विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 104089 236629 236573 2026-09-08T07:27:41Z कल्पनाशक्ती 3813 236629 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लंकेचें वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1934 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="प्रस्तावना" 7 ="अनुक्रमणिका" 8="नकाशा" 9 ="लंकापुराणपरिचय" 21 ="लंकेचा दंतकथात्मक इतिहास" 37 ="लंकेंत पहिले पाऊल : कोलंबो बंदर व रत्नपुर नगर" 43="फोटो" 52 ="फोटो" 59="फोटो" 62="कँडी व पेरेडॅनिया" 66="फोटो" 73="फोटो" 79 ="खडक-देऊळ व खडक-किल्ला" 82="फोटो" 87="फोटो" 92 ="बॅटिकोला व त्रिंकोमाली" 104 ="फोटो" 107 ="फोटो" 112 ="लंकेच्या जुन्या राजधान्या व मिहिंतले पर्वत" 114 ="फोटो" 117 ="फोटो" 133 ="फोटो" 136 ="जाफना अथवा नागद्वीप" 150 ="श्रीपाद शिखर" 156 ="फोटो" 163 ="लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें" 165 ="फोटो" 168 ="फोटो" 173 ="फोटो" 176 ="फोटो" 183="लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी" 192 ="लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें" 200 ="पश्चिम लंकेच्या लोकवस्तीचे धावतें अवलोकन"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 9yyf8bkslgb7tu5er0r7sw6zqg4fgsq 104 112044 236604 236495 2026-09-07T13:37:08Z Shurpalimedha 5041 236604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>नव्हता. स्टुडिओतल्या टेपरेकॉर्डरवर ध्वनिमुद्रण कसे होते, ते प्रथम मला श्रीकांत ठाकरेंनी दाखवले होते. हा पहिला अनुभव स्तंभित करणारा होता.....<br/> {{gap}}स्वातंत्र्यापूर्वी चहा पिणे, नाटक-सिनेमा पाहणे या गोष्टी 'व्यसन' मानल्या जायच्या. इराण्याच्या हॉटेलातील 'गुलाबी' चहात बुरून (ब्रून) पाव बुडवून खाणे ही चैन मानली जाई. पानीकम, पावणा, दूधनी चाय, किंवा गुलाब, नारंगी, फालसा, जिंजर, दूध कोल्ड्रिंक ही पेये आता अदृश्य झाली आहेत.<br/> {{gap}}त्या काळी आमची जीवनपद्धती ठरलेली असायची. रोज सूतकताई असे. शिवाजी पार्कला 'हरी निवास' च्या मागे 'मीना सदन'मध्ये क्षीरसागर नावाचे एक गृहस्थ सूत कातायला शिकवीत. प्रथम टकळी, नंतर धनुष्य टकळी, त्यानंतर गांधी चरखा, त्यानंतर यरवडा चरखा (पेटीचा). यात एकदा मला खादीचा हातरुमाल बक्षीस मिळाला. हे मला मिळालेले पहिले पारितोषिक. दादरभर मी तो रुमाल अभिमानाने दाखवीत होतो. सूत कातून ते डिसिल्वा रोडवरील 'खादी भंडारा'त दिल्यावर खादीचे कापड मिळायचे. खादीव्यतिरिक्त आम्ही कोणतेही इतर कापड वापरत नसू. हिंदी शिकण्यासाठी आम्ही 'बालमोहन शाळेत जात असू. त्यावेळी विटांनी बांधलेले बैठे वर्ग होते. बोर्डावर सुवाच्य अक्षरांत विद्यार्थ्यांचे जन्मदिवस, सुविचार वगैरे लिहिलेले असत. आम्हाला त्याचे कौतुक वाटे. हर्डीकर नावाचे शिक्षक हिंदी शिकवीत. 'राष्ट्रभाषा प्रचार समिती'च्या परीक्षा असत. 'प्रथमा', 'प्रवेश', 'परिचय', 'कोविद' व 'रत्न' अशा परीक्षा असत. मी 'प्रथमा', 'प्रवेश' पास झालो. 'परिचय' तोंडी परीक्षेवेळी मला 'झाडावर पक्षी बसले आहेत' याचे हिंदीत भाषांतर करायला सांगितले. मी 'झाडपर पक्षी बैठे है' असे भाषांतर केले. परीक्षकांनी 'पेड पर पंछी बैठे है' अशी दुरुस्ती केली व मला पास केले. या अगाध ज्ञानामुळे पुढे 'कोविद' परीक्षेची मी धास्तीच घेतली व हिंदीचा नाद सोडून दिला.<br/> {{gap}}संध्याकाळी मी 'राष्ट्र सेवा दला'च्या शाखेत जात असे. 'शिंग फुंकले रणी वाजतात चौघडे, सज्ज व्हा उठा उठा सैन्य चालते पुढे', 'भारतीयांनो आझाद होऊ या', 'विजयी विश्व तिरंगा प्यारा, झंडा ऊंचा रहे हमारा' अशी स्वातंत्र्यपर अनेक गाणी ओठांवर असायची. 'पुढे जाता पुढे पाय, मागे आता आहे काय' हे गाणे म्हणताना डावा पाय व उजवा हात पुढे असायला हवा, असे शाखाप्रमुखाने अनेकदा सांगूनदेखील आमचा डावा पाय मागे व उजवा हात पुढे असायचा.<br/> {{right|दादर । १९}}<noinclude></noinclude> nnqqe69grhb7gcfr4m37eplbk0tk5ab 104 112045 236605 236496 2026-09-07T13:42:28Z Shurpalimedha 5041 236605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>{{gap}}अनंत पाटील रोडवर जिथे शिवाजी पार्क टेलिफोन एक्स्चेंज आहे, तिथे पूर्वी झोपड्या होत्या. अशा एका झोपडीत आमच्या गुप्त बैठका होत असत. प्रा. राम जोशी आमचे म्होरके होते. त्यावेळी ते 'रुईया कॉलेज' मध्ये इंटरला होते.<br/> {{gap}}'नॉर्थ बॉम्बे स्टुडंट्स युनियन' नावाची आम्हा विद्यार्थ्यांची संघटना होती. आमच्या शाळेचा मी प्रतिनिधी होतो. धोबी तलाव येथील 'रंगभवन' मध्ये अधिवेशन भरले. स. का. पाटील, सरोजिनी नायडू, भुलाभाई देसाई अशा अनेक नेत्यांची मार्गदर्शनपर भाषणे झाली. अनेक ठराव मांडले गेले, पास झाले. बहुतेक ठरावांचे होते तसेच याही ठरावांचे झाले असावे. एकूण तो काळ स्वातंत्र्याच्या विचारांनी भारावलेला होता...<br/> {{gap}}मी शाळेत असताना १९४२ च्या 'चले जाव' लढ्याला सुरुवात झाली. इतर विद्यार्थ्यांप्रमाणे मीही लढ्यात सहभागी झालो. त्यावेळी माझे वय सुमारे चौदा वर्षांचे असल्यामुळे आमची कामे होती शाळा, दुकाने बंद पाडणे, बुलेटिन वाटणे, निरोप पोचवणे, 'राष्ट्र सेवा दला'त जाणे, शाखा चालविणे, बौद्धिके ऐकणे, सूत कातणे वगैरे. पण शाळा सोडली नव्हती. चहा-कॉफी प्यायची नाही, सिनेमा पाहायचा नाही, खादीशिवाय इतर कापड वापरायचे नाही, 'सत्यमेव जयते' यावर विश्वास बाळगायचा, राष्ट्रासाठी सर्वत्याग करायचा, अशा प्रकारची अलिखित संहिता पाळीत होतो.<br/> {{gap}}एकदा एक भलताच प्रसंग गुदरला. इंग्रज सरकारने 'मार्शल लॉ' पुकारला होता. एके सकाळी आम्ही काही मुले बुलेटिन वाटत होतो. पोलिसांना चुकवीत हे काम करावे लागे. त्या काळी पोलिसांच्या डोक्यावर पिवळी पगडी व अंगावर निळा ड्रेस असे. एकाएकी गोया सोजिरांच्या गाड्या आमच्यासमोर येऊन थांबल्या. संगीनधारी बंदुका असलेल्या सोजिरांनी पटापट गाडीखाली उड्या मारल्या व आमच्या दिशेने ते धावत येऊ लागले. निमिषार्धात दुकानांचे व घरांचे दरवाजे बंद झाले. आम्ही जीव मुठीत घेऊन पळत सुटलो आणि शेजारच्या 'केशव भुवन'मध्ये शिरलो. पळत पळत दुसऱ्या मजल्यावर गेलो. सर्व घरांचे दरवाजे बंद ! जाणार कुठे? एकच दार उघडे दिसले; तो होता शौचकूप. आम्ही चौघेजण पटकन आत शिरलो व शौचकूपाची कडी लावली. सर्वसाधारणपणे चाळीच्या शौचकूपाची कडी तुटलेली असते किंवा लागत नसते. त्या दिवशी ती लागली हे आमचे नशीब! काही सेकंदांतच शौचकूपाच्या दारावर सोजिरांच्या लाथा बसू लागल्या. आमची छाती धडधडत होती. जीव मुठीत घेऊन आम्ही एकमेकांना खेटून उभे<br/> २० । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> rwrtogjq75y28aq2xb2etabr1xlmidi 104 112046 236606 236499 2026-09-07T13:48:01Z Shurpalimedha 5041 236606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>होतो. पंधरा-वीस मिनिटांनंतर चाळीतील खोल्यांचे दरवाडे उघडल्याचा आवाज आला. आम्हीही बाहेर आलो. आयुष्याची दोरी बळकट म्हणून वाचलो. संगीन पोटात शिरली असती तर हुतात्मा झालो असतो. पकडले गेलो असतो, तर स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून ताम्रपत्र मिळाले असते. रेल्वेने फुकट प्रवास करण्यासाठी पास मिळाला असता, पण तसे काही घडले नाही. आज माझ्या घरातील खिडकीतून 'केशव भुवन'चे दर्शन घडते, तेव्हा सत्तर वर्षांपूर्वीच्या आठवणी मनात दाटतात.<br/> {{gap}}माणसाला 'मी'पणाचा अभिमान असतो. एक शुक्राणू व एक स्त्रीबीज यांच्या संयोगातून हा 'मी' तयार होतो. यात 'मी'चे कोणतेही योगदान नसते.. 'मी'ची आनुवंशिकता, त्याचे रंगरूप हे 'मी' ठरवू शकत नाही, या गोष्टी आई-वडिलांकडून मिळतात. 'मी'ने कुठे जन्म घ्यावा, हे त्याची आई ठरवते. त्याची भाषादेखील तीच ठरवते. त्याचे वागणे, विचार हे त्याचे पालक, शिक्षक, मित्र, शेजारी, परिवार व समाज ठरवीत असतो. म्हणजे 'मी'चे स्वतःचे असे काही नसतेच. मला वाटते- मी दादर भागात राहिलो, वाढलो म्हणून मी आहे असा झालो. उडुपीला वाढलो असतो तर इडली-डोसा बनविण्यात पारंगत झालो असतो.<br/> {{gap}}'आमच्या दादरसारखी सांस्कृतिक परंपरेची व सोयीची जागा जगात कुठेही नाही,' असे दादरच्या रानडे रोडवर राहणारी मंडळी सांगतात. कारण इथे स्टेशन, दुकान, मकान, वाण सामान, उद्यान (व स्मशान) एकाच रस्त्यावर आहे, असे ते म्हणतात.<br/> {{gap}}गेल्या पन्नास-साठ वर्षांत दादरचा चेहरा बदलला आहे, हे खरे. तरीही इथे माणूसपण व आपलेपणा आहे. दादरमध्ये मध्यमवर्गीय आहेत; तसे गरीब व श्रीमंतही आहेत. दादरला सामाजिक, सांस्कृतिक व राजकीय व्यक्तिमत्त्व आहे. माणसे उमेदीने जगतात.<br/> {{gap}}बाहेर पाऊस पडतोय, डेकवर बडे गुलाम अली खाँची सीडी लावलीय, पत्नीने कांद्याची गरमागरम भजी आणलीय, डाव्या हातात कढत कॉफीचा कप व उजव्या हातात मंगेश पाडगावकरांच्या कवितेचे पुस्तक असल्यावर त्यापुढे उमर खय्यामदेखील फिका वाटतो. दादरकरांची सुखाची कल्पना यापेक्षा अधिक कोणती असणार?<br/> {{gap}}दादर, तुझे सलाम!<br/> {{right|दादर । २९}}<noinclude></noinclude> ofnf4hjrcofq7gn8p1gs1fx6bexkvnu 104 112047 236607 236498 2026-09-07T13:53:45Z Shurpalimedha 5041 236607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude><br/> <br/> <br/> {{center|'''मी डॉक्टर झालो'''}} <br/> <br/> '''मेडिकल कॉलेज''' {{gap}}पन्नास-साठ वर्षांपूर्वीदेखील मेडिकल कॉलेजात प्रवेश मिळविण्यासाठी चढाओढ असायची. पण ती आजच्यासारखी जीवघेणी नसे. पन्नास टक्के मार्क मिळविणाऱ्याला प्रवेश मिळे. पण तेव्हा इतके मार्क्स मिळवायलादेखील मान मोडून अभ्यास करायला लागायचा. 'कोचिंग क्लास' नव्हते. फर्स्ट क्लास मिळविणाऱ्यांची संख्या हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकी असे. आजच्यासारखे ९९ टक्के मार्क्स मिळत नसत! प्रवेशासाठी मेडिकल कॉलेजात सुमारे ५०० अर्ज येत. त्या काळी बुद्धिमान विद्यार्थी इंटर सायन्सनंतर इंजिनीअरिंगला जात, कारण इंजिनीअरिंगला प्रवेशासाठी किमान साठ टक्के मार्क्स लागत. मेडिकलहून इंजिनीअरिंगला 'स्कोप' अधिक असे. हजार रुपये पगाराची नोकरी सहज मिळायची. 'आपण जन्म घेतला आहे तो राष्ट्राचे व समाजाचे देणे चुकविण्यासाठी' अशी काहीशी भोळी समजूत असल्यामुळे बरेचसे विद्यार्थी मेडिकल कॉलेजात जात असत.<br/> {{gap}}इंटरच्या परीक्षेच्या वेळचा एक प्रसंग आठवतो. आयुष्याचे भवितव्य ठरविणारी अशी ही एक फार महत्त्वाची परीक्षा. परीक्षेआधीचा प्रत्येक सेकंद लाख मोलाचा वाटायचा. दोन दिवसाआधी माझ्या परीक्षेचा क्रमांक पाहण्यासाठी मी एका मित्राला 'रुईया कॉलेजा'त पाठवले. तो नंबर पाहून आला. परीक्षेच्या पहिल्या दिवशी पंधरा मिनिटे आधी 'रुईया कॉलेजात पोचलो. पण माझा क्रमांक असलेला बाक काही सापडेना. शेवटी कळले की सर्व क्रमांकांचा बोर्ड 'रुईया कॉलेजा'त लावलेला असला, तरी माझ्या परीक्षेचे सेंटर 'व्ही.जे.टी.आय. 'ला आहे. तोपर्यंत मी 'व्ही.जे.टी.आय.'पाहिले नव्हते. परीक्षा सुरू व्हायला फक्त तीन मिनिटे शिल्लक होती. माझे धाबे चांगलेच दणाणले. नुसती तारांबळ उडाली. धावत धावत मी नाक्यावर आलो. इतक्यात आपल्या मोटारीतून उतरणारा एक गृहस्थ दिसला. माझा<br/> २२ । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> ad1fic42urp2au2c7sh1djyl1enl3jo 236608 236607 2026-09-07T13:54:35Z Shurpalimedha 5041 236608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude><br/> <br/> <br/> {{center|'''{{x-larger|मी डॉक्टर झालो}}'''}} <br/> <br/> '''मेडिकल कॉलेज'''<br/> {{gap}}पन्नास-साठ वर्षांपूर्वीदेखील मेडिकल कॉलेजात प्रवेश मिळविण्यासाठी चढाओढ असायची. पण ती आजच्यासारखी जीवघेणी नसे. पन्नास टक्के मार्क मिळविणाऱ्याला प्रवेश मिळे. पण तेव्हा इतके मार्क्स मिळवायलादेखील मान मोडून अभ्यास करायला लागायचा. 'कोचिंग क्लास' नव्हते. फर्स्ट क्लास मिळविणाऱ्यांची संख्या हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकी असे. आजच्यासारखे ९९ टक्के मार्क्स मिळत नसत! प्रवेशासाठी मेडिकल कॉलेजात सुमारे ५०० अर्ज येत. त्या काळी बुद्धिमान विद्यार्थी इंटर सायन्सनंतर इंजिनीअरिंगला जात, कारण इंजिनीअरिंगला प्रवेशासाठी किमान साठ टक्के मार्क्स लागत. मेडिकलहून इंजिनीअरिंगला 'स्कोप' अधिक असे. हजार रुपये पगाराची नोकरी सहज मिळायची. 'आपण जन्म घेतला आहे तो राष्ट्राचे व समाजाचे देणे चुकविण्यासाठी' अशी काहीशी भोळी समजूत असल्यामुळे बरेचसे विद्यार्थी मेडिकल कॉलेजात जात असत.<br/> {{gap}}इंटरच्या परीक्षेच्या वेळचा एक प्रसंग आठवतो. आयुष्याचे भवितव्य ठरविणारी अशी ही एक फार महत्त्वाची परीक्षा. परीक्षेआधीचा प्रत्येक सेकंद लाख मोलाचा वाटायचा. दोन दिवसाआधी माझ्या परीक्षेचा क्रमांक पाहण्यासाठी मी एका मित्राला 'रुईया कॉलेजा'त पाठवले. तो नंबर पाहून आला. परीक्षेच्या पहिल्या दिवशी पंधरा मिनिटे आधी 'रुईया कॉलेजात पोचलो. पण माझा क्रमांक असलेला बाक काही सापडेना. शेवटी कळले की सर्व क्रमांकांचा बोर्ड 'रुईया कॉलेजा'त लावलेला असला, तरी माझ्या परीक्षेचे सेंटर 'व्ही.जे.टी.आय. 'ला आहे. तोपर्यंत मी 'व्ही.जे.टी.आय.'