विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 26690 236824 236822 2026-09-10T12:00:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>लीलाताईंनी शाळेचा प्रपंच मांडण्यापेक्षा प्रयोग करणे पसंत केले असते. जगभर प्रयोगशील शिक्षणाचे जाळे जुने आहे. जॉन ड्युईपासून ते तात्तोचानपर्यंत अनेक प्रयोग सांगता येतील.<br> {{gap}}भारतीय शिक्षणातील मर्यादांचे भान चांगले असल्यामुळे लीलाताईंनी सृजन आनंद शिक्षणाद्वारे शिक्षणाचं ‘ओॲसिस' निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. Three "R" Four "H" नंतर Five "E" असे त्यांच्या शिक्षण प्रक्रियेचे, प्रयोगाचे वर्णन करता येईल. Experimental, Evaluative, Educative, Environmental and Excellent प्रायोगिक शिक्षणाचा पायाच मुळात चौकट तोडण्याचा असतो. आपले पारंपरिक शिक्षण शब्दांत अडकलेले आहे, याचे लीलाताईंना पुरेपूर भान आले नि त्यांनी ते सर्जनात्मक करण्याचे ठरवले. घोडेबाजार केवळ राजकारणात नाही तर शिक्षणातही आहे. स्वातंत्र्याच्या गेल्या ६५ वर्षांत आपण ‘सब घोडे बारा टक्के' या न्यायाने सार्वत्रिक शिक्षणाचा धडाका लावला. मुलांना शब्द समजले; पण त्यांचा अर्थ समजला नाही. अर्थ न उमजल्याने जीवनात त्याचा उपयोग करता आला नाही. परिणामी शिक्षणाने माणूस बदलण्याचं काम केले नाही. स्थितिशील शिक्षणातून येणारी प्रगती असमान असते. ती विकासाचा भ्रम तयार करते. क्षमता विकास म्हणजे शिक्षण याचा विसर पडलेल्या शिक्षण व्यवस्थेत राहिले. स्मरणाला महत्त्व राहिले. परीक्षा स्मरणशक्तीच्या झाल्या. कौशल्याची कसोटी कधीच लावली गेली नाही. लीलाताईंनी याला छेद देत प्रयोगशीलतेवर भर दिला. प्रत्यक्ष पाहणं, अनुभवणे, प्रश्न विचारणे, उत्तर शोधणे, मुलांना कार्यप्रवण करणे, शिक्षणातील निष्क्रिय श्रवण बंद करणे इत्यादी अनेक मार्गांनी ‘सा विद्या या विमुक्तये' असं बिरूद ल्यालेल्या प्रा. श्रीपाद दाभोळकरांच्या ‘प्रयोग परिवारा'सारखे शिक्षण प्रयोगशील केले. मग त्यांनी मुलांची सहल चक्क स्मशानभूमीत नेऊन मृत्यूची अटळता तर समजावलीच पण मृत्यूची भीतीही दूर केली. 'नवे देते ते शिक्षण' हे ठसवले.<br> {{gap}}शिक्षण म्हणजे सततच्या मूल्यांकनातून घेतलेला क्षमताविकासाचा आढावा; पण ते मूल्यांकन प्रश्नोपनिषदात त्यांनी बांधले नाही. सृजनाधारे निरीक्षण, परीक्षणातून निर्णय, निर्णयाचे उपयोजन व त्यातून जाणीवजागृती असा शिक्षणाचा क्रम असतो हे ओळखून लीलाताईंनी रक्तदानाचा प्रकल्प अंगीकारला. कोवळ्या वयातील मुले रक्त देऊ शकतात का? येथून सुरू झालेले प्रश्नांचे काहूर ‘दान म्हणजे काय?' इथवर नेऊन लीलाताई भिडवतात तेव्हा त्यांचे शिक्षणाचं क्षितिज किती व्यापक असीम असते हेच सिद्ध होते.<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८४}}</noinclude> 6hdqlqg6fhkzp6x31xun3rulltu9sb1 104 26691 236823 77128 2026-09-10T11:59:38Z कल्पनाशक्ती 3813 236823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>'दान' माणसास ‘नादान' बनवते असं आचार्य विनोबांनीच आपल्या ‘त्याग व दान' या निबंधात स्पष्ट केलेय. ते अनुदानित शिक्षणाने बऱ्यापैकी सिद्ध केलंय. त्यामुळे विद्यार्थिहितासाठी शासनमान्यता घेणाऱ्या लीलाताईंनी अनुदान घेण्याचं ठरवून नाकारलं, हे लक्षात घेण्यासारखं आहे. माईसाहेब बावडेकरांनी पण प्रयोगाचे स्वातंत्र्य अबाधित राखण्यासाठी अनुदान न घेणे पसंत केले होते. ज्यांना शिक्षण स्वायत्त हवे त्यांनी आर्थिक स्वातंत्र्य मिळवायला हवे, हे लीलाताईंनी कृतीने दाखवून दिले आहे.<br> {{gap}}विहंगावलोकन, सिंहावलोकन हा शिक्षणाचा गाभा घटक. मूल्यांकनात ‘मूल्य' शब्द आहे. मूल्य (Value) ते शिक्षणात असल्याशिवाय अंकन (Counting) अशक्य. मूल शाळेत गेल्यावर त्याला काय येऊ लागलं याची मोठी उत्सुकता पालकांत असते. सामान्य पालक आपल्या पाल्याला पोपट, पपेट्स (Puppets) बनवू इच्छितात. त्यांना काय येते हे ते त्यांच्या घोकंपट्टीवरून ठरवितात. लीलाताईंनी पोपट बनविण्यापेक्षा मुलांना गरुड बनवणे पसंत केले. गरुड आपल्या पिलास एका मर्यादेपर्यंत भरवतो. मग देतो दरीत ढकलून. तुझं तू मिळव, तुझे तू शीक, तुझी तू शिकार कर. बाटलीने किती पाजायचे नि चमचा-वाटीने किती याचे भान ज्या आईला असते तिची मुले लवकर स्वावलंबी होतात. लीलाताई मुलांना स्वप्रज्ञ बनवायच्या मताच्या. पाजणे त्यांना मान्य नाही. पाझरण्यावर त्यांची भिस्त आहे. म्हणूनच मग त्या मुलांना बरणीवाल्यांच्या वस्तीत घेऊन जातात. त्यांचे जगणे समजावतात. दर्द नि दारिद्र्य मुलांना जितक्या लहान वयात समजेल तितकी ती अधिक प्रगल्भ होतात, यावर लीलाताईंचा प्रगाढ विश्वास. शिक्षणात बुद्ध्यांकापेक्षा संवेदनासूचकांक महत्त्वाचा. तो पारंपरिक शिक्षणाने कधी विकसित केला नाही, म्हणून या देशात नागरिक घडले नाहीत. प्रेक्षक घडविले गेले. सर्जनात्मक शिक्षण आनंददायी असते म्हणजे केवळ रंजक असत नाही, तर ते प्रबोधकही असते. त्यातून सामाजिक संवेदनेचा, कृतिशील सहभागाचा वस्तुपाठ ‘सृजन आनंद'ने दिला. परिसरात काही घडो, त्याची नोंद, जाणीव मुलांपर्यंत पोहोचण्याची लीलाताईंची धडपड मी जवळून पाहिली आहे. प्रजासत्ताकाच्या सुवर्ण महोत्सवाचे औचित्य साधून त्यांनी बालमनांची केलेली मशागत, तिचे ग्रंथरूप हे सर्व अभ्यासण्यासारखे तसेच अनुकरणीयही.<br> {{gap}}शिक्षण म्हणजे प्रवाहाविरुद्ध पोहणे हे एकदा सूत्र ठरले की वहिवाटीचा रस्ता सोडायचा. अभ्यासक्रमाची चौकट तर नाकारायची नाही; पण पाठ्यपुस्तक अधिक आनंददायी करायचे. मग खेळ, भेंड्या, संग्रह, सर्वेक्षण तक्ते असा<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८५}}</noinclude> e0lsugdsq2mzyv3g3h8rrrbp3lpgwsx 104 26692 236825 77138 2026-09-10T12:00:36Z कल्पनाशक्ती 3813 236825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>फेरावर फेर रुंदावत लीलाताईंचे शिक्षण ज्ञानकेंद्री न राहता कर्मकेंद्री होते. शिक्षण म्हणजे श्रवणसाधना नाही, ते आस्वादन आहे. रस, ताल, संगीत, नाद, नृत्य, सान्यांचा फेर त्यात असेल तर शिकूनही बेकार राहण्याच्या फेऱ्यातून पिढ्या मुक्त होऊ शकतात, हे पक्के ज्ञान असलेल्या लीलाताईंचा मूळ पिंड संशोधकाचा. रोज नवे शोधायचे. हा शोध आशय, मांडणी, स्पष्टीकरण साच्या अंगांनी घेत सुबोध पद्धतीने मुलांपर्यंत पोहोचवायचा. डोक्यात भरायचा नाही. स्वीकारायचे नि नाकारायचे स्वातंत्र्य आपल्या विद्याथ्र्यांस समजावणा-या लीलाताई म्हणून तर नवी वाट नव्याने ओलांडतात. त्यामुळे सृजनाचे शिक्षण शिळी भाजी पाणी शिंपडून ताजी केल्याचा बनाव न होता ती एक रसरशीत जिवंत संवादाचे, चर्चेचे साधन बनते. ऐकणे, लिहिणे, पाहणे या पलीकडे जाऊन ते ‘अनुभव' होते हे महत्त्वाचे, हा अनुभव आश्वासक असतो. तो स्वतःहून पाहिलेला स्वर्ग असतो. सर्वसाधारण शिक्षण ‘बंबई का समुंदर देखो, आगरा का ताजमहाल देखो' असा प्रेक्षणीय खेळ ठरत असता सृजनाचे शिक्षण समुद्र खारट का झाला हे समजावते. ताजमहालाचे सौंदर्य सांगताना त्याच्या निर्मितीमागचे क्रौर्यही विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवते; म्हणून ते अधिक प्रभावी, परिणामी असते. पाहणे आणि अनुभवण्यातील दरी सांधणारे लीलाताईंचं शिक्षण अधिक सापेक्ष नि साक्षेपी ठरते. ‘एक तरी ओवी अनुभवावी' या न्यायाने त्या आपल्या शाळेत विज्ञानाचे प्रयोग केवळ दाखवित नाहीत तर ते करायला लावतात. विज्ञानशिक्षक मला शाळेत असताना जादूगार वाटायचे. लीलाताई मुलांच्या किमयागार होतात, ते त्यांच्या अध्यापनाच्या आगळेपणाने. तुम्ही वेगळे करता ही सामान्य गोष्ट असते. तुम्ही वेगळेपणाने करू शकता का, हे लक्षणीय असते. जडत्व दूर सारणं, चैतन्याचे झरे वाहते करणे, मन फिरते ठेवणे, ते भिरभिरू देणे म्हणजे शिक्षण. आपल्याला छापाचे गणपती बनवायचे होते म्हणून आपण सार्वत्रिक शिक्षण समान ठेवलं. शिक्षकांचे सैनिकीकरण केले. त्यांच्या 'फँटसी'ला जेरबंद केले. म्हणून आपल्या शिक्षणात Action Research ला अवकाश लाभला नाही.<br> {{gap}}शिक्षणाचं पण आपले असे पर्यावरण असते. ते बनवायला लागते. नुसत्या भिंती बोलक्या झाल्या, तक्ते लटकले की झालं, पर्यावरण असे असत नाही. मुलांनी बनविलेले तक्ते शिक्षणाच्या सर्जनशीलतेची खरी अभिव्यक्ती. मुलांनी काढलेले सूर्य (भले किरणं नसो त्यात!) पण ते मुलांचे म्हणून महत्त्वाचे, इतके छोटे भानही आपण निर्माण करू शकलो नाही. मुलांचा सूर्य मुलांनीच दुरुस्त करण्याचा लीलाताईंचा आग्रह बघितला की त्यांचे शिक्षण<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८६}}</noinclude> 48wb9b0sjnkzdgg8v4j4vdwagjsmzxv 104 26693 236826 77142 2026-09-10T12:01:16Z कल्पनाशक्ती 3813 236826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>केवळ 'बालककेंद्री' न राहता ते ‘बाल्यकेंद्री' कसे असते याची प्रचिती येते. शिक्षणाला भांडवली गुंतवणूक ठरविणाऱ्या शासन व समाजाने, पालकांनी शिक्षणाचं पर्यावरण कधी मुळापासून समजूनच न घेतल्याने वर्गरचना, फर्निचर यांत अडकलेले शिक्षण सैल करून भिंतीबाहेरची शाळा साकारत लीलाताई सामूहिक वाढदिवस अनाथ मुलांबरोबर साजरा करण्याचा घाट घालतात. त्याला विजय तेंडुलकरांसारखा संवेदनशील पाहुणा बोलवतात. डोळ्यांची आरती उतारतात (इथेही प्रयोग!). त्यामुळे शिक्षणाचे पर्यावरण एकदम समाजसंवेदी होऊन जाते! अपंगांच्या वेदना, अंधांची धडपड (खरे तर तडफड!) ही त्या अभिनव पद्धतीने समजावतात. 'पाणी' साक्षरतेचा त्यांचा प्रयोग असाच पर्यावरणाची भावसाक्षरता वाढविणारा. त्यामुळे सर्जनाचे शिक्षण जिवंत होतं.<br> {{gap}}विद्यार्थ्यांना जे द्यायचे ते सकस. त्याचा शिक्षण गुणांक (Percentage) वाढविणारं ते नसतं. गुणवत्तावृद्धी (Quality and Excellence) त्यांचे ध्येय असतं. ती उत्तर ओकण्याच्या क्षमतेवर न जोखता तुम्हाला कळलेले स्वतःच्या भाषेत स्वतःच्या पद्धतीने कसे सांगता ती खरी गुणवत्ता. मुलखावेगळं उत्तरं देणारी मुले लीलाताईंना भावतात. म्हणून सृजनाचे विद्यार्थी स्वप्रज्ञ. ते नाटकासाठी तयार संहिता नाकारतात व स्वतः नाटक लिहितात. चौथीतील मुलांत निर्माण झालेला हा आत्मविश्वास सृजनाच्या आनंददायी व्यक्तिविकासाची किमया असते. एकविसाव्या शतकातील शिक्षण हे व्यक्तिविकासकेंद्री असलं पाहिजे, असा जागर आज सर्वत्र ऐकण्यास मिळतो; पण लीलाताईंनी हा गजर २५ वर्षांपूर्वी लावला होता, हे लक्षात घेतले की त्यांच्या दूरदृष्टीचा अचंबा वाटल्यावाचून नाही.<br> {{gap}}‘सृजन आनंद विद्यालया'ची ही प्रायोगिक धडपड सामूहिक आविष्कार असला तरी त्यातील लीलाताईंची मानसिक गुंतवणूक कॅटॅलिक एजंटची भूमिका बजावणारी. गेली सतत २५ वर्षे त्या बालहक्क म्हणून बालशिक्षणाचा विषय लावून धरतात. त्यामागे भारताचे बाल्य समृद्ध नि संपन्न करण्याचा ध्यास आहे आणि नवा भारत स्वप्रज्ञ करण्याची तळमळही! जीवनाचे सहस्रदर्शन झालेल्या लीलाताई या वयातही तरुणास लाजवेल अशा समर्पणाने कार्य करतात. त्यांना त्रिवार कुर्निसात!<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८७}}</noinclude> qgvm7vtp3kkel3zkqiqt60n8b75gr5w 104 26694 236827 77144 2026-09-10T12:02:04Z कल्पनाशक्ती 3813 236827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''युरोपातील शिक्षण : एक अनुकरणीय वस्तुपाठ'''<br> {{gap}}महाराष्ट्र राज्य सध्या शिक्षण व्यवस्थेच्या नव्या चाकोरीतून वाटचाल करीत आहे. शेजारच्या राज्यांतील उच्च शिक्षणातील प्रगती, स्पर्धा परीक्षांत विद्यार्थ्यांची सतत होत चाललेली पीछेहाट, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी इत्यादी शिक्षणात इतर राज्याची वाढती मिरासदारी या सर्वांना शह देण्यासाठी आपल्या राज्य सरकारने आर्थिक साधनांची जुळणी न करता, तसेच उच्च शिक्षणातील मागणी व पुरवठ्याचे नियोजनही न करता विनासायास नि विनातोशिश शिक्षणाच्या प्रसाराचे धोरण अवलंबिले व त्यातून ‘विनाअनुदान' शिक्षण संस्थांचे राज्यात पेव फुटले. शिक्षण संस्था न काढणारा पुढारी आळशी असं सध्याचे चित्र आहे. प्रत्येक नेत्या, पुढाऱ्याची एक संस्था असलीच पाहिजे. एकेकाळी साखर कारखानदारीला असलेले महत्त्व आज शिक्षण संस्थांना आले आहे. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, शिक्षणाबरोबर शिक्षक प्रशिक्षण संस्थांची झालेली बेसुमार वाढ आज सर्वत्र चिंतेचा विषय झाला आहे. यातील राजकीय चढाओढीकडे दुर्लक्ष केले तरी शिक्षण क्षेत्रात येऊ घातलेली अरिष्टे आता सामान्यांच्याही चिंता आणि चिंतनाचा विषय झाला आहे. विनाअनुदान संस्थांतील किमान शैक्षणिक व भौतिक सुविधांचा अभाव, अपात्र शिक्षकाची नेमणूक, विद्यार्थी प्रवेशासाठी गलेलठ्ठ देणग्यांची मागणी, शिक्षक नियुक्तीसाठी पाचपासून पन्नास हजारांपर्यंतची मागणी या सर्व पाश्र्वभूमीवर मी जेव्हा युरोपातील विविध शैक्षणिक संस्था, त्यांचे व्यवस्थापन, तेथील सुविधा, अध्यापन पद्धती इत्यादींचा प्रत्यक्ष भेट घेऊन अभ्यास केला तेव्हा आपल्या सध्याच्या शिक्षणप्रसाराच्या धडक कार्यक्रमाचा तातडीने पुनर्विचार केला पाहिजे, याची प्रकर्षाने जाणीव झाली.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/८८}}</noinclude> t6dq0np7igy26b2rb1rs8yw6byo4lrs 104 26696 236829 94082 2026-09-10T12:03:44Z कल्पनाशक्ती 3813 236829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Svnavare" /></noinclude> प्रचलित पाठ्यक्रमात धर्म, नीती शिक्षणाच्या स्वरूपात दिसून येतात. विशेषतः फ्रेंच राज्यक्रांतीतून निर्माण झालेल्या स्वातंत्र्य, समानता, बंधुता या तत्त्वांचा सर्वत्र अंगीकार करण्यात आला; त्यामुळे महायुद्धपूर्व काळातील अमीर उमरावांच्या मुलांसाठी असलेल्या शिक्षणाचे स्वरूप बदलणे आवश्यकच नाही तर अनिवार्य झाले. सर्वांना समान शिक्षणाचे तत्त्व सर्वत्र प्रचलित झालं. शिक्षणात स्त्रियांचा प्रथमच अंतर्भाव झाल्याने त्यांच्या आशा-आकांक्षा, गरजांचे प्रतिबिंब शिक्षणव्यवस्थेत पडणं आवश्यक झाले. सन १९६० ते ७० या दशकात युरोपातील जवळ-जवळ सर्वच देशांत क्रांतिकारी बदल घडून येऊन नवा आकृतिबंध स्वीकारला गेला. त्याचं स्थूलमानाने स्वरूप खालीलप्रमाणे निश्चित करण्यात आले. <center> {| class="tablecolhdborder" |- !क्र. ||शिक्षण स्तर || वयोगट || अवधी || शिक्षणाचे स्वरूप |- |१ ||पूर्व प्राथमिक स्तर{{gap}} || ३ ते ५ वर्षे || २ वर्षे{{gap}} ||भाषिक कौशल्य, सामाजिकीकरण |- |२ ||प्राथमिक || ६ ते ११ वर्षे || ५ वर्षे || भाषिक कौशल्य, धर्मशिक्षण, संस्कृती विकास |- |३ ||पूर्व प्राथमिक || १२ ते १६ वर्षे || ४ वर्षे || विज्ञान, समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता |- |४ ||माध्यमिक || १७ ते १९ वर्षे ||३ वर्षे || व्यावसायिक/तांत्रिक |- |५ ||उच्च माध्यमिक || २० ते २१ वर्षे {{gap}}||२ वर्षे || व्यावसायिक प्रावीण्य/शारीरिक/लष्करी |- |६ ||विद्यापीठीय || २२ ते २३ वर्षे || २ वर्षे || विशिष्ट विषयातील प्रावीण्य/कार्यानुभव |- |७ ||संशोधन ||२४ ते २५ वर्षे ||२ वर्षे || प्रबंध लेखन/प्रयोग/चिकित्सा |- |} </center> {{gap}}याशिवाय निरंतर शिक्षणांतर्गत अनेक छोटे-मोठे पाठ्यक्रम सर्वत्र प्रचलित<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९०}}</noinclude> di82y05tisi3x8eo3lvmfs3z6mr726q 104 26697 236828 77171 2026-09-10T12:02:58Z कल्पनाशक्ती 3813 236828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>असून तिथे सर्व वयोगट, व्यवसायातील लोक आपल्या आवडीनिवडीप्रमाणे सतत शिकत राहून स्वतःच्या ज्ञानात भर घालत असतात.<br> {{gap}}युरोपात सर्वत्र विद्यार्थी-शिक्षक प्रमाण २०:१ असे स्वीकारण्यात आले आहे. तिथे एखाद्या शाळेने एखाद्या वर्गात २० पेक्षा अधिक मुलांना प्रवेश दिला तर पालक संघ शाळेपुढे निदर्शने करून आपल्या पाल्याच्या गुणवत्तेवर परिणाम होणार नाही, व्यक्तिगत दुर्लक्ष होणार नाही, याची शाळेकडून हमी घेतात. अशा एका शाळेत मला आपल्याकडील वर्गातील मान्य विद्यार्थिसंख्या ६० ते ८० आहे, हे सांगितल्यावरून त्यांनी आश्चर्याने डोळे विस्फारले. मी त्यांना आपण सामूहिक शिक्षणाचे (Mass Education) हे तत्व तेथील आर्थिक साधनांच्या कमतरतेमुळे नाईलाजाने अंगिकारल्याचं सांगितल्यानंतर ऐकणारी शिक्षिका म्हणाली "You are not promoting mass education but a mob education." १५०-२०० मुलांच्या वर्गांना शिकविणाऱ्या माझ्यासारख्या महाविद्यालयीन शिक्षकास तिच्या विधानातील कटूसत्य कळण्यास क्षणाचाही विलंब लागला नाही.