विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 20242 236763 163348 2026-09-10T07:57:05Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{६२/युगान्त}}</noinclude>{{gap}}महाभारतामध्ये व्यक्ती म्हणून विदुराचे एक विशेष असे स्थान व कार्य आहे. त्याशिवाय तो एका विशिष्ट वर्गातला होता. त्या सबंध वर्गाचेही एक विशेष कार्य ह्या कथेत आहे. त्याच्या वर्गाची दुःखे ती विदुराची होतीच आणि शिवाय त्याची स्वतःची अशीही दुःखे होती. विदुर 'क्षत्ता' होता. 'क्षत्ता', 'सूत' किंवा 'पारशव' अशी ह्या वर्गाची नावे होती. त्यांची स्पष्ट व्याख्या करणे कठीण आहे. कर्ण ह्या वर्गातला होता. एका क्षत्रिय-कुमारीचा (कुंतीचा) जन्मताच टाकून दिलेला आणि एका सूताने (अधिरथाने) पुत्रस्थानी मानलेला म्हणून तो 'सूत' होता, असे 'विराटपर्वा'वरून दिसते. म्हणजे पाळलेल्या कर्णाखेरीज अधिरथाला व राधेला इतरही मुले होती व ती सूतवर्गातीलच होती. कर्णाने स्वतः सूतांशीच शरीरसंबंध जोडलेला होता. त्याच्या सुना, जावई सूतच होते. प्रत्यक्ष पाहून सबंध युद्धाची माहिती देणारा संजय सूतच होता. धृतराष्ट्राला वैश्य स्त्रीपासून झालेला युयुत्सू धृतराष्ट्रपुत्र म्हणून माहीत होता, पण तोही क्षत्ता किंवा सूतच होता. अंबिका व अंबालिका ह्यांची कुणी-एक दासी व व्यास ह्यांपासून जन्मलेला विदुरही सूतच होता. विदुराची बायको "कन्या पारशवी" ही सूतवर्गातलीच होती. सुदेष्णेचा भाऊ, विराटाचा सेनापती कीचकही सूतच होता. नैमिषारण्यात ऋषींना महाभारतकथा सांगणारा उग्रश्रवा रोमहर्षणीही सूतच होता. सूत सारथी होते, अस्त्रजीवी होते, पुराण व राजवंश जाणणारे होते. सूत व मागध ह्यांचा उच्चार एका समासात केलेला आढळतो, पण मागधांचे स्थान सूतांच्या बरेच खालचे होते. सूत हे क्षत्रियांना फार जवळचे आप्त असे वाटत. याचे कारण असे दिसते की, क्षत्रियांना सूत हे बरेच वेळा सावत्र भाऊ असत (विदुर व युयुत्सू). मागध नुसते स्तुतिपाठक, तर सूत बरेच वेळा बरोबरीचे तर कधीकधी डोईजड (उदाहरणार्थ, कीचक) झालेले असत. ते आपल्या क्षत्रिय भावांना व पोशिंद्यांना उपदेश करू शकत (संजय, विदुर). त्यांच्या मसलतीत बरोबरीने<noinclude></noinclude> idzksj9vxckc0dkgid6c5vlbhfokl1a 236764 236763 2026-09-10T07:57:41Z कल्पनाशक्ती 3813 236764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />६२/युगान्त<br></noinclude>{{gap}}महाभारतामध्ये व्यक्ती म्हणून विदुराचे एक विशेष असे स्थान व कार्य आहे. त्याशिवाय तो एका विशिष्ट वर्गातला होता. त्या सबंध वर्गाचेही एक विशेष कार्य ह्या कथेत आहे. त्याच्या वर्गाची दुःखे ती विदुराची होतीच आणि शिवाय त्याची स्वतःची अशीही दुःखे होती. विदुर 'क्षत्ता' होता. 'क्षत्ता', 'सूत' किंवा 'पारशव' अशी ह्या वर्गाची नावे होती. त्यांची स्पष्ट व्याख्या करणे कठीण आहे. कर्ण ह्या वर्गातला होता. एका क्षत्रिय-कुमारीचा (कुंतीचा) जन्मताच टाकून दिलेला आणि एका सूताने (अधिरथाने) पुत्रस्थानी मानलेला म्हणून तो 'सूत' होता, असे 'विराटपर्वा'वरून दिसते. म्हणजे पाळलेल्या कर्णाखेरीज अधिरथाला व राधेला इतरही मुले होती व ती सूतवर्गातीलच होती. कर्णाने स्वतः सूतांशीच शरीरसंबंध जोडलेला होता. त्याच्या सुना, जावई सूतच होते. प्रत्यक्ष पाहून सबंध युद्धाची माहिती देणारा संजय सूतच होता. धृतराष्ट्राला वैश्य स्त्रीपासून झालेला युयुत्सू धृतराष्ट्रपुत्र म्हणून माहीत होता, पण तोही क्षत्ता किंवा सूतच होता. अंबिका व अंबालिका ह्यांची कुणी-एक दासी व व्यास ह्यांपासून जन्मलेला विदुरही सूतच होता. विदुराची बायको "कन्या पारशवी" ही सूतवर्गातलीच होती. सुदेष्णेचा भाऊ, विराटाचा सेनापती कीचकही सूतच होता. नैमिषारण्यात ऋषींना महाभारतकथा सांगणारा उग्रश्रवा रोमहर्षणीही सूतच होता. सूत सारथी होते, अस्त्रजीवी होते, पुराण व राजवंश जाणणारे होते. सूत व मागध ह्यांचा उच्चार एका समासात केलेला आढळतो, पण मागधांचे स्थान सूतांच्या बरेच खालचे होते. सूत हे क्षत्रियांना फार जवळचे आप्त असे वाटत. याचे कारण असे दिसते की, क्षत्रियांना सूत हे बरेच वेळा सावत्र भाऊ असत (विदुर व युयुत्सू). मागध नुसते स्तुतिपाठक, तर सूत बरेच वेळा बरोबरीचे तर कधीकधी डोईजड (उदाहरणार्थ, कीचक) झालेले असत. ते आपल्या क्षत्रिय भावांना व पोशिंद्यांना उपदेश करू शकत (संजय, विदुर). त्यांच्या मसलतीत बरोबरीने<noinclude></noinclude> 4x8uzmdazdo3hv8jl722j5j6x3gnzmq 104 20243 236765 163347 2026-09-10T07:58:28Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|युगान्त / ६३}}</noinclude>बसत (संजय). त्यांच्यातल्या सुरेख मुली ‘स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि' ह्या न्यायाने क्षत्रियांशी लग्न करू शकत (उदाहरणार्थ, सुदेष्णा), पण त्यांना क्षत्रियांच्या मुली लग्नाला मिळत नसत. दुर्योधनाने कर्णाला राजा बनवले, पण कर्णाशी संबंध केला नाही, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. दुर्योधन कर्णाला मित्र म्हणवीत असे, पण दोघांमध्ये संपूर्ण बरोबरीचे नाते नव्हते, सेव्यसेवकभाव शेवटपर्यंत दिसून येतो. तशीच अवस्था इतर सूतांची होती. विदुराचीही होती. विदुर आणि त्याचे भाऊ एका बापापासून झालेले; पण पहिल्या दोघांच्या आया क्षत्रियकन्या व मेलेल्या राजाच्या बायका होत्या. ह्याची आई दासी होती व मेलेल्या राजाची बायको नव्हती. तसे नसते, तर विदुर राजाच झाला असता, असे महाभारतात स्पष्टच सांगितले आहे. यादवांच्या भीषण अंतानंतर इंद्रपस्थ वज्राला मिळाले, हस्तिनापूर परीक्षिताला मिळाले. पण धृतराष्ट्रपुत्र असूनही सूत म्हणून बिचाऱ्या युयुत्सूला मात्र काहीच मिळाले नाही.<br> {{gap}}ह्या वर्गाची अवस्था हीच होती. क्षत्रियांना अतिशय जवळचे, क्षत्रियांच्या रक्ताचे, क्षत्रियांना निर्भीडपणे उपदेश करू शकणारे असे हे लोक क्षत्रियांची बरोबरी मात्र करू शकत नव्हते. ते व त्यांची संतती सिंहासनावर बसू शकत नव्हती. धृतराष्ट्र आंधळा होता म्हणून त्याला राज्य मिळाले नाही. पांडू काही निर्व्यंग नव्हता. पण त्याला राज्य मिळाले. पण सर्व दृष्टींनी योग्य असूनही विदुर मात्र कोरडाच राहिला.<br> {{gap}}सूतांची घरे राजांगणाच्या जवळच होती असे दिसते. विदुर काय, संजय काय आपापल्या घरी राजवाड्यापासून जरा दूर राहत होते असे दिसते. धृतराष्ट्राचे विदुरावर प्रेम होते. त्यातही एक प्रकारचा हुकमीपणा होता. वेळी-अवेळी गरज लागली, म्हणजे तो विदुराला बोलावणे पाठवी. त्याचप्रमाणे पांडवांकडे काही निरोप घेऊन वगैरे जावयाचे असले, तर विदुरालाच पाठवीत असे. एकदा रागारागाने त्याने विदुराला राजवाड्यातून घालवून दिले होते. पण<noinclude></noinclude> 8rpzwmgeva8t51qj23tvxyxg7o0sq1d 104 20244 236766 163346 2026-09-10T07:59:24Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right| युगान्त / ६३}}</noinclude>बसत (संजय). त्यांच्यातल्या सुरेख मुली ‘स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि' ह्या न्यायाने क्षत्रियांशी लग्न करू शकत (उदाहरणार्थ, सुदेष्णा), पण त्यांना क्षत्रियांच्या मुली लग्नाला मिळत नसत. दुर्योधनाने कर्णाला राजा बनवले, पण कर्णाशी संबंध केला नाही, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. दुर्योधन कर्णाला मित्र म्हणवीत असे, पण दोघांमध्ये संपूर्ण बरोबरीचे नाते नव्हते, सेव्यसेवकभाव शेवटपर्यंत दिसून येतो. तशीच अवस्था इतर सूतांची होती. विदुराचीही होती. विदुर आणि त्याचे भाऊ एका बापापासून झालेले; पण पहिल्या दोघांच्या आया क्षत्रियकन्या व मेलेल्या राजाच्या बायका होत्या. ह्याची आई दासी होती व मेलेल्या राजाची बायको नव्हती. तसे नसते, तर विदुर राजाच झाला असता, असे महाभारतात स्पष्टच सांगितले आहे. यादवांच्या भीषण अंतानंतर इंद्रपस्थ वज्राला मिळाले, हस्तिनापूर परीक्षिताला मिळाले. पण धृतराष्ट्रपुत्र असूनही सूत म्हणून बिचा-या युयुत्सूला मात्र काहीच मिळाले नाही. {{gap}}ह्या वर्गाची अवस्था हीच होती. क्षत्रियांना अतिशय जवळचे, क्षत्रियांच्या रक्ताचे, क्षत्रियांना निर्भीडपणे उपदेश करू शकणारे असे हे लोक क्षत्रियांची बरोबरी मात्र करू शकत नव्हते. ते व त्यांची संतती सिंहासनावर बसू शकत नव्हती. धृतराष्ट्र आंधळा होता म्हणून त्याला राज्य मिळाले नाही. पांडू काही निर्व्यंग नव्हता. पण त्याला राज्य मिळाले. पण सर्व दृष्टींनी योग्य असूनही विदुर मात्र कोरडाच राहिला. {{gap}}सूतांची घरे राजांगणाच्या जवळच होती असे दिसते. विदुर काय, संजय काय आपापल्या घरी राजवाड्यापासून जरा दूर राहत होते असे दिसते. धृतराष्ट्राचे विदुरावर प्रेम होते. त्यातही एक प्रकारचा हुकमीपणा होता. वेळी-अवेळी गरज लागली, म्हणजे तो विदुराला बोलावणे पाठवी. त्याचप्रमाणे पांडवांकडे काही निरोप घेऊन वगैरे जावयाचे असले, तर विदुरालाच पाठवीत असे. एकदा रागारागाने त्याने विदुराला राजवाड्यातून घालवून दिले होते. पण<noinclude></noinclude> 63wdpeggqyxh6gmhltp7m5mw2yceieb 236767 236766 2026-09-10T07:59:38Z कल्पनाशक्ती 3813 236767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|युगान्त / ६३}}</noinclude>बसत (संजय). त्यांच्यातल्या सुरेख मुली ‘स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि' ह्या न्यायाने क्षत्रियांशी लग्न करू शकत (उदाहरणार्थ, सुदेष्णा), पण त्यांना क्षत्रियांच्या मुली लग्नाला मिळत नसत. दुर्योधनाने कर्णाला राजा बनवले, पण कर्णाशी संबंध केला नाही, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. दुर्योधन कर्णाला मित्र म्हणवीत असे, पण दोघांमध्ये संपूर्ण बरोबरीचे नाते नव्हते, सेव्यसेवकभाव शेवटपर्यंत दिसून येतो. तशीच अवस्था इतर सूतांची होती. विदुराचीही होती. विदुर आणि त्याचे भाऊ एका बापापासून झालेले; पण पहिल्या दोघांच्या आया क्षत्रियकन्या व मेलेल्या राजाच्या बायका होत्या. ह्याची आई दासी होती व मेलेल्या राजाची बायको नव्हती. तसे नसते, तर विदुर राजाच झाला असता, असे महाभारतात स्पष्टच सांगितले आहे. यादवांच्या भीषण अंतानंतर इंद्रपस्थ वज्राला मिळाले, हस्तिनापूर परीक्षिताला मिळाले. पण धृतराष्ट्रपुत्र असूनही सूत म्हणून बिचा-या युयुत्सूला मात्र काहीच मिळाले नाही. {{gap}}ह्या वर्गाची अवस्था हीच होती. क्षत्रियांना अतिशय जवळचे, क्षत्रियांच्या रक्ताचे, क्षत्रियांना निर्भीडपणे उपदेश करू शकणारे असे हे लोक क्षत्रियांची बरोबरी मात्र करू शकत नव्हते. ते व त्यांची संतती सिंहासनावर बसू शकत नव्हती. धृतराष्ट्र आंधळा होता म्हणून त्याला राज्य मिळाले नाही. पांडू काही निर्व्यंग नव्हता. पण त्याला राज्य मिळाले. पण सर्व दृष्टींनी योग्य असूनही विदुर मात्र कोरडाच राहिला. {{gap}}सूतांची घरे राजांगणाच्या जवळच होती असे दिसते. विदुर काय, संजय काय आपापल्या घरी राजवाड्यापासून जरा दूर राहत होते असे दिसते. धृतराष्ट्राचे विदुरावर प्रेम होते. त्यातही एक प्रकारचा हुकमीपणा होता. वेळी-अवेळी गरज लागली, म्हणजे तो विदुराला बोलावणे पाठवी. त्याचप्रमाणे पांडवांकडे काही निरोप घेऊन वगैरे जावयाचे असले, तर विदुरालाच पाठवीत असे. एकदा रागारागाने त्याने विदुराला राजवाड्यातून घालवून दिले होते. पण<noinclude></noinclude> by4wy8zge4ekj5yp0w1vp6tfupiwi8r 104 20245 236768 163345 2026-09-10T08:00:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|युगान्त / ६१}}</noinclude>बोलू लागला. कारण उघड होते. विदुराची परिस्थिती कौरवांच्या घरी होती, तशीच होती. तो कोणासाठी काहीच करू शकत नव्हता. पण पांडव आता स्वतंत्र झाले होते. त्यांच्या पाठीमागे पांचालांचे सामर्थ्य होते. आता गुपचप राहून कौरवांचे बेत मुकाट्याने हाणून पाडायचा प्रश्न नव्हता. आदिपर्वात परिस्थितीतला हा फरक फारच मार्मिकपणे दाखवला आहे. द्रौपदीला पांडवांनी मिळवली. दुर्योधन आणि त्याचे मित्र हात चोळीत पराभव खाऊन परत आले. हे कळल्याबरोबर विदुर धृतराष्ट्राकडे गेला, आणि त्याला म्हणाला, "कौरवांचे अभिनंदन असो!" पांडव काय किंवा दुर्योधनादी भाऊ काय, सगळे कुरूंचे वंशज, म्हणजे कौरव! पांडव लाक्षागृहात जळालेले, त्यामुळे धृतराष्ट्राला वाटले, द्रौपदीला मिळवून आपलाच मुलगा परत आला. आणि तोही मोठ्या आनंदाने "छान,छान" म्हणून "द्रौपदीला आणा", "अरे दुर्योधना, तिला भूषणे आणा," असे म्हणाला. मागाहून विदुराने त्याला खरी हकीकत सांगितली. लहानपणापासून धृतराष्ट्राने पांडवांना छळून शेवटी त्यांना जाळायची मसलत केली होती, त्या सर्वांचे ह्यावेळी विदुराने उट्टे काढले. धृतराष्ट्राने "तेही माझे मुलगेच आहेत; विदुरा, तेही माझे आवडतेच आहेत." असे म्हटल्यावर “बाबा, तुझ्या तोंडात साखर पडो. त्यांच्याविषयी तुझी बुद्धी अशीच कायमची राहो," असे विदुर म्हणाला. विदुर गेल्यावर दुर्योधन वगैरे परत येऊन पांडवांचा नाश कसा करावा, ह्याबद्दल धृतराष्ट्राकडे येऊन मसलत करू लागले. तेव्हा काळ-वेळ जाणून आता गुप्त खलबत करण्यात अर्थ नाही, हे ओळखून धृतराष्ट्राने भीष्म, द्रोण, विदुर यांना बोलावले.सर्वांनी त्याला पांडवांशी सख्य करण्याची विनंती केली. ह्याही वेळी विदुराचे भाषण अगदी तळमळीचे आहे. नंतर विदुराने स्वत: जाऊन पांडव, द्रौपदी व कुंती ह्यांना आणले आणि त्यांना राज्यार्ध म्हणून खांडवप्रस्थ दिले. ह्यानंतर मात्र विदुराने दरवेळी उघडपणे पांडवांची बाजू घेतली.<br><noinclude></noinclude> 6g58jkc8zs1w59sr4tf7yrt86ae5h4o 104 20416 236769 163708 2026-09-10T08:01:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|युगान्त / २३५}}</noinclude>लोक ऐहिक गोष्टीत फार पुढारलेले नव्हते. इतर आर्यभाषिकांप्रमाणेच मिसर व बावेरु येथल्या सेमिटिक-होमिटिक लोकांच्या मानाने ते मागासलेलेच होते. त्यांची शस्त्रे उत्तम होती व वाहनांमुळे त्यांना जलदगती होती. घोडा हे जनावर त्यांनीच नव्याने मिसर व बावेरु (इजिप्त व बाबिलॉन) देशांत नेले व त्याच्याच सहाय्याने ते देश जिकून काही काळ त्यांनी त्यांवर पगडा बसवला. ह्याच भाषिक समूहातील लोक ग्रीसमध्ये गेले. ग्रीसमधील समाजव्यवस्था, दैवते व महाभारतातील चित्र ह्यांत विलक्षण साम्य आहे, व विचार करायला लावतील, असे फरकही आहेत. त्यांनीही अशाच एका जुन्या लढाईचा 'इलियड' नावाच्या अमर काव्यात वृत्तान्त दिला आहे. त्यात ती समाजस्थिती दिसते, ती आपल्या महाभारतकालीन समाजस्थितीशी जुळती आहे. तेथेही लहान-लहान राज्ये होती. सगळे राज्यकर्ते एकमेकांच्या बरोबरीचे होते; व ट्रॉयच्या युद्धात या राजांचे मानापमान करता-करता बिचाऱ्या आगामेम्नॉनची दुर्योधनाप्रमाणेच अवस्था झाली होती. ग्रीक कथेत देवादिकांची ढवळाढवळ महाभारतकथेपेक्षा जास्त आहे. ग्रीक देव एकमेकांशी भांडतात. ग्रीक कथातून देवींचे स्थान स्वतंत्र, (उदा. पालासअथीनी)- देवांइतकेच महत्त्वाचे आहे. महाभारतकाळापर्यंत आपल्याकडे देवींना व देवांच्या बायकांना स्थान नाही. दोन्ही समाज पितृप्रधान असूनही ग्रीकांच्या कथांत स्त्रियांची चरित्रे ठळक, वैशिष्ट्यपूर्ण व विविध आहेत. मानवी समाजात काय, किंवा स्वर्गात काय, ग्रीकांमध्ये स्त्रीला भारतातल्यापेक्षा जास्त महत्त्व होते, ह्यांत शंकाच नाही. ग्रीकांच्या मानाने आपल्याकडील स्त्रिया उदात्त असल्या, तरी एकाच ठशाच्या व कटाळवाण्या वाटतात. माता व पत्नी ह्या दोन भूमिकांतच त्या दिसतात. नवऱ्याने पोटच्या पोरीला देवाला बळी दिली, हे निमित्त पुढे करून नवऱ्याला मारणारी क्लिटेमनेस्ट्रा, आपला मुलगा मेलिआगर खान आपला भाऊ थेस्टिआडीस ह्याला भांडणात मारले म्हणून रागाच्या भरात मेलिआगरला मारणारी त्याची आई आलथिआ,<noinclude></noinclude> 63m4jne1mb53k0lor1ftq2g82btdy1w 104 25067 236770 71057 2026-09-10T10:43:19Z कल्पनाशक्ती 3813 236770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Gshguru" /></noinclude>{{Css image crop |Image = वेचलेली_फुले_(Vechaleli_Fule).pdf |Page = 1 |bSize = 450 |cWidth = 440 |cHeight = 333 |oTop = 0 |oLeft = 6 |Location = center |Description = }} {{nop}}<noinclude></noinclude> 63n1c9xb2apizos62yfb1c3mdl1wkuq 104 25068 236771 68430 2026-09-10T10:43:42Z कल्पनाशक्ती 3813 236771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Gshguru" /></noinclude>  {{Center|'''वेचलेली फुले'''<br> डॉ. सुनीलकुमार लवटे}} {{Css image crop |Image = वेचलेली_फुले_(Vechaleli_Fule).pdf |Page = 2 |bSize = 425 |cWidth = 36 |cHeight = 41 |oTop = 395 |oLeft = 198 |Location = center |Description = }} {{nop}}<noinclude></noinclude> ktj7ucq2c0ibseybwlzztnjz66brvkp 104 25069 236772 71060 2026-09-10T10:43:59Z कल्पनाशक्ती 3813 236772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Gshguru" /></noinclude> '''वेचलेली फुले''' <br> (समीक्षा) <br> डॉ. सुनीलकुमार लवटे <br> '''संपर्क''' <br> ‘निशांकुर', अयोध्या कॉलनी, <br> राजीव गांधी रिंग रोड, सुर्वेनगरजवळ, <br> पोस्ट- कळंबा, कोल्हापूर - ४१६ ००७ <br> मो. नं. ९८ ८१ २५ 00 ९३ <br> drsklawate@gmail.com www.drsunilkumarlawate.in<br> '''दुसरी आवृत्ती २०१८'''<br> '''©''' डॉ. सुनीलकुमार लवटे<br> '''प्रकाशक'''<br> '''अक्षर दालन,''' <br> २१४१, बी वॉर्ड, मंगळवार पेठ, <br> कोल्हापूर. फोन : ०२३१-२६४६४२४<br> email- akshardalan@yahoo.com<br> '''मुखपृष्ठ''' <br> गौरीश सोनार<br> '''अक्षर जुळणी'''<br> सौ. शिल्पा पराग कुलकर्णी<br> '''मुद्रक'''<br> प्रिमिअर प्रिंटर्स, कोल्हापूर<br> '''मूल्य''' ₹३00/- {{nop}}<noinclude></noinclude> d33i66z3dcammmhrb2e1sgavqokswut 104 25070 236773 67448 2026-09-10T10:44:39Z कल्पनाशक्ती 3813 236773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>'''ओंजळीतली फुले'''<br> {{gap}}'वेचलेली फुले' हा वृत्तपत्रे, नियतकालिके, ई-जर्नल्सवर वेळोवेळी प्रकाशित परीक्षणांचा संग्रह होय. मी पीएच.डी. झाल्यानंतरच्या काळात स्वास्थ्याने वाचू, लिहू लागलो. वाचलेले भावायचे. भावलेले दुस-याला सांगायची विलक्षण ओढ मी तिशीत असताना होती, असे मागे वळून पाहताना लक्षात येते. त्या ओढीतून मी वाचलेल्या पुस्तक, साहित्यकृतींबद्दल लिहीत असे. लिहिलेले वृत्तपत्र, नियतकालिकांना पाठवत असे. सन १९८0 ला जोपासलेला हा छंद सत्तरीच्या उंबरठ्यावरही तसाच नि तितकाच तीव्र आहे, याचा मला आनंद आहे. माझ्यातील वाचन, लेखनाची प्रेरणा चार दशकांनंतरही तितकीच ताजीतवानी आहे.<br> {{gap}}वाचनाचा छंद ऐन गद्धेपंचविशीत जोशात असतो. जगातले सारे वाचावे असे वाटण्याचा तो काळ! मनाची पाटी कोरी असताना साहित्य, विचार, संस्कृतीच्या जाणिवा तेवढ्या प्रगल्भ असत नाहीत. वाचेल ते नवे असते. ते एकीकडे तुमचे डोळे विस्फारत असते, तर दुसरीकडे डोके विस्तारत राहते. 'चांदोबा', 'गोकुळ', 'कुमार', 'अमृत' मासिकांनी बालकुमार वयात माझे वाचक मन छेदी बनवले. पुढे 'मनोहर', 'माणूस', 'बहुश्रुत माला', 'समाजशिक्षण माला' या नियतकालिकांतील लेख व पुस्तकांनी माझे कुमार, किशोरवय पोसवले. तरुणपणात 'साधना', 'किर्लोस्कर', 'स्त्री', 'सोवियत लँड', 'लाइफ', 'ललित', 'नॅशनल जिऑग्राफिक' मासिकांनी वाचन कक्षा रुंदावली, प्रगल्भ केली. पुस्तक वाचन बालकुमार साहित्याकडून हेर कथा, शृंगार कथा, प्रवासवर्णन, चरित्रे असा प्रवास करत तिशीच्या जवळपास अभिजात झाला. रंजक व बोधकातील फरक उमजला तो शिक्षक झाल्याने प्राध्यापक झाल्याने वेचक वाचन पठडी बनून गेली. नेमका याच वेळी मी लिहू लागलो. पीएच.डी. मुळे वाचन, लेखनास वैज्ञानिक बैठक लाभली. समाजात वाचन संस्कृती रुजायची तर वेचक साहित्याबद्दल आवर्जून लिहायला हवे, या जाणिवेने मी वाचलेल्या साहित्यकृतीबद्दल लिहू लागलो. या लेखनाचा बाज प्रेरणा, परिचय, परीक्षण असा असला तरी ‘वाचन प्रेरणा त्याचा उद्देश होता.{{nop}}<noinclude></noinclude> 4buo0uvtkmuu0t058zbvir2r51fzvpn 104 25072 236774 67455 2026-09-10T10:45:14Z कल्पनाशक्ती 3813 236774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>संपादक श्रीराम पवार प्रभृती मान्यवरांच्या साहित्य कृतींची परीक्षणे यात आहे. बाबा आमटेंचा ‘ज्वाला नि फुले' काव्यसंग्रह आणि 'मी एस. एम.' आत्मकथेवरील यातील दीर्घ परीक्षण तुमच्या वाचनाच्या कक्षा रुंदावतील अशी माझी खात्री आहे. अन्य लेखकांचे ग्रंथही वाचण्याची प्रेरणा तुम्हास मिळेल. कारण त्यांचे स्वत:चे असे संदर्भमूल्य आहे. साहित्य, समाज, संगीत, संपर्क माध्यमे, राजकारण असा या ग्रंथाचा व्यापक पैस आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलन, कुष्ठरोग निर्मूलन, वयोश्रेष्ठांचे प्रश्न, वंचितांच्या समस्या अशा अंगांनी ही परीक्षणे, समीक्षणे तुमची मने संवेदनशील करतील असा मला विश्वास वाटतो. यातील चरित्रे, आत्मचरित्रे तुम्ही मिळवून वाचाल तर तुमचे अनुभव विश्व बदलून जाईल. मी एक सांगेन की ही सारी समीक्षणे मी आस्वादक समीक्षेच्या अंगांनी लिहिली आहेत. दोष दिग्दर्शन गौण. मी सकारात्मक व प्रोत्साहक समीक्षक आहे. वस्तुनिष्ठता म्हणजे सोनाराचा तराजू असे मी मानत नाही. पण तो लाकडाच्या वखारीतील तराजूही नाही हे मला सांगितलेच पाहिजे. ज्या वाचनाने समाज परिवर्तन घडून येईल अशा जाणिवेने केलेले हे लेखन होय. ‘फॅसिस्ट' व 'फ्युडल' दोन्ही कालबाह्य असल्याने त्यांच्या निरासाचा आग्रह या लेखनात आहे. आपण जात, धर्मनिरपेक्ष, अंधश्रद्धा मुक्त, विज्ञाननिष्ठ, समतावादी, झाल्याशिवाय तरुणोपाय नाही. हे कालभान देणारे सदर लेखन असल्याने वेचलेली फुले' हुंगली नि टाकली असे होणार नाही. यात असलेल्या अव्यक्त, अमूर्त विचार भुंग्यांचा गुंजारव एकदा का तुमच्या कानी घोंगावला की तो आजन्म तुमचा पिच्छा पुरवणारच. त्यामुळे वेचलेल्या फुलांचे वाचन शिळोप्याचा उद्योग ठरणार नाही. वॉल्ट व्हिटमननी म्हटल्याप्रमाणे 'Who touches the book, touches the heart' असे यातील ग्रंथ होत.<br> {{rh|{{gap}}२० एप्रिल २०१७||'''डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''{{gap}}}} {{nop}}<noinclude></noinclude> o3x6a19rr4hc7go4p2rv1qvg7t2lqo8 104 25073 236777 67459 2026-09-10T10:46:46Z कल्पनाशक्ती 3813 236777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude> '''अनुक्रम'''<br> १. प्रयोगशीलता जोपासणाऱ्या शाळा/९ <br>२. प्राचीन संत कवयित्रींचे वाङ्मयीन कार्य/१२<br> ३. छंदशास्त्र व संगीताचा संबंध/१३<br> ४. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुलेंचे प्रेरक चरित्र/१४<br> ५.फुटबॉल खेळ : तंत्र, कौशल्य व नियम/१५<br> ६. महाराष्ट्रातील चर्मोद्योगाचा विकास/१६<br> ७.‘एकलकोंडा' : एकटेपणा चितारणारी कादंबरी/१७ <br>८. 'बाभळीची फुलं' : महारोग्यांच्या व्यथांच्या कथा/१९<br> ९. जस्मिन' : सैनिकी जीवनाधारित प्रेम कादंबरी/२१<br> १०. सौदामिनी' : महाराणी ताराबाईंवरील चरित्र कादंबरी/२२<br> ११. 'गुलमोहर' : मनुष्यसंबंधांची कादंबरी/२४<br> १२. 'काली':अंधास आधार देणा-या डोळस कुत्रीची कथा/२६<br> १३. समिधा' : इस्माईलसाहेब मुल्ला स्मृतिगंध/२७ <br>१४. सामाजिक विकासाचे प्रश्न व धोरण' : मागोवा/२९<br> १५. 'बालशिक्षण विचार आणि आचार' : एक अवलोकन/३१<br>१६. बालन्याय अधिनियम : राज्यस्तरीय चर्चासत्राचा अहवाल/३३<br> १७. दत्तकविधान : तत्त्व, व्यवहार व पद्धत मार्गदर्शिका/३५<br> १८. कुष्ठरोग्यांचे सामाजिक पुनर्वसन कार्य/३७<br> १९. म्हातारपण' : वयोश्रेष्ठांच्या प्रश्नांची चर्चा/३९<br> २०. चेतना अपंगमती विकास संस्था : परिचय/४१<br> २१. कुमारीमातांच्या करुण कहाण्या/४२<br> २२. बालिका वर्षाची ‘गाज' /४४{{nop}}<noinclude></noinclude> k80blvjwtz1iseeeld73yey606yd6td 236778 236777 2026-09-10T10:48:34Z कल्पनाशक्ती 3813 236778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude> '''अनुक्रम'''<br> १. प्रयोगशीलता जोपासणाऱ्या शाळा/९ <br>२. प्राचीन संत कवयित्रींचे वाङ्मयीन कार्य/१२<br>३. छंदशास्त्र व संगीताचा संबंध/१३<br>४. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुलेंचे प्रेरक चरित्र/१४<br>५.फुटबॉल खेळ : तंत्र, कौशल्य व नियम/१५<br>६. महाराष्ट्रातील चर्मोद्योगाचा विकास/१६<br>७.‘एकलकोंडा' : एकटेपणा चितारणारी कादंबरी/१७ <br>८. 'बाभळीची फुलं' : महारोग्यांच्या व्यथांच्या कथा/१९<br>९. जस्मिन' : सैनिकी जीवनाधारित प्रेम कादंबरी/२१<br> १०. सौदामिनी' : महाराणी ताराबाईंवरील चरित्र कादंबरी/२२<br>११. 'गुलमोहर' : मनुष्यसंबंधांची कादंबरी/२४<br>१२. 'काली':अंधास आधार देणाऱ्या डोळस कुत्रीची कथा/२६<br>१३. समिधा' : इस्माईलसाहेब मुल्ला स्मृतिगंध/२७ <br>१४. सामाजिक विकासाचे प्रश्न व धोरण' : मागोवा/२९<br> १५. 'बालशिक्षण विचार आणि आचार' : एक अवलोकन/३१<br>१६. बालन्याय अधिनियम : राज्यस्तरीय चर्चासत्राचा अहवाल/३३<br>१७. दत्तकविधान : तत्त्व, व्यवहार व पद्धत मार्गदर्शिका/३५<br>१८. कुष्ठरोग्यांचे सामाजिक पुनर्वसन कार्य/३७<br>१९. म्हातारपण' : वयोश्रेष्ठांच्या प्रश्नांची चर्चा/३९<br>२०. चेतना अपंगमती विकास संस्था : परिचय/४१<br>२१. कुमारीमातांच्या करुण कहाण्या/४२<br>२२. बालिका वर्षाची ‘गाज' /४४{{nop}}<noinclude></noinclude> fdxr53tlxxhqyb98ynau9iahspyx92y 104 25074 236776 67460 2026-09-10T10:46:26Z कल्पनाशक्ती 3813 236776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>२३. ‘प्रेझेंट सर!' - अनुभवकथनातून शिक्षण/४७<br> २४. मुल्ला नसरूद्दीनच्या वाचनीय गोष्टी/४९<br>२५. 'वंचितांचे विश्व' : उपेक्षित जगाची ओळख/५१<br>२६. ‘अवर्स बाय चॉईस' : दत्तकसंबंधी इंग्रजी ग्रंथ/५४<br> २७. या मुलांनो या' : साद घालणा-या बालकथा/५६<br> २८. औटघटकेचे राज्य' : देशोदेशीच्या लोककथा/५७<br> २९. बालभाग्यविधात्री मादाम मारिया माँटेसोरी चरित्र/५८<br>३०. “जय मंगलमूर्ती' : गणेश पैलू दर्शन/५८<br> ३१. 'कावळे आणि माणसं' : संघर्षशील सत्यशोधक कथा/६०<br> ३२. ‘जागतिक घडामोडी : वर्तमानाचा साक्षेपी आढावा/६४<br> ३३. ‘मिठू मिठू पोपट' : स्त्रीवादी विचाराचे नाटक/६६<br> ३४. ‘समतेच्या दिंडीचे धारकरी' : समतावादी भाषणसंग्रह/६८<br> ३५. 'त्रिवेणी' : गुलजार अल्पाक्षरी काव्य/७१<br> ३६. ऋतु उग रही है' : स्थलांतरीत मनाच्या हिंदी कविता/७४<br> ३७. ‘तिस-या बिंदूच्या शोधात' : स्त्री विकासाची मार्मिक समीक्षा/७७ <br>३८. चाकाची खुर्ची' : अपंग समाजसेविकेचे आत्मकथन/८१<br>३९. घडण' : सामान्यांच्या धडपडीचे आत्मचरित्र/८४<br> ४०. ‘गजाआडच्या कविता' : बंदी बांधवांचे व्यथाकाव्य/८६<br> ४१. 'बालकुमार साहित्यसेवकाचे जीवन व साहित्य/८९<br> ४२. संत साहित्य आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन' : विहंगमावलोकन/९१<br> ४३. ‘त्रिवेणी' : गुलजार काव्याचा मराठी अनुवाद/९३<br> ४४. 'व्हॉट वेंट राँग?' : बंदीच्या बोचच्या कथा/९६<br> ४५. ‘सार्वजनिक सत्यधर्माचे उपासक डॉ. विश्राम घोले/९९<br> ४६. 'बंजा-याचे घर’ : बदलत्या घरांची ललित कथा/१०२<br> ४७. ‘अवस्था' : स्वातंत्र्योत्तर काळातील दुरवस्थेचे चित्रण/१०५<br> ४८. 'मयुरपंख' : मराठी कवितांचा हिंदी अनुवाद/१०८<br> ४९. “भारताचा अंत' : वैचारिक असहिष्णुतेचा उतरता आलेख/११०<br> ५०. ‘ठरलं, डोळस व्हायचंच!' : अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे समुपदेशन/११२{{nop}}<noinclude></noinclude> 2sgxd9pwwn3c5wlquohld6f80u5i2ba 104 25075 236775 67461 2026-09-10T10:46:01Z कल्पनाशक्ती 3813 236775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>५१. 