पाहिले नव्हते. परीक्षा सुरू व्हायला फक्त तीन मिनिटे शिल्लक होती. माझे धाबे चांगलेच दणाणले. नुसती तारांबळ उडाली. धावत धावत मी नाक्यावर आलो. इतक्यात आपल्या मोटारीतून उतरणारा एक गृहस्थ दिसला. माझा<br/> २२ । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> d41f1xlw1gsnjcgk9d5uq8odhx61i9d 104 112091 236594 236589 2026-09-07T12:13:50Z JayashreeVI 4058 236594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०२)'''}}}}</noinclude>दुर्व्यसनी Empress Catharine हिला मोठ्या सिताफीनें आपल्या बाजूला कायमची वळवून ठेवली. <br>{{gap}}असेंच दुसरें उदाहरण व्हॉल्टेअर याचें आहे. या प्रसिद्ध लेखकाला पळता भुई थोडी होऊन, देशांतर करावें लागलें होतें. हल्ली देखील, रशियामध्यें विनोदी लेखकाला जीव मुठीत धरून लिहिण्याचा किंवा देशत्यागाचा प्रसंग येतो, मग जो काळ बोलूनचालून बिनसुधारलेला, त्यांत उघडपणे टीका करण्यास कोणी धजला नाहीं, तर आश्चर्य कोणतें! म्हणून पशुकथांच्या वेषांत विनोद काहींसा दडलेला आढळतो. पशुपक्ष्यांना समाजांतल्या वाटेल त्या व्यक्तीप्रमाणे वागावयाला लावून विनोदाचा हेतु पार पाडता येतो. शिवाय, पशुकथा या परंपरेनें आलेल्या असल्यामुळे, त्यांत एकाद्याने कांहीं पदरच्या घातल्या, तरी ते लवकर लक्षांत येत नाहीं. <br>{{gap}}उघड टीका व गोष्टींच्या रूपानें टीका, यांमधला फरक दाखण्यास एक उदाहरण घेऊं. रशियामध्यें हल्लीं आहे, त्यापेक्षा पूर्वी पुष्कळच अधिक करडा अंमल होता, झारची नजर कडक असल्यामुळे वाङ्मयाची उपासमार होत होती. अशा काळी किलॉफ (Kriloff) यानें (Fables) पशुकथा लिहिल्या. त्यांतल्या एकीचा सारांश असा होता, कीं एका मांजराने एक पक्षी पकडला व पंज्यांत धरून “Sing, Birdie, Sing-गा, बेट्या, गा," असा आग्रह करण्याचा सपाटा लावला. मांजराच्या पंज्यांत सांपडलेल्या पक्ष्याला गाणे कोठून सुचणार! या एका गोष्टीने किलॉफनें जितका प्रकाश पाडला, तितका त्याला इतर साधनांनी 'कारटून' शिवाय-पाडता आला असता कीं नाहीं, याची शंकाच आहे. सरकारचा विसंगतपणा व लेखकांची संकटमय स्थिति, हीं दोन्हीहि त्यानें उत्कृष्ट रीतीने दाखविली. <br>{{gap}}असल्या गोष्टी बोलताबोलता सहज रचण्याची हातोटी पुष्कळांना साधलेली असते. अरबस्तानांतल्या वाळवंटांत राहणाऱ्या Bedouins लोकांचा या बाबतींत हातखंडा आहे, असें ह्मणतात. पशुकथांच्या संग्रहाचीं कांहीं नावें खाली दिलीं आहेत:-- (1)'Panchatantra.'<br> (2)'Hitopadesha.'<noinclude></noinclude> 5q4gvajq88yf9s8skygmqlprx3b8u3s 236595 236594 2026-09-07T12:15:19Z JayashreeVI 4058 236595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०२)'''}}}}</noinclude>दुर्व्यसनी Empress Catharine हिला मोठ्या सिताफीनें आपल्या बाजूला कायमची वळवून ठेवली. <br>{{gap}}असेंच दुसरें उदाहरण व्हॉल्टेअर याचें आहे. या प्रसिद्ध लेखकाला पळता भुई थोडी होऊन, देशांतर करावें लागलें होतें. हल्ली देखील, रशियामध्यें विनोदी लेखकाला जीव मुठीत धरून लिहिण्याचा किंवा देशत्यागाचा प्रसंग येतो, मग जो काळ बोलूनचालून बिनसुधारलेला, त्यांत उघडपणे टीका करण्यास कोणी धजला नाहीं, तर आश्चर्य कोणतें! म्हणून पशुकथांच्या वेषांत विनोद काहींसा दडलेला आढळतो. पशुपक्ष्यांना समाजांतल्या वाटेल त्या व्यक्तीप्रमाणे वागावयाला लावून विनोदाचा हेतु पार पाडता येतो. शिवाय, पशुकथा या परंपरेनें आलेल्या असल्यामुळे, त्यांत एकाद्याने कांहीं पदरच्या घातल्या, तरी ते लवकर लक्षांत येत नाहीं. <br>{{gap}}उघड टीका व गोष्टींच्या रूपानें टीका, यांमधला फरक दाखण्यास एक उदाहरण घेऊं. रशियामध्यें हल्लीं आहे, त्यापेक्षा पूर्वी पुष्कळच अधिक करडा अंमल होता, झारची नजर कडक असल्यामुळे वाङ्मयाची उपासमार होत होती. अशा काळी किलॉफ (Kriloff) यानें (Fables) पशुकथा लिहिल्या. त्यांतल्या एकीचा सारांश असा होता, कीं एका मांजराने एक पक्षी पकडला व पंज्यांत धरून “Sing, Birdie, Sing-गा, बेट्या, गा," असा आग्रह करण्याचा सपाटा लावला. मांजराच्या पंज्यांत सांपडलेल्या पक्ष्याला गाणे कोठून सुचणार! या एका गोष्टीने किलॉफनें जितका प्रकाश पाडला, तितका त्याला इतर साधनांनी 'कारटून' शिवाय-पाडता आला असता कीं नाहीं, याची शंकाच आहे. सरकारचा विसंगतपणा व लेखकांची संकटमय स्थिति, हीं दोन्हीहि त्यानें उत्कृष्ट रीतीने दाखविली. <br>{{gap}}असल्या गोष्टी बोलताबोलता सहज रचण्याची हातोटी पुष्कळांना साधलेली असते. अरबस्तानांतल्या वाळवंटांत राहणाऱ्या Bedouins लोकांचा या बाबतींत हातखंडा आहे, असें ह्मणतात. पशुकथांच्या संग्रहाचीं कांहीं नावें खाली दिलीं आहेत:-- {{gap}}(1)'Panchatantra.'<br>{{gap}}(2)'Hitopadesha.'<noinclude></noinclude> qvjl6lbvexdxwu0xagwbiijhb7gl51y 236596 236595 2026-09-07T12:15:40Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०२)'''}}}}</noinclude>दुर्व्यसनी Empress Catharine हिला मोठ्या सिताफीनें आपल्या बाजूला कायमची वळवून ठेवली. <br>{{gap}}असेंच दुसरें उदाहरण व्हॉल्टेअर याचें आहे. या प्रसिद्ध लेखकाला पळता भुई थोडी होऊन, देशांतर करावें लागलें होतें. हल्ली देखील, रशियामध्यें विनोदी लेखकाला जीव मुठीत धरून लिहिण्याचा किंवा देशत्यागाचा प्रसंग येतो, मग जो काळ बोलूनचालून बिनसुधारलेला, त्यांत उघडपणे टीका करण्यास कोणी धजला नाहीं, तर आश्चर्य कोणतें! म्हणून पशुकथांच्या वेषांत विनोद काहींसा दडलेला आढळतो. पशुपक्ष्यांना समाजांतल्या वाटेल त्या व्यक्तीप्रमाणे वागावयाला लावून विनोदाचा हेतु पार पाडता येतो. शिवाय, पशुकथा या परंपरेनें आलेल्या असल्यामुळे, त्यांत एकाद्याने कांहीं पदरच्या घातल्या, तरी ते लवकर लक्षांत येत नाहीं. <br>{{gap}}उघड टीका व गोष्टींच्या रूपानें टीका, यांमधला फरक दाखण्यास एक उदाहरण घेऊं. रशियामध्यें हल्लीं आहे, त्यापेक्षा पूर्वी पुष्कळच अधिक करडा अंमल होता, झारची नजर कडक असल्यामुळे वाङ्मयाची उपासमार होत होती. अशा काळी किलॉफ (Kriloff) यानें (Fables) पशुकथा लिहिल्या. त्यांतल्या एकीचा सारांश असा होता, कीं एका मांजराने एक पक्षी पकडला व पंज्यांत धरून “Sing, Birdie, Sing-गा, बेट्या, गा," असा आग्रह करण्याचा सपाटा लावला. मांजराच्या पंज्यांत सांपडलेल्या पक्ष्याला गाणे कोठून सुचणार! या एका गोष्टीने किलॉफनें जितका प्रकाश पाडला, तितका त्याला इतर साधनांनी 'कारटून' शिवाय-पाडता आला असता कीं नाहीं, याची शंकाच आहे. सरकारचा विसंगतपणा व लेखकांची संकटमय स्थिति, हीं दोन्हीहि त्यानें उत्कृष्ट रीतीने दाखविली. <br>{{gap}}असल्या गोष्टी बोलताबोलता सहज रचण्याची हातोटी पुष्कळांना साधलेली असते. अरबस्तानांतल्या वाळवंटांत राहणाऱ्या Bedouins लोकांचा या बाबतींत हातखंडा आहे, असें ह्मणतात. पशुकथांच्या संग्रहाचीं कांहीं नावें खाली दिलीं आहेत:-- {{gap}}(1)'Panchatantra.'<br>{{gap}}(2)'Hitopadesha.'<noinclude></noinclude> rm1nfxkkuxkg6mmgpjd5dlb4go2un5m 104 112092 236597 236590 2026-09-07T12:34:47Z JayashreeVI 4058 236597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०३)'''}}}}</noinclude>{{gap}}(3)'Esop's Fables.'<br> {{gap}}(4)'Master Reynard & Ysengrin.'<br>{{gap}(5)'LaFontaine's Fables.'<br> {{gap}}(6)'Jungle Books,' By Kipling.<br>{{gap}}(7)'The Jatakas.' {{center|{{larger|'''इतर कथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा व जनकथा या सोडून इतरांकडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La Mancha व त्याचे पराक्रम, हा ग्रंथ सर्वांच्या ऐकण्यांत आहे. याच्या तोडीचा जरी नाहीं, तरी निदान जवळजवळ तशाच योग्यतेचा लेखक Rabelais हा होय. पहिल्याचा कर्ता Cervantes हा स्पेनमधला होता. Rabelais हा फ्रान्समधला आहे. Rabelais याच्या अनुपम ग्रंथाचे इंग्रजी लेखक Swift यानें ' Gulliver's Travels' या ग्रंथांत अनुकरण केले आहे. बाकीचे प्रसिद्ध ग्रंथ पुढे दिले आहेत:- {{gap}}(1) Le Sage. 'Gil Blas.'<br> {{gap}}(2) Sterne. 'Tristam Shandy.'<br>{{gap}}(3) Carlyle. 'Sartor Resartus.'<br>{{gap}}(4) Dickens.'Pickwick Papers.'<br>{{gap}}(5) Daudet. 'Tartarin of Tarascon.'<br>{{gap}}(6) Mark Twain. 'Tom Sawyer.'<br> {{gap}}(7) Lewis Carrol. 'Alice in wondarland.' {{gap}}यांशिवाय हिंदुस्थानांतल्या सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचण्यासारखे पुस्तक ह्मणजे ‘Twenty one days in India, or the tour of Sir Ali Baba. K.C.S.I.' हें होय. <br>{{gap}}अलीकडे Mr. Dooley's opinions ह्मणून विनोदी लेख New york येथें प्रसिद्ध होत असतात. पण ते वाचणे दरएकाच्या कुवतीवर अवलंबून आहे. जगांतल्या लहानमोठ्या हालचालींवर संवादरूपानें ही टीका असते.<noinclude></noinclude> em5v8z1dbb5k50r0melnx144d7mx0q5 236598 236597 2026-09-07T12:36:16Z JayashreeVI 4058 236598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०३)'''}}}}</noinclude>{{gap}}(3)'Esop's Fables.'<br> {{gap}}(4)'Master Reynard & Ysengrin.'<br>{{gap}}(5)'LaFontaine's Fables.'<br> {{gap}}(6)'Jungle Books,' By Kipling.<br>{{gap}}(7)'The Jatakas.' {{center|{{larger|'''इतर कथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा व जनकथा या सोडून इतरांकडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La Mancha व त्याचे पराक्रम, हा ग्रंथ सर्वांच्या ऐकण्यांत आहे. याच्या तोडीचा जरी नाहीं, तरी निदान जवळजवळ तशाच योग्यतेचा लेखक Rabelais हा होय. पहिल्याचा कर्ता Cervantes हा स्पेनमधला होता. Rabelais हा फ्रान्समधला आहे. Rabelais याच्या अनुपम ग्रंथाचे इंग्रजी लेखक Swift यानें ' Gulliver's Travels' या ग्रंथांत अनुकरण केले आहे. बाकीचे प्रसिद्ध ग्रंथ पुढे दिले आहेत:- {{gap}}(1) Le Sage. 'Gil Blas.'<br> {{gap}}(2) Sterne. 'Tristam Shandy.'<br>{{gap}}(3) Carlyle. 'Sartor Resartus.'<br>{{gap}}(4) Dickens.'Pickwick Papers.'<br>{{gap}}(5) Daudet. 'Tartarin of Tarascon.'<br>{{gap}}(6) Mark Twain. 'Tom Sawyer.'<br> {{gap}}(7) Lewis Carrol. 'Alice in wondarland.' <br>{{gap}}यांशिवाय हिंदुस्थानांतल्या सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचण्यासारखे पुस्तक ह्मणजे ‘Twenty one days in India, or the tour of Sir Ali Baba. K.C.S.I.' हें होय. <br>{{gap}}अलीकडे Mr. Dooley's opinions ह्मणून विनोदी लेख New york येथें प्रसिद्ध होत असतात. पण ते वाचणे दरएकाच्या कुवतीवर अवलंबून आहे. जगांतल्या लहानमोठ्या हालचालींवर संवादरूपानें ही टीका असते.<noinclude></noinclude> 68f5usf11omx4pfk93s18tqygezxz13 236599 236598 2026-09-07T12:37:51Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०३)'''}}}}</noinclude>{{gap}}(3)'Esop's Fables.'<br> {{gap}}(4)'Master Reynard & Ysengrin.'<br>{{gap}}(5)'LaFontaine's Fables.'<br> {{gap}}(6)'Jungle Books,' By Kipling.<br>{{gap}}(7)'The Jatakas.' {{center|{{larger|'''इतर कथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा व जनकथा या सोडून इतरांकडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La Mancha व त्याचे पराक्रम, हा ग्रंथ सर्वांच्या ऐकण्यांत आहे. याच्या तोडीचा जरी नाहीं, तरी निदान जवळजवळ तशाच योग्यतेचा लेखक Rabelais हा होय. पहिल्याचा कर्ता Cervantes हा स्पेनमधला होता. Rabelais हा फ्रान्समधला आहे. Rabelais याच्या अनुपम ग्रंथाचे इंग्रजी लेखक Swift यानें ' Gulliver's Travels' या ग्रंथांत अनुकरण केले आहे. बाकीचे प्रसिद्ध ग्रंथ पुढे दिले आहेत:- {{gap}}(1) Le Sage. 'Gil Blas.'<br> {{gap}}(2) Sterne. 'Tristam Shandy.'<br>{{gap}}(3) Carlyle. 'Sartor Resartus.'<br>{{gap}}(4) Dickens.'Pickwick Papers.'<br>{{gap}}(5) Daudet. 'Tartarin of Tarascon.'<br>{{gap}}(6) Mark Twain. 'Tom Sawyer.'<br> {{gap}}(7) Lewis Carrol. 'Alice in wondarland.' <br>{{gap}}यांशिवाय हिंदुस्थानांतल्या सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचण्यासारखे पुस्तक ह्मणजे ‘Twenty one days in India, or the tour of Sir Ali Baba. K.C.S.I.' हें होय. <br>{{gap}}अलीकडे Mr. Dooley's opinions ह्मणून विनोदी लेख New york येथें प्रसिद्ध होत असतात. पण ते वाचणे दरएकाच्या कुवतीवर अवलंबून आहे. जगांतल्या लहानमोठ्या हालचालींवर संवादरूपानें ही टीका असते.<noinclude></noinclude> fnt0v4ngv3g4rkta44ftvxhnn4j6yw7 236600 236599 2026-09-07T12:39:32Z JayashreeVI 4058 236600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०३)'''}}}}</noinclude>{{gap}}(3)'Esop's Fables.'<br> {{gap}}(4)'Master Reynard & Ysengrin.'<br>{{gap}}(5)'LaFontaine's Fables.'<br> {{gap}}(6)'Jungle Books,' By Kipling.<br>{{gap}}(7)'The Jatakas.' {{center|{{larger|'''इतर कथा.'''