<br> {{gap}}तेथील शिक्षणात घोकंपट्टीपेक्षा स्वाध्यायी शिक्षणावर भर देण्यात आला आहे. मुले स्वतंत्रपणे वाढत असल्याने तेथील आई-वडील, पालक आपल्यासारखे मुलांच्या अभ्यासाच्या काळजीने रक्तदाब वाढवून घेताना दिसत नाही. तेथील समाजजीवन स्वयंशिस्तीवर उभारलं असल्याने स्वाध्याय' व 'स्वाश्रय' हा तेथील शिक्षणाचा मूलमंत्र म्हणावा लागेल. युरोपातील इटली, पूर्व जर्मनी या देशांचा अपवाद वगळता मला सर्वत्र शैक्षणिक संस्था भौतिक व शैक्षणिक साधन-सुविधांनी संपन्न आढळल्या. सर्व शाळांत आवश्यक वर्ग, त्यांची आकर्षक मांडणी, सजावट, वर्गास जोडून स्वच्छ नि सुगंधी प्रसाधनगृह, भव्य क्रीडांगण, जिम्नॅशियम, आर्ट गॅलरी, मनोरंजनगृह, अभ्यासिका, ग्रंथालय, वाचनकक्ष, दृक्श्राव्य केंद्र, अभ्यागत कक्ष, शिक्षकालय या सोई आढळून आल्या. तेथील शिक्षक विद्यार्थ्यांसाठी घेत असलेली मेहनत पाहून आपल्या शिक्षकांना करण्यास भरपूर वाव असल्याची जाणीव झाली. युरोपातील शिक्षक व्यासंगी असतात. शिवाय तेथील शिक्षण विभाग चालवित असलेल्या सेवांतर्गत प्रशिक्षण कार्यक्रम, निरंतर शिक्षण, विस्तारकार्य यांत त्याला सतत सहभाग घ्यावा लागतो. शिक्षकाच्या ‘शिक्षकी व्यक्तिमत्त्वाचे वारंवार केले जाणारे मूल्यमापन आपण लक्षात घेण्यासारखं नि अनुकरणीय वाटलं. साधा सहलीसारखा भाग घेतला तरी शिक्षक त्याचे वर्षभर नियोजन करताना दिसून आले. तिथे सहलीच्या पूर्वतयारीत शिक्षक भरपूर राबतात. या तयारीत ते पालकांनाही<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९१}}</noinclude> co8crl2w2mdimit06b86ia1c6tz4q1b 104 26699 236830 77195 2026-09-10T12:04:20Z कल्पनाशक्ती 3813 236830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>रक्कम शिक्षणावर खर्च करतात. मुळात समृद्ध असलेल्या संस्थांना मिळणारे हे प्रचंड अनुदान खर्च कसे करायचे, हा शाळा-महाविद्यालयांपुढील प्रश्न असतो. शहर व खेडे यांत भौतिक व शैक्षणिक फरक न राहिल्याने आडवळणी खेड्यांतील शाळाही सुविधासंपन्न असते. शैक्षणिक संपन्नतेसाठी किमान सुविधांची त्याची अपेक्षा स्पष्ट असते. शिक्षण विभाग त्या पूर्ण करण्याकडे कटाक्षाने लक्ष देत असतो. खासगी शाळांना अनुदानाची पद्धत असून अनुदान सूत्र, देश व संस्थानिहाय भिन्न असते. शासन शैक्षणिक दर्जाबाबत कोणतीही तडजोड करायला तयार नसते, हे आपण लक्षात घेण्यासारखे आहे.<br> {{gap}}शैक्षणिक संस्थांतील मूल्यमापन पद्धती आपल्यापेक्षा भिन्न आहे. मुलाची गुणवत्ता ठरविण्याचे त्यांचे निकष भिन्न आहेत. परीक्षा हा त्यांतील एक छोटा भाग आहे. परीक्षाकेंद्रित आपली मूल्यमापन पद्धती युरोपातील लोकांच्या दृष्टीने कालबाह्य तर आहेच; पण ती व्यक्तिमत्त्व मूल्यांकनाच्या कसोटीवर अन्यायाचीही आहे. शैक्षणिक संस्थांत विद्यार्थी व शिक्षकांच्या निरंतर शिक्षणाबरोबर निरंतर मूल्यमापन पद्धतीही स्वीकारण्यात आली आहे. अभ्यास, स्वाध्याय, स्वाश्रय, कला, क्रीडा, संस्कृती, वर्तन, बुद्धिमत्ता, वक्तृत्व इत्यादी अनेक निकषांवर मुलाची वार्षिक गुणवत्ता (Annual Performance) अंकित केली जाते. त्यासाठी अंकाऐवजी श्रेणी पद्धतीचा (Gradation System) अवलंब केला जातो. त्यामुळे केवळ स्मरणशक्तीच्या बळावर बुद्धिमत्ता आणि योग्यतेचे मूल्यमापन करण्याचा दोष राहत नाही. व्यावसायिक व तांत्रिक शिक्षणाचे तिकडेइतके पाठ्यक्रम निवडून त्यांतील अत्युच्च कौशल्य संपादनाची संधी मिळत असते.<br> {{gap}}युरोपमधील शाळा-महाविद्यालयांच्या पाठ्यक्रमात भाषा विषयांचे अकारण ओझे लादलेले अपवादानेच दिसते. बालमंदिरापासून ते संशोधन स्तरापर्यंत आपल्या राष्ट्रभाषेतून शिक्षण देण्याकडे सर्व युरोपीय राष्ट्रांचा कल दिसून येतो. बेल्जियम, स्वित्झर्लंडसारखी बहुभाषा राष्ट्रे स्थानिक नि मातृभाषेवर जोर देताना दिसतात. स्वित्झर्लंड या बहुभाषा देशाच्या तर फ्रेंच, डच, जर्मनी व इटालियन या चार अधिकृत राजभाषा असून त्या सर्वातून सर्व स्तरांवर शिक्षणाची सोय उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. गमतीचा भाग म्हणजे इंग्लंडचा अपवाद वगळता कोठेही इंग्रजीचे अवडंबर नाही. तिथे राष्ट्रभाषेशिवाय विद्यार्थ्यांना आणखी एक युरोपीय भाषा शिकावी लागते. त्यात जर्मन, फ्रेंच, डच, इटालियन इत्यादी भाषा असतात. विद्यार्थ्यांना एखाद्या विदेशास भेट देऊन आल्याशिवाय पदवी बहालच केली जात नाही, हे ऐकून आपणास<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९३}}</noinclude> l58wx2l1w50nwhwn58dahplnql03tpq 104 26700 236831 77207 2026-09-10T12:05:23Z कल्पनाशक्ती 3813 236831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>आश्चर्य वाटेल. युरोपातील सामाजिक व दैनिक जीवनात आपल्या राष्ट्रभाषेचा जाणीवपूर्वक आग्रह दिसून येतो. आपणास इंग्रजी येत नाही या न्यूनगंडाने पछाडलेले लोक व विद्यार्थी युरोपात आढळत नाहीत.<br> {{gap}}उच्च माध्यमिक शिक्षण हे प्रामुख्याने व्यावसायिक असते. या शिक्षणात शारीरिक शिक्षण अनिवार्य असतं. शिवाय एका वर्षाचं लष्करी शिक्षणही अनिवार्य मानले गेले आहे. व्यावसायिक शिक्षणाच्या विस्ताराचा विचार करता युरोप हे अशा शिक्षणाचे महाद्वारच मानायला हवे. अशी केंद्रे यंत्रसज्ज तर असतातच; शिवाय ती उत्पादनाच्या कसोटीवर बहधा फायद्यात चालतात. अशा संस्थांत प्रात्यक्षिक कार्यावर भर असतो. ही केंद्र बाह्य निरंतर शिक्षण कार्यक्रमांची चाचणी केंद्रे म्हणूनही कार्य करतात. फ्रान्समधील मेट्झ शहरातील असं केंद्र पाहता आले. त्याचा विस्तार आपल्याकडील विद्यापीठाइतका होता. ही केंद्रेही आता संगणकीय झालेली आहेत. आपल्याकडील ‘ऑपरेशन ब्लॅक बोर्ड'च्या धर्तीवर आता सर्वत्र ‘ऑपरेशन कॉम्प्युटर' सुरू झाले आहे. यावरून त्यांच्या नि आपल्यातील शैक्षणिक व भौतिक संपन्नतेतील फरक लक्षात येईल.<br> {{gap}}ब्लॅक बोर्डवरून आठवले, युरोपातील सर्व शैक्षणिक संस्थांतून ‘काळा फळा, नि पांढरा खडू' आता इतिहासजमा झाला आहे. काळ्या लाकडी फळ्याची जागा मध्यंतरी स्लेट फळ्यांनी घेतली होती खरी. काही ठिकाणी काचफळेही वापरले गेले. आता सर्वत्र सनमायकाचे पांढरे शुभ्र फळे वापरण्यात येतात. शिक्षक नेहमीच्या डस्टरने ते आवश्यक तेव्हा पुसून दुसरा मजकूर, आकृती काढू शकतात. शैक्षणिक साधनांत दृक्श्राव्य साधनांचा वापरही आता तिथे परिपाठाची गोष्ट होऊन गेली आहे. आता स्मार्ट बोर्ड आले आहेत. सर्व शाळांवर प्राचार्य आपल्या कार्यालयांतून नियंत्रण ठेवतात. त्यासाठी क्लोज टी.व्ही. सर्किट्सचा सर्रास वापर केला जातो. मुख्याध्यापक आपल्या कार्यालयात बसून प्रत्येक वर्ग, तेथील अध्यापन पाह/ऐकू शकतात.<br> {{gap}}युरोपातील बहुधा सर्व शैक्षणिक संस्थांत शासनातर्फे विद्यार्थ्यांची पाठ्यपुस्तके, दूध, नारळ, वाहतूक व्यवस्था मोफत केली जाते. काही ठिकाणी पालक त्याचा काही वाटा उचलतात. शाळेत मुले-मुली स्वतंत्र बसत नाहीत. ती एकत्र असतात. विद्यार्थी-शिक्षकांचे संबंध आदराचे असले तरी ते अनौपचारिक असतात.<br> {{gap}}शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी जवळजवळ ९० टक्के विद्यार्थी माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करून व्यावसायिक शिक्षणाकडे वळतात. उरलेल्या १० टक्क्यांपैकी<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९४}}</noinclude> lan5yfocsvefk729n2ftnx439nmxnsr 104 26701 236832 77211 2026-09-10T12:05:55Z कल्पनाशक्ती 3813 236832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>पैकी ४ टक्के विद्यापीठीय स्तराचं शिक्षण घेतात. संशोधन स्तरावर कार्य करणारे विद्यार्थी अपवाद होत. तिथे दीर्घकाळ आपल्या पाल्याला शिकवणं म्हणजे जबाबदारी मानली जाते. १८ वर्षांनंतर मुले बहुधा स्वावलंबी होतात व ती स्वतः नोकरी करून शिकणं पसंत करतात.<br> {{gap}}युरोपातील या शिक्षणव्यवस्थेवर समग्रपणे नजर टाकली की एक गोष्ट स्पष्ट होते की, तेथील देशांनी आपले शिक्षण गरजेनुरूप विकसित केले आहे. त्यामागे दीर्घ चिंतन व सुयोग नियोजन आहे. आजच्या शिक्षणावर केलेला खर्च हा उद्याच्या राष्ट्र उभारणीसाठी केलेली फलदायी गुंतवणूक असून उद्या आपणाला काय व्हायचे आहे. शिक्षण हे स्वाध्यायातून होत असते नि स्वाश्रयासाठी असते याचे भान तेथील पालकांबरोबर विद्यार्थ्यांमध्येही असते. उद्या आपणाला काय व्हायचे आहे, काय काय करायचं आहे याची स्पष्ट कल्पना असल्याने शिक्षणाचा सारा प्रवास हा उद्दिष्टकेंद्रित होत राहतो. त्यामुळे बी. कॉम. करून बी. एड.ला येणारा विद्यार्थी तिथे सापडणे दुर्मीळ. लोकसंख्या नियमनामुळे बेरोजगारीचा फार मोठा प्रश्न तिथे नाही. विद्यार्थी, शिक्षक पाच दिवस काम (अध्ययन/अध्यापन) करतील. पण ते मनःपूर्वक, युरोपातील समाजजीवनातील राष्ट्रवाद, स्वयंशिस्त, कायद्यांचा आदर, श्रम व प्रतिष्ठा या गोष्टीस असाधारण महत्त्व असल्याने शिक्षणाच्या उद्दिष्टात या तत्त्वांचं प्रतिबिंब अनायासे पडलेलं असतं.<br> {{gap}}आज युरोप एकसंध होऊ पाहतो आहे. अशा संक्रमण काळात मला तो पाहता आला याचा मनस्वी आनंद होतो. नव्या एकसंध युरोपाच्या उभारणीत युरोपातील सर्व राष्ट्रे अंतिम सर्वोदयासाठी व्यापक प्रमाणात विचार-आचाराच्या देवाणघेवाणीस मानसिकदृष्ट्या इतकी तयार झाली आहेत की, २१ वे शतक सुरू होण्यापूर्वी आपापसांतील वैशिष्ट्य सुरक्षित ठेवून एकसंध युरोप साकार करण्यासाठी नव्या बदलाचं स्वागत करण्यास ती उत्सुक आहेत. येते दशक हे युरोपातील शैक्षणिक जगतात क्रांतिकारक सिद्ध होणार आहे यात शंका राहिली नाही. युरोपातील बदलांकडे पाहताना आपण चौकस नि डोळस राहायला हवं.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९५}}</noinclude> dqvyp6fti7ibmsj6g5w9j18yq7wldzm 104 26703 236833 77224 2026-09-10T12:06:48Z कल्पनाशक्ती 3813 236833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>सादर करून शिक्षणप्रक्रिया जीवनभर चालत राहिली तरच ती उपयुक्त ठरेल, असे बजावले होते. केवळ १४ ते २० वयोगटात शिक्षण दिले-घेतले की संपले अशी जगभरची समजूत चुकीची असल्याचं भान त्या अहवालानं दिलं होतं; पण जगाने त्याकडे दुर्लक्ष केले. परिणामी गेल्या पंचवीस वर्षांत शिक्षण क्षेत्रात अराजकाची स्थिती निर्माण झाली. शिक्षण विस्तारलं, गतिशील झाले खरे; पण त्याने आपल्या उद्दिष्टांच्या गाभाघटकासच तिलांजली दिल्यासारखी स्थिती निर्माण झाली.<br> {{gap}}हे पाहून 'युनेस्को'ने पाच वर्षांपूर्वी (१९९३) जगातील विविध देश व देशातील पंधरा जणांचा एक आयोग नेमून, जागतिक शैक्षणिक स्थितीचा आढावा घेऊन उपाय सुचविण्यास सांगितले होते. युरोपियन कमिशनचे अध्यक्ष जॅक्स डेलॉस या आयोगाचे प्रमुख होते. त्यांनी तीन वर्षांच्या अल्पावधीत (१९९६) आपला अहवाल ‘युनेस्को'स सादर केला. 'Learning : The Treasure Wotjhom' नावाने प्रकाशित हा अहवाल एकविसाव्या शतकातील शिक्षकांपुढील आव्हानेही अधोरेखित करीत असल्याचे अहवाल वाचताना पदोपदी जाणवते.<br> {{gap}}विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जगात अनेक देश स्वतंत्र झाले. त्यांतील काही पारतंत्र्याच्या जोखडातून मुक्त झालेले दिसून येतात. शेकडो वर्षे गुलामगिरी, अज्ञान, अत्याचारांचे बळी म्हणून जगत राहिलेले हे देश प्रामुख्याने आशिया, आफ्रिका खंडांतील होते. विकसनशील देश म्हणून त्यांना ओळखले जाते. एकविसाव्या शतकात या देशांची स्थिती आजच्या तुलनेने समृद्ध राहणार आहे. दुसरीकडे, याच काळात अनेक देशांत राजकीय उलथापालथी झाल्या. काही देश विभाजित झाले, तर जर्मनीचे एकीकरण झाले. रशिया दुभंगला. हंगेरी, पोलंड, झेकोस्लोव्हाकियासारख्या देशांत वैचारिक प्रवर्तन घडून साम्यवादी विचारव्यवस्था कोलमडून पडली. या सर्व व्यामिश्र स्थितीमुळे शिक्षणाचे पारंपरिक स्वरूप कालबाह्य ठरले. पूर्वीच्या शिक्षणाच्या तीन 'र'कारी (Three 'R' Reading, Writing, Arithmetic) चौकटीतील कक्षा रुंदावून नव्या शतकाचं शिक्षण नैतिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक, तांत्रिक, आर्थिक व सामाजिक आशयसंपन्न करणारे असायला हवे, असे वरील अहवालात नमूद करण्यात आलं आहे. नव्या शतकाचा शिक्षक आता बहुआयामी (अष्टपैलू) असायला हवा. एकविसाव्या शतकातील शिक्षणास मानवी जीवनाचे भविष्य ठरविणारा प्रभावी घटक मानण्यात आल्याने नव्या शिक्षण पद्धतीत यंत्र नि तंत्र व साधनसमृद्धी गृहीत धरूनही शिक्षकाचे अनन्यसाधारण महत्त्व रेखांकित केले आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९७}}</noinclude> g3884wjflcqu39kmky5zi0pt9h7fykc 104 26704 236834 77230 2026-09-10T12:07:38Z कल्पनाशक्ती 3813 236834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}एकविसाव्या शतकात जग प्रवेश करीत असताना त्याच्यापुढे प्रामुख्याने दोन आव्हानं आहेत. एकीकडे शिक्षणाच्या मूलभूत हक्कापासून वंचित राहिलेल्या वर्गास शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणणं. (केवळ किनाऱ्यापर्यंत आणणं ही दुरापास्त होऊन जावं अशी सद्यःस्थिती असताना!) या संदर्भात लक्षात घ्यायला हवे की, एकविसाव्या शतकात प्रवेश करीत असताना जगात ९०० दशलक्ष प्रौढ अशिक्षित असतील, १३० दशलक्ष मुले शाळेत न गेलेली असतील, तर गळतीचा फटका बसलेल्या मुलांची संख्या १०० दशलक्षच्या घरात असेल. दुसरीकडे शिक्षणप्रवण वर्गास आधुनिक नि अत्याधुनिक ज्ञान, तंत्रज्ञान देण्याचे आव्हान शिक्षणापुढे राहणार आहे. या आयोगाने आपला अहवाल तयार करताना शिक्षणसंदर्भात चार कळीच्या मुद्यांवर आपले लक्ष केंद्रित केले होते : १) बौद्धिक क्रांतीच्या संदर्भात माणसाच्या आर्थिक, सामाजिक व सांस्कृतिक विकासात शिक्षणव्यवस्थेची क्षमता काय असायला हवी?, २) समाजातील नवनव्या ज्ञान, विज्ञान, तंत्रज्ञान शाखांचा आवाका ग्रहण करण्याची वृत्ती शिक्षणप्रक्रिया विकसित कशी करील?, ३) पुढील काळात सरकार व शिक्षणाचा संबंध कसा, कितपत राहावा? (धोरण, अनुदान, रचना आदी संदर्भात) ४) सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे नव्या शतकाचे शिक्षण उदारता, परस्पर सामंजस्य, शांती आदी मूल्यांची वाढ करणारे कसे होईल? हे प्रश्न विचारात घेताना आयोगाने जगभरच्या वर्तमान शैक्षणिक विभिन्नतेचाही विचार केला. आयोगाच्या दृष्टीने एकविसाव्या शतकात शिक्षणावर पुढील तीन घटकांचा मोठा प्रभाव राहील : १) माध्यम तंत्रज्ञान, २) व्यवसायाचे भविष्य, ३) शिक्षण व्यवस्थेसाठीची आर्थिक तरतूद. त्यामुळे नव्या शतकाच्या शिक्षणाची उद्दिष्टे ही परंपरेस धक्का देणारी असली तर नवल वाटायला नको. या आयोगाने शिक्षण म्हणजे अंतर्विकास (Learning : The Treasure Within). शिक्षण म्हणजे निरंतर शिकत राहणे. (LifelongLearning) ही सूत्रं गृहीत धरून एकविसाव्या शतकाच्या शिक्षणाचे स्वरूप निश्चित करण्यावर भर दिला आहे.<br> {{gap}}एकविसाव्या शतकाचा वेध घेण्याची क्षमता जगाच्या शिक्षणात यावी म्हणून आधारभूत तत्त्वे सुचविण्यात आली आहेत. : १) जगायला शिकणे (Learning to be) २) समजून घ्यायला शिकणे (Learning to know) ३) कृतिशील होण्यास शिकणे (Learning to do) ४) समूहजीवन शिकणे (Learning to live together.){{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९८}}</noinclude> r0qt2cdvt61kme48cbsm3cjlh6jfqwa 104 26705 236835 77233 2026-09-10T12:08:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}ही उद्दिष्टे निर्धारित करीत असताना निरंतर शिक्षणाची (Learning throughout the life.) कल्पना पायाभूत मानण्यात आली आहे. समजून घ्यायला शिकत असताना सामान्यज्ञान महत्त्वाचं मानावे. विषयांची संख्या कमी असावी. शिक्षण क्रियात्मक राहावे. ते अनुभव समृद्ध करणारं असावं, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. क्रियात्मक शिक्षणाचे उद्दिष्ट केवळ कौशल्य संपादनाचे असता कामा नये; तर विभिन्न परिस्थितीत विद्यार्थ्यास त्याच्या वापराचे ज्ञान असलं पाहिजे, यावर भर देण्यात आला आहे. केवळ डाव्या अस्तनीचे शिंपी होण्याचा काळ आता संपला आहे. देशातील तरुणांची घडण स्थानिक, राज्यस्तरीय तसेच राष्ट्रीय महत्त्वाच्या सामाजिक कार्यानुभवावर, औपचारिक व अनौपचारिक अशा दोन्ही मार्गांनी करण्यावर भर द्यावा, असे सुचविण्यात आलं आहे. एकविसाव्या शतकाचे सर्वांत मोठे आव्हान सामंजस्यपूर्ण सहअस्तित्व राहणार असून, त्या दिशेने शिक्षणाची रचना करण्यावर जोर देण्यात आला आहे. संघर्ष टाळून जगण्यास शिकविण्याची मोठी गरज लक्षात घेऊन विद्याथ्र्यांत परस्परसामंजस्य वाढविण्याकडे लक्ष केंद्रित करण्याची अपेक्षा आहे. वर्तमान शिक्षणपद्धती व व्यवस्थेमुळे शिक्षणप्रसाराच्या गतीबरोबर रोजगार संधी वाढायला हव्या होत्या. तसे न झाल्याने सुशिक्षित बेरोजगार तरुण शिक्षणाबद्दल कमालीचे उदासीन व निराश बनले आहेत. ही अनास्था दूर होण्यासाठी नियोजन व तरतूद अशा पातळ्यांवर एकाच वेळी पण समांतरपणे प्रयत्न करण्याबद्दल अहवाल सुचवितो. अशीच गोष्ट समांतर शिक्षण संस्थांबाबत. शासकीय व अनुदानित, मान्यताप्राप्त शिक्षणसंस्थांबरोबर स्वायत्त व बहुउद्देशीय शिक्षण व्यवस्था सुरू करण्याची आवश्यकता अहवालात स्पष्ट करण्यात आली आहे. त्यासाठी दीर्घकालीन धोरण व कार्यक्षम अंमलबजावणीबाबतची दक्षता घेणे जरुरीचे आहे.