'फिटे अंधाराचे जाळे' : बहुविकलांग अपत्य वाढविण्याची कथा/११४<br> ५२. 'शिल्पकार' : प्रेरक चरित्र काव्य/११८<br> ५३. ‘आकाशवेल' : साहित्य आणि वक्तृत्वाचा संगम/१२0<br> ५४. `आई समजून घेताना' : आईचा संवेदी शोध/१२२<br> ५५. हॉटेल माझा देश' : वेटर व वेश्यासंबंधांचे काव्य/१२५<br> ५६. विभूती' : राष्ट्रपुरुषांची प्रेरक सूक्ते/१२७<br> ५७. पालातील माणसं' : फिरस्ती जीवनाचे आत्मकथन/१२९<br> ५८. नामदारनामा' : व्यक्तिचित्रांद्वारे आत्मकथनाचा प्रयोग/१३३<br> ५९. नेपाळ नावाचे गूढ' : छायाचित्रात्मक प्रवासवर्णन/१३६<br> ६०. “आमचा सरनामा' नियतीशी करार : चिंतनिका/१३८<br> ६१. रस अनौरस : वंचित जीवनाची कादंबरी/१४१<br> ६२. ‘भोगिले जे दु:ख त्याला' : मुस्लीम स्त्रीजीवनाचा आक्रोश/१४४<br> ६३. “मी अनिता राकेश सांगतेय...' : साहित्यिक स्त्रीची फरफट/१४८<br> ६४. ‘उधाण वारा' : स्त्रीच्या वय:संधीची गाथा/१५२<br> ६५. नंबर वन' : खेळाडूंच्या अंतरकथा/१५६<br> ६६. चरित्र ग्रंथमाला' : अभिनव उपक्रम/१६३<br> ६७. ज्वाला आणि फुले : जहाल वेदनांची गीते/१६७<br> ६८. ‘तोत्तोचान' : शाळा व शिक्षकांची महत्ता/१७४<br> ६९. 'महाराष्ट्राचे शिल्पकार वसंतदादा' : प्रेरक चरित्र/१७७<br> ७०. स्वप्नांच्या पडझडीनंतर' : विकल कविता/१८०<br> ७१. ‘काश्मिरी कयामत' : आपत्तीतील माणुसकी/१८३<br> ७२. 'मी- एस. एम' : एका सामाजिक चरित्राची राजकीय कथा/१८५<br> ७३. राष्ट्रवीरकार शामराव देसाई : जीवन आणि कार्य'/१९९<br> ७४. रिंगणनाट्य' : दिशा आणि दृष्टीचा वस्तुपाठ/२०४<br> ७५. ‘संवाद क्रांती' : नवसंवादाचे अंतर्मुखी विवेचन/२०९<br> • परीक्षित ग्रंथ व पूर्वप्रसिद्धी सूची - २१२{{nop}}<noinclude></noinclude> ksncwfbyj8hwsafvgw1wc7inrstt5kd 104 25076 236779 67464 2026-09-10T10:49:36Z कल्पनाशक्ती 3813 236779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude> '''मुलांच्या मनात प्रयोगशीलता वाढविणाऱ्या शाळा''' {{gap}}हा लेखसंग्रह एका डोळस शिक्षकांच्या सूक्ष्म निरीक्षण नि उपक्रमशील प्रवृत्तीचा आविष्कार आहे. संदर्शन प्रकल्पात शेकडो शिक्षक सहभागी झाले आहेत, परंतु महाडेश्वरांनी हे संदर्शन पर्यटन यात्रा न मानता गुणग्राहकतेस मिळालेली संधी मानली व यातून जितके अधिक मिळविता येईल तितके मिळविण्याचा व मिळालेले समाजापर्यंत पोचविण्याचा आटोकाट प्रयत्न केल्याची प्रचिती वाचकाला पानागणिक आल्यावाचून राहात नाही. या पुस्तकास अ. के. भागवतांसारख्या विचारवंताची चिकित्सात्मक, विश्लेषणात्मक प्रस्तावना लाभली आहे. श्री. यदुनाथ थत्तेसारख्या आंतर भारतीला समर्पित झालेल्या एका ज्येष्ठ विचारकाचा पुरस्कार पुस्तकास लाभल्याने या पुस्तका एक आगळे वैशिष्ट्य प्राप्त झाले आहे. चिकित्सक, चिंतक नि चेतक अशा या त्रयींच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे हे पुस्तक केवळ वर्णनपर लेखसंग्रह न राहता दृष्टी देणारे पुस्तक बनले आहे.<br> {{gap}}पुस्तकात गुजरातमधील बाली, मढी, बडोदा, अहमदाबाद, कोबा, आजोल, राजकोट, सणोसरा इत्यादी ठिकाणच्या विविध संस्थांमध्ये चालणाच्या उपक्रम नि प्रयोगाचे धावते वर्णन केले आहे. या विविध ठिकाणी असलेल्या संस्था बालवाडीपासून विद्यापीठ स्तरापर्यंत शिक्षण देणा-या असून त्यांचे स्वरूप व कार्यही वेगवेगळे आहे. या प्राथमिक, माध्यमिक शाळा आहेत. तशाच आश्रमशाळा, कलाकेंद्र, कृषिसंशोधन प्रकल्प, नागरिक मंडळेही आहेत. प्रत्येक संस्थेचे आपले असे खास व्यक्तित्व आहे. प्रत्येक संस्थेचे कार्यक्षेत्र, अभ्यासक्रम, प्रयोग भिन्न आहेत.<br> {{gap}}वेडछीचे ‘गांधी विद्यापीठ' नई तालीमला समर्पित विद्यापीठ आहे. अहमदाबादचे ‘श्रेयस' तर अनाथांचे आनंदवनच! आजोलचे ‘संस्कारतीर्थ वाचले की रवींद्रनाथांच्या 'शांतिनिकेतन'चे स्मरण व्हावे. सणोसराचे ‘लोक विद्यापीठ' ही लोकशिक्षणाशी व व्यक्तिविकासाशी आपले अतूट नाते स्पष्ट करणारी संस्था आहे. येथील संस्थांच्या नामाभिधानातही कल्पकता आहे. वात्सल्यधाम, संस्कारतीर्थ, कन्याश्रम, बालग्राम, श्रेयस ही नावे वाचली की<noinclude>{{center|वेचलेली फुले/९}}</noinclude> qh1xj8t02a75c9kaqmf9mipaai87qkl 104 25078 236780 66977 2026-09-10T10:53:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>पीठिका तयार करण्यास उपयुक्त ठरणार आहे. या पुस्तकाचा व्यापक आशय व उपक्रमशीलता लक्षात घेता पुस्तकाचा प्रचार नि प्रसार व्हावा म्हणून हे हिंदीसारख्या बहुप्रचारित भाषेत जाणे आवश्यक आहे. गुजरातेतील या शिक्षणसंस्था एकात्म भारताच्या निर्मितीसाठी वचनबद्ध आहेत. 'आंतरभारती' ही ‘एक हृदय हो भारत जननी' ब्रीदाशी आपले नाते सांगत असल्यामुळे पुढची पायरी म्हणून अनुवादाचे कार्य हाती घेईल आशा आहे. हे पुस्तक शिक्षकांतील सुप्त आदर्शास चेतना देणारे ठरेल. लोकसंग्रहातून निर्माण झालेल्या पुस्तकास लोकप्रियता लाभली नाही तरच आश्चर्य!<br> {{rule}} {{Block right|<poem>• गुजरातेतील उपक्रमशील शिक्षणसंस्था (लेखसंग्रह) लेखक - शशिकांत महाडेश्वर प्रकाशक -आंतर भारती प्रकाशनश, पुणे, ३०. प्रकाशन वर्ष - १९८१ पृष्ठे - ११२{{gap}}{{gap}}किंमत १२ रु.</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{center|वेचलेली फुले/११}}</noinclude> lzss2vk7ewqseft495317cc2016g2bn 104 25079 236781 66994 2026-09-10T10:57:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude> '''प्राचीन मराठी संत कवयित्रींचे वाङ्मयीन कार्य'''<br><br> प्राचीन मराठी संत कवयित्रीचे वाङ्मयीन कार्य व या कार्याची रसिक चिकित्सा करणारा डॉ. सुहासिनी इर्लेकरांचा हा प्रबंध एक संशोधनात्मक आलेख आहे. यात लेखिकेने महदंबा, मुक्ताबाई, जनाबाई, बहिणाबाई व वेणाबाई या आद्य कवयित्रींच्या काव्याचे मूल्यांकन तुलनात्मक पद्धतीने केले आहे. या कवयित्रींच्या काव्याची जोपासना समकालीन संतांनी केली आहे. लेखिकेने महदंबा, मुक्ताबाई, जनाबाई, बहिणाबाई व वेणाबाई यांच्या काव्याची तुलना अनुक्रमे चक्रधर, ज्ञानेश्वर, नामदेव, तुकाराम, एकनाथ यांच्या काव्याशी केली आहे. कवयित्रींच्या काव्याचे असे सम्यक, मूल्यांकन अपवादानेच केले जाते. सौ. इर्लेकरांनी चाकोरीबाहेर जाऊन चिकित्सक व डोळस दृष्टीने या कवयित्रींचे अध्ययन केले आहे. इस.१३०० ते १७०० या पाच शतकांच्या दीर्घ कालखंडातील ओवीबद्ध, श्लोकबद्ध व अभंग रूपात असलेल्या प्राचीन काव्याच्या अध्ययनाच्या दृष्टीने या ग्रंथाचे एक विशाल दालन अभ्यासासाठी खुले केले आहे. या ग्रंथातील विवेचन चिकित्सक असूनही कुठेही रसग्रहणाच्या दृष्टीने क्लिष्टता आली नाही. याचे सारे श्रेय लेखिकेच्या लेखन शैलीलाच द्यावे लागेल. मराठीतील या संत कवयित्रींची कविता आत्मकेंद्रित होऊन लौकिक सुखदुःखात रेंगाळत न राहता आध्यात्मिक रूप धारण करून मराठी वाङ्मयात मोलाची भर घालते, याचा प्रत्यय जाणून देणारा हा ग्रंथ प्राचीन साहित्याचे अध्ययन करणाऱ्यास दीपस्तंभ वाटला नाही तरच नवल! या ग्रंथास नरहर कुरुंदकरांची विवेचक प्रस्तावना लाभली असून तिच्यामुळे पुस्तकाची कक्षा रुंदावण्यास मदत झाली आहे.<br> {{rule}} {{Block right|<poem>• प्राचीन मराठी संत कवयित्रींचे वाङ्मयीन कार्य (समीक्षा) लेखक - ले. डॉ. सुहासिनी इर्लेकर, प्रकाशक - परिमल प्रकाशन, औरंगाबाद. प्रकाशन वर्ष - १९८४ पृष्ठे - ३३१ {{gap}}{{gap}}किंमत - ४० रु.</poem>}} <Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|वेचलेली फुले/१२}}</noinclude> lwlpcyubdehsixwnznys325eweyb6zp 104 25080 236782 67005 2026-09-10T11:00:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>'''छंदशास्त्र व संगीताचा संबंध'''<br><br><br> सामान्य रसिकांना अभिजात संगीताची गोडी वाटावी म्हणून अभिनव पद्धतीने संगीताची गती देणाच्या श्री. बाबूराव जोशींनी वाङ्मयातील छंदाचा संगीताशी असलेला संबंध प्रस्तुत ग्रंथाद्वारे स्पष्ट केला आहे. आपल्याकडे छंदशाखासारखा लयबद्ध विषय रूक्ष करून शिकविण्याची सर्वथैव अनिष्ट परंपरा रूढ आहे. स्वतः भाषा शिक्षकांची संगीतात फारशी गती नसते. यामुळे तो छंदातील लय वजा करून त्याच्या मात्रा, गण, यती इ. रचनेवरच अधिक भर देतो. काव्याच्या अध्ययन व अध्यापनातील हरवलेली लय श्री. बाबूराव जोशी यांनी या पुस्तकाद्वारे देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. व्यवसायाने वकील असणारा हा संगीतप्रेमी डॉ. माधव पटवर्धनांच्या 'छंदोरचना'सारख्या मूलगामी ग्रंथाचे अध्ययन करून प्रत्येक छंदाची नोटेशन तयार करतो. इतकेच नव्हे, तर जिज्ञासूंसाठी त्याच्या मास्टर टेप्सही बनवतो. ही खरोखरीच प्रेरणादायी गोष्ट आहे. कला विकास हा कलेच्या व्यासंगाने, वेडानेच होतो, याचे हे पुस्तक मूर्तिमंत उदाहरण होय. शाळा, कॉलेज व विद्यापीठांतून होणाच्या छंदशास्त्राच्या अध्यापनात या पुस्तकांचा वापर झाला तर अध्ययन खचितच सरस होईल. प्रस्तुत ग्रंथात लेखकाने छंदशास्त्राची सांगोपांग चर्चा केली असून छंदातील गेयता अत्यंत सुलभ पद्धतीने विवेचित केली आहे. छंदाची गेयता लक्षात घेऊन मात्रा, जाती, यती इ. चे केलेले विश्लेषण हे या ग्रंथाचे आगळे वैशिष्ट्य मानावे लागेल. संगीत नि छंदाच्या विविध शास्त्रीय चिन्हांचा छपाईत केला गेलेला वापर द्रष्टेपणाचेच द्योतक आहे.<br> {{rule}} {{Block right|<poem>• छंदशास्त्र व संगीत (संशोधन) लेखक - ले. श्री. बाबूराव जोशी प्रकाशक - अजब पुस्तकालय, कोल्हापूर प्रकाशन वर्ष - १९८५ पृष्ठे - १९२{{gap}}{{gap}} किंमत १६ रु.</poem>}} <Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|वेचलेली फुले/१३}}</noinclude> 4yo8nizf50eaig8ih89ip5rnzyqs3nx 104 26606 236797 78200 2026-09-10T11:11:56Z कल्पनाशक्ती 3813 236797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''लोकशाहीकरणाची संकल्पना'''<br> {{gap}}शैक्षणिक संस्थांच्या कार्यपद्धतीच्या संदर्भात ‘समाजाने, समाजाद्वारा व समाजासाठी चालविलेली शिक्षणसंस्था' अशी शैक्षणिक लोकशाहीकरणाची व्याख्या करता येईल. या ठिकाणी ‘समाज' हा शब्द ‘शैक्षणिक घटक' या विशेष संदर्भात गृहीत धरावा लागेल. विद्यार्थी, पालक व शिक्षक हे शेवटी सामाजिक घटक असतात. ते संस्थेमध्ये एका अर्थाने समाजाचे, समाजाच्या विविध घटकांचे प्रतिनिधित्व करीत असतात. लोकशाहीकरणाच्या संकल्पनेत हे गृहीत आहे की, शैक्षणिक संस्था ही सामाजिक संस्था आहे. तेव्हा तिचे संचालनही शिक्षणाशी संबंधित विविध घटकांद्वारे व्हायला हवे. खरे पाहता लोकशाहीकरणाची मागणी ही फार अभिनव आहे असे नाही. पूर्वीपासूनच या मागणीचा उच्चार केला जात आहे; पण आपणास माहीत आहे की, कोणतीही जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी त्या त्या क्षेत्रातील अनुभवसंपन्नता घेणे आवश्यक असते. गेल्या तीन दशकांच्या कालावधीत तसे प्रौढत्व आले आहे, हे नाकारून चालणार नाही. आज प्रस्थापित व्यवस्थेमध्ये ‘खासगी संस्था' या सरकारच्या विश्वस्त म्हणून व विविध स्वायत्त संस्थांच्या अधीन व संलग्न संस्था म्हणून कार्य करतात. त्यात परंपरागत मंडळच ही धुरा वाहते. या मंडळात शिक्षणक्षेत्राशी संबंधित सर्व घटकांच्या समान प्रतिनिधित्वाचा अभाव आहे. नव्या संकल्पनेत या अभावाची पूर्ती अपेक्षित आहे.<br> {{gap}}आज प्राथमिक, माध्यमिक व महाविद्यालयीन शिक्षणसंस्थांची कार्यपद्धती कशी आहे, हेही आपण या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. शहरी प्राथमिक शाळांचे संचालन नगरपालिकेच्या प्राथमिक शाळा-मंडळामार्फत चालते. खेड्यातील प्राथमिक शाळा जिल्हा परिषदांमार्फत चालविल्या जातात. या क्षेत्रात खासगी प्राथमिक शाळा या प्राथमिक शाळा मंडळाच्या अधीन कार्य करतात. एका अर्थाने प्राथमिक शाळांचे केंद्रीकरण झालेलेच आहे. केंद्रीकरणाचे सर्व दोष येथेही निर्माण झाले आहेत. माध्यमिक शाळा विविध खासगी संस्थांमार्फत चालविल्या जातात. ह्याचे आर्थिक नियमन व नियंत्रण जिल्हा परिषदेचे शिक्षण खाते करते, तर पाठ्यक्रम रचना, परीक्षा इत्यादींसाठी माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ आहे. महाविद्यालये या विद्यापीठाच्या संलग्न संस्था असतात. पाठ्यक्रम, परीक्षा, प्रशासन इत्यादींची सर्व जबाबदारी विद्यापीठावरच असते. विद्यापीठही स्वायत्त संस्था म्हणून कार्य करते. या क्षेत्रातील खासगी शिक्षण संस्था या विद्यापीठाशी संलग्न असतात.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/३०}}</noinclude> mia4qo9cg0ydl7qvek8wsf80m215t9t 104 26609 236798 78220 2026-09-10T11:12:50Z कल्पनाशक्ती 3813 236798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>अशी शंका वाटू लागली आहे. हे सारे असामाजिक व अशैक्षणिक वातावरण निवळायचे तर शिक्षणाच्या लोकशाहीकरणास पर्याय नाही.<br>{{gap}}अशा प्रकारची मागणी करीत असताना शिक्षणक्षेत्रात शिक्षकांनी केलेले लोकशाहीचे प्रयोग प्रस्तुत करणे व त्याद्वारे मागणीमागील वस्तुस्थिती समजावणे हेच एकमेव लक्ष्य आहे. गुजरात राज्यामध्ये शिक्षकांनी बालवाडीपासून ते विश्वविद्यालयीन स्तरापर्यंत शिक्षण देणा-या संस्था स्थापन केलेल्या आहेत. या संस्थांना शासकीय अनुदान नाही. त्यांचे स्वतःचे पाठ्यक्रम आहेत अभ्यासक्रम आहेत, अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यावर औपचारिक पदवीही दिली जात नाही. येथून बाहेर पडणारा विद्यार्थी नोकरीऐवजी व्यवसाय करणे पसंत करतो. विद्यार्थी व शिक्षक यांशिवाय इथे तिसरा घटक नाही, असे सारे रम्य व काल्पनिक वाटावे असे चित्र उभे केले ते क्रियाशील शिक्षक-प्राध्यापकांनीच. गुजरातच्या प्रयोगशील संस्था आपणास हेच सांगतील की, शिक्षक ही जबाबदारी पेलू शकतात. त्यांच्यात कल्पकतेबरोबर प्रयोगशीलता, सर्जनशीलता असते आणि म्हणून शिक्षणासारख्या संवेदनक्षम क्षेत्रात शिक्षकांस अधिक वाव दिल्यास अध्ययन, अध्यापन अधिक परिणामी होण्यास मदत होईल. आपल्या राज्यापुरतेच बोलायचे झाले तर गेल्या काळात अन्याय, अत्याचार, गैरव्यवहार इ. अनेक कारणांवरून काही खासगी शिक्षणसंस्था बरखास्त करण्यात आल्या. त्या पैकी काही ठिकाणी लोकशाही पद्धतीचा कारभार सुरूही झाला आहे. गारगोटीचे श्री मौनी विद्यापीठ हा या प्रक्रियेतील मार्गदर्शक प्रकल्प (Pilot Project) म्हणून आपणासमोर आहे. याची प्रगती मात्र समाधानकारक नाही. लोकशाहीकरणाच्या मागणीसाठी परीक्षा-बहिष्कार, मोर्चे आणि आंदोलनं करण्याची पाळी शासन व समाज येऊ देणार नाही, अशी आशा बाळगायला हरकत नाही. ही मागणी केवळ शिक्षक करतात हा समज चुकीचा आहे. आता ही मागणी ‘सामाजिक मागणी' बनली आहे. या देशात जर ‘पिकवेल त्याचा मळा' होऊ शकतो तर ‘शिकवेल त्याची शाळा' का होऊ नये? ही मागणी अधिकारप्राप्तीच्या साम्यवादी आग्रहातून आली नसून कर्तव्यपूर्तीच्या जाणिवेतून निर्माण झालेली आहे हेही विसरून चालणार नाही. भारतात खऱ्या अर्थाने लोकशाही रुजवायची असेल तर लोकशाहीकरणास आवश्यक ते अनुकूल बहुमतही तयार व्हायला हवं.<Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/३३}}</noinclude> 4pr1j7qq05fsgaofsaojjwulc8o20xd 104 26616 236783 76665 2026-09-10T11:02:01Z कल्पनाशक्ती 3813 236783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>शोधनिबंध लिहिले. प्राचार्य, संचालक, संशोधन मार्गदर्शक अशा भूमिकांतूनही 'शिक्षण' विषयाचा विचार करता आला. श्री मौनी विद्यापीठ, गारगोटीमध्ये डिप्लोमा इन रुरल सर्व्हिसेस (एज्युकेशन) हा चार वर्षांचा बी. ए., बी. एड. समकक्ष अभ्यासक्रम शिकत असताना सिद्धान्त व उपयोजन अशा शिक्षणाच्या दोन्ही अंगांचा परिचय झाला. शिक्षक म्हणून मी ग्रामीण भागात अध्यापन सुरू केले. माध्यमिक स्तरावर सन १९७१ ते १९७९ असे आठ वर्षे अध्यापन केले. हिंदी, इंग्रजी, मराठी, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, गणित, समाजशास्त्र, कार्यानुभव, समाजसेवा, शरीर विज्ञान व आरोग्य काय नाही शिकवले? शिक्षक सर्व विषय शिकवतो तेव्हा काहीच धड शिकवत नसतो अशी माझी धारणा झाली ती या अनुभव वैविध्यामुळे. 'एक ना धड, भाराभर चिंध्या' म्हण आली ती शिक्षणातील दुरवस्थेमुळे. भारतात शिक्षणविषयक अनावस्थेला आपण कधी गंभीरपणे घेतलेले नाही. मंत्र्यांगणिक धोरणे बदलणे, सरकारगणिक शिक्षण योजना बदलणे या आपल्या धरसोड वृत्तीमुळे शिक्षणाचा कालानुगणिक सुसंगत विकास होऊ शकला नाही.<br> {{gap}}जी गोष्ट शिक्षणाची तीच शिक्षकांची. 'शिक्षकांची घडण' हा आपल्या देशाच्या चिंता व चिंतनाचा विषय होऊ शकला नाही हे आपल्या विकासातील एक कटुसत्य आहे. शिक्षण प्रशिक्षण, शिक्षणशास्त्र महाविद्यालये, शिक्षक प्रशिक्षण अभ्यासक्रम यांचा किमान दर्जा व काळाची बदलती पावले ओळखून अभ्यासक्रम अद्ययावत करण्याबाबतची चालढकल, अनास्था केवळ अक्षम्य होय. राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षण परिषद (National Council for Teacher Education) ही शिक्षणाविषयक मार्गदर्शक संस्था म्हणून आपण विकसित न केल्याने शिक्षणशास्त्र महाविद्यालयांना परवाना देणारे ते केवळ वितरण केंद्र झाले. पारंपरिक विद्यापीठातील शिक्षण विभागाने मूलभूत संशोधनाची अपेक्षित जबाबदारी पार पाडली नाही. परिणामी शिक्षणशास्त्र महाविद्यालयातील प्रशिक्षण देणारा प्राध्यापक संशोधक न राहता पाठ निरीक्षक (Method Master) झाला. तेथून निर्माण होणारे शिक्षक पाठोपाठ पाठ घेणारे शिक्षक बनून बाहेर पडले. शिक्षणात संशोधन, प्रकल्प, लेखन, अध्यापन पद्धती विकास इ. क्षेत्रात फार बदल घडून आले असे म्हणणे धाडसाचे ठरावे. आज एकविसाव्या शतकाचे पहिले दशक सरले. लॅपटॉपचा, पॉवर पॉईंटचा जितका उपयोग व्यवसाय, व्यापारात होतो, तितका शाळा, महाविद्यालये, प्रशिक्षण संस्थात होत नाही.आजही पाठांसाठी गुंडाळी फळे, तक्ते वापरले जातात. याला काय म्हणाल? ‘आभासी ज्ञानरंजक शिक्षण' दारावर येऊन ठकठकू लागले तरी शिक्षक ‘संगणक साक्षर' होऊ नये हे केवळ अनाकलनीय!{{nop}}<noinclude></noinclude> a233ivv8d88zmn256lzqgh4h8d5k4h4 104 26618 236784 76667 2026-09-10T11:02:36Z कल्पनाशक्ती 3813 236784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>हे आपण विसरतो. शाळा व शिक्षकही पालकांच्या आग्रहाचे अनुकरण करतात. यातून ‘कोचिंग क्लास कल्चर' अशी समांतर शिक्षण व्यवस्था रूढ झाली आहे. औपचारिक हजेरी, प्रमाणपत्र इत्यादींसाठी शाळा, महाविद्यालयांचे अस्तित्व उरणे ही शिक्षण व्यवस्थेची नामुष्की होय.<br> {{gap}}याशिवाय स्त्रीशिक्षण, ग्रामीण शिक्षण, वंचितांचे शिक्षण, प्राथमिक शिक्षण हे आपले कळीचे मुद्दे आहेतच. प्राथमिक शिक्षण मोफत व हक्काचे झाले खरे; पण पूर्व प्राथमिक शिक्षण व माध्यमिक शिक्षण अजून अनिबंध आहे. + ३ ते + १८ असे १५ वर्षांचे शाश्वत गुणवत्ता शिक्षण देणारे देशच शाश्वत मनुष्यबळ विकासाचे लक्ष्य गाठू शकतात हे आपण सिंगापूर, फिनलंडसारख्या छोट्या देशांकडून शिकायलाच हवे. शहरीकरण व ग्रामीणीकरण या दोन्हींतला विवेक आपण गमावून बसलो आहोत. ग्रामीण विद्यार्थी शहराकडे शिक्षण घेण्यासाठी धावणे यातच आपले धोरणात्मक अपयश सिद्ध होते. महानगरेच ‘शिक्षण केंद्र' (Educational Hub) का होतात? याचे विकेंद्रीकरण शक्य नाही का? याचा विचार व्हायला हवा. स्त्री शिक्षित झाली; पण ती निर्णयप्रक्रियेची घटक होऊ शकली नाही. ती मिळवती झाली; पण खर्चाचा हक्क तिला मिळाला नाही, हे केवळ समाजधोरणामुळे नाही. शिक्षणधोरणातील, अभ्यासक्रमातील ती उणीव होय. 'स्त्री' ही 'माणूस' म्हणून (लिंग, पद, प्रतिष्ठा इत्यादींपलीकडे) विकसित होईल असे पाहायला हवे. तीच गोष्ट वंचितांची. हे सर्वसमावेशक पद्धतीने आपण समजून घ्यायला हवे.<br> {{gap}}‘प्रयोगशीलता’ आणि ‘संशोधन' ही आपल्या विद्यमान शिक्षणातील मोठी पोकळी राहिल्याने शिक्षणात विद्याथ्र्यांच्या सृजनास वाव नाही व शिकण्यात त्यांना आनंद नाही. हे वास्तव आहे. कोणत्याही शिक्षणव्यवस्थेत प्रयोगशीलता व संशोधनातील सातत्याने नावीन्य येत असते. गुजरात, मध्यप्रदेशामध्ये प्रयोगशील व संशोधन वृत्तीस वाव असल्याने तिथे गांधीवादी संस्था नवी वाट मळू शकल्या. ‘एकलव्य', ‘संदर्भ' यांसारखे उपक्रम मूळ धरू लागले. आपल्याकडे महाराष्ट्रात सृजन आनंद, अक्षरनंदनसारखे प्रयोग ‘युनिसेफ'सारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांना उपयोगी वाटले; पण शासनाच्या शिक्षण विभागास त्याचे सार्वत्रिकीकरण करणे अनिवार्य वाटले नाही. आपले शिक्षण खाते एकविसाव्या शतकाचे पहिले दशक उलटले तरी काया, वाचा, मने विसाव्या शतकातच रेंगाळत आहे. वेतनवाढ, पदोन्नती इत्यादींचे निकष जोवर आपण ‘प्रकाशन, प्रयोग, संशोधन, प्रकल्प' हे करणार नाही तोवर ‘सब घोडे बारा टक्के' असे सुमार क्षमतेचे शिक्षकच बनून राहणार. त्यात शिक्षकांना दोष देऊन चालणार नाही.{{nop}}<noinclude></noinclude> 400je8uekql3bldfpjhwstctafcr0ki 104 26619 236785 76669 2026-09-10T11:03:56Z कल्पनाशक्ती 3813 236785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>{{gap}}जगात शिक्षण क्षेत्रात काय बदल होत आहेत, तंत्रज्ञान व माहितीच्या क्षेत्रात काय क्रांती घडते आहे, ज्ञानाधिष्ठित समाजनिर्मिती व संघटनाच्या क्षेत्रात संगणक, इंटरनेट, त्रिमिती क्रांती (Light, Sound and Vision Revolution), आभासी व महाजालीय शिक्षण प्रणाली (Virtual and Online Education System) मुळे मौखिक शिक्षणाची क्षितिजे धूसर होत आहेत, याचे भान व स्वीकार छोटे-छोटे देश ज्या गतीने आत्मसात करतात, ते पाहता या क्षेत्रात अजून आपण रांगतोच आहोत याची जाणीव झाली असली तरी बदलाची गती धिमी आहे. प्रश्न पैशाचा नसून दृष्टीचा आहे शिक्षकांनी शासन, व्यवस्थेची वाट न पाहता आपल्या शिक्षकी व्यक्तिमत्त्वाचा विकास व व्यावसायिक गरज म्हणून संगणक-साक्षर व संगणक कुशल (Computer Savy) व्हायला हवे. विद्यार्थ्यांची नवी पिढी साक्षर व शिक्षक निरक्षर अशी नामुष्की टाळण्यासाठी तरी संगणक-कुशलतेस पर्याय नाही.<br> {{gap}}गेल्या ३५ वर्षांच्या अध्ययन, अध्यापन, संशोधन, लेखन, प्रकाशन, संवाद इत्यादी क्षेत्रांत कार्य करीत असताना मला शिक्षणाविषयी जे वाटले ते या पुस्तकातील लेखांत वेळोवेळी स्पष्ट झाले आहे. वरील विचार त्याचाच एक भाग होय. मला शिक्षण क्षेत्राविषयीची कावीळ झाली आहे, असे वाचकांना प्रथमदर्शनी वाटेल; पण मी नकारात्मक विचार करणारा शिक्षक नाही. व्यवस्थेविषयी मी नाराज असलो तरी निराश नाही. या सर्व विषम परिस्थितीत शिक्षक हा माझ्यासाठी शेवटचा आशाकिरण आहे. सर्वच साकळलेले नाही, झाकोळलेले नाही. बदलाची धुकधुकी मी शिक्षक प्रशिक्षण, शिक्षक सहविचार सभांतून अनुभवतो आहे. सहाव्या वेतन आयोगाने शिक्षकांना आर्थिक समृद्धी दिली, स्थैर्य दिले. आता गरज आहे स्वप्रज्ञ विकासाच्या ठिणगीची -<br> {{Block center|<poem>एक चिनगारी कहीं से हूँढ लाओ दोस्तों, इस दिये में तेल से भिगी बाती तो है।</poem>}} {{gap}}असं हिंदी कवी दुष्यंतकुमारांनी म्हटले होते. त्याची या क्षणी आठवण होते. हे लेख व त्यांतील विचार वाचीत असताना मी राळ ओकतो आहे, असंही क्षणभर तुम्हाला वाटेल; पण परत दुष्यंतकुमारांच्याच ओळींत सांगू इच्छितो - {{Block center|<poem>सिर्फ हंगामा खडा करना मेरा मकसद नहीं मेरी कोशिश है कि सूरत बदलनी चाहिए।</poem>}} {{right|'''- डॉ. सुनीलकुमार लवटे'''}} {{nop}}<noinclude></noinclude> pozrr7zctpsnydau8kzezsfot8oy33d 104 26625 236786 76674 2026-09-10T11:04:43Z कल्पनाशक्ती 3813 236786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>रोजगार संधी देण्याचे धोरण आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी स्वीकारल्याने भारतात उद्योग-विकास व रोजगाराच्या अनेक संधी रोज उपलब्ध होत आहेत. शिवाय रोज त्या वाढतही आहेत. वाढती कॉल सेंटर्स, बीपीओज, फ्रेंचॅइज, आउटलेट्स, असेंब्ली युनिट्स हे याचे पुरावे आहेत.<br> {{gap}}जागतिकीकरणाचा अविभाज्य भाग म्हणून सेवा क्षेत्र/उद्योग (Service Industry) म्हणून विकसित होत आहे. शिक्षणाचा धंदा होतो आहे, अशी भारतीय सांस्कारिक ओरड करून आता प्रश्न सुटणार नाही. आता बालवाडी असो वा विद्यापीठ; तुम्हास आंतरराष्ट्रीय संकल्पनेने व दर्जाने चालवावे लागेल, तरच शिक्षण क्षेत्राचा विकास होईल, हे भारत सरकारने ओळखल्यामुळे एकीकडे विदेशी शैक्षणिक संस्थांना वरदहस्त देण्याचे व दुसरीकडे शिक्षणातून हळूहळू अंग काढून घेण्याचे शासनाचे धोरण हे उदारीकरणाचे जसे आहे तसे ते गुणवत्तावाढीस वाढीस वाव देण्याचेही आहे. ‘मुक्त स्पर्धेशिवाय विकास नाही' हे एकविसाव्या शतकाचे ब्रीदवाक्य होत आहे. अशा परिस्थितीत शिक्षण मुक्त होणे स्वाभाविक आहे. कधी काळी भारत अविकसित देश होता. तेव्हा अनुदान देऊन शिक्षणप्रसार करण्यात आला. सन १९७५ नंतरच्या काळात विनाअनुदानित शिक्षण विकासाचे धोरण राबविण्यात आले. त्यामुळे प्रसार झाला; पण गुणवत्तेची सरासरी टिकविता आली नाही. शिक्षणातील गुंतवणुकीपेक्षा वीज, रस्ते, पाणी, माहिती व तंत्रज्ञान, उद्योग, व्यापार इत्यादी क्षेत्रांत गुंतवणूक करणे देशाच्या अधिक आर्थिक लाभाचे आहे, असा हिशेब करून विकासनिधीचा वाढता ओघ मूलभूत सुविधा वृद्धीकडे वळविण्यात आला. परिणामी शिक्षण हेदेखील एक गुंतवणुकीचे हुकमी क्षेत्र म्हणून विकसित झाले. त्याला अघोषित उद्योगाचे स्वरूप प्राप्त झाले. उद्योग वा व्यापार म्हटला की तोट्यात चालवून कसे भागणार? मग अधिक चांगल्या सेवासुविधा, उच्चशिक्षित/प्रशिक्षित शिक्षक, आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे अभ्यासक्रम, शिक्षणाच्या सर्व अंगांच्या गुणवत्तेचा आग्रह, शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे यांचा शैक्षणिक दर्जा निश्चित करण्याची कार्यपद्धती अशा अनेक प्रकारे शिक्षणातील गुणवत्ता उंचावण्याची मागणी भारतीय समाजात जोर धरताना दिसते आहे. त्यामुळे गुणवत्ता संवर्धनाच्या क्षेत्रात जे सक्रिय राहतील तेच टिकतील,अशी जीवघेणी स्पर्धा सुरू झाली आहे. तुम्ही नुसते शिक्षण देता अशी फुशारकी मारण्याचे दिवस इतिहासजमा झाले आहेत. याची खूणगाठ संस्थाचालक व शिक्षकांनी बांधायला हवी; तरच ते जागतिकीकरणाच्या रूपानं आलेलं गुणवत्ता संवर्धनाचं आव्हान पेलू शकतील.