}}}} {{gap}}पशुकथा व जनकथा या सोडून इतरांकडे वळलें, कीं विनोदी वाङ्मयांतल्या श्रेष्ठ लेखकांचा परिचय घडतो. Don Quixote de La Mancha व त्याचे पराक्रम, हा ग्रंथ सर्वांच्या ऐकण्यांत आहे. याच्या तोडीचा जरी नाहीं, तरी निदान जवळजवळ तशाच योग्यतेचा लेखक Rabelais हा होय. पहिल्याचा कर्ता Cervantes हा स्पेनमधला होता. Rabelais हा फ्रान्समधला आहे. Rabelais याच्या अनुपम ग्रंथाचे इंग्रजी लेखक Swift यानें ' Gulliver's Travels' या ग्रंथांत अनुकरण केले आहे. बाकीचे प्रसिद्ध ग्रंथ पुढे दिले आहेत:-<br> {{gap}}(1) Le Sage. 'Gil Blas.'<br> {{gap}}(2) Sterne. 'Tristam Shandy.'<br>{{gap}}(3) Carlyle. 'Sartor Resartus.'<br>{{gap}}(4) Dickens.'Pickwick Papers.'<br>{{gap}}(5) Daudet. 'Tartarin of Tarascon.'<br>{{gap}}(6) Mark Twain. 'Tom Sawyer.'<br> {{gap}}(7) Lewis Carrol. 'Alice in wondarland.' <br>{{gap}}यांशिवाय हिंदुस्थानांतल्या सुशिक्षितांनीं अवश्य वाचण्यासारखे पुस्तक ह्मणजे ‘Twenty one days in India, or the tour of Sir Ali Baba. K.C.S.I.' हें होय. <br>{{gap}}अलीकडे Mr. Dooley's opinions ह्मणून विनोदी लेख New york येथें प्रसिद्ध होत असतात. पण ते वाचणे दरएकाच्या कुवतीवर अवलंबून आहे. जगांतल्या लहानमोठ्या हालचालींवर संवादरूपानें ही टीका असते.<noinclude></noinclude> jz6h5dl9w9onm4g7z4tcic1fer0td3e 104 112094 236601 2026-09-07T12:40:12Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ (804) दृढ समजूत होती. ह्मणून त्यानें धर्मबुद्धीचा समूळ उच्छेद करण्याची हांव धरली. या त्याच्या साहसांत त्याला यश येणें अशक्य होतें, व तें मिळालेंहि नाहीं; पण असें जरी झाले, तरी..." 236601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ (804) दृढ समजूत होती. ह्मणून त्यानें धर्मबुद्धीचा समूळ उच्छेद करण्याची हांव धरली. या त्याच्या साहसांत त्याला यश येणें अशक्य होतें, व तें मिळालेंहि नाहीं; पण असें जरी झाले, तरी त्याच्या लेखांचा एकंदर परिणाम उत्तम झाला. आधुनिक शास्त्रें व धर्मबुद्धि यांचा कायमचा विरोध आहे, ही समजूत लोकांमध्ये कमी झाली. धर्म सम- जुतींची, चालीरीतींची, चाळणी करण्यास लोकांना भाग पडून ख्रिस्ती धर्मोत शिरलेले वेडेचार बरेच कमी झाले. शास्त्रांची व समाजाची कुंठित झालेली गति मोकळी झाली. समाजसुधारणेच्या मार्गातले अडथळे कमी झाले. ह्मणून सरते- शेवटीं युरोपियन राष्ट्रांत, राज्यकारभाराची सुधारणा होताच, बहुजनसमाजाचा शिरकाव होतोच, त्यांची सर्व बाजूंनी, आश्चर्यकारक, वाढ झपाट्याने झाली. आमच्या हिंदुधर्मातले वेडेचार नाहींसे करण्यास, एकाद्या Voltaire चौ जरूरी आहे. धर्मोच्या नांवावर जेथेंतथे नडवणूक होते आहे आधुनिक शास्त्रांच्या गेल्या शतकांतल्या वाढीपूर्वी व फ्रान्समधल्या राज्यक्रान्तीच्या आहुतीच्या पूर्वी जी ख्रिस्तीधर्मीयांची स्थिति होती ती, निदान तशासारखी स्थिति, हिंदुधर्म पाळणारांची आज आहे. ज्यांना इच्छा असेल, त्यांनी स्वतःची याविषयों खात्री अवश्य करून घ्यावी. Voltaire सारखे लेखक होण्यास, एक तर नैसर्गिक देणगी पाहिजे; पण त्याबरोबर त्या महात्म्यासारखा सतत प्रयत्न, सत्याची चाड विद्येची आवड, न्यायबुद्धि व मनुष्यमात्राविषयीं अहर्निश तळमळ, ह्रीं पाहि- जेत. ही अंगी येण्यास आमच्या सुशिक्षितांनी, आमच्या होतकरू तरुणांनीं, विनोदी वाङ्मयाचा पद्धतशीर व्यासंग केला पाहिजे. उत्तमोत्तम ग्रंथ वाचून स्वतः- ची वृत्ति अनुरूप बनविली पाहिजे. तरच स्वतंत्र आणि आदरणीय ग्रंथरचना त्यांच्या हातून होईल. नाहींपेक्षां हल्लींची मराठी वाङ्मयाची दीनवाणी स्थिति अशीच चालू राहणे अपरिहार्य आहे !<noinclude></noinclude> exgbtddtof66e6fu9dx7f88k7jm9ply 236618 236601 2026-09-08T06:03:56Z JayashreeVI 4058 236618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०५)'''}}}}</noinclude>दृढ समजूत होती. ह्मणून त्यानें धर्मबुद्धीचा समूळ उच्छेद करण्याची हांव धरली. या त्याच्या साहसांत त्याला यश येणें अशक्य होतें, व तें मिळालेंहि नाहीं; पण असें जरी झाले, तरी त्याच्या लेखांचा एकंदर परिणाम उत्तम झाला. आधुनिक शास्त्रें व धर्मबुद्धि यांचा कायमचा विरोध आहे, ही समजूत लोकांमध्ये कमी झाली. धर्म समजुतींची, चालीरीतींची, चाळणी करण्यास लोकांना भाग पडून ख्रिस्ती धर्मात शिरलेले वेडेचार बरेच कमी झाले. शास्त्रांची व समाजाची कुंठित झालेली गति मोकळी झाली. समाजसुधारणेच्या मार्गातले अडथळे कमी झाले. ह्मणून सरतेशेवटीं युरोपियन राष्ट्रांत, राज्यकारभाराची सुधारणा होताच, बहुजनसमाजाचा शिरकाव होतांच, त्यांची सर्व बाजूंनी, आश्चर्यकारक, वाढ झपाट्याने झाली. <br>{{gap}}आमच्या हिंदुधर्मातले वेडेचार नाहींसे करण्यास, एकाद्या Voltaire ची जरूरी आहे. धर्माच्या नांवावर जेथेंतथे नडवणूक होते आहे आधुनिक शास्त्रांच्या गेल्या शतकांतल्या वाढीपूर्वी व फ्रान्समधल्या राज्यक्रान्तीच्या आहुतीच्या पूर्वी जी ख्रिस्तीधर्मीयांची स्थिति होती ती, निदान तशासारखी स्थिति, हिंदुधर्म पाळणारांची आज आहे. ज्यांना इच्छा असेल, त्यांनी स्वतःची याविषयी खात्री अवश्य करून घ्यावी. Voltaire सारखे लेखक होण्यास, एक तर नैसर्गिक देणगी पाहिजे; पण त्याबरोबर त्या महात्म्यासारखा सतत प्रयत्न, सत्याची चाड, विद्येची आवड, न्यायबुद्धि व मनुष्यमात्राविषयीं अहर्निश तळमळ, ही पाहिजेत. ही अंगी येण्यास आमच्या सुशिक्षितांनी, आमच्या होतकरू तरुणांनीं, विनोदी वाङ्मयाचा पद्धतशीर व्यासंग केला पाहिजे. उत्तमोत्तम ग्रंथ वाचून स्वतःची वृत्ति अनुरूप बनविली पाहिजे. तरच स्वतंत्र आणि आदरणीय ग्रंथरचना त्यांच्या हातून होईल. नाहींपेक्षां हल्लींची मराठी वाङ्मयाची दीनवाणी स्थिति अशीच चालू राहणे अपरिहार्य आहे! {{rule|3em}}<noinclude></noinclude> d3wmi878f4003opapimamlh1xpazb4r 236619 236618 2026-09-08T06:04:36Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०५)'''}}}}</noinclude>दृढ समजूत होती. ह्मणून त्यानें धर्मबुद्धीचा समूळ उच्छेद करण्याची हांव धरली. या त्याच्या साहसांत त्याला यश येणें अशक्य होतें, व तें मिळालेंहि नाहीं; पण असें जरी झाले, तरी त्याच्या लेखांचा एकंदर परिणाम उत्तम झाला. आधुनिक शास्त्रें व धर्मबुद्धि यांचा कायमचा विरोध आहे, ही समजूत लोकांमध्ये कमी झाली. धर्म समजुतींची, चालीरीतींची, चाळणी करण्यास लोकांना भाग पडून ख्रिस्ती धर्मात शिरलेले वेडेचार बरेच कमी झाले. शास्त्रांची व समाजाची कुंठित झालेली गति मोकळी झाली. समाजसुधारणेच्या मार्गातले अडथळे कमी झाले. ह्मणून सरतेशेवटीं युरोपियन राष्ट्रांत, राज्यकारभाराची सुधारणा होताच, बहुजनसमाजाचा शिरकाव होतांच, त्यांची सर्व बाजूंनी, आश्चर्यकारक, वाढ झपाट्याने झाली. <br>{{gap}}आमच्या हिंदुधर्मातले वेडेचार नाहींसे करण्यास, एकाद्या Voltaire ची जरूरी आहे. धर्माच्या नांवावर जेथेंतथे नडवणूक होते आहे आधुनिक शास्त्रांच्या गेल्या शतकांतल्या वाढीपूर्वी व फ्रान्समधल्या राज्यक्रान्तीच्या आहुतीच्या पूर्वी जी ख्रिस्तीधर्मीयांची स्थिति होती ती, निदान तशासारखी स्थिति, हिंदुधर्म पाळणारांची आज आहे. ज्यांना इच्छा असेल, त्यांनी स्वतःची याविषयी खात्री अवश्य करून घ्यावी. Voltaire सारखे लेखक होण्यास, एक तर नैसर्गिक देणगी पाहिजे; पण त्याबरोबर त्या महात्म्यासारखा सतत प्रयत्न, सत्याची चाड, विद्येची आवड, न्यायबुद्धि व मनुष्यमात्राविषयीं अहर्निश तळमळ, ही पाहिजेत. ही अंगी येण्यास आमच्या सुशिक्षितांनी, आमच्या होतकरू तरुणांनीं, विनोदी वाङ्मयाचा पद्धतशीर व्यासंग केला पाहिजे. उत्तमोत्तम ग्रंथ वाचून स्वतःची वृत्ति अनुरूप बनविली पाहिजे. तरच स्वतंत्र आणि आदरणीय ग्रंथरचना त्यांच्या हातून होईल. नाहींपेक्षां हल्लींची मराठी वाङ्मयाची दीनवाणी स्थिति अशीच चालू राहणे अपरिहार्य आहे! {{rule|3em}}<noinclude></noinclude> g3tl7jwifpgs3n6pcq01z9fsnjuwmv6 104 112095 236602 2026-09-07T12:40:39Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०६ ) लेखांक. ६. मागच्या लेखांत विनोद व विनोदी वामन्य यांची चर्चा विस्ताराने केली. तुलनात्मक पद्धतीचा उपयोग करून दाखवितांना इतका पाल्हाळ करण्याची काय आवश्यकता होती, ती आ..." 236602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०६ ) लेखांक. ६. मागच्या लेखांत विनोद व विनोदी वामन्य यांची चर्चा विस्ताराने केली. तुलनात्मक पद्धतीचा उपयोग करून दाखवितांना इतका पाल्हाळ करण्याची काय आवश्यकता होती, ती आतां स्पष्ट केल्यास वावगे होणार नाहीं; पण वाचकांना अशी शंका येईल, की संस्कृतभाषेतच नांवाजण्यासारखें विनोदी बाकाय नाहीं; मग त्या भाषेवर पोसलेल्या मराठी भाषेत तें कोठून येणार ! आमच्या विनोद विषयच्या कल्पना भ्रामक आहेत. आमची नेहमीची वृत्तिच अशी बनलेली असते, की तिच्यामुळे आह्मी विनोदाला कमी अधिक पारखे होतों, अशी प्रस्तावना त्या लेखाच्या आरंभीच केल्यावर, आतां पुनः कोणती आवश्यकता दाखविणार १ ही शंका वाजवी नाहीं, असें आह्याला ह्मणतां येणार नाहीं; पण ती दूर करणें अशक्य नाहीं कशी तें पाहूं. 'वायाचें नवें वर्गीकरण व त्याची आवश्यकता. लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन वाङ्मयाचे वर्ग पाडावयाचे, असा आमच्या इकडे अजून प्रघात पडलेला नाहीं. अशा तऱ्हेचे वर्गीकरण मराठी वाचकांना तरी निदान अगदीं नवें आहे. लोकांनां आधी वाचनाची गोडी कमी आहे. विस्तृत व सुसंगत वाचन तर आह्मां सुशिक्षितांत देखील कमी आहे. मग आमच्यांतले साहित्यसेवक अर्धवट निघाल्यास आश्चर्य कोणतें ! जसे लेखक तसे वाचक, आणि जसे वाचक तसे लेखक, असा परस्परसंबंध आहे. ह्मणून लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन कोणते वर्ग करितां येतात, ते तिसऱ्या लेखांकांत दाखवि- स्यानंतर, त्यापैकी विनोदी वाङ्मय हा एक घेऊन त्याला तुलनात्मक पद्धति लावून दाखविण्याचा खटाटोप केला. आतां, असें करण्यांत विशेष फायदा कोणता तें दाखवावयाचे राहिले आहे. विशेष फायदा कोणता तें ध्यानांत आलें, झणजे सृष्टिकान्याचे पुढे येणारें त्रोटक विवेचन अधिक बोधप्रद होईल. काव्य, नाटक, कथा, चरित्र इत्यादि वाङ्मयाचे ठराविक प्रकार घेऊन त्यांचे भेद, विशिष्ट गुण, योग्यायोग्यपणा यांचा कितीहि नुसता खल केला, तरी त्यांचें इंगित पूर्णपणें कळत नाहीं, असा प्रत्येकाला अनुभव येतो. या प्रकारांचे<noinclude></noinclude> ggukzeqv8rkwdpwvv0gkvlzdfcp7d7l 236620 236602 2026-09-08T06:15:32Z JayashreeVI 4058 236620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०६)'''}}}}</noinclude> {{center|{{larger|'''लेखांक.'''}}}} {{center|{{larger|'''६.'''}}}} {{gap}}मागच्या लेखांत विनोद व विनोदी वाङ्मयांची चर्चा विस्ताराने केली. तुलनात्मक पद्धतीचा उपयोग करून दाखवितांना इतका पाल्हाळ करण्याची काय आवश्यकता होती, ती आतां स्पष्ट केल्यास वावगे होणार नाहीं; पण वाचकांना अशी शंका येईल, की संस्कृतभाषेतच नांवाजण्यासारखें विनोदी वाङ्मय नाहीं; मग त्या भाषेवर पोसलेल्या मराठी भाषेत तें कोठून येणार! आमच्या विनोद विषयच्या कल्पना भ्रामक आहेत. आमची नेहमीची वृत्तिच अशी बनलेली असते, की तिच्यामुळे आह्मी विनोदाला कमी अधिक पारखे होतों, अशी प्रस्तावना त्या लेखाच्या आरंभीच केल्यावर, आतां पुनः कोणती आवश्यकता दाखविणार! ही शंका वाजवी नाहीं, असें आह्याला ह्मणतां येणार नाहीं; पण ती दूर करणें अशक्य नाहीं कशी तें पाहूं. {{center|{{larger|'''वाङ्मयाचें नवें वर्गीकरण व त्याची आवश्यकता.'''}}}} {{gap}}लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन वाङ्मयाचे वर्ग पाडावयाचे, असा आमच्या इकडे अजून प्रघात पडलेला नाहीं. अशा तऱ्हेचे वर्गीकरण मराठी वाचकांना तरी निदान अगदीं नवें आहे. लोकांनां आधी वाचनाची गोडी कमी आहे. विस्तृत व सुसंगत वाचन तर आह्मां सुशिक्षितांत देखील कमी आहे. मग आमच्यांतले साहित्यसेवक अर्धवट निघाल्यास आश्चर्य कोणतें! जसे लेखक तसे वाचक, आणि जसे वाचक तसे लेखक, असा परस्परसंबंध आहे. ह्मणून लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन कोणते वर्ग करितां येतात, ते तिसऱ्या लेखांकांत दाखविल्यानंतर, त्यापैकी विनोदी वाङ्मय हा एक घेऊन त्याला तुलनात्मक पद्धति लावून दाखविण्याचा खटाटोप केला. आतां, असें करण्यांत विशेष फायदा कोणता तें दाखवावयाचे राहिले आहे. विशेष फायदा कोणता तें ध्यानांत आलें, म्हणजे सृष्टिकाव्याचे पुढे येणारें त्रोटक विवेचन अधिक बोधप्रद होईल. <br>{{gap}}काव्य, नाटक, कथा, चरित्र इत्यादि वाङ्मयाचे ठराविक प्रकार घेऊन त्यांचे भेद, विशिष्ट गुण, योग्यायोग्यपणा यांचा कितीहि नुसता खल केला, तरी त्यांचें इंगित पूर्णपणें कळत नाहीं, असा प्रत्येकाला अनुभव येतो. या प्रकारांचे<noinclude></noinclude> g727au4q21mdhuaww01bpe6z1wd8sjz 236621 236620 2026-09-08T06:16:07Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०६)'''}}}}</noinclude>{{center|{{larger|'''लेखांक.'''}}}} {{center|{{larger|'''६.'''}}}} {{gap}}मागच्या लेखांत विनोद व विनोदी वाङ्मयांची चर्चा विस्ताराने केली. तुलनात्मक पद्धतीचा उपयोग करून दाखवितांना इतका पाल्हाळ करण्याची काय आवश्यकता होती, ती आतां स्पष्ट केल्यास वावगे होणार नाहीं; पण वाचकांना अशी शंका येईल, की संस्कृतभाषेतच नांवाजण्यासारखें विनोदी वाङ्मय नाहीं; मग त्या भाषेवर पोसलेल्या मराठी भाषेत तें कोठून येणार! आमच्या विनोद विषयच्या कल्पना भ्रामक आहेत. आमची नेहमीची वृत्तिच अशी बनलेली असते, की तिच्यामुळे आह्मी विनोदाला कमी अधिक पारखे होतों, अशी प्रस्तावना त्या लेखाच्या आरंभीच केल्यावर, आतां पुनः कोणती आवश्यकता दाखविणार! ही शंका वाजवी नाहीं, असें आह्याला ह्मणतां येणार नाहीं; पण ती दूर करणें अशक्य नाहीं कशी तें पाहूं. {{center|{{larger|'''वाङ्मयाचें नवें वर्गीकरण व त्याची आवश्यकता.'''