<br> {{gap}}जगातील एकही प्रतिभा संधीअभावी सुप्त राहता कामा नये, या उद्दिष्टाने तयार करण्यात आलेला हा अहवाल प्रत्येकाच्या अंतर्विकासाचा ध्यास स्पष्ट करताना दिसून येतो. आदर्श समाजरचना हे अहवालाचं ध्येय आहे. हा अहवाल केवळ शैक्षणिक सुधारणा सुचविणारा नसून शिक्षणाबद्दलचा एक नवा दृष्टिकोन रुजवू पाहतो आहे. शिक्षणाबद्दलचे आपले धोरण आगामी शतकात अधिक उदार, तद्वतच लवचिक असावे, असे अहवालकत्र्यांचं म्हणणे आहे. नव्या शिक्षणात आधुनिक तंत्रज्ञानाने विकसित केलेली सर्व प्रकारची साधनं व स्त्रोतांच्या अधिकाधिक वापराने शिक्षण परिणामकारी बनू<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/९९}}</noinclude> 3yzylgt13xrqen7m0cwk9w3acrmgmmx 104 26706 236836 77240 2026-09-10T12:08:29Z कल्पनाशक्ती 3813 236836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>शकेल नि तसा प्रयत्न करावा, असे आवाहन हा अहवाल करतो. एकविसाव्या शतकातील शिक्षणात शिक्षकांची भूमिका केंद्रीय असेल. शिक्षणविषयक योजना, धोरण नि कार्यवाही सर्व स्तरांवर शिक्षणाशी संबंधित सर्व घटकांच्या विद्यार्थी, पालक, शिक्षक, तज्ज्ञ, संस्थाचालक, लोकप्रतिनिधी व एकूणच साच्या समाजाच्या सहसंवाद व सहभागातून साकारावे अशी अपेक्षा आहे. शिक्षणाचे स्थानिक ते आंतरराष्ट्रीय असं बहुस्तरीय परंतु एकमेकास पूरक नि उन्नत करणारे जाळे विकसित करणे अपेक्षित आहे. हे सारं लोकतांत्रिक पद्धतीनं व्हावं. समाजाचे उन्नयन केवळ अर्थविकासातून होणार नाही, तर मानव संसाधन विकास हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट राहील. प्राथमिक ते विद्यापीठ अशा शिक्षणाच्या सर्व पातळ्यांवर आणि स्तरांचा एकमेकांशी सुसंवाद असण्यावर भर दिला आहे. शिक्षणविषयक धोरणात सरकारानुवर्ती सतत बदल होत जाणं म्हणजे मानव संसाधनांचा अपव्यय करण्यासारखेच असते, हे लक्षात घेऊन धोरणा-धोरणांतील सुसंगती महत्त्वाची मानली गेली आहे. जगभर शिक्षणावर होणाच्या खर्चातील सततची कपात हा मोठा चिंतेचा विषय मानण्यात आला असून, शिक्षणात सार्वजनिक व खासगी भागीदारी व गुंतवणुकीचा पुरस्कार करण्यात आला आहे. समाजास मिळणारे शिक्षण अर्थावलंबी जसे नसावे, तसं ते सरकारानुवर्तीही नसावे. एका अर्थाने एकविसावे शतक हे शिक्षणाच्या संदर्भात स्वायत्ततेचं शतक राहील.<br> {{gap}}नव्या शतकाच्या शिक्षणात शिक्षकास भविष्यकाळाचं शिवधनुष्य उचलावं लागणार आहे. येणारं शतक नि त्याचा आवाका पाहता शिक्षकास केवळ पोटार्थी असून चालणार नाही. जगभरच्या शिक्षक समुदायाचा विचार करता आपणास असे दिसून येते की, प्रत्येक देशातील शिक्षकाची मनोभूमिका जशी भिन्न आहे, तशी त्याची भौतिक स्थितीही. त्यामुळे शिक्षकाचा दर्जा उंचावणे अपेक्षित आहे. इथे केवळ वेतनमानात वाढ इतक्या मर्यादित दर्जाचा संबंध नाही; तर शिक्षकांवरील जबाबदारी लक्षात घेऊन व्यवसायातील त्यांच्या समर्पण, सहभाग, संशोधन, अध्ययन, अध्यापन सर्व पाताळ्यांवर दर्जा उंचावणं अपेक्षित आहे. यात आता शिक्षक समुदायाकडूनच काही कृती व पुढाकाराची गरज आहे. जीवनभर शिक्षण' हे ध्येय शिक्षणाच्या सेवापूर्व, सेवांतर्गत आणि खरं तर सेवोत्तर निरंतर अध्ययन, संशोधन वृत्तीनेच शक्य आहे. त्यासाठी शिक्षकास अधिकार, सुविधा व साधनांची उपलब्धता करून द्यायला हवी. ‘जीवनभर शिक्षण' या संकल्पनेत मनुष्यास आजीवन विद्यार्थी मानण्यात<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१००}}</noinclude> tewyvv4pxrdh9gniw64f79on3qj5a92 104 26707 236837 77243 2026-09-10T12:09:06Z कल्पनाशक्ती 3813 236837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>आल्याने समाजही सतत अध्ययनशील राहणार हे गृहीत आहे. समाजाच्या सर्व क्षेत्रांत मनुष्य सतत नव्या शतकात शिकत राहणार असल्याने शिक्षण (Schooling) ही कल्पना येत्या शतकात व्यापक होणार आहे. त्यामुळे समाजातील प्रत्येक जण घर, संस्था, व्यवसाय सर्व ठिकाणी अधिक सक्रिय, सक्षम, सहकारी वृत्तीचा होण्यावर भर देणे ही शिक्षकाची नवी जबाबदारी होणार आहे. एकविसाव्या शतकातील शिक्षणाचे आव्हान पेलण्याची जबाबदारी शिक्षकात यावी म्हणून जगभर परस्पर देवाणघेवाण होण्याची मोठी गरज आहे. देशाटन घडल्याशिवाय शिक्षकांच्या दृष्टीत बदल केवळ अशक्य! संघटना, सरकार, स्वयंसेवी संस्थांनी यासाठी पुढाकार घेतला तर शिक्षकांच्या ज्ञान आणि अनुभवाच्या कक्षा रुंदावल्याशिवाय राहणार नाही. शिक्षकांना धोरणनिश्चितीचे ते घटक व्हावेत असं जर वाटत असेल, तर त्यांच्या संघटनांनीही दर्जा उंचावण्याच्या प्रयत्नात क्रियात्मक भागीदारी केली पाहिजे, असे आवाहन हा अहवाल करतो.<br> {{gap}}विसाव्या शतकातील शेवटच्या शिक्षक दिनापासून एकीकडे शैक्षणिक शतकाचं ‘काउंट डाउन' सुरू होईल, तर दुसरीकडे नव्या शतकातील शिक्षणाचा सूर्योदय; त्यामुळे शिक्षण आणि शिक्षक अशा दोन्ही पातळ्यावर एकविसाव्या शतकासंदर्भातील बदल व जबाबदारीचं भान उभयपक्षी यायला हवे (शिक्षक व समाज). नव्या काळातील शिक्षक हा पाठ्यक्रम पूर्ण करणारा कामगार (Job worker) असून चालणार नाही. तो समाजचरित्र बदलणारा एक प्रवर्तक घटक (Catalyst Agent) व्हायला हवा. गेल्या शतकात शिक्षकांचे अर्थमान सर्वच देशांत उंचावले. आता त्याच्या क्षमतावर्धनाचे शतक येऊन ठेपले आहे. ‘मागून मिळत नाही भीक, मग मास्तरकी शीक' अशा अगतिकतेतून व्यवसायात येणाऱ्यांच्या भाऊगर्दीत शिक्षकांतील हरवलेल्या सर्जकाला नवे शतक साद घालणारं ठरेल. त्यासाठी शिक्षकाने स्वतःस ‘सर्ववेळ शिक्षक' बनवायला हवं. आजच्या शिक्षकाची सामाजिक व राजकीय संदर्भातील उदासीनता जगभर चिंतेचा विषय आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील शिक्षक गांजलेला होता. उत्तरार्धात त्याला सर्वत्र ब-यापैकी स्वास्थ्य व संरक्षण मिळाले तरी तो आत्मकेंद्री राहिला. एकविसाव्या शतकातील शिक्षकांकडून सामाजिक, आर्थिक, राजकीय नेतृत्वाची व विद्यमान नेतृत्वात बदल घडवून आणण्याची अशी दुहेरी जबाबदारी येऊन ठेपली आहे. सुविख्यात शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. जे. पी. नाईक शिक्षकास ‘विधवा' म्हणून संबोधत. त्यात शिक्षकाने सर्व तऱ्हांच्या<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०१}}</noinclude> sjy67ekq0n7s2zq4pw7mbssr5k08uk1 104 26708 236838 77246 2026-09-10T12:09:35Z कल्पनाशक्ती 3813 236838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>नैतिक कर्तव्यांबरोबर जबाबदाऱ्यांची पूर्तता करणे अपेक्षित असायचे. अंतर्विकासाच्या शिक्षणासंदर्भात तर शिक्षकाचं हे रूप अधिक रुंदावणारे आहे. शिक्षकाची ‘गुरुवंदना' करीत राहण्याचा काळ आता संपला आहे. त्याचे सामाजिक लेखापरीक्षण (Social Auditin) व्हायला हवे. समाज बदलायचा तर समाजमनाची ठेवणही बदलायला हवी. एकविसाव्या शतकाचं शिक्षण समृद्ध व्हायचे असेल, तर शिक्षकही ज्ञान, अनुभव, कौशल्याच्या पातळीवर सक्षम व्हायला हवा. झालेल्या शतकाच्या अखेरच्या शिक्षक दिनाचे दुसरे मागणे ते काय असणार?<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०२}}</noinclude> pjmm720pghgq9t42yj53dekof4sqi1u 104 26710 236839 77259 2026-09-10T12:10:34Z कल्पनाशक्ती 3813 236839 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>ही तिसरी क्रांती मानली जाते. यापूर्वीची पहिली शेतीविकासाची क्रांती होती, तर दुसरी उद्योगविकासाची. पहिल्या दोन क्रांत्यांच्या तुलनेने तिसऱ्या क्रांतीची व्याप्ती ही सर्वस्पर्शी ठरली आहे. कृषिक्रांतीच्या वेळचे भांडवल होते, आपणाकडे असलेली लागवडयोग्य जमीन, उद्योगक्रांतीचा नैसर्गिक स्रोत ही शेतजमीनच होती. विद्यमान ज्ञानक्रांतीच्या निर्माणप्रक्रियेत ज्ञानाला असाधारण महत्त्व प्राप्त झाल्याचे दिसून येते. किंबहुना दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं झालं तर ज्ञान हाच नव्या क्रांतीचा केंद्रीय विषय वा गाभा-घटक होय. ज्ञानक्रांतीत शेतजमीन, नैसर्गिक साधनसंपत्ती नि आर्थिक भांडवलाची जागा ज्ञानाने घेतली आहे. ज्ञानच नव्या युगांचं भाडवलं आहे. ते विकासाचे सशक्त साधन म्हणून आता सर्वमान्यही झालं आहे.<br> {{gap}}आर्थिक भांडवलासारख्या पारंपरिक निर्णायक विकास घटकांची जागा आता ज्ञानासारख्या अभौतिक घटकाला मिळाल्याने हे स्पष्ट झालं आहे की, भविष्यातील विकास हा ज्ञानाच्या संपादन, निर्मिती व प्रसारावर अवलंबून असेल. कृषिक्रांती होण्यास हजारो वर्षे लागली. औद्योगिक क्रांती होण्यास शतकाचा काळ लोटावा लागला. या उलट ज्ञानक्रांती अवघ्या दशकात झाली, यावरून या क्रांतीची गती लक्षात येते. भौतिक साधनसंपत्ती आणि ज्ञानाच्या स्वरूपात वैज्ञानिक अंतर आहे, हे आपण लक्षात घ्यायला हवे. भौतिक साधनसंपत्ती वापरली जाते तेव्हा ती नाश पावते. ज्ञानाचे या उलट आहे. ज्ञानसंपदा वापरू तितकी वाढते. भौतिक साधनसंग्रह व दळणवळणास प्रचंड खर्च लागतो. या उलट ज्ञानसाधनाचे दळणवळण गतिशील असते. त्यांच्या संग्रह व दळणवळणास येणारा खर्च मोबदल्याच्या तुलनेने पाहिला तर नगण्य असतो. या मूलभूत फरकामुळे भौतिक साधन व ज्ञानसाधनांच्या विकासातील केवळ काळाचे अंतरच संपुष्टात आले असे नसून त्याने विकासाचा लाभ वैश्विक नि सार्वत्रिक करण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले आहे. पूर्वीच्या तुलनेने नवक्रांतीचा लाभ म्हणजे ज्ञानाचा फायदा हा व्यापक महाजालामुळे केवळ व्यक्ती नि घर अशा मर्यादित स्वरूपात न राहता तो जागतिक प्रभाव करणारा सिद्ध झाला आहे. त्यामुळे विकसित व अविकसित देशांतील साधनहीन वर्गापर्यंत विकासाचा लाभ पोहोचणे शक्य झाले. तद्वतच गरीब व श्रीमंत, साधनसंपन्न व साधनहीन यांतील अंतर संपुष्टात येण्यास मोठे साहाय्य झालं आहे.<br> {{gap}}असे असले तरी दुर्दैवाने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा लाभ समाजातील साधनहीन वर्गापर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा फोल ठरली, हे सत्य आहे. सन २००५ च्या<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०४}}</noinclude> ok723bko7l86i0979i68z2fi8zfx9xu 104 26712 236840 77270 2026-09-10T12:11:36Z कल्पनाशक्ती 3813 236840 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>ज्ञानाच्या क्षेत्रातील महासत्ता होण्याचे स्वप्न बाळगून आहोत. उच्च शिक्षणाचं सार्वत्रिकीकरण व श्रमिकांचे तांत्रिक सबलीकरण जोवर होणार नाही, तोवर महासत्ता बनण्याचे आपले ध्येय केवळ मृगजळ बनून राहील. त्यासाठी समानता व गुणवत्तेमध्ये परस्पर समन्वयाचे नाते असण्याची गरज आहे. नव्या स्वरूपाच्या दृष्टिकोनाचीही त्यासाठी तितकीच गरज आहे. त्यापेक्षा समानता व गुणवत्ता असा सारखाच विकास व्हायला हवा. संख्या नि गुणवत्तेची विषमता कालसंगत ठरत नाही. त्यासाठी ओझे बनून राहिलेल्या मनुष्यबळाचे रूपांतर साधनसंपत्तीत करण्यासंबंधीच्या नव्या राष्ट्रीय धोरणाचा अंगीकार करणं अनिवार्य आहे. आपल्या देशाच्या लोकसंख्येत ५४ टक्क्यांपेक्षा अधिक २५ वर्षे वयोगटातील तरुणांचा भरणा आहे. अन्य विकसित देशांत मात्र असा भरणा वृद्धांचा आहे. आपले तरुण मनुष्यबळ हे आपलं वरदान ठरू शकतं; पण त्यासाठी द्रष्टे नियोजन आवश्यक आहे. या क्रियाशील तरुण मनुष्यबळाचे सुयोग्य नियोजन आवश्यक आहे. त्याचे सुयोग्य नियोजन झाल्यास आगामी २५ वर्षांत आपण देशाच्या विकासात द्रष्टी गुंतवणूक केल्यासारखे होईल.<br> {{gap}}क्रियाशील, तरुण मनुष्यबळ विकासासंबंधी जिनेव्हामध्ये संपन्न झालेल्या 'युनेस्को'च्या सर्व तरुणांसाठी गुणवत्ता शिक्षण' विषयावरील आंतरराष्ट्रीय परिषदेत नुकताच विचार करण्यात आला आहे. या परिषदेत सर्वसंमतीने हे जाहीर करण्यात आले आहे की, ‘उज्ज्वल भविष्याच्या शाश्वतीसाठी १२ ते २० वर्षे वयोगटातील सर्व तरुणांच्या गुणवत्ताप्रधान शिक्षणाच्या संधीचा विकास केला गेला पाहिजे. हे लक्षात घेऊन स्थानिक, राष्ट्रीय व जागतिक पातळीवर तरुणांची सामाजिक उपेक्षा थांबविली पाहिजे व प्रसंगी त्याविरुद्ध संघर्ष करणारी यंत्रणा उभारली पाहिजे. तरुणांना जबाबदार नागरिक बनविण्यासाठी, त्यांच्यात जीवनविषयक कृतिक्षमता वाढविण्यासाठी तिच्या विकासार्थ, कार्यजगतात त्यांचे यशस्वी एकात्मिकीकरण होण्यासाठी म्हणून त्याचं प्रबोधन आवश्यक आहे. तरुणात असा बदल घडायचा तर शिक्षण हा मूलभूत हक्क व्हायला हवा. त्यातच सर्वांचं हित सामावलेलं आहे.<br> '''सार्वजनिक व खासगी अर्थसाहाय्यातील समान शाश्वती'''<br> {{gap}}उच्च शिक्षणातील संख्यात्मक व गुणवत्तेची गरज भागविण्यासाठी जागतिक बँकेने, या क्षेत्रात सार्वजनिक भांडवलाच्या निर्गुतवणुकीचे नि खासगी निधीच्या गुंतवणुकीचे धोरण स्वीकारले आहे. त्यांच्या दृष्टिकोनातून उच्च शिक्षण ही बिनमूल्याची वस्तू (Non-merit goods) म्हणून फायदेशीर गुंतवणूक नव्हे. त्यापेक्षा प्राथमिक शिक्षणातील गुंतवणूक ही मनुष्यबळ विकासाच्या दृष्टीने<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०६}}</noinclude> p8fl87hfvu0ncl0rem0d0ob6473lqe5 104 26713 236841 77310 2026-09-10T12:12:42Z कल्पनाशक्ती 3813 236841 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>अधिक महत्त्वाची. त्या अनुषंगाने जागतिक बँक तिसऱ्या जगातील देशांत उच्च शिक्षणापेक्षा प्राथमिक शिक्षणातील गुंतवणुकीस प्राधान्य नि प्रोत्साहन देत आहे. आपला अमूल्य नि दुर्मीळ निधी ते प्राथमिक शिक्षणासाठी खर्चत आहेत आणि बाजारी शक्ती (अर्थशक्ती) पासून उच्च शिक्षणाची नाळ ते तोडू पाहत आहेत. जागतिक व्यापार संघटना (WTO) आपल्या सर्वसाधारण करारांद्वारे त्यातील नव्या कार्यक्रमपत्रिकेनुसार शिक्षणाला सेवा उद्योग बनवू पाहत आहेत. (खरे तर सेवेला व्यापार बनवीत आहेत.) आज आंतरराष्ट्रीय बाजारात शिक्षण ‘विक्रय वस्तू' (Commodity) झाली आहे. प्रत्येक देशात ती तशी व्हावी, असा त्यांचा प्रयत्न नि ध्येय आहे. अविकसित व सिकसनशील देश याविरुद्ध आवाज उठवतात; पण आर्थिक महासत्तांपुढे त्यांचा विरोध निष्प्रभ ठरत आहे; कारण असे देश सध्या मोठ्या आर्थिक संघर्षातून, तुटीतून कशीबशी वाट काढण्याच्या भगीरथ प्रयत्नांत रुतले आहेत. जागतिक बँकेची कर्जे त्यांना जीवन संजीवनीपेक्षा कमी नाहीत. भारत अशा देशांपैकीच एक असल्याने इथल्या केंद्र सरकारने उच्च शिक्षणात आजवर दिल्या जाणा-या ९० टक्के अर्थसाहाय्यात कपात करून ते २५ टक्क्यांपर्यंत खाली आणले आहेत. (१९९७). बिर्ला-अंबानी अभ्यासगटाचा अहवाल (२०००) आपणाला तांत्रिक, उच्च शिक्षणाच्या एकाधिकृत मालकीच्या वल्गना करताना दिसत आहेत त्यांच्याच वाक्यांचा पुनरुच्चार, प्रतिध्वनी आपणास केंद्र सरकारच्या दहाव्या पंचवार्षिक योजनेत ऐकू येतो. सरकार उच्च शिक्षणाचा खर्च पर्यायी निधी उभारून निभावून नेण्याचा सल्ला विद्यापीठांना देत आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने टी. एम. ए. पै. खटल्यातील निवाड्यात याला प्रतिबंध केला आहे. (२००२) अगदी अलीकडील सर्वोच्च न्यायालयाच्या सात न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने आपल्या नव्या निकालात सन २००२ च्या निवाड्याचा पुनरुच्चार केला आहे.<br> {{gap}}उच्च शिक्षणास तथाकथित उपयुक्त परंतु बाजारमूल्य नसलेली वस्तू (Non-merit good) मानणाच्या शासनाने सन १९९० पासून या स्तरावरील खर्च कमी प्राधान्याचा नि कमी महत्त्वाचा मानून आर्थिक तरतुदीबाबत सतत कपातीचे धोरण अवलंबिले आहे. त्याचा उच्च शिक्षणातील विद्यार्थिसंख्येवर व गुणवत्तेवर विपरीत परिणाम झाला आहे. या क्षेत्राच्या विस्ताराबाबत अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. शाश्वती राहिलेली नाही. गेल्या काही वर्षांत या स्तरावरील शिक्षणाच्या संरचना, पुस्तके, संशोधन, इत्यादींवर अत्यल्प खर्च व गुंतवणूक झालेली आढळते. तासिका तत्त्वावर अधिव्याख्याते नेमणं आता क्रमच बनून गेला आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०७}}</noinclude> 5kv3y7vnds4rc7jldhvd0y2adyibgnd 104 26714 236842 77324 2026-09-10T12:13:07Z कल्पनाशक्ती 3813 236842 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}या संदर्भात सहानुभूतिपूर्ण, संवेदनशील राष्ट्रीय धोरण निश्चितीची गरज आहे. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण विरुद्ध उच्च शिक्षण अशी झुंज लावून आपलं तथाकथित ग्रामीण विकासासंबंधीचं प्रेम व्यक्त करण्याचा खेळ काही नवा नाही. शिक्षण हा एक अखंड घटक आहे. शिक्षण म्हटले की, त्यात प्राथमिक ते उच्च सर्व स्तर अंतर्भूत होत असतात. ते सर्व घटक समाजविकासात परस्परपूरक भूमिका बजावित असतात. भारताला शिक्षणाच्या संदर्भात मोलाची भूमिका बजावायची असेल तर आणखी काही वर्षे सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक आहेत; तरच आपणास विद्यार्थिसंख्या वाढ व गुणवत्ता संवर्धनाच्या संदर्भात काही यश हाती लागेल. त्यासाठी सट्टेबाजांच्या हाती शिक्षण सोपवणे म्हणजे ‘रोगापेक्षा इलाज भयंकर' अशी स्थिती होऊन बसेल. ज्या देशात अद्याप २६ टक्के जनता दारिद्र्यरेषेखालील जीवन जगते आहे, अशा भारतात शिक्षणाची खुली बाजारू व्यवस्था येथील क्रियाशील तरुणाईस शिक्षणासाठी आकर्षित करू शकणार नाही. शिक्षणाच्या बाजारीकरणामुळे विकास आत्मघाती वळण घेतल्याशिवाय राहणार नाही. छोटे-छोटे व्यावसायिक पाठ्यक्रम कुत्र्याच्या छत्रीप्रमाणे एकदम उगवतीलही; पण त्यामुळे स्थिर, सैद्धान्तिक मूलभूत शिक्षणालाच फाटा मिळेल. मूलभूत संशोधन थांबेल. त्याचा देशाच्या प्रगतीवर अनिष्ट व दूरगामी परिणाम झाल्याशिवाय राहणार नाही. त्यासाठी राज्य व केंद्र सरकारांनी त्वरित सक्रिय हस्तक्षेप करायला हवा. उच्च शिक्षणाच्या सततच्या स्थिर विकासाची शाश्वती देणे आवश्यक नाही, तर अनिवार्य झालं आहे.<br> {{gap}}शिक्षण नि त्यातही उच्च शिक्षण कधीच इथल्या राज्य सरकारांची पूर्ण जबाबदारी राहिलेली नाही. (शिक्षण समवर्ती सूचीत असल्याने) शासन व जनतेने नेहमीच खासगीकरणाचं स्वागत केलं आहे; पण पूर्वीच्या नि आजच्या खासगीकरणात फरक आहे. शिक्षणातील खासगीकरणाचे पूर्वीचे प्रयत्न हे अनुकरणीय व समाजहिताचे होते. सध्याचे प्रयत्न बाजारू आहेत. जगातील अन्य विकसित देशांपेक्षा भारतातील उच्च शिक्षणाच्या खासगीकरणाचे प्रमाण अधिक आहे. अमेरिकेतील ८० टक्के उच्च शिक्षण सार्वजनिक क्षेत्राकडे आहे. तिथे अवघे २० टक्के विद्यार्थी खासगी शिक्षणसंस्थांमध्ये प्रवेश घेतात. आशिया खंडातील देशांत नेमकी उलटी स्थिती दिसून येते.<br> {{gap}}खासगी क्षेत्राच्या मुक्त विकासातून जर स्वयंपूर्ण आर्थिक पाठ्यक्रम राबविले जाऊ लागले तर समाजात परत एकदा नवी विषय वर्गव्यवस्था प्रस्थापित होईल व ती कॅन्सरसारखी देशाला आतून पोखरून टाकल्याशिवाय<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०८}}</noinclude> ftyw1vkxr5f9msc9wgzbckzf9zsb1tk 104 26715 236843 77327 2026-09-10T12:13:49Z कल्पनाशक्ती 3813 236843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>राहणार नाही. आर्थिकदृष्ट्या सबलांना, धनदांडग्या विद्याथ्र्यांना गुणवत्तेचे निकष धाब्यावर बसवून पैशाच्या जोरावर प्रवेश देणं सुरू झालं तर बहुसंख्य गरीब वर्गातील विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाचे दरवाजे कायमचे बंद होतील. त्यामुळे ज्ञानाधिष्ठित, अर्थोत्पादन करणा-या समाजनिर्मितीची प्रक्रियाच खंडित होईल. आर्थिक निकषांवर आधारित प्रवेश प्रक्रियेने नेहमीच प्रज्ञावंत विद्यार्थ्यांना नाकारलं आहे. त्याचे उच्च शिक्षणावर झालेले अनिष्ट परिणाम नवे नाहीत. त्यासाठी सामाजिक व बौद्धिक समन्वय साधणाच्या धोरणाची आवश्यकता आहे.<br> {{gap}}विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या योजना व अनुदानाच्या पद्धतीत आमूलाग्र बदल होणं आवश्यक आहे. आज केंद्रीय पद्धतीने योजनांची आखणी व अनुदान वितरण होतं. त्यामुळे उच्च शिक्षणातील स्वायत्तता सुरक्षित राहत नाही. स्थानिक संदर्भ, अडचणी लक्षात घेऊन तळापासून कळसाकडे जाणारी कार्यपद्धती अंगीकारणं अनिवार्य आहे. अगोदर विकसित असलेल्या संस्थांना अधिक अनुदान देण्याच्या सध्याच्या धोरणाचा पुनर्विचार व्हायला हवा. आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत व गरजू शिक्षण संस्थांना झुकतं माप देण्याचे धोरण असलं पाहिजे.<br> '''आशयसंपन्न, वैविध्यपूर्ण अध्यापनातून गुणवत्तेची शाश्वती'''<br> {{gap}}'युनेस्को'च्या शिक्षणासंबंधी 'Learning: The treasure within (1998) शीर्षक अहवालाने जगापुढे शिक्षणाच्या समन्वित विकासाचे क्षेत्र उभे केले आहे. व्यक्ती ही सर्वांगीण विकासाचे ध्येय ठेवून त्या अहवालात शिक्षणाचे चार मूलाधार सांगितले आहेत - जाणून घ्यायला शिकणं, कृतिशीलता जोपासणे सहजीवनाचा अंगीकार करणं आणि जगायला शिकणं. जाणून घेण्याच्या उद्दिष्टात सतत शिकत राहण्याची कल्पना अभिप्रेत आहे. कृतिशीलता ही केवळ अभ्यासक्रमात न राहता ती जीवनाच्या विविध प्रसंगांत नि संकटांत उत्स्फूर्त प्रतिसाद देणारी अशी असणे अपेक्षित आहे. सहअस्तित्वाचे भान ठेवून सहजीवनाचा विकास म्हणजे सार्वत्रिक जगणे. आजचं जगणे आत्मकेंद्रित, आत्ममग्न अशा स्वरूपाचे झाले असून त्यामुळे मनुष्य समाजशील प्राणी असण्याची व्याख्याच धोक्यात आल्यासारखी स्थिती आहे. जबाबदारीच्या भानानं नवे जगणे व्हायला हवे असे अधोरेखित करणारा हा अहवाल उच्च शिक्षणसंदर्भात विद्यापीठांच्या खालील जबाबदाऱ्या विशद करतो:{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१०९}}</noinclude> rt4rb7ttcgb6b54nar3jc2vk29t4uwy 104 26716 236844 77329 2026-09-10T12:14:38Z कल्पनाशक्ती 3813 236844 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>१. विद्यार्थ्यांना संशोधन व अध्यापनात तत्पर करणे. <br> २. सामाजिक, आर्थिक आव्हाने पेलण्याची क्षमता निर्माण करणारे विशेष पाठ्यक्रम तयार करणे. <br> ३. सर्वांसाठी उच्च शिक्षणाचे दरवाजे खुले ठेवणे. <br> ४. आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची भावना जोपासणे. <br> '''उच्च शिक्षण नियंत्रणाचे लोकशाहीकरण'''<br> {{gap}}कल्याणकारी लोकतांत्रिक व्यवस्था लोकतांत्रिक उच्च ज्ञानव्यवस्थेतून निर्माण करायची असेल तर ते उद्दिष्ट नियंत्रण व्यवस्थेच्या लोकशाहीकरणाशिवाय साध्य होणार नाही. कोठारी आयोगाने उच्च शिक्षणाच्या लोकशाही नियंत्रित व्यवस्थेची शिफारस केली होती. त्यानुसार विद्यापीठांची रचना, कायदे व नियमावली इत्यादी तयार करण्यात आले. त्यातून उच्च शिक्षणाची विद्यमान लोकतांत्रिक रचना व कार्यपद्धती अस्तित्वात आली. विद्यापीठ व महाविद्यालय नियंत्रण अहवालातही (यूजीसी-१९७१) विद्यार्थी सहभागावर लोकतांत्रिक नियंत्रण व्यवस्थेच्या विस्ताराची शिफारस केली होती; परंतु शिक्षणासंबंधीच्या सन १९८६ च्या नव्या धोरणात मात्र विद्यार्थिसंख्या गुणवत्ता, महत्त्वाकांक्षा इत्यादींचं सिंहावलोकन करून उच्च शिक्षणाच्या महासागरात गुणवत्तेची बेटे निर्माण करण्याच्या इराद्याने जी केंद्रे निर्माण करण्यात आली, त्यातून सुमार शिक्षणसंस्थांचा सुळसुळाट होण्यापलीकडे काही हाती आले नाही. तेव्हापासून खरं तर उच्च शिक्षणाच्या स्वायत्त व लोकतांत्रिक व्यवस्थेस हादरा बसणे सुरू झालं. शैक्षणिक व्यवस्थापनाच्या दिशेने शीर्षक ज्ञानम समिती अहवालात (१९९०) शिक्षण व शैक्षणिक परिसर राजकारणमुक्त करण्याची शिफारस करण्यात आली. त्यामागे शैक्षणिक जगतात येऊ घातलेल्या अरिष्टास थोपविण्याचाच उद्देश होता; पण हितसंबंधी व विषमतासमर्थक असणाच्या, शिक्षणाचे व्यापारीकरण व जागतिकीकरण करू पाहणा-या वर्गाने या शिफारशींना विरोध केला. अंबानी-बिर्ला अहवालात (२००२) जो पंतप्रधानांच्या व्यापार व उद्योग परिषदेत सादर करण्यात आला, त्यातही शिक्षणाच्या लोकशाहीकरणाविरोधी एकतांत्रिक व्यवस्थेचं समर्थन करण्यात आले. एकविसाव्या शतकातील विद्यापीठ कायदा (२००३) शीर्षक मसुदा म्हणून जे संकल्पपत्र प्रकाशित करण्यात आले आहे, त्यातही उच्च शिक्षणाच्या व्यापारीकरणाचा व ते मोठ्या उद्योगपतींच्या घशात घालण्याच्या षड्यंत्रांचे<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११०}}</noinclude> kfhzcihgvzl4p7nq02a9tpfziozmxmk 104 26717 236845 77332 2026-09-10T12:15:13Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 236845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>समर्थन आहे. त्यामागे उच्च शिक्षणातील स्वायत्त व लोकतांत्रिक व्यवस्था हाणून पाडण्याचाच डाव आहे. उच्च शिक्षणातील स्वायत्ततेसंबंधी नेमलेला ‘कॅब समिती अहवाल' ही शैक्षणिक संस्थांची स्वायत्तता व सार्वजनिक उत्तरदायित्व यांत समन्वय निर्माण करण्यास अपयशी ठरला आहे, असे त्यांनी माफक प्रयत्न जरूर केले आहेत.<br> {{gap}}त्यामुळे आज धर्मनिरपेक्ष, लोकतांत्रिक आणि समानतेसारख्या मूल्यांवर आधारित अशा एका व्यासपीठाची गरज निर्माण झाली आहे. ज्याद्वारे घटनेच्या चौकटीत राहून लोकतांत्रिक नियंत्रण व्यवस्था अस्तित्वात येईल. त्याद्वारे शिक्षण संस्था नि समाजात एकात्मिक नाते निर्माण होणे गरजेचे आहे.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१११}}</noinclude> tj17eahfo0ynhvhhvvdgvzs7tfqigmz 104 26719 236849 77341 2026-09-10T15:17:28Z कल्पनाशक्ती 3813 236849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>tional Knowledge Commission NKC) ची स्थापना केली व तिची धुरा भारतात माहिती व तंत्रज्ञानाचा कायाकल्प घडवून आणणाच्या सॅम पित्रोदा यांच्याकडे सोपविली. भारताच्या या राष्ट्रीय ज्ञान आयोगाने गेल्या पाच वर्षांत शिक्षणतज्ज्ञ, लोकप्रतिनिधी, शिक्षक, विद्यार्थी, पालक यांच्या भेटी, मुलाखती, प्रश्नचर्चा, माहिती संकलन, सर्वेक्षण, पूर्वशैक्षणिक अहवाल, शिक्षणाची जागतिक सद्यःस्थिती यांचा साकल्याने विचार करून पूर्वप्राथमिक ते विद्यापीठीय शिक्षण सुधारणांतर्गत आजवर एकूण १४ अहवाल, माहितीपत्रके भारत सरकारला सादर केलेली आहेत. भारत सरकारने यासंबंधीच्या कृती कार्यक्रम निश्चित करण्यासाठी प्रोफेसर यशपाल यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमून तिचाही अंतरिम अहवाल भारत सरकारकडे फेब्रुवारी २००८ मध्ये सादर केला आहे.<br> {{gap}}दरम्यानच्या काळात भारत सरकारने राष्ट्रीय पातळीवर या अहवालातील शिफारशींनुसार कृती करण्याचा धडाका लावला आहे. त्याचाच भाग म्हणून सात केंद्रीय विद्यापीठांचा प्रारंभ, विद्यापीठ कुलगुरूंच्या निवड प्रक्रियेत बदल, त्यांची पात्रता निश्चिती, त्यांच्या निवडी राजकारणमुक्त करणं, शिक्षणाचा हक्क मान्य करणं, गुणवत्ता शिक्षणास महत्त्व देणे, ६००० आदर्श शाळांची निर्मिती, पहिलीपासून इंग्रजी शिक्षणाचा प्रारंभ, व्यावसायिक शिक्षणास महत्त्व, शिक्षक, प्रशिक्षण व पात्रतेचा आग्रह, इत्यादी गोष्टी अमलात आणण्यास प्रारंभ केला आहे.<br> {{gap}}अलीकडेच ५ ते ८ जुलै, २००९ दरम्यान उच्च शिक्षणासंदर्भात ‘युनेस्को'च्या पुढाकाराने पॅरिस (फ्रान्स) येथे संपन्न झालेल्या जागतिक परिषदेत उच्च शिक्षणावर गंभीरपणे विचार करण्यात आला. त्यात १५० देशांचे सुमारे १००० शिक्षणतज्ज्ञ उपस्थित होते. त्यात असे आवाहन करण्यात आले आहे की, आता थोडीही दिरंगाई न करता उच्च शिक्षणात मोठ्या प्रमाणात आर्थिक गुंतवणूक (तरतूद) करून जगाचं मनुष्यबळ सर्वसमावेशक, वैविध्यपूर्ण ज्ञान असलेले निर्माण केल्याशिवाय आपणास संशोधन, नवीन शिक्षण व सर्जनशील समाजाचा पाठपुरावा करता येणार नाही. या सर्व पार्श्वभूमीवर आपण राष्ट्रीय ज्ञान आयोगाच्या शिफारशी व यशपाल समितीचा कृती कार्यक्रम यांचा केवळ आढावा घेऊन, अभ्यास करून चालेल असे नाही; तर अकराव्या पंचवार्षिक योजनेत व चालू संसद अधिवेशनात (डिसेंबर २००९) या संदर्भातील विधेयकाच्या मंजुरीचा व त्या अनुषंगाने यंत्रणा उभारणे, आर्थिक तरतूद करणे व शिफारशी व कृती कार्यक्रमाची कार्यक्षम व काटेकोर अंमलबजावणी करणे आवश्यकच नाही तर अनिवार्य झाले आहे. एक आनंदाची<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११३}}</noinclude> q2aqbls4oeyqpt4sepjcnfx46wgvij0 104 26720 236850 77349 2026-09-10T15:18:03Z कल्पनाशक्ती 3813 236850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>गोष्ट अशी की, कोल्हापूर जिल्ह्यापुरते बोलायचे झाले तर शिक्षणाबद्दल गंभीरपणे विचार करणा-या व्यक्ती, संस्था, संघटना यांनी एकत्र येऊन जानेवारी २०१० मध्ये एका व्यापक शिक्षण विचार परिषद घेण्याचा संकल्प सोडला. त्याच दरम्यान कोल्हापुरात प्रथमच भव्य असा ‘राजर्षी शाहू ग्रंथ महोत्सव योजल्याने शिक्षक, वाचन, ज्ञान, संस्कार, इत्यादी अंगांनी सर्व समाज संघटित व सक्रिय होत आहे. <br> '''राष्ट्रीय ज्ञान आयोगाच्या शिफारशी'''<br> '''ग्रंथालय'''<br> १. ग्रंथालय विकासासाठी राष्ट्रीय आयोग स्थापन करावा. <br> २. भारतातील सर्व ग्रंथालयांचा अभ्यास केला जावा.<br> ३. ग्रंथालयशास्त्र, माहिती व तंत्रज्ञान विद्याशाखा, ग्रंथपाल प्रशिक्षण, शिक्षण व संशोधनाची पुनर्रचना व नवी आखणी केली जावी.<br> ४. ग्रंथालयातील कर्मचारी वर्गाच्या सेवाशर्ती वेतन व कार्यकुशलतेचा अभ्यास केला जाऊन त्यात सुधारणा घडवून आणाव्यात. <br> ५. ग्रंथालयातील विद्यमान ग्रंथसंग्रहण, वर्गीकरण, संरक्षण यंत्रणेत आमूलाग्र क्रांती केली जाऊन तिथे नव्या माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर करून ही ग्रंथालये ई-ग्रंथालये करण्यावर भर देण्यात यावा. <br> ६. ग्रंथालय विकासासाठी देणगी, व्यक्तिगत ग्रंथसंग्रह, इत्यादींवर लक्ष केंद्रित करण्यात यावं.<br> ७. ग्रंथालय माहिती व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रात लोकशिक्षण, लोकसहभाग, लोकप्रबोधन अशा विविधांगांनी ही केंद्रे समाजकेंद्रे बनवावीत.<br> ८. ग्रंथालये अत्याधुनिक करण्यावर व त्यात जनसहभाग वाढविण्यावर भर द्यावा.<br> '''अनुवाद'''<br> १. भारतीय भाषा व साहित्य विकासार्थ उच्च दर्जाच्या अनुवादाची यंत्रणा विकसित करण्याचे ध्येय निश्चित करण्यात यावं.<br> २.अनुवाद व अनुवादक निर्मितीसाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाचा धडक कार्यक्रम हाती घ्यावा.<br> ३. अनुवाद संदर्भातील राष्ट्रीय माहिती संकलन, संशोधन केंद्र व यंत्रणेची स्थापना केली जावी.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११४}}</noinclude> n2leck2hcv5qh0nhzqhehk0oc3q5psl 104 26721 236851 77357 2026-09-10T15:18:39Z कल्पनाशक्ती 3813 236851 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>४. अनुवाद साधने, यंत्रणा विकास व देखभाल यंत्रणा विकसित करण्यात यावी.<br> ५. दक्षिण आशिया देशात (सार्क) भाषा, साहित्य सहसंबंध, अनुवाद आदानप्रदान कार्यक्रमावर भर देण्यात यावा.<br> ६. पुस्तकनिर्मिती, पुस्तक पुरस्कार, ग्रंथोत्सव, प्रदर्शनं, साहित्य संमेलनं,अनुवाद परिषदा, इत्यादी आयोजन केलं जावं.<br> ७. अनुवाद विकासाच्या मुद्रित व इलेक्ट्रॉनिक विकासाची यंत्रणा उभारावी.<br> ८. नैसर्गिक ज्ञान-विज्ञानाच्या व जैविक विज्ञानाच्या सर्व विद्याशाखांच्या ग्रंथानुवादाचा विशेष कार्यक्रम हाती घेतला जावा.<br> ९. राष्ट्रीय स्तरावरील अनुवादासंबंधी महाजालीय यंत्रणा (Web por tals) विकसित करावी. <br> १०. वार्षिक अनुवाद परिषदेचे प्रतिवर्षी राष्ट्रीय आयोजन केले जावे. <br> ११. राष्ट्रीय अनुवाद परिषदेची निर्मिती केली जावी. <br> १२. अनुवाद निर्मिती, प्रकाशन, विकास ह्या उपक्रमांना उद्योगाचा दर्जा म्हणून मान्यता देण्यात यावी. <br> '''भाषा'''<br> १. भारतीय शिक्षणात प्रथम भाषा म्हणून इंग्रजीचा अंतर्भाव करण्यात यावा. <br> २. भाषेचं अध्यापन व अध्ययन जीवनाभिमुख करण्यावर भर देण्यात यावा.<br> ३. इंग्रजी शिक्षक निवडीसाठी राष्ट्रीय प्रज्ञाशोध पद्धती अवलंबावी.<br> ४. देशातील सांस्कृतिक वैविध्य व भाषावैविध्य लक्षात घेऊन भाषाविकासावर भर देण्यात यावा.<br> ५. भाषाशिक्षणासाठी दृक्श्राव्य साधनं, मल्टिमिडिया, इत्यादी अत्याधुनिक यंत्रणा व साधनांच्या वापराला प्राधान्य देण्यात यावं.<br> ६. भाषा अध्ययन, अध्यापन व विकासासाठी राज्य सरकारांना विश्वासात घेऊन त्यांच्या सहभागासह भाषाविकास घडवून आणावा.<br> '''राष्ट्रीय ज्ञान यंत्रणेची निर्मिती'''<br> १. भारतीय समाज ज्ञानाधिष्ठित व्हावा म्हणून राष्ट्रीय ज्ञान विकास यंत्रणेची निर्मिती करण्यात यावी.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११५}}</noinclude> md8d9xo5j8pejr108o222r4933ytuyr 104 26723 236852 77377 2026-09-10T15:20:05Z कल्पनाशक्ती 3813 236852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>शिक्षक प्रशिक्षण यांत आमूलाग्र क्रांती घडवून आणावी.<br> ७. पदवी शिक्षण देणाऱ्या महाविद्यालयांच्या उद्दिष्ट, कार्यपद्धती, जबाबदाऱ्यांची पुनर्रचना करण्यात यावी.<br> ८. उच्च शिक्षणात गुणवत्ता विकासास सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात यावं. <br> ९. भारतीय समाजातील जात, धर्म, भाषा, संस्कृती, आर्थिक स्तर क्षमता यांचं वैविध्य लक्षात घेऊन सामाजिक समावेशनाचं धोरण निश्चित करण्यात यावे.