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४}}</noinclude> 6qzfsisyma1wvagsnslp8ivqrmez8tt 104 26627 236787 76677 2026-09-10T11:05:20Z कल्पनाशक्ती 3813 236787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>(Professional) आहेत. विद्यार्थी ग्राहक (Stakeholder) आहेत. पालक प्रायोजक (Sponsored) आहेत. संस्थाचालक अर्थपुरवठादार (Financer) आहेत. अशी एक जबाबदार, रोखठोक व्यवस्था येऊ पाहते आहे. प्रत्येक घटक एकमेकांस जबाबदार नाही, तर मोबदल्याचा हक्कदार आहे, अशी धारणा राहील. या व्यवस्थेमुळे उत्कृष्टतेपेक्षा उत्कृष्टतम देण्याचे ध्येय असेल. <br> '''संस्थेचे नेतृत्व'''<br> {{gap}}त्यासाठी येथून पुढे शिक्षण संस्थांना द्रष्ट्या नेतृत्वाची (Visionary Leadership) गरज भासेल. तो आपले लक्ष्य निश्चित करील, दिशा ठरवील, ग्राहक निश्चित करील, तो आपल्या संस्थेची मूल्ये (Values) ठरवील. आकाशस्पर्शी यश हे त्याचे ध्येय असेल. हे सारे विद्यार्थिकेंद्रित असेल. तो विद्यार्थिहित साधण्याची नीती, व्यूहरचना निश्चित करील, कार्यपद्धती ठरवील व त्यातून गुणवत्ता संपादण्याचे सर्व प्रयत्न करील. त्यासाठी तो नवनवीन उपक्रम हाती घेईल. विद्यार्थी क्षमता वर्धन हे त्याच्या साच्या धडपडीचे केंद्र असेल या सर्वांतून तो आपल्या संस्थेच्या स्थैर्याचे सर्व ते प्रयत्न करील त्यासाठी तो नव-नवीन उपक्रम हाती घेईल. विद्यार्थी क्षमता वर्धन त्याच्या साच्या धडपडीचे केंद्र असेल. या सर्वांतून तो आपल्या संस्थेच्या स्थैर्याचे सर्व ते प्रयत्न करील. तो सर्व शिक्षक वा प्रशासकीय कर्मचा-यांना आपल्या संस्थेची दृष्टी देईल. त्यांना त्या दृष्टीने प्रेरणा, प्रशिक्षण व प्रोत्साहन देईल. शिक्षकांची उपक्रमशीलता, सर्जनशीलता, सतत शिकण्याची वृत्ती, विद्यार्थिकेंद्री व्यवहारपद्धती यांना असाधारण असे तो महत्त्व देईल. तो नुसता मुख्याध्यापक व प्राचार्य असणार नाही; तर तो कुशल प्रशासक, योजक, संयोजक असणे अनिवार्य होईल. त्यामुळे केवळ वरिष्ठतेच्या आधारवर पद मिळविण्याचा काळ संपुष्टात येईल. पात्रता, क्षमता, कष्टाळूपणा, सर्व वेळ सेवक होणे या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतील. अल्पकालीन कार्यासाठी पूर्णवेळ पगार ही संकल्पना इतिहासजमा होऊन कामानुसार वेतन पद्धती अस्तित्वात येईल. पात्रतेपेक्षा (Qualification) कार्यक्षमता (Ability) कौशल्य (Skill of Excellence) यांच्या कसोटीवर शिक्षक, मुख्याध्यापक निवडले जातील ते आपापल्या क्षेत्रातील आदर्श अथवा तज्ज्ञ (Role Model or Expert) असतील. <br> '''विद्यार्थिकेंद्री गुणवत्ता'''<br> {{gap}}शाळा किंवा शिक्षकाची गुणवत्ता विद्यार्थी ठरविल. त्यामुळे त्याला देण्यात येणा-या सर्व सेवांत गुणवत्ता ही कसोटी असेल. शाळेच्या सुविधा, शिक्षकांचे ज्ञान, विद्यार्थी-शिक्षक संवाद व व्यवहार, शाळेची कार्यपद्धती,<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६}}</noinclude> po7v4jtdaw32vj9ajxikl0i3ty71vfs 104 26629 236788 76680 2026-09-10T11:06:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>ही संकल्पना मागे पडेल. व्यक्तिविकास हे शिक्षणाचे मुख्य उद्दिष्ट बनेल. अंकदानाऐवजी श्रेणी निर्धारण पद्धती, कौशल्यमापन, प्रात्यक्षिके, भेटी, प्रकल्प मुलाखती, स्वयंअध्ययन ही अध्यापनाची माध्यमे बनतील. परीक्षेपेक्षा वर्षभराचे कार्य महत्त्वाचे होईल. आंतरशाखीय शिक्षणास प्राधान्य दिले जाईल. थोडक्यात सांगायचे तर नवशतकातील शिक्षण म्हणजे गुंतवणूक व लाभ अशा सरळ हिशेबाची एक वस्तुनिष्ठ व्यवस्था असेल. निकाल व परिणाम हे या व्यवस्थेचे निकष असतील. गुणवत्ता या व्यवस्थेचा पाया असेल.<Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१८}}</noinclude> 9fgvgoq96negk2hs8o74e5vq4sh8149 104 26632 236789 76689 2026-09-10T11:07:21Z कल्पनाशक्ती 3813 236789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>उच्च माध्यमिक स्तरांवर उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत. जगभर असे आहे. आपणाकडे का नाही? ‘सब घोडे बारा टक्के' (All are equal) धोरणात विकासाची ऊर्जा व ऊर्मी नसते. त्यासाठी पुरस्कार व शिक्षा (Reward and punishment) दोन्ही तरतुदी हव्यात. उपक्रमशीलता, प्रयोग, संशोधन, लेखन, प्रकाशन, वक्तृत्व (प्रबोधन) समाजकार्य इत्यादी वृत्ती व गुणांचा संबंध पदोन्नतीशी जोडून विविध पदनिर्मितीवर भर दिला पाहिजे. पदवैविध्याबरोबर वेतनमान वैविध्यही असायला हवेच. उत्कृष्टता व गुणवत्तेच्या कसोट्यांवर पुरस्कार हवेत. आदर्श शिक्षक पुरस्कार अर्ज, प्रस्ताव सादरीकरणावर दिले न जाता मुलाखत, संशोधन, कृती कार्यक्रम, उपक्रमशीलता इत्यादींवर आणि तेही स्वतंत्र यंत्रणेतर्फे निवड करून दिले जावे, तर गुणवत्ताप्रधान शिक्षक घडणीस गती मिळेल.<br> {{gap}}केंद्र व राज्य शासनाचे शिक्षणविषयक सध्याचे धोरण हे जागतिकीकरण, उदारीकरण, खासगीकरण इत्यादींचे असल्याने एका अर्थाने ते निर्गुतवणुकीचेच (Disinvestment) होत आहे. ते ‘कल्याणकारी राज्य संकल्पना मोडीत काढणारे जसे आहे, तसे शिक्षणात द्विवर्ण पद्धती असणारे आहे. गरिबांचे व श्रीमंतांचे शिक्षण असे दोन प्रवाह विकसित करणारे, विद्यमान स्वायत्त अर्थशास्त्री शिक्षण संस्था धोरण शैक्षणिक पर्यावरण विषम करीत आहेत. शिक्षकांना वेठबिगार बनविणारी यंत्रणा उत्कृष्ट शिक्षक घडणीची कार्यशाळा वा प्रयोगशाळा कशी होणार?<br> {{gap}}या सर्व पार्श्वभूमीवर जगात काय काय प्रश्न होते, त्यांवर अन्यत्र काय प्रयत्न केले गेले, धोरणात काय बदल केले ते जर आपण जाणून घेतले तर आपणाला विद्यमान परिस्थिती बदलायचा मार्ग सापडू शकेल. एक तर भारतात परंपरेने शिक्षक व्यवसायाला सामाजिक प्रतिष्ठा व मान आहे. तो आपल्या सांस्कृतिक परंपरेचाही भाग आहे. मधल्या काळात झालेली पडझड दुरुस्त होणे सहज शक्य आहे. संभावनेचे आकाश ढगांनी भरले असले तरी ढग पांगतात यावर विश्वास ठेवायला हवा. शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमाचा दर्जा, सेवापूर्व कार्यानुभव, स्पर्धेतून निवड, निवडलेल्यांचा निरंतर विकास, विकसिताला पदोन्नती, पदोन्नतीबरोबर वेतनवाढ व कठोर बांधीलकीचे बंधन, प्रयोग, संशोधन आणि उपक्रमांची स्वायत्तता, अभ्यासक्रम निर्मिती, बदल आणि सुधारणेचे स्वातंत्र्य, आकर्षक वेतनमान, सेवाशर्ती व निवृत्ती, उपादान योजना या सर्व प्रक्रियांतून उत्कृष्ट शिक्षक घडणीचे ध्येय साध्य होत असते, याचे भान ठेवून जर आपण प्रयत्नशील राहिलो तर नक्कीच आपणास यश येऊ शकेल. तसे जगभर झालेले प्रयत्नही आपण समजून घेतले पाहिजेत.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२१}}</noinclude> 74aktu1b8a26tihn7eslv55pfkyus4n 104 26633 236790 76697 2026-09-10T11:07:50Z कल्पनाशक्ती 3813 236790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''सिंगापूर'''<br> {{gap}}सिंगापूर हा देश म्हणजे आहे छोटेसे बेट. किती छोटे, तर आपल्या गोव्याच्या एक चतुर्थांश क्षेत्रफळ (सुमारे ८०० चौरस मीटर) असलेल्या या छोट्या राष्ट्राने शिक्षक घडणीत जगात नेत्रदीपक यश संपादन केले आहे. मी दोनदा या देशास भेट दिली आहे. उत्कृष्ट शिक्षक निर्माण व्हावेत म्हणून हा देश सतत प्रयत्नशील असतो. इथे अर्ज करून शिक्षक भरण्याऐवजी वृत्तिधारक शिक्षक शोधाचा कार्यक्रम आहे. 'प्रज्ञावंत शिक्षक शोध उपक्रम' असे त्याचे नामकरण करता येईल. पदवी पातळीवर गुणवत्ताधारक विद्यार्थी निवडले जातात. त्यांना शिक्षकाच्या मासिक पगाराइतकी शिष्यवृत्ती दिली जाते. शिष्यवृत्ती धारण केल्यावर प्रशिक्षण पूर्तीनंतर किमान तीन वर्षे शिक्षकाची नोकरी करणे बंधनकारक असते. प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रम संपल्यानंतर सेवापूर्व कार्यानुभव (Internship) दिला जातो. या काळात त्याने घेतलेल्या शिक्षण, प्रशिक्षणास क्षेत्रीय अनुभवाने (Field Experience) आत्मविश्वासी बनवले जाते. प्रशिक्षण काळातच तो शिक्षक म्हणून नियुक्त होतो (Midterm Entry) या काळातही त्याचे वेतनमान आकर्षक असते. चांगले, प्रज्ञावंत शिक्षक व्यवसायात हवेत म्हणून केलेली ही उपाययोजना. तीन वर्षांत त्याचं निरंतर मूल्यमापन केले जाते. या काळात तो विषयशिक्षक, अभ्यासक्रम संशोधक नेतृत्वगुणांनी संपन्न आहे का, हे पाहिले जाते. या हंगामी तीन वर्षांच्या काळातही त्याच्या शिक्षकवृत्ती विकासावर आधारित वेतनवाढ दिली जाते. वेतनवाढीसाठी काळापेक्षा कर्तृत्व, प्रयत्नास महत्त्व दिले जाते. सेवेत कायम झाल्यावर त्याला व्यवस्थापक (पर्यवेक्षक), उपप्राचार्य, प्राचार्य अशी पदोन्नती मिळते. ती सेवाज्येष्ठतेऐवजी कार्य, कर्तृत्वावर दिली जाते. निवृत्तीपर्यंत शिक्षकांचे निरंतर मूल्यमापन होत असते.<br> {{gap}}अशा व्यवस्थेमुळे शिक्षकप्रवेशापासून ते निवृत्तीपर्यंत तो सतत क्रियाशील, उपक्रमशील, प्रयोगशील राहतो. संशोधन, कृती प्रकल्पांना तिथे महत्त्व असल्याने वाचन, लेखन, नवतंत्रज्ञान आत्मसात करण्याचा शिक्षक सतत प्रयत्न करतो. सिंगापूरमध्ये शिक्षक वेगवेगळ्या आशियाई देशांतून येतात. चांगल्या शिक्षकांना विदेशांतून निमंत्रित केले जाते. आलेला शिक्षक देशात स्थायिक व्हावा म्हणून घर, दळणवळण, कुटुंबीयांचे शिक्षण इत्यादींची काळजी घेतली जाते. केवळ पगारावर शिक्षक उत्कृष्ट होत नाही, हा सिंगापूरचा धडा आपण गिरविला पाहिजे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२२}}</noinclude> tqvo7m8327we34k59h670n0cwkf105y 104 26634 236791 76706 2026-09-10T11:08:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude> '''इंग्लंड'''<br> {{gap}}सन १९९० च्या दरम्यान मी इंग्लंडमध्ये काही दिवस होतो. त्या काळात तिथं शिक्षकांचे दुर्भिक्ष असल्याचे ऐकले होते. सन २००५ मध्ये मी शिक्षक प्रशिक्षण महाविद्यालयाचा प्राचार्य म्हणून कार्यरत असल्याच्या काळात एका संशोधनाच्या निमित्ताने इंग्लंडमधील उत्कृष्ट शिक्षक घडणीचा कार्यक्रम अभ्यासताना असे लक्षात आलं की, आजवर आपल्या वसाहत प्रमुख म्हणून असलेल्या भूमिकेतून (Roll of Commonwealth) जागे होऊन इंग्लंडने विदेशी शिक्षक नियुक्तीऐवजी एतद्देशीय शिक्षकनिर्मितीवर भर दिला. सन २००० साली हे धोरण इंग्लंडने स्वीकारले तेव्हा त्यांना केवळ आठ शिक्षक हाती लागले होते, हे कुणाला खरे वाटणार नाही; पण आज २०१० साली इंग्लंड शिक्षकनिर्मिती व भरतीवर स्वयंपूर्ण व स्वावलंबी झाला आहे. हे सारे शिक्षक घडणीसंबंधी राजकीय इच्छाशक्ती व सबळ आर्थिक तरतुदींमुळे शक्य झाले. शिक्षक भरतीसाठी इंग्लंडने जगभर जाहिराती दिल्या. सर्वेक्षण केले. शिक्षक कुठून, कसे आणता येतील याचा शोध घेतला. प्रसंगी परदेशी शिक्षक आमंत्रित केले. अर्ज, मुलाखती, प्रात्यक्षिक अध्यापनातून शिक्षक निवड प्रक्रिया राबविली. केवळ शिक्षकांची कमतरता भरून काढण्यासाठी जी योजना (Drive) राबवली त्यासाठी १५० दशलक्ष पौंड इतका मोठा खर्च केला. देशात चांगले शिक्षक व्यवसायात यावेत म्हणून पदवीधारकांसाठी ६००० शिष्यवृत्त्या (Bursary) जाहीर केल्या. ती शिष्यवृत्ती विशेष बाब (राष्ट्रीय गरज) म्हणून करमुक्त के ली. गणित व विज्ञानाच्या शिक्षकांची कमतरता विशेष होती. ती भरून काढण्यासाठी ‘Golden Hallo' योजना राबविली. त्या विषयशिक्षकांसाठी विशेष वेतन दिले. "Teaching - Making a Difference" असा प्रचार करून चांगले प्रज्ञावंत शिक्षकी व्यवसायात आणले. देशभर विविध मार्गांनी 'शिक्षक' हा प्रतिष्ठित व्यवसाय (Prestige Profession) बनविला. आज इंग्लंडमध्ये केवळ १टक्के रिक्त पदे आहेत, जी कधीकाळी ६०टक्के होती, हे खरेच वाटत नाही.<br> {{gap}}आज भारतात डी. एड., बी. एड. झालेले हजारो तरुण आहेत; पण शासन स्तरावर भरती बंद असल्याने प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालय व विद्यापीठाच्या स्तरांवर हजारो पदे रिक्त आहेत. चांगले शिक्षक घडायचे तर आश्वस्त शैक्षणिक पर्यावरण हवे. आपल्याकडे मात्र सर्वत्र अस्वस्थता, अनास्था आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२३}}</noinclude> qiecfgeopf863e9uwvxkbnytiepufl9 104 26635 236792 76712 2026-09-10T11:08:55Z कल्पनाशक्ती 3813 236792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude> '''फिनलंड'''<br> {{gap}}शिक्षणात जगातील पहिल्या पाच देशांत मानाचे स्थान पटकावणारा युरोप खंडातील छोटा देश फिनलंड. या देशानं गेल्या दशकात शिक्षकनिर्मितीवर लक्ष केंद्रित केले आणि आपल्या देशातील शिक्षण श्रेष्ठ दर्जाचे बनविले. त्यासाठी शिक्षक व्यवसाय हा देशातील पहिल्या दर्जाच्या तीन व्यवसायांसमकक्ष बनविला. डॉक्टर, इंजिनिअर व शिक्षक. त्यासाठी देशाने विशेष असा कृती संशोधन प्रकल्प राबविला. एक छोटी परंतु शिक्षक व्यवसाय सन्मानित करणारी गोष्ट केली. बालवाडीपासून ते विद्यापीठापर्यंत सर्वांना एकच ‘शिक्षक पदनाम दिले. म्हणजे प्राध्यापक, प्रपाठक इत्यादी नाही. शिक्षक निवडीचे कठोर निकष अमलात आणले. गतवर्षी शिक्षकभरतीसाठी आलेल्या ६६०० अर्जातून केवळ ६६० शिक्षकच नेमले गेले. आज ह्या देशांत शिक्षकपद प्रतिष्ठित असले तरी ते येरागबाळ्याचे काम राहिले नाही. शिक्षकांना शाळेत प्रयोग व उपक्रमाचे नुसते स्वातंत्र्य देऊन हा देश थांबला नाही, तर वर्गात शिक्षक स्वायत्त व सर्वेसर्वा इथवर आता त्यांनी मजल मारल्यामुळे ते जगातील श्रेष्ठ शिक्षण देऊ शकतात. तिथे शिक्षक होण्यासाठी ज्या पदव्या दिल्या जातात, त्या सर्व कृती संशोधनावर आधारित असतात. शिक्षणाच्या व विद्यार्थ्यांच्या दर्जास शिक्षक व शाळा जबाबदार असे बांधील धोरण त्या देशानं स्वीकारल्याने उत्कृष्ट शिक्षक-घडणीस पर्यायाने गती मिळाल्याचे दिसून येते. आपणाकडे असे बांधिलकीचे तत्त्व अंगीकारले तर शिक्षक गुणवत्तेत सुधारणा होणे शक्य आहे.<br> {{gap}}फिनलंडमध्ये शैक्षणिक पर्यावरण सकारात्मक राहावे म्हणून जे अनेक प्रयत्न केले जातात, त्यात सार्वमत (Consensus) घेण्याची पद्धत आहे. शिक्षण धोरण केवळ शासन ठरवित नाही तर स्थानिक स्वराज्य संस्था, शिक्षक संघटना, शिक्षणतज्ज्ञ या सर्वांना विश्वासात घेतले जाते. पालक व विद्यार्थ्यांच्या मतांचाही विचार होतो. यातून निकोप शिक्षण तयार होते. शिक्षक व व्यवस्थापनात कराराची असलेली तरतूद उभयपक्षी शाश्वती देणारी ठरली आहे. फिनलंड हा मनुष्यविकास, शिक्षक-विद्यार्थी प्रमाण, शिक्षणावर होणारा खर्च, शिक्षक वेतन व शिक्षणात नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर अशा अनेक कसोट्यांवर जगातील पहिल्या पाच देशांत आहे, त्याचे रहस्य तिथले शिक्षकही त्या दर्जाचे आहेत हे ओघाने आलेच. शिक्षण धोरणविषयक फिनलंडच्या नीतीतून भारतास बरेच घेता येईल व येथील शिक्षकांना उत्कृष्ट बनविता येईल.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२४}}</noinclude> 5twqf8d6akwysghkn4sv8dkdovfhdl5 104 26636 236793 78165 2026-09-10T11:09:19Z कल्पनाशक्ती 3813 236793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''चीन'''<br> {{gap}}चीन व भारत या दोन्ही देशांत मोठ्या जनसंख्येस शिक्षण देण्याचे समान आव्हान असले तरी समस्या समाधानात चीन आपल्यापुढे एक पाऊल निश्चित आहे. उत्कृष्ट शिक्षक घडणीत चीन प्रशिक्षणपूर्व कालावधीकडेही लक्ष देऊन असतो. प्राथमिक स्तरावर व्यक्तिगत लक्ष देण्यावर त्यांचा भर असल्यानं जी मागे पडणारी मुले असतात, त्यांना एकत्र करून विशेष शिक्षण दिले जाते. ‘किमान गुणवत्तेचे कमाल विद्यार्थी असे प्राथमिक ध्येय घेऊन ते राबतात. शिक्षक प्रशिक्षण हे अध्यापन करणा-या अनुभवी शिक्षकांमार्फत देण्यावर ते भर देतात. चांगले शिक्षक तयार व्हावेत म्हणून तेथील शाळात अनौपचारिक निरंतर प्रशिक्षणाचा विशेष अंतर्भाव केला आहे. त्या अंतर्गत शाळेतील शिक्षक रिकाम्या वेळेत एकमेकांच्या तासांना जाऊन बसतात. नोंदी ठेवतात.आपसांत अनौपचारिक चर्चा करतात. ज्येष्ठ शिक्षक कनिष्ठांना मार्गदर्शन करतात. हे त्यांच्या दैनंदिन कार्यातील आवश्यक काम मानण्यात येते व ते अनिवार्य असते. विषयशिक्षकांची अभ्यास मंडळे असतात. नवशिक्षित शिक्षकांना अनुभवसंपन्न बनवणे यास ते विशेष महत्त्व देतात. शिक्षण गुणवत्ता विकास ही तेथील शिक्षण विभागाची जबाबदारी असते. आपले शिक्षणाधिकारी केवळ निरीक्षण (Inspection) व नियंत्रण (Control) चे कार्य करतात. तेथील शिक्षणाधिकारी आदर्श पाठ घेणे (Model Lesson), प्रात्यक्षिक व प्रशिक्षण कार्य करतात. आपणाकडे अधिकारी फक्त प्रशिक्षणाचे आदेश, परिपत्रके काढतात. शिक्षकांसाठी तिथे पदोन्नती चार प्रकारे/कसोट्या लावून दिली जाते. १) आदर्श पाठ घेण्याची क्षमता २) नवे शिक्षण निर्माण करण्याची क्षमता ३) नियतकालिक, संशोधन पत्रिकांत लेखन ४) अध्ययन, अध्यापनविषयक प्रकाशन (ग्रंथ). पदोन्नत शिक्षकाची नियुक्ती मोठ्या जबाबदारीच्या पदावर (प्रशिक्षक, प्रात्यक्षिक कार्यकर्ता) केली जाते. वेतनमानही वाढीव असते. निवडक शाळांना प्रयोगशील, उपक्रमशील व संशोधन शाळा म्हणून मान्यता देऊन तिथे प्रज्ञावंत शिक्षक नियुक्त केले जातात. शिक्षक व शिक्षण हे दोन्ही विकास एकाच वेळी घडण्याची किमया यातून साधली जाते. आपल्यासारखाच सार्वत्रिक शिक्षणाचा त्यांचा प्रश्न आहे; पण समाजवादी रचनेमुळे वंचित घटकांच्या शिक्षणविकासावर लक्ष त्यांचे असते. तरी तिथे अल्पशिक्षित वर्गाची आपणासारखीच समस्या आहेच. तिथे काही गोष्टी अनिवार्य असल्याने उत्कृष्ट शिक्षकांची गुणवत्ता नियंत्रित होत राहते. पळवाटीस फारसा वाव नसतो.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२५}}</noinclude> tse8ci5kfl7ey0ok91mge1gebpsjl6f 104 26637 236794 78169 2026-09-10T11:09:57Z कल्पनाशक्ती 3813 236794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''अमेरिका'''<br> {{gap}}चांगले शिक्षक घडवायचे तर प्रशिक्षण उत्कृष्ट हवे, हे लक्षात घेऊन अमेरिका शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम काळजीपूर्वक राबविते. तेथील 'बोस्टन रेसिडेन्सी संस्था या क्षेत्रात अग्रगण्य मानली जाते. तिथे प्रवेश मिळण्यासाठी छात्राध्यापक वा प्रशिक्षणार्थी शिक्षकांना दोन महिन्यांच्या ‘समर स्कूल'मध्ये जावे लागते. तिथे शिक्षक पदाचे महत्त्व, कार्य, जबाबदा-या यांबाबत जाणीवजागृतीवर भर दिला जातो. ती ज्यांच्यात होते त्यांना काही कसोट्यांवर शिक्षकपूर्व प्रशिक्षणासाठी निवडले जाते. प्रशिक्षण कालावधीत पाच दिवसांचा आठवडा असतो. पहिल्या वर्षी आठवड्यातील चार दिवस व्याख्याने, अध्यापन, प्रात्यक्षिके असतात. पाचवा दिवस समूहचर्चा, परिसंवाद/चर्चासत्रांचा असतो. एक वर्ष प्रशिक्षण पूर्ण केल्यावर शिक्षकास ‘लायसेन्स' दिले जाते. त्याला ‘वर्क परमिट'ही मानतात. नंतर त्याला पदवी बहाल केली जाते. तेथील प्रशिक्षण महाविद्यालयेच नोकरी देण्याचं कार्य करतात. प्रशिक्षित शिक्षकांपैकी १३टक्के लोकांनाच सध्या नोक-या उपलब्ध होतात. कारण तितकेच पास केले जातात. जेवढी पदे आवश्यक तितकेच उत्तीर्ण होत असल्याने १००टक्के नोकरी असते. अमेरिकेत आजही ४०टक्के शिक्षकांची पद रिक्त आहेत. पात्र शिक्षक मिळाल्यासच नेमायचे तेथील धोरण याला कारणीभूत आहे. प्रशिक्षण विकास कार्यक्रमावर अमेरिका मोठा पैसा खर्च करते. परिणामी प्रशिक्षित उत्कृष्ट शिक्षकच बाहेर पडतात. विदेशी शिक्षकांना तिथे मोठा वाव असला तरी तेथील चाळणीतून नोकरी मिळणे ही कसोटी असते.<br> {{gap}}अमेरिका जगासाठी उदार राज्य असले तरी शिक्षकांसाठी ते मोठे चिकित्सक असतात. त्यामुळे शिक्षकांचा दर्जा' हा तिथला नेहमीच कळीचा मुद्दा असतो. "Publish or Perish" हे तत्त्व अंगीकारले असल्याने शिक्षक स्वतःच नेहमी अद्ययावत (up date) बनवत राहतो व स्वतःच उत्कृष्ट होत राहतो. जे स्वतःला विकसित करीत नाहीत ते आपोआप व्यवसायाबाहेर पडतात. आपल्याकडे शिक्षकांच्या गुणवत्तेचा प्रश्न खोगीरभरतीतून निर्माण झाला आहे. शिवाय निरंतर विकासाची योजना आपणाकडे नाही. व्यवसायात आल्यापासून निवृत्तीपर्यंत अधिक काही केले नाही तरी चालते. असे साखळी पद्धतीचं नोकरीसातत्य हा आपल्या व्यवस्थेतील खरा अडसर होय. त्यात मूलभूत स्वरूपाचे बदल केल्याशिवाय उत्कृष्ट शिक्षक घडणीची प्रक्रिया सक्रीय होणार नाही.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२६}}</noinclude> g1fdzpbp6uy5b9mwng7h9l9292nsjxl 104 26638 236795 78185 2026-09-10T11:10:30Z कल्पनाशक्ती 3813 236795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''भारतातील अपेक्षित सुधारणा'''<br> {{gap}}भारतात उत्कृष्ट शिक्षक घडायचे असतील तर खालील बदल होणे अपेक्षित आहे. <br> १.{{gap}}शिक्षण हा केंद्रीय विषय करून त्याला योजनेच्या ६ टक्के आर्थिक तरतूद करणे.<br> २.{{gap}}सार्वत्रिक व अनिवार्य शिक्षणाच्या धोरणापुढे जाऊन गुणवत्ताप्रधान शिक्षणाचा आग्रह धरायला हवा.<br> ३.{{gap}}विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीस शिक्षकांना जबाबदार धरायला हवे.<br> ४.{{gap}}सेवाज्येष्ठतेच्या आधारे पदोन्नतीऐवजी पात्रता विकास, प्रयोगक्षमता, संशोधन, कृती कार्यक्रम, लेखन, प्रबोधन, समाजकार्य, विषयज्ञान विकास यांसारखे निकष निर्धारित करायला हवेत.<br> ५.{{gap}}शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमाची कार्यक्षमपणे अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे.<br> ६.{{gap}}पुरस्कार व अमान्यता (शिक्षा नव्हे) दोन्हीस महत्त्व हवे; तर चांगले शिक्षक व्यवसायात येतील व चुकार बाहेर जातील.<br> ७.{{gap}}शिक्षण हे स्वायत्त क्षेत्र जाहीर करून प्रशिक्षण, भरती, नियुक्ती, पदोन्नती या संदर्भात पारदर्शक यंत्रणा निर्माण होणे गरजेचे आहे. <br> ८.{{gap}}वेतनवाढीचा संबंध क्षमताविकासाशी जोडणे. <br> ९.{{gap}}प्रवेश देणगी, नियुक्ती देणगी, प्रशिक्षण देणगी इत्यादींवर बंदी आणावी.<br> १०.{{gap}}कायम विनाअनुदान पद्धत बंद करून ‘समान शिक्षण, समान नियंत्रण तत्त्व अंगीकारावे. <br> ११.{{gap}}गुणवत्ता निकष सरकारी, निमसरकारी, खाजगी सर्व संस्थांना समान असावा.<br> १२.{{gap}}शिक्षक, शिक्षण व संस्था यांचा किमान दर्जा निश्चित करून त्याची प्रभावी अंमलबजावणी करावी. <br> १३.{{gap}}लेखन, संशोधन, प्रकल्पांना प्रोत्साहन अनुदान द्यावे. <br> १४.{{gap}}उत्कृष्ट शिक्षकाची घडण ही निरंतर प्रक्रिया म्हणून विकसित करावी., <br> १५.{{gap}}शिक्षक पुरस्कार बंद करून निरंतर विकासाधारित पदोन्नतीचे तत्त्व अंगीकारावे.<br> <Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२७}}</noinclude> gjaq4f6ye0napppuwayh0thowmncu3w 104 26640 236796 78196 2026-09-10T11:11:30Z कल्पनाशक्ती 3813 236796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>अध्यापकांच्या या सोशिकतेचे ‘प्रतीक' म्हणून समाज त्यास प्रतिष्ठित मानत होता. अध्यापकही अल्पसंतुष्ट होते.<br> {{gap}}परंतु स्वातंत्र्योत्तर काळात परिस्थितीमध्ये आमूलाग्र परिवर्तत झाले. स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, लोकशाही, समाजवाद इत्यादींचे वारे वाहू लागले. स्वत्व जाणण्याच्या कल्पनेने व भारतीय जनमानसात नित्य प्रवेशणाच्या नवनवीन कल्पनांनी जीवनमूल्ये व जीवनदृष्टीच बदलून टाकली. सामाजिक तळागाळाच्या माणसासही आपल्या स्वतंत्र अस्तित्वाचे भान आले. या बदलत्या परिस्थितीत समाजातील ‘अध्यापक' हा विशेष संवेदनाक्षम घटक जागृत होणे स्वाभाविकच म्हणावे लागेल. समाजातील घटकाप्रमाणे अध्यापकांनीही आपल्या संघटना बांधल्या. या विविध काळात सेवाशक्ती, वेतननिश्चिती, सेवानियम, सेवाज्येष्ठता यांसारख्या प्राथमिक परंतु अत्यावश्यक मागण्या घेऊन प्राथमिक, माध्यमिक, महाविद्यालयीन, विद्यापीठीय स्तरांवर वेगवेगळ्या संघटना निर्माण झाल्या. या संघटना अन्याय निवारणाच्या एकाच पायावर उभ्या होत्या, याचा आपल्याला विसर पडता कामा नये. अध्यापकांनी लढ्याच्या मार्गाने मिळविलेले न्याय्य अधिकार हे खासगी संस्थांना आपल्या अधिकारात हस्तक्षेप व अतिक्रमण वाटू लागले होते.<br> {{gap}}स्वातंत्र्योत्तर काळात खासगी शिक्षण संस्थांना दिल्या जाणा-या अनुदानात वेतनमानाप्रमाणेच वाढ होत गेली. २ टक्क्यांपासून सुरू झालेले अनुदान स्वातंत्र्याच्या तीन दशकांतच १०० टक्क्यांवर येऊन पोहोचले. खासगी शिक्षण संस्थांकडे समाजाचा, शासनाचा निधी भूमितीच्या पटीने वाढत गेला. साहजिकच असा प्रश्न आता चर्चिला जाऊ लागला आहे की, शासन जर १० टक्के अनुदान देत असेल तर शिक्षणसंस्थांत खासगी संस्थांचे वर्चस्व का? ऐतिहासिक पुण्याईवर संस्थानिक या देशात जगू शकत नसतील तर संस्थाचालकांना अनभिषिक्त साम्राज्य का हवे? या संदर्भात एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी की लोकशाहीकरणाची मागणी १० टक्के अनुदान मिळते म्हणून नाही, तशीच ती संस्थांचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठीही नाही. कोणत्याही क्षेत्रात अनिर्बध सत्ता असणे समाजहिताचे होणार नाही. Power corrupts and absolute power corrupts absolutely हे सूत्र या संदर्भात लक्षात घ्यायला हवे.<br> {{gap}}लोकशाहीत लोकशिक्षण व लोकमत ही सुधारणेची प्रभावी शस्त्रे असतात. या साधनांचा वापर आपण शिक्षणक्षेत्रात जितक्या प्रभावी स्वरूपात करू शकतो तितका तो अन्य कोणत्याही क्षेत्रात शक्य नसतो. देशांतर्गत लोकशाही रुजविण्याचा श्रीगणेशा शिक्षणक्षेत्रातून व्हायला हवा.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/२९}}</noinclude> jchoaiaxzmgubc1tqjqpp9wiodelvi7 104 26642 236799 94081 2026-09-10T11:13:52Z कल्पनाशक्ती 3813 236799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Svnavare" /></noinclude>शिक्षण हा केंद्रीय कक्षेतील. आज शिक्षणविषयक राष्ट्रीय धोरण जाहीर झाले तरी राज्ये त्याची तंतोतंत अंमलबजावणी करतात असे नाही. ‘राष्ट्रीयीकरण या शब्दात राष्ट्रीय स्तरावरील एकवाक्यता अनुस्यूत आहे. राष्ट्रीयीकरणांतर्गत शिक्षणाचे राष्ट्रीय धोरण असेल, राष्ट्रभर समान पाठ्यक्रम असेल, त्याचबरोबर राष्ट्रभर संस्थांचे व्यवस्थापनही समान असेल. शिक्षणविषयक राष्ट्रीयीकरण याचा अर्थ 'राष्ट्रीय पातळीवर सरकारद्वारा शिक्षणाचे व्यवस्थापन' असा होतो.<br> '''आजचे शैक्षणिक विश्व'''<br> {{gap}}राष्ट्रीयीकरणाची संकल्पना स्पष्ट झाल्यावर प्रस्थापित व्यवस्थेचे मूल्यांकन ओघाने आलेच. हे मूल्यांकन करीत असताना प्रथम आजचे शैक्षणिक विश्व कसे आहे हे समजून घ्यायला हवे. आज शिक्षणाचे व्यवस्थापन प्रामुख्याने तीन घटक पाहतात - शासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था व खासगी शिक्षण संस्थांचे राज्यनिहाय प्रमाण पाहिले तर ते आपल्या लक्षात येईल. सन १९६० च्या आकडेवारीवरून शिक्षण क्षेत्रातील परंपरागत विविधतेबरोबर स्तरनिहाय फरकही लक्षात येतो.<br> {{gap}}एकूण शिक्षणसंस्थांच्या तुलनेने खासगी शिक्षण संस्थांचे स्वामित्व. <center> {| class="tablecolhdborder";width=80% |- ! scope="col" | क्र ! scope="col" | राज्य ! scope="col" | प्रमाण ! scope="col" | क्र. ! scope="col" | स्तर ! scope="col" | प्रमाण |- |१ ||आंध्रप्रदेश ||८.० ||१ ||पूर्व प्राथमिक ||७०.९ |- | २ ||आसाम ||१९.१ ||२ ||निम्न प्राथमिक || २२.२ |- |३. ||बिहार ||७४.० ||३. ||उच्च प्राथमिक || २७.१ |- |४. ||गुजराथ ||३६.० || ४ || माध्यमिक ||६९.२ |- |५.||जम्मू व काश्मीर ||१.७ ||५. ||व्यावसायिक || ५७.४ |- |६.||केरळ ||६१.६ ||६. ||विशेष शिक्षण || ७९.० |- |७.||मध्य प्रदेश ||४.६ ||७ ||महाविद्यालयीन || ७८.८ |- |८.||तमिळनाडू ||३३.० ||८. ||प्रशिक्षण संस्था || ४९.८ |- |९.||महाराष्ट्र ||४८.० ||९. ||विशेष संस्था || ७४.९ |- |१०.||कर्नाटक ||३४.३ ||- ||- ||- |- |११. ||ओरिसा ||६५.३ ||- ||- ||- |- |१२.||पंजाब ||७.४ ||- ||- ||- |- |१३. ||राजस्थान ||३.५ ||- ||- ||- |- |१४.||उत्तरप्रदेश ||१४.५ ||- ||- ||- |- |१५. || पश्चिम बंगाल ||३६.३ ||- ||- ||- |- |} </center>{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/३६}}</noinclude> pvcgp2cjw3dp3ui3647l30h97uo44h1 104 26644 236800 78243 2026-09-10T11:15:03Z कल्पनाशक्ती 3813 236800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>विषयाची स्वातंत्र्योत्तर काळात जी आबाळ झाली, ती शिक्षणविषयक उदार धोरणामुळेच. शिक्षणाचा व्यापक प्रचार नि प्रसाराच्या धुंदीत ‘गाव तिथे शाळा' काढत असताना गुणवत्तेचा विचार आमच्या मनाला कधी शिवलाही नाही. शिक्षणावर राष्ट्रीय पातळीवर होणारा तीन ते पाच टक्के खर्चच या विषयावरील आपल्या आस्थेचे द्योतक आहे. मंत्रिमंडळातील खातेवाटपात कर्तबगार शिक्षणमंत्री असल्याची उदाहरणे अपवादानेच सापडतील. शिक्षणासारखे संवेदनक्षम क्षेत्र ज्या पावित्र्याने सुरक्षित राहायला हवे होते ते राहिले नाही. या सर्वांवर उपाय म्हणून राष्ट्रीयीकरणाच्या प्रश्नावर सध्या शिक्षणक्षेत्रात पुनश्च विचारमंथन सुरू झाले आहे. अशी सुरुवातही स्वागतार्ह म्हणायला हवी.