}}}} {{gap}}लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन वाङ्मयाचे वर्ग पाडावयाचे, असा आमच्या इकडे अजून प्रघात पडलेला नाहीं. अशा तऱ्हेचे वर्गीकरण मराठी वाचकांना तरी निदान अगदीं नवें आहे. लोकांनां आधी वाचनाची गोडी कमी आहे. विस्तृत व सुसंगत वाचन तर आह्मां सुशिक्षितांत देखील कमी आहे. मग आमच्यांतले साहित्यसेवक अर्धवट निघाल्यास आश्चर्य कोणतें! जसे लेखक तसे वाचक, आणि जसे वाचक तसे लेखक, असा परस्परसंबंध आहे. ह्मणून लेखकांच्या रोखाकडे लक्ष देऊन कोणते वर्ग करितां येतात, ते तिसऱ्या लेखांकांत दाखविल्यानंतर, त्यापैकी विनोदी वाङ्मय हा एक घेऊन त्याला तुलनात्मक पद्धति लावून दाखविण्याचा खटाटोप केला. आतां, असें करण्यांत विशेष फायदा कोणता तें दाखवावयाचे राहिले आहे. विशेष फायदा कोणता तें ध्यानांत आलें, म्हणजे सृष्टिकाव्याचे पुढे येणारें त्रोटक विवेचन अधिक बोधप्रद होईल. <br>{{gap}}काव्य, नाटक, कथा, चरित्र इत्यादि वाङ्मयाचे ठराविक प्रकार घेऊन त्यांचे भेद, विशिष्ट गुण, योग्यायोग्यपणा यांचा कितीहि नुसता खल केला, तरी त्यांचें इंगित पूर्णपणें कळत नाहीं, असा प्रत्येकाला अनुभव येतो. या प्रकारांचे<noinclude></noinclude> kilwdoxyjg6zbkrcljf3h3izqorc70k 104 112096 236603 2026-09-07T12:41:06Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०७ ) इंगित कळण्यास एकच रोख दिसणारी काव्यें, नाटके, कथा, चरित्र हीं वाचलीं पाहिजेत. ह्मणजे फरक, विशिष्टगुण, योग्यायोग्यपणा ही लक्षांत येण्यास त्रास पडत नाहीं. वाचनाला स्पष..." 236603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०७ ) इंगित कळण्यास एकच रोख दिसणारी काव्यें, नाटके, कथा, चरित्र हीं वाचलीं पाहिजेत. ह्मणजे फरक, विशिष्टगुण, योग्यायोग्यपणा ही लक्षांत येण्यास त्रास पडत नाहीं. वाचनाला स्पष्ट दिशा लागते. उदाहरणार्थ, डिकन्स याची Oliver Twist ' ही एक कादंबरी कथा आहे. इच्यावरून एक नाटक रचले आहे, व त्याचे रंगभूमीवर प्रयोग चांगले वठतात. कादंबरी व नाटक ही दोन्ही घेऊन तुलना केल्यास नाटकांत कोणते प्रसंग खुलतात, व कादंबरीत कोणते खुलतात, तें तेव्हांच ध्यानात येईल. विनोदी वाङ्मयाचे उदाहरण पुनः घेतल्यास असे आढळून येईल, की त्यांत चरित्र हा प्रकारच नाहीं. विनोदी चरित्र ह्मणजे काय हें सांगणें कठिण आहे. याचें कारण फार दूर शोधावयास नको आहे. चरित्र म्हणजे खरोखरीच्या व्यक्तीचा जीवनवृत्तांत आहे, काल्प निक व्यक्तीचा नव्हे हें आठवलें, की याचा सहज उलगडा होतो. काव्य, नाटक आणि कथा हे तानहि प्रकार विनोदाला सारखेच सोयीचे आहेत, किंवा कसें, तें पाहूं लागल्यास नकारार्थी उत्तर द्यावें लागेल. कारण, हे तीन्ही प्रकार जरी लवचिक असले, तरी त्यांत कमी अधिक हें मान आहेच. विनोदी ग्रंथ, नाटक व कथा या रूपांत अधिक दिसतात, असें निरनिराळ्या वाङ्मयांच्या इतिहासावरून आपणांला आढळतें. लेखकानें जें द्यावें तें रूप, इतका लवचिक - पणा कर्थेत असल्यामुळे ती पारमार्थिक, सृष्टिविषयक, प्रेमविषयक, गांभीर्य - किंवा खेदजनक, अथवा विनोदात्मक या सर्व वर्गात आढळते. नाटक जरी लवचिक असले, तरी तें कथेइतकें नाहीं. कारण हुबेहूब, आकर्षक आणि ठसण्यासारखी, संसारांतल्या प्रसंगांची रंगभूमीवर प्रेक्षकांसमोर बतावणी करा- वयाचा नाटकाचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, त्याला प्रकाश, छाया, ध्वनि, वस्त्र, अलंकार व भाव यांच्याविषयींचे निर्बंध लागू होतात. इतकेंच नव्हे तर ही बतावणी अमुक वेळांत-तीन चार तासांत प्रेक्षकांचं लक्ष सारखें वेधून करितां आली पाहिजे अशी अलीकडची विशेष नढ आड येत असल्यामुळे, नाटकांची मांडणी मुष्किलीची झाली आहे. उत्तम कथांपेक्षां उत्तम नाटकें कमी आहेत, यार्चे मुख्य कारण, कथा व नाटक यांच्या उभवणींत पडणारा असला अवघड फरक, हें आहे. संतांचीं नाटकें. , नाटक या प्रकाराच्या योग्यायोग्यपणाकडे पुरतें लक्ष न दिल्यामुळे हल्लीं<noinclude></noinclude> sjro8ldxmogru5ut8pflk1bbeyljwg8 236622 236603 2026-09-08T06:33:40Z JayashreeVI 4058 236622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०७)'''}}}}</noinclude>इंगित कळण्यास एकच रोख दिसणारी काव्यें, नाटके, कथा, चरित्र हीं वाचलीं पाहिजेत. ह्मणजे फरक, विशिष्टगुण, योग्यायोग्यपणा ही लक्षांत येण्यास त्रास पडत नाहीं. वाचनाला स्पष्ट दिशा लागते. उदाहरणार्थ, डिकन्स याची 'Oliver Twist' ही एक कादंबरी-कथा-आहे. इच्यावरून एक नाटक रचले आहे, व त्याचे रंगभूमीवर प्रयोग चांगले वठतात. कादंबरी व नाटक ही दोन्ही घेऊन तुलना केल्यास नाटकांत कोणते प्रसंग खुलतात, व कादंबरीत कोणते खुलतात, तें तेव्हांच ध्यानात येईल. विनोदी वाङ्मयाचे उदाहरण पुनः घेतल्यास असे आढळून येईल, की त्यांत चरित्र हा प्रकारच नाहीं. विनोदी चरित्र ह्मणजे काय हें सांगणें कठिण आहे. याचें कारण फार दूर शोधावयास नको आहे. चरित्र म्हणजे खरोखरीच्या व्यक्तीचा जीवनवृत्तांत आहे, काल्पनिक व्यक्तीचा नव्हे हें आठवलें, की याचा सहज उलगडा होतो. काव्य, नाटक आणि कथा हे तीनहि प्रकार विनोदाला सारखेच सोयीचे आहेत, किंवा कसें, तें पाहूं लागल्यास नकारार्थी उत्तर द्यावें लागेल. कारण, हे तीन्ही प्रकार जरी लवचिक असले, तरी त्यांत कमी अधिक हें मान आहेच. विनोदी ग्रंथ, नाटक व कथा या रूपांत अधिक दिसतात, असें निरनिराळ्या वाङ्मयांच्या इतिहासावरून आपणांला आढळतें. लेखकानें जें द्यावें तें रूप, इतका लवचिकपणा कथेत असल्यामुळे ती पारमार्थिक, सृष्टिविषयक, प्रेमविषयक, गांभीर्य किंवा खेदजनक, अथवा विनोदात्मक या सर्व वर्गात आढळते. नाटक जरी लवचिक असले, तरी तें कथेइतकें नाहीं. कारण हुबेहूब, आकर्षक आणि ठसण्यासारखी, संसारांतल्या प्रसंगांची रंगभूमीवर प्रेक्षकांसमोर बतावणी करावयाचा नाटकाचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, त्याला प्रकाश, छाया, ध्वनि, वस्त्र, अलंकार व भाव यांच्याविषयींचे निर्बंध लागू होतात. इतकेंच नव्हे तर ही बतावणी अमुक वेळांत-तीन चार तासांत-प्रेक्षकांचं लक्ष सारखें वेधून करितां आली पाहिजे अशी अलीकडची विशेष नढ आड येत असल्यामुळे, नाटकांची मांडणी मुष्किलीची झाली आहे. उत्तम कथांपेक्षां उत्तम नाटकें कमी आहेत, याचे मुख्य कारण, कथा व नाटक यांच्या उभवणींत पडणारा असला अवघड फरक, हें आहे. {{center|{{larger|'''संतांचीं नाटकें.'''}}}} {{gap}}नाटक या प्रकाराच्या योग्यायोग्यपणाकडे पुरतें लक्ष न दिल्यामुळे हल्लीं<noinclude></noinclude> izk5lbcoz9bxrwonb9uka5nlxojtycr 236623 236622 2026-09-08T06:34:17Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१०७)'''}}}}</noinclude>इंगित कळण्यास एकच रोख दिसणारी काव्यें, नाटके, कथा, चरित्र हीं वाचलीं पाहिजेत. ह्मणजे फरक, विशिष्टगुण, योग्यायोग्यपणा ही लक्षांत येण्यास त्रास पडत नाहीं. वाचनाला स्पष्ट दिशा लागते. उदाहरणार्थ, डिकन्स याची 'Oliver Twist' ही एक कादंबरी-कथा-आहे. इच्यावरून एक नाटक रचले आहे, व त्याचे रंगभूमीवर प्रयोग चांगले वठतात. कादंबरी व नाटक ही दोन्ही घेऊन तुलना केल्यास नाटकांत कोणते प्रसंग खुलतात, व कादंबरीत कोणते खुलतात, तें तेव्हांच ध्यानात येईल. विनोदी वाङ्मयाचे उदाहरण पुनः घेतल्यास असे आढळून येईल, की त्यांत चरित्र हा प्रकारच नाहीं. विनोदी चरित्र ह्मणजे काय हें सांगणें कठिण आहे. याचें कारण फार दूर शोधावयास नको आहे. चरित्र म्हणजे खरोखरीच्या व्यक्तीचा जीवनवृत्तांत आहे, काल्पनिक व्यक्तीचा नव्हे हें आठवलें, की याचा सहज उलगडा होतो. काव्य, नाटक आणि कथा हे तीनहि प्रकार विनोदाला सारखेच सोयीचे आहेत, किंवा कसें, तें पाहूं लागल्यास नकारार्थी उत्तर द्यावें लागेल. कारण, हे तीन्ही प्रकार जरी लवचिक असले, तरी त्यांत कमी अधिक हें मान आहेच. विनोदी ग्रंथ, नाटक व कथा या रूपांत अधिक दिसतात, असें निरनिराळ्या वाङ्मयांच्या इतिहासावरून आपणांला आढळतें. लेखकानें जें द्यावें तें रूप, इतका लवचिकपणा कथेत असल्यामुळे ती पारमार्थिक, सृष्टिविषयक, प्रेमविषयक, गांभीर्य किंवा खेदजनक, अथवा विनोदात्मक या सर्व वर्गात आढळते. नाटक जरी लवचिक असले, तरी तें कथेइतकें नाहीं. कारण हुबेहूब, आकर्षक आणि ठसण्यासारखी, संसारांतल्या प्रसंगांची रंगभूमीवर प्रेक्षकांसमोर बतावणी करावयाचा नाटकाचा मुख्य उद्देश असल्यामुळे, त्याला प्रकाश, छाया, ध्वनि, वस्त्र, अलंकार व भाव यांच्याविषयींचे निर्बंध लागू होतात. इतकेंच नव्हे तर ही बतावणी अमुक वेळांत-तीन चार तासांत-प्रेक्षकांचं लक्ष सारखें वेधून करितां आली पाहिजे अशी अलीकडची विशेष नढ आड येत असल्यामुळे, नाटकांची मांडणी मुष्किलीची झाली आहे. उत्तम कथांपेक्षां उत्तम नाटकें कमी आहेत, याचे मुख्य कारण, कथा व नाटक यांच्या उभवणींत पडणारा असला अवघड फरक, हें आहे. {{center|{{larger|'''संतांचीं नाटकें.'''}}}} {{gap}}नाटक या प्रकाराच्या योग्यायोग्यपणाकडे पुरतें लक्ष न दिल्यामुळे हल्लीं<noinclude></noinclude> e9zc3ucsppmn9utudfzu4b3xl0anbhx 104 112097 236609 2026-09-07T13:55:01Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "रडवा चेहरा पाहून त्याला दया आली असावी. त्याने मला आपल्या मोटारीत बसवून चटकन परीक्षेच्या मंडपात आणून सोडले. त्या दिवशी त्या मोटारवाल्याच्या रूपाने मला ईश्वर भेटला होता. आज परीक्..." 236609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>रडवा चेहरा पाहून त्याला दया आली असावी. त्याने मला आपल्या मोटारीत बसवून चटकन परीक्षेच्या मंडपात आणून सोडले. त्या दिवशी त्या मोटारवाल्याच्या रूपाने मला ईश्वर भेटला होता. आज परीक्षेसाठी सोडाच; परंतु गंभीर स्थितीत असणारा रुग्ण घेऊन जायलादेखील कुणी आपली मोटार थांबवत नाही. मोजून पैसे घेणाऱ्या टॅक्सीवाल्याजवळदेखील अशा प्रसंगी दयेची याचना करावी लागते! टॅक्सीवाले कधी कधी टॅक्सीच्या पार्श्वभागावर एखादा चिरस्मरणीय 'शेर' लिहून ठेवतात. माझ्या लक्षात राहिला तो शेर असा, 'हम मरने से नहीं डरते, लेकिन वक्त पर पानी पिलानेवाला कोई नहीं मिलता।' मेडिकल कॉलेजात प्रवेश मिळाला तरी त्या काळी हुरळून जाण्यासारखे काही वाटत नव्हते. लोक सांगत, 'अभ्यासक्रम फार किचकट असतो; तसाच तो खर्चिकही असतो; (फी वर्षाला ५०० रुपये) पुस्तके फार महाग असतात; रोज आठ-दहा तास अभ्यास करावा लागतो; घाण सुटणाऱ्या प्रेतांची चिरफाड करावी लागते; दिवसरात्र रोगग्रस्तांशी संबंध येतो; मलमूत्र तपासताना घाणीमुळे वांत्या होतात; मेडिकल कॉलेजमधील सर्व परीक्षा एका दमात पास होता येत नाहीत; एक-दोनदा नापास होणे हा नियम असतो; पाच वर्षांपर्यंतच्या दीर्घ कालावधीचा अभ्यासक्रम असल्यामुळे काहीजण मध्यंतरीच कॉलेज सोडून जातात' वगैरे दंतकथा ऐकल्यामुळे पोटात सुरुवातीपासून भीतीचा गोळा उठलेला असे. मेडिकल कॉलेजातील पहिला दिवस अजूनही आठवतो. शवविच्छेदनागारातील टेबलावर एका स्त्रीचे उघडेनागडे प्रेत ठेवले होते. अशा अवस्थेत कधी प्रेत पाहिले नव्हते. डोक्यावर केस विस्कटलेले, अर्धे उघडे असलेले व खोल गेलेले डोळे, दात पुढे आलेले, गाल बसलेले, हात पसरलेले, छातीचा पिंजरा झालेला, पोटाचा खळगा खोल गेलेला, अशा अवस्थेत ते प्रेत होते. हे चित्र काही केल्या डोळ्यांसमोरून जाईना. आमचा वर्ग भरला. 