<br> १०. आरक्षण ही भारतीय समाजव्यवस्थेची गरज असली तरी वैश्विक पातळीवरील सकारात्मक सहभागाचं (Affirmative Action) धोरण अंगीकारावे. यासाठी जात, धर्म, लिंग, भाषा, सामाजिक स्तर, आर्थिक स्थिती, प्रदेश इत्यादी प्रतिमानांचाही भविष्यात विचार व्हावा.<br> {{gap}}वरील महत्त्वपूर्ण शिफारशींशिवाय भारतीय ज्ञान आयोगाने विधी शिक्षण, वैद्यकीय शिक्षण, व्यवस्थापन शिक्षण, मुक्त व दूरशिक्षण, विज्ञान शिक्षण, बौद्धिक स्वामित्व, नवोपक्रम, शिक्षण, हक्क, प्राथमिक, माध्यमिक शिक्षण, इत्यादी विविध विभागांसाठी वेगवेगळ्या शिफारशी केल्या आहेत. उपरोक्त लेखात जागेच्या मर्यादेमुळे समाज प्रभावकारी आधिसंख्य बाबींवर भर देण्यात आला आहे. तरी सर्व शिफारशींवर विचार करून यशपाल समितीने ज्या सूचना केल्या आहेत, त्या संसदेच्या विचाराधीन आहेत.<br> '''यशपाल समितीच्या शिफारशी'''<br> १. विद्यापीठांनी सर्व विषयांच्या आंतरविद्याशाखीय अध्ययन, अध्यापनाचे धोरण अंगीकारावं.<br> २. विद्यापीठांचे अभ्यासक्रम वैश्विक दर्जाचे व जागतिकीकरणाचं आव्हान पेलणारे असावेत.<br> ३. सर्व उच्च शिक्षण संस्थांचा (महाविद्यालये, विद्यापीठं, अभिमत विद्यापीठं, स्वायत्त शिक्षण संस्था). इत्यादींचा किमान गुणवत्ता दर्जा, सुविधा प्रतिमाने, मूल्यांकन नियंत्रण यांसाठी स्वतंत्र व केंद्रीय यंत्रणेची निर्मिती केली जावी व ती संसदीय कायद्याने अस्तित्वात यावी.<br> ४. उच्च शिक्षणात स्वयंबदल व नवोपक्रमास वाव असावा.<br> ५. उच्च शिक्षण संस्था विषय व स्वरूपनिहाय त्या-त्या क्षेत्रातील प्रतिमान नियंत्रक संस्थाधीन गुणवत्ताधारक असण्यावर भर द्यावा.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११७}}</noinclude> tmmheue8rdkwrzvpd77eu46stfuem6v 104 26724 236853 77388 2026-09-10T15:21:00Z कल्पनाशक्ती 3813 236853 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>६. महाविद्यालये, विद्यापीठे, राष्ट्रीय संस्था (ITM, IIT) राष्ट्रीय प्रयोगशाळा यांत परस्परसंबंध व आदानप्रदान कार्यक्रम असावेत.<br> ७. उच्च शिक्षण संस्थांकडून विकास प्रस्ताव घेऊन त्यानुसार अर्थसाहाय्य वितरण व व्यवस्थापन केले जावे.<br> ८. मूल्यांकन (Accreditation) अनिवार्य केलं जावे.<br> ९. मूल्यांकित उच्च शिक्षण संस्थांना गुणवत्ता लक्ष्ये (Targets) निर्धारित करून द्यावीत.<br> १०. महाविद्यालये व विद्यापीठे यांच्या परस्पर सहभाग व समन्वयाचे धोरण अंगीकारावे.<br> {{gap}}वरील सर्व बाबींचा विचार करता एक गोष्ट आता सूर्यप्रकाशाइतकी स्पष्ट होत आहे की, पूर्वप्राथमिक ते विद्यापीठीय शिक्षणाच्या सर्व स्तरावर गुणवत्ता विकासाची मदार शासनापेक्षा शिक्षणावर अधिक आहे. भारताने शिक्षक वर्गास भरभरून दिले आहे. तरी वित्त अनुदान धोरण, व्यावसायिक शिक्षणाचा वाढता खर्च, शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहापासून सर्वसामान्यांचे वंचित होणे हे नवे प्रश्न उभे राहात असून ते गंभीर बनत आहेत. तरी शिक्षकांनी बघ्याची व नोकरीच्या मानसिकतेची भूमिका सोडून शिक्षणात वाढत चाललेल्या गुंतवणुकी, तरतुदी, खासगी व विदेशी विद्यापीठांचे होऊ घातलेले आगमन या सर्वांचे भान ठेवून प्राप्त परिस्थितीतही मला अधिकाधिक काय करता येईल? याचा विचार केल्याशिवाय वर्तमान स्थितीत बदल अशक्य आहे. यंत्रणेच्या नियंत्रणाची वाट न पाहता अंतर्मुख होऊन स्वनिर्धारित गुणवत्ता विकासाचा मूलमंत्र शिक्षक जोवर जागवणार नाही तोवर इमारती, उपकरणे, साधने, तरतुदी यांना अर्थ राहणार नाही. समाजवास्तवाचे भान असले तरी त्याचे भांडवल करून शिक्षक कर्तव्यात कसूर करीत राहिल्यास भविष्यकाळात शिक्षकास समाज, शासन, विद्यार्थी सतत क्षमाशील वृत्तीनेच पाहत राहतील, या भ्रमात राहण्याचा काळ ओसरला आहे. संस्थाचालकांची जबाबदारी, शिक्षकाची कर्तव्यतत्परता, पालकांची सक्रिय सहभागिता व शासन यंत्रणेची संवेदनक्षम कार्यपद्धती यांचा मिलाफ झाल्याशिवाय या देशातील शिक्षण जागतिक दर्जाचे होऊ शकणार नाही. त्यासाठी कुणीतरी सुरुवात करायची तर शिक्षकांशिवाय प्रथम पर्याय तो कोणता?<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११८}}</noinclude> csi566lx7k9xpkv74eh299sgqrl87b7 104 26725 236855 77395 2026-09-10T15:22:22Z कल्पनाशक्ती 3813 236855 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''शिक्षणाची बदलती क्षितिजे'''<br> '''आभासी ज्ञानरंजन शिक्षण '''<br> '''(Virtual Infoternment Education)''' {{gap}}सन १९९० मध्ये मी काही काळ युरोपमध्ये होतो. त्या वेळी काही दिवस लंडनमध्ये असताना तिथल्या वर्तमानपत्रांत एक बातमी प्रसिद्ध झाली होती. तेथील ब्रिटिश लायब्ररी विकासासाठी तिथल्या सरकारनं मोठे अनुदान देऊ केलं होतं. ग्रंथालय प्रशासनाने त्या अनुदानाच्या रकमेतून मोठी इमारत बांधण्याचा घाट घातला होता. हे लक्षात आल्यावर त्या ग्रंथालयाच्या वाचक संघांनी त्या इमारत प्रकल्पाला विरोध करीत अशी मागणी केली होती की, ज्ञानाच्या विस्ताराची नवी क्षितिजे पाहता अशा अनुदानातून इमारती उभ्या करण्यापेक्षा तेच पैसे ज्ञानविस्ताराच्या तंत्रज्ञानात व ज्ञानाच्या नव्या स्वरूपात गुंतवावेत. पुढे मागणीत स्पष्ट केले होते की, या पैशांतून जुने ग्रंथ, नियतकालिके, वृत्तपत्रे यांचे डिजिटायझेशन, स्कॅनिंग करणे, मुद्रित पुस्तकांबरोबरच ईबुक्स, सीडीज, कॅसेट्स, व्हिडिओ टेप्स खरेदी करणे, ग्रंथालयांचे संगणकीकरण, सेवा-सुविधा ऑनलाईन करणं, इत्यीदी नव्या तंत्रज्ञान वापरावर आणि उपकरण, साधनं खरेदी व सेवाविस्तारावर भर देण्यात यावा. हे वृत्त वाचले तेव्हा मी यातील कशाशीच परिचित नव्हतो. ‘संगणक' हा शब्द ऐकून होतो; पण त्या दौऱ्यात रेल्वे स्टेशन, पोस्ट ऑफिस, बँक, शाळा, इत्यादींमध्ये वरील गोष्टी वापरात असल्याचे पाहिल्या, अनुभवल्याने वरील वृत्ताने माझे डोळे उघडले होते.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/११९}}</noinclude> gli8b6bqsvapodwmufanmkdz66t9tx6 104 26726 236854 77408 2026-09-10T15:21:54Z कल्पनाशक्ती 3813 236854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}विदेशातून मी परत आलो. संगणकीय सेवा विस्तार डोक्यात घर करून होता. याच दरम्यान तत्कालीन पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी जागतिकीकरण, संगणक क्रांती इत्यादींच्या आवाहनांना प्रतिसाद देत भारतात दूरसंचार, उपग्रह, संगणक क्षेत्रात मोठे बदल घडवून आणायला सुरुवात केली असली तरी कोल्हापूरसारख्या शहरात इंटरनेट सुविधा यायला १९९५ साल उजाडावे लागले होते. त्याच दरम्यान मी जपानला जाणा-या भारत सरकारच्या शिष्टमंडळातून सन १९९६ ला जपान, सिंगापूर, थायलंडसारखे देश पाहिले होते. जपानची संगणकीय व तंत्रज्ञान प्रगती नेत्रदीपक होती. त्या भेटीने प्रभावित होऊन मी सन १९९६-९७ मध्ये बालकल्याण संकुल, कोल्हापूर येथे ज्ञानरंजन केंद्र (Infoternment Center) सुरू केले होते. या कामी दादोबा लडगे ट्रस्टचे मोठे साहाय्य मिळाले होते. त्यातून मी अनाथ, निराधार मुलांची संगणक साक्षरता, प्रशिक्षणाची सोय केली होती. त्या वेळी ती मला क्रांतिकारी वाटली होती.<br> {{gap}}त्यानंतर आता २०११ च्या फेब्रुवारीमध्ये पंधरा वर्षांनी परत मी हाँगकाँग, सिंगापूर, थायलंड, मलेशियासारखे देश पाहिले. तिथले शिक्षण, समाजजीवन, दळणवळण, संपर्क यंत्रणा पाहिली आणि माझ्या असं लक्षात येऊ लागलं की, माहिती, तंत्रज्ञान, संपर्क, संगणक क्षेत्रात ज्या गतीने तिथे बदल होत आहेत, त्या गतीनं आपलं शिक्षण बदलत नाही, याचं भान मला २००५ साली मी महावीर विद्यालयाचा प्राचार्य झालो त्या वेळी प्रकर्षाने आले होते. जग कुठे चाललं आहे व आपण कुठे आहोत याचा धांडोळा मी गेली ५-६ वर्षे सतत घेत आलो आहे. त्यात या गोष्टीने मी अत्यंत अस्वस्थ आहे की, भारतातील नवी पिढी ज्ञान, रंजनाच्या विविध साधनांच्या वापरानं, संपर्क क्रांतीच्या स्फोटानं तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून इतकी पुढे गेली आहे... त्या मानाने इथले शिक्षण, शिक्षक, अभ्यासक्रम, शैक्षणिक साधने, शिक्षणाची उद्दिष्टं अजून विसाव्या शतकात रेंगाळत आहेत. आपलं शिक्षण अजून ५० वर्षांपूर्वीचं (कालबाह्य) आहे. पाठ्यपुस्तके दहा-बारा वर्षांपूर्वीची असतात. (बालभारती, कुमारभारती, युवकभारती) अभ्यासक्रमही तसेच. अजून आपला इतिहास प्लासीची लढाई खेळतो. आपल्या इतिहासाला इराक, व्हिएतनाम, लिबियाच्या लढाया गावी नसतात. आपला भूगोल अजून अक्षांश, रेखांशात अडकलाय. त्याला अजून जीपीएस् (Globle Position system) माहीत नाही पण आपल्या मोबाईल, मोटारीतून मात्र त्या सर्रास वापरात आहेत. आपलं शिक्षण अजून ‘ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड'मध्ये अडकून आहे. तिकडे जगात रंगीत फळे, डिजिटल<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२०}}</noinclude> 1w03a6kfg3yh3py434ltuf1zna18xg9 104 26727 236856 77412 2026-09-10T15:23:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>क्लासबोर्ड, टचस्क्रीन आले आहेत. जगातील शिक्षण कागद, पेन्सिल, खडू, फळा, डस्टर, पुस्तक, वही, रंगपेटी, कंपासमुक्त होऊन ऑनलाईन, व्हर्म्युअल, संगणकीकृत झाले आहे. जगातल्या प्रगत बालवाडीला दप्तर नाही, पुस्तक नाही, पेन नाही. आहे ते सारे लॅपटॉप, पामटॉप, सिंम्प्युटरवर. हे आपण केव्हा समजून घेणार? जगातलं शिक्षण आता शाळा, शिक्षक, साधनमुक्त होऊन ते ‘आभासी ज्ञानरंजन शिक्षण' (Virtual Infoternment Education) झाले आहे. ते जिज्ञासा म्हणून आज समजून घेतले तर कदाचित उद्या आपणास आपल्या मागासपणाची शरम राहणार नाही व आपण आपले शिक्षण एकविसाव्या शतकातील नव्या पिढीच्या प्रश्न व आवाहनांना समजून घेऊन देत गेलो तर निदान आधुनिक ज्ञान समाज (Modern Knowledge Society) निर्मितीचे तरी समाधान मिळाल्याशिवाय राहणार नाही.<br> '''एकविसाव्या शतकातील शिक्षण'''<br> {{gap}}एकविसाव्या शतकातील शिक्षण हे संदर्भ शिक्षण आहे. ते ज्ञान देण्यापेक्षा ज्ञानविकास, निर्मिती व उपयोगावर भर देते. आजच्या जगातील शिक्षणात कोणताही विषय स्वतंत्र व स्वायत्तपणे शिकविला जात नाही. उदाहरणार्थ भाषा विषय घेतला तर केवळ मराठी न शिकविता त्या संदर्भात हिंदी, इंग्रजी भाषांचे ज्ञान देणे आवश्यक असते. भाषेचा अभ्यास पण केवळ भाषा म्हणून न करता तो संस्कृती, कला, समाज अशा अंगांनी कसा करता येईल हे पाहिले जातं. आज शिक्षण हे केवळ नोकरी व उपजीविकेचे साधन म्हणून न पाहता ते जीवन जगण्याचे कौशल्य (Life skill) म्हणून पाहिले जाते. त्यामुळे प्रत्येक विषय अन्य ज्ञानविज्ञानाला जोडून शिकविण्यावर भर देण्यात येतो. यालाच शिक्षणाचा आंतरशाखीय दृष्टिकोन (Interdisciplinary Approach) मानण्यात येतं.<br> {{gap}}नव्या शिक्षणात एकात्मिकतेवर भर देण्यात आला आहे. ही एकात्मिकता अनेक अंगांनी जपण्याचा प्रयत्न केला जातो. सर्व मुले एकत्र शिकली तर त्यांचा विकास संतुलित होतो. हुशार, ढ, अपंग, अंध असे वर्ग विभाजन न करता सर्वांना एकत्र शिकवणे जसे महत्त्वाचे तसेच विद्याथ्र्यास पूर्ण विकसित करणंही तितकंच महत्त्वाचे. केवळ बौद्धिक क्षमता विकास म्हणजे शिक्षण नव्हे; तर त्याचा सामाजिक, सांस्कृतिक, मानसिक, भावनिक विकासही तितकाच महत्त्वाचा. नोकरीस तयार करणं व माणसास पैसे मिळवण्याचे यंत्र बनवणे हे या नव्या शतकाच्या शिक्षणाचे ध्येय राहणार नाही. विद्यार्थी हा ‘पूर्ण मानव' (Complete Human Being) बनविण्यावर शिक्षणाचा भर राहणार आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२१}}</noinclude> lggey4ayouujxq8nnzm4qr39vk55jks 104 26728 236857 77432 2026-09-10T15:23:30Z कल्पनाशक्ती 3813 236857 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}या युगाचे शिक्षण प्रश्न सोडविणारे राहणार असल्यानं ते प्रकल्पाधारित (Project Based) असेल. स्मरणशक्तीपेक्षा समज विकसित करणारं हे शिक्षण प्रश्नांना सामोरे जाणारे असेल. म्हणून त्यात प्रकल्पांवर भर दिला जाईल. प्रश्न, त्याची पूर्वपीठिका, त्याचे वर्तमान स्वरूप, ते सोडविण्याचे उपाय असे बहुआयामी शिक्षण एकाच वेळी विचारी, कृतिशील, कल्पनेस चालना देणारे, ज्ञानाची नवी मांडणी व निर्मिती करणारं राहणार असल्याने पारंपारिकतेस फाटा देऊन व्यक्ती प्रतिभेस आवाहन देणारे असेल. <br> '''सप्त जीवनकौशल्ये (Seven Survival Skills)'''<br> {{gap}}एकविसाव्या शतकातील शिक्षणाचा संबंध जीवन जगण्याशी व परिस्थितीचा मुकाबला करीत तग धरून राहण्याशी असल्याने या शिक्षणाची सात जीवनकौशल्य निश्चित करण्यात आली आहेत. खरं तर ती या शिक्षणाची उद्दिष्टं (objectives) म्हणूनही स्वीकारणे योग्य ठरेल. <br> १. जीवनाचा साधक-बाधक असा विवेकी विचार व प्रश्न सोडविण्याचे सामर्थ्य.<br> २. सर्व संपर्कसाधने व माध्यमांशी सुसंवाद व त्यांच्या प्रभावानुषंगिक शिक्षण.<br> ३. लवचिकता व स्वीकारार्हता.<br> ४. नेतृत्व व उद्योजकता विकास.<br> ५. मौखिक व लिखित संवाद आणि संपर्ककौशल्य. (संभाषण कौशल्य व लेखनप्रतिभा)<br> ६. माहितीचे आकलन व विश्लेषण. <br> ७. जिज्ञासा व कल्पकता.<br> {{gap}}वरील कौशल्य विकासाचे शिवधनुष्य पेलायचे असेल तर वर्तमान, पारंपरिक शिक्षणास छेद देणे ओघाने आलेच; त्यामुळे एकविसाव्या शतकाचे शिक्षण माहिती व तंत्रज्ञान पेलणारी वैश्विक पिढी निर्माण करणारे राहील. येथील विद्यार्थी कुणा एका गावचे, राज्य वा राष्ट्राचे राहणार नाहीत तर ते महाजालीय व्यवस्थेचे घटक (Digital Native) असतील, तर शिक्षक विश्वसंचारी (Digital Immigrants) असतील; म्हणजे मुले व शिक्षक आपल्या स्थळी राहून (घरी, गावी) शिकू अथवा शिकवू शकतील. शिक्षणाचं एक नवे क्षितिज तयार झाले असून ते माध्यमसंस्कृतीचे जग म्हणून विकसित झाले आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२२}}</noinclude> 33ow8cawmja1jqt6mm728hq0uwj7fil 104 26729 236858 77437 2026-09-10T15:23:55Z कल्पनाशक्ती 3813 236858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>'''शिक्षणाची नवी साधने'''<br> {{gap}}संगणकीय उपकरणं (लॅपटॉप, पामटॉप, आयपॉडस, इत्यादी) मोबाईल, उपग्रहीय फोन, व्हिडिओ / व्हर्म्युअल गेम्स, दूरदर्शन संच, म्युझिक सिस्टीम्स, सीडीज, डिव्हीडीज, एलईडीज, रिमोट्स, मेसेजिंग मशीन्स व सॉफ्टवेअर्स, मल्टिमीडिया, थ्रीडीज, टच स्क्रीन, स्कॅनर्स, पेन ड्राइव्ह, डिश अँटेनाज ही नव्या शिक्षणाची साधनं राहणार असल्याने पाटी, पेन्सील, पुस्तके, दप्तर इतिहासजमा होऊन शाळा, वर्ग, शिक्षक सर्व आभासी (Virtual) असेल. सारं शिक्षण ज्ञानरंजक, स्वतःच्या सोयीनुसार घेता येईल. ते वेळापत्रक, परीक्षा, पेपर, मार्कमुक्त असेल.<br> '''तंत्रज्ञानी बालपिढी'''<br> {{gap}}गेल्या दशकात जन्मलेली व शाळेत जायला तयार असलेली किंवा प्राथमिक शाळेत नुकतीच गेलेली नवी बालपिढी ही तंत्रज्ञान कुशल आहे. खेड्यात काय नि शहरात काय, त्यांच्या आजूबाजूला इतकी यंत्रे वावरत आहेत, त्यामुळे ती जुन्या पिढीपेक्षा संगणक, मोबाईल, टी.व्ही., रिमोट गेम्स, व्हिडिओ गेम्स, इत्यादी वापरात पटाईत आहे. संगणक, टी.व्ही., मोबाईल, खेळणी इत्यादी सान्निध्यात त्यांचे सहा ते आठ तास दरदिवशी रमणे... यातून ही पिढी संगणक, मोबाईल, व्हिडिओसाक्षर झाली आहे. त्यांना आता पाटी, पुस्तके, पेन्सिलची गरज उरली नाही. ती सरळ संगणकाच्या पडद्यावर मुळाक्षरे काढतात. अंकज्ञान होते, रंगज्ञान होते. ती माऊसनं चित्रं काढतात, खोडतात, रंगवतातही, नवे रंग, आकार तयार करतात. संगणकावर रेस, चेस, क्रिकेट खेळतात. पत्ते, टेनिस, फायटिंग सारं बेमालूम करणारी बच्चे कंपनी वाचन, लेखन अंकज्ञान, अक्षरज्ञान, स्वाध्यायाने करतात. त्यांची आकलनशक्ती अफाट व कल्पनाशक्ती अचाट इतकी की, आई-वडील अडाणी व आजीआजोबा गये-बीते ठरत आहेत. नाद, ताल, संगीत, मोटारींची मॉडेल्स, वस्तूंच्या जाहिराती, कार्टून चॅनल्स, डिस्कव्हरी, नॅशनल जिऑग्राफीनं त्यांना पर्यटन, पर्यावरण, परदेश, प्राणी, पक्षी, पाणी, पर्वत ‘समुद्र, धबधबे, युद्ध, विमान, कारखाने' इत्यादी सर्व शाळेत जाण्यापूर्वीच साक्षर केलं आहे. ते इतकं की, त्याच्या मानानं त्यांच्या शिक्षक, पालकांचे सामान्य ज्ञान फिके पडत आहे. हे वास्तव लक्षात घेतले की, आपल्या देशात त्यांना बालवाडी प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च सर्व पातळ्यांवर दिले जाणारे शिक्षण त्यांच्या अनुभव व ज्ञानकक्षेच्या कितीतरी पट मागास, कालबाह्य व कुचकामी असलेलं आढळेल. शिवाय ते ज्या तंत्रज्ञानी पर्यावरणात वाढतात... घर...