नवें अंग आहे, एवढे लक्षांत ठेवलें, ह्मणजे पुरे आहे. <br>{{gap}}सारांश, विनोदी वाङ्मय हा वाङ्मयाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्याचा पद्धतशीर अभ्यास व्हावयास पाहिजे. संस्कृत वाङ्मयांत विनोदाचा जवळजवळ अभावच असल्यानें, त्यावर पोसलेल्या मराठी वाङ्मयाची तशीच स्थिति आहे. जी थोडी पुस्तकें आहेत ती भाषांतरें किंवा वेषांतरें आहेत. स्वतंत्र आणि नांवाजण्यासारखा एकहि ग्रंथ अजून झाला नाहीं ''''भद्वंभद्र'''' या गुजराथीमधल्या ग्रंथाचे योग्य वर्णन करणें शक्य नाहीं. याच्यापेक्षां प्रहसन, ज्याला फार्स ह्मणतात तें कितीतरी चांगलें. ''''भद्रभद्र'''' वाचून विनोद ह्मणजे पाचकळपणा, टारगेपणा अशी कोणी समजूत करून घेतली, तर त्याची कीवच करावी लागेल. प्रहसनें ही त्यांच्या नांवाप्रमाणे खूप हंसविण्याकरितांच आहेत; पण हंसविणें हा विनोदाचा हेतु नाहीं. विसंगतपणाची वाचकांना किंवा श्रोत्यांना ओळख पटल्यामुळे घडणारा तो परिणाम आहे, हें ध्यानांत ठेवले ह्मणजे प्रहसन आणि विनोदी ग्रंथ यांचा गोंधळ होणार नाहीं. ज्या गोष्टी गंभीर वादविवादाने पटत नाहींत त्या विनोदाने सहज पटतात. ह्मणून प्रतिभासंपन्न लेखकांच्या हातांत विनोद हें भयंकर शस्त्र बनते. खुळसट चालीरीति यांच्या माऱ्याने नाहीशा होऊं लागतात. Pascal चीं पत्रे, मोलिएरचीं नाटकें, Addison and Steel यांचा Spectator, Swift यांचे लेख, यांनी केवढी मोठी कामगिरी आपापल्या समाजांत बजाविली आहे. बोमार्शे, कार्लाईल, डिकन्स, दोदे यांनी अशींच कामगिरी केली आहे; पण या सर्वांपेक्षां Voltaire या विनोदी लेखकाची कामगिरी मोठी झाली आहे. संबंध युरोपखंडावर याने आपली छाप पाडली होती. मोठमोठ्या राजांनीं, अमीरउमरावांनी त्याच्या सहवासाची इच्छा धरावी, इतकी त्याची मान्यता वाढली होती! अठराव्या शतकांत फ्रेंच भाषा व फ्रेंच वाङ्मय यांना सर्वत्र अग्रमान असे. व फ्रेंच लेखकांमध्यें Voltaire हा पहिला होता. त्याची भाषाशैली, त्याचा विनोद हीं अप्रतिम होतीं. धर्माच्या नांवावर समाजांत प्रचलित झालेले वेडेचार, यांच्यावर त्यानें शस्त्र उचललें होतें. '''यदीयवाग्वज्रकठोरपातचूर्णीचकार प्रतिवादिशैलान्।''' ही गर्वोक्ती त्याला थोडी तरी लागू पडली असती. प्रचलित धर्मपेक्षा मुळींच धर्म नसलेला बरा, अशी त्याची<noinclude></noinclude> kf8a6udg59s9m18e6gh61s8e6hrfa1j 236593 236592 2026-09-07T06:35:06Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०४)'''}}}}</noinclude>{{gap}}Caricature हे विनोदाचें नवें अंग आहे. राजकारणांत याचा उपयोग विशेष होतो. पण याचा वाङ्मयांत समावेश होणे कठिण आहे. वाङ्मयाचा भार शब्दांवर आहे, पण याचा चित्रांवर आहे. "चित्रविनोद" हें एक नवें अंग आहे, एवढे लक्षांत ठेवलें, ह्मणजे पुरे आहे. <br>{{gap}}सारांश, विनोदी वाङ्मय हा वाङ्मयाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्याचा पद्धतशीर अभ्यास व्हावयास पाहिजे. संस्कृत वाङ्मयांत विनोदाचा जवळजवळ अभावच असल्यानें, त्यावर पोसलेल्या मराठी वाङ्मयाची तशीच स्थिति आहे. जी थोडी पुस्तकें आहेत ती भाषांतरें किंवा वेषांतरें आहेत. स्वतंत्र आणि नांवाजण्यासारखा एकहि ग्रंथ अजून झाला नाहीं ''''भद्रंभद्र'''' या गुजराथीमधल्या ग्रंथाचे योग्य वर्णन करणें शक्य नाहीं. याच्यापेक्षां प्रहसन, ज्याला फार्स ह्मणतात तें कितीतरी चांगलें. ''''भद्रंभद्र'''' वाचून विनोद ह्मणजे पाचकळपणा, टारगेपणा अशी कोणी समजूत करून घेतली, तर त्याची कीवच करावी लागेल. प्रहसनें ही त्यांच्या नांवाप्रमाणे खूप हंसविण्याकरितांच आहेत; पण हंसविणें हा विनोदाचा हेतु नाहीं. विसंगतपणाची वाचकांना किंवा श्रोत्यांना ओळख पटल्यामुळे घडणारा तो परिणाम आहे, हें ध्यानांत ठेवले ह्मणजे प्रहसन आणि विनोदी ग्रंथ यांचा गोंधळ होणार नाहीं. ज्या गोष्टी गंभीर वादविवादाने पटत नाहींत त्या विनोदाने सहज पटतात. ह्मणून प्रतिभासंपन्न लेखकांच्या हातांत विनोद हें भयंकर शस्त्र बनते. खुळसट चालीरीति यांच्या माऱ्याने नाहीशा होऊं लागतात. Pascal चीं पत्रे, मोलिएरचीं नाटकें, Addison and Steel यांचा Spectator, Swift यांचे लेख, यांनी केवढी मोठी कामगिरी आपापल्या समाजांत बजाविली आहे. बोमार्शे, कार्लाईल, डिकन्स, दोदे यांनी अशींच कामगिरी केली आहे; पण या सर्वांपेक्षां Voltaire या विनोदी लेखकाची कामगिरी मोठी झाली आहे. संबंध युरोपखंडावर याने आपली छाप पाडली होती. मोठमोठ्या राजांनीं, अमीरउमरावांनी त्याच्या सहवासाची इच्छा धरावी, इतकी त्याची मान्यता वाढली होती! अठराव्या शतकांत फ्रेंच भाषा व फ्रेंच वाङ्मय यांना सर्वत्र अग्रमान असे. व फ्रेंच लेखकांमध्यें Voltaire हा पहिला होता. त्याची भाषाशैली, त्याचा विनोद हीं अप्रतिम होतीं. धर्माच्या नांवावर समाजांत प्रचलित झालेले वेडेचार, यांच्यावर त्यानें शस्त्र उचललें होतें. '''यदीयवाग्वज्रकठोरपातचूर्णीचकार प्रतिवादिशैलान्।''' ही गर्वोक्ती त्याला थोडी तरी लागू पडली असती. प्रचलित धर्मपेक्षा मुळींच धर्म नसलेला बरा, अशी त्याची<noinclude></noinclude> bfdedx04kw70hku42l95nzc0g6bfruj