'अॅनाटॉमी' विषयाचे प्रोफेसर आले. त्यांच्या मागोमाग एक प्रेत वर्गात आणण्यात आले. त्या मागोमाग एक करवत आणण्यात आली. सुताराने लाकूड कापावे इतक्या निर्विकारपणे प्रोफेसरांनी त्या प्रेताच्या मांडीवर ती करवत चालवली. एका बाजूला पाय व दुसऱ्या बाजूला धड पडलेले पाहून आम्ही सर्वजण गर्भगळीत झालो होतो. मूर्तिमंत क्रौर्य त्या वेळी आमच्या समोर उभे आहे असे वाटले! पण पुढे सवयीने प्रेत व बिघडलेले यंत्र यात फरक वाटेनासा झाला. आज वाटते, नाव, गाव माहीत नसलेल्या या बेवारशी प्रेताचे मी डॉक्टर झालो | २३<noinclude></noinclude> s5w42ekluxti7khrips57l3x1g53puy 104 112098 236610 2026-09-07T13:55:25Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ऋण आमच्या मस्तकावर आहे. ते नसते तर या गुंतागुंतीच्या मानवी यंत्राच्या ज्ञानाला आम्ही मुकलो असतो. शरीराच्या एका एका भागांचे विच्छेदन करायचे, त्या मर्यादित भागासंबंधीची तोंडी पर..." 236610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>ऋण आमच्या मस्तकावर आहे. ते नसते तर या गुंतागुंतीच्या मानवी यंत्राच्या ज्ञानाला आम्ही मुकलो असतो. शरीराच्या एका एका भागांचे विच्छेदन करायचे, त्या मर्यादित भागासंबंधीची तोंडी परीक्षा देऊन पास झाल्यावरच दुसरा भाग शवविच्छेदनासाठी मिळायचा, असा नियम असे. शरीराचा सर्वात किचकट भाग म्हणजे मान डोके व धड या भागांना परस्पर जोडणारे असंख्य अवयव या मानेतून जातात. मानेचे विच्छेदन करीत असताना या भागांचे विवरण लिहिलेले कनिंगहॅमचे पुस्तक एकाने वाचायचे व दुसऱ्याचे विच्छेदन करायचे, असा शिरस्ता असायचा. मानेच्या विच्छेदनाबाबतीत पुस्तकातील विवरण व आम्ही केलेले विच्छेदन यांचा मेळ कधीच जमला नाही. आमच्या शंका-कुशंका सोडविणारे 'डेमॉन्स्ट्रेटर' असत. अर्धवेळ नोकरी करणाऱ्या या डेमॉनस्ट्रेटर्सची प्रोफेसरांच्या खोलीत बसून गप्पा मारण्यासाठी व चहापानासाठी आपल्याला पगार दिला जातो, अशी त्यांची प्रामाणिक समजूत असावी! तोंडी परीक्षेची वेळ झाली, तेव्हा आम्ही तर कोरडे ठणठणीत राहिलेलो. प्रोफेसरांचा 'मूड' पाहून परीक्षा द्यायची, असे ठरवून वाट पाहत राहिलो. एक-दोन दिवसांत प्रोफेसर रिटायर होण्याची वार्ता आली, तेव्हा हाच सोनेरी क्षण समजून आम्ही प्रोफेसरांच्या ऑफिसमध्ये शिरलो व दोनच मिनिटांत पास होऊन आनंदाने बाहेर पडलो. प्रोफेसर रिटायर होण्याचा इतका मनस्वी आनंद फक्त आम्हाला व त्यांच्या जाग्यावर येणाऱ्या प्रोफेसरांव्यतिरिक्त इतर कोणालाही झाला नसेल. वार्षिक परीक्षेच्या आधीच्या सहामाहीत अभ्यास करण्यासाठी म्हणून आम्हा मुंबईकरांना हॉस्टेलमध्ये खोली भाड्याने मिळे. हॉस्टेलमधील प्रत्येक विंगच्या कोपन्यातील खोली इतर खोल्यांच्या मानाने थोडी अधिक जागेची असे व तीत हवा, उजेडही भरपूर असे. बाहेरून दिसणाऱ्या आकारामुळे अशा खोल्यांना 'प्रेग्नंट रूम' असे नाव दिले गेलेले. त्यामुळे विंगमधील सर्व विद्यार्थ्यांचे बस्तान या माझ्या खोलीत असे. खोलीत नेहमी सिनेमा, गाणी, पुस्तके ( अभ्यासाव्यतिरिक्त विषयांची) व पोरी यावर गप्पागोष्टी चालायच्या. माझी स्थिती उंट व अरब या गोष्टीतील अरबासारखी व्हायची. मग मी कॉलेजातील गॅलरीत अभ्यास करायला जात असे. परीक्षा म्हणजे कर्दनकाळ वाटे. फायनल 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेला आमच्या वेळी एकूण सात विषय असत. या प्रत्येक विषयाचे एक एक पाठ्यपुस्तक धरले व ही सर्व पाठ्यपुस्तके एका रांगेने रचून ठेवली, तर २४ | गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> 3l36ona4s0l0ut3oz4o6n52v4glxjp6 104 112099 236611 2026-09-07T13:55:36Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "टेबलावरची तीन फूट जागा अडविली जाई. पुस्तके इतकी लठ्ठ की, शेवटचे पान वाचून संपेपर्यंत पहिल्या पानावर वाचलेले सपाट होई. हे सात विषय डोक्यात कोंबताना कवटी फुटते की काय, असे वाटायचे. द..." 236611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>टेबलावरची तीन फूट जागा अडविली जाई. पुस्तके इतकी लठ्ठ की, शेवटचे पान वाचून संपेपर्यंत पहिल्या पानावर वाचलेले सपाट होई. हे सात विषय डोक्यात कोंबताना कवटी फुटते की काय, असे वाटायचे. दिलीपला परीक्षेचे इतके टेन्शन असे की, कधी कधी तो केळे सोलून साल तोंडात व गर खिडकीबाहेर टाकायचा. पहाटे भिंतीला झाडू टेकवून विडीच्या धुराची वलये सोडणारा रस्त्यावरचा सफाई कामगार आमच्याहून अधिक सुखी वाटायचा. मारुतीच्या किंवा शंकराच्या मंदिरात त्या त्या दैवतांच्या वारी आमची गर्दी व्हायची. तोंडी परीक्षेच्या वेळी परीक्षक म्हणजे यमाचा दूत वाटायचा. एखाददुसरा परीक्षक कनवाळू असायचा; इतरांची दृष्टी वाघासारखी व आम्ही त्याच्या तावडीत सापडलेल्या गायीसारखे! परीक्षा जवळ आली की अधोरेखित केलेले वाचणे, गेल्या वर्षी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे वगळणे, महत्त्वाचीच प्रकरणे पाठ करणे, प्रश्नपत्रिका काढणाऱ्याचे आवडते विषय कोणते याची माहिती मिळविणे, गेल्या पाच वर्षांतील प्रश्नपत्रिका सोडवणे, इतर कॉलेजातील विद्यार्थ्यांनी फोनद्वारे कळविलेल्या 'टिप्स'ची यादी करून त्यानुसार अभ्यास करणे व जमलेच तर वशिला मारून परीक्षकाला आपला नंबर देणे, हे सर्व चाले. इतके करूनही 'दांडी गुल' झाली, की तो विद्यार्थी 'नंबर दिला म्हणून त्या परीक्षकाने मला मुद्दाम नापास केले' अशी शिव्यांची लाखोली वाहायचा. पास झाला म्हणजे आपल्याच हुशारीने आपण पास झालो, असे म्हणायचा. हे नंबर देण्याघेण्यात तथ्य नसे. कुठलाही जबाबदार परीक्षक केवळ एखाद्या ओळखीच्या व्यक्तीने नंबर दिला म्हणून 'ढ' विद्यार्थ्याला पास करू शकणार नव्हता. पास होण्यासाठी शक्य ते प्रयत्न केल्याचे समाधान मिळण्यासाठी विद्यार्थी आपला नंबर देई. यावरून एक आख्यायिका आठवते. एकदा एक परीक्षक अमुक एका नंबरच्या विद्यार्थ्याला पास करायलाच हवे, असा हट्ट धरून बसले. त्यांच्या सहकाऱ्याने विचारले, 'त्याच विद्यार्थ्याविषयी तुम्हाला इतकी कळकळ का बरं?' ते परीक्षक उत्तरले, 'या एकाच विद्यार्थ्याचा नंबर मला अजून कुणी दिलेला नाही. त्याला कोणी गॉडफादर नसावा म्हणून मला त्याचा गॉडफादर व्हावेसे वाटते.' आपलाच विषय काय तो जगात महत्त्वाचा, अशा आविर्भावाने परीक्षक कानाकोपऱ्यांतले प्रश्न विचारायचे. परीक्षक आपली विद्यार्थीदशा कसे विसरतात, असा प्रश्न पडे. परीक्षेच्या वेळचा मानसिक ताण, छातीतील मी डॉक्टर झालो । २५<noinclude></noinclude> bpdgsr9llzqrour020prf2iazmpen3f 104 112100 236612 2026-09-07T13:55:48Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "धडधड, वारंवार सू लागणे, जीभ कोरडी पडणे, झोप न लागणे, त्याच विषयाची स्वप्ने पडणे हे सर्व आता गमतीशीर वाटते. आता या वयातही स्वप्ने पडतात. परीक्षा तोंडावर आलीय, माझा अभ्यास झालेला नाही..." 236612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>धडधड, वारंवार सू लागणे, जीभ कोरडी पडणे, झोप न लागणे, त्याच विषयाची स्वप्ने पडणे हे सर्व आता गमतीशीर वाटते. आता या वयातही स्वप्ने पडतात. परीक्षा तोंडावर आलीय, माझा अभ्यास झालेला नाहीय, नापास झालो तर पुन्हा परीक्षेला बसावे लागणार, या भीतीने जाग येते, तेव्हा बरे वाटते. लोकांना काय काय छान स्वप्ने पडतात; गोपी नदीत आंघोळ करताहेत, आपण कृष्णासारखे झाडावर बसून त्यांची साडी-चोळी सांभाळतोय, वगैरे. अशी स्वप्ने पडायला नशीब लागते. अमेरिकन परीक्षा पद्धत विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानाचे मोजमाप अधिक योग्य रीतीने करणारी आहे, असे वाटते. आम्हाला प्रो. लुईस हे 'जागतिक आरोग्य संघटने'ने नियोजित केलेले एक प्रोफेसर फॉर्माकॉलॉजी शिकवीत. आधी न कळवता एखादे दिवशी एकाएकी आमच्या हातात प्रश्नपत्रिका पडे. त्यात शंभरएक प्रश्न असत. भराभर उत्तरे लिहून मोकळे व्हायचे. एका तासात परीक्षा संपे. कुठलेही टेन्शन नसे. रोज अभ्यास करणारा सहज पास होई. मात्र पास होण्याकरिता शंभरांत ७५ मार्क मिळवावे लागत. परीक्षेचे अवडंबर न माजवता वर्षभरात अशा प्रकारच्या अनेक परीक्षा देऊन पास/नापास ठरवले तर किती सुखावह होईल, असे वाटे. आमचे अॅनाटॉमीचे असिस्टंट प्रोफेसर म्हणजे एक वल्ली होती. टांगेवाल्यासारखी आखूड पँट, जाड चष्मा, कपाळावर सदा आठ्या, तोंडात सतत पान, कधी रंगात आले म्हणजे कविता म्हणायच्या चालीवर भावगीत गायचे. दाताच्या कवळीने पान चघळताना 'चंद्रावरती दोन गुलाब' ऐवजी 'चंद्रावरती दोन जुलाब' असे ऐकायला यायचे! त्यांच्या ऑफिसात रांगेत कवट्या ठेवलेल्या असल्यामुळे जादूगाराच्या खोलीचे स्वरूप आले होते. कवटीसंबंधी त्यांचे काही संशोधन चाललेले असे. चुकून एकदा ते मला बसमध्ये भेटले. गुरुवर्यांच्या प्रेमामुळे मी त्यांचे बसचे तिकीट काढले. फ्लोरा फाऊंटनला जाईपर्यंत त्यांनी कवटीविषयी मला आकलन न होणारी इतकी माहिती सांगितली, की माझी कवटी आऊट व्हायच्या बेतात आली. त्यांचे तिकीट काढल्याबद्दल ही महाभयंकर शिक्षा होती. यापुढे कधी भेटले तर आपण त्यांना चुकवून दुसन्या बसमध्ये बसायचे, असा निश्चय केला. कॉलेजात तास कंटाळवाणा असला म्हणजे आम्ही मागच्या दाराने पळ काढीत असू. तिघे-चौघे जमले की कोपऱ्यावरचे 'शांती उपाहारगृह' गाठायचो. माझ्याबरोबर माझा मित्र दिलीप व त्याची मैत्रीण सुधा असायची. या दोघांचे वैशिष्ट्य असे की, आपसात भांडण उकरून काढायला काही २६ | गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> e5e7xlfhljlqec9trmkt7jj686nw4z1 104 112101 236613 2026-09-07T13:57:35Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "{{Css image crop |Image = गोष्ट एका डॉक्टरची.pdf |Page = 31 |bSize = 419 |cWidth = 419 |cHeight = 594 |oTop = 3 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}" 236613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>{{Css image crop |Image = गोष्ट एका डॉक्टरची.pdf |Page = 31 |bSize = 419 |cWidth = 419 |cHeight = 594 |oTop = 3 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> n5q47ua371mo4uvial36tyoohggwe6y 236614 236613 2026-09-07T13:58:07Z Shurpalimedha 5041 236614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>{{Css image crop |Image = गोष्ट एका डॉक्टरची.pdf |Page = 31 |bSize = 419 |cWidth = 419 |cHeight = 694 |oTop = 3 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> sac92xunc146nncp0iguoay7duze2dl 236615 236614 2026-09-07T13:58:30Z Shurpalimedha 5041 236615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>{{Css image crop |Image = गोष्ट एका डॉक्टरची.pdf |Page = 31 |bSize = 419 |cWidth = 419 |cHeight = 725 |oTop = 3 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> l1iz8j913iv0dxkjsoq2s8hxg8di7s2 104 112102 236616 2026-09-07T13:58:52Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "कारण लागत नसे. 'खडाष्टक' नाटक त्यांना पाहून लिहिले असावे, असे कुणालाही वाटावे. अनेक वेळा ही भांडणे 'शांती उपाहारगृहा'त होत. चहा प्यायल्यावर मग तावातावाने भांडत ही दोघे निघून जात. बि..." 236616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>कारण लागत नसे. 'खडाष्टक' नाटक त्यांना पाहून लिहिले असावे, असे कुणालाही वाटावे. अनेक वेळा ही भांडणे 'शांती उपाहारगृहा'त होत. चहा प्यायल्यावर मग तावातावाने भांडत ही दोघे निघून जात. बिल मात्र मला भरावे लागे. पुढे त्या दोघांनी लग्न केले. भांडणाचे प्रमाण कमी झाले नसले, तरी ते आता तर जेवायलाच त्यांच्या घरी बोलावतात; तेव्हा बिलाचा प्रश्नच उरत नाही. शवविच्छेदनागाराच्या बाहेरील गॅलरीत बसून मी रात्रीचा अभ्यास करायचो. आत छिन्नविच्छिन्न प्रेते पडलेली असली, तरी भुताखेतांवर विश्वास नसल्यामुळे एकाग्र होण्यात मला व्यत्यय येत नसे. सर्वत्र सामसूम असायची. नाही म्हणायला गच्चीवरील प्रयोगशाळेतील शस्त्रक्रिया केलेल्या कुत्र्यांची आर्त विव्हळणी अधूनमधून ऐकायला यायची. एकदा तिथला रखवालदार येऊन म्हणाला, "साहेब, तुम्हाला माहीत आहे का? इथे रोज रात्री भूत येते. " "छट्. भूतबित सब झूट है" मी म्हटले. " - "मी दाखवतो. या. असे म्हणून तो मला कॉलेजच्या पहिल्या मजल्यावरच्या शेवटच्या खोलीजवळ घेऊन गेला. दारे-खिडक्या बंद होती. आतील काही दिसत नव्हते. इतक्यात आत दिवा लागला. रखवालदार म्हणाला, “बघितलंत! असं हे भूत रात्रभर दिवा लावतं विझवतं.” आपल्या हातातला दंडुका जमिनीवर आपटीत रखवालदार ओरडला, "ए, दिवा बंद करो; बंद करो बोला ना?" आणि काय आश्चर्य! दिवा विझला. मीही गडबडलो. माझ्या अंगावर भीतीने काटा उभा राहिला. रखवालदार पुढे म्हणाला, "आता हे बघा साहेब, हे एका बाईचे भूत आहे. नीट ऐका. तिच्या बुटांचा आवाज येतोय." मी कान टवकारून ऐकू लागलो. आतून तालबद्ध आवाज येत होता. टप् टप् टप, टप्. तशी माझ्या छातीत आणखी धडकी भरली. हॉस्टेलमधील मित्रांना घेऊन आलो. कुणालाही याचा उलगडा होईना. त्या रात्री बराच वेळ मला झोप लागली नाही. नंतर स्वप्न पडले तेदेखील भुताटकीचे. सकाळी उठल्याबरोबर प्रथम कॉलेजात भुताटकीच्या खोलीत गेलो. घडलेला सर्व प्रकार तिथले लेक्चरर डॉ. चाफेकरना सांगितला. ते मला आत घेऊन गेले व म्हणाले, "ये तुला भूत दाखवतो." कोपऱ्यात एक जुना 'इन्क्युबेटर' होता. त्याच्या बाहेर जोडलेला एक दिवा होता. ऑटोमॅटिक इस्त्री किंवा फ्रीजचे उष्णतामान ठरावीक प्रमाणात राखण्यासाठी विजेचा प्रवाह आपोआप चालू-बंद होतो, तद्वत योजना या इन्क्युबेटरमध्ये होती. आतील २८ | गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> gvuwsxlc7r0jzh6it01wcpweramtqpu 104 112103 236617 2026-09-07T13:59:09Z Shurpalimedha 5041 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "उष्णतामान कमी झाले, की विजेचा प्रवाह सुरू व्हायचा व दिवा लागायचा. उष्णतामान वाढले, की विजेचा प्रवाह बंद होई व दिवा विझे. कोपन्यात एक स्टेनलेस स्टीलचे बेसिन होते. त्यावरील नळातून ए..." 236617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>उष्णतामान कमी झाले, की विजेचा प्रवाह सुरू व्हायचा व दिवा लागायचा. उष्णतामान वाढले, की विजेचा प्रवाह बंद होई व दिवा विझे. कोपन्यात एक स्टेनलेस स्टीलचे बेसिन होते. त्यावरील नळातून एक थेंब थेंब पाणी पडत असताना आवाज येत होता, टप्, टप्, टप्, टप्. भुताटकीचा असा उलगडा झाला, तेव्हा आम्हा दोघांचीही हसता हसता पुरेवाट झाली. हॉस्पिटलमध्ये मानद डॉक्टर रुग्णाशेजारी बसून विद्यार्थ्यांना शिकवीत. या प्रात्यक्षिक शिक्षणाला 'क्लिनिक्स' म्हणत. कुणाच्या क्लिनिकला तोबा गर्दी व्हायची; तर कुणाला चार-पाच विद्यार्थ्यांचीच हजेरी लाभायची. वैद्यकीय शिक्षणात ही क्लिनिक्स फार महत्त्वाची. काही थोर गुरुवर्यांनी शिकविलेल्या रोगनिदानाच्या पद्धती आजही आठवतात. डॉ. रुस्तम जाल वकील यांचा उल्लेख करायला हवा. ठीक साडेनऊ वाजता त्यांची गाडी हॉस्पिटलच्या पोर्चमध्ये थांबायची. त्यांचे क्लिनिक म्हणजे एक मेजवानी असायची. साध्या सोप्या सरळ भाषेत क्लिनिक संपायचे, ते ठीक साडेदहा वाजता. दुसरे एक सर्जन याविरुद्ध दुसऱ्या टोकाचे. ते कधीच वेळेवर येत नसत. एक स्त्रीरोगतज्ज्ञ प्रत्येक वाक्यात 'यू सी', 'यू सी' जोडीत असत, तर कुणी विद्यार्थिनींनाच खास प्रश्न विचारीत. 