<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२३}}</noinclude> sf6acwicq4bm2ytq52ciytny62ffjzs 104 26730 236859 77442 2026-09-10T15:24:35Z कल्पनाशक्ती 3813 236859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>समाजात... त्या तुलनेनं शालेय पर्यावरण मागच्या काळात रेंगाळणारं राहिल्यानं त्यांना समकालीन शिक्षण रुक्ष, नीरस, कृतिशून्य, रचनात्मकतेस नाकारणारं, असंवादी वाटलं तर त्यात दोष त्यांचा नसून तो शिक्षक, शाळा व शासनाचा आहे, हे मान्य करायला प्रत्यवाय असू नये. त्यामुळे तंत्रज्ञान साक्षर, संपर्क साधनक्षम माध्यमप्रेमी नव्या बालपिढीला नवं कालसंगत शिक्षण देण्याचं आवाहन आपणापुढं आहे.<br> '''नवशिक्षणातील अपेक्षित बदल'''<br> {{gap}}गेल्या शतकातील समाजजीवन आणि वर्तमानकाळ यांत संपर्क, प्रवास, दळणवळण, माहिती-तंत्रज्ञान, इत्यादी क्षेत्रांत आमूलाग्र बदल घडून आल्याने शिक्षणातही मूलभूत बदल करणे आवश्यकच नाही तर अनिवार्य होऊन गेलं आहे. पूर्वीचं शिक्षण हे वेळापत्रक पालनावर भर देणारं होतं. आता ते परिणामकेंद्री (Result Oriented) असण्याला महत्त्व आले आहे. तुम्ही काय शिकवलं ते महत्त्वाचे न राहता पिढीच्या पदरी काय पडले (Out come) याला महत्त्व आले आहे. वर्तमान शिक्षणाची सारी मदार स्मरणशक्तीवर आहे. आता आकलन, समजणे नि समजलेल्या ज्ञानाच्या उपयोगाला महत्त्व प्राप्त झाल्यानं अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके, शिक्षण, लक्ष्य या सा-यांत काळाच्या गरजेनुसार बदल अनिवार्य झाले आहेत. धड्यांना, घटकांना असलेल्या महत्त्वाच्या जागा ‘समजणं' घेणार आहे. अभ्यासक्रमांची जागा प्रकल्प, संशोधन, सर्वेक्षण, इत्यादी शिक्षणाची नवी परिमाणे होतील. केवळ मौखिक बरळणे म्हणजे अध्यापन व मूक श्रवण म्हणजे शिकणे या कल्पनांना तिलांजली देऊन कृती निर्मिती, चर्चा, विवाद, निष्कर्ष यांना महत्त्व येत आहे. वर्गातील बंदिस्त शिक्षणाची जागा बिनभिंतींचे वर्ग, शाळा घेत ‘जगच शाळा' इतके ते व्यापक होत आहे. (Virtual is world) शिक्षककेंद्री शिक्षणाचा गुरुत्वमध्य सरकून तो विद्यार्थिकेंद्री करण्याकडे जगाचा कल आहे. मर्यादित जग अमर्याद क्षमता नि क्षितिजांचे झाल्याने शिक्षण आभासी, विश्वव्यापी झालं आहे. ‘हाताची घडी, तोंडावर बोट' या शिस्तीच्या जागी मुक्त हसा, बोला, विचारा, गा, खेळा, हुंदडा अशा अनौपचारिक जगाची, सहज पर्यावरणाची ते मागणी करीत आहे. गुणांची जागा-क्षमता घेणारे हे शिक्षण प्रत्येकास ज्याच्या-त्याच्या वकूब, वेगानं शिकण्याचे स्वातंत्र्य बहाल करणार आहे. पूर्वीचे शिक्षण माफक अपेक्षांनी दिले जायचे. अक्षर, अंक ओळखीचे ज्ञान देणारे शिक्षण आता दुस-या जगात जगण्याचे कौशल्य मागत आहे. कागदाची जागा सी.डी., किंडलला देणारे शिक्षण आभासी, अमूर्त, अदृश्य साधनांचे होत असले तरी<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२४}}</noinclude> low8hupx5qfy7qsudx7dk6p3nyszcez 104 26731 236860 77453 2026-09-10T15:25:29Z कल्पनाशक्ती 3813 236860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>ते अधिक रंजक, मनोहारी, चैतन्यमय होत आहे. वर्गात ६०-७0 विद्यार्थ्यांना एकदम, एकच शिकवायचा काळ आता संपला असून 'Each one, Teach one' वर येऊन ठेपला आहे, याचे भान आपणास हवे. नवा विद्यार्थी बहुआयामी, बहुभाषी, बहुगुणी असणे म्हणजे तो जगायला लायक होणे. त्यामुळे विविध विषय व ज्ञानशाखांचे ज्ञान असणंही काळाची गरज आहे. एकाच वेळी तो स्थानिक जगाशी परिचित व विश्वाशी जोडला गेलेला असला पाहिजे, अशी अपेक्षा क्षमतांचे ओझे वाढवते आहे. पूर्वीचे शिक्षण म्हणजे एका छापाचे गणपती बनविणारा कारखाना होता. आता कलाकुसरीचा व इतरांपेक्षा वेगळा गणपती हवा. व्यक्तिगत लक्ष व व्यक्तिमत्त्व विकासाचे स्वतंत्र प्रयोग यांतूनच या अपेक्षांची पूर्ती शक्य आहे. त्यामुळे नव्या आभासी रंजक शिक्षणाचा उदय होतो आहे. <br> '''आभासी शिक्षणाचे नवे क्षितिज!'''<br> {{gap}}नवं शिक्षण संगणक, इंटरनेटद्वारे दिले जाईल. ते ऑनलाईन असेल. त्याला काळ, काम, वेगाचे बंधन असणार नाही. जो तो आपल्या इच्छा, क्षमता, शक्यतांनुसार हवे तेवढे नि हवे तेव्हा शिकू शकेल. या नव्या आभासी (Virtual) शिक्षण व्यवस्थेत शाळा ते विद्यापीठ सारे अभ्यासक्रम असतील. ते वर्गात शिकविले जाणार नाहीत. ते वेबसाईटवर उपलब्ध असतील. तुम्ही अपेक्षित फी भरून नोंदणी केली, क्षमता, पात्रता सिद्ध केली की प्रवेश दिला जाईल. शिक्षण हे सारे इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून असेल. आवश्यक तिथं शिक्षक मार्गदर्शन, चर्चा, साहाय्य, इत्यादींसाठी उपलब्ध असतील. हे दूरशिक्षण (Distant Education) असल्याने वय अध्यापनकेंद्री राहील. सारे अध्ययन, अध्यापन हे स्क्रीन रीडिंग, डाउनलोड, स्कॅन, कॉपी, सेंड, फिल, फिडबॅकवर आधारित असेल. सध्या एम.एस.सी.आय टी. हे त्याचं सर्वपरिचित उदाहरण. सारं जग शाळा, सारी प्रजा. विद्यार्थी असे हे खऱ्या अर्थाने 'विश्वविद्यालय' असेल. ॲनिमेशन टेप, चॅनल्स, पॉवर प्रेझेंटेशन, व्हिडिओ क्लिप्स, ऑडिओ टेप, फेसबुक, ई कंटेट टेक्स्ट, किंडल, लॅपटॉप, सेल फोन, सॅटलाईट फोन, ऑडिओ प्रोसेसर ही सारी या आभासी शिक्षणाची साधने असतील.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२५}}</noinclude> f8c0t2i7vuseirtjtguh7bggej1o2zh 104 26733 236861 77461 2026-09-10T15:26:31Z कल्पनाशक्ती 3813 236861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>नि गर्दी ही प्रत्येक माणसास छुआन श्वाँग, वास्को द गामा, कोलंबस बनविते आहे. आई-वडिलांना काशीला नेऊन आणणारे श्रावणबाळही कमी नाहीत. या पार्श्वभूमीवर घरोघरी आलेली पर्यटन साक्षरता व सहज उपलब्धता लक्षात घेता शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे यांच्या सहली शैक्षणिकच असायला हव्यात. त्याला पर्याय असता, देता कामा नये. याबाबत दुमत असायचे कारण नाही. त्यासाठी नियमावलीही असायला हरकत नाही पण शिक्षक, शिक्षण स्वातंत्र्याचा त्यात संकोच असता, होता कामा नये. नियमावली मार्गदर्शक हवी. त्यात संस्थाचालक, मुख्याध्यापक, पालक संघटनांना कर्तव्य व जबाबदारिचे भान व बंधन मात्र हवेच हवे. विद्यमान शिक्षणमंत्र्यांची शैक्षणिक बांधीलकी या कामी दिसून येईल, अशी आशा करण्यास भरपूर वाव आहे.<br> {{gap}}फिजी, फिनलंड, सिंगापूरसारखे छोटे देश सहलीसंबंधी राष्ट्रीय धोरण ठरवू शकतात, तर आपण का नाही? जिज्ञासूंनी WWW.education.gov.FJ da Fiji-Policies-Ministry of Education ही लिंक पाहण्यास हरकत नाही. गेल्या फेब्रुवारी, २०१६ मध्ये मुरुड समुद्रकिनाऱ्यावर एका महाविद्यालयाच्या सहलीतील १४ विद्याथ्र्यांचा मृत्यू झाल्यानंतर महाराष्ट्र शासनाने शैक्षणिक सहलींवर बंदी आणली. विरोध झाल्यावर लगेच बंदी उठवली. असे का होते, तर आपण शिक्षणाकडे गांभीर्याने पाहत नाही म्हणून. शैक्षणिक सहल शिक्षणाद्वारे मनुष्यघडणीचे प्रभावी साधन व माध्यम होय. शालेय सोबत्यांबरोबर केलेला प्रवास, पाणी म्हणून जसे त्याचे महत्त्व असते, तसेच समूहजीवन, स्वावलंबन, सहजशिक्षण, जीवनशिक्षण म्हणूनही! सामुदायिक जीवनातून आनंद वाटून घेण्याचा, स्वतःला वाटलेले देवाणघेवाणीतून समजून घ्यायचे माध्यम नि साधन म्हणून सहलीचे शैक्षणिक जीवनात असाधारण महत्त्व असते. अशा उपक्रमास शिक्षक, चढ़ा-चढा, उतरा-उतरा, नंबर मोजा, ओळीत चला, हॉटेलात जेवा, धर्मशाळेत झोपा म्हणून बोळवण करीत असतील तर ते आक्षेपार्हच मानायला हवे. मी कोल्हापुरात राहतो. अनेक सहली इथे येतात. काय पाहतात? अंबाबाईचे देऊळ, पन्हाळा, जोतिबा, रंकाळा तलाव. अंबाबाईच्या देवळात देवीचे दर्शन, पन्हाळ्यावर फेरफटका, जोतिबा दर्शन, रंकाळा चौपाटीला भेळ, रात्री मुक्कामी धर्मशाळा, तांबडा-पांढरा रस्सास्वाद! या कोल्हापूरच्या अंबाबाईच्या देवळाची आख्यायिका, देवळाचे शिल्पसौंदर्य, दक्षिण काशी माहात्म्य सांगताना मी ऐकलेले नाही. पन्हाळ्याचा इतिहास, सिद्धी जोहारचा वेढा जसा महत्त्वाचा तसा पन्हाळ्यातील बालग्राम, शिवाजी विद्यापीठाचे प्रक्षेपण केंद्र, सर्व रेडिओ/मोबाईल्स कंपन्यांचे टॉवर्स पन्हाळ्याचे<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२७}}</noinclude> ircn93kuw06fwinowxw35gu2em0lqra 104 26734 236862 77465 2026-09-10T15:26:57Z कल्पनाशक्ती 3813 236862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>आजचे महत्त्व आहे. वारणेचे खोरे, त्यातून घडलेली सहकारी क्रांती मी कधी ऐकलेली नाही. तीन दरवाजांतून जाणाच्या दुचाक्या हा वारसाभंग करणारी कृती हे शिक्षक सांगत नाहीत; कारण त्याचे ज्ञानच असत नाही मुळी. जोतिबा-वारणा घाटात पोहाळ्याची लेणी वा पन्हाळ्यातील मसाई पठार, लेणी कोणी दाखवत नाहीत. पन्हाळा परिसरातील संजीवनी, फोर्ट, पब्लिक स्कूलच्या शैक्षणिक सुविधा दाखवत नाहीत. दळवीवाडीचे हमालाचे ग्रंथालय कुणाला माहीत असत नाही. पोहाळे येथील बुद्धकालीन गुंफा हा पन्हाळ्यावरील पांडव लेण्यांशी संबंधित विषय असून बुद्धकालीन चीन, रोमन रेशीम मार्ग पोहाळ्यातून जात होता. ब्रह्मपुरी उत्खननाशी याचा संबंध असून किती शिक्षकांना माहीत असतो?<br> {{gap}}विद्याथ्र्यांनी स्वाध्याय (होमवर्क) करणे जितके महत्त्वाचे तितकेच शिक्षकांचेही! पण शिक्षक नोकरीत कायम झाले की तयारी करताना सहसा दिसत, आढळत नाहीत. तयारीचे शिक्षक असतात ते. त्यांना तयारी करावीशी वाटत नाही. सहल हा स्वाध्यायी उपक्रम खरा! सहल आयोजनाप्रमाणे उद्दिष्ट हवे, तसेच नियोजनही. शिक्षण, इतिहास, प्रकल्प, वार्ताकनसर्वेक्षण, संकलन अशा अंगांनी सहलीचे असाधारण महत्त्व असते. एका सहलीस अनेक विषय जोडता येतात. विज्ञान, भूगोल, इतिहास, चित्रकला, पर्यावरण जागृती, खगोलशास्त्र, निबंधलेखन, नमुना पाहणी, संस्थाभेट, पुरातत्त्वशास्त्र, शिल्पकला, नृत्य, संगीत, चित्रपट... सहलीत काय नाही गुंफता येत? दृष्टी हवी नि नियोजन स्वाध्याय हवा.<br> {{gap}}अज्ञात स्थळांच्या जिज्ञासेपोटी तर जगाचा शोध लागला. नवनवी स्थळे विद्यार्थ्यांना दाखवायला हवीत. नव्या रचनेनुसार इयत्ता पहिली ते आठवी हे प्राथमिक शिक्षण मानण्यात येते. एका शाळेत एक विद्यार्थी आठ वर्षे शिकतो. आठ वर्षांच्या सहलीचे नियोजन, उद्देश, नोंदी किती शिक्षक व शाळा देऊ शकतील विद्यार्थी शाळेत आल्यापासून ते आठवीपर्यंतच्या आठ वर्षांत विद्यार्थ्यांत सहलीद्वारे काय दाखविले, बदलले, घडविले, शिकविले याचा तपशील अपवादानेच तुम्हाला समग्रपणे मिळेल. आपले शैक्षणिक नियोजन वार्षिक असते. पिढीगत, कालगत नसते. सन २०१७ साली जूनमध्ये प्रवेश घेणाच्या विद्याथ्र्यांची पिढी, सन २०२५ मध्ये प्राथमिक शिक्षण पूर्ण करील. या आठ वर्षांचे प्रारंभीच नियोजन केले होते असे दिसत नाही. ती दृष्टी शिक्षणात आता यायला हवी. तुकड्या-तुकड्यांचे शिक्षण आता थांबायला हवे. सहली अवांतर नसून पूरक आहेत, हे एकदा लक्षात घेतले की काम सोपे होईल.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२८}}</noinclude> rr097wlsqydi0lm4fgcycr0cqu96rlf 104 26735 236863 77468 2026-09-10T15:27:35Z कल्पनाशक्ती 3813 236863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}सन १९९० मध्ये मी फ्रान्समध्ये असताना तेथील लूर (Louvre) म्युझियम, इत्यादी तीन दिवस पाहिले होते. व्हिडिओ कॉमेंट्री, गाईड घेण्याइतके पैसे माझ्याकडे नव्हते. नाही म्हणायला माहितीपत्रक काय ते हाती. मला आठवते माझ्या पुढे फ्रान्समधील शाळेची सहल होती. शाळा चक्क प्राथमिक, एक वर्ग होता. शिक्षिका होत्या तीन. एक इतिहासाची, एक चित्रकलेची, एक भाषेची. प्रत्येक दालनात तीनही शिक्षिका तीन अंगांनी मुलांना माहिती देत होत्या. शाळा इंग्रजी माध्यमाची असणे माझ्या पथ्यावर पडले. मी शिक्षिकांशी संपर्क, मैत्री करून तीनही दिवस सवलतीच्या दरात ते संग्रहालय पाहत जगाचा चित्रकलेचा, चित्रकारांचा इतिहास समजून घेतला. शिल्पकला कळली. स्थापत्य समजले. मोनालिसा भेटली. विंची आकळला.<br> {{gap}}मुले, शिक्षक सहलीला जाऊन आली व त्यांनी परिपाठाच्या वेळी सहलीची माहिती शाळेला दिली असे घडत नाही. सहलीमुळे विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान, निरीक्षण, संकल्पनवृत्ती, कल्पनाविस्तार, प्रयोगक्षमता, इत्यादींचा विकास होईल असे जाणीवपूर्वक प्रयत्न व्हायला हवेत. जिज्ञासावर्धनार्थ सहलीसारखे दुसरे साधन आणि माध्यम नाही. सहल म्हणजे आविष्कार, नेतृत्वसंधीच होय. सहलीत विद्यार्थ्यांमध्ये जो आपलेपणा, नाते निर्माण होते, ते अधिक महत्त्वाचे असते. नाच, गाणी, भेंड्या, सहकार्य, स्वावलंबनाचा गोफ म्हणजे सहल. अनौपचारिक शिक्षण सहलीतून जितके होते, त्याची भरपाई बंद वर्गातील औपचारिक शिक्षण कधीच करू शकत नाही. निसर्गसान्निध्य, गिर्यारोहण, भटकंती, शिबिर, शेकोटी, राहुटीतील राहणे, जेवण करणे, स्वतःचे स्वतः सर्च करणे यात केवढा मोठा सामाजिक सहजीवनानंद! यात विरंगुळा, मनोरंजनाचा मेळ माणूसघडणीशी हवा.<br> {{gap}}सहलीला उद्दिष्ट हवे. उद्दिष्टानुसार नियोजन हवे. सहलीत सर्व विद्यार्थी सहभागी होतील असे पाहायला हवे. पालकांना विश्वासात घेऊन सहल आयोजन व्हावे. सहल बसने जाणार असेल तर तिचा परवाना आहे की नाही, ड्रायव्हरकडे लायसेन्स आहे की नाही, तो शिकाऊ की तरबेज हे पाहायला हवे. सहलकाळचा शिक्षक व विद्याथ्र्यांचा विमा उतरविता येतो, हे किती शाळा आणि शिक्षक जाणतात? माहीत असेल तर विमा उतरवतात का? शाळा खात्याची परवानगी घेतात का? पूर्वभेट, पूर्वाध्यास, पूर्वनियोजन, पूर्वपरवानगी, वेळेचे व्यवस्थापन, आपत्कालीन व्यवस्थापन, प्रथमोपचार पेटी किती तरी व्यवधाने शिक्षकाला सांभाळावी लागतात. सहलीनंतर शिक्षकांना सक्तीची पर्यायी सुट्टी, विश्रांती हवी. अधिक कार्य वेतन (ओव्हरटाइम) हवे.<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१२९}}</noinclude> slffd15q95xogq6o57srb76etf0ydoi 104 26736 236864 77471 2026-09-10T15:28:27Z कल्पनाशक्ती 3813 236864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>सहली विद्यार्थीवर्गाची आर्थिक स्थिती पाहून योजाव्यात. न येऊ शकणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा पूर्वविचार व्हायला हवा. मी इयत्ता नववीमध्ये शिकत असताना आमच्या वर्गाची सहल ओगलेवाडी, किर्लोस्करवाडीला जाणार होती. ही गोष्ट १९६४-६५ ची असावी. फी होती रु. दहा. ती माझ्या शिक्षकांनी भरल्यामुळे मी त्या सहलीस जाऊ शकलो होतो. माझे शिक्षक होते बन्ने सर नंतर ते प्रा. विठ्ठल बन्ने झाले. उतराई म्हणून मी आयुष्यभर प्रत्येक सहलीत कुणाचे ना कुणाचे पैसे भरत राहिलो. शिक्षकांनी हे समाजभान जपलेच पाहिजे. आज अमेरिकेच्या 'नासा'ला सहल काढणाच्या शाळा आहेत; पण सगळ्या विद्यार्थ्यांना आपणाला 'नासा'ला नेता आले पाहिजे.<br> {{gap}}आजच्या काळात भारत किती सुधारला आहे. आपली विद्यापीठे अनेक विषयांनी, विभागांनी, प्रयोगशाळांनी, संशोधनांनी समृद्ध आहेत. अनेक विद्यापीठांत आज वस्तुसंग्रहालये विकसित झाली आहेत. ते सर्व आपल्या विद्याथ्र्यांना दाखवायला हवे. आपल्या गावाच्या आसपास औद्योगिक वसाहती विकसित झाल्या आहेत. तिथे यंत्रे, कापड, कागद, रंग, रसायने तयार होतात. कापूस ते कापड असा प्रवास, ऊस ते साखर असा प्रवास, नदी ते नळाचे पाणी... कितीतरी गोष्टी दाखविता येणे शक्य आहे. शाळेची सहल शिल्पकाराच्या स्टुडिओत जाणे, लेखकाच्या घरी नेणे, वर्तमानपत्र / मुद्रणालयास नेणे सहज शक्य आहे. परवा मी आष्ट्यासारख्या छोट्या गावात (जि. सांगली) आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे इनडोअर स्टेडियम (टेनिस, बॅडमिंटन, जिम्नॅशियम, बास्केटबॉल, इत्यादी), सुसज्ज जिम (आंतरराष्ट्रीय दर्जा), योगकेंद्र, संगीतकेंद्र (आंतरराष्ट्रीय दर्जा)चे पाहून चकित झालो. एकाच परिसरात वैद्यकीय महाविद्यालय, अभियांत्रिकी महाविद्यालये, वसतिगृहे सर्व. ग्रंथालयाची इमारत पुरस्कारप्राप्त. दिवसा कुठेही वीज न वापरता वाचता येते आणि या सर्वांबरोबर आश्रमशाळापण आहे. आहे ना समाजवादी शिक्षण संकुल? का नाही मुलांना दाखवायचे? बोरे, डाळिंबे, द्राक्षे निर्यात करणारे मळे, शेततळी, रोपवाटिका, गुऱ्हाळे विद्यार्थ्यांना दाखविली तर आपली हरितक्रांती समजणार. दुध डेअरी, कोल्ड स्टोअरेज, बर्फ, आइस्क्रीम फॅक्टरी दाखविली तर मुले खुश नाही का होणार? शिक्षणतज्ज्ञ लीलाताई पाटील यांनी आपला सृजन आनंद विद्यालयाची सहल स्मशानात काढून मृत्यू, भय, भूत, जीवन, नाते, क्षणभंगुरता, शाश्वतता शिकविली होती. बालकल्याण संकुलातील अनाथ मुले व शाळेतील विद्यार्थी, शिक्षक सर्वांचा सार्वजनिक वाढदिवस तोही नाटककार विजय तेंडुलकर प्रमुख पाहुणे करून, ही असते नवोपक्रमशीलता, नवोन्मेष व शिक्षकभान! त्या<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३०}}</noinclude> hnnkx59w81rbezakfr3gzsd8lrc3p42 104 26737 236865 77475 2026-09-10T15:28:51Z कल्पनाशक्ती 3813 236865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>वेळी सर्व पालक उपस्थित होते. डोळ्यांची निरांजने करून अनाथ मुलांची ओवाळणी ही कविकल्पना तर होतीच; पण त्यामागे सामाजिक बांधीलकीचा भावही होता. या नि अशा अनेक प्रकारच्या प्रयोगशीलतेतून सहलीस ‘चटावरचे श्राद्ध' म्हणून उरकणाच्या शिक्षकांना भरपूर शिकता येण्यासारखे आहे. शिक्षकांनी मनस्वीपणे विद्याथ्र्यांशी भिडायला हवे. परवा आजच्या जवळच्या खेड्यातील एका शिक्षकाचा फोन होता, 'सर, मी माझ्या वर्गाची सहल शिरोड्याच्या वि. स. खांडेकर संग्रहालयास नेऊन आणली, पण त्यापूर्वी सहा महिने मी खांडेकर वाचून, समजून घेतला होता.' असे शिक्षक या काळातपण आहेत, हीच नव्या बदलाची मला नांदी वाटते आणि आशाकिरणही!