<br> {{gap}}राष्ट्रीयीकरण करीत असताना सरकारला फार मोठ्या संकटांना, विरोधाला तोंड द्यावे लागणार आहे; कारण या दृष्टीने टाकलेले प्रत्येक पाऊल हे प्रस्थापित व्यवस्थेला हादरा देणारे ठरणार आहे. राष्ट्रीयीकरण करायचे झाले तर सरकारला खालील प्रकारे निर्णय घेऊन पावले उचलावी लागतील. <br> १.{{gap}}राष्ट्रातील सर्व शिक्षण राष्ट्रीय पातळीवर समान ठेवणे. <br> २.{{gap}}प्रस्थापित व्यवस्थेतील व्यवस्थापनाचे तीन घटक बरखास्त करून सर्व यंत्रणा शासकीय नियंत्रणाखाली आणणे. <br> ३.{{gap}}अध्यापन विषय, भाषा माध्यम, पाठ्यक्रम इत्यादींवर राष्ट्रीय धोरण ठरवणे. <br> ४.{{gap}}शिक्षकांची स्तरनिहाय गुणवत्ता निश्चित करून त्यानुसार त्यांच्या नेमणुका, सेवाशर्ती इत्यादींसंबंधी राष्ट्रीय पातळीवर धोरण निश्चित करणे. <br> ५.{{gap}} विद्यार्थी केंद्र मानून शिक्षणाचे दीर्घसूत्री नियोजन करणे.<br> {{gap}}अशा प्रकारे निर्णय घेऊन शिक्षणाचं जे राष्ट्रीय चित्र तयार होईल, ते राष्ट्रीयीकरण होय. <br> '''राष्ट्रीयीकरणातील अडचणी व त्रुटी'''<br> {{gap}}वरील धोरणाची अंमलबजावणी करायची झाल्यास सर्वप्रथम अडचण येणार आहे, ती म्हणजे शिक्षण हा कुणाच्या अखत्यारीतला भाग आहे? राज्य की राष्ट्र? दुसरी अडचण शिक्षणप्रसार, समाजसेवा इत्यादी घटनेने दिलेल्या हक्कांवर असा निर्णय घेणे हस्तक्षेप ठरेल. तसेच राष्ट्रभाषेचा प्रश्न पुनश्च गंभीर होईल. या सर्व अडचणी शिवाय शिक्षणाच्या सरकारीकरणाच्या फायद्यापेक्षा तोटा नि धोकेच अधिक उग्र रूप धारण करतील (प्रचलित शासकीय यंत्रणेचा विचार करता.){{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/३८}}</noinclude> l0niq7rimara3ir6p33wx6kdeydwkf4 104 26645 236801 78246 2026-09-10T11:15:33Z कल्पनाशक्ती 3813 236801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>'''उपाय'''<br> {{gap}}या परिस्थितीत ते फार कठीण नाही. राष्ट्रीयीकरणाच्या अंमलबजावणीपेक्षा राष्ट्रीयीकरणाचा निर्णय अवघड ठरावा; पण तो एकदा घ्यायचा ठरला की मग उपाय भरपूर आहेत.<br> {{gap}}१. 'शिक्षण' हा केंद्रीय विषय म्हणून जाहीर करणे. <br> {{gap}}२. घटनेत बदल करणे.<br> {{gap}}३. राष्ट्रीय भाषा-नीती निश्चिती व अंमलबजावणीसाठी स्वायत्त संस्थेची निर्मिती करणे. <br> '''शैक्षणिक राष्ट्रीयीकरणाचे आदर्श रूप'''<br> {{gap}}वरील सर्व लेखांत राष्ट्रीयीकरणाच्या परंपरागत धारणेनुसार शैक्षणिक व्यवस्थापनातील परिवर्तनाचा ऊहापोह केला खरा; पण राष्ट्रीयीकरणाचा मुख्य उद्देश अशा प्रकारे शिक्षणाचे सरकारीकरण करून साध्य होणार नाही. खरोखरच आपणाला गांभीर्याने शिक्षणजगतात विधायक नि रचनात्मक वातावरण निर्माण करायचे असेल तर मग पूर्ण शासकीय आश्रयावर स्वायत्त मंडळ स्थापणे हाच एकमेव उपाय राहतो. असा उपायच आदर्शरूप ठरेल.<br> {{gap}}प्रचलित शिक्षणव्यवस्थेत उच्च शिक्षण या पद्धतीने दिले जात आहेच. व्यवस्थापनाची हीच रूपरेखा राष्ट्रीय पातळीवर सर्व स्तरांवर लागू करणे आवश्यक आहे. आज उच्च शिक्षण हे विद्यापीठ अनुदान आयोग या राष्ट्रीय स्वायत्त मंडळाकडे आहे. या मंडळामार्फत राष्ट्रीय स्तरावर सर्व विद्यापीठांचे कामकाज चालतं. अशीच राष्ट्रीय स्वायत्त मंडळं प्राथमिक, माध्यमिक, व्यावसायिक शिक्षणासाठी स्थापणे, त्यांना पूरक अनुदान देणे व अशी मंडळे त्या त्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांकरवी चालवणे याशिवाय दुसरा उपाय नाही. अशा मंडळांच्या स्थापनेमुळे शिक्षण विभागावरील जबाबदारीचे विकेंद्रीकरण तर होईलच; शिवाय प्रचलित शासकीय पद्धतीतील रुक्षता नि दप्तर दिरंगाईपासून शिक्षण सुरक्षित राहील. स्वायत्त मंडळाच्या स्थापनेने शिक्षणाची विश्वासार्हता जशी वाढेल तशीच गुणवत्ताही वाढेल. ही सर्व रम्य कल्पना करीत असताना एक गोष्ट आपण लक्षात घ्यायला हवी ती अशी की, राष्ट्रीयीकरण हा प्रचलित व्यवस्थेतील दोषांच्या पार्श्वभूमीवर सुचविलेला एक तोडगा आहे. राष्ट्रीयीकरण ही एक नव्या यंत्रणेची उभारणी आहे. यंत्रणा नेहमीच सुव्यवस्थेसाठी निर्माण होत असते. प्रत्येक यंत्रणेत दोष हे राहणारच. अशा वेळी प्रचलित व्यवस्थेपेक्षा ही यंत्रणा अधिक कार्यक्षम व गुणवत्ताप्रधान राहणार आहे<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/३९}}</noinclude> 5jf14rr2j6odrnk0lnjcz7xyjt8cx07 104 26646 236802 78249 2026-09-10T11:15:53Z कल्पनाशक्ती 3813 236802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>एवढ्या माफक अपेक्षेनेच तिचा स्वीकार करायचा आहे. कालपरत्वे तिच्यात सुधारणा करून ती अधिक निर्दोष करणे अशक्य नाही. राष्ट्रीयीकरण हा शिक्षण क्षेत्रावरील रामबाण उपाय नसून प्रचलित व्यवस्थेस दिलेला एक पर्याय आहे इतकेच. आपण एकविसाव्या शतकामध्ये वावरत असताना व जग एकात्म होत असताना राष्ट्र आधी एकात्म असले पाहिजे. त्या दिशेनं केलेला हा शिक्षणविचार होय.<Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/४०}}</noinclude> topk78ug78hdtlckpu8tj8yyb2ef7e7 104 26651 236803 78282 2026-09-10T11:16:46Z कल्पनाशक्ती 3813 236803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>पण अवघ्या वीस वर्षांत त्यांनी शाळेला जाण्यायोग्य सर्व मुले शाळेत आणली. असेच इंग्लंडचेही उदाहरण आहे. मानवी संसाधन समृद्धीचे महत्त्व जोवर आपण मान्य करून अमलात आणणार नाही, तोवर ही हेळसांड थांबणे केवळ अशक्य.<br> {{gap}}‘योजना दशकाची असेल तर झाडे लावा; पण शतकाची असेल तर मात्र शाळा उघडा,' असे एका चिनी म्हणीत सांगितले आहे. शिक्षणातून येणारा बदल शतकाचे स्वरूप बदलतो हे जरी खरे असलं तरी तो आपला प्रभाव सहस्रकावर टाकत असतो हे लक्षात घ्यायला हवं. म्हणून थायलंडमधील जॉमटिनमध्ये ५ ते ९ मार्च, १९९० या काळात भरलेल्या शिक्षणविषयक जागतिक परिषदेत ‘सार्वत्रिक शिक्षणाचा जाहीरनामा' प्रसृत करण्यात आला असून ‘शिक्षणाच्या मूलभूत गरजांवर त्यात भर देण्यात आला आहे.<br> {{gap}}प्राथमिक शिक्षणाची सतत चिंता आणि चिंतन करणारा एक सामान्य नागरिक, कार्यकर्ता, पालक म्हणून या सर्व विदारक स्थितीचे वैषम्य वाटल्यावाचून राहत नाही. हे सर्व चित्र बदलायला हवे. त्यासाठी वर्तमान शिक्षण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल घडवून आणले पाहिजेत. शिक्षणाची मुलांना काय गरज आहे यापेक्षा मुले काय शिकू इच्छितात याचा विचार व्हायला हवा. हे क्रियात्मक, निर्मितीक्षम तर असायला हवे, शिवाय त्यातून मुलांना आनंद मिळेल, असे आपण पाहायला हवे. चेतनादायी शिक्षणासाठी चैतन्यशील शिक्षक निर्माण करण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न व्हायला हवा. पाठांतर करून पाठ घेणारे शिक्षक घडविणारी प्रशिक्षणे महाविद्यालये, त्यांचे स्वरूप व कार्यपद्धती बदलायला हवी. शिक्षणावर सतत चढत्या भाजणीने तरतूद होत राहायला हवी. शिक्षणविषयक धोरण सरकारागणिक बदलून चालणार नाही. ‘राष्ट्रवंदना’ की ‘सरस्वती वंदना'सारखा विषय स्वातंत्र्याच्या पन्नास वर्षांच्या प्रयत्नांनंतरही उभारतो हे पाहता आपणास राष्ट्रउभारणीपेक्षा मननिर्मितीमध्येच अधिक रस असल्याचे दर्शवितो. शिक्षणासंबंधी राजकीय पोरखेळ थांबायला हवेत. त्यासाठी न्यायासारखे शिक्षणही स्वायत्त आणि स्वतंत्र व्हायला हवे. प्राथमिक शिक्षणाच्या मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीचा भाग हा सरकारच्या इच्छेचा भाग न राहता ती वैधानिक जबाबदारी व्हायला हवी. प्राथमिक शिक्षण केवळ उपचार न राहता ती गंभीर कृती बनायला हवी. प्राथमिक शिक्षण हे आपल्या राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीचे प्रभावी साधन आहे, हे लक्षात घेऊन या प्रश्नाचा जाणीवपूर्वक मागोवा घेत राहिलं पाहिजे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/४५}}</noinclude> 7rezoyyf5lfon3yltkrlzae0vrg2b46 104 26653 236804 78287 2026-09-10T11:17:33Z कल्पनाशक्ती 3813 236804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>चालणार नाही. सध्याचे शासन तज्ज्ञांपेक्षा तंत्राला महत्त्व देणारे असल्याने त्यांच्याकडून इंग्रजी ज्ञानभाषा आहे, जागतिक भाषा आहे, संगणकीय आहे, स्पर्धापरीक्षांचे महाद्वार आहे, अशी अनेक कारणे देऊन इंग्रजी रेटली जात आहे. माध्यमाच्या संदर्भात आजवरच्या सर्व शिक्षण आयोगांनी प्राथमिक स्तरावरचे शिक्षण मातृभाषेतून दिले पाहिजे, अशी एकमुखी शिफारस केली आहे. शासन आज असे समर्थन करते आहे की, आम्ही माध्यम बदलणार नसून अनेक विषयांपैकी एक विषय म्हणून इंग्रजी अनिवार्य करणार आहोत. बालवयात किती भाषाविषय शिकवायचे याबाबत सर्वमान्य तत्त्वे आहेत. मुलगा इंग्रजी शिकला किंवा इंग्रजीत शिकला की जग जिंकला किंवा जिंकायला रिकामा झाला, असे मानणे ही पायाभूत भ्रामक गोष्ट होय. रशिया, जपान, जर्मन, फ्रान्स, इस्त्रायलसारखे प्रगत देश स्वभाषा विकास व शिक्षणावर भर देतात याकडे आपणास डोळेझाक करून चालणार नाही. मातृभाषा किंवा इंग्रजीपैकी एक स्वीकारून कोणत्या भाषेत आकलन, व्यवहार, रोजगार, उपयोगिता, वापरक्षमता व कौशल्य शक्यता अधिक याचा विचार होणे गरजेचे आहे. केवळ शहरी गरजांवर केंद्रित शिक्षणधोरण असता कामा नये. आज केवळ इंग्रजी व गणितासारख्या कठीण विषयांबाबत ५0टक्के विद्यार्थी माध्यमिक स्तरावरच शिक्षण थांबवितात. पुढील वर्षी इयत्ता चौथी व सातवीच्या सार्वत्रिक परीक्षा सुरू झाल्या की इयत्ता चौथी व सातवीच्या गळतीचे प्रमाण ५0टक्के होईल. बहुजन वर्गातील ५०टक्के मुले जर प्राथमिक स्तरावर केवळ इंग्रजी काठिण्यामुळे गळणार असतील तर शिक्षण धोरण 'क्लास'चे की ‘मास'चे व्हायला वेळ लागणार नाही.<br> {{gap}}डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् यांनी आपल्या शैक्षणिक अहवालात म्हटले आहे. "Use of English as such divides the people into two nations, the few who govern and the many who are governed, one unable to talk language of other and mutually uncomprehanding. This is nigation of democracy." इंग्रजीचा असा वापर देशात शासक नि शासित अशा वर्गात विभागणारा आहे. मूठभर शासक आपणास तयार करायचे आहेत की सारी जनता आपणास शासक बनवायची आहे हा खरा प्रश्न आहे. देशाचे शिक्षण धोरण हे देशाच्या गरजा पाहून आखायला हवे. देशात भविष्यात किती व्यापारी, तंत्रज्ञ, शिक्षक, संशोधक, वैद्यक, अभियंता, मजूर, लिपिक, शेतकरी लागणार याचे नियोजन आपल्याकडे नाही. त्यामुळे शिक्षण कशासाठी व कुणासाठी हा प्रश्न अनुत्तरितच राहतो खरा!{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/४७}}</noinclude> je1g9vqb23xbtqxkbifqzglog9tmmkx 104 26655 236805 78306 2026-09-10T11:18:06Z कल्पनाशक्ती 3813 236805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>रचनात्मक असायला हवे. प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेतून द्यायला हवे, कौशल्य विकासावर भर द्यायला हवा. बहुतज्ञानी, बहुभाषी बालशिक्षण, बाल्य हरवणारे असते हे लक्षात ठेवणे जरुरीचे आहे. आजचे शिक्षण मुलांना पोपट बनविणारे आहे. आपणास पोपट हवा की गाणारा पक्षी? हे ठरविण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे खरी!<Br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/४९}}</noinclude> kpfa6aguralrvkjnujr0xuhuev9iuo9 104 26666 236806 78632 2026-09-10T11:19:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>बालकाचे रक्षण केले पाहिजे. सलोखा, सहिष्णुता, सख्य, शांतता, वैश्विक बंधुता इत्यादींचे संवर्धन केल्या जाणा-या परिस्थितीत बालकाचे संगोपन केले पाहिजे.<br> {{gap}}या हक्कांना वैधानिक दर्जा प्राप्त करून देण्याच्या प्रयत्नातून ‘युनिसेफ'च्या पुढाकाराने सप्टेंबर १९८९ ला संयुक्त राष्ट्रसंघटनेचे विशेष अधिवेशन बोलाविण्यात आले होते. सदर परिषदेस जगातील सुमारे ७२ देशांचे राष्ट्रप्रमुख उपस्थित होते. त्यांच्यातील हक्क आता कराराच्या स्वरूपात मान्य केले असून त्यामुळे या हक्कांना आता कायद्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. भारताने १९९२ च्या अखेरीस या करारावर स्वाक्षरी केली असल्याने भारतातही या हक्कांना आता वैधानिक रूप आले आहे.<br> {{gap}}त्यामुळे पूर्वी बालकांचे शिक्षण हा दयेचा असलेला भाग आता कायद्याचा अविभाज्य भाग झाला आहे. याचाच परिणाम म्हणून अलीकडच्या काळात भारत सरकारने बालकांविषयी असलेले राज्यस्तरीय व परस्पर विसंगती असलेले कायदे रद्द करून त्यांची जागा घेणारे राष्ट्रीय कायदे अमलात आणण्याचे धोरण स्वीकारलेलं आहे. वंचित नि उपेक्षित बालकांचे संगोपन, शिक्षण, आहार, आरोग्य, सामाजिक व सांस्कृतिक स्थिती या संदर्भात वैश्विक स्तरावर अनुदिन होणारे जागरण-प्रबोधन, या संदर्भात युनिसेफ, युनेस्को, आय.एल.ओ.सारख्या संघटनांचे प्रयत्न यांमुळे वंचित बालकांच्या शिक्षण, संगोपन, विकासकार्यावर नवव्या पंचवार्षिक योजनेत विशेष तरतूद केली आहे. भारतात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे असले तरी त्याच्या दर्जाबद्दलचा फारसा आग्रह आर्थिक तरतुदीअभावी आपण धरत नसल्याने हे शिक्षण बालकांच्या भविष्याचा वेध घेण्यास असमर्थ ठरल्याची स्थिती आहे. हे लक्षात घेऊन ‘साक्षर भारत' स्वप्न साकारण्यासाठी शासन कटिबद्ध असून यासाठी विशेष योजना व उपक्रम राबविले जात आहेत. त्यात वंचित बालकांवर जोवर आपण लक्ष केंद्रित करणार नाही, तोवर आपणास अपेक्षित लक्ष्य साध्य करता येणार नाही.<br> {{gap}}आजकाल बालकांच्या शिक्षण व संगोपनाचा विचार अधिक गांभीर्याने होत आहे, तो वरील बालक हक्कांविषयी निर्माण झालेल्या जागृतीमुळे. वंचित बालकांचे संगोपन व शिक्षण करणा-या अनेकविध संस्था आज सर्वदूर पसरल्या असून त्यांना समाज व शासनाचे साहाय्य लाभत आले आहे. अनाथाश्रम, अनाथ महिलाश्रम, बालसदन, अर्भकालय, अभिक्षणगृह, प्रमाणित शाळा, योग्य व्यक्ती, संस्था, मान्यताप्राप्त संस्था, अपंगाधार केंद्र, अनाथ<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/६०}}</noinclude> m4fstc2bhuq3jt4v99e2angpwmdztu1 104 26667 236807 45132 2026-09-10T11:48:55Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>विद्यार्थी वसतिगृह, बालगृह, बाल सुधारगृह, अपंगमती विद्यालय, अंधशाळा, अशा कितीतरी प्रकारच्या संस्थांमधून ० ते १८ वयोगटातील बालकांचं संगोपन व शिक्षणकार्य होत आहे. अशा संस्थांत वंचित बालकांचे संगोपन व शिक्षण हे सामाजिक न्यायाच्या भूमिकेतून केले जाते. त्यासाठी भारत सरकारने राष्ट्रीय स्तरावर 'बाल न्याय अधिनियम १९८६' मंजूर केला असून, त्या अन्वये ० ते १६ वयोगटातील मुले व ० ते १८ वयोगटातील मुलींना 'बालक' म्हणून कायदेशीर मान्यता दिली असून, सर्व प्रकारच्या वंचित बालकांच्या शिक्षण व संगोपनाची बाब आता राष्ट्रीय जबाबदारी म्हणून स्वीकारण्यात आली आहे. त्यामुळे वंचित बालकांच्या शिक्षणाला एक नवे परिमाण लाभलं आहे, असं म्हटलं तर ती अतिशयोक्ती होणार नाही. वंचित बालकांचे वर्गीकरण स्थूलमानाने खालील प्रकारे करता येईल <center> {{familytree/start}} {{familytree|border=0 | | | | | | V | | | V=वंचित बालक}} {{familytree|border=0 | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree|border=0| | S | | SH | | M | | | S='''सामाजिक'''<br>अनाथ, निराधार<br>बालगुन्हेगार<br>दारिद्र्यरेषेखालील<br>उनाड, भटकी, भिक्षेकरी<Br>व वेश्या, कुष्ठरोगी, देवदासी<Br>यांची आपद्ग्रस्त अपत्ये|SH='''शारीरिक'''<br>मूक<br>बधिर<br>अंध<br>अपंग|M='''मानसिक'''<br>मतिमंद }} {{familytree/end}} </center> या वर्गीकरणापासून वेगवेगळ्या प्रकारे वंचित, उपेक्षित आणि अपंग असलेल्या बालकांचे संगोपन व शिक्षण देणाच्या वेगवेगळ्या संस्था असून त्यांच्या शिक्षण, संगोपनाच्या अपेक्षा व पद्धती भिन्न असल्याने प्रत्येकाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<Br>{{gap}}आई-वडिलांना पारखी झालेली, आई किंवा वडील दोहोंपैकी एकाच्या अपघाती वा अकाली निधनाने पोरकी झालेली, अनैतिक संबंधातून जन्माला आलेली, टाकून-सोडून दिलेली, हरवलेली, वेश्या, कुष्ठरोगी, देवदासी यांची आपद्ग्रस्त, संसर्गमुक्तीसाठी ठेवलेली बालके, दारिद्रयरेषेखालील कुपोषणामुळे आश्रय हवी असलेली अशी सर्वच बालके अनाथ समजली जातात. महाराष्ट्रात अशा बालकांची संख्या सन १९८६ च्या अंदाजानुसार १० लक्ष आहे. तथापि त्यापैकी केवळ १०टक्के मुलांनाच संगोपन करणाऱ्या बालकल्याणकारी<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/६१}}</noinclude> epfymnohhie7xm82nm6zv765xkhz9w4 104 26668 236808 78636 2026-09-10T11:50:03Z कल्पनाशक्ती 3813 236808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>संस्थांत प्रवेश मिळतो. अर्भकालय, अनाथाश्रम, अभिक्षणगृह, बालगृह, निराश्रित मुलांचे वसतिगृह, प्रमाणित शाळा इत्यादी संस्थांवर या मुलांच्या संगोपन व शिक्षणाची जबाबदारी येऊन पडते. यातील बहुसंख्य बालकबालिकांचे भावविश्व दुखावले गेलेले असते. कुमारी मातांच्या पोटी जन्माला आलेली अनौरस मुले आईच्या गर्भात विलक्षण समाजभयाच्या पोटी दडपणात वाढत राहतात. ही जन्मतः अत्यंत कुशाग्र असली तरी नकारात्मक भूमिकेतून जन्माला आल्याने ती कमालीची एककल्ली, अबोल व बुजरी असतात. दारिद्र्यरेषेखालील बालके कुपोषणामुळे जन्मतः अशक्त नि रोगग्रस्त असतात. अपघात नि घातपाताने, अचानक मृत्यू इत्यादींमुळे आईवडिलांना पारखी झालेली मुले कमालीची अंतर्मुख असतात. अशा अनेकविध धक्क्यांतून वाचलेली मुले घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हे फार मोठे दिव्य असते. इच्छुक प्रवेशितांच्या तुलनेने संस्थांची संख्या कमी असल्याने अशा संस्थांत नेहमीच क्षमतेपेक्षा अधिक मुले असतात. ज्या संगोपनकाळात त्यांना मायेची पाखर, व्यक्तिगत लक्ष, भावविश्वाची स्वाभाविक गरज असते, नेमक्या त्याच काळात त्यांना उपेक्षेच्या व सुमार सुविधा असलेल्या तुरुंगवजा संस्थांत जीवन जगावे लागते. असामान्य परिस्थितीत जन्म झालेल्या व असामान्य वातावरणात वाढलेल्या या मुलांना सर्वसाधारण मुलांना दिले जाणारे औपचारिक व साचेबंद शिक्षणच दिले जाते. भाव नि कल्पनाशक्तीचा सुमार विकास झाल्यामुळे अपवाद वगळता बहुसंख्य मुले ही शिक्षणात मागासलेली राहतात. अशा बालकांना त्यांच्या मर्यादा लक्षात घेऊन त्याना प्रोत्साहन मिळेल, उमेद वाढेल असे अभ्यासक्रम हवेत. शिवाय अशा मुलांमध्ये शिक्षणाची गोडी व आवड वाढावी म्हणून अधिक सोई सवलती हव्यात; पण स्थिती अशी आहे की, वर उल्लेखिलेल्या संस्थांत या मुलांना जेमतेम शालान्त शिक्षण मिळते. आजच्या स्पर्धायुगात त्यांची ही शैक्षणिक पात्रता कुचकामी ठरते. परिणामी ही मुले आपले उत्तरायुष्य अपवादानेच स्वावलंबी व स्वाभिमानी होऊन कंटू शकतात. या संदर्भात मुलींचा प्रश्न तर मुलांपेक्षाही गंभीर असतो. वंचित मुलींचे शिक्षण हा स्वतंत्र विषय होऊ शकेल. हे चित्र लक्षात घेता स्वातंत्र्योत्तर काळात अनेक स्वयंसेवी व शासकीय संस्था अस्तित्वात येऊनही त्या प्राथमिक संगोपन व शिक्षणाच्या परिघातच घुटमळत राहिल्याचं दिसतं. हे चित्र पालटायचं असेल तर या संस्थांना मिळणाच्या दरडोई अनुदानात किमान तिप्पट वाढ व्हायला हवी. अशा मुला-मुलींचे संपूर्ण शिक्षण व पुनर्वसन होईपर्यंत त्यांची जबाबदारी त्या त्या संस्थांवर असायला हवी. संस्थांतील<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/६२}}</noinclude> pus2vi555r809vrrproghlwab61n3wj 104 26669 236809 78645 2026-09-10T11:50:35Z कल्पनाशक्ती 3813 236809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>कार्यपद्धती, शिक्षण सुविधांत आमूलाग्र बदल व्हायला हवा. दक्षिण महाराष्ट्रात अशा संस्था भौतिकदृष्ट्या संपन्न असल्या तरी आता भावनिकदृष्ट्या समृद्ध व्हायला हव्यात, तर अनाथ बालकांना शिक्षणाची सहज व स्वाभाविक संधी मिळाली असे होईल.<br> {{gap}}वंचित बालकांच्या शिक्षणाचा विचार करताना बालगुन्हेगार बालकांच्या शिक्षणाचा विचार अलगपणे अशासाठी करावा लागतो की, या मुलांचं भावविश्व व प्रश्न, मनोदशा अनाथ, निराधार बालकांपेक्षा काहीशी वेगळी असते. अपरिपक्व मुलांनी केलेल्या बेकायदेशीर कृत्यांना बालगुन्हेगारी समजण्यात येते. 'बाल न्याय अधिनियम १९८६' अंतर्गत १२ ते १४ वर्षापर्यंत केलेला अपराध हा अपराधच मानण्यात येत नाही. पुढे झालेल्या अपराधांना पण उदार नि सुधारणेच्या दृष्टीने पाहण्याची तरतूद आहे. चोरी, मारामारी, काळाबाजार, उचलेगिरी, दंगे, छेडछाड इत्यादींमुळे कायदा भंग केल्याने या मुलांना बालगुन्हेगार समजण्यात येते. पूर्वी अशा बालकांना तुरुंगसदृश संस्थांत ठेवले जायचे. आज या संस्था सुधार नि संस्कारकेंद्रे बनल्या असून तेथील प्रशिक्षित अधिकारी, शिक्षक, समाजसेवक, व्यक्तिचिकित्सक यांच्या जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी अशा बालकांना सन्मार्गी व सुसंस्कारी बनवून सामान्य करण्याचा प्रयत्न केला जातो. अशा मुला-मुलींत बाह्य आकर्षणामुळे शिक्षणाविषयी फारशी आस्था दिसत नाही. शिक्षणाचे संस्कारही त्यांना बालवयात मिळालेले नसतात. अशा बालकांत शिक्षणाची गोडी निर्माण करणे हे शिक्षकाचे कौशल्य असते. अशा बालकांना शिक्षण देताना औपचारिक शिक्षणाबरोबर व्यावसायिक शिक्षण, प्रशिक्षण देणे जरुरीचे असते; कारण वय वाढलेल्या मुलांना औपचारिक शिक्षणात रस नसतो. शिवाय आजच्या बेरोजगारीच्या परिस्थितीत केवळ औपचारिक शिक्षण देऊन त्यांचे प्रश्न सुटू शकत नसतात. अशा मुला-मुलींना स्वावलंबन मिळवून देणारे शिक्षण देणे दूरदर्शीपणाचे असते. शिक्षकांनी अशा मुलांना शिक्षण देत असता मैत्री, बंधुता इत्यादी मार्गाने त्यांच्यात आपणाविषयी विश्वास निर्माण करणे जरुरीचे असते. तसे झाले तरच ती शिक्षण, प्रशिक्षणास योग्य तो प्रतिसाद देतात. त्यांचे प्रश्न, समस्या व आवश्यकता समजावून घेऊन त्यांच्या अपेक्षा नि गरजांची पूर्तता करणारे शिक्षण देणे आवश्यक असते. अभिक्षणगृहे, बालगृहे इत्यादींसारख्या संस्थांतील मुले-मुली व कामगार वस्ती, झोपडपट्टया, भटक्यांच्या वसाहती इत्यादींतून येणारी मुले यांना शिकवताना शिक्षकांनी या सामाजिक समस्येचं भान ठेवून अधिक आस्थेने व प्रयत्नपूर्वक शिकवणे गरजेचे आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/६३}}</noinclude> 4bhv5ttl96w9c5h14xlnznx0z913pdi 104 26674 236810 78691 2026-09-10T11:51:15Z कल्पनाशक्ती 3813 236810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ओवी कुलकर्णी" /></noinclude>घालून ओष्ठवाचन, भाषाग्रहण, लेखन, वाचन इत्यादींचा विकास करणं यांच्या शिक्षणातील महत्त्वाचे टप्पे असतात. उच्चारोपचार पद्धती ही या शिक्षणप्रक्रियेतील महत्वाची प्रक्रिया असते. अशा मुलांमधील मूकबधिरतेमुळे आलेला न्यूनगंड कमी करून, घालवून त्यांच्यात शिक्षणविषयक आत्मविश्वास व गोडी निर्माण करणं हे शिक्षकांचे प्रमुख काम असतं. शाळेतील इतर मुलांप्रमाणेच आपण बोलू, लिहू शकतो, अशी प्रचिती येईल तशी या मुलांची प्रतिसाद भावना वाढते. अशा मुलांना शिकवित असताना शिक्षकांमध्ये मोठा संयम व सहनशक्ती असणं आवश्यक असतं. शिक्षणाच्या विविध पद्धतींत अधिक आव्हानात्मक असलेलं हे काम सामाजिक जाणिवेतून करण्याच्या त्यागी व सेवाभावी शिक्षकांची आज खरी गरज आहे. अशा वंचित बालकांना शिक्षण देणाच्या संस्था आज महानगरांत केंद्रित आहेत. त्या भविष्यकाळात गावपातळीवर सुरू होणे गरजेचे आहे.<br> {{gap}}यास अपंगमती वा मतिमंद बालकांचे शिक्षण असंही म्हणता येईल. ज्या बालकांचा बुद्धिगुणांक सरासरीपेक्षा कमी असतो आणि त्यामुळे ज्यांना भोवतालच्या परिस्थितीशी मिळते-जुळते घेण्यात अडचण निर्माण होते, अशा बालकांना मतिमंद किंवा अपंगमती बालक समजण्यात येते. मर्यादित अनाकर्षकता, अपुरा व्यक्तित्त्व विकास, अपुरे सामाजिक समायोजन, मानसिक एकाग्रतेचा अभाव अशी लक्षणे दिसून येणा-या बालकांना मतिमंद समजण्यात येतं. शिक्षणाच्या दृष्टीने मतिमंदांचे वर्गीकरण पुढीलप्रमाणे करण्यात येतं. १) शिक्षण देता येण्याजोगे मतिमंद २) कौशल्य शिकविता येण्याजोगे मतिमंद ३) अतिमतिमंद. या त्यांच्या वर्गीकरणानुसार त्यांना शिक्षण, प्रशिक्षण देण्याच्या पद्धती भिन्न आहेत. त्यांना शिक्षण देत असताना प्रमुख अडचणी जाणवतात, त्या म्हणजे यांच्यात एकाग्रतेचा अभाव असतो. भावनिक अपरिपक्वता, उतावीळपणा, स्मरणशक्तीचा अभाव, कमजोर भाषा इत्यादी या अडचणी दूर करण्याच्या हेतूनेच त्यांच्या शिक्षणाची उद्दिष्टे निश्चित करण्यात आली आहेत. या शिक्षणात औपचारिक ज्ञानापेक्षा व्यावहारिक ज्ञान, दैनंदिन क्रिया स्वतः करण्याचे कौशल्य निर्माण करणे इत्यादींवर भर देण्यात येतो. अन्य अपंग आणि वंचित बालकांच्या शिक्षणाची पद्धत भिन्न असल्याने यासाठी प्रशिक्षित शिक्षकांची गरज असते. या शिक्षणात मतिमंदांचे वर्गीकरण, प्रत्येक मतिमंदाच्या मर्यादा व त्यात साधायचा अपेक्षित विकास या सर्व घटकांचा विचार करून शिक्षकास अध्यापन व कौशल्यविकासाचे काम करावयाचे असते.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/६८}}</noinclude> 4hppzifvo19f7qeo1oa99gmivzwmbss 104 26676 236811 76425 2026-09-10T11:52:23Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>जगातील अनेक देशांत आहेत. गेल्या पन्नास वर्षांत आपणाकडे शिक्षण व विकासाचा वेग कमी झाला व एखादे सरकार कोसळले असे घडले नाही. शिक्षण हे मनुष्याच्या सर्व प्रकारच्या विकासाची नाळ असते, याचे भान जोवर आपणास येत नाही, तोवर आपण समाजाच्या विकासपरिघावर गेली पन्नास वर्षे तिष्ठत राहिलेल्या या वर्गाबाबत विचार करू लागणार नाही. किमानपक्षी पुढील पन्नास वर्षांचा विकास कार्यक्रम ठरविताना आपण या संदर्भातील राजकीय इच्छाशक्ती कशी वाढेल, वंचितांचा विकास परिघावरून त्रिज्येवर कसा आणता येईल व तो केंद्रस्थानी कसा येईल, याबाबत विचार व कृतीच्या पातळीवर गांभीर्याने प्रयत्न व पाठपुरावा करायला हवा; तरच भविष्यकाळात समाजविकासाच्या परिघावरील वंचितांचे प्रमाण गुणवत्ताप्रधान होईल व एकविसाव्या शतकात देशाचे मूल्यमापन ठरविणाच्या परिणामाच्या कसोटीवर हा देश ‘बलशाली भारत' म्हणून गौरविला जाईल, याची काळजी घ्यायला हवी.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७० }}</noinclude> 2z1l52rwk0kqpkv87hr1vplvgjeeoan 104 26678 236812 76433 2026-09-10T11:53:03Z कल्पनाशक्ती 3813 236812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>यांचं फुटलेले पेव आता शहरांपुरतेच मर्यादित न राहता ते तालुका, खेड्यांपर्यंत येऊन भिडले आहे. वाडी, वस्तीवरील शाळांना या बदलांचा स्पर्शही नाही.