'टेस्ट द पेशंट्स युरिन' असे सांगत, स्वतः युरिनमध्ये तर्जनी बुडवीत व मधले बोट आपल्या जिभेवर ठेवीत. विद्यार्थिनी फसत व युरिनमध्ये बुडविलेले बोट स्वतःच्या जिभेवर ठेवीत. कुणी 'मटेरिया मेडिका बडी बेवफा, सुबह को पढो, शाम को सफा,' असे सांगून औषधाचा डोज विचारीत. अशा अनेक गुरुजनांनी आम्हांला घडवले. त्यांनी आम्हांला केवळ वैद्यक नव्हे; तर इतर बरेच काही शिकविले. मेडिकल कॉलेजातील पाच वर्षांत (त्या काळी इन्टर्नशिप नव्हती) आम्ही काय काय शिकलो? कॉलेजात शिरताना आम्हाला मिशी दाढी नव्हती. आम्ही आता मेजर झालो. समाजात प्रतिष्ठा (?) लाभली. आमच्या अक्कलहुशारीने एखाद्याला जीवदान मिळणार होते; तर आमच्या चुकीने एखाद्याचे प्राण गमावणेही शक्य होते. जन्म-मृत्यूच्या चक्रात आमच्या शिक्कामोर्तबाला आता किंमत आली होती. निरनिराळे असंख्य तऱ्हेचे आजार अभ्यासले होते. आपण लहान-मोठे आजार सहज बरे करू शकू, अशी हवा डोक्यात शिरली होती. (याला आम्ही 'न्युमोक्रेनियम' म्हणत असू. कालपरत्वे ही डोक्यात शिरलेली हवा निघून गेली; फुग्याला टाचणी टोचल्यावर हवा जावी तशी . ) याशिवाय असंख्य गोष्टी पाहिल्या होत्या, अनुभवल्या होत्या. दुःख भरपूर पाहिले होते; वेदना ऐकल्या होत्या. रक्त व अश्रूंचे पाट वाहताना पाहिले मी डॉक्टर झालो । २९<noinclude></noinclude> ox8a919pwd5jrazqo006n9c1q3hxh5h 104 112104 236624 2026-09-08T06:34:46Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १०८ ) कांहीं लेखकांची दिशाभूल झालेली दिसत नाहीं काय ? गेल्या कांहीं वर्षात एकनाथ, नामदेव, पुंडलीक, तुकाराम या भक्तमंडळीवर रचलेली नाटके रंगभूमीवर दिसूं लागलीं आहेत. गुजरा..." 236624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १०८ ) कांहीं लेखकांची दिशाभूल झालेली दिसत नाहीं काय ? गेल्या कांहीं वर्षात एकनाथ, नामदेव, पुंडलीक, तुकाराम या भक्तमंडळीवर रचलेली नाटके रंगभूमीवर दिसूं लागलीं आहेत. गुजराथी लोकांप्रमाणे सत्यनारायणाचे नाटक करण्यापर्यंत अजून मजल पोंचली नाहीं, हें आश्चर्य आहे! आमच्या स्त्रियांचा सद्गुण कायम रहावा, ह्मणून सावित्री व्रतविधीचें नाटक कोणी कसें केलें नाहीं कोण जाणे ! वटपूजनाचा सीन आकर्षक होईल, यांत शंका नाहीं ! या संतांच्या नाटकांनों भक्तिधर्माचा प्रसार होतो, असें मानतां येईल काय ? लोकांनां ह्रीं नाटकें आवडण्याचें खरें कारण निराळेंच आहे, असे विचार केल्यास कोणालाहि समजून येईल. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्रं असले आगंतुक भेद बाजूला ठेवून सर्वोचें ध्यान परमेश्वराकडे लावावयाचें, सर्वजण त्यांची लेकरें आहेत, त्याच्याजवळ भेदभाव नाहीं, उच्च कुळांतल्या जन्मापेक्षां उच्चभावाला देव भुकेला आहे, अशी भावना वाढवून समतेचें साम्राज्य वाढवावयाचें हें संतांचे आद्यकर्तव्य असल्यामुळे, त्यांच्याविषयींच्या नाटकांत श्रेष्ठ ह्मणविणाऱ्या वर्णाचा स्वत:च्या ज्ञातीविषयीं बेसुमार व असह्य ताठा, व इतर ज्ञातींविषयीं तिरस्कार व तुच्छता, त्यांचा दंभ, आपलपोटेपणा इत्यादींचे आविष्करण, थोडेंसें कां होईना, झालेलें असतें. हल्ली सर्व ज्ञातीनां शिक्षणाचा लाभ मिळत असल्यामुळे त्यांना समाजांतले रूढ भेद विशेष अन्यायाचे वाटू लागले आहेत. झणून संतांची नाटके इतकी प्रिय होत आहेत. तुकाराम नाटकांत मंबाजी- बुवाचा प्रवेश लोकांना इतका कां आवडतो, त्याचा विचार करण्यासारखा आहे. शुद्ध भक्तिधर्माचा प्रसार या नाटकांनी बेताचाच होतो. तुकारामाला स्वर्ग व तेथल्या अप्सरा यांची ध्यानीमनी देखील आठवण झाली नसेल. पण त्याचे देहावसान झाल्यावर त्याला नाटककार, स्वर्ग व अप्सरा ( कीं पप्य ? ), दाखविल्याशिवाय रहात नाहीं ! ऊर्दु व गुजराथी नाटकांत भपकेदार पोषाख केलेली, स्त्रीवेष धारण केलेलीं, पात्रें एकाच वेळीं पुष्कळशी रंगभूमीवर आणण्याचा प्रघात आहे, व तो डोळ्यांत भरतो, ह्मणून तुकारामाला त्याच्यां आवडत्या वैकुंठाऐवज स्वर्गात पाठविल्यास काय बिघडलें ! या लोर्चे नव्हे, असें एकादें स्थळ असलें ह्मणजे झाले ! वैकुंठांत पय नाहींत, स्वर्गेत आहेत; पण ही टूम तर दाखल करावयाची आहे. मग वैकुंठ बाजूला ठेवून बिचाऱ्या तुकारामाला द्या स्वर्गेत पाठवून । वैकुंठ काय आणि स्वर्ग काय, दोन्ही एकच !<noinclude></noinclude> e2px9b2srj5u04a6hu29fod2usz6e23 104 112105 236625 2026-09-08T06:35:08Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ (808) येऊ नये, हें संत सखूबाई, की साळूबाई, असें एक नाटक महाराष्ट्रांतल्या एका प्रसिद्ध लेखकानें नुकतेच लिहिले आहे. असल्या कथानकांचा उद्देश नाटकानें पार पडणें दूरापास्त आहे,..." 236625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ (808) येऊ नये, हें संत सखूबाई, की साळूबाई, असें एक नाटक महाराष्ट्रांतल्या एका प्रसिद्ध लेखकानें नुकतेच लिहिले आहे. असल्या कथानकांचा उद्देश नाटकानें पार पडणें दूरापास्त आहे, ही गोष्ट आमच्या विद्वानांच्या लक्षांत सखेदाश्चर्य आहे. असल्या कथानकांनी काव्य किंवा चरित्र हे प्रकार जास्त योग्य आहेत, अर्से इतर वाङ्मयांच्या तुलनात्मक अभ्यासानें कळून येण्यासारखें आहे; पण येर्थे अर्से प्रत्युत्तर मिळण्याचा संभव आहे, कीं नाटकांची उत्प- तीच मुळीं देवदेवतांच्या उत्साहांत झाली आहे; त्यांच्या लीला एकेकाळीं रंगभूमीवर दाखविण्यांत येत असत, मग तसें आतां करणें दोषाई कसें ह्मणता येईल ? याचे निरसन असें आहे, की नाटकांची उत्पत्ति जरी अशी असली, तरी त्यावेळचें नाटक व हल्लींचें नाटक यांत फक्त नांवाशिवाय इतर बाबतींत जमीनअस्मानाचें अंतर पडलें आहे. त्याकाळच्या लोकांच्या भावना समजुती, संस्कार ह्रीं आजच्याहून भिन्न होतीं. कधीं काळीं प्रचलित असलेली धार्मिक, पौराणिक नाटके आतां पुनः प्रचारांत आणावत, हें झणणे सयुक्तिक नाहीं. लोकांच्या समजुतीबरोबर त्यांचे करमणुकीचे प्रकाराह बदलतात. नाटक हा एक करमणुकीचा प्रकार, करमणुकीचे साधन, नव्हे काय ? मराठी रंग- भूर्माचें उदाहरण घेतल्यास असें दिसल, की एकेवेळी इंद्रसभा, चंद्रसभा, कौरवपांडव ही नाटके फार प्रिय होती. सूत्रधार, सोंड लावलेला गणपति, कमरेभोवती मोराचा पिसारा आणि पायांनां घुंगुर बांधलेली सरस्वती, व तिचें 'तकड् तकड् थोम्” नाचर्णे, हीं आतां प्रचारांतून जाण्याचे काय कारण ! लोकांची बदललेली आवड हैं नव्हे काय ? बरें, समभावाची लोकांत वृद्धि व्हावी, हा या बाटककारांचा उद्देश असतो असें ह्मणावें, तर कथानकाची तशी मांडणी केलेली आढळत नाहीं. या सर्व संतांच्या नाटकांत अद्भुताची रेलचेल असते. शेक्सपियरच्या नाटकांत अद्भुतता नाहीं कीं काय, असा प्रश्न विचारल्यास, त्याला असें उत्तर आहे, की शेक्सपियरनंतर आता जवळजवळ तीनशे वर्षे काळ लोटला आहे. त्याच्या वेळी लोकांचा भूतांवर पूर्ण विश्वास असे, पण तो आता कमी झाला आहे. आतां भूते फक्त गुह्यवाद्यांना लवकर दिसतात. शेक्सपियरने नाटकांत अद्भुत आणलें, ह्मणून आपणहि आणावें, असें कोणी पाश्चात्य लेखक प्रतिपादन<noinclude></noinclude> 0enh2628lmts6j5umhmapn4y629t66z 236627 236625 2026-09-08T06:36:10Z JayashreeVI 4058 236627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ (१०९) येऊ नये, हें संत सखूबाई, की साळूबाई, असें एक नाटक महाराष्ट्रांतल्या एका प्रसिद्ध लेखकानें नुकतेच लिहिले आहे. असल्या कथानकांचा उद्देश नाटकानें पार पडणें दूरापास्त आहे, ही गोष्ट आमच्या विद्वानांच्या लक्षांत सखेदाश्चर्य आहे. असल्या कथानकांनी काव्य किंवा चरित्र हे प्रकार जास्त योग्य आहेत, अर्से इतर वाङ्मयांच्या तुलनात्मक अभ्यासानें कळून येण्यासारखें आहे; पण येर्थे अर्से प्रत्युत्तर मिळण्याचा संभव आहे, कीं नाटकांची उत्प- तीच मुळीं देवदेवतांच्या उत्साहांत झाली आहे; त्यांच्या लीला एकेकाळीं रंगभूमीवर दाखविण्यांत येत असत, मग तसें आतां करणें दोषाई कसें ह्मणता येईल ? याचे निरसन असें आहे, की नाटकांची उत्पत्ति जरी अशी असली, तरी त्यावेळचें नाटक व हल्लींचें नाटक यांत फक्त नांवाशिवाय इतर बाबतींत जमीनअस्मानाचें अंतर पडलें आहे. त्याकाळच्या लोकांच्या भावना समजुती, संस्कार ह्रीं आजच्याहून भिन्न होतीं. कधीं काळीं प्रचलित असलेली धार्मिक, पौराणिक नाटके आतां पुनः प्रचारांत आणावत, हें झणणे सयुक्तिक नाहीं. लोकांच्या समजुतीबरोबर त्यांचे करमणुकीचे प्रकाराह बदलतात. नाटक हा एक करमणुकीचा प्रकार, करमणुकीचे साधन, नव्हे काय ? मराठी रंग- भूर्माचें उदाहरण घेतल्यास असें दिसल, की एकेवेळी इंद्रसभा, चंद्रसभा, कौरवपांडव ही नाटके फार प्रिय होती. सूत्रधार, सोंड लावलेला गणपति, कमरेभोवती मोराचा पिसारा आणि पायांनां घुंगुर बांधलेली सरस्वती, व तिचें 'तकड् तकड् थोम्” नाचर्णे, हीं आतां प्रचारांतून जाण्याचे काय कारण ! लोकांची बदललेली आवड हैं नव्हे काय ? बरें, समभावाची लोकांत वृद्धि व्हावी, हा या बाटककारांचा उद्देश असतो असें ह्मणावें, तर कथानकाची तशी मांडणी केलेली आढळत नाहीं. या सर्व संतांच्या नाटकांत अद्भुताची रेलचेल असते. शेक्सपियरच्या नाटकांत अद्भुतता नाहीं कीं काय, असा प्रश्न विचारल्यास, त्याला असें उत्तर आहे, की शेक्सपियरनंतर आता जवळजवळ तीनशे वर्षे काळ लोटला आहे. त्याच्या वेळी लोकांचा भूतांवर पूर्ण विश्वास असे, पण तो आता कमी झाला आहे. आतां भूते फक्त गुह्यवाद्यांना लवकर दिसतात. शेक्सपियरने नाटकांत अद्भुत आणलें, ह्मणून आपणहि आणावें, असें कोणी पाश्चात्य लेखक प्रतिपादन<noinclude></noinclude> h5ta0ipk56csnhkwnn51ri7uq1cp4mj 104 112106 236626 2026-09-08T06:35:34Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( ११० ) करीत नाहींत. अद्भुत कथानके त्यांनी रचलीं, तर सर्वच रोख अद्भुताकडे असतो. सर्वच नाटक लाक्षणिक असतें. आमच्याइडे देखील अद्भुतावरचा विश्वास उडत चालला आहे. अशा वेळीं नाटक..." 236626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( ११० ) करीत नाहींत. अद्भुत कथानके त्यांनी रचलीं, तर सर्वच रोख अद्भुताकडे असतो. सर्वच नाटक लाक्षणिक असतें. आमच्याइडे देखील अद्भुतावरचा विश्वास उडत चालला आहे. अशा वेळीं नाटकांत अद्भुत घुसडल्यानें इच्छित हेतु सिद्धीला जात नाहीं. आतां, शिकलेल्या लोकांचा अद्भुतावरील विश्वास कदाचित् उडाला असेल, पण अशिक्षित बहुजनसमाजांत तो कायमच आहे, व नाटक हैं 'भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्' आहे असें कालिदासाचें ह्मणर्णे आहे, असें कोणी झटल्यास, अशिक्षित समाजाला कांहींहि चालतें, असें उत्तर देणे भाग आहे. 'चुरशीचा सामना', 'राधागल्पोजीविलास' हीं देखील त्यांनां प्रिय वाटतात. मग त्यापेक्षां शतपटीनें शुद्ध, व चांगली संताची नाटकें, थोडीशी अद्भुताचा भेसळ करून दिल्यास, कां आवडणार नाहींत ? शिवाय, एक नाटककार यांच्या करमणुकीला सर्वस्वीं वाहिलेले आहेतच. तेव्हां त्यांच्याशी स्वर्धा करण्यांत हांशील नाहीं. लोकांच्या रुचीला वळण लावण्याची आमच्या नाटककारांनीं उमेद बाळगली पाहिजे. नांवाचीं नाटके लिहिण्यांत अर्थ नाहीं. मराठींत स्वतंत्र प्रेरणेनें लिहिलेले चांगले नाटक एकाच सांपडल्यास सांपडेल. असे असताना हीं संताळ्यांची नाटकें जनरुचीला भलतेच वळण लावीत आहेत, ही खेदाची गोष्ट आहे. संताळ्यांचा अभिमान आह्मालाहि वाटतो; पण नाटक हा प्रकार त्याला विशेष उपयोगी नाहीं. काव्य, कथा व चरित्र हे प्रकार अधिक उपयोगी आहेत, इतकेंच आमचें ह्मणणें आहे. नाटकापेक्षां कथा हा प्रकार अधिक सुलभ व लवचिक आहे, असें वर दाख- विलेच आहे. आतां काव्य व कथा, यांचा विनोदी वाङ्मयति कितीसा उपयोग होतो, तें पाहूं. हे दोन्हीहि प्रकार सारखेच लवचिक व सारखेच बहुरूपी आहेत. दोन्दीहि सारखेच जुने आहेत. पण जगांतले उत्कृष्ट वाङ्मय काव्यरूपांत असल्यामुळे विनोदाकडे काव्याचा उपयोग फारसा कोणी करीत नाहींत. विनोदी काव्य आहे; परंतु काव्याच्या इतर प्रकारांशी तुलना केल्यास तें कमी प्रतीचे ठरतें. कथा हा प्रकार अलीकडे, गद्याच्या वाढीनंतर, भरभराटीला आला आहे. व व त्याकडे विनोदाचा ओढा अधिक आहे. विनोदी काव्याचीं प्रसिद्ध उदाहरणे :- Butler's Hudibras, Barham's Ingoldsby Legends,'<noinclude></noinclude> f9dwxs5e1c2gcf6ptvwf832my72qhrw 104 112107 236628 2026-09-08T07:22:04Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ १७० लंकेचें वर्णन व वृत्तांत मी स्टेशनमध्यें सामान टाकून तडक दक्षिण दिशेला जाणाऱ्या रस्त्यानें पुलावर 'आलों. नीलगंगा नदी कोलंबो नजीकच्या कालिनीगंगा नदीप्रमाणें खोल व र..." 236628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ १७० लंकेचें वर्णन व वृत्तांत मी स्टेशनमध्यें सामान टाकून तडक दक्षिण दिशेला जाणाऱ्या रस्त्यानें पुलावर 'आलों. नीलगंगा नदी कोलंबो नजीकच्या कालिनीगंगा नदीप्रमाणें खोल व रुंद आहे. पूल वलांडून खालीं आलें कीं किल्ल्याचा दर- वाजा लागतो. त्रिंकोमालीच्या फ्रेडरिक किल्याप्रमाणे जमिनीच्या बाजूला किल्ल्याला तट आहे; बाकी तिन्ही बाजूंस नदी व समुद्र आहेत; पण येथें त्रिंकोमालीप्रमाणे मोठमोठे व उंच भिंतीवजा खडक वगैरे कांहीं एक नाहीं. नदीच्या बाजूस काय किंवा महासागराच्या बाजूस काय किंवा नदीच्या मुखाकडे काय सारखी सपाट सखल जमीनच जमीन आहे. किल्ल्याच्या दर- वाज्यांतून मेनरोडनें मी थेट नदीच्या मुखाजवळील लंकेच्या लँडसएंडपर्यंत गेलों. मग समुद्राकडील रस्त्यानें सरकारी विश्रांतिगृहाशीं आलों. हैं ठिकाण समुद्रकिनाऱ्यास लागूनच आहे. विश्रांतिगृहांत शिरून गृहाच्या व्हरां- ड्यामधून समुद्रावरील रस्त्यावर आलों. समुद्रकिनाऱ्याच्या सडकेनें अर्धा पाऊण मैल फिरत गेलों. मातरचा समुद्रकिनारा वाळवंटी असून येथून देखावा चांगला दिसतो. मातर शहराचें दृश्य दर्शन येवढेंच. तें दोन तासांत सहज आटोपलें व मी स्टेशनवर परत आलों. सामान क्लोकरूम- मधून घेऊन गॉलचें तिसऱ्या वर्गांचें तिकिट घेऊन मी आगगाडींत येऊन बसलों. आगगाडींत बसण्यापूर्वी पोटपूजा केली हें सांगावयास नकोच. सवाचारच्या सुमारास आगगाडी चालू झाली. मातरपासून गॉल अवघें सत्तावीस मैल आहे. मोटारीचा रस्ता समुद्राच्या किनाऱ्यानें आहे व त्याचे उजव्या बाजूस म्हणजे जमिनीच्या बाजूस रेलवेरस्ता आहे. यामुळे हिंदी महासागर या आगगाडीच्या रस्त्यानें दृष्टीस पडत नाहीं. पण सर्व रस्ता लोकवस्तीमधून व नारळी पोफळी केळी पाम इत्यादि.. झाडांच्या बागांमधून जात असल्यामुळें लंकेच्या किनाऱ्याच्या लगतच्या भागाची सुपीकता पाहून मनाला आश्चर्य व आनंद होतो. सवातासानें म्हणजे साडेपांच वाजतां मी गॉल गांवाला आलों. हा गांव मात्र फारच मोठा दिसला. मी स्टेशनपासून नजीक असलेल्या सिडनेहॉटेलमध्यें उत-- रलों. दुसरे दिवशीं सकाळीं नऊ साडेनऊ वाजतां मोटारबसने किंवा आग-<noinclude></noinclude> ifytvjrudl4k4ckralukepq9ggyy0so 236630 236628 2026-09-08T07:34:13Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१७|लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}मी स्टेशनमध्यें सामान टाकून तडक दक्षिण दिशेला जाणाऱ्या रस्त्यानें पुलावर आलों. नीलगंगा नदी कोलंबो नजीकच्या कालिनीगंगा नदीप्रमाणें खोल व रुंद आहे. पूल वलांडून खालीं आलें कीं किल्ल्याचा दरवाजा लागतो. त्रिंकोमालीच्या फ्रेडरिक किल्याप्रमाणे जमिनीच्या बाजूला किल्ल्याला तट आहे; बाकी तिन्ही बाजूंस नदी व समुद्र आहेत; पण येथें त्रिंकोमालीप्रमाणे मोठमोठे व उंच भिंतीवजा खडक वगैरे कांहीं एक नाहीं. नदीच्या बाजूस काय किंवा महासागराच्या बाजूस काय किंवा नदीच्या मुखाकडे काय सारखी सपाट सखल जमीनच जमीन आहे. किल्ल्याच्या दरवाज्यांतून मेनरोडनें मी थेट नदीच्या मुखाजवळील लंकेच्या लँडसएंडपर्यंत गेलों. मग समुद्राकडील रस्त्यानें सरकारी विश्रांतिगृहाशीं आलों. हे ठिकाण समुद्रकिनाऱ्यास लागूनच आहे. विश्रांतिगृहांत शिरून गृहाच्या व्हरांड्यामधून समुद्रावरील रस्त्यावर आलों. समुद्रकिनाऱ्याच्या सडकेनें अर्धा पाऊण मैल फिरत गेलों. मातरचा समुद्रकिनारा वाळवंटी असून येथून देखावा चांगला दिसतो. '''मातर''' शहराचें दृश्य दर्शन येवढेंच. तें दोन तासांत सहज आटोपलें व मी स्टेशनवर परत आलों. सामान क्लोकरूममधून घेऊन '''गॉलचें''' तिसऱ्या वर्गांचें तिकिट घेऊन मी आगगाडींत येऊन बसलों. आगगाडींत बसण्यापूर्वी पोटपूजा केली हें सांगावयास नकोच. सवाचारच्या सुमारास आगगाडी चालू झाली. '''मातर'''पासून '''गॉल''' अवघें सत्तावीस मैल आहे. मोटारीचा रस्ता समुद्राच्या किनाऱ्यानें आहे व त्याचे उजव्या बाजूस म्हणजे जमिनीच्या बाजूस रेलवेरस्ता आहे. यामुळे हिंदी महासागर या आगगाडीच्या रस्त्यानें दृष्टीस पडत नाहीं. पण सर्व रस्ता लोकवस्तीमधून व नारळी पोफळी केळी पाम इत्यादि झाडांच्या बागांमधून जात असल्यामुळें लंकेच्या किनाऱ्याच्या लगतच्या भागाची सुपीकता पाहून मनाला आश्चर्य व आनंद होतो. सवातासानें म्हणजे साडेपांच वाजतां मी गॉल गांवाला आलों. हा गांव मात्र फारच मोठा दिसला. मी स्टेशनपासून नजीक असलेल्या सिडनेहॉटेलमध्यें उतरलों. दुसरे दिवशीं सकाळीं नऊ साडेनऊ वाजतां मोटारबसने किंवा आग-<noinclude></noinclude> n76be5drxay8bob3aztq485d3i5f8gy 236631 236630 2026-09-08T07:34:34Z कल्पनाशक्ती 3813 236631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१७० |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}मी स्टेशनमध्यें सामान टाकून तडक दक्षिण दिशेला जाणाऱ्या रस्त्यानें पुलावर आलों. नीलगंगा नदी कोलंबो नजीकच्या कालिनीगंगा नदीप्रमाणें खोल व रुंद आहे. पूल वलांडून खालीं आलें कीं किल्ल्याचा दरवाजा लागतो. त्रिंकोमालीच्या फ्रेडरिक किल्याप्रमाणे जमिनीच्या बाजूला किल्ल्याला तट आहे; बाकी तिन्ही बाजूंस नदी व समुद्र आहेत; पण येथें त्रिंकोमालीप्रमाणे मोठमोठे व उंच भिंतीवजा खडक वगैरे कांहीं एक नाहीं. नदीच्या बाजूस काय किंवा महासागराच्या बाजूस काय किंवा नदीच्या मुखाकडे काय सारखी सपाट सखल जमीनच जमीन आहे. किल्ल्याच्या दरवाज्यांतून मेनरोडनें मी थेट नदीच्या मुखाजवळील लंकेच्या लँडसएंडपर्यंत गेलों. मग समुद्राकडील रस्त्यानें सरकारी विश्रांतिगृहाशीं आलों. हे ठिकाण समुद्रकिनाऱ्यास लागूनच आहे. विश्रांतिगृहांत शिरून गृहाच्या व्हरांड्यामधून समुद्रावरील रस्त्यावर आलों. समुद्रकिनाऱ्याच्या सडकेनें अर्धा पाऊण मैल फिरत गेलों. मातरचा समुद्रकिनारा वाळवंटी असून येथून देखावा चांगला दिसतो. '''मातर''' शहराचें दृश्य दर्शन येवढेंच. तें दोन तासांत सहज आटोपलें व मी स्टेशनवर परत आलों. सामान क्लोकरूममधून घेऊन '''गॉलचें''' तिसऱ्या वर्गांचें तिकिट घेऊन मी आगगाडींत येऊन बसलों. आगगाडींत बसण्यापूर्वी पोटपूजा केली हें सांगावयास नकोच. सवाचारच्या सुमारास आगगाडी चालू झाली. '''मातर'''पासून '''गॉल''' अवघें सत्तावीस मैल आहे. मोटारीचा रस्ता समुद्राच्या किनाऱ्यानें आहे व त्याचे उजव्या बाजूस म्हणजे जमिनीच्या बाजूस रेलवेरस्ता आहे. यामुळे हिंदी महासागर या आगगाडीच्या रस्त्यानें दृष्टीस पडत नाहीं. पण सर्व रस्ता लोकवस्तीमधून व नारळी पोफळी केळी पाम इत्यादि झाडांच्या बागांमधून जात असल्यामुळें लंकेच्या किनाऱ्याच्या लगतच्या भागाची सुपीकता पाहून मनाला आश्चर्य व आनंद होतो. सवातासानें म्हणजे साडेपांच वाजतां मी गॉल गांवाला आलों. हा गांव मात्र फारच मोठा दिसला. मी स्टेशनपासून नजीक असलेल्या सिडनेहॉटेलमध्यें उतरलों. दुसरे दिवशीं सकाळीं नऊ साडेनऊ वाजतां मोटारबसने किंवा आग-<noinclude></noinclude> rwpb4ozmzxcl9djqkmxf5ta4rg3w3f1 104 112108 236632 2026-09-08T07:37:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें|१७१ }}</noinclude>गाडीनें कोलंबोस जायचा बेत हॉटेलवाल्यास मीं सांगितला. रात्रींचें जेवण, रात्रीची राहणी, पहांटचा शेज चहा व सकाळची न्याहारी मिळून चार्ज पावणे तीन रुपये पडेल असें त्यानें सांगितलें. सामान खोलींत टाकल्याबरोबर मी बाहेर पडलो. सिडनेहॉटेल समोरच हिरवेंगार खुलें मैदान आहे. त्याचे पलीकडे डच किल्ल्याचा तट व दरवाजा लागतो. तेव्हां मी थेट किल्ल्याच्या दरवाज्यांतून किल्ल्यांत गेलों; तो दीपगृह रस्ता नांवाचा नाकासारखा सरळ, सुंदर रस्ता लागला. दीपगृहाचा पांढरा मनोराही दृष्टीस पडला. तेव्हां सरळ त्या रस्त्यानें दीपगृहाकडे चाललों. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंस डच बांधणीच्या पद्धतीचे बंगले व दुकानें दिसली. या रस्त्याने निघालों तों थेट दीपगृहाच्या मनोऱ्याजवळ येऊन थांबलों. हा पांढरा शुभ्र मनोरा समुद्रांत घुसलेल्या एका एकसंधी तांबड्या खडकावर बांधलेला आहे. दीपगृहाचें फाटक अर्थात् बंद होतें. मी फाटकाशी जाऊन तेथें जरा उभा राहून सभोवारचा देखावा नजरेखालीं घातला.<br>{{gap}}'''गॉल''' हे खरोखरीं एक स्वाभाविक व सुरक्षित बंदर आहे. हे येथून उत्तम तऱ्हेनें दृष्टोत्पत्तीस येतें. रेल्वे स्टेशनपासून थेट दक्षिणेकडे महासागरांत घुसलेली ही अरुंद पण बरीच लांब अशी जमिनीची पट्टी आहे. त्याचे टोकास स्वाभाविक बुरुजासारखा तांबडा खडक दहा बारा फूट उंच आहे. येथून डाव्या हातास मोठें थोरले मुंबईच्या बॅकबेसारखें महासागराला अन्तर्वळण आहे; या लांब वर्तुळाकार वळणाच्या दुसऱ्या टोकाला एखाद्या बदकाच्या पायासारखे दोन खडक समुद्रांत आलेले दिसतात. या वर्तुळाकार भागांत गॉलचें उत्तम व सुरक्षित बंदर बनलें आहे. कारण किल्ला असलेली जमिनीची पट्टी पश्चिम दिशेकडून येणाऱ्या लाटांना व वाऱ्याला थोपून धरते. शिवाय या जमिनीच्या पट्टीसभोंवतीं किल्ल्याचा दहा बारा फूट उंचीचा तट बांधला गेल्यामुळे ही जमीनीची पट्टी पूर्वेकडील बंदरापेक्षां बरीच उंच झाली आहे. अर्थात् वारा व लाटा यांचा आपोआप बंदोबस्त झाला आहे. या किल्ल्याच्या पूर्व बाजूस<noinclude></noinclude> qzvh7qwfir0j5jqtphsa6hbkrlx3p0n 104 112109 236633 2026-09-08T07:40:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१७२ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>उतारू व माल यांची चढउतार होण्याचे लाकडी धक्के आहेत. हा किल्ला बराच मोठा आहे. कारण पुढे घुसलेली सर्व जमिनीची पट्टी किल्ल्याच्या तटांत घेतली आहे; यामुळे या किल्ल्यांत सरकारी कचेऱ्या व बंगले यांखेरीज खासगी घरें व बंगले बरेच आहेत. किल्ल्याचा तट चांगला मजबूत असून तो सबंद शाबूद आहे; त्या तटाला ठिकठिकाणीं अधिक उंच असे टेहेळणी बुरूज केलेले आहेत. आतां मात्र तटाला नेहमीं असणारी बंदुका व तोफा मारण्याकरितां भोंकें असलेली पण शिपायांचें संरक्षण होण्यासारखी छाती इतकी भिंत पाडून टाकली आहे किंवा त्या भिंतीच्या माथ्यापर्यंत भराव टाकला आहे. पण सध्यां गॉलच्या किल्ल्याचा तट म्हणजे एक सायंकाळीं समुद्रकिनाऱ्याला भिडलेला व दहा पंधरा फूट उंचीचा असा मोठा थोरला धक्काच झाला आहे. मुंबईच्या बॅकबेच्या बाजूस कोट्यावधी रुपये खर्च करून नवा धक्का बांधल्यामुळे तो धक्काही एक सुंदर उंचवट्याची सहलसडक झाला आहे. तशीच हुबेहुब सहलसडक या गॉलच्या किल्ल्याच्या तटावर हल्लीं झाली आहे. मुंबईच्या धक्क्याच्या सहलसडकेपेक्षांही गॉलची सहलसडक जास्त मनोहर व आकर्षक झाली आहे. कारण ही मुंबईच्या बॅकबे धक्क्यापेक्षां पुष्कळ रुंद आहे. ती मातीची असल्यामुळे त्यावर हिरवीगार हरळी उगवली आहे. यामुळे हिरवा हिरवागार गालिचा पसरलेला, पायघड्या घातलेला हा सुंदर राजरस्ता बनला आहे. येथें जागोजाग व उंचवट्याच्या बुरुजाच्या ठिकाणीं बसावयास बाकें ठेविलीं आहेत. या सहल सडकेनें अर्धा अधिक किल्ला मी पाहिला. सायंकाळी सूर्यास्ताचे वेळीं तर या ठिकाणचा देखावा फार वाखाणण्यासारखा वाटला. जो किल्ला व किल्ल्याचा तट शत्रूच्या हल्ल्यापासून संरक्षण करण्याच्या केवळ बुद्धीनें पूर्व काळीं डच लोकांनीं बांधला होता तोच तट अर्वाचीन काळीं गांवांतील एक सुंदर सहलसडक बनून लोकांना आनंद व सुख देण्यास उपयोगी पडावा हे या तटाचे किती विलक्षण स्थित्यंतर झालें असें माझ्या मनांत आलें. युरो-<noinclude></noinclude> llafgawui2rjhc1jw5e05wtbqamebdk 104 112110 236634 2026-09-08T07:44:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें|१७३ }}</noinclude>पियन लोकांना लंका बेट ठाऊक झाल्यापासून व लंका बेटावर त्यांचा ताबा झाल्यापासून गॉल हें बंदर भरभराटीस आलें. पण कोलंबोस कृत्रिम बंदर बनविल्यापासून गॉलचें महत्त्व व वैभव संपलें. मला वाटलें गॉलचा जलदेव 'गतवैभव झालों मी' असें सारखें गुणगुणत असेल व आपल्या गतवैभवाबद्दल दुःखाश्रू ढाळीत असेल. याप्रमाणें अगदीं अंधार पडेपर्यंत मी गॉलच्या या सहल सडकेवरून फिरत होतों. मग रात्र झाली म्हणून हॉटेलला परतलों. पहांटेस सहा वाजतां शेज चहा घेऊन मी गॉलच्या हायस्ट्रीट नांवाच्या अर्ध वर्तुळाकार बंदराच्या बाजूने गेलेल्या सडकनें बदकाच्या पायासारख्या थबकड्या टेकड्यांपर्यंत फिरावयास गेलों. '''मातरला''' जाणारा हाच रस्ता होय असें मला '''मातरला''' जाणाऱ्या मोटारबसेसवरून कळलें. या रस्त्याला '''गॉलची''' एक बाजारपेठ आहे. यामुळें रस्त्याच्या दुतर्फा दुकानेंच दुकानें आहेत. गॉल गांवाचें माझें दृश्य-दर्शन संपलें. फिरून परत आल्यावर मी न्याहारी करून स्टेशनवर आलों व पावणे दहाच्या आगगाडीनें कोलंबोस जाण्यास निघालों.<Br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> aqcibtgtzwpfd2aya19a0wnnnfb1dw6 104 112111 236635 2026-09-08T07:52:26Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण १३ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''पश्चिम-लंकेच्या लोकवस्तीचें धावतें अवलोकन'''}}}} {{rule|5em}}<br>{{gap}}{{x-larger|'''ए'''}}'''खाद्या''' प्रवाशानें हिंदुस्थानच्या लोकवस्तीचें आपण आगगाडीतून जातांना अवलोकन केलें असें सांगितलें तर ती लोणकढी थाप आहे असें हिंदुस्थानची प्रत्यक्ष माहिती असणारा मनुष्य बेलाशक म्हणेल व हें त्याचें म्हणणे खरेही आहे. कारण हिंदुस्थानच्या बहुतेक प्रांतांतील व भागांतील लोकवस्ती खेडोखेडीं पसरलेली आहे. पण या खेड्याची सामान्य रचना अशी आहे कीं गांवची वस्ती एका गांवठणामध्यें घराला घर लागून नसली तरी बरीच दाट व एकत्र असावयाची व गांवची शेती ही गांवाच्या सभोंवार पसरलेली असावयाची; शेतावर वेगवेगळ्या जागीं व विस्कळीत तऱ्हनें राहण्याची पद्धति नाहीं; तर उलट एकोप्यानें एकत्र राहण्याची पद्धत आहे. अगदीं थोड्या भागांत दूर दूर व विस्कळीत वस्ती आहे; पण असल्या भागांत हिंदुस्थानांत रेल्वेरस्तेच झाले नाहींत. रेल्वे रस्ते असलेल्या भागांत लोकवस्ती जुटीनें बसलेली असल्यामुळे रेल्वे रस्ता खेड्यामधून न नेतां खेड्याबाहेरील खुल्या जागेतून किंवा शेतजमीनीतून नेलेला आहे. मोठमोठ्या शहरांमधून रेल्वे रस्ता काढणें फार खर्चाचं आहे म्हणून मोठमोठ्या शहरांना जरी रेल्वे रस्ता आहे तरी रेल्वे स्टेशन कमी अधिक पण लोकवस्तीपासून दूरच करण्यांत आलेले आहे. यामुळे आगगाडींतून लोकवस्ती अवलोकन करणें व त्यांची स्थिति राहणी व व्यवसाय यांचे ओझरतें कां होईना पण निरीक्षण करणें अशक्य आहे; पण लंकेमध्यें मात्र ही अशक्य गोष्ट नाहीं; इतकेंच नव्हे तर लंकेमध्यें- विशेषतः जुन्या सुधारणेच्या समुद्रकिनाऱ्यालगतच्या भागांत असें धावतें व ओझरतें अवलोकन व निरीक्षण करणें शक्य असून असें अवलोकन व निरीक्षण मला आगगाडींतून प्रत्यक्ष करतां आलें. त्याचेंच वर्णन या छोट्या प्रकरणांत मी करण्याचें मनांत आणिलें आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> ai5p0qjg5q1zkdp8dmqn5yotsri8orl 104 112112 236636 2026-09-08T07:56:34Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पश्चिम लंकेच्या लोकवस्तीचे धावतें अवलोकन|१७५ }}</noinclude>{{gap}}लंकेतील जुन्या सुधारणेचा विशेष म्हणजे नारळ, पोफळ, फणस, भाकरीचे झाड, पाम झाड इत्यादि फळझाडांची बागायती लागवड व तांदूळ वगैरे धान्यांची शेतवाडीची लागवड हा होय; या प्रकारच्या लागवडीमुळें येथें लोकवस्ती बागांतून व शेतांतून विस्कळीत व सर्व प्रांतभर विखुरलेली अशी आहे. म्हणून लंकेंत या सपाट बागायती व शेतभातीच्या प्रदेशांत एक गांव संपून दुसरें गांव केव्हां लागलें हे मुळींच कळत नाहीं. कारण आधीं नापीक, ओसाड अशी जमीन या सुजल भागांत नाहीं; यामुळे सर्व प्रांत बागांनीं व शेतांनीं सारखा शोभायमान झालेला आहे. लोक या बागांत व शेतांत वेगवेगळी व दूर दूर अशीं घरे बांधून राहिलेले आहेत. या अशा बागांतून व शेतांतून रेल्वे रस्ता काढलेला आहे. यामुळे सर्व प्रांतभर रेल्वेरस्त्यानें आगगाडी जात असतांना आपण लोकांच्या मागल्या किंवा पुढल्या बाजूंच्या अंगणांतून व बागांतूनच जात आहों असें दिसून येतें. म्हणूनच आगगाडींत बसल्या- बसल्या लोकवस्तीचें व लोकस्थितीचें धावतें अवलोकन करतां येतें. असें माझें अवलोकन गॉलपासून कोलंबोपर्यंत दिवसाच्या दहा वाजल्यापासून दोन प्रहरच्या दोन वाजेपर्यंत व बाहात्तर मैलांच्या टापूमध्यें घडलें.<br>{{gap}}मागच्या प्रकरणांत सांगितल्याप्रमाणें लंकेच्या दक्षिण भागाचें दृश्यदर्शन संपवून मी ता. ६ फेब्रुवारी रोजी सकाळीं पावणेदहा वाजतां गॉल येथें आगगाडीत बसलों व आगगाडी लागलीच चालू झाली.<br>{{gap}}लंकेच्या पश्चिम किनाऱ्यालगतचा भाग किती सुपीक व सुजल आहे, तेथें वस्ती कशी व किती विखुरलेली व प्रांतभर पिसकारलेली आहे, याचें प्रत्यंतर हे कीं या बाहात्तर मैलांच्या रेलवेरस्त्यांत साठ लहान मोठी स्टेशने आहेत; वाटोवाट आठ दहा तलाव लागतात; व '''जीनगंगा, बेंटोरा गंगा व कालुगंगा''' या तीन मोठमोठ्या नद्या या भागांतून वहात जाऊन हिंदी महासागरास मिळतात; नाले ओढे तर किती तरी लागतात याचा सुमारच नाहीं. या किनाऱ्यालगतच्या भागांतून रेलवे रस्ता व त्याच्यापेक्षाही जास्त सोयीची डामरी निर्धुळ गुळगुळीत सरळ सुतांत<noinclude></noinclude> qpuydsfvroxslcfx2iahq5j35bd0qpu 104 112113 236637 2026-09-08T07:58:49Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१७६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>गेलेली सुंदर सडक आहे. रेलवे रस्ता व मोटार सडक यांची जणूं कांहीं शर्यतच लागलेली दिसते; रेलवे व सडक अगदीं एकमेकांनजीक असून केव्हां केव्हां एकमेकांना अगदी खेटून जातात; एकदां सडक समुद्राला अगदी खेटून तर केव्हां रेल्वे समुद्राला खेटून जाते; रेल्वे व सडक याप्रमाणें तीनदां सव्यापसव्य करतात. पण '''गॉल'''पासून '''कालुतारा''' या स्टेशनपर्यंत सडक सामान्यतः समुद्राचे कडेनें जाते, तर '''कालुतारा''' स्टेशनपासून '''कोलंबो'''पर्यंत रेल्वे सारखी समुद्राचे कडेनें जाते.<br>{{gap}}यामुळे रेल्वे व मोटार अशा कोणत्याही साधनानें कोलंबोस गेलें तरी लोकवस्ती अवलोकन करतां येते. पण रेल्वे जास्त ठिकाणीं थांबत असल्यामुळें व बराच प्रांतपर्यंत समुद्राच्या कांठाकडून न जातां जरा आंतून जात असल्यामुळे लोकवस्ती व स्थिति पाहण्याच्या दृष्टीनें आगगाडीनेंच प्रवास करणें अधिक चांगलें.<br>{{gap}}आगगाडींतून जातांना नारळीच्या बागांतील पहिली गोष्ट माझ्या नजरेस आली ती ही कीं कांहीं कांहीं नारळीच्या जुनाट वृक्षांशेजारी नवीं नारळीचीं रोपें लावलेलीं आहेत. केव्हां केव्हां एखादा माणूस जुनाट नारळीनजीक जमिनींत खाडा खणतांना माझ्या नजरेस पडे; तर कांहीं ठिकाणीं नीटनेटक्या सरळ काठ्याच्या कुडणींनीं कुडलेल्या जागेत बरीच नारळीचीं लहान मोठी रोपें जवळ जवळ हारीनें लावलेलीं दिसत. अर्थात् इतक्या जवळ जवळ नारळीच्या वृक्षांची जोरदार वाढ होणें शक्य नाहीं; तेव्हां मी कल्पना केली कीं नारळीच्या रोपांचे हे ताटवे आधींच तयार करून ठेवतात; म्हणजे बागेंतील एखादा नारळवृक्ष वठला किंवा वाऱ्यानें पडला किंवा किडीनें खाल्ला किंवा कांहीं कारणांनी त्याला नारळ येईनासे झाले तर अशा निरुपयोगी अनुत्पादक वृक्षांचे जागीं ताबडतोब नवे नारळाचे वृक्ष लावतां यावे. म्हणून असे नारळांच्या रोपांचे ताटवे सदां तयार ठेवीत असावे. या सर्वावरून मला असें वाटलें कीं नारळाची बाग नव्हे सर्व वृक्षांची लागवड ही मानवी प्राण्याला दूरदर्शीपणा, पुढील पिढया-<noinclude></noinclude> eqp0dfwnavl2m9gtnc4folep0v29wud 104 112114 236638 2026-09-08T08:02:11Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पश्चिम लंकेच्या लोकवस्तीचे धावतें अवलोकन|१७७ }}</noinclude>बद्दल प्रेम, वक्तशीरपणा इत्यादि सद्गुण शिकविणारी शाळा होय. या दृष्टीनें धान्य लागवड म्हणजे ''''तुरुतदान महापुण्य'''' अशा प्रवृत्तीची पोषक आहे. धान्य पेरलें कीं तीन चार महिन्यांत पीक तयार होते; पण वृक्षाची गोष्ट तशी नाहीं. नारळ, पोफळ, आंबे, फणस इत्यादि वृक्षांची दहा बारा वर्षे जोपासना करावी तेव्हां त्यांना फळे येणार व मग तीं मालकाला उत्पन्न देणार. पण अशा प्रकारचा बहुत काळानंतर फळ देणारा उद्योग दूरदर्शिपणा असल्याखेरीज कसा होणार? तसेंच ज्या वृक्षांचीं फळें आपण खातों व ज्यापासून आपल्याला उत्पन्न मिळतें ती झाडे आपल्या वाडवडिलांनी लावलीं म्हणून त्याचीं फळें आपणाला चाखतां येतात; तरी आपणही पुढल्या पिढीकरितां अशी तजवीज केली पाहिजे, अशी भावना वृक्षाची लागवड करणारास असावी लागते. सारांश, मला असें वाटलें कीं लंका बेटांतील सर्व शेतकरी इसापनीतीतील आक्रोडाचें झाड लावणाऱ्या वृद्धाच्या वंदनीय कोटींपैकीं असले पाहिजेत. म्हणूनच नारळीच्या बागा ओस पडूं नयेत म्हणून आधीपासून तजवीज करतांना ते दृष्टीस पडतात.<br>{{gap}}नारळाच्या बागेंत बायका पुरुषांना कामें तरी किती तऱ्हेची करावी लागतात व करण्यास सवड सांपडते हेंही मला, आगगाडींतून सहज पहातां आलें. कित्येक बायका नारळाच्या चोडांतून काथ्या बाहेर काढीत होत्या; तर कित्येक तो काथ्या पिंजीत होत्या. कित्येक पुरुष नारळ चोडांपासून वेगळे करीत होते; तर कित्येक नारळाचीं चोडे काठ्यांच्या कुंपणीनें केलेल्या खाडींतील खाऱ्या पाण्याच्या कुंडांत कुजण्याकरितां टाकीत होते; कित्येक बायका नारळाच्या पानाचे झाप विणीत होत्या; तर कित्येक पानांपासून हीर (हिराच्या केरसुण्या करण्याकरितां) वेगळे करीत होत्या; कांहीं बायका ताडाच्या पानाच्या बारिक बारिक चिरफळ्या करीत होत्या व त्यांच्या टोपल्या व चटया विणीत होत्या. अशा नाना व्यवसायांत गुंतलेले बायकापुरुष आपआपल्या अंगणांत व बागांत कामे करीत असतांना आगगाडींतून सहज माझ्या दृष्टीस<noinclude></noinclude> aq97y4lihr6gkpjctjzihi5xkx474p1 104 112115 236639 2026-09-08T08:04:47Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|१७८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>पडले. या किनाऱ्यालगतच्या लोकांची राहणी पुष्कळच सुधारलेली आहे ही आगगाडींतून दृष्टोपत्तीस येतं. आधीं आपल्या इकडल्या खेड्यांप्रमाणें इकडल्या शेतकऱ्यांचीं घरें निव्वळ झोपड्यांवजा नाहींत. बहुतेक सर्व घरें भिंतीचीं व कवलारू छपरांचीं असतात. भिंतींना गिलावा केलेला असून त्यांना पांढरा, निळा, हिरवा किंवा गुलाबी रंग दिलेला असतो. निदान पिवळ्या व तांबूस मातीनें तरी तीं घरें चांगलीं सारवलेलीं व म्हणून स्वच्छ व नीटनेटकी दिसतात. बहुतेक सर्व घरांना खिडक्या असून त्यांना तावदानें असलेली दिसली. घरांच्या ओटीवर एखादी दुसरी खुर्ची व एखादें तरी टेबल हीही दृष्टीस पडली. प्रत्येक घरापुढें थोडीशीं तरी फुलझाडें, क्रोटनसारखीं शोभिवंत पानझाडें असावयाचींच. नारळी, पोफळी व केळी व लांबरुंद करवती पानाचें भाकरींचें झाड हीं तर उत्पन्नाचीं व उपयोगी झाडें असल्यामुळे घरापुढच्या अंगणांत दिसावीं यांत नवल नाहीं. या सर्व पश्चिम किनाऱ्यावरील भागांत एका सुंदर शोभिवंत झाडाचें कुंपण करण्याचा फार प्रघात दिसला. सबंद कुंपण निदान आवाराच्या खुज्या भिंतीला लागून या झाडांची एक रांग लावण्याची तरी रीत सर्वत्र दिसली. कोलंबोमध्यें हीं झाडें फार आहेत. मीं प्रथम कोलंबोमध्यें प्रवेश केला तेव्हां मला जिकडे तिकडे हीं सुंदर झाडें पाहून फार आनंद वाटला. तेथल्या दोघां तिघां गृहस्थांना झाडाचें नांव विचारलें. पण शोभेकरितां कुंपणाला लावावयाचीं विलायती झाडें यापेक्षां जास्त माहिती किंवा झाडाचें नांव कळलें नाहीं. माझ्या कोलंबो निवासाच्या अखेरच्या आठवड्यांत मात्र त्या झाडाचें नांव व इतिहास कळला. लंकेच्या पश्चिम किनाऱ्याच्या भागालाच हीं झाडें फार कां याचें कारणही कळलें. खरोखरींच हे झाड फार शोभिवंत आहे. याचा मोठा वृक्षही बनतो; पण मधला सोट वाढूं न दिल्यास यांना खूप खांद्या फुटतात व त्या खांद्यांना अक्षरशः अनंत पानें येतात. या झाडाच्या इतकी पानांची वाढ फारचं थोड्या झाडांना असेल. या झाडाची पानें दुरून कांहींशी कोंकणांतील<noinclude></noinclude> 8rvui6oat0632kryfcafg75c7efexxw 104 112116 236640 2026-09-08T08:08:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पश्चिम लंकेच्या लोकवस्तीचे धावतें अवलोकन|१७९ }}</noinclude>कुड्याच्या पानासारखी दिसतात. हीं बरींच लांब, रुंद वाढतात. या झाडाच्या नव्या पानांचा रंग पिवळा असतो. पण हा पिवळेपणा सोनचाप्याच्या फुलांच्या सोनेरी पिवळेपणा सारखा नसतो; तर तो केतकीच्या पानासारखा असतो; म्हणजे त्यामध्यें पांढरेपणाची किंचित् झाक मारते. या पानांच्या रंगाप्रमाणें त्यांचा तजेलदारपणाही विलक्षण असतो. खरोखरीच या पानावर नजर ठरणार नाहीं इतकीं तीं चकचकीत व तजेलदार असतात; या झाडांचीं मध्यम वाढीचीं पाने पोपटी रंगाची दिसतात; त्यांच्या पिवळेपणांत हिरव्याची झाक मारते; तर या झाडांचीं अगदीं जूनवान पाने हिरव्या रंगाची असतात; पण त्यांत काळसरपणाची झाक मारते. झाडाला पानें विलक्षण, दाट व सदा येत असतात. यांमुळे कोवळी पानें, मध्यम वाढीचीं पानें, जूनवान पानें अशा तीन तऱ्हेच्या पानांनीं हे झाड नेहमी त्रिफुल्ल झालेलें असतें; अशा या तिरंगी पानांचे झुबकेच्या झुबके सर्व झाडांवर व सर्व खांद्यांवर भरगच्च भरलेले असले म्हणजे या झाडाची शोभा अद्वितीय भासते यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}हे झाड '''"सौंदर्यसार समुदाय निकेतन"''' आहे असे उद्गार तोंडांतून सहज बाहेर पडतात. या झाडाच्या सौंदर्याला अनुरूप असें या झाडाचें सुंदर नांव शोधून काढणाऱ्याचें कौतुक करावें तितकें थोडेंच आहे. या झाडाला '''प्रमिला-प्रेम''' (lady love) असें नांव आहे. हें झाड '''बटेव्हिया''' बेटांतून प्रथम डच लोकांनी लंकेत आणलें. म्हणूनच या झाडाचा विशेष प्रसार डच लोकांच्या ताब्यांत असलेल्या प्रांतांत व शहरांत अर्थात् लंकेच्या पश्चिम किनाऱ्यालगतच्या भागांत झाला हे साहजिक आहे. कोलंबोपासून कोलंबोचें सौंदर्यस्थान '''मौंट लॅव्हिनीयां'''पर्यंत जी सरळ, सुंदर, निर्धूळ काळीकुळकुळीत सडक गेली आहे त्या सडकेच्या दोन्ही बाजूंच्या बंगल्यांच्या कुंपणाला किंवा आवारांत हीं झाडे जिकडे तिकडे दृष्टीस पडतात. या सडकेच्या सौंदर्यात या सुंदर झाडांच्या सान्निध्यानें भर पडली आहे यांत शंका नाहीं.<noinclude></noinclude> 8jwfoiub6u6bjejdty2ic1dcq2wuq6r 3 112117 236641 2026-09-08T09:53:47Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 236641 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bookframe}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:२३, ८ सप्टेंबर २०२६ (IST) 1rka1k63p2rh9ujmm8s76u4a4yi2upb 3 112118 236642 2026-09-08T10:48:51Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 236642 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=जालिंदर}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:१८, ८ सप्टेंबर २०२६ (IST) 5ink1fm9p0ac12hmgqbyodblizqrngf