<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३१}}</noinclude> 2oyforjym63k7spo6170ovcvb5ulkzo 104 26739 236866 77488 2026-09-10T15:29:28Z कल्पनाशक्ती 3813 236866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>जिल्ह्यात प्रत्येक २००० ते ३००० लोकवस्ती क्षेत्रासाठी आश्रमशाळा सुरू करण्याचे उदार धोरण स्वीकृत करून धुळे, नाशिक, जळगाव, अहमदनगर, औरंगाबाद, ठाणे, यवतमाळ या जिल्ह्यात त्या सुरू करण्यात आल्या. त्या वेळी या आश्रमशाळांच्या किमान दर्जासंबंधी मानके निश्चित करण्यात आली.<br> {{gap}}आश्रमशाळा प्रारंभी प्राथमिक शिक्षण देत. सन १९६७-६८ मध्ये त्यांचा विस्तार करण्यात येऊन, त्यांना श्रेणीवाढ बहाल करून इयत्ता आठवी ते दहावीपर्यंतच्या शिक्षणाची मुभा देण्यात आली. पुढे सन १९९९-२००० मध्ये कला व विज्ञान शाखांच्या इयात्ता अकरावी व बारावीचे वर्ग सुरू करण्यात आले. <br> '''आश्रमशाळांची देशपातळीवरील स्थिती'''<br> {{gap}}आश्रमशाळा सुरू करण्यासाठी सर्वशिक्षा अभियान, शिक्षण हक्क अधिनियमांतर्गत केंद्र शासन राज्य सरकारांना अनुदान देत असते. या आश्रमशाळांच्या वस्तुस्थितीसंदर्भात सामाजिक न्याय व सबलीकरणसंबंधी संसदीय स्थायी समिती लोकसभेच्या पटलावर प्रतिवर्षी अहवाल सादर करीत असते. असा फेब्रुवारी, २०१४ चा अहवाल वाचनात आला. त्यानुसार देशात ८६२ आश्रमशाळा सुरू करण्यात आल्या. या शाळांमधून मान्य संस्थेपेक्षा अधिक विद्यार्थी आढळून आले. आश्रमशाळांसाठी इमारत अनुदान दिले जाते. सर्व ८६२ शाळांना असे अनुदान दिले गेले. पैकी ६१६ शाळांनीच बांधकाम पूर्ण केले. २४६ शाळांचे बांधकाम अपुरे आहे. पूर्ण शाळांची स्थितीपण समाधानकारक नाही. समितीने महाराष्ट्रातील औरंगाबाद परिसरातील आश्रमशाळांना भेटी दिल्या. तेथील निवास व भोजन व्यवस्था असमाधानकारक असल्याचे समितीने आपल्या अहवालात स्पष्टपणे नोंदवलेले आहे. (पहा, पृ. ३२). महाराष्ट्रातील आश्रमशाळांमध्ये अहवालकाळात ७९३ मुले-मुली मृत्युमुखी पडल्याचे नोंदविले आहे. (पहा, पृ. ३४) ते मृत्यू सर्पदंश, विंचूदंश, ताप, आदी कारणांनी झाल्याचे नोंदविलेले आहे. या शाळांच्या इमारतीमधील भौतिक सुविधा वाढविणे व उंचावणे, नियमित जंतुनाशक वापर (डी.डी.टी., फिनेल, सफाई, इत्यादी) फिरत्या दवाखान्यांमार्फत नियमित तपासणी व उपचार, प्रथमोपचार पेटीची सोय, आरोग्य शिबिरांचे नियमित आयोजन, इत्यादी शिफारशी करून स्थायी संसदीय समितीने या शाळांचा अनारोग्यविषयक पाढाच वाचला आहे.<br> {{gap}}इंडियन एक्सप्रेस प्रतिनिधीनी १ फेब्रुवारी, २०१६ रोजी महाराष्ट्रातील नंदुरबार या अनुसूचित जाती-जमातीबहुल जिल्ह्यास भेट दिली. तेव्हा तेथील<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३३}}</noinclude> k3vtuaygv876f9nboubu9do4hcq4385 104 26740 236867 77493 2026-09-10T15:30:09Z कल्पनाशक्ती 3813 236867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>आश्रमशाळातील मुलींना न्हाणीघराची सुविधा नसल्याने नदीवर अंघोळीस जावे लागते, असे दिसून आले. काही आश्रमशाळांमध्ये तर मुले जिथे राहतात तिथेच वर्ग भरतात असे लक्षात आले. २६ जानेवारी, २०१६ रोजी या वृत्तपत्र प्रतिनिधीने त्रिशूल नामक खेड्यातील आश्रमशाळेस भेट देऊन जी वस्तुस्थिती वर्णिली आहे, ती वाचता लक्षात येते की, अशा शाळा न चालवणे अधिक हिताचे. विद्यार्थ्यांचे तंबाखू खाणे नि शिक्षकांचे दारू पिणे सर्रास दिसत असेल तर दुसरे काय म्हणता येणार? (Status of Ashram School in Mah. Pg. 12)<br> {{gap}}'''दलित, वंचित बाल्य असामाजिक सर्पदंशाच्या विळख्यात'''<br> {{gap}}महाराष्ट्रात दलित, आदिवासी मुला-मुलींच्या निवास, भोजन, शिक्षण सुविधांसाठी आश्रमशाळा चालविल्या जातात; तर अनाथ, निराधार वंचित बालकांसाठी निरीक्षणगृहे, बालगृहे, अनाथाश्रम, बालिकाश्रम, इत्यादी. दोन्हीकडील दलित आणि वंचित बाल्य हे सदर संस्था चालविणाच्या संस्थाचालकांच्या मनमानी कारभाराचे बळी आहेत. काही सन्मान्य अपवाद वगळता संस्थाचालक व शासकीय अधिका-यांच्या अभद्र युती व हातमिळवणीमुळे ही मुले-मुली उपेक्षा नि दुर्लक्षतेचे बळी ठरत आहेत. या संस्थांत सर्रास संस्थाचालकांच्या घरातील लोकच कर्मचारी म्हणून नियुक्त असतात. शासकीय पगारामुळे त्यांना जीवनशाश्वतीचे वरदान; पण बळी मात्र मुलांचा. शासनदेय अनुदान आणि वेतन नियमित देत नसल्यानेही अनेक अनियमितता आढळून येतात. अनेक शासकीय आश्रमशाळा व बालकल्याण संस्थांत शिक्षक, कर्मचारी पदे वर्षानुवर्षे रिक्त आहेत. पालक, शिक्षकच नसतील तर बाल्य विकसित कसे होणार?<br> {{gap}}अलीकडच्या काळात वारंवार प्रकाशित होणाऱ्या खालीलसारख्या बातम्या माझ्यासारख्या कार्यकर्त्यास निरंतर बेचैन अशासाठी करीत राहतात की आपण गेली चार दशके सतत कार्य करूनही संस्थांची सुधारणा, दर्जा उंचावणे, कर्मचारी प्रबोधन, शिक्षण गुणवत्ता वाढ करू शकलो नाही. आपला दलित, वंचित विकास हा विस्तार, प्रसार आहे. त्यात कल्याण व मनुष्यबळाचे सबलीकरण, संवेदन, पुनर्वसन भाव कमी-<br> {{gap}}• आश्रमशाळेतील विद्यार्थिनीची गळफास घेऊन आत्महत्या. (उल्हासनगर, २० मार्च, २०१३/टाइम्स ऑफ इंडिया) <br> {{gap}}• आदिवासी कन्येचा आश्रमशाळेतील आचाच्याकडून विनयभंग. (जव्हार/१६ ऑक्टोबर, २०१५/आउटलूक){{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३४}}</noinclude> e1fg1i5g7vs06algf2ygxroccgx6dnp 104 26741 236868 77507 2026-09-10T15:30:34Z कल्पनाशक्ती 3813 236868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}• परीक्षा तोंडावर आली तरी गणित शिक्षक नाही. <br> {{gap}}(गडचिरोली/४ जानेवारी, २०१६/इंडियन एक्सप्रेस) <br> {{gap}}• आश्रमशाळेची दुरवस्था <br> {{gap}}(कोरची/३० सप्टेंबर, २०१२/द हिंदू)<br> {{gap}}• आश्रमशाळेतील ४० विद्यार्थ्यांचे पलायन <br> {{gap}}(डोंगरी/ता. तलासरी, जि. ठाणे) <br> {{gap}}• महाराष्ट्रात दशकात आश्रमशाळांत ७९३ बालकांचा मृत्यू. <br> {{gap}}(मुंबई/४ सप्टेंबर, २०१३/टाइम्स न्यूज नेटवर्क)<br> {{gap}}केवळ या वृत्तांतून जे वास्तव पुढे येते, ते लक्षात घेतले तरी राज्यातील दलित, वंचित बाल्य काय मरणयातना भोगते आणि तेही शेकडो, हजारो करोडो रुपये खर्ची पडून...<br> {{gap}}• महाराष्ट्र आश्रमशाळांवर १२०० कोटी रुपये खर्च करते. <br> {{gap}}(इंडियन एक्सप्रेस/४ जानेवारी, २०१६)<br> {{gap}}• महाराष्ट्रात आश्रमशाळांसाठी खिचडीऐवजी पूर्ण भोजन. ३५ आश्रमशाळांमधील १९०० विद्यार्थ्यांसाठी ३०० कोटी रुपयांची तरतूद - मुख्यमंत्री फडणवीस <br> {{gap}}(इंडियन एक्सप्रेस/१४ जून, २०१५) <br> {{gap}}• महाराष्ट्रातील ५२९ आश्रमशाळांतून २ लाख विद्यार्थ्यांना लाभ <br> {{gap}}(डी. एन. ए./मुंबई/रविवार/६ डिसेंबर, २०१५)<br> {{gap}}• आदिवासी आश्रमशाळातील शिक्षण आदिवासी विकास विभागच ठरवणार. <br>{{gap}}(सकाळ/मुंबई/९ जुलै, २०१२ रोजी स्थापित समितीचा निर्णय)<br> {{gap}}आपण एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, या सर्व संस्था सुरू करताना शासन आश्रमशाळा वा बालगृह हे संरक्षित व सुरक्षित (safe and secure) म्हणून जाहीर करीत असते. त्याचा अर्थ असा की, ती संस्था सर्व संभाव्य धोक्यांपासून मुक्त आहे. ती निर्धाक व निर्विघ्न आहे. ती संस्था विश्वसनीयरीत्या सुरक्षित आहे. ती निश्चिंत व विश्रब्ध आहे. या पाश्र्वभूमीवर पालक वा शासन तिथे दलित, वंचित बालक, बालिकांना धाडत असतात. या संस्थांना शासन संस्थामान्यतेचे जे प्रमाणपत्र बहाल करते, ते त्या संस्थांची शासनमान्य संहिता पाळण्याची हमी घेऊन प्रदान करण्यात येते. आश्रमशाळांसाठी सन २00६-०७ मध्ये अशी संहिता (Manual) शासनाने तयार करून प्रकाशित<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३५}}</noinclude> q9gchtpidh26p4tdatnarxo1tzhb0jb 104 26742 236869 77516 2026-09-10T15:31:53Z कल्पनाशक्ती 3813 236869 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>केली आहे. तीमध्ये आश्रमशाळेतील भौतिक सुविधा, शिक्षण सोई, कर्मचाऱ्यांची कर्तव्ये, संस्थेने ठेवायच्या नोंदी, करायची कामे इत्यादी सविस्तर विवरण आहे. दीडशे पानांच्या पुस्तिकेत जे लिहिले आहे, ते होते की नाही, हे पाहणारी मोठी यंत्रणा आहे. ती मंत्र्यांपासून संत्र्यांपर्यंत पसरलेली आहे. यंत्रणेत याच समाजातून शिकून, सावरून मोठे झालेल्यांचा भरणा आहे. तरी दुष्टचक्र थांबत नसल्याचे शल्य कुणाही संवेदनशील माणसाला पाझर फोडणारे नि अस्वस्थ करणारे आहे. असे असताना अनास्था का? याचे उत्तर ‘परदुःख शीतल' असेच द्यावे लागेल.<br> {{gap}}आश्रमशाळा, वसतिगृहे, बालगृहे अशांतील वारंवार घडणारे अन्याय, अत्याचार, शोषण, मृत्यू, दुरावस्था यांस कारण सक्षम यंत्रणेचा अभाव हेच होय. यासाठी बालक हक्क जागृती, पालक संघटन, प्रसारमाध्यम जागृती, यंत्रणेची दक्षता अशा अनेक गोष्टी सांगता, सुचविता येतील. प्रश्न आहे,आपल्या मानसिकतेचा व चारित्र्यघडणीचा. हा देश नोटा रद्द करून काळ्या पैशा आणि कृत्यातून मुक्त करता येईल का? त्याचे माझे स्पष्ट उत्तर 'नाही' असेच आहे. माझे चरित्र व चारित्र्य काळ्या पैशावर पोसणे मला गैर वाटत नाही तोवर निळी, पिवळी नोट जाऊन गुलाबी नोट आली म्हणून फरक पडणार नाही. मंत्री ब्रिफकेसभर पैसे घेऊन आश्रमशाळांना परवानगी देतात, अधिकारी पाकिटे घेऊन तपासणीतील उणिवांवर पांघरूण घालतात, हे सांगायला आता कोण्या अर्थतज्ज्ञाची गरज नाही. बँकांच्या दारात लागलेल्या रांगा सामान्यांच्या होत्या. त्यांच्याकडे असलेल्या एकमेव पाचशे, हजारांच्या नोटेचे त्याचे मूल्य लाखांचे होते. लक्षपती, करोडपती, अब्जाधीशांचे पैसे आपोआप पांढरे झाले ना? ‘सामान्य’ आणि ‘तथाकथित प्रतिष्ठित' यांना समान वागणूक. कायदा जोवर अस्तित्वात येत नाही तोवर आश्रमशाळांची अनास्था संपणार नाही. युरोप व आशियातील दलित, वंचित, उपेक्षितांच्या अशा शाळा, वसतिगृहे, संस्था या देशातील शासकीय यंत्रणा किती तत्परतेने चालवितात हे जेव्हा मी पाहतो, तेव्हा लक्षात येते की आपले शिक्षण चरित्रघडणीत कुचकामी ठरते आहे. कायद्याचे भय नसणे, नियम तोडण्याची भीती नसणे आपल्या लोकशाहीची कमजोरी आहे. लोकशाही हक्ककेंद्रित आहे. ती कर्तव्यकेंद्रित केव्हा होणार यावर आपल्या सर्व समस्यांचे उत्तर अवलंबून आहे. दलित, वंचित बाल्याशी माझे काही नाते, देणे आहे असे येथील यंत्रणेला जेव्हा वाटेल तो सुदिन! मी त्याची वाट पाहत अद्याप प्रयत्नशील आहे. मी नसेन आताशा बाण सोडत; पण धनुष्य भुईवर अद्याप ठेवलेले नाही.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३६}}</noinclude> ds1gd0t0e7wvxlwkb9qdz59qwbcrdvh 104 26744 236870 77602 2026-09-10T15:32:29Z कल्पनाशक्ती 3813 236870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>वेठबिगार मानत असावे. शेतात एक सालदार गडी असतो. त्याचे कामच असते, जमीनदार सांगेल ते गुमान करायचे. स्थानिक स्वराज्य संस्थांत सध्या लोकशाही फॉर्मात आहे. म्हणजे नगरसेवक, पंचायत समिती सदस्य, जिल्हा परिषद सदस्य यांना नव्या पंचायत राज्य व्यवस्थेत खूप अधिकार आलेत. लोकप्रतिनिधीवर्ती प्रशासन असे त्याचे स्वरूप आहे. त्यांना पूर्वीपेक्षा अनेक अधिकार आलेत त्यात गैर काहीच नाही. लोकशाहीस बळकटी येते ती ‘लोकप्रतिनिधींच्या प्रतिष्ठेनेच' शिवाय दिवसेंदिवस शासकीय लिपिकापासून ते शिक्षणाधिकारी यांच्या अधिकारांतही दिवसेंदिवस वाढ होत आहे. अधिकार वाढले नाहीत ते फक्त प्राथमिक शिक्षकांचे. शिवाय सध्या शासन ऑनलाईन आहे. पेशंट ‘सलाइनवर' असतो तसे शासन आपले ‘ऑनलाइन' आहे. पूर्वी कसे सर्म्युलर निघायचे. मग शिपाई किंवा पोस्टमन ते आणून द्यायचा. आता तसं नाही. शिक्षणमंत्री, शिक्षण सचिव, शिक्षण संचालक, शिक्षणाधिकारी सर्व ‘ऑनलाइन' असल्याने प्राथमिक शिक्षकाला आता चोवीस तास ‘ऑनलाइन'च राहावे लागते. फतवाच निघाला आहे. सर्व शिक्षकांचे मोबाईल अँड्रॉईड असावेत. सर्व मोबाईल्सना इंटरनेट असावे. विद्यार्थ्यांसह सेल्फी काढायचा कॅमेरा त्यात असावा. शिक्षक वर्गात शिकविताना कोणाचाही फोन येऊ शकतो. शिक्षकांनी आपले मोबाईल्स शिकवताना स्विच ऑफ करायचे नाहीत; कारण शासनाला कोणतीही माहिती केव्हाही त्वरित मिळायला हवी. सध्या शासनदरबारी शिक्षक शिकवतात का ते फारसे पाहिले जात नाही. ईगव्हर्नन्स महत्त्वाचे. मेसेज आला की मेल गेला पाहिजे. शिक्षकाच्या हाती जणू अल्लाउद्दीनचा मोबाईन नामक दिवा असल्याचा साक्षात्कार शासनाला झाला असावा.<br> {{gap}}बरे, माहिती शाळेची, विद्यार्थ्यांची असेल तर आपण समजू शकतो. त्यासाठी खरे तर शासनाने प्रत्येक शाळेला संगणक पुरवून चालणार नाही. इंटरनेट कनेक्शन, प्रिंटर, स्कॅनर, स्टेशनरी पुरवायला हवी. स्वातंत्र्याला सत्तर वर्षे झाली तरी प्राथमिक शाळेत शिपाई, लिपिक नसावेत, याला काय म्हणावं? शिक्षकच शिपायाची, लिपिकाची, पोस्टमनची, रनरची, मेसेंजरची कामे करतो, हे कुणाला सांगून खरे वाटणार नाही. परवाच मी एका शिक्षकास शाळेची पुस्तके, पेपर्स, टू व्हीलरवरून हमालासारखे वाहून नेताना पाहिले व शरम वाटली. नव्या प्राथमिक शिक्षणासंबंधीच्या कायद्यानुसार त्याला जनगणना व निवडणूक वगळता शालाबाह्य कामे लावायची नाहीत; पण आपत्कालीन कामाचे गाजर दाखवून कोणतेही काम प्राथमिक शिक्षकांवर लादले जाते.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३८}}</noinclude> deonsmblq4gwi72fal0mq61jyh3bedc 104 26745 236871 77607 2026-09-10T15:33:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}बूथ लेव्हल ऑफिसर (बी. एल. ओ.) म्हणून प्राथमिक शिक्षकांची नियुक्ती केली जाते. त्याने मतदारांचे सर्वेक्षण करायचे, याद्या तयार करायच्या. गावचे नागरिक केव्हाही शिक्षकाकडे येऊन यासंबंधी चौकशा, दाखले देणे, कागदपत्रांची देवाणघेवाण, आधार कार्ड, जनधन पासबुक... कशासाठीही केव्हाही येतात व काहीही मागत विचारत राहतात. त्याने शिकवायचे की हेच काम करायचे ? तो काय पटवारी, तलाठी आहे? शिवाय लिपिक, शिक्षणाधिकारी, अलाणे-फलाणे रोज फोन करून त्याच्याकडून काहीबाही माहिती ऑनलाईन, मेलवर मागतात. मेसेज कधीकधी रेंज नसेल तर मिळत नाही. रिचार्ज मारायचा राहिला असेल तर व्हॉटसॲप बंद असतो; चार्जिंग विसरल्यास फोन आउट ऑफ कव्हरेज असतो; पण हे काही ऐकायची हेडमास्तर, केंद्रशाळाप्रमुख, बीडीओ, शिक्षणाधिकारी, लिपिक कोणाचीच मानसिकता नसते. मेल मिळायच्या आधी रिप्लायची सोय अजून इंटरनेटवर नाही, हे त्यांना कोण नि कसे सांगणार? शिजेपर्यंत दम असलेल्या यंत्रणेला निवेपर्यंत थांबायची फुरसत नसते.<br> {{gap}}शालेय पोषण आहारात खिचडी शिजविणारा व खिलविणारा ‘आचारी आचार्य एव्हाना सर्वांना परिचित झालेला आहे; पण आता शाळेत ज्या संडास मुताच्या बांधण्यात आल्यात (ती गोष्ट चांगली आहे) त्यांच्या स्वच्छतेची जबाबदारीही शिक्षकांवरच टाकण्यात आली आहे. पाण्याची सोय नसताना प्रसाधनगृह शिक्षक साफ कसा राखणार? आधी तो आचारी होता, त्याला आता स्वच्छता करून टाकले. स्वच्छता मुक्ती शाळेत का नाही? हल्ली आणखी एक गोष्ट झाली आहे. कोणत्याही त्रुटीत शिक्षकाला जबाबदार धरायचे. यातून शिक्षकांवरील मानसिक ताण वाढतो आहे. शिक्षिका घर सांभाळून नोकरी करतात. त्या खासगीत म्हणतात, “बाहेरच्या बायांचं बरं बाई! एकच दाल्ला असतो. आमचे नवरे मोजताच येत नाहीत!' शिक्षिका मनोरुग्ण अवस्थेत जगतात, शिकवितात हे किती जणांना माहीत आहे? समाजाला शिक्षकांचा वाढलेला पगार दिसतो; पण वाढलेल्या जबाबदाच्या नाही दिसत. जो उठतो तो म्हणतो, “तुम्हाला काय धाड भरलिया? बेस पगार हाय!' बिचारा शिक्षक कुणाला सांगणार, त्यांना किती पदरमोड करावी लागते ?