<br> {{gap}}प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणाप्रमाणेच उच्च शिक्षणातही सॅम पित्रोदांच्या राष्ट्रीय ज्ञान आयोग अहवाला (२००७) च्या अनुषंगाने भारत सरकारने सल्ला देण्यासाठी नेमलेल्या प्रो. यशपाल समितीने आपला अहवाल (२००९) सादर केला असून, त्यानुसार लोकसभेत उच्च शिक्षणात सुधारणा, आधुनिकीकरण, पुनर्रचना करणा-या विधेयकाचे (The National Commission for Higher Education and Research Bill - 2010, आणि The National ACcreditation Regulatory Authority for Higher Education Institutions) मसुदे प्रकाशित झाले आहेत. त्यानुसार पारंपरिक विद्यापीठीय शिक्षणाचा संकोच व आंतरराष्ट्रीय संस्था विद्यापीठांना मुक्तद्वाराचे धोरण अमलात येईल. त्यानुसार आज सर्वसामान्यांची मुलं डॉक्टर्स, इंजिनिअर्स होऊ शकतात. त्यांना दरवाजे बंद होऊन शिक्षण घेणा-यांना कर्जबाजारी करण्याची व्यवस्था उंब-यावर येऊन उभी आहे.<br> {{gap}}अशा पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातील आजचे ग्रामीण शिक्षण तेथील विद्यार्थी, पालक व शिक्षकांची सध्याची स्थिती, त्यांच्या अपेक्षा पाहता काय करता येईल हे पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रात पूर्वप्राथमिक शिक्षण (बालवाडी / अंगणवाडी) अद्याप सार्वत्रिक झालेले नाही. प्राथमिक स्तरावर गळतीचे प्रमाण मोठे आहे. सन २००१ च्या जनगणनेनुसार अजूनही ६५टक्के जनताच साक्षर आहे. ३५टक्के निरक्षरांत स्त्रियांचे प्रमाण अधिक आहे. प्राथमिक स्तरावर ‘सर्व शिक्षा अभियान' योजनेअंतर्गत वर्गखोल्या, प्रसाधनगृह, शिक्षक, शैक्षणिक साधने, पोषण आहार, दत्तक योजना, मोफत गणवेश, पाठ्यपुस्तके इत्यादींमुळे शिक्षणाचे प्रमाण वाढले तरी शिक्षणाचा दर्जा सुधारला असे फारसे चित्र नाही. दारिद्रयरेषेखालील कुटुंबातील मुलेच आज जिल्हा परिषद/नगरपालिकांच्या शाळांत शिक्षण घेतात; कारण त्यांना दुसरा पर्यायच नाही. ज्यांना पर्याय उपलब्ध आहेत, असा एक नवश्रीमंत वर्ग खेड्यातही उदयाला आला आहे. विशेषतः जलसिंचन सुविधा असलेल्या शेतक-यांची, ऊस, सूत, कापूस कारखाने, लागवड क्षेत्रातील कुटुंबे, खेड्यातील सरकारी नोकर, शिक्षक, प्राध्यापक, डॉक्टरांची मुले, व्यावसायिकांची मुले यांचा लोंढा मराठी शिक्षणाकडून इंग्रजी, सेमी-इंग्रजी माध्यमांकडे वळतो आहे. खेड्यातील तालुक्याकडे, तालुक्यातील जिल्ह्याकडे, जिल्ह्यातील शैक्षणिक संकुलं (एज्युकेशन मॉल्स) असलेल्या गावी गतीने होणारे संक्रमण एका<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७२}}</noinclude> 1vtv31o8qozn0slo60hwv996rbv65vy 104 26679 236813 76441 2026-09-10T11:53:33Z कल्पनाशक्ती 3813 236813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>अर्थाने 'मोफत ते कमी दर्जाचे, फी देऊन मिळणारे ते गुणवत्तेचे' असा समज दृढ करणारं आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, काही सन्मान्य अपवाद वगळता सर्वत्रच आकलन, आशय, कौशल्यविकास इत्यादी कसोट्यांवर गुणवत्तेची वानवा आहे. लोक/पालक मग हे संक्रमण करतात ते फक्त भौतिक सुविधांच्या भूलभुलैयास बळी पडून आणि म्हणून प्राथमिक शिक्षणातील खरी गुणवत्ता काय असे जर विचारायचं झालं तर खालील प्रश्न विचारणं काळाची गरज झाली आहे. <br> १. विद्यार्थ्यांकडे शिक्षकाचे व्यक्तिगत लक्ष आहे का? <br> २. प्रत्येक विद्यार्थ्यांच्या आकलन, क्षमता, कौशल्यविकासाचे मूल्यमापन होते का? <br> ३. होत असल्यास मूल्यमापन पद्धती काय आहे? ती सार्वत्रिक आहे का? <br> ४. त्यांच्या निरंतर नोंदी व विकास आलेख पालकांना उपलब्ध होतो का? <br> ५. शाळेत जाणाच्या मुला-मुलींत वर्तनबदल, अंक/अक्षरज्ञान, सामाजिकता, जीवनकौशल्य यांत होणारे बदल पालक टिपतात का? शिक्षकांशी भेटून चर्चा करतात का?<br> {{gap}}पूर्वप्राथमिक, प्राथमिक व माध्यमिक स्तरावरील शिक्षण म्हणजे भौतिक सुविधा विकास नसून तो विद्याथ्र्यांच्या वर्तनकौशल्य विकासाचे साधन म्हणून दिलं जातं का हे महत्त्वाचे. पूर्वप्राथमिक, प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण पूर्णपणे शासनकेंद्रित शिक्षण आहे. त्यावर शासकीय यंत्रणा कार्य करते. आर्थिक तरतूद खर्च होते. त्यातून निर्माण होणाच्या पिढीच्या गुणवत्तेचे लेखापरीक्षण (म्हणजे शाळातपासणी नव्हे) होते का? त्यासाठी स्वतंत्र व स्वायत्त यंत्रणा का नाही, असा प्रश्न अजून पालकांना का पडला नाही? स्वातंत्र्याचा हीरकमहोत्सव व महाराष्ट्र राज्य स्थापनेचा सुवर्णमहोत्सव आपण जोवर लोकानुनय करणारे प्रकल्प, धोरण, निर्णय साजरे करीत राहू तोवर हे अशक्य आहे. बेस्ट ऑफ फाईव्ह, सेमी इंग्रजी, इंग्रजी माध्यम अशा निर्णयातून गुणवत्ता येत नसते. या घोषणा व निर्णय फसवे असतात. सर्व समाजास सारख्या गुणवत्तेच्या शिक्षणाची हमी व धोरणातूनच राष्ट्राची एकसंधता, समान शैक्षणिक विकास आकार घेत असतो, हे आपणास केव्हा कळणार? शेजारच्या चीनच्या विकासातून आपण काही बोध घेणार की नाही?<br> {{gap}}शिक्षकांच्या व्यवस्थेइतकेच शिक्षकांचे चित्रही दारुण आहे. पूर्ण वेतनाऐवजी ‘शिक्षण सेवक' नेमण्याचे धोरण शासनाचा शिक्षणाकडे पाहण्याचा ठळक<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७३}}</noinclude> kzv8yvgwa9lhoknrtitp6qlhdu5pznl 104 26680 236814 76448 2026-09-10T11:53:59Z कल्पनाशक्ती 3813 236814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>पुरावा म्हणून सांगता येईल. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर त्याचे गंभीर परिणाम होत आहेत. विनाअनुदानित शाळांतील शिक्षकांची गुजराण मिळणाच्या केवळ अनुभवावर होत आहे. अनुभव प्रमाणपत्राच्या आशेवर व तुकड्या-तुकड्यांनी मिळणाच्या अनुदानावर (२५ टक्के - ५० टक्के - ७५ टक्के) होत. त्यांच्यातल्या शिक्षण गुणवत्तेचा विकास त्या पटीतच व त्या क्रमानेच होत राहतो. ज्यांना पूर्ण वेतन असते त्यांना पूर्ण सेवाशर्ती, सेवाशाश्वती व संघटनांचे अभय असते. तिथे महाविद्यालयांप्रमाणे पात्रतावाढीनुसार पगारवाढ, लेखन, वाचन, प्रकाशन, संशोधन विकासानुसार पदोन्नती असे धोरण येईल तर शिक्षकांच्या गुणवत्तेनुसार विकास होईल. एकदा सेवेत विशिष्ट पदवी व प्रशिक्षण घेऊन आलेला शिक्षक सेवानिवृत्तीपर्यंत त्याच पात्रतेचा राहतो. असे सार्वत्रिक चित्र शासनाच्या विद्यमान धोरणाचे फलित आहे. अपवाद म्हणून काही शिक्षक व्यक्तिगत व्यासंगाचा भाग म्हणून पात्रता वाढवीत राहतात ही बाब निराळी. नवोपक्रमशील शाळा - सृजन आनंद, विज्ञान आश्रम, जीवन शाळा, नई तालीम, अक्षरनंदन, ग्राममंगल - मधील शिक्षकांप्रमाणे अध्ययन, अध्यापन, प्रयोगाचं स्वातंत्र्य यांचा विचार शिक्षण गुणवत्तेसंदर्भात व्हायला हवा.<br> {{gap}}उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात ग्रामीण भागात विनाअनुदानित महाविद्यालये रोज वाढत आहेत. उच्च शिक्षण प्रसारासाठी ते आवश्यकही आहे. विद्यापीठ संलग्नतेचे निकष असले तरी अनुदानित महाविद्यालये व विनाअनुदानित महाविद्यालये यांच्या भौतिक सुविधा, शिक्षक वेतन, सेवाशर्ती इत्यादींमध्ये तफावत असल्याने दर्जा खालावत निघाला आहे. त्यात शासनाच्या ‘पैसा बचाव' धोरणानुसार शिक्षण सेवक'पेक्षाही भयंकर अशी शिक्षकांची एक नवीन फौज सर्वच महाविद्यालयांत फोफावली आहे. ‘तासिका तत्त्वावरील शिक्षक' (Teacher onClock Hour Basis-CHB) भरण्याच्या सपाट्यामुळे पूर्ण शिक्षक अल्पसंख्य व सी. एच. बी. बहुसंख्य असे विदारक चित्र आहे. ज्यांना नियमित पगार नाही, सेवाशाश्वती नाही - पदरचे खाऊन शिकविणारा शिक्षक देशावर एका अर्थाने उपकारच करीत असल्यासारखं चित्र आहे, अनुभवी, अल्पसंख्य व नवशिक्षित बहुसंख्य असे शिक्षकांचे चित्र शासनाच्या खुल्या प्रवर्गातील भरतीवरील निबंधामुळे जसे निर्माण झाले आहे तसे ते विनाअनुदान धोरणामुळेही. यात ग्रामीण, शहरी असा भेद नाही. आता ही पद्धत विद्यापीठांमध्येही रुजू पाहते आहे.<br> {{gap}}विद्यमान ग्रामीण विद्यार्थी, पालक, शिक्षक ज्या वरील परिस्थितीतून जात आहेत, त्यावर उपाय काय? असा प्रश्न उरतो. शासनाचे धोरण हे<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७४}}</noinclude> kawgw3ktjvykd18l2rgerokyigt93u4 104 26681 236815 76457 2026-09-10T11:54:33Z कल्पनाशक्ती 3813 236815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>सर्वस्वी आर्थिक तरतूदींवर अवलंबून असते. शिक्षणावर अजूनही साडेतीन टक्केच खर्च होत असल्याने साक्षरतेचे प्रमाण अपेक्षित गतीने वाढत नाही. गुणवत्ता विकास होत नाही. एका अर्थाने शिक्षणासंदर्भात शासनाचे निर्गुतवणुकीचं अघोषित परंतु नियोजनबद्ध धोरण पाहता विद्यार्थी, पालक, शिक्षकांनी आपापल्या स्तरावर काही करणं अनिवार्य झालं आहे; पण त्याला मर्यादा असल्याने एकंदर देशातील व राज्यातील ग्रामीण भागातील शिक्षणाचा दर्जा सुधारायचा असेल तर काही उपायांवर तातडीने अंमलबजावणी व्हायला हवी.<br> {{gap}}१. निरक्षरतेचे प्रमाण कमी करण्यासाठी केवळ शिक्षक व शिक्षण व्यवस्थेवर अवलंबून न राहता त्याच्या जोडीस प्रशिक्षण महाविद्यालयीन प्रशिक्षणार्थी (डी. एड्./बी. एड्.), राष्ट्रीय छात्रसेना (एन. सी. सी.) राष्ट्रीय सेवा योजना (एन. एस. एस.) यांचा वापर केल्यास ग्रामीण भागातील निरक्षरता संपुष्टात आणणे शक्य आहे. त्यासाठी कालबद्ध कार्यक्रम हवा. यासाठी शिक्षण सेवक', ‘तासिका तत्त्व' वापरलं तर ग्रामीण शिक्षित बेरोजगारी कमी होण्यास मदत होईल.<br> {{gap}}२. साक्षर वर्गाचे रूपांतर उत्पादनक्षम मनुष्यबळात करणेही काळाची गरज आहे. यासाठी स्थानिक ग्रामीण पातळीवर महिला बचत गटाच्या धर्तीवर युवक गट, युवती गट स्थापून अल्पशिक्षित वर्ग संघटित करण्याची योजना हवी. यात 'कमवा आणि शिका'चा अंतर्भाव करून युवक वर्गाचे परावलंबन कमी करणे शक्य आहे. आज या वर्गाचे गतीने होणारं राजकियीकरण वरील योजनेद्वारे समाजिकीकरणाकडे वळवणं शक्य आहे.<br> {{gap}}३. पालक सभा नियमित घेणे, पालकांना पाल्याची प्रगती अनिवार्य व निरंतर कळणं, त्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (SMS,Way2 SMS, email) वापर, पालक संघाचं शिक्षण संस्थांवरील नियंत्रण, माहिती अधिकार, शिक्षण अधिकार, बालक हक्क इत्यादींद्वारे वाढेल तर शिक्षणप्रसार व गुणवत्ता विकासास मोलाचे साहाय्य होईल.<br> {{gap}}४. शिक्षणाच्या सर्व स्तरांवर त्या त्या स्तरावर आधारित किमान पात्रताधारक शिक्षकांची नियुक्ती, त्यांच्या पात्रता विकासाची प्रोत्साहनपर योजना राबवून, सेवाशर्ती व सेवाशाश्वतीबरोबर शिक्षकांच्या कार्यात्मक योगदानाचं निरंतर मूल्यमापन, संस्थाचालकांवरील किमान सुविधांची जबाबदारी, सर्व घटकांच्या निरीक्षण, नियंत्रण व विकासाची स्वायत्त व स्वतंत्र यंत्रणा, शैक्षणिक संस्थांच्या दर्जाचे निश्चितीकरण करणाच्या यंत्रणेचा विकास अशा अंगांनी विचार होणे आता काळाची गरज झाली आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७५}}</noinclude> o2flhhay6wf53ey50qx5flcfrpm0vhs 104 26682 236816 76466 2026-09-10T11:54:55Z कल्पनाशक्ती 3813 236816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}५. उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण, विद्यापीठीय शिक्षण, ग्रामीण भागातील विद्यार्थी व पालकांचे राहणीमान पाहता खर्चिक होत आहे. खर्चावरील नियंत्रणासाठी नियंत्रक व्यवस्था असणे आवश्यक आहे. आज ती केवळ व्यावसायिक शिक्षणापुरतीच मर्यादित आहे.<br> {{gap}}एकंदरीतच शिक्षणाचे सध्याचे चित्र बदलायचं असेल तर त्यासाठी केवळ शासनावर अवलंबून राहणार नाही. ‘सावध ऐका पुढच्या हाका' म्हणत ‘नवे काही करू चला तर' असा उपक्रम केला तरच वर्तमान चक्रव्यूह भेदता येईल. एकीकडे गुणवत्तेसाठी शासनावर नियंत्रण, तर दुसरीकडे प्रयोगशील प्रकल्प राबविणे, संशोधन करणे यांतूनच ग्रामीण शिक्षणाचा विकास आणि गुणवत्तेची कोंडी फोडता येईल. केवळ सार्वत्रिक व समान गुणवत्तेचा आग्रह सध्याच्या स्थितीत तरी मृगजळ वाटत आहे.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७६}}</noinclude> riywumyt1i50bvv7ip47jbqj563i66g 104 26684 236817 77080 2026-09-10T11:55:43Z कल्पनाशक्ती 3813 236817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>निश्चित करण्यात आले. यामुळे मुला-मुलींना समानपणे शाळेत पाठविण्याची सामाजिक मानसिकता विकसित झाली. पुढे सन १९६३ मध्ये तर शासनाने मुलींसाठी स्वतंत्र अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी एक समिती नेमली. यातून, गृहविज्ञान, हस्तकला इत्यादी विषयांचा अभ्यासक्रमात समावेश करण्यात आला.<br> {{gap}}वर्षभराच्या अंतरानेच भारत सरकारने ‘भक्तवत्सलम्' समिती नेमून तिला ग्रामीण भागातील स्त्रीशिक्षणाचा अभ्यास करून उपाय सुचवायला सांगितले, तेव्हा त्या समितीने समाज सहभाग व सहकार्य आवश्यक असल्याचे मत नोंदवून स्त्रीशिक्षणाच्या सर्व स्तरांवर शिक्षणप्रमाण वाढविण्यावर लक्ष केंद्रित करण्याची महत्त्वपूर्ण सूचना केली. आज स्त्रीशिक्षणविषयक जो भावजागर दिसून येतो, तो अशा वेळोवेळी केलेल्या प्रयत्नांचं ते फळ होय. स्वातंत्र्याच्या प्रारंभी असलेली ही स्थिती पाहता स्वातंत्र्यानंतर आज ७० वर्षे उलटल्यावर मागे वळून पाहताना स्त्रीशिक्षणविषयक पूर्वस्थितीचा कायापालट व कायाकल्प घडून आला आहे, असे म्हटले अतिशयोक्ती होणार नाही.<br> {{gap}}आज सन २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतात स्त्रीशिक्षणाचे प्रमाण ६५.४६ टक्के झाले आहे. पुरुषांच्या ८२.१४ टक्के प्रमाणापेक्षा ते कमी असलं तरी स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर आपण ६० टक्के प्रगती केली हे उल्लेखनीयच म्हणावं लागेल. आज भारतात जगातील सर्वाधिक शिक्षित कमावत्या स्त्रिया आहेत. डॉक्टर, वकील, इंजिनिअर, शिक्षक, संशोधक इत्यादी क्षेत्रांतील स्त्रियांची संख्या अमेरिकेपेक्षा अधिक आहे. पूर्वपरिस्थितीचा विचार करता हे चित्र आशादायक असले तरी शिक्षित स्त्रियांच्या विकासाचे विविध प्रश्न ऐरणीवरचे म्हणून पाहणे गरजेचे आहे. प्राथमिक स्तरावर शिक्षकांचे प्रमाण वाढणं गरजेचे आहे. प्राथमिक शाळात मुली व शिक्षकांसाठी स्वतंत्र प्रसाधनगृहे अद्याप विकसित नाहीत. माध्यमिक स्तरावर स्त्रीविकासाचा स्वतंत्र अभ्यासक्रम नाही. महाविद्यालयीन पातळीवर शिक्षण घेणाच्या मुलींचे व माध्यमिक स्तरावरील मुलींचे प्रमाण यांतील दरी जोवर कमी होणार नाही, तोवर स्त्रियांच्या उच्च शिक्षणाचे प्रमाण पुरुषांइतके होणार नाही. ज्या युवती पदवीधर होतात, त्यांचे नोकरीचं प्रमाण पदवीधर पुरुषांच्या प्रमाणात कमी आहे. स्त्री नोकरीविषयक पुरुषी दृष्टिकोन हे त्याचे प्रमुख कारण होय.<br> {{gap}}अलीकडच्या काही वर्षांपूर्वीच्या आकडेवारिनुसार भारतात पुरुष बेकारी ५४.४ टक्के आहे, तर स्त्री बेकारी ही ७७.३ टक्के आहे. आज जागतिकीकरणामुळे रोजगाराच्या नव्या संधी व क्षेत्रे उपलब्ध आहेत. बीपीओ,<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७८}}</noinclude> 0axg83ddcocrxiq3t76z43bseh9wn8q 104 26685 236818 77099 2026-09-10T11:56:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>कॉल सेंटर्स, आय टी, बँकिंग, मार्केटिंग, सज, मॉल्स, टेलिकम्युनिकेशन इत्यादी क्षेत्रे स्त्रीविकासाची नवी क्षितिजं होत. आज भारत सेवा क्षेत्रातील सर्वाधिक रोजगार देणारा देश म्हणून जग त्याच्याकडे पाहत असताना १५ ते २० वयोगटातील युवा शिक्षित महिलांची बेकारीची संख्या २४० दशलक्ष असणे, आपल्या फसलेल्या स्त्रीशिक्षणविषयक नियोजनाचेच फलित म्हणावं लागेल. त्यामुळे स्त्रीशिक्षण व रोजगार यांत मेळ घालणे काळाची गरज बनली आहे. त्यासाठी दर्जेदार प्रवेश परीक्षांवर लक्ष केंद्रित करणे भाग आहे. शिक्षण व रोजगार शाश्वती यांच्या शक्यतांत वाढ होण्यासाठी रोजगारपूरक अभ्यासक्रम बनविण्यावर भविष्यकाळात भर दिला पाहिजे.<br> {{gap}}स्त्रीशिक्षण व रोजगार उपलब्धता यांची सांगड घालायची असेल तर लिंगभेदविषयक पूर्वग्रह समाजमानसातून हद्दपार करायला हवेत. त्यासाठी साहित्य, सिनेमा, विचार, व्यवहार अशा चतुर्दिक मार्गानी प्रबोधन करणे व भावजागर घडवून आणणे आवश्यक आहे. स्त्रियांच्या व्यावसायिक विकासाच्या (Career Development) अनुषंगाने राष्ट्रीय धोरण व कृती कार्यक्रम (Action Plan) निश्चित करायला हवा. स्त्रियांना संधी देण्याची पुरुष मानसिकता विकसित करणे अधिक महत्त्वाचे. या संदर्भात मी जपानला पाहिले आहे की, तिथं प्रसूतीच्या काळात व मुलांच्या संगोपनासाठी स्त्रिया अनेक वर्षे सेवेपासून दूर राहतात (सेवेतील हक्क सुरक्षित ठेवून). घरच्या जबाबदारीतून मुक्त होताच, त्या सेवेत दाखल होतात; पण दरम्यानच्या काळातील संधींना त्या पारख्या समजल्या जात नाहीत. म्हणजे वेतनवाढ, पदोन्नतीस त्यांना पात्र समजण्यात येते. सेवाज्येष्ठता सुरक्षित राहते. तुम्हाला फक्त क्षमता सिद्ध करावी लागते. असे आपल्याकडे झाल्यास स्त्रियांची प्रगती गतिमान होईल. स्त्रियांच्या प्रगतीतील आपल्याकडील मुख्य अडथळा पुरुषी वर्चस्व आहे. त्यासाठी काही देशांत पदनिहाय स्त्री-पुरुष पदोन्नती आळीपाळीने (Rotation) दिली जाते. आपणाकडे हा प्रघात नाही. तो सुरू करणे आता काळाची गरज व्हायला हवी. शिवाय उच्च पदांवर स्त्रीनियुक्ती होण्याने भरपूर बदल संभवतो. त्या दृष्टीनेही आपणाकडे विचार व्हायला हवा. समाजातील स्त्रीशिक्षण व रोजगार संधींचे वेळोवेळी सर्वेक्षण व मूल्यांकन होणे यातूनही समाजमन जागे राहते. कार्यालय व व्यवसायाच्या ठिकाणी पाळणाघरासारख्या सुविधा आपल्याकडे मूळ धरत नाहीत. त्यांचा दर्जा वाढवणे व स्त्रियांनी मुलांच्या पाशातून मुक्त होणे आवश्यक आहे. याचा अर्थ स्पष्ट करतो, अन्यथा गैरसमज संभवेल. युरोपादी प्रगत देशांत मूल जन्माला घातले जाते ते विचारपूर्वक<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/७९}}</noinclude> grp15pfqpiu8z4ch91134pxlx8wijs7 104 26686 236819 77105 2026-09-10T11:56:23Z कल्पनाशक्ती 3813 236819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>व नियोजनबद्ध पद्धतीने. म्हणजे त्याला स्वतंत्र खोली, सुविधा देण्याची शक्यता अजमावून. शिवाय पाच वर्षे त्याच्या वाढी-विकासाचे नियोजन करून. या काळात आई-वडील आळीपाळीने मुलास वेळ देतात. शिवाय मूल जन्मले की ते स्वतंत्रपणे वाढेल याची काळजी घेतली जाते. पहिल्या दिवसापासून त्याला स्वतंत्र झोपवले जाते. आपल्याकडे कुशीत, कडेवर सतत बाळ ठेवण्यातून जो पाश तयार (Attachment) होतो तो तोडणं मग अवघड होतं. याचा अर्थ मुलांना अनाथ करणं होत नाही. मधल्या काळात व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या अतिरेकातून घरे तुटली. 'हम दो, हमारे दो'चा काळ संपला. आता ‘ओन्ली वन'चा काळ आला; पण मुले ‘लोन्ली' झाली, ती आजी-आजोबा घरी नसल्याने! स्त्रीविकास म्हणजे जबाबदारी-मुक्त स्वैराचार नव्हे, याचं तारतम्य ठेवले तरी सुवर्णमध्य गाठता येणं शक्य आहे. हे मी माझ्या घरच्या उदाहरणांवरून सांगू शकतो.<br> {{gap}}एकविसाव्या शतकाचे पहिले दशक संपले. आज स्त्रीशिक्षण व विकासाचे जे स्थूल चित्र समोर येते, ते पाहणे भविष्यकालीन मार्गनिश्चितीस उपयोगी पडेल असे वाटते. सध्या आपण जन्मप्रमाणावर नियंत्रण करण्याच्या आघाडीवर यशस्वी झालो आहोत. एक, दोन, तीनच्या पलीकडे अपत्य सहसा दिसत नाही. महानगरांतून (मुंबई, बंगलोर, हैदराबाद, दिल्ली इत्यादी) लग्नाशिवाय एकत्र राहण्याचे प्रमाण वाढत चालले आहे. (Live in Relationship) कुटुंब नियोजन साधनांच्या वापराची जागृती खेड्यांतही पाहावयास मिळते. स्त्रियांमध्येही दिसून येते हे महत्त्वाचे. शहरांमधून नवविवाहित दाम्पत्यात ‘एक चूल, एक मूल’ सर्वत्र आढळू लागले आहे. प्रौढ आई-वडील (आजी-आजोबा) मुले, मुली स्वतंत्र झाल्यावर (नोकरी, लग्न इत्यादींनी) स्वतंत्र राहण्याचे प्रमाण वाढले आहे. या सर्वांचा मानसिक ताण, एकटेपण नवजात पिढी भोगते आहे. त्याचे गंभीर परिणाम लवकरच दिसू लागतील. मुले हट्टी होणे, अभ्यास न करणे, मोठी होऊन वाममार्गी लागणे, बाहेरख्याली वागणे (मुलांचं तसंच मुलींचेही!) यातून पालकांची बेजबाबदारीच स्पष्ट होईल. भारतातील नोकरदार वर्ग हा नवश्रीमंत उच्चवर्ग होत आहे. स्त्रियांचे स्वातंत्र्य, कमावतेपण, बाहेर राहणे, प्रवास, मोबाईल यांतून विवाहपूर्व व विवाहबाह्य संबंधांचा आलेख गतीने वाढतो आहे. त्यात आपली स्पर्धा युरोप, अमेरिकेशी असावी असे चित्र आहे! छोट्या शहरांमधून व गावांतूनही मोटारसायकल लाँग रायडिंग, मुलींचे वाढते मास्क (ते प्रदूषणासाठी कमी, ओळख लपविण्यासाठी अधिक), मुलांच्या कॅपचा वाढता वापर, वीकएंड टूर्स, डे आउट, टर्म लॉजिंग (तासावर<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८०}}</noinclude> 82vpkamb5qm7hg4h4mqamrukdhm9ll2 104 26687 236820 77111 2026-09-10T11:56:47Z कल्पनाशक्ती 3813 236820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>खोली भाड्याने घेणे) यासारख्या गोष्टींचा सुळसुळाट म्हणजे पालकांच्या स्वातंत्र्य व दुर्लक्षांचेच परिणाम होत. संधी, सुविधांबरोबर जबाबदारीची जाणीव देणे घरोघरी संपत आहे. राहिले फक्त उपदेश करणे वा टाकून बोलणे. मुलांचे संगोपन व विकास म्हणजे 'मागितले ते दिले' यातून होत नाही. मुलांमधील गुंतवणूक म्हणजे त्यांच्यासाठी वेळ देणे व वेळ काढणं आज महत्त्वाचं ठरलं आहे. नेमके तेच होत नाही. पूर्वी हे काम ‘आई' करायची. तिलाही आता उसंत नाही असे चित्र वाढते आहे. याचा अर्थ आईने नोकरी करू नये, शिकू नये असे नाही; तर संयुक्त जबाबदारीचं तत्त्व घरोघरी अमलात यायला हवं, असं मला सुचवायचे आहे.<br> {{gap}}आज शिक्षण व विकासामुळे स्त्रीवरील ताण रोज वाढत आहे. पूर्वी केवळ तिच्यावर घरची जबाबदारी होती. आता करिअर व घर अशा दुहेरी कात्रीत तिला स्वतःसाठी वेळ नाही अशी स्थिती आहे. हे सामाजिक व आरोग्य दोन्ही पातळ्यांवर अराजक निर्माण करणारं आहे. 'मिळून साच्याजणी'चा काळ मागे टाकून ‘मिळून सारेजण' अशी मानसिकता व कृती ऐरणीवर हवी. ‘पुरुष' भानाचे प्रश्न मांडून झाले. आता कृती हवी. पुरुषांनी स्वयंपाक करणं ‘बायकी' आणि स्त्रीने नोकरी करणं 'पुरुषी' दोन्ही संपून 'मेड फॉर इच अदर'ची समानताच स्त्रीविकासाचा महामार्ग होय.<br> {{gap}}जो समाज स्त्रीशिक्षण व विकासातील दृश्य, अदृश्य अडथळे दूर करण्याबाबत सतत जागृत व कृतसंकल्प असतो, तोच नव्या युगातील प्रगल्भ समाज मानला जातो. स्त्री-पुरुष भेदापलीकडे 'माणूस' नावाचा समाज निर्मिणं म्हणजे खरा स्त्रीविकास होय. जो समाज स्त्रीला स्वतःचा अवकाश (Space) देतो तो प्रगत. अमृता प्रीतम यांनी स्त्रीला आपला ‘चौथा कमरा' (ड्रॉइंग रूम, बेडरूम, किचनशिवाय) खरे तर चौथा कप्पा जपण्यास सांगितले होते. त्यात स्वभाव व स्वविकासाचा जो संदर्भ होता, तो विसरून चालणार नाही. जर्मेन ग्रीयरनी लिहिलेली ‘दि ऑब्स्टॅकल रेस’, ‘सेक्स अँड डेस्टिनी’, ‘द मॅड वुमन अंडरक्लॉथ', 'द होल वुमन', 'दि फिमेल यूनॅक' सारखी पुस्तके कधी काळी मला स्त्रीविकासाची गौरवगीते वाटायची. आज मला पुन्हा वाचताना ती एकारली वाटतात, ती स्त्रीविकासाच्या एकांगी आग्रहामुळे. स्त्री आणि पुरुष मिळून असणारा समाज 'माणूस' असणे (Human being) विकसित करणं व माणूस म्हणून वागणं (Being human) हे आपले समाजधारणेचे ध्येय (Aim) असायला हवे. स्त्रीने सतत जागे राहण्यासाठीच बहुधा महादेवी वर्मा यांनी ‘जाग तुझको दूर जाना' कविता लिहिली असेल. खालील ओळी गुणगुणताना हे लक्षात येते.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८१}}</noinclude> tj0m4fx3wlektp7lh1f6an33d7d3x20 104 26688 236821 77113 2026-09-10T11:57:47Z कल्पनाशक्ती 3813 236821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{Block center|<poem>बाँध लेंगे तुझे यह मोम के बंधन सजीले ? पंथ की बाधा बनेंगे तितिलियों के पर रंगीले? विश्व का क्रंदन भुला देगी मधुप की मधुर गुनगुन, क्या डुबो देंगे तुझे यह फूल दे दर ओस गीले? तू न अपनी छाँह को अपने लिए कारा बनाना! जाग तुझको दूर जाना!</poem>}} <br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८२}}</noinclude> mm2plrg8b5e382aui55m4eu6gy8jqlw 104 26690 236822 77122 2026-09-10T11:58:51Z कल्पनाशक्ती 3813 236822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>लीलाताईंनी शाळेचा प्रपंच मांडण्यापेक्षा प्रयोग करणे पसंत केले असते. जगभर प्रयोगशील शिक्षणाचे जाळे जुने आहे. जॉन ड्युईपासून ते तात्तोचानपर्यंत अनेक प्रयोग सांगता येतील.<br> {{gap}}भारतीय शिक्षणातील मर्यादांचे भान चांगले असल्यामुळे लीलाताईंनी सृजन आनंद शिक्षणाद्वारे शिक्षणाचं ‘ओअॅसिस' निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. Three "R" Four "H" नंतर Five "E" असे त्यांच्या शिक्षण प्रक्रियेचे, प्रयोगाचे वर्णन करता येईल. Experimental, Evaluative, Educative, Environmental and Excellent प्रायोगिक शिक्षणाचा पायाच मुळात चौकट तोडण्याचा असतो. आपले पारंपरिक शिक्षण शब्दांत अडकलेले आहे, याचे लीलाताईंना पुरेपूर भान आले नि त्यांनी ते सर्जनात्मक करण्याचे ठरवले. घोडेबाजार केवळ राजकारणात नाही तर शिक्षणातही आहे. स्वातंत्र्याच्या गेल्या ६५ वर्षांत आपण ‘सब घोडे बारा टक्के' या न्यायाने सार्वत्रिक शिक्षणाचा धडाका लावला. मुलांना शब्द समजले; पण त्यांचा अर्थ समजला नाही. अर्थ न उमजल्याने जीवनात त्याचा उपयोग करता आला नाही. परिणामी शिक्षणाने माणूस बदलण्याचं काम केले नाही. स्थितिशील शिक्षणातून येणारी प्रगती असमान असते. ती विकासाचा भ्रम तयार करते. क्षमता विकास म्हणजे शिक्षण याचा विसर पडलेल्या शिक्षण व्यवस्थेत राहिले. स्मरणाला महत्त्व राहिले. परीक्षा स्मरणशक्तीच्या झाल्या. कौशल्याची कसोटी कधीच लावली गेली नाही. लीलाताईंनी याला छेद देत प्रयोगशीलतेवर भर दिला. प्रत्यक्ष पाहणं, अनुभवणे, प्रश्न विचारणे, उत्तर शोधणे, मुलांना कार्यप्रवण करणे, शिक्षणातील निष्क्रिय श्रवण बंद करणे इत्यादी अनेक मार्गांनी ‘सा विद्या या विमुक्तये' असं बिरूद ल्यालेल्या प्रा. श्रीपाद दाभोळकरांच्या ‘प्रयोग परिवारा'सारखे शिक्षण प्रयोगशील केले. मग त्यांनी मुलांची सहल चक्क स्मशानभूमीत नेऊन मृत्यूची अटळता तर समजावलीच पण मृत्यूची भीतीही दूर केली. 'नवे देते ते शिक्षण' हे ठसवले.<br> {{gap}}शिक्षण म्हणजे सततच्या मूल्यांकनातून घेतलेला क्षमताविकासाचा आढावा; पण ते मूल्यांकन प्रश्नोपनिषदात त्यांनी बांधले नाही. सृजनाधारे निरीक्षण, परीक्षणातून निर्णय, निर्णयाचे उपयोजन व त्यातून जाणीवजागृती असा शिक्षणाचा क्रम असतो हे ओळखून लीलाताईंनी रक्तदानाचा प्रकल्प अंगीकारला. कोवळ्या वयातील मुले रक्त देऊ शकतात का? येथून सुरू झालेले प्रश्नांचे काहूर ‘दान म्हणजे काय?' इथवर नेऊन लीलाताई भिडवतात तेव्हा त्यांचे शिक्षणाचं क्षितिज किती व्यापक असीम असते हेच सिद्ध होते.<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८४}}</noinclude> q8xaukthdqcvemgmuany0kqcgvonwo4 106 74682 236729 236660 2026-09-09T12:10:41Z कल्पनाशक्ती 3813 236729 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=सांगली आणि सांगलीकर |Language=mr |Volume= |Author=अविनाश टिळक |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=सांगली नगरवाचनालय |Address=सांगली |Year=2001 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="स्वागत" 13="लेखनामागील भूमिका" 17="प्रकाशकांचे मनोगत" 18="ऋणनिर्देश" 19="अनुक्रम" 20="महिमा सांगलीचा" 21="सांगलीचे आराध्य दैवत" 22="फोटो" 23="फोटो" 24="फोटो" 25="सांगली - एके काळची रम्य नगरी" 35 ="सांगलीचे लोकोत्तर राजेसाहेब कै. चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन" 46 ="महाराष्ट्राचा आद्य नाटककार विष्णुदास भावे" 55="नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल" 67="कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर" 79 ="संत कोटणीस महाराज" 91="आबासाहेब सांबारे" 101 ="साधुदास" 111 ="अुद्योगरत्न कै. दादासाहेब वेलणकर" 123="प्रो. ग. ह.रानडे" 131 ="कवि काव्यविहारी" 141="भालचंद्र म्हैसकर" 149="कै. हरि नाना पवार" 156="वि.स. खांडेकर आणि सांगली" 164="नटवर्य मामा पेंडसे" 176="श्री. गणपतराव मोहिते (मा. अविनाश )"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} t0aeu82rxd22y76ddjtyd48co99i8z1 104 77708 236727 203203 2026-09-09T12:03:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>सिनेमात काम केले. पण रंगभूमीसारखे त्यांचे मन चित्रपटात रमले नाही. आजारपणाच्या काळात नाटकं चालूच होती. १९४६ च्या नाट्य महोत्सवात 'सवाई माधवरावाचा मृत्यु' हे नाटक झाले. मामाना 'माधवराव' करुन पहायचा होता. पण 'नाना फडणीसा' च्या भूमिकेसाठी, त्यांच्याखेरीज दुसऱ्या कुणाचा विचारच होऊ शकत नव्हता! नंतर १९५२ मध्ये त्यानी नाट्य-निकेतनच्या 'रंभा', 'कुलवधू,' 'एक होता म्हातारा,' अशा बऱ्याच नाटकांतून भूमिका केल्या. दिल्ली, नागपूर, खामगाव, अकोला, जळगाव, नाशिक असा मोठा दौरा त्यानी कंपनीबरोबर केला.<br> {{gap}}सांगलीकरांना आवर्जून सांगण्यासारखी गोष्ट म्हणजे 'नाट्य-निकेतन' मध्ये, त्यावेळी एक सोडून दोन सांगलीकर, एकाच वेळेस काम करत होते. एक मामा पेंडसे आणि दुसरे मा. अविनाश!<br> {{gap}}१९५७ मध्ये मामांच्या नाट्य- कारकिर्दीमधील अत्यंत यशस्वी गाजलेली भूमिका असलेलं नाटक रंगभूमीवर आलं. ते म्हणजे 'दुरितांचे तिमिर जावो.' त्या नाटकातील खलनायकाची- पंतांची भूमिका, मामा अितकी कावेबाजपणे करत की त्या पात्राचा नायकाला (दिगू) छळण्याचा दुष्टपणा बघून एक प्रेक्षक, पायातली चप्पल घेऊन मामांना मारायला स्टेजवर धावला होता! अितका मामांचा खलनायकी अभिनय प्रेक्षकांच्या मनात चीड अत्पन्न करणारा असे. ललित कलादर्शचे भालचंद्र पेंढारकर, हे नाटक चांगले अुत्पन्न देत नाही म्हणून बंद करायला निघाले होते! पण मामानी थांबवले. या नाटकाच्या यशस्वितेचा मामांचा होरा पुढे खरा ठरला. मामांचे असेच त्यावेळी दुसरे नाटक पण गाजले. ते म्हणजे ललित कलादर्शचेच 'पंडितराज जगन्नाथ.' त्यात ते शहाजहानची भूमिका करत. पुढे पुढे भालचंद्र पेंढारकरांबरोबर मतभेद वाढत चालले तेव्हा मामानी १९६९ च्या अखेरीस 'ललितकलादर्श' बरोबरचा संबंध संपवला!<br> {{gap}}यानंतर वृद्धापकाळामुळे मामा दिग्दर्शनाकडे जास्ती वळले. 'रंगायन' च्या 'यशोदा,' 'महापूर' अशा नाटकांचे त्यांनी दिग्दर्शन केले. १९८१ मध्ये मामांच्या ७५ व्या वाढदिवशी, मुंबईमध्ये सर्व नाट्यसंस्थांच्या वतीने त्यांच्या नाट्यसेवेचा गौरव म्हणून त्यांचा थाटाचा सत्कार करण्यात आला. पु. ल. देशपांडे यांच्या हस्ते त्याना थैली देण्यात आली. मामानी त्यातून आपल्याला गुरुस्थानी असणाऱ्या कै. केशवराव दाते यांच्या नावे पारितोषिक ठेवले. त्यानंतर मामानी रंगभूमीचा निरोप घेतला.<br> {{gap}}१२ जानेवारी १९९१ मध्ये मामांचे ठाणे येथे निधन झाले.<br> {{gap}}अंगात गुणवत्ता असूनही, त्याचवेळेचे त्यांचे समकालीन नट श्री. गणपतराव मोहिते (मा. अविनाश) याना जशा नायकाच्या भूमिका मिळाल्या तशा भूमिका<noinclude>{{rule}} सांगली आणि सांगलीकर...........................१५०</noinclude> 7biqqns2u38aqvf6n8ir1cpvhzkjjis 104 77709 236728 203204 2026-09-09T12:07:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>मामांना कधी मिळाल्या नाहीत. तशी देखणी शरीरयष्टी नव्हती म्हणून असेल किंवा जिभेचा फटकळपणा नडला असेल. पण सुदैवाने आयुष्याच्या अुत्तरार्धात त्यांच्या अभिनय-गुणांचं बरंच चीज झालं. आयुष्यात त्याना सन्मानही बरेच लाभले. १९६५ मध्ये त्याना अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेतर्फे, कोल्हापूरच्या शाहू छत्रपतींच्या नावे दिले जाणारे सुवर्णपदक मिळाले. १९६६ मध्ये तर त्यांच्या माहेरीच, म्हणजे सांगलीत, त्यांचा मोठा सत्कार झाला. विष्णुदास भावे सुवर्णपदक त्याना देण्यात आलं. त्यावेळी, ज्या गावात आपण गवंडीकामं केली, पडदे रंगवले, वर्तमानपत्रं टाकली, त्याच गावातील भव्य सत्कार पाहून मामा भारावून गेले. १९८१ च्या रंगभूमी दिनी (५ नोव्हेंबर) मुख्यमंत्री अंतुले याजकडून महाराष्ट्र सरकारतर्फे रु.२५।- हजाराची थैली त्याना देण्यात आली तसेच १९८२मध्ये दिल्लीच्या संगीत नाटक ॲकेडमीकडून त्यांचा पाच हजार रुपये आणि ताम्रपट देऊन सन्मान करण्यात आला. ७५ व्या वर्षी मामांचा श्री. पु.ल. देशपांडे यांच्या हस्ते अमृतमहोत्सवी सत्कार मोठ्या थाटामाटात करण्यात आला. मिळालेल्या सत्कारनिधीमधून मामानी आपल्याला गुरुस्थानी असणाऱ्या केशवराव दाते यांच्या नावे पारितोषिक ठेवावे असे सांगून ५५ हजाराचा निधी नाट्य परिषदेकडे सुपूर्द केला.<br> {{gap}}८५ वर्षांचं दीर्घायुष्य लाभलेल्या मामानी “केशराचं शेत" या नावाचं आत्मचरित्र लिहिलं आहे. अशी ही सांगलीकर मामा पेंडशांची नाट्यकारकीर्द.<br> {{center|●●●}}{{nop}}<noinclude>सांगली आणि सांगलीकर................................... १५१</noinclude> smyg4twu60pfr8diydnm9d9gjk6h72a 104 112098 236736 236610 2026-09-09T13:32:17Z Shurpalimedha 5041 236736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>ऋण आमच्या मस्तकावर आहे. ते नसते तर या गुंतागुंतीच्या मानवी यंत्राच्या ज्ञानाला आम्ही मुकलो असतो.<br/> {{gap}}शरीराच्या एका एका भागांचे विच्छेदन करायचे, त्या मर्यादित भागासंबंधीची तोंडी परीक्षा देऊन पास झाल्यावरच दुसरा भाग शवविच्छेदनासाठी मिळायचा, असा नियम असे. शरीराचा सर्वात किचकट भाग म्हणजे मान डोके व धड या भागांना परस्पर जोडणारे असंख्य अवयव या मानेतून जातात. मानेचे विच्छेदन करीत असताना या भागांचे विवरण लिहिलेले कनिंगहॅमचे पुस्तक एकाने वाचायचे व दुसऱ्याचे विच्छेदन करायचे, असा शिरस्ता असायचा. मानेच्या विच्छेदनाबाबतीत पुस्तकातील विवरण व आम्ही केलेले विच्छेदन यांचा मेळ कधीच जमला नाही. आमच्या शंका-कुशंका सोडविणारे 'डेमॉन्स्ट्रेटर' असत. अर्धवेळ नोकरी करणाऱ्या या डेमॉनस्ट्रेटर्सची प्रोफेसरांच्या खोलीत बसून गप्पा मारण्यासाठी व चहापानासाठी आपल्याला पगार दिला जातो, अशी त्यांची प्रामाणिक समजूत असावी! तोंडी परीक्षेची वेळ झाली, तेव्हा आम्ही तर कोरडे ठणठणीत राहिलेलो. प्रोफेसरांचा 'मूड' पाहून परीक्षा द्यायची, असे ठरवून वाट पाहत राहिलो. एक-दोन दिवसांत प्रोफेसर रिटायर होण्याची वार्ता आली, तेव्हा हाच सोनेरी क्षण समजून आम्ही प्रोफेसरांच्या ऑफिसमध्ये शिरलो व दोनच मिनिटांत पास होऊन आनंदाने बाहेर पडलो. प्रोफेसरn रिटायर होण्याचा इतका मनस्वी आनंद फक्त आम्हाला व त्यांच्या जाग्यावर येणाऱ्या प्रोफेसरांव्यतिरिक्त इतर कोणालाही झाला नसेल.<br/> {{gap}}वार्षिक परीक्षेच्या आधीच्या सहामाहीत अभ्यास करण्यासाठी म्हणून आम्हा मुंबईकरांना हॉस्टेलमध्ये खोली भाड्याने मिळे. हॉस्टेलमधील प्रत्येक विंगच्या कोपन्यातील खोली इतर खोल्यांच्या मानाने थोडी अधिक जागेची असे व तीत हवा, उजेडही भरपूर असे. बाहेरून दिसणाऱ्या आकारामुळे अशा खोल्यांना 'प्रेग्नंट रूम' असे नाव दिले गेलेले. त्यामुळे विंगमधील सर्व विद्यार्थ्यांचे बस्तान या माझ्या खोलीत असे. खोलीत नेहमी सिनेमा, गाणी, पुस्तके ( अभ्यासाव्यतिरिक्त विषयांची) व पोरी यावर गप्पागोष्टी चालायच्या. माझी स्थिती उंट व अरब या गोष्टीतील अरबासारखी व्हायची. मग मी कॉलेजातील गॅलरीत अभ्यास करायला जात असे.<br/> {{gap}}परीक्षा म्हणजे कर्दनकाळ वाटे. फायनल 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेला आमच्या वेळी एकूण सात विषय असत. या प्रत्येक विषयाचे एक एक पाठ्यपुस्तक धरले व ही सर्व पाठ्यपुस्तके एका रांगेने रचून ठेवली, तर<br/> २४ | गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> reacps0nesdebu0nnzf4jf522eq52h3 104 112122 236730 236667 2026-09-09T12:52:38Z JayashreeVI 4058 236730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११४)'''}}}}</noinclude>पासून तो रूसो, वर्डस्वर्थ यांच्या काळापर्यंत ह्मणजे जवळजवळ अडीचशे वर्षेपर्यंत, वाङ्मयांतलें सृष्टिवर्णन ग्रीक लोकांच्या देवदेवतांच्या रूपकाने केलेलें आढळतें. रूपकाशिवाय साधें वर्णन करण्यांत हलकेपणा वाटत असे. '''उच्चनीच या भेदाचं बंड सृष्टीपर्यंत जाऊन पोचले होते'''. ज्याप्रमाणें हलक्या मानलेल्या मनुष्याकडे वाङ्मयाचा कानाडोळा असे, त्याप्रमाणें सृष्टीतल्या देखाव्यांचे वर्णन करणे हलके समजले जात असे. सृष्टीचे साधे वर्णन गोल्डस्मिथ, टॉम्सन, कूपर, यांच्या काव्यांत जरी प्रथम आढळतें तरी सृष्टिकाव्याचा पुरस्कर्ता ही पदवी इंग्रजी वाङ्मयांत वर्डस्वर्थ यालाच मिळते. रूसो हा एक प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक व तत्त्ववेत्ता होता. हा कवि नव्हता -ह्मणजे यानें पद्यमय रचना केली नाहीं-इतकेंच; पण याच्या लेखणीत अशी कांहीं जादू भरली होती, की त्याने केलेली वर्णने वाचून वाचक खुळावले, असें ह्यटलें तरी चालेल. त्यानें सृष्टीचा परकेपणा घालविला. त्याच्यामुळे सृष्टीविषय आस्था वाढली. सृष्टिव्यवहारांना अनुसरून नेहमींची रहाणी देखील साधी करण्याकडे लोकांची प्रवृत्ति झाली. अंतःसृष्टि व बाह्यसृष्टि हा परस्परविरोध नष्ट होऊं लागून त्यांच्या जिव्हाळ्याच्या संबंधाची जाणीव वाढली. निरीक्षण अधिकाधिक सूक्ष्म होऊं लागलें. थोडक्यात सांगावयाचें, ह्मणजे रूसोनं लोकांनां एक नवी दृष्टि आणून दिली, व स्वतः जरी पद्यमय काव्य त्यानें लिहिलें नाहीं, तरी आपल्या काव्यप्रचुर गद्यवर्णनांनी यूरोपभर सृष्टिविषयक वाङ्मयाची प्रेरणा त्याने केली. फ्रेंचभाषा त्या काळांत सर्व सुशिक्षित ह्मणविणारांनां येत असल्यामुळे त्याची सर्व यूरोपखंडभर छाप पडण्यास अडथळा आला नाही. <br>{{gap}}जग ह्मणजे अनुपम कौशल्याने घडलेलें, स्वतः स्वतःलाच गति देणारें (Self-propelling) प्रचंड यंत्र नव्हे. जगाची जी चालक आदिशक्ति तीच मनुष्यांची आहे, समाज व सृष्टि हा भेद भ्रामक आहे, व सृष्टींप्रमाणे समाजाचे व्यापार सुरळीत चालविण्यांत मनुष्याचे हित आहे, असें रूसोचें सांगणें आहे. वर्डस्वर्थ कवीचें सृष्टिवर्णन अशाच रोंखाचें आहे. ते नुसतें निर्हेतुक वर्णन नाहीं. उलट मनुष्यव्यवहाराला अनुलक्षून आहे. सृष्टींतील व्यापारांचे सहानुभूतिपूर्वक निरीक्षण केल्यास चिरपरिचयानें न्याय्य भासणारे व समाजाच्या योगक्षेमाला अवश्य वाटणारे मनुष्यांचे बरेच व्यवहार कृत्रिम, हानिकारक व अन्याय्य असे<noinclude></noinclude> 8wnbi9qevj91c3pe5hz6zb76y63fyn8 236731 236730 2026-09-09T12:53:05Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११४)'''}}}}</noinclude>पासून तो रूसो, वर्डस्वर्थ यांच्या काळापर्यंत ह्मणजे जवळजवळ अडीचशे वर्षेपर्यंत, वाङ्मयांतलें सृष्टिवर्णन ग्रीक लोकांच्या देवदेवतांच्या रूपकाने केलेलें आढळतें. रूपकाशिवाय साधें वर्णन करण्यांत हलकेपणा वाटत असे. '''उच्चनीच या भेदाचं बंड सृष्टीपर्यंत जाऊन पोचले होते'''. ज्याप्रमाणें हलक्या मानलेल्या मनुष्याकडे वाङ्मयाचा कानाडोळा असे, त्याप्रमाणें सृष्टीतल्या देखाव्यांचे वर्णन करणे हलके समजले जात असे. सृष्टीचे साधे वर्णन गोल्डस्मिथ, टॉम्सन, कूपर, यांच्या काव्यांत जरी प्रथम आढळतें तरी सृष्टिकाव्याचा पुरस्कर्ता ही पदवी इंग्रजी वाङ्मयांत वर्डस्वर्थ यालाच मिळते. रूसो हा एक प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक व तत्त्ववेत्ता होता. हा कवि नव्हता -ह्मणजे यानें पद्यमय रचना केली नाहीं-इतकेंच; पण याच्या लेखणीत अशी कांहीं जादू भरली होती, की त्याने केलेली वर्णने वाचून वाचक खुळावले, असें ह्यटलें तरी चालेल. त्यानें सृष्टीचा परकेपणा घालविला. त्याच्यामुळे सृष्टीविषय आस्था वाढली. सृष्टिव्यवहारांना अनुसरून नेहमींची रहाणी देखील साधी करण्याकडे लोकांची प्रवृत्ति झाली. अंतःसृष्टि व बाह्यसृष्टि हा परस्परविरोध नष्ट होऊं लागून त्यांच्या जिव्हाळ्याच्या संबंधाची जाणीव वाढली. निरीक्षण अधिकाधिक सूक्ष्म होऊं लागलें. थोडक्यात सांगावयाचें, ह्मणजे रूसोनं लोकांनां एक नवी दृष्टि आणून दिली, व स्वतः जरी पद्यमय काव्य त्यानें लिहिलें नाहीं, तरी आपल्या काव्यप्रचुर गद्यवर्णनांनी यूरोपभर सृष्टिविषयक वाङ्मयाची प्रेरणा त्याने केली. फ्रेंचभाषा त्या काळांत सर्व सुशिक्षित ह्मणविणारांनां येत असल्यामुळे त्याची सर्व यूरोपखंडभर छाप पडण्यास अडथळा आला नाही. <br>{{gap}}जग ह्मणजे अनुपम कौशल्याने घडलेलें, स्वतः स्वतःलाच गति देणारें (Self-propelling) प्रचंड यंत्र नव्हे. जगाची जी चालक आदिशक्ति तीच मनुष्यांची आहे, समाज व सृष्टि हा भेद भ्रामक आहे, व सृष्टींप्रमाणे समाजाचे व्यापार सुरळीत चालविण्यांत मनुष्याचे हित आहे, असें रूसोचें सांगणें आहे. वर्डस्वर्थ कवीचें सृष्टिवर्णन अशाच रोंखाचें आहे. ते नुसतें निर्हेतुक वर्णन नाहीं. उलट मनुष्यव्यवहाराला अनुलक्षून आहे. सृष्टींतील व्यापारांचे सहानुभूतिपूर्वक निरीक्षण केल्यास चिरपरिचयानें न्याय्य भासणारे व समाजाच्या योगक्षेमाला अवश्य वाटणारे मनुष्यांचे बरेच व्यवहार कृत्रिम, हानिकारक व अन्याय्य असे<noinclude></noinclude> 4ot6be4cis0cczayjdw0xs7nmvlpzru 104 112124 236732 236685 2026-09-09T13:00:58Z JayashreeVI 4058 236732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११५)'''}}}}</noinclude>दिसू लागतात. ह्मणून सृष्टीचें अनन्यभावानें मनन करा, अनुकरण करा, त्यांतच कल्याण आहे, असे या कवीचें ह्मणणे आहे. <br>{{gap}}वर्डस्वर्थ या कवीचें लक्ष सृष्टीच्या सौम्य व हितकर स्वरूपाकडेच वेधलेलें आहे. पण सृष्टीचीं रूपें तर अनेक आहेत. समाजाला उपयोगी पडण्यासारखा बोध जर सृष्टीपासून ध्यावयाचा, तर तिच्या रौद्र व संहारक स्वरूपांकडे पहावयास नको काय? सौम्य व हितकर स्वरूपापासून जर या कवीच्या ह्मणण्याप्रमाणें बोध घ्यावयाचा, तर रौद्र व संहारक स्वरूपापासून कोणता घ्यावयाचा? भूकंप, ज्वालामुखींचा स्फोट, सागराचा क्षोभ, जलप्रलय, अवर्षण इत्यादि मोठ्या आपत्ति व त्यांच्यामुळे होणारा जीवांचा निर्दय संहार पाहून, दारिद्रय किंवा ऐश्वर्य, निर्बलता किंवा सामर्थ्य, अल्पवय किंवा प्रौढदशा, पापवृत्ति किंवा पुण्यशीलता यांपैकी कशाचाहि विधिनिषेध नसणाऱ्या सृष्टीला 'निसर्गदेवता' हे सौम्य नांव न शोभतां, तिच्या कृत्यांनां अनुरूप 'चामुंडा' हे नांवच अधिक शोभतें, असें कांहीं कवींनां भासल्यास आश्चर्य कोणतें? इ. स. १७६३ च्या सुमाराला पोर्तुगालदेशाची राजधानी लिस्बन येथे धरणीकंपाचा एक जबरदस्त धक्का बसला. त्यावेळी मोठी प्राणहानि झाली. धरणीकंपाने आबालवृद्धांचा झालेला नाश ऐकून कळवळा आल्यामुळे, त्या प्रसंगाला अनुलक्षून एक लहानसे काव्य Voltaire यानें लिहिलें होतें. त्यांत सृष्टीला मनुष्यमात्राची यत्किंचितहि पर्वा वाटत नाहीं कीं काय, अशी शंका या माहात्म्याला येऊन त्याच्या मनांत विचारांचे काहूर उठलें आहे. Alfred de Vigny या फ्रेंच कवीच्या मनांत असलेच, पण विशेष उदात्त विचार सृष्टीचीं रूपें पाहून आलेले त्याच्या काव्यांत आपल्याला दिसतात. <br>{{gap}}प्रसिद्ध जर्मनपंडित, शास्त्रवेत्ता व कवि गअट (Goethe) याचे 'फौस्ट Faust' नांवाचें एक जगप्रसिद्ध नाटक आहे. तें पद्यमय आहे. व काव्य या दृष्टीने देखील त्याची योग्यता उच्च प्रतीची आहे. हे जरी खरे असले, तरी या नाटकाला सृष्टिकाव्य ह्मणतां यावयाचे नाहीं; पण सृष्टिविषयक वाङ्मयांत हें पहिल्या दर्जाचे असल्यामुळे, सृष्टिविषयक कल्पनांवर त्यानें उत्तम प्रकाश पाडला असल्यामुळे, या नाटकाचा रोख येथे दाखविल्यास फारसे विषयांतर होणार नाहीं. या नाटकाचे दोन भाग आहेत. येथे पहिल्या भागाशीं कर्तव्य<noinclude></noinclude> fcszch440h5h5dwnfo8n4qcf5wblwq4 236733 236732 2026-09-09T13:01:23Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११५)'''}}}}</noinclude>दिसू लागतात. ह्मणून सृष्टीचें अनन्यभावानें मनन करा, अनुकरण करा, त्यांतच कल्याण आहे, असे या कवीचें ह्मणणे आहे. <br>{{gap}}वर्डस्वर्थ या कवीचें लक्ष सृष्टीच्या सौम्य व हितकर स्वरूपाकडेच वेधलेलें आहे. पण सृष्टीचीं रूपें तर अनेक आहेत. समाजाला उपयोगी पडण्यासारखा बोध जर सृष्टीपासून ध्यावयाचा, तर तिच्या रौद्र व संहारक स्वरूपांकडे पहावयास नको काय? सौम्य व हितकर स्वरूपापासून जर या कवीच्या ह्मणण्याप्रमाणें बोध घ्यावयाचा, तर रौद्र व संहारक स्वरूपापासून कोणता घ्यावयाचा? भूकंप, ज्वालामुखींचा स्फोट, सागराचा क्षोभ, जलप्रलय, अवर्षण इत्यादि मोठ्या आपत्ति व त्यांच्यामुळे होणारा जीवांचा निर्दय संहार पाहून, दारिद्रय किंवा ऐश्वर्य, निर्बलता किंवा सामर्थ्य, अल्पवय किंवा प्रौढदशा, पापवृत्ति किंवा पुण्यशीलता यांपैकी कशाचाहि विधिनिषेध नसणाऱ्या सृष्टीला 'निसर्गदेवता' हे सौम्य नांव न शोभतां, तिच्या कृत्यांनां अनुरूप 'चामुंडा' हे नांवच अधिक शोभतें, असें कांहीं कवींनां भासल्यास आश्चर्य कोणतें? इ. स. १७६३ च्या सुमाराला पोर्तुगालदेशाची राजधानी लिस्बन येथे धरणीकंपाचा एक जबरदस्त धक्का बसला. त्यावेळी मोठी प्राणहानि झाली. धरणीकंपाने आबालवृद्धांचा झालेला नाश ऐकून कळवळा आल्यामुळे, त्या प्रसंगाला अनुलक्षून एक लहानसे काव्य Voltaire यानें लिहिलें होतें. त्यांत सृष्टीला मनुष्यमात्राची यत्किंचितहि पर्वा वाटत नाहीं कीं काय, अशी शंका या माहात्म्याला येऊन त्याच्या मनांत विचारांचे काहूर उठलें आहे. Alfred de Vigny या फ्रेंच कवीच्या मनांत असलेच, पण विशेष उदात्त विचार सृष्टीचीं रूपें पाहून आलेले त्याच्या काव्यांत आपल्याला दिसतात. <br>{{gap}}प्रसिद्ध जर्मनपंडित, शास्त्रवेत्ता व कवि गअट (Goethe) याचे 'फौस्ट Faust' नांवाचें एक जगप्रसिद्ध नाटक आहे. तें पद्यमय आहे. व काव्य या दृष्टीने देखील त्याची योग्यता उच्च प्रतीची आहे. हे जरी खरे असले, तरी या नाटकाला सृष्टिकाव्य ह्मणतां यावयाचे नाहीं; पण सृष्टिविषयक वाङ्मयांत हें पहिल्या दर्जाचे असल्यामुळे, सृष्टिविषयक कल्पनांवर त्यानें उत्तम प्रकाश पाडला असल्यामुळे, या नाटकाचा रोख येथे दाखविल्यास फारसे विषयांतर होणार नाहीं. या नाटकाचे दोन भाग आहेत. येथे पहिल्या भागाशीं कर्तव्य<noinclude></noinclude> 56ajfc4mzpodclheexlplkxahq0f838 104 112126 236750 236689 2026-09-10T05:24:45Z JayashreeVI 4058 236750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११७)'''}}}}</noinclude>{{center|{{larger|'''संस्कृत वाङ्मय.'''}}}} {{gap}}संस्कृत भाषेत सृष्टिकाव्य आहे कीं नाहीं, या प्रश्नाचा पुरता विचार झालेला आमच्या पहाण्यांत नाहीं. कालिदासाच्या कृतींत शुद्ध, निर्हेतुक वर्णन, आणि चराचर सृष्टीतल्या अनेक व्यापारांनीं, रूपांतरांनी, घडामोडींनीं मनुष्याच्या मनावर होणाऱ्या नाना परिणामांचें वर्णन, हीं दोन्ही आढळतात. 'मेघदूत', 'ऋतुसंहार' यांशिवाय 'शाकुंतल', 'कुमारसंभव यांत मधुनमधून सृष्टिवर्णन केलेले पहाण्यांत येते. जिज्ञासु वाचकांनां कितीतरी उदाहरणे सांपडतील. भवभूतीचें निराळें सृष्टिकाव्य नाहीं. उत्तररामचरित व मालतीमाधव या नाटकांत कांहीं त्या रोखाचे श्लोक आहेत. '''(पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिताम्''' इत्यादि पहा.) <br>{{gap}}कालिदास व भवभूति यांची रजा घेतली, ह्मणजे 'मृच्छकटिका'तल्या तुफानाच्या (Rain-Storm) वर्णनाची थोडीशी आठवण होते. बाणभट्टाच्या 'कादंबरी'तलें विंध्याटवीचें वर्णन ह्मणजे तें खरोखरीच्या अटवीचें सहज वर्णन नसून शब्दांचें निबिड कांतार आहे, असें वाटू लागते. सृष्टिवर्णनांत श्लेष अस्थानी आहेत, हें विसरून '''"पुष्पवत्यपि पवित्रा"''' असें ह्मणण्यापर्यंत बाणभट्ट वाहवलेला दिसतो! दण्डीचें वर्णन कशा प्रकारचें असतें त्याचा- '''"दण्डिनः पदलालित्यम्”''' या पंडितांमध्यें प्रचलित असलेल्या वचनावरून चांगला खुलासा होतो. पदलालित्याविषयीं ज्याची विशेष ख्याति, तो सृष्टिवर्णन काय करणार? 'दशकुमारचरिता'त वर्णनापेक्षा भाषावैचित्र्याकडे अधिक लक्ष आहे, असा पुष्कळ लोकांचा अनुभव आहे. {{center|{{larger|'''मराठी वाङ्मय.'''}}}} {{gap}}आतां मराठी भाषेत सृष्टिकाव्य आहे कीं नाहीं, या प्रश्नाचे उत्तर 'नाहीं असेच असणार! मराठींत सृष्टिवर्णन आहे, हें सिद्ध करण्याकरितां बडोद्यास भरलेल्या साहित्यसंमेलनांत एका गृहस्थांनीं मुक्तेश्वराच्या भारतांतल्या कांहीं ओंव्या वाचून दाखविल्या होत्या. पण तशा वर्णनाला जर सृष्टिवर्णन ह्मणावयाचे असेल, तर सृष्टिवर्णन याचा अर्थ फुलांची, झाडांची व पशुपक्ष्यांची नामावळी असा करावा लागेल. मुकेश्वराच्या आदिपर्वातलें पुढें दिलले वसंताचें वर्णन पहा:-<br>'''प्राप्त झाला वसंतमास । सूर्य अवलोकिला पूर्ण दिवस । वना- वलोकजें उल्हास | पांडुराया मानसीं ॥ ६ ॥ पंचकुमर आणि कुंती । कौतुकें चाललीं एक पंथीं। माद्री आणि राजन्नृपति।'''<noinclude></noinclude> 84ayly3b7cuf53w21ldtxexig8ny8k1 236751 236750 2026-09-10T05:26:08Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११७)'''}}}}</noinclude>{{center|{{larger|'''संस्कृत वाङ्मय.'''}}}} {{gap}}संस्कृत भाषेत सृष्टिकाव्य आहे कीं नाहीं, या प्रश्नाचा पुरता विचार झालेला आमच्या पहाण्यांत नाहीं. कालिदासाच्या कृतींत शुद्ध, निर्हेतुक वर्णन, आणि चराचर सृष्टीतल्या अनेक व्यापारांनीं, रूपांतरांनी, घडामोडींनीं मनुष्याच्या मनावर होणाऱ्या नाना परिणामांचें वर्णन, हीं दोन्ही आढळतात. 'मेघदूत', 'ऋतुसंहार' यांशिवाय 'शाकुंतल', 'कुमारसंभव यांत मधुनमधून सृष्टिवर्णन केलेले पहाण्यांत येते. जिज्ञासु वाचकांनां कितीतरी उदाहरणे सांपडतील. भवभूतीचें निराळें सृष्टिकाव्य नाहीं. उत्तररामचरित व मालतीमाधव या नाटकांत कांहीं त्या रोखाचे श्लोक आहेत. '''(पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिताम्''' इत्यादि पहा.) <br>{{gap}}कालिदास व भवभूति यांची रजा घेतली, ह्मणजे 'मृच्छकटिका'तल्या तुफानाच्या (Rain-Storm) वर्णनाची थोडीशी आठवण होते. बाणभट्टाच्या 'कादंबरी'तलें विंध्याटवीचें वर्णन ह्मणजे तें खरोखरीच्या अटवीचें सहज वर्णन नसून शब्दांचें निबिड कांतार आहे, असें वाटू लागते. सृष्टिवर्णनांत श्लेष अस्थानी आहेत, हें विसरून '''"पुष्पवत्यपि पवित्रा"''' असें ह्मणण्यापर्यंत बाणभट्ट वाहवलेला दिसतो! दण्डीचें वर्णन कशा प्रकारचें असतें त्याचा- '''"दण्डिनः पदलालित्यम्”''' या पंडितांमध्यें प्रचलित असलेल्या वचनावरून चांगला खुलासा होतो. पदलालित्याविषयीं ज्याची विशेष ख्याति, तो सृष्टिवर्णन काय करणार? 'दशकुमारचरिता'त वर्णनापेक्षा भाषावैचित्र्याकडे अधिक लक्ष आहे, असा पुष्कळ लोकांचा अनुभव आहे. {{center|{{larger|'''मराठी वाङ्मय.'''}}}} {{gap}}आतां मराठी भाषेत सृष्टिकाव्य आहे कीं नाहीं, या प्रश्नाचे उत्तर 'नाहीं असेच असणार! मराठींत सृष्टिवर्णन आहे, हें सिद्ध करण्याकरितां बडोद्यास भरलेल्या साहित्यसंमेलनांत एका गृहस्थांनीं मुक्तेश्वराच्या भारतांतल्या कांहीं ओंव्या वाचून दाखविल्या होत्या. पण तशा वर्णनाला जर सृष्टिवर्णन ह्मणावयाचे असेल, तर सृष्टिवर्णन याचा अर्थ फुलांची, झाडांची व पशुपक्ष्यांची नामावळी असा करावा लागेल. मुकेश्वराच्या आदिपर्वातलें पुढें दिलले वसंताचें वर्णन पहा:-<br>{{gap}}'''प्राप्त झाला वसंतमास । सूर्य अवलोकिला पूर्ण दिवस । वना- वलोकजें उल्हास | पांडुराया मानसीं ॥ ६ ॥ पंचकुमर आणि कुंती । कौतुकें चाललीं एक पंथीं। माद्री आणि राजन्नृपति।'''<noinclude></noinclude> 3ah8jroprmd7jo2ft7n4jf8b71ptv6y 104 112127 236752 236690 2026-09-10T05:43:35Z JayashreeVI 4058 236752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११८)'''}}}}</noinclude>'''भिन्न मार्गी विचरती ॥७॥ पालाश तिलक चूत चंपक। पारिजातादि कुरबक| अनेक वल्लि दुम अशोक। विचित्र पुष्प शोभले ॥८॥ विशाल रमणीय सरोवरें। विचित्र रंगाचीं पुष्करें । भ्रमर झुंकारती झुंकारें । बहु कोकिला कूजती ॥९॥ वनकुंजर आणि करिणी। हंस आणि हंसिणी। कुरंग डोळस कुरंगिणी। मुखमैथुनीं क्रीडती ॥१०॥ सुरतसंगीं चक्रवाकें। स्वइच्छा रमती कपोतकें| देखोनी रतीच्या नायकें। उदय केला मानसीं ॥११॥''' <br>{{center|(आदिपर्व-अध्याय २८.)}} {{gap}}संध्येतली चोवीस नांवें ह्मणजे ईश्वराचें ध्यान, विष्णुसहस्रनाम ह्मणजे स्तोत्र, अशी समज करून घेणारांनां फल, पुष्प, वृक्ष, पशु, पक्षी यांच्या नांवाची एक माळका ह्मणजे सृष्टिवर्णन, असे वाटल्यास नवल नाहीं. मराठीत सृष्टिविषयक वाङ्मयच जर नाहीं, तर सृष्टिकाव्य कोठून असणार? कादंबऱ्यातले सृष्टिवर्णन एके काळीं ठराविक झाले होतें- "पंचपंच उषःकालची वेळ होती. पक्ष्यांचा किलबिलाट सुरू झाला होता. जात्यांचे घरघरणे, व बायकांचे मंजुळ गाणे ऐकूं येत होते. बहुतेक माणसें साखरझोप घेत पडली होती. अशा काळी एक माणूस हळूच एक दार उघडून, पावलें न वाजवता, इकडे तिकडे नजर टाकीत बाहेर पडला. वाचकहो, चला आपण त्याच्या पाठीमागून जाऊं." हा सकाळच्या वर्णनाचा मासला; आणि "भगवान् सूर्यनारायण अस्ताला चालला होता, किंवा अस्ताला जाऊन थोडाच वेळ झाला होता. पश्चिमेकडे आकाश अजून तांबडे दिसत होतें. दिवसभर बाहेर चरावयाला गेलेली गुरे संध्याकाळी गांवाकडे परत चाललीं होतीं. पक्षी आपापल्या घरट्यांकडे परत चालले होते. गुरांना गोठ्याकडे जाण्याची उत्सुकता दिसत होती. ती एकमेकांना शिंगांनी टोंचीत, धावपळ करीत चालली होतीं. गुरांच्या घोळक्याने धुरळा खूप उडत होता. अशा काळी एक किंवा दोन गृहस्थ त्या घोळक्यांत शिरून गांवाकडे चालले होते. वाचकहो, चला आपणहि त्यांच्या मागोमाग जाऊं." हा संध्याकाळच्या वर्णनाचा मासला! <br>{{gap}}शाळेतल्यों जुन्या क्रमिक पुस्तकांत काव्याचे कांहीं मासले होते:- '''{{block center|<poem>एका लहान काळ्या मुंगीला गवसला बहू थोर।<br> दाणा गोधूमाचा परि उचलेना जरी करी जोर॥</poem>}}'''<noinclude></noinclude> 0ghr2sjdun9sen5p1u5t0bukf2c7e67 236753 236752 2026-09-10T05:46:51Z JayashreeVI 4058 236753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११८)'''}}}}</noinclude>'''भिन्न मार्गी विचरती ॥७॥ पालाश तिलक चूत चंपक। पारिजातादि कुरबक| अनेक वल्लि दुम अशोक। विचित्र पुष्प शोभले ॥८॥ विशाल रमणीय सरोवरें। विचित्र रंगाचीं पुष्करें । भ्रमर झुंकारती झुंकारें । बहु कोकिला कूजती ॥९॥ वनकुंजर आणि करिणी। हंस आणि हंसिणी। कुरंग डोळस कुरंगिणी। मुखमैथुनीं क्रीडती ॥१०॥ सुरतसंगीं चक्रवाकें। स्वइच्छा रमती कपोतकें| देखोनी रतीच्या नायकें। उदय केला मानसीं ॥११॥''' {{center|(आदिपर्व-अध्याय २८.)}} {{gap}}संध्येतली चोवीस नांवें ह्मणजे ईश्वराचें ध्यान, विष्णुसहस्रनाम ह्मणजे स्तोत्र, अशी समज करून घेणारांनां फल, पुष्प, वृक्ष, पशु, पक्षी यांच्या नांवाची एक माळका ह्मणजे सृष्टिवर्णन, असे वाटल्यास नवल नाहीं. मराठीत सृष्टिविषयक वाङ्मयच जर नाहीं, तर सृष्टिकाव्य कोठून असणार? कादंबऱ्यातले सृष्टिवर्णन एके काळीं ठराविक झाले होतें- "पंचपंच उषःकालची वेळ होती. पक्ष्यांचा किलबिलाट सुरू झाला होता. जात्यांचे घरघरणे, व बायकांचे मंजुळ गाणे ऐकूं येत होते. बहुतेक माणसें साखरझोप घेत पडली होती. अशा काळी एक माणूस हळूच एक दार उघडून, पावलें न वाजवता, इकडे तिकडे नजर टाकीत बाहेर पडला. वाचकहो, चला आपण त्याच्या पाठीमागून जाऊं." हा सकाळच्या वर्णनाचा मासला; आणि "भगवान् सूर्यनारायण अस्ताला चालला होता, किंवा अस्ताला जाऊन थोडाच वेळ झाला होता. पश्चिमेकडे आकाश अजून तांबडे दिसत होतें. दिवसभर बाहेर चरावयाला गेलेली गुरे संध्याकाळी गांवाकडे परत चाललीं होतीं. पक्षी आपापल्या घरट्यांकडे परत चालले होते. गुरांना गोठ्याकडे जाण्याची उत्सुकता दिसत होती. ती एकमेकांना शिंगांनी टोंचीत, धावपळ करीत चालली होतीं. गुरांच्या घोळक्याने धुरळा खूप उडत होता. अशा काळी एक किंवा दोन गृहस्थ त्या घोळक्यांत शिरून गांवाकडे चालले होते. वाचकहो, चला आपणहि त्यांच्या मागोमाग जाऊं." हा संध्याकाळच्या वर्णनाचा मासला! <br>{{gap}}शाळेतल्यों जुन्या क्रमिक पुस्तकांत काव्याचे कांहीं मासले होते:- {{block center|<poem>'''एका लहान काळ्या मुंगीला गवसला बहू थोर।<br> दाणा गोधूमाचा परि उचलेना जरी करी जोर॥'''</poem>}}<noinclude></noinclude> 0roelhuyvcglhjcjgdt8i8yzx3zsilj 236754 236753 2026-09-10T05:47:15Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११८)'''}}}}</noinclude>'''भिन्न मार्गी विचरती ॥७॥ पालाश तिलक चूत चंपक। पारिजातादि कुरबक| अनेक वल्लि दुम अशोक। विचित्र पुष्प शोभले ॥८॥ विशाल रमणीय सरोवरें। विचित्र रंगाचीं पुष्करें । भ्रमर झुंकारती झुंकारें । बहु कोकिला कूजती ॥९॥ वनकुंजर आणि करिणी। हंस आणि हंसिणी। कुरंग डोळस कुरंगिणी। मुखमैथुनीं क्रीडती ॥१०॥ सुरतसंगीं चक्रवाकें। स्वइच्छा रमती कपोतकें| देखोनी रतीच्या नायकें। उदय केला मानसीं ॥११॥''' {{center|(आदिपर्व-अध्याय २८.)}} {{gap}}संध्येतली चोवीस नांवें ह्मणजे ईश्वराचें ध्यान, विष्णुसहस्रनाम ह्मणजे स्तोत्र, अशी समज करून घेणारांनां फल, पुष्प, वृक्ष, पशु, पक्षी यांच्या नांवाची एक माळका ह्मणजे सृष्टिवर्णन, असे वाटल्यास नवल नाहीं. मराठीत सृष्टिविषयक वाङ्मयच जर नाहीं, तर सृष्टिकाव्य कोठून असणार? कादंबऱ्यातले सृष्टिवर्णन एके काळीं ठराविक झाले होतें- "पंचपंच उषःकालची वेळ होती. पक्ष्यांचा किलबिलाट सुरू झाला होता. जात्यांचे घरघरणे, व बायकांचे मंजुळ गाणे ऐकूं येत होते. बहुतेक माणसें साखरझोप घेत पडली होती. अशा काळी एक माणूस हळूच एक दार उघडून, पावलें न वाजवता, इकडे तिकडे नजर टाकीत बाहेर पडला. वाचकहो, चला आपण त्याच्या पाठीमागून जाऊं." हा सकाळच्या वर्णनाचा मासला; आणि "भगवान् सूर्यनारायण अस्ताला चालला होता, किंवा अस्ताला जाऊन थोडाच वेळ झाला होता. पश्चिमेकडे आकाश अजून तांबडे दिसत होतें. दिवसभर बाहेर चरावयाला गेलेली गुरे संध्याकाळी गांवाकडे परत चाललीं होतीं. पक्षी आपापल्या घरट्यांकडे परत चालले होते. गुरांना गोठ्याकडे जाण्याची उत्सुकता दिसत होती. ती एकमेकांना शिंगांनी टोंचीत, धावपळ करीत चालली होतीं. गुरांच्या घोळक्याने धुरळा खूप उडत होता. अशा काळी एक किंवा दोन गृहस्थ त्या घोळक्यांत शिरून गांवाकडे चालले होते. वाचकहो, चला आपणहि त्यांच्या मागोमाग जाऊं." हा संध्याकाळच्या वर्णनाचा मासला! <br>{{gap}}शाळेतल्यों जुन्या क्रमिक पुस्तकांत काव्याचे कांहीं मासले होते:- {{block center|<poem>'''एका लहान काळ्या मुंगीला गवसला बहू थोर।<br> दाणा गोधूमाचा परि उचलेना जरी करी जोर॥'''</poem>}}<noinclude></noinclude> 0hh0cy039gllujp9blg1zwbulyhqx6e 104 112128 236755 236691 2026-09-10T05:59:29Z JayashreeVI 4058 236755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११९)'''}}}}</noinclude>{{center|'''प्रातःकाळीं थंडगारसा वारा झुळझुळ येतो।<br> सर्वोनां तो हुषार करितो सुख शांतीही देतो।'''}} {{gap}}असलीं निर्लेप वर्णनं वाचून "मेंढ्यावरी लोंकरं दाट भारी" अशी या कवितांची थट्टा झाल्यास नवल कसले? <br>{{gap}}''''अरुण'''' या नावांची एका ''''बालकवी'''' नें लिहिलेली कविता येथे उदाहरणार्थ घ्यावयास हरकत नाहीं. पहिल्या पांचसात ओळी ठीक आहेत; पण त्या इतक्या सर्वसाधारण आहेत, की हिंदुस्थानांतल्या बहुतेक प्रत्येक भागाला त्या लागू पडतील. कवीनें जो अरुण पाहिला असेल, ज्या ऋतूंतला ज्या भागांतला तो असेल, त्याचा विशिष्टपणा कवितेंत कोठेंहि आढळत नाहीं. अरुणोदयाचे सर्वसाधारण का असेना-वर्णन पुरतें होतें न होतें, तोंच कवीला भराया मारण्याची अनावर इच्छा होऊं लागते. तांबूसपणा पाहून लागलीच या बालकवीला रुसलेल्या बाईच्या गालांची आठवण होते! अरुणोदयाला उद्देशून कविता आहे, याचा कवीला विसर पडून सूर्योदयाला निरनिराळी रूपके चिकटविण्याचा तो प्रयत्न करितो. कृष्ण व गोपी यांची रासक्रीडा देखील तो आंत घुसडून देतो, व शेवटी कविता अरुणोदयाविषयी आहे, कीं सूर्योदयाविषयीं आहे, कीं दोन्हीविषयी मिळून आहे, याचा भ्रम वाचकांच्या मनांत उत्पन्न करतो, '''‘अधिकस्याधिकं फलम्'''' या न्यायानें एकांत दोन कविता वाचावयाला मिळाल्याबद्दल वाचकांना आनंदच झाला पाहिजे, अशी या बालकवीची समजूत आहे कीं काय कोण जाणे! <br>{{gap}}सृष्टिवर्णन करण्याची पात्रता अंगी येण्यास, अतिसुक्ष्म व सतत निरीक्षण पाहिजे. मनुष्यस्वभावाची, अंतःकरणप्रवृत्तींची, लहरी (Whims) ची देखील पुरती ओळख प्रथम पाहिजे, आणि मग ऋतुमानाप्रमाणे बदलणारी सृष्टीचीं रूपें, तिचे असंख्य व्यापार, त्यांचा रसिकांच्या मनावर होणारा परिणाम, मनोवृत्तींचीं दशांतरें, तदनुरूप पालटलेली, निदान तशीं भासणारी सृष्टीचीं रूपें, शब्दसृष्टींत निर्माण करण्यास समर्थ अशी कल्पनाशक्ति व भाषाप्रभुत्व हीं पाहिजेत. ठराविक शब्द, ठराविक उपमा एकत्र गुंफल्या, की त्यांनी सृष्टिकाव्य बनत नाहीं। यास्तव दुराभिमान सोडून पाश्चात्य कवींचीं उत्तमोत्तम काव्यें लक्षपूर्वक वाचली पाहिजेत. ह्मणजे कालांतराने तशी कृति स्वभाषेंत स्वतंत्र प्रेरणेनें वठ-<noinclude></noinclude> 5tei393wq2lchajlgpzmgah9gbstsw6 236756 236755 2026-09-10T06:00:17Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(११९)'''}}}}</noinclude>{{center|'''प्रातःकाळीं थंडगारसा वारा झुळझुळ येतो।<br> सर्वोनां तो हुषार करितो सुख शांतीही देतो।'''}} {{gap}}असलीं निर्लेप वर्णनं वाचून '''"मेंढ्यावरी लोंकरं दाट भारी"''' अशी या कवितांची थट्टा झाल्यास नवल कसले? <br>{{gap}}''''अरुण'''' या नावांची एका ''''बालकवी'''' नें लिहिलेली कविता येथे उदाहरणार्थ घ्यावयास हरकत नाहीं. पहिल्या पांचसात ओळी ठीक आहेत; पण त्या इतक्या सर्वसाधारण आहेत, की हिंदुस्थानांतल्या बहुतेक प्रत्येक भागाला त्या लागू पडतील. कवीनें जो अरुण पाहिला असेल, ज्या ऋतूंतला ज्या भागांतला तो असेल, त्याचा विशिष्टपणा कवितेंत कोठेंहि आढळत नाहीं. अरुणोदयाचे सर्वसाधारण का असेना-वर्णन पुरतें होतें न होतें, तोंच कवीला भराया मारण्याची अनावर इच्छा होऊं लागते. तांबूसपणा पाहून लागलीच या बालकवीला रुसलेल्या बाईच्या गालांची आठवण होते! अरुणोदयाला उद्देशून कविता आहे, याचा कवीला विसर पडून सूर्योदयाला निरनिराळी रूपके चिकटविण्याचा तो प्रयत्न करितो. कृष्ण व गोपी यांची रासक्रीडा देखील तो आंत घुसडून देतो, व शेवटी कविता अरुणोदयाविषयी आहे, कीं सूर्योदयाविषयीं आहे, कीं दोन्हीविषयी मिळून आहे, याचा भ्रम वाचकांच्या मनांत उत्पन्न करतो, '''‘अधिकस्याधिकं फलम्'''' या न्यायानें एकांत दोन कविता वाचावयाला मिळाल्याबद्दल वाचकांना आनंदच झाला पाहिजे, अशी या बालकवीची समजूत आहे कीं काय कोण जाणे! <br>{{gap}}सृष्टिवर्णन करण्याची पात्रता अंगी येण्यास, अतिसुक्ष्म व सतत निरीक्षण पाहिजे. मनुष्यस्वभावाची, अंतःकरणप्रवृत्तींची, लहरी (Whims) ची देखील पुरती ओळख प्रथम पाहिजे, आणि मग ऋतुमानाप्रमाणे बदलणारी सृष्टीचीं रूपें, तिचे असंख्य व्यापार, त्यांचा रसिकांच्या मनावर होणारा परिणाम, मनोवृत्तींचीं दशांतरें, तदनुरूप पालटलेली, निदान तशीं भासणारी सृष्टीचीं रूपें, शब्दसृष्टींत निर्माण करण्यास समर्थ अशी कल्पनाशक्ति व भाषाप्रभुत्व हीं पाहिजेत. ठराविक शब्द, ठराविक उपमा एकत्र गुंफल्या, की त्यांनी सृष्टिकाव्य बनत नाहीं। यास्तव दुराभिमान सोडून पाश्चात्य कवींचीं उत्तमोत्तम काव्यें लक्षपूर्वक वाचली पाहिजेत. ह्मणजे कालांतराने तशी कृति स्वभाषेंत स्वतंत्र प्रेरणेनें वठ-<noinclude></noinclude> jywgpwrgbm4vytoicpz0ytdkcttujkn 104 112151 236734 2026-09-09T13:02:11Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १२० ) विण्याची शक्ति अंगांत येईल. परभाषेतल्या लहानसहान कवींच्या कृतींनां स्वभाषेचें रूप दिल्याने आमच्या कवींचा पंगुपणा दूर होणार नाहीं. सर्वमान्य झालेल्या कवींच्या स..." 236734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२० ) विण्याची शक्ति अंगांत येईल. परभाषेतल्या लहानसहान कवींच्या कृतींनां स्वभाषेचें रूप दिल्याने आमच्या कवींचा पंगुपणा दूर होणार नाहीं. सर्वमान्य झालेल्या कवींच्या सुंदर कृतींशीं दृढ परिचय करण्यांत कमीपणा नसून, ती एक- प्रकारची तालीम आहे. आजपर्यंत कोणताहि साहित्यसेवक भगीरथप्रयत्नांवां- चून सर्वमान्य कवि झालेला नाहीं. कवि जन्मतःच होतो, हें जितके खरें आहे, तितकेंच सतत परिश्रमांशिवाय कवीला सर्वमान्यता प्राप्त होत नाहीं, हेंहि खरें आहे. अभ्यास कोणालाहि सुटलेला नाहीं. नुसत्या स्फूर्तीनें मोठा कवि होत नाहीं; नुसत्या विद्वत्तेने होत नाहीं. स्फूर्ति, विद्वत्ता व व्यासंग ही त्रयी जुळली पाहिजे. याच्या उलट समजूत ह्मणजे निवळ भ्रम आहे ! उपसंहार. दोन लेख लिहिण्याच्या उद्देशाने सुरवात केल्यानंतर ते सहापर्यंत वाढल्यामुळे शेवटीं उपसंहार जोडणें भाग पडले आहे. वाचन ह्मणजे काय, हें प्रत्येकाला माहीत असतांना त्यावर सहा लेख लिहून बाऊ करण्याचा हेतु काय, असा प्रश्न निघाल्यास आश्चर्य नाहीं. वाचन या शब्दाचे दोन अर्थ होतात, हें पुष्कळांच्या स्पष्टपणे लक्षांत रहात नाहीं. वाचन म्हणजे व्यासंग, याविषयीं हे लेख आहेत. वाचन सोपें आहे, अशी बहुतेकांची समजूत झालेली दिसते. वाचन ह्मणजे व्यासंग सोपा नाहीं हें मनावर ठसावें, हा आमचा एक हेतु आहे. पद्धतशीर वाचन ह्मणजे व्यासंग होय. व्यासंगाची आमच्या लोकांना फारशी आवड नाहीं. मग पुरती कल्पना कोठून असणार ? एखाद्याचे वाचन कसे काय आहे, हें पारखावयाचें असल्यास त्याला " तुझी तासाला किती पानें वाचतां ? असा प्रश्न बहुतेक नेहमी विचारतात. घोड्याची, मोटारकारची, आगगाडीची, आगबोटीची, थोडक्यांत ह्मणजे, वाहनाची जशी परीक्षा एका तासांत किती वेग अशा हिशोबानें करावयाची, तशीच मनुष्याच्या विद्वत्तेची! पण वाचनाची, व्या- संगाची, ही कसोटी विलक्षण आहे, यांत शंका नाहीं. आतां कदाचित् परभा- पेला अनुलक्षून असा प्रश्न विचारतात असें ह्मणावें, तर वाचनाच्या वेगावरून भाषेच्या ज्ञानाची परीक्षा करणें अगदी चुकीचें आहे, असें ह्मणणे भाग आहे. जसा हेतु, जसा विषय, जसा लेखक, तसा वाचनाचा वेग असणार, हे उघड आहे. एकादें पुस्तक करमणुकीकरतां वाचर्णे आणि परीक्षेकरतां वाचर्णे यांत "<noinclude></noinclude> kz9xkhp23y82y0erchs0bibfw4jrhzj 236757 236734 2026-09-10T06:07:29Z JayashreeVI 4058 236757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१२०)'''}}}}</noinclude>विण्याची शक्ति अंगांत येईल. परभाषेतल्या लहानसहान कवींच्या कृतींनां स्वभाषेचें रूप दिल्याने आमच्या कवींचा पंगुपणा दूर होणार नाहीं. सर्वमान्य झालेल्या कवींच्या सुंदर कृतींशीं दृढ परिचय करण्यांत कमीपणा नसून, ती एकप्रकारची तालीम आहे. आजपर्यंत कोणताहि साहित्यसेवक भगीरथप्रयत्नांवांचून सर्वमान्य कवि झालेला नाहीं. कवि जन्मतःच होतो, हें जितके खरें आहे, तितकेंच सतत परिश्रमांशिवाय कवीला सर्वमान्यता प्राप्त होत नाहीं, हेंहि खरें आहे. अभ्यास कोणालाहि सुटलेला नाहीं. नुसत्या स्फूर्तीनें मोठा कवि होत नाहीं; नुसत्या विद्वत्तेने होत नाहीं. स्फूर्ति, विद्वत्ता व व्यासंग ही त्रयी जुळली पाहिजे. याच्या उलट समजूत ह्मणजे निवळ भ्रम आहे! {{center|{{larger|'''उपसंहार.'''}}}} {{gap}}दोन लेख लिहिण्याच्या उद्देशाने सुरवात केल्यानंतर ते सहापर्यंत वाढल्यामुळे शेवटीं उपसंहार जोडणें भाग पडले आहे. वाचन ह्मणजे काय, हें प्रत्येकाला माहीत असतांना त्यावर सहा लेख लिहून बाऊ करण्याचा हेतु काय, असा प्रश्न निघाल्यास आश्चर्य नाहीं. वाचन या शब्दाचे दोन अर्थ होतात, हें पुष्कळांच्या स्पष्टपणे लक्षांत रहात नाहीं. '''वाचन म्हणजे व्यासंग, याविषयीं हे लेख आहेत.''' वाचन सोपें आहे, अशी बहुतेकांची समजूत झालेली दिसते. वाचन ह्मणजे व्यासंग सोपा नाहीं हें मनावर ठसावें, हा आमचा एक हेतु आहे. '''पद्धतशीर वाचन ह्मणजे व्यासंग होय.''' व्यासंगाची आमच्या लोकांना फारशी आवड नाहीं. मग पुरती कल्पना कोठून असणार? एखाद्याचे वाचन कसे काय आहे, हें पारखावयाचें असल्यास त्याला "तुम्ही तासाला किती पानें वाचतां? असा प्रश्न बहुतेक नेहमी विचारतात. घोड्याची, मोटारकारची, आगगाडीची, आगबोटीची, थोडक्यांत ह्मणजे, वाहनाची जशी परीक्षा एका तासांत किती वेग अशा हिशोबानें करावयाची, तशीच मनुष्याच्या विद्वत्तेची! पण वाचनाची, व्यासंगाची, ही कसोटी विलक्षण आहे, यांत शंका नाहीं. आतां कदाचित् परभाषेला अनुलक्षून असा प्रश्न विचारतात असें ह्मणावें, तर वाचनाच्या वेगावरून भाषेच्या ज्ञानाची परीक्षा करणें अगदी चुकीचें आहे, असें ह्मणणे भाग आहे. जसा हेतु, जसा विषय, जसा लेखक, तसा वाचनाचा वेग असणार, हे उघड आहे. एकादें पुस्तक करमणुकीकरतां वाचणे आणि परीक्षेकरतां वाचणे यांत "<noinclude></noinclude> ckgmsxbtq76mf4htc3ie6alw4i45yhw 236758 236757 2026-09-10T06:07:51Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१२०)'''}}}}</noinclude>विण्याची शक्ति अंगांत येईल. परभाषेतल्या लहानसहान कवींच्या कृतींनां स्वभाषेचें रूप दिल्याने आमच्या कवींचा पंगुपणा दूर होणार नाहीं. सर्वमान्य झालेल्या कवींच्या सुंदर कृतींशीं दृढ परिचय करण्यांत कमीपणा नसून, ती एकप्रकारची तालीम आहे. आजपर्यंत कोणताहि साहित्यसेवक भगीरथप्रयत्नांवांचून सर्वमान्य कवि झालेला नाहीं. कवि जन्मतःच होतो, हें जितके खरें आहे, तितकेंच सतत परिश्रमांशिवाय कवीला सर्वमान्यता प्राप्त होत नाहीं, हेंहि खरें आहे. अभ्यास कोणालाहि सुटलेला नाहीं. नुसत्या स्फूर्तीनें मोठा कवि होत नाहीं; नुसत्या विद्वत्तेने होत नाहीं. स्फूर्ति, विद्वत्ता व व्यासंग ही त्रयी जुळली पाहिजे. याच्या उलट समजूत ह्मणजे निवळ भ्रम आहे! {{center|{{larger|'''उपसंहार.'''}}}} {{gap}}दोन लेख लिहिण्याच्या उद्देशाने सुरवात केल्यानंतर ते सहापर्यंत वाढल्यामुळे शेवटीं उपसंहार जोडणें भाग पडले आहे. वाचन ह्मणजे काय, हें प्रत्येकाला माहीत असतांना त्यावर सहा लेख लिहून बाऊ करण्याचा हेतु काय, असा प्रश्न निघाल्यास आश्चर्य नाहीं. वाचन या शब्दाचे दोन अर्थ होतात, हें पुष्कळांच्या स्पष्टपणे लक्षांत रहात नाहीं. '''वाचन म्हणजे व्यासंग, याविषयीं हे लेख आहेत.''' वाचन सोपें आहे, अशी बहुतेकांची समजूत झालेली दिसते. वाचन ह्मणजे व्यासंग सोपा नाहीं हें मनावर ठसावें, हा आमचा एक हेतु आहे. '''पद्धतशीर वाचन ह्मणजे व्यासंग होय.''' व्यासंगाची आमच्या लोकांना फारशी आवड नाहीं. मग पुरती कल्पना कोठून असणार? एखाद्याचे वाचन कसे काय आहे, हें पारखावयाचें असल्यास त्याला "तुम्ही तासाला किती पानें वाचतां? असा प्रश्न बहुतेक नेहमी विचारतात. घोड्याची, मोटारकारची, आगगाडीची, आगबोटीची, थोडक्यांत ह्मणजे, वाहनाची जशी परीक्षा एका तासांत किती वेग अशा हिशोबानें करावयाची, तशीच मनुष्याच्या विद्वत्तेची! पण वाचनाची, व्यासंगाची, ही कसोटी विलक्षण आहे, यांत शंका नाहीं. आतां कदाचित् परभाषेला अनुलक्षून असा प्रश्न विचारतात असें ह्मणावें, तर वाचनाच्या वेगावरून भाषेच्या ज्ञानाची परीक्षा करणें अगदी चुकीचें आहे, असें ह्मणणे भाग आहे. जसा हेतु, जसा विषय, जसा लेखक, तसा वाचनाचा वेग असणार, हे उघड आहे. एकादें पुस्तक करमणुकीकरतां वाचणे आणि परीक्षेकरतां वाचणे यांत "<noinclude></noinclude> clzz3q82zzj5rd07htpwsp99elvr4xv 104 112152 236735 2026-09-09T13:02:37Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १२१ ) कितीतरी फरक आहे, हें प्रत्येक विद्यार्थ्याला समजतें. भाषा किती जरी चांगली "येत असली, तरी फार बारकाईने वाचावयाचे असल्यास वेग मंदावलाच पाहिजे. वाचनाच्या या वेगाच्या क..." 236735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२१ ) कितीतरी फरक आहे, हें प्रत्येक विद्यार्थ्याला समजतें. भाषा किती जरी चांगली "येत असली, तरी फार बारकाईने वाचावयाचे असल्यास वेग मंदावलाच पाहिजे. वाचनाच्या या वेगाच्या कसोटीप्रमाणे, विद्वत्तेच्या प्रचलित कल्पना देखील कांहींशा विलक्षण आहेत. काही वर्षापूर्वी महाराष्ट्रांत एक प्रसिद्ध विद्वान् होते. त्यांची अशी ख्याति असे, की एकदां ते बोलावयास उभे राहिले, ह्मणजे त्यांना वेळच पुरत नसे-मग विषय कोणताहि असो. अशी त्यांची जाडी विद्वत्ता होती. त्यांचा खाजगी पुस्तकसंग्रह देखील मोठा होता. कोणत्याहि विषयावर वाटेल तितका वेळपर्यंत पण थोडक्यांत कधींहि नाहीं बोलतां येणें ह्मणजे विद्वत्ता अशी अजून देखील पुष्कळ सुशिक्षितांची समजूत असलेली दिसते. श्रोत्यांनां समजेल किंवा नाही याची पर्वा न करता, जाडेजाडे शब्द वापरून न अडख ळतां बोलतां येणें ह्मणजे विद्वत्ता, अशी कांही जणांची समजूत असते. कठिण विषय जर साधारण शिकलेल्या लोकांना सोप्या रीतीने समजावून सांगण्याची अंगांत धमक नसेल, तर सभांतून भाषणे करण्याची उठाठेव तरी कां करावी ? जाहीर भाषणांचा उद्देश लोकशिक्षणाचा आहे. स्वतःचें भाषेचें ज्ञान दाखवि- ण्याची ती वेळ नव्हे, ही साधी गोष्ट जर वक्त्यांच्या व श्रोत्यांच्या ध्यानति राहिली, तर जरी कदाचित् भाषणांची संख्या कमी झाली, तरी जीं होतील ती ऐकण्यासारखी होतील. पुस्तकांचे वर्णनात्मक ( Descriptive ) क्याट- लॉम झणजे विद्वत्ता अशी बाकीच्यांची समजूत असते. एक उदाहरण घेऊं:- एक प्रसिद्ध विद्वान् होते. ते एकदां समाजशास्त्रावर बोलावयाला लागले. Comte, Spencer, Kidd अशीं नांवें श्रोत्यांना ऐकूं आलीं. स्पेन्सरच्यानंतर समाजशास्त्राची अश्रुतपूर्व वाढ झाली आहे, त्याची कल्पना वक्त्यांनां नव्हती. ती असल्यास निदान त्यांच्या दीडदोन तासांच्या भाषणांत Kidd च्या नांवाशिवाय इतर कोठें स्पष्ट दिसली नाहीं. श्रोत्यांनां भाषण समजलें नाहीं, पण वक्त्याच्या अस्खलित प्रवाहानें ते खुष झाले । समाजशास्त्र झणजे काय, दल्ली त्या शास्त्राची कोठपर्यंत प्रगति झाली आहे, त्याचा व्यवहारांत उपयोग काय, Comte, Spencer, Kidd यांचे सिद्धांत कितपत अजून टिकले आहेत, ते टिकले नसल्यास कां टिकले नाहींत, असल्या प्रश्नाची चर्चा करण्यास दीडदोन तासांत सवड मिळू नये, हें आश्चर्य आहे. असला आवांक्या-<noinclude></noinclude> 46bxrc1ak90hiki9hxfrhfyhtc474wn 236759 236735 2026-09-10T06:16:09Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१२१)'''}}}}</noinclude>कितीतरी फरक आहे, हें प्रत्येक विद्यार्थ्याला समजतें. भाषा किती जरी चांगली येत असली, तरी फार बारकाईने वाचावयाचे असल्यास वेग मंदावलाच पाहिजे. <br>{{gap}}वाचनाच्या या वेगाच्या कसोटीप्रमाणे, विद्वत्तेच्या प्रचलित कल्पना देखील कांहींशा विलक्षण आहेत. काही वर्षापूर्वी महाराष्ट्रांत एक प्रसिद्ध विद्वान् होते. त्यांची अशी ख्याति असे, की एकदां ते बोलावयास उभे राहिले, ह्मणजे त्यांना वेळच पुरत नसे-मग विषय कोणताहि असो. अशी त्यांची जाडी विद्वत्ता होती. त्यांचा खाजगी पुस्तकसंग्रह देखील मोठा होता. कोणत्याहि विषयावर वाटेल तितका वेळपर्यंत पण थोडक्यांत कधींहि नाहीं बोलतां येणें ह्मणजे विद्वत्ता अशी अजून देखील पुष्कळ सुशिक्षितांची समजूत असलेली दिसते. श्रोत्यांनां समजेल किंवा नाही याची पर्वा न करता, जाडेजाडे शब्द वापरून न अडखळतां बोलतां येणें ह्मणजे विद्वत्ता, अशी कांही जणांची समजूत असते. कठिण विषय जर साधारण शिकलेल्या लोकांना सोप्या रीतीने समजावून सांगण्याची अंगांत धमक नसेल, तर सभांतून भाषणे करण्याची उठाठेव तरी कां करावी? जाहीर भाषणांचा उद्देश लोकशिक्षणाचा आहे. स्वतःचें भाषेचें ज्ञान दाखविण्याची ती वेळ नव्हे, ही साधी गोष्ट जर वक्त्यांच्या व श्रोत्यांच्या ध्यानात राहिली, तर जरी कदाचित् भाषणांची संख्या कमी झाली, तरी जीं होतील ती ऐकण्यासारखी होतील. पुस्तकांचे वर्णनात्मक (Descriptive) क्याटलॉम म्हणजे विद्वत्ता अशी बाकीच्यांची समजूत असते. एक उदाहरण घेऊं:- <br>{{gap}}एक प्रसिद्ध विद्वान् होते. ते एकदां समाजशास्त्रावर बोलावयाला लागले. Comte, Spencer, Kidd अशीं नांवें श्रोत्यांना ऐकूं आलीं. स्पेन्सरच्यानंतर समाजशास्त्राची अभूतपूर्व वाढ झाली आहे, त्याची कल्पना वक्त्यांनां नव्हती. ती असल्यास निदान त्यांच्या दीडदोन तासांच्या भाषणांत Kidd च्या नांवाशिवाय इतर कोठें स्पष्ट दिसली नाहीं. श्रोत्यांनां भाषण समजलें नाहीं, पण वक्त्याच्या अस्खलित प्रवाहानें ते खुष झाले। समाजशास्त्र म्हणजे काय, हल्ली त्या शास्त्राची कोठपर्यंत प्रगति झाली आहे, त्याचा व्यवहारांत उपयोग काय, Comte, Spencer, Kidd यांचे सिद्धांत कितपत अजून टिकले आहेत, ते टिकले नसल्यास कां टिकले नाहींत, असल्या प्रश्नाची चर्चा करण्यास दीडदोन तासांत सवड मिळू नये, हें आश्चर्य आहे. असला आवांक्या-<noinclude></noinclude> nwch67z7qd3e2etm5nn7zmdw6hr5fli 104 112153 236737 2026-09-09T14:35:27Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मजकुराविना */ duplicate page 236737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><noinclude></noinclude> 3l7n0jgg6vvsj0tgftc8ny38hkk7xfi 104 112154 236738 2026-09-09T14:36:03Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मजकुराविना */ duplicate page 236738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6pewiyyebyc8m42d8lu6xlv59f2mxdm 104 112155 236739 2026-09-09T14:42:24Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०० |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>असें होतें. या अर्वाचीन युगाचे जवळ जवळ समान वर्षांचे असे तीन पोटविभाग पडतात. पहिला विभाग सन १५०५ ते सन १६५६ म्हणजे १५१ वर्षांचा पडतो. या पोटविभागांत लंकेमध्यें पोर्तुगीझ लोकांचा प्रथम चंचूप्रवेश होऊन त्यांचा लंकेकरांना वरचष्मी सहवास व प्रत्यक्ष अंमल सहन करावा लागला. या युगपर्वाला 'पोर्तुगीझ कारकीर्द' असें म्हणतात. दुसरा विभाग सन १६५६ ते सन १७९६ म्हणजे एकशेचाळीस वर्षांचा पडतो. या युगपर्वास 'डच कारकीर्द' म्हणतात; तिसरा विभाग सन १७९६ ते आजतागाईत म्हणजे सुमारें एकशेचाळीस वर्षांचा पडतो. या युगपर्वास 'ब्रिटिश कारकीर्द' म्हणतात. आतां या युगपर्वातील निरनिराळ्या कारकीर्दींची हकीकत तीन प्रकरणांत देणे सोयीचें होईल. पण या वर्णनास लागण्यापूर्वी पोर्तुगीझ लोकांच्या लंकाप्रवेशाच्या सुमारास तेथल्या स्थितीचें सिंहावलोकन करणें वावगे होणार नाहीं.<Br>{{gap}}समाजशास्त्र असें सांगतें कीं एखाद्या लोकांची किंवा देशाची संस्कृति ही अचल नसून त्याला चक्रनेमिक्रमाप्रमाणें वरखालीं नेणारी गति असते व तदनुरूप संस्कृतीला केव्हां ''''उपरिदशा'''' येते तर केव्हां ''''नीचदशा'''' येते. या नियमान्वयें पहातां लंकेच्या व लंकेकरांच्या संस्कृतीची उपरिदशा किंवा वैभवरवीचा मध्यान्हकाळ म्हणजे पहिल्या पराक्रमबाहूची कारकीर्द हा होय. दुसऱ्या प्रकरणांत वर्णन केल्याप्रमाणें पराक्रमबाहूनें सर्व बेटांवर पूर्ववत् एकछत्री अंमल स्थापित करून आपल्या दीर्घकालीन कारकीर्दीमध्यें (सन ११५३ ते ११८६) लंकाबेटाची सर्वाङ्गीण सुधारणा घडवून आणली. यामुळे विद्याकला, उद्योगधंदे, उदीमव्यापार, शेतीबागायती इत्यादि संस्कृतीच्या सर्व अंगांची पराकाष्ठेची प्रगति झाली, व लोक संपन्न व सुखी झाले. पण त्याच्या पश्चात् संस्कृतिचक्राची अधोगति सुरू झाली व तें चक्र पंधराव्या शतकाच्या अखेर अगदीं रसातळाला येऊन पोहोंचलें.{{nop}}<noinclude></noinclude> g4cx98o3sc52otylm85yj77ei0f4god 104 112156 236740 2026-09-09T14:47:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०१ }}</noinclude>{{gap}}आधीं एकछत्री व एक तंत्री राज्याचे तुकडे तुकडे पडले; लंकेच्या उत्तरेकडील भाग तामील राजांनी काबीज करून '''जाफना''' येथें स्वतंत्र राज्य स्थापन केलें. त्यांच्या स्वाऱ्यांच्या माऱ्यामुळे पराक्रबाहूच्या वंशजास '''पोलनुरूवा''' राजधानी सोडून दक्षिणेत मोर्चा फिरवावा लागला व '''यापहू, दंवडानिया, गांपोला, कुरुनेगाला, रयीगामा, केलेनिया, कोटे, सितावाका व कँडी''' इत्यादि शहरांना तात्पुरतें व क्षणभंगुर राजधानीपद प्राप्त होत गेलें. शिवाय तुकडे तुकडे पडलेल्या राज्यांमध्यें व त्यांच्या राजांमध्यें आपआपसांतील भांडण-तंटे व लढाया सारख्या चालू असत. यामुळे देशाची संपत्ति सामर्थ्य व संस्कृति नामशेष होत चालली. कोलंबोमध्यें पोर्तुगीझांनीं प्रथम पाऊल टाकलें त्यावेळीं उत्तरेस '''जाफना व कँडी''' येथें परस्पराशीं भांडणारे असे दोन तामीलवंशीय राजे राज्य करीत होते; तर कोलंबोच्या नजीक '''कोटे''' येथें व कोलंबोच्या पूर्वेस '''सितावाका (अविसवेला)''' येथें मूळच्या सिंहली राजघराण्यांतील परस्परांचा नायनाट करूं पाहणारे दोन राजे राज्यांवर होते. सन १५०५ मध्ये १५ नवंबर रोजीं '''लोरेंझो दी आलमीडा''' नांवाचा पोर्तुगीझ व्यापारी आरमाराचा कप्तान कोलंबो बंदरास आला.<Br>{{gap}}पोर्तुगीझ राष्ट्राला पोपनें दिलेल्या पूर्व देशावरील स्वामित्वाचें आज्ञापत्र राष्ट्रीय ढालीच्या चित्रासकट त्यानें बंदरावरील एका खडकावर खोदलें. तो खडक पूर्वी कस्टम कचेरीच्या जागेंत होता. पण खोदलेल्या लेखाचा तो मोठा खडक सध्यां '''गॉर्डन''' बागेंत ठेवण्यांत आला आहे. शिलालेख राष्ट्रीय ढालीचें चित्र चांगलें स्पष्टपणें दिसतें. कोलंबोकरांवर पोर्तुगीझ लोकांनीं आपल्याबद्दल अनुकूल ग्रह उत्पन्न केला असावा. कारण राजावली या ग्रंथावरून लोकांनीं राजाकडे खालील बातमी धाडली असें दिसतें. "आपल्या कोलंबो बंदरांत गोऱ्या कातडीच्या व देखण्या लोकांची जात आली आहे. ते लोक अंगांत लोखंडी चिलखत व डोक्यावर लोखंडी शिरस्त्राण घालतात. ते क्षणभरही एका जागेवर बसले रहात नाहींत; ते सारखे इकडे तिकडे<noinclude></noinclude> 94dddz8wra7d3ptpyh85xtffhti73la 104 112157 236741 2026-09-09T14:52:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०२ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>फिरतात; ते गोट्याचे तुकडे (पावाचे तुकडे) खातात व रक्त (तांबडी दारू) पितात; एका माशाला किंवा लिंबाला ते दोनतीन सोन्याची किंवा रुप्याचीं नाणी देतात; त्यांच्या तोफांचा आवाज '''युगंधर''' खडकावर येऊन आपटतो तेव्हां तो मेघाच्या गडगडण्यापेक्षांही मोठा वाटतो. त्यांच्या तोफांचे गोळे पुष्कळ लांबपर्यंत जातात व जांब्या दगडाची तटबंदी हादरून टाकतात."<Br>{{gap}}पोर्तुगीझ लोकांना कोलंबोपासून साहा मैल असलेल्या कोटे राजधानीस मुद्दाम फार लांबूनच्या वांकड्या तिकड्या वाटेनें नेण्यांत आलें; म्हणून त्यांना राजधानीस पोहचण्यास तीन दिवस लागले. अर्थात् या कुटील कारवाईनें पोर्तुगीझ वकील फसले नाहींत. या परकीयांच्या आगमनानें इसलामधर्मी मूर लोकांच्या व्यापाराचें नुकसान होणार होतें. म्हणून त्यांची या परकीयांविरुद्ध कारस्थानें सुरू झालीं. तरी '''डॉम लोरेंझो''' कप्तानाची व कोटेच्या राजाची भेट झाली. वाटाघाटीनंतर कोटेच्या राजानें पोर्तुगालच्या राजाची मदत व आश्रय घेण्याचें व दालचिनीच्या रूपानें खंडणी देण्याचें कबूल केलें. लवकरच पोर्तुगीझ लोकांनी '''कोलंबो''' येथे किल्ला बांधला व आपला व्यापार चालू केला.<Br>{{gap}}लंकेतील पोर्तुगीझ लोकांच्या दीडशे वर्षांच्या कारकीर्दीचे स्वाभाविकपणें दोन विभाग पडतात. पहिला विभाग म्हणजे सन १५०५ मधील लंकाप्रवेशापासून तों सन १५९७ मधील कोटेच्या राज्याच्या व लंकेच्या अधिराज्याच्या हक्कसंपादणीपर्यंतचा काळ होय. दुसरा विभाग सन १५९७ पासून ते सन १६५६ पर्यंतचा लंकेच्या खऱ्याखुऱ्या स्वामित्वाच्या संपादन- विसर्जनाचा काळ होय.<Br>{{gap}}पोर्तुगीझ लोकांनीं प्रथम लंकेंत प्रवेश केला तेव्हां आठवा पराक्रमबाहू कोटे येथें राज्य करीत होता. हा बराच वृद्ध झालेला होता. जरी पराक्रमबाहूला तामील लोकांच्या उत्तर लंकेच्या आक्रमणामुळे मूळची<noinclude></noinclude> mkr1psghskfh6mjs6km5uh6eg4agjkz 104 112158 236742 2026-09-09T14:57:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०३ }}</noinclude>लंकेची राजधानी सोडून दक्षिण लंकेंत येऊन राहावें लागलें होतें तरी तो आपल्याला लंकेचा अधिराजा म्हणवीत असे. पण त्याची तीस पसतीस वर्षांची कारकीर्द आपल्या नातेवाईकांशीं भांडण्यांतच गेली. त्याच्या उतार वयांत तर त्याच्या दोन मुलांनीं वृद्धबापाकडून बळजबरीनें म्हणा किंवा खुशीनें म्हणा, राज्यकारभार आपल्या हातीं घेतला; एक मुलगा नववा पराक्रमबाहु म्हणून आपली कारकीर्द सन १५०९ पासून मोजूं लागला तर दुसरा मुलगा सातवा विजय म्हणून तेव्हांपासूनच आपली कारकीर्द मोजूं लागला.<Br>{{gap}}यावरून दोघां भावांमध्यें गादीच्या वारसपणाबद्दल वाद चालू होता व दोघेही आपआपल्यापरी स्वतःला राजा म्हणवून घेत होते असें दिसतें. पण सन १५१८ मध्यें तो वृद्ध राजा एकदांचा मेला अगर मारला गेला. या राजाच्या वृद्धापकाळींच राजघराण्यांतील दूरच्या एका शूर पुरुषानें कँडीकडील मुलूख आपल्या हाताखालीं घातला व तो स्वतंत्रपणें तिकडील कारभार करूं लागला; तर पराक्रमबाहूच्या मायादुने नांवाच्या भावानें '''सितावाका (अविसवेला)''' येथेंच स्वतंत्र राज्य स्थापन केलें. अशा तऱ्हेने आठव्या पराक्रमबाहूच्या कारकीर्दीच्या अखेरीस दक्षिण लंकेंत सुद्धां तीन चार स्वतंत्र राजे झाले. पण आठव्या पराक्रमबाहूच्या सन १५१८ साली झालेल्या मृत्यूनंतर नववा पराक्रमबाहू म्हणविणाऱ्या आपल्या भावाचा पाडाव करून विजयबाहूनें कोटेची गादी बळकावली व तो आपल्याला सातवा विजयबाहू म्हणवूं लागला व आपली कारकीर्द सन १५०९ पासून मोजूं लागला. परक्या पोर्तुगीझ लोकांना आश्रय देण्याचें आपल्या बापाचें धोरण न आवडल्यामुळे '''कालिकतच्या''' झामोरिनपाशीं संगनमत करून त्यानें पोर्तुगीझ लोकांनीं नुकत्याच बांधलेल्या कोलंबोच्या किल्ल्यावर हल्ला केला. पण पोर्तुगीझ लोकांनीं विजयबाहूच्या सैन्याचा पराभव केला. पुढें विजयबाहूच्या मुलांचा व मायादुनेच्या मुलांचा पक्ष घेऊन विजयबाहूवर पोर्तुगीझांनीं सन १५२१ मध्यें स्वारी केली.{{nop}}<noinclude></noinclude> elblrw8vqp8y6zqqzy9cvxox2pzda98 104 112159 236743 2026-09-09T15:04:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०४ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}या स्वारीमध्यें विजयबाहूचा पराभव झाला व तो धारातीर्थी पतन पावला. विजयवाहूचा थोरला मुलगा सातवा '''भुवनैकबाहु''' या नांवानें गादीवर आला. याची कारकीर्द सन १५२१ ते सन १५५१ म्हणजे तीस वर्षे चालली खरी. पण या सर्व काळांमध्ये '''कोटेचा''' राजा '''भुवनैकबाहु''' व '''सितावाकाचा''' राजा '''मायादुने''' व त्याचा मुलगा '''राजसिंह''' व '''कँडीचा''' राजा यांमध्यें तिरंगी सामना सारखा चालू होता. अशा या तिरंगी सामन्यामध्यें पोर्तुगीझ अंमलदार एकदां एकाचा पक्ष घे तर दुसऱ्यांदा दुसऱ्याचा पक्ष घे अशा धोरणानें वागत होते व आपला व्यापार व आपल्या अंमलाखालील मुलूख यांची वाढ करीत होते. आठव्या पराक्रमबाहूप्रमाणें मायादुने हा फार वर्षे जगला. त्यानें '''सितावाका''' येथें स्वतंत्र गादी सन १५२१ साली स्थापन केली. पण तेव्हांपासूनच त्याचा अल्पवयी पण पराक्रमी मुलगा राजसिंह लढाया व राजकारण यांत भाग घेऊं लागला. तो बापाच्या हयातीतच म्हणजे सन १५५४ पासून स्वतंत्रपणे राज्यकारभार करूं लागला व तेव्हांपासून त्याच्या कारकीर्दीस सुरवात झाली. मायादुने सन १५८१ पर्यंत नांवानें गादीवर होता. मायादुने व भुवनैकबाहू यांचेमध्यें लंकेच्या अधिराज्याबद्दल सारखी चुरस चालू होती. आपल्या राज्याला जास्त स्थैर्य यावें या उद्देशानें भुवनैकबाहूनें आपला धर्मपाल नांवाचा अर्भक नातू (मुलीचा मुलगा) याची सोन्याची मूर्ती सन १५४० मध्यें वकिलाबरोबर '''लिसबन''' येथें पोर्तुगालच्या राजाकडे पाठविली व त्या अर्भक मुलाला आपल्यामागें गादीवर बसवून त्याचें संरक्षण करावें अशी पोर्तुगालच्या राजाला विनंति केली. पोर्तुगीझ राजाला ही संधि सुवर्णसंधि वाटली व त्यानें धर्मपालाचे पालकत्व पतकरलें. इकडे '''कँडीच्या''' राजानें सन १५४७ मध्ये पोर्तुगीझ लोकांजवळ '''सितावाकाच्या''' राजावर हल्ला करण्याकरितां मदत मागितली. तीही गोष्ट पोर्तुगीझ लोकांनीं कबूल केली. याप्रमाणें दक्षिण लंकेत चौरंगी सामना सारखा चालू झाला. सन १५५१ मध्यें '''भुवनैकबाहु''' ठार मारला गेला. अर्थात् '''धर्मपाल''' राजाला पोर्तुगीझ सरकारच्या<noinclude></noinclude> mucf9fzmnn6f721v8yxn0ik55t8zxkk 104 112160 236744 2026-09-09T15:09:36Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०५ }}</noinclude>आश्रयाखालीं गादीवर बसविलें खरें. पण मायादुनेला ही उत्तम संधी मिळाली. त्यानें '''कोटेच्या''' मुलुखावर स्वारी केली व बहुतेक मुलूख काबीज केला. पोर्तुगीझ सरकारला '''धर्मपालाला''' कोलंबो येथें सुरक्षितपणाकरितां न्यावें लागलें.<Br>{{gap}}सन १५५७ मध्यें धर्मपालानें क्रिस्ती धर्म स्वीकारला. यामुळे त्याची प्रजा बिथरली व मायादुनेचा मुलगा राजसिंह यानें या संधीचा फायदा घेऊन धर्मपालच्या राहिलेल्या राज्यावर स्वारी केली व सन १५६१ मध्ये पोर्तुगीझ सैन्याचा पराभव केला. सन १५६३-६४ मध्ये तर त्यानें कोटे राजधानी व कोलंबो बंदर या दोन्ही ठिकाणाला वेढा दिला. ही लढाई सन १५८० पर्यंत सारखी चालू होती. सन १५८० मध्ये राजसिंहानें कँडीच्या राज्यावर स्वारी करून राजाला पळवून लावलें व राज्य आपल्या राज्यांत सामील केलें. राजाला (त्यानेंही धर्मपालाप्रमाणेंच क्रिश्चनधर्म स्वीकारला होता) डोना कॅथरिना नांवाची मुलगी होती. तिच्या अज्ञान दशेमध्ये आपला पुतण्या डॉम फिलिप याला वारस नेमून पदच्युत राजानें प्राण सोडला. सन १५८१ मध्ये मायादुने वारला व राजसिंह खरोखरीचा राजा झाला. राज्यावर आल्याबरोबर त्यानें पोर्तुगीझ लोकांना लंकेतून घालवून लावण्याचा निश्चय केला व खुद्द कोलंबो बंदराला सन १५८७ मध्यें वेढा दिला. यावेळी पोर्तुगीझ लोकांनी लंकेच्या सर्व पश्चिम किनाऱ्यावर लुटालूट केली. '''दोंद्रा''' (लंकेचें कन्याकुमारी टोंक) येथील विष्णूचें देवालय पाडलें. पण '''कँडी''' राजघराण्यांतील '''डॉमजॉन''' नांवाचा वीर पुरुष राजसिंहाविरुद्ध उठला. त्यानें डॉम फिलिपला बरोबर घेऊन कँडीच्या मुलखावर स्वारी केली व प्रथम त्याला गादीवर बसविलें; पण त्याच्या आकस्मिक मृत्यूनंतर त्यानें स्वतःच कँडीची गादी बळकावली व त्यानें सन १५९० मध्ये '''विमलधर्मसूर्य''' या नांवानें ग्वाही फिरविली. सन १५९२ मध्ये राजसिंहानें विमलधर्मसूर्य राजावर स्वारी केली. पण त्याचा पराभव झाला व लवकरच<noinclude></noinclude> lm75r2h9rbvgv84l35ymtidz9rq430z 104 112161 236745 2026-09-09T15:10:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "म्हणजे सन १५९३ मध्यें राजसिंह अपघांतानें वारला. त्याच्या मृत्यू - बरोबर त्याचें राज्यही लयास गेलें. कारण, राजसिंहाचा आवडता सेना- पती धर्मपालाच्या पदरीं चाकरीस राहिला. मग धर्मपाल..." 236745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>म्हणजे सन १५९३ मध्यें राजसिंह अपघांतानें वारला. त्याच्या मृत्यू - बरोबर त्याचें राज्यही लयास गेलें. कारण, राजसिंहाचा आवडता सेना- पती धर्मपालाच्या पदरीं चाकरीस राहिला. मग धर्मपालानें त्याच्या व पोर्तुगीझ सैन्याच्या मदतीनें सितावाकाचा सर्व मुलूख काबीज करून आपल्या राज्यांत सामील केला. यावेळी पोर्तुगीझ लोकांचे ग्रह उच्चीचे होते. कारण यावेळीं जाफनाच्या राजानें मानार येथें असलेल्या पोर्तु- गीझ पाद्यावर हल्ला केला. तेव्हां पोर्तुगीझ सरकारने जाफना प्रांतावर हल्ला केला व तो प्रांत सन १५९१।९२ मध्यें काबीज केला व तेथें आपला अंमल राजरोस सुरू केला.<Br>{{gap}} याप्रमाणें सन १५९४ च्या सुमारास विमलधर्मसूर्य व पोर्तुगीझ लोकांच्या ताटाखालचे मांजर बनलेला धर्मपाल येवढे दोन राजे राहिले. विमलधर्मसूर्यानें आपला कँडीच्या गादीवरील हक्क द्विगुणित करण्याकरितां पूर्वीच्या पदच्युत राजाची मुलगी डॉन कॅथरिना हिच्याशी लग्न केलें व ख्रिश्चन धर्म टाकून बौद्धधर्म स्वीकारला. इकडे सन १५९७ मध्यें धर्मपाल विनवारशी वारला. त्यानें आपल्याला संतति नाहीं असें पाहून व आपले पालनपोषण पोर्तुगीझ लोकांनीं केलें हैं स्मरून सन १५८० मध्यें बक्षीसपत्रानें पोर्तुगालच्या राजाला आपलें राज्य. व लंकेचें अधिराज्य दिलें होतें. तेव्हां धर्मपालाच्या पश्चात् पोर्तुगालचा राजा लंकेचा राजा झाला व तशी ग्वाही फिरविण्यांत आली.<Br>{{gap}} येथपासून पोर्तुगीझ कारकीर्दीच्या दुसऱ्या विभागास सुरवात झाली. त्यांनी सर्व लंकाबेट आपल्या ताब्यांत आणण्याचा घाट घातला. त्यांनी कँडीच्या राजाशी युद्ध सुरू केलें व सन १६०२ पर्यंत त्यांनीं समुद्रसपाटीचा तळमुलूख काबीज केला. जाफना व मानार है. उत्तरेकडील भाग आधींच त्यांच्या ताब्यांत आले होते. कँडीच्या राजानें पोर्तुगीझ सेनापतीला लांच देऊन आपल्या बाजूस आणण्याचा प्रयत्न केला. सिलोनच्या पोर्तुगीझ गव्हरनराच्या सांगण्यावरून वरकरणी तो राजाच्या म्हणण्याला कबूल झाला. पण असें करण्यांत कँडी राज-<noinclude></noinclude> kr1z1t34srq1dlfpvftjapu314jev9d 104 112162 236746 2026-09-09T15:10:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "धानीच्या मुख्य मार्गावरील बालाने शहर ताब्यांत घेण्याचा पोर्तुगीझांचा बेत आहे ही बातमी राजास कळली व त्यानें तयारी ठेवली. सन १६०३ मध्ये बालाने वर हल्ला केला गेला. तो यशस्वी झाला न..." 236746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०७ }}</noinclude>धानीच्या मुख्य मार्गावरील बालाने शहर ताब्यांत घेण्याचा पोर्तुगीझांचा बेत आहे ही बातमी राजास कळली व त्यानें तयारी ठेवली. सन १६०३ मध्ये बालाने वर हल्ला केला गेला. तो यशस्वी झाला नाहीं; व गव्ह- रनरास मोठ्या प्रयासानें परत फिरावें लागलें. पण एव्हांपासून कँडीच्या राजानें पूर्वेकडे व्यापार करीत असलेल्या डच कंपनीशी संधान बांध- ण्याचा उद्योग चालविला. विमलधर्मसूर्य यानें बुद्ध धर्म स्वीकारून वृद्धदांताकरितां दोन मजली सुंदर इमारत बांधली व बुद्धधर्मी भिक्षूंची तुटलेली परंपरा सुरू केली. गटांचे येथें मोठा बौद्धधर्मी उत्सव केला. कँडी येथें सध्यां असलेल्या पुष्कळ इमारती त्याने बांधल्या. विमलधर्मसूर्य हा सन १६०४ मध्यें वारला. त्याचेमागून त्याचा चुलतभाऊ सेनारेट आपला भिक्षूचा पेशा टाकून राज्यावर आला व त्यानें डोना कॅथरिना या विधवा झालेल्या राणीशीं विवाह केला. सिताबाका राजघराण्यांतील राजपुत्रानें राज्य मिळण्या- करितां खटपट केली खरी; पण ती यशस्वी झाली नाहीं. मात्र या संधीचा फायदा घेऊन पोर्तुगीझ गव्हर्नरानें आपल्या राज्याचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानें कँडीच्या मुलखांतील लोकांना फार क्रूरतेनें वागविलें. सेनारेटची कारकीर्द सन १६३५ पर्यंत चालली. या सर्व कारकीर्दीभर त्याचें पोर्तुगीझ सरकारबरोबर युद्ध चालू होतें. याच्याच कारकीर्दीच्या काळांत प्रख्यात पोर्तुगीझ आलबुकर्क हा गव्हरनर होऊन आला. त्यानें पोर्तुगीझ अंमलातील व सैन्यांतील अव्यवस्था व लांचलुचपतीचा प्रकार काढून टाकला. त्यानें कालुतारा, त्रिंकोमाली, बाटिकोला येथें किल्ले बांधले व गॉल व कोलंबो येथील बंदराचा अधिक बंदोवस्त व बळकटी केली. याप्रमाणे कँडी राजाच्या मुलखाची पूर्णपणें नाकेबंदी झाली. पण सेनारेटचा मुलगा राजसिंह हा सन १६३० पासून कारभार पाहूं लागला. त्यानें पोर्तुगीझ लोकांच्या सिंहली सैन्याला वश करून घेऊन पोर्तुगीझ मुलखावर हल्ला केला. त्यांत पोर्तुगीझ सैन्याचा पराभव होऊन खुद्द पोर्तुगीझ सेनापती लढाईत मारला .<noinclude></noinclude> 3geud4qpp4v51azr2ly74ivox23z3u4 104 112163 236747 2026-09-09T15:10:29Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "गेला. दुसऱ्या पोर्तुगीझ सेनापतीनें पुनः कँडीच्या मुलखावर हल्ला केला. सेनारेट राजानें सन १६३४ मध्ये पोर्तुगीझ लोकांशी तह केला. पण तो सन १६३५ मध्ये वारला व त्याचा मुलगा राजसिंह रा..." 236747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>गेला. दुसऱ्या पोर्तुगीझ सेनापतीनें पुनः कँडीच्या मुलखावर हल्ला केला. सेनारेट राजानें सन १६३४ मध्ये पोर्तुगीझ लोकांशी तह केला. पण तो सन १६३५ मध्ये वारला व त्याचा मुलगा राजसिंह राज्यावर आला. त्यानें सन १६३६ मध्यें डच लोकांची मदत मागितली. डच लोकांचा लंकेवर डोळा होताच. त्यांना ही उत्तम संधी मिळाली. तेव्हांपासून लंकेमध्यें डच व पोर्तुगीझ या दोन युरोपीयन राष्ट्रांतील कंपन्यांमध्यें लंकेच्या व्यापाराकरितां व लंकेवरील वर्चस्वाकरितां युद्ध सुरू झालें. डच सेना- पतीनें बाटिकोला सन १६३८ मध्यें काबीज केलें; सन १६३९ मध्यें त्रिंकोमाली है प्रख्यात बंदर डच लोकांनीं घेतलें. सन १६४० मध्यें त्यांनीं निबो काबीज केलें. गॉल बंदराला डच लोकांनीं सन १६४२ मध्यें वेढा दिला व तें बंदर सन १६४३ मध्ये त्यांच्या ताब्यांत आलें. शेवटीं सन १६५६ मध्यें खुद्द कोलंबो किल्लयाला त्यांनी वेढा दिला. पोर्तुगीझ सेनापतीला डच लोकांना शरण जाऊन किल्ला त्यांचे स्वाधीन करावा लागला. ज्या ठिकाणीं सन १५०५ सालांत लंकेमध्यें पोर्तुगीझाचा चंचूप्रवेश झालां त्याच ठिकाणी सन १६५६ मध्ये त्यांचा पराभव होऊन त्यांच्या सत्तेचा अंत झाला; व लंकेतील डच कारकीर्दीस सुरवात झाली. तेव्हां या प्रकरणाचे शेवटीं पोर्तुगीझ लोकांच्या दीडशे वर्षांच्या कार- कीर्दीचें सिंहावलोकन करणें अयोग्य होणार नाहीं.<Br>{{gap}} लंकेंतील पोर्तुगीझ सरकार हैं हिंदुस्थानांतील गोव्याच्या व्हाईसरॉ- याच्या ताबेदारीखाली असे. लंकेमधील मुख्य अधिकाऱ्यास कॅपटन जनरल म्हणत. लंकेतील पोर्तुगीझ मुलखाचे चार भाग केलेले होते व त्यावर चार मुख्य अंमलदार असत. त्यांना डिसावा म्हणत. त्यांना दिवाणी, फौजदारी व लष्करी असे सर्व तऱ्हेचे अधिकार असत. प्रत्येक 'भागाचे कोरले म्हणून जिल्हे असत. त्यावरील अधिकाऱ्यास आदिगार म्हणत. त्याच्या हाताखालीं खेडीं असत व त्यावरील अधिकाऱ्यांस विदाने म्हणत. बहुतेक खेड्यांचा वसूल पैशाऐवजीं जिनसामध्ये घेतला जात असे; ते जिन्नस म्हणजे दालचिनी, मिरी, सुपारी, रत्ने, मोतीं व<noinclude></noinclude> 2rrgo2zkapmnihew25lwdxk70yzywwf 104 112164 236748 2026-09-09T15:11:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०९ }}</noinclude>हत्ती हे होत. धार्मिक बाबतींत सिलोनचा मुलूख कोचीनच्या धर्मोपदेशकाच्या ताब्यांत असे; पुष्कळ मिशनरी मंडळ्यांचे पानी लंकेंत येऊन राहिले होते. त्यांनी शाळा व कॉलेजें काढलीं होतीं. सर्व शिक्षण मोफत असे. धार्मिक बाबतींत लोकांवर पुष्कळ जबरदस्ती व सक्ती होत असे. पोर्तुगीझांच्या कारकीर्दीमध्यें पुष्कळ सिंहली लोक खुशीनें किंवा नाखुशीनें पण क्रिसचन झाले व लंकेंत किसचनधर्मी लोकांचा पुष्कळ भरणा तेव्हांपासून झालेला आहे.<Br>{{gap}} पोर्तुगीझ लोकांच्या राज्यव्यवस्थेंत बरीच अंदाधुंदी व लांचलुचपत चाले; पोर्तुगीझ सैन्यामध्येंही म्हणण्यासारखी शिस्त नव्हती. यामुळे पोर्तुगीझ अंमलाला कायमपणा व मजबुती येऊ शकली नाहीं. लोकांमध्यें या अंमलाबद्दल अनुकूल ग्रह नव्हता. म्हणून दीडशे वर्षे चाललेला पोर्तुगीझ अंमल डच लोकांना अवघ्या वीस वर्षांच्या अवधीत नाहींसा करून लंकेवर आपले वर्चस्व स्थापन करतां आलें. लंकेच्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या काळ्या बाजूचें वर्णन केलें खरें; पण त्या अंमलाला पांढरी बाजू मुळींच नव्हती असें मात्र नाहीं. जरी क्रिसचन मिशनरीनीं धार्मिक बाबतींत सक्ती केली तरी त्यानीं लोकांमध्यें ज्ञानाचा प्रसार केला यांत शंका नाहीं, तसेंच ते प्रजेचा पक्ष घेऊन जुलमी अधिकाऱ्याच्या जुलमापासून प्रजेचें संरक्षण करीत यांतही शंका नाहीं. त्याचप्रमाणें शेतकी व उद्योग या बाबतींत पोर्तुगीझ अमदानींत पुष्कळ वाढ व सुधारणा झाली. त्यांनीं पुष्कळ नवीं पिकें व नवे वृक्ष यांच्या लागवडीस सुरवात केली व उत्तेजन दिलें; तसेंच घरगुती उद्योगधंद्यास प्रोत्साहन दिलें. पण सिलोनमध्ये सध्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या खाणाखुणा व स्मारकें फारशीं राहिलीं नाहींत हें खरें आहे.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> hcv46pz3vx1xfkdgakpms88nxe0l85r 236749 236748 2026-09-09T15:12:09Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 236749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०९ }}</noinclude>हत्ती हे होत. धार्मिक बाबतींत सिलोनचा मुलूख कोचीनच्या धर्मोपदेशकाच्या ताब्यांत असे; पुष्कळ मिशनरी मंडळ्यांचे पानी लंकेंत येऊन राहिले होते. त्यांनी शाळा व कॉलेजें काढलीं होतीं. सर्व शिक्षण मोफत असे. धार्मिक बाबतींत लोकांवर पुष्कळ जबरदस्ती व सक्ती होत असे. पोर्तुगीझांच्या कारकीर्दीमध्यें पुष्कळ सिंहली लोक खुशीनें किंवा नाखुशीनें पण क्रिसचन झाले व लंकेंत किसचनधर्मी लोकांचा पुष्कळ भरणा तेव्हांपासून झालेला आहे.<Br>{{gap}}पोर्तुगीझ लोकांच्या राज्यव्यवस्थेंत बरीच अंदाधुंदी व लांचलुचपत चाले; पोर्तुगीझ सैन्यामध्येंही म्हणण्यासारखी शिस्त नव्हती. यामुळे पोर्तुगीझ अंमलाला कायमपणा व मजबुती येऊ शकली नाहीं. लोकांमध्यें या अंमलाबद्दल अनुकूल ग्रह नव्हता. म्हणून दीडशे वर्षे चाललेला पोर्तुगीझ अंमल डच लोकांना अवघ्या वीस वर्षांच्या अवधीत नाहींसा करून लंकेवर आपले वर्चस्व स्थापन करतां आलें. लंकेच्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या काळ्या बाजूचें वर्णन केलें खरें; पण त्या अंमलाला पांढरी बाजू मुळींच नव्हती असें मात्र नाहीं. जरी क्रिसचन मिशनरीनीं धार्मिक बाबतींत सक्ती केली तरी त्यानीं लोकांमध्यें ज्ञानाचा प्रसार केला यांत शंका नाहीं, तसेंच ते प्रजेचा पक्ष घेऊन जुलमी अधिकाऱ्याच्या जुलमापासून प्रजेचें संरक्षण करीत यांतही शंका नाहीं. त्याचप्रमाणें शेतकी व उद्योग या बाबतींत पोर्तुगीझ अमदानींत पुष्कळ वाढ व सुधारणा झाली. त्यांनीं पुष्कळ नवीं पिकें व नवे वृक्ष यांच्या लागवडीस सुरवात केली व उत्तेजन दिलें; तसेंच घरगुती उद्योगधंद्यास प्रोत्साहन दिलें. पण सिलोनमध्ये सध्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या खाणाखुणा व स्मारकें फारशीं राहिलीं नाहींत हें खरें आहे.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> pd66ld0r7ody1dg7jzkas3jtrjii776 104 112165 236760 2026-09-10T06:16:41Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १२२ ) बाहेरचा विषय घेण्यास या विद्वानांनां कोणी आग्रह केला नव्हता. पण हे स्वतः अतिविनयशील असून देखील असली त्यांची ढोबळ चूक जर झाली, तर वाच- नाच्या तन्हेला दोष देणेच जास्त..." 236760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२२ ) बाहेरचा विषय घेण्यास या विद्वानांनां कोणी आग्रह केला नव्हता. पण हे स्वतः अतिविनयशील असून देखील असली त्यांची ढोबळ चूक जर झाली, तर वाच- नाच्या तन्हेला दोष देणेच जास्त न्याय्य होईल. अमुक वेळांत भाषण पुरें करण्यास, कठिण विषय देखील सर्वांना समजेल इतक्या सोप्या रीतीनें सांगतां येण्यास, शास्त्रांची होणारी वाढ ध्यानांत ठेवून प्रत्येक विषयावरील नामांकित लेखकांची योग्य संभावना करून हल्लींचे रूप कोणतें, ते दाखवितां येण्यास, वाचन पद्धतशीर पाहिजे. व्यासंग पाहिजे. खुद्द वक्त्याला किंवा लेखकाला जर सांगोपांग माहिती असेल, त्याच्या स्वतःच्या शंकांचं अंशतः तरी समाधान झालें असेल, तरच तो विषय इतरांनां मग विषय सोपा असो, की कठिण असो - समजावून सांगता येणे शक्य आहे. स्वतःची व श्रोत्यांची किंवा वाचकां- ची कुवत पाहून विषयांची निवड होऊं लागल्यास हल्लींची स्थिति फार दिवस टिकणार नाहीं. कारण, पुरता अभ्यास केल्याशिवाय वक्ते व लेखक बनण्याची हांव आमच्यांत फार वाढली आहे. विषयाचे ज्ञान बेताचेच असल्यामुळे शब्द- जालाने स्वतःचे अज्ञान झाकण्याची जरूर पडल्यास नवल नाहीं. डॉक्टर, एंजिनीयर, शिक्षक, व्यापारी, पेढीवाले, विमेवाले, यांच्याप्रमाणेंच लेखकाचा स्वतंत्र धंदा आहे. हिशोच ठेवितां आला, कीं जसा पेढीवाला होत नाहीं तसा वाक्यें जोडतां आलों की लेखक होत नाहीं. इतर धंद्यांत साधारणपर्णे देखील यश मिळवावयाचें असेंल, तर जशी पूर्वतयारी केली पाहिजे, तशीच लेखकाच्या धंद्याची गोष्ट आहे. विश्वविद्यालयाची तप्त मुद्रा मिळविली, कीं अंगांत पात्रता आली, अशी समजूत झालेली दिसते; पण पर- भाषेच्याद्वार आशिकत असल्यामुळे नुसती भाषेची देखील अडचण पुरती दूर होत नाहीं, मग व्यासंगाची तर गोष्टच नको! व्यासंगाची लेखकाला जरूर आहे आणि वाचकाला नाहीं, अशी मात्र गोष्ट नाहीं. जितकें गिन्हाईक समजूतदार व चलाख, तितकाच धंदेवाला आपल्या कामांत तरबेज असणार. ह्मणून लेख - कचिं चीज होण्यास, त्यांना हुरूप येण्यास, ते ताव्यांत राहण्यास, वाचक चि- कित्साखोर पाहिजेत, स्वतःचे विचार स्वतःच्या अंतरंगांतच न सांचविणारे पाहिजेत. समाजांत घडामोड थोडीबहुत सतत सुरू असते; पण ती विशेष प्रमाणति होऊं लागली, ह्मणजे पुष्कळांना ओळखता येते.<noinclude></noinclude> 0xdwggayuuxwr5e8xt77wjevi83x0bg 104 112166 236761 2026-09-10T06:17:07Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १२३ ) मतामतांचा गलबला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयासी तेंची थोर ॥ अशी आपल्या समाजाची दाह्रीं स्थिति आहे. ' मतामतांचा गल्ला' सुरू असल्यामुळे, क्या ग्रंथ निश..." 236761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२३ ) मतामतांचा गलबला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयासी तेंची थोर ॥ अशी आपल्या समाजाची दाह्रीं स्थिति आहे. ' मतामतांचा गल्ला' सुरू असल्यामुळे, क्या ग्रंथ निश्चय केला। तो दुजयानें उडविला । तेणें संशयाची वाढला । जन्मवरी ॥ अशी बहुजनसमाजाची स्थिति होणं साहजिक आहे. पण 'जन्मवरी संशय वाढू न देण्यास उपाय आहेत. समाजाला वळण लावण्याची उमेद किंवा हांव बाळगणारांनी वाचन पद्धतशीर केले पाहिजे. कारण, हल्लींची ज्ञानाची कल्पना फार निराळी आहे. पद्धति - शास्त्रीय पद्धति - ज्याला साध्य होईल, तोच विद्वान्, व तोच ज्ञानी, अशी भावना वाढली आहे. आमच्याच समाजाचें उदाहरण घेतल्यास असें दिसेल, की एकेकाळी "इति शंकराचार्याः " " इति मनुः " ( शंकराचार्य असें ह्मणतात, मनु असें ह्यणतो ) असें ह्यटलें, कीं वादाचा निकाल लागत असे. ह्मणून विद्वानांचें सारें लक्ष विशिष्ट ग्रंथांची पुरती छाननी करण्याकडे. असे. ज्ञान विशिष्ट ग्रंथांत सांचविलें आहे, अशी समजूत असल्यामुळे पद्धतीकडे डोळेझांक होत असे. पण असल्या वादाच्या पद्धतीनें खरोखर कांहींच निकाल न होतां जितके मोठे लोक, तितके पंथ, असे मात्र झाले. शिवाय “कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा या न्यायाने शंकराचार्य ह्मणतात झणून एक खरें मानावयाचें, तर मध्वाचार्य ह्मणतात, ह्मणून दुसरें खरें कां मानूं नये, असला प्रश्न उभा राहतोच ! ह्मणून खन्याखोट्यांची कसोटी निराळ्या तऱ्हेनें लाविली पाहिजे. खऱ्याखोट्यांचा निर्णय करण्याची रीत ह्मणजे शास्त्रीय पद्धति. खरेखोटें ठरविण्यास तुलना केली पाहिजे. तुलना बरोबर करितां येण्यास मागची हकीगत माहिती पाहिजे. मागची हकीगत ह्मणजे इतिहास बरोबर समजून तुलना करितां येण्यास धोरण नक्की पाहिजे. हॅ नक्की धोरण ह्मणजे शास्त्रीय पद्धति. या पद्धतीचीं अंगभूत तत्वें विषयानुसार बदलतात, पण दिशा बदलत नाहीं. हें नकी धोरण, ही दिशा, झणजे चिरकाल टिकणारे किती व अगदीच टाकाऊ किती, याचा निर्णय होय. ह्मणून या काळांत व्यक्तीपेक्षां त्यानें योजलेल्या पद्धतीला मान अधिक 33<noinclude></noinclude> nadmo7nf98jlghwr2vbt7gt2q42tmvm 104 112167 236762 2026-09-10T06:17:33Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ( १२४ ) मिळत आहे. “ The age of discipleship is gone - गुरुशिष्यांचा काळ आतां गेला" असें Edward Caird यांनी खुद्द Hegel त्याला उद्देशून ह्यटलें आहे, तें अगदीं यथार्थ आहे. खऱ्याखोट्याची कसोटी शास्त्रीय पद्धत..." 236762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२४ ) मिळत आहे. “ The age of discipleship is gone - गुरुशिष्यांचा काळ आतां गेला" असें Edward Caird यांनी खुद्द Hegel त्याला उद्देशून ह्यटलें आहे, तें अगदीं यथार्थ आहे. खऱ्याखोट्याची कसोटी शास्त्रीय पद्धतीनें करण्यांत येऊ लागली आहे. ज्ञानाची कल्पना व ज्ञानवृद्धीचे मार्ग ही दोन्ही बदलल्यामुळे सर्व विषयांची नव्या दृष्टीने चाळणी होऊं लागली आहे. डार्विनसाहेबांचा उत्क्रांति-विकास- वाद-सर्वत्र मान्य झाला आहे. या विकासवादाचा परिणाम वाङ्मयाच्या कल्पनेवर झाला आहे. वाङ्मय म्हणजे प्रतिभासंपन्न व्यक्तीच्या सुंदर चिरस्मरणीय कृर्ताचा निवळ संग्रह, या कोत्या कल्पनेला समाजाच्या चैतन्याचा, जीवनाचा आरसा म्हणजे वाङ्मय अशी जोड मिळाली आहे. Courthope यांच्या ' History of English Poetry' या सहा भागांपैकी कोणताही वाचून पाहिल्यास संशय राहणार नाहीं. Leslie Stephen यांचे Literature and Society in the 18th century हें पुस्तक पाहिल्यास खात्री होईल. जगांतील निरनिराळ्या समाजांचे वाङ्मयात्मक इतिहास प्रसिद्ध होत आहेत. वाङ्मयात्मक इतिहास आणि वाङ्मयाचा इतिहास यांत फरक आहे. पहिल्यांत समाजस्थितीचें वाड्मयांत पडलेलें प्रतिबिंब दाखविण्याकडे कल विशेष असतो. दुसऱ्यांत लेखकांची परंपरा व त्यांचे ग्रंथ याकडे विशेष लक्ष असतें. यांनां इंग्रजीत अनुक्रमें ‘Literary History' व 'History of Litera- ture' अशी नांवें आहेत. दोहोंच्या दृष्टीमध्यें भेद आहे इतकेंच डार्विनसा- देवांच्या उत्क्रांति-विकासवादापूर्वी यूरोपांत देखील वाङ्मयात्मक इतिहास ह्मणजे काय, हे फारसे कोणाला माहीत नव्हतें. पण आतां इंग्रजीत देखील जगाचा वाङ्मयात्मक इतिहास-संग्रह 'Library of Literary History ' असून व्यांत Scotland, India, England, Ireland, America, France, Germany, Russia, Rome, Persia, Arabia हे भाग प्रसिद्ध झालें आहेत. तसेंच, मानवांचे अनेक समाज आहेत. तेव्हां अनेक समाजांचं चित्र या दृष्टीनें वाङ्मयाची पहाणी होत आहे. एकाच समाजावरचें लक्ष उडून तें विशिष्ट कालमर्यादेकडे लागत आहे. उदा- हरणार्थ, एका मार्लेत 'Literature of the Middle Ages' या नांवाचें<noinclude></noinclude> 7zjthalxyde9ynlh29jwod2xof5q9n1