<br> {{gap}}ही गोष्ट फार कमी लोकांना माहीत असेल की, चौदाव्या वित्त आयोगाने अनुदानाचा सर्व निधी ग्रामपंचायतीकडे वर्ग केला आहे. त्यामुळे शालेय खर्चास तरतूद नाही. त्यावर शासनाने 'लोकसहभाग' नामक नवा फंडा शोधून<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१३९}}</noinclude> luc7pdfrprci6zy9erxpst0tx1q8kcc 104 26746 236872 77613 2026-09-10T15:33:57Z कल्पनाशक्ती 3813 236872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>तो प्राथमिक शिक्षकांच्या माथी मारला आहे. म्हणजे शालेय विकास निधी समाजाकडून देणगी म्हणून गोळा करायचा नि त्यातून शाळांच्या सोई, सवलती भागवायच्या. म्हणजे हलवायाच्या घरावर तुळशीपत्र! यामुळे शालेय उपक्रमांना निधीच राहिला नाही. प्रदर्शन, स्पर्धा, महोत्सव, मेळावे, स्नेहसंमेलन, ग्रंथालय विकास करायचा कसा?<br> {{gap}}अलीकडेच शासनोने एक नवा निर्णय घेतला आहे. आजवर शासन शाळेतील विद्यार्थ्यांना पाठ्यपुस्तके, गणवेश इ. साहित्य देत असे. आता येत्या जूनपासून शासन ते पैसे पालकांच्या खात्यात थेट भरणार. कॅशलेस टॅक्झंक्शन्स करायची आहेत ना! मग आता उघडा पालकांची खाती. खरं तर हे 'जनधन'मध्ये जमा करणे शक्य होते; पण नाही... ‘आले देवाजीच्या मना!' ‘राजा बोले दल हले..' बरे ही खाती उघडायची फक्त राष्ट्रीयीकृत बँकेतच. गावात नसते राष्ट्रीयीकृत बँकेची शाखा. खाते उघडाची जबाबदारी अर्थातच शिक्षकाची... शासन पगार देऊन, नोकरी देऊन त्याच्यावर उपकारच करते. बँकेचे अर्ज आणा, पालकांना बोलावून घ्या; त्याची सर्व कागदपत्रे गाळा करून घ्या; पैसे जमवा, जिथे बँकेची शाखा असते त्या गावी जा, हेलपाटे घाला, पदरचे पेट्रोल भरा. काही त्रुटी निघाल्या की पूर्ण करा. पैसे जमा होणार पालकांना. भुर्दंड शिक्षकांना. हा कोणता न्याय? शिवाय जमा पैशात पालकांनी दप्तर, गणवेश, नाही घेतले तर जबाबदार परत शिक्षकच. इथे पण बूट, सॅक, वह्या लोकसहभातून विद्यार्थ्यांना मिळेल, असे पाहायचे, ते शिक्षकांनीच.<br> {{gap}}हे कमी म्हणून की काय, हल्ली कोणतेही खाते उठते नि लोककल्याण योजनेच्या प्रचारार्थ प्रभातफेरी, मेळावे, प्रदर्शने भरवा म्हणते. हल्ली शिक्षकांबरोबर विद्यार्थ्यांना वेठीस धरून जेरीस आणले जाते आहे. मुकी बिचारी, कुणी हाका'ची स्थिती झालीय शिक्षकांची. 'बेटी बचाओ,' नेत्रदान करा’, ‘सबसिडी सोडा’, ‘पाचट जाळू नका', 'आत्महत्या करू नका', विद्यार्थी म्हणजेच 'सबका साथ'.<br> {{gap}}मी हिंदी शिक्षक होतो. महादेवी वर्माचे घीसा नावाचे विद्यार्थ्यांचे एक व्यक्तिचित्र होते पाठ्यपुस्तकात. समरसून शिकवायचो. विद्यार्थी हमसून रडायचे शिकवताना. प्रत्येक विद्यार्थ्याला ते आपले वाटायचे, तेव्हा मी खेड्यात होतो. त्या कथेतील शाळा पिंपळाच्या सावलीत पारावर भरत असायची. बाईंना कुणी नेमलेले नव्हते. त्यांना शिकवावे वाटायचे म्हणून त्या शिकवायच्या. 'बिनपगारी...' 'लष्कराच्या भाकच्या थापायचा छंद त्यांचा'. त्यांच्या बिनभिंतीच्या शाळेत एकदा एक गरीब आई आपल्या अर्धनग्न,<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४०}}</noinclude> rj1zd0xeeknnzrrrqew3h6oikwwiul7 104 26747 236873 77615 2026-09-10T15:34:30Z कल्पनाशक्ती 3813 236873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>धुळीने माखलेल्या मुलास घेऊन येते... शिकवा यालापण म्हणून. ती आई विधवा होती. मोलमजुरी करून दिवस कंठायची. मुलाचं नाव होतं घीसा. घीसा अबोल असायचा; पण बाईंवर प्रचंड भक्ती. शाळेवर विलक्षण प्रेम. ही शाळा रोज नाही भरायची. फक्त रविवारी. कारण बाई त्याच दिवशी सुट्टी म्हणून घरी यायच्या. घीसा दर शनिवारी पार सारवून, साफ-सूफ करून वाट पाहत असायचा. एक दिवस बाईंनी स्वच्छ कपड्यांचे महत्त्व शिकविले. त्या हे विसरूनच गेल्या होत्या की घीसा अर्धनग्न येतो रोज. लक्षात येताच त्यांचे मन अपराधी होतं. लक्षात येते ते घीसा नसल्याने, घीसा आईकडे साबणाचा हट्ट धरतो. दुकानदार धान्याच्या बदल्यात साबण द्यायला तयार नसतो. कॅशलेस असेल तर तो व्यापार कसला? घीसा कसा तरी साबण मिळवून आपला एकमात्र सदरा धुऊन तो ओलाच घालून आज्ञाधारक उभा! काही दिवसांनी बाईंचं होणार असतं ऑपरेशन. त्या आता येणार नसतात. सर्व मुले निरोप म्हणून बाईंना काही ना काही भेटवस्तू आणतात. घीसा एक टरबूज घेऊन येतो; पण त्यासाठी त्याला शेतकऱ्याच्या मुलास आपला अंगरखा उतरवून द्यावा लागतो. घीसा परत अर्धनग्न! टरबूज त्यानं बोट घालून गोड आहे का पाहिलेलं होतं... शबरीच्या बोरासारखं! ज्यांच्याकडे काहीच नसतं त्यांच्याकडे गमवायला पण काही नसतं. असते फक्त प्रेम. शिक्षक विद्यार्थ्याला प्रेम देतो, जेव्हा तो निश्चिंतपणे शिकवू शकतो. तो मुलांना माणूस बनवतो. जेव्हा त्याला फुरसत असते. आज प्रत्येक शिक्षकांचे एकच मागणे आहे, ‘आम्हाला शिकवू द्या. विद्यार्थ्यांना माणूस बनवू द्या!'<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४१}}</noinclude> nzl7m7mazv7gdqznein8osxcgoynl7z 104 26749 236874 77621 2026-09-10T15:38:26Z कल्पनाशक्ती 3813 236874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>शैक्षणिक निर्णयानुसार शालेय शिक्षण मंडळाच्या पदवीस/परीक्षेस (इ.१२वी) ४० टक्के तर प्रवेश परीक्षा (जेईई) ला ६० टक्के वेटेज देण्यात आल्याने येथून पुढच्या काळात कोचिंग क्लासेसचे प्रस्थ व महत्त्व कमी होईल.<br> {{gap}}या संदर्भातील एक वास्तव सर्वांनी समजून घेतले पाहिजे की, विद्यार्थी, पालक मूलतः शिकवणी वर्गाना का जातात? शाळा, महाविद्यालयांत विद्यार्थी व शिक्षक प्रमाण व्यस्त असल्याने व्यक्तिगत लक्ष अभावाने दिले जाते. शिक्षकाचे काम नेमून दिलेल्या अभ्यासक्रम पूर्ण करणे असे झाल्याने काही सन्माननीय अपवाद वगळता बहुतेक शाळा, महाविद्यालयात शिक्षक पाट्या टाकायचे काम करतात. विद्यार्थ्यांना कळावे, समजावे म्हणून अधिक वेळ शिकविणे, गतिमंद विद्याथ्र्यांवर लक्ष केंद्रित करणे हे वेळापत्रकांच्या फ्रेममध्ये शक्य होत नाही. कोचिंग क्लासेसवाले शिकविण्यापेक्षा करून घेण्यावर (टेस्ट, सोल्यूशन, इ.)वर भर देतात. पूरक सामग्री (नोट्स, प्रश्नपत्रिका संच इत्यादी) पुरवतात. परिणामी विद्यार्थी पालकांना तिथेच खरे शिक्षण होते असे वाटते. यामुळे व याचा फायदा घेऊन पालकांची मूक संमती असल्याने विद्यार्थी, शाळा कॉलेजीसपेक्षा कोचिंग क्लासेसना महत्त्व देताना दिसतात. अलीकडे इयत्ता दहावी, इयत्ता बारावी व महाविद्यालयीन वर्षे या सर्व स्तरांवर विद्यार्थी उपस्थिती प्रमाण हे ‘झेंडा टू झेंडा' काळातच (१५ ऑगस्ट ते २६ जानेवारी) सरासरी असते. महाविद्यालयीन स्तरावर सेमिस्टर पद्धत अवलंबल्याने अध्यापन काळावर परीक्षाकाळाचे आक्रमण झाले आहे. शाळांमध्येही घटक चाचण्या, तिमाही, सहामाही, नऊमाही, पूर्वपरीक्षा व वार्षिक परीक्षा असा कालखंड मोजू लागलो तर तिथेही प्रत्यक्ष अध्यापनाचे दिवस हे अपेक्षित अध्यापन तासिका-दिवसांच्या तुलनेत कमी भरतात, हे स्पष्ट आहे.<br> {{gap}}सन २०१५ मध्ये राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण कार्यालयाने (National Sample Survey Office) (NSSO) प्रत्यक्ष पाहणी व सर्वेक्षण करून आपल्या अहवालात हे स्पष्ट केले आहे की, प्रत्येक चार विद्यार्थ्यांतील एक विद्यार्थी खासगी शिकवणी धरतो. म्हणजे कोचिंग क्लासेसना जाण्याचे अधिकृत प्रमाण २५ टक्के आहे. शिकवणीचे स्वरूप भिन्न आहे. व्यक्तिगत शिकवणी, खासगी शिकवणी, सामुदायिक सार्वजनिक शिकवणी, शिवाय काही शाळा, महाविद्यालयांत निकालकेंद्रित शिकवणी वर्ग (अधिकचे अध्यापन) योजण्यात येतात. त्यांना ‘व्हेकेशन कोचिंग' मेरिट ट्रेनिंग, स्लो लर्नर्स बॅच असे रूप<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४३}}</noinclude> lyz0oicroab8rk1uarkezsfavwkjfcy 104 26750 236875 77624 2026-09-10T15:39:32Z कल्पनाशक्ती 3813 236875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>देण्यात येत असते. शाळा, महाविद्यालये अधिक निकाल लागावा म्हणून जागरूत असतात व अधिकचे प्रयत्नही करीत असतात, ही वस्तुस्थिती आहे. वरील सर्वेक्षणात दर हजारी शिकवणी घेण्याचे प्रमाण स्तरनिहाय पुढीलप्रमाणे आढळले आहे. प्राथमिक - ४३२, माध्यमिक - ५२६, उच्च माध्यमिक - ७२५. त्यातही असे लक्षात आले आहे की, मुलींपेक्षा मुले अधिक संख्येने शिकवणीस जातात. राज्य जितके शिक्षणाबद्दल जागरूत तितके शिकवणीचे प्रमाण अधिक दिसते. त्रिपुरामध्ये ८१ टक्के तर पश्चिम बंगालमध्ये ते ७८ टक्के आहे. अखिल भारतीय परीक्षांना (यूपीएससी) २५ टक्के, विद्यार्थी शिकवणी धरताना आढळले. सर्वांत चिंतेची बाब ही आहे की, सदर अहवालात मान्य शैक्षणिक संस्थांचा खालावत जाणारा अध्यापन दर्जा हे कोचिंग क्लास वाढीचे खरे कारण असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. जिथे गरज तिथे मात्र शिकवणी वर्ग कमी आहेत, हे विशेष. उत्तरप्रदेश या संदर्भात नोंदविता येईल. गरिबीमुळे गरज असून विद्यार्थी शिकवणीस जाऊ शकत नाहीत. यातूनही कोचिंग क्लास हे शाळा, महाविद्यालयपेक्षा अधिक फी आकारतात हे स्पष्ट होते. जपानसारख्या प्रगत व शिक्षणजागृत देशात मी कोचिंग क्लासेसचे वाढते प्रस्थ प्रत्यक्ष पाहिले, अनुभवले आहे. तिथे हे प्रमाण ८० टक्के आहे.<br> {{gap}}आपल्याकडे सक्तीच्या मोफत प्राथमिक शिक्षणाचा जो कायदा (आर. टी. ई.) आहे, त्यातील कलम २८ नुसार मान्यता प्राप्त प्राथमिक शाळांतील शिक्षकांना खासगी शिकवणी घेण्यास बंदी आहे. तीच गोष्ट माध्यमिक शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठांतील शिक्षकांचीही. त्यांनाही त्यांच्या शिक्षण संहिता, कायद्यांचे बंधन आहे. याचा खरा व सकारात्मक अर्थ असा आहे की, मान्यताप्राप्त शाळा, महाविद्यालयांतील शिक्षकांनी गुणवत्ताप्रधान शिक्षणाची शाश्वती द्यायला हवी. सर्वोच्च न्यायालयाने सन २०१२ च्या याच विषयासंदर्भातील निवाड्यात हे एकमताने नमूद केले आहे.<br> {{gap}}सध्या भारतातील जम्मू आणि काश्मीर, गोवा इत्यादी राज्यांत कोचिंग क्लास नियंत्रक कायदे आहेत. असा कायदा करण्याचे आश्वासन महाराष्ट्रातील गेल्या व चालू व सरकारने दिलेले आहे. 'दि महाराष्ट्र अनएडेड प्रायव्हेट प्रोफेशनल एज्युकेशन इन्स्टिट्यूटस् (रेग्युलेशन ऑफ ॲडमिशन अँड फीस्) ॲक्ट' असे त्याचे नामाभिधान असेल. विद्यार्थी, शिक्षकांप्रमाणे प्रायव्हेट कोचिंग क्लासेस ओनर्स असोसिएशन' अस्तित्वात असून तीही सक्रीय आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, 'कोचिंग क्लासेसमार्फत दिल्या जाणाऱ्या शिक्षणातून<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४४}}</noinclude> p1pih90rjhg61catk0e1wzp1wbaoaky 104 26751 236876 77629 2026-09-10T15:41:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>गुणवत्तावृद्धीस साहाय्यच होत आले आहे. आम्ही येणाऱ्या कायद्याचे स्वागतच करू. त्यांचे असेही म्हणणे आहे की, ते फी आकारत असले तरी गरीब विद्यार्थ्यांना सवलत, हप्ते देत असतात.<br> {{gap}}मान्यताप्राप्त शाळा, महाविद्यालयांना शिक्षक प्रशिक्षण, पात्रता, विद्यार्थीशिक्षक प्रमाण, भौतिक सुविधा, इत्यादी बंधने असतात, तशी कोचिंग क्लासेसवरही हवीत. विद्यार्थी व वर्गाचे चटईक्षेत्र यांचा मेळ, विद्यार्थीशिक्षक प्रमाण, शुल्क आकारणीचा सुविधांशी संबंध, प्रकाशयोजना, वायुविजन, शैक्षणिक साधने, पात्र शिक्षक नियुक्ती, प्रसाधनगृह, पिण्याच्या पाण्याची सोय, बैठक व्यवस्था, प्रतीक्षालय, पार्किंग सुविधा, व्यक्तिगत लक्ष या गोष्टी तर पाहायला हव्यातच. सर्वांत कळीचा मुद्दा आहे तो हा की, शिकवणीस जाणारा विद्यार्थी, त्याचे शालेय/महाविद्यालयीन वेळापत्रक आणि कोचिंग क्लासचे वेळापत्रक यांचा मेळ हवा म्हणजे मान्यताप्राप्त शाळा/महाविद्यालयाच्या नियमित वेळेत विद्यार्थी उपस्थित राहणे महत्त्वाचे तितकेच त्या वेळेत त्याला शिकवणी धरता येणार नाही, हे पाहणेही तितकेच महत्वाचे. असे झाले तर विद्यमान शाळा, महाविद्यालयातील रोडावलेली उपस्थिती (वाढलेली अनुपस्थिती) व कोचिंग क्लासचे फुटलेले पेव-उभयपक्षी कर्तव्य व जबाबदारीचा ताळमेळ महत्त्वाचा.<br> {{gap}}कोचिंग क्लासेस हे वर्दळीच्या ठिकाणी असता कामा नयेत. प्रत्येक विद्याथ्र्यासाठी १० चौरस फूट (तीन चौरस मीटर) जागा बंधनकारक हवी. जागेच्या क्षेत्रफळाप्रमाणे विद्यार्थिसंख्या मंजूर असावी. विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा, ट्युटोरियल, वर्तन, इत्यादी नोंदी असायला हव्यात. प्रगतिपुस्तक, गुणतक्ते, परीक्षा, चाचण्या नियमित घेणे व त्यांचे अभिलेख (रेकॉर्ड) पालकांना देणे बंधनकारक असायला हवे. क्लासमध्ये (बॅचवाईज) संख्या, फी, वेळदर्शक तुकडीनिहाय फलक हवा. शिक्षकसूची व पात्रता फलक दर्शनी असावा. विद्यार्थ्यांना ओळखपत्र अनिवार्य असावे व त्यावर वेळ, बँच नमूद हवी. छायाचित्र हवे. मूळ शाळा/महाविद्यालयाचे नाव, रोल नंबर, तुकडी, पत्ता, संपर्क क्रमांक, पालक नोंद अनिवार्य हवी. वंचित विद्यार्थ्यांसाठी १० टक्के कोटा राखीव हवा. प्रतीक्षालय, लॉकर्स, कार्यालय, मुला-मुलींसाठी स्वतंत्र प्रसाधनगृहे, पार्किंग अनिवार्य हवे. पंखे, प्रकाश (वीज), बॅकअप सुविधा (बॅटरी/इन्व्हर्टर, इत्यादी) हवी. मी या अपेक्षा शिक्षक, पालक म्हणून जशा केल्या आहेत, तशाच त्या उपलब्ध अन्य राज्यांतील कायद्यांची नोंद घेऊन<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४५}}</noinclude> nyxdvnmdmzk3vfiyf0uu6ig5sk0ul1g 104 26752 236877 77632 2026-09-10T15:41:30Z कल्पनाशक्ती 3813 236877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>केल्या आहेत, हे सुज्ञांनी ध्यानी धरावे. या नियंत्रक कायद्याचा उपयोग विद्यार्थी कल्याणार्थ होणे महत्त्वाचे आहे. विद्यमान शिक्षणसंस्था व तेथील शिक्षक यांना जबाबदारीची जाणीव या निमित्ताने होणे आवश्यक आहे; तसेच कोचिंग क्लासेसवर सुविधा, संख्या, वेळ, स्थान यांचे बंधन हवे; तरच विद्यमान संस्था अधिक शिक्षणकेंद्री होतील. डॉक्टर व दवाखाने वाढणे हे जसे सामाजिक अनारोग्याचे निदर्शक असते, तसेच कोचिंग क्लासेस वाढणे म्हणजे विद्यमान संस्था गुणवत्तेत कमी पडतात, या सामाजिक सार्वमताचेही ते निदर्शक असते.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४६}}</noinclude> chc6k2jhijc2qv3jigyrl7rnef6nd4r 104 26753 236878 77634 2026-09-10T15:42:04Z कल्पनाशक्ती 3813 236878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''शिक्षणातूनच धर्मनिरपेक्ष भारत घडेल'''<br> {{gap}}मा. कुलगुरू, डॉ. श्री. व सौ. लाभसेटवार, उपस्थित प्राध्यापक व विद्यार्थी बंधू-भगिनींनो<br> {{gap}}आज भारत हा कधी नव्हता इतका प्रतिकूल परिस्थितीतून जात आहे. कोणताही देश दोन प्रकारे संकटात येत असतो - (१) आंतरिक, (२) बाह्य. आज आपण दुहेरी संकटांमधून जात आहोत. बाह्य संकटांपेक्षा आपले आंतरिक संकट आज मोठे आहे. त्यामुळे घटनेच्या सरनाम्यातील स्वातंत्र्य, बंधुता, समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही ही पंचशील तत्त्वेच मूलतत्त्ववादी वेठीस धरू पाहत आहेत. त्यामुळे विशेषतः भारताची धर्मनिरपेक्षताही ओळख पेरणीवर आहे.<br> {{gap}}परंपरेने भारत बहुवंशीय, बहुधर्मीय, बहुभाषी, बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक देश आहे. इथे वैविध्यपूर्णतेच्या सहअस्तित्वाची परंपरा आहे. अशा पार्श्वभूमीवर जातीय वा धर्मीय अस्मिता आणि अस्तित्वाची अभिनिवेशी स्पर्धा इथल्या ‘आंतरभारती' स्वरूपावर मोठा आघात करू पाहत आहे. घटनेतील ‘समाजवादी मूल्यांवर आधारित इथला सामाजिक न्याय मूलतत्त्ववादी विचारसरणीच्या समुदायास मान्य नसल्याने कधी ते पंचशील मूल्ये रुजवू पाहणा-या व्यक्तींना गोळ्या घालून गारद करीत आपला उन्माद व्यक्त करतात तर कधी ते धर्माच्या नावावर संवेदनशील घटना, अफवा पसरवित समाजात अस्वस्थता, अशांती निर्माण करीत असतात. धर्मनिरपेक्षतेचा पायाच मुळी धर्म व शासनाची फारकत सिद्ध करतो, हे आपणास विसरता येणार नाही. धर्म-निरपेक्षतेच्या तीन कसोट्या नेहमी अधोरेखित केल्या गेल्या आहेत-{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४७}}</noinclude> sdojuxuy51roj1jp9qrl2oht20jojco 104 26754 236879 77638 2026-09-10T15:42:40Z कल्पनाशक्ती 3813 236879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}१. राज्यसत्ता ही धर्माची फारकत घेतलेली सत्ता असावी. <br> {{gap}}२. सत्ताधारी नेतृत्वाने स्वतःस धर्मतत्त्वमुक्त ठेवायला हवे.<br> {{gap}}३. जनहिताचे निर्णय वा व्यवहार विशेषतः राजकीय व्यवहार व निर्णय हे कोणा एका धर्माच्या पारड्यात जाणारे असता कामा नयेत. उलटपक्षी ते सर्व धर्माप्रती समभावाचे असायला हवेत.<br> {{gap}}स्वातंत्र्यापासून आपण पाहत आलो आहोत की, इथले राजकीय पक्ष भले ते सत्ताधारी असो वा विरोधी पाहत भले ते राष्ट्रीय असो, वा प्रादेशिक; निवडणुकांच्या त्यांच्या नीती व युती ह्या जात, धर्मकेंद्री व अनुनयी असतात. अल्पसंख्याकांचे कल्याण वा विकास धोरण अंगीकारण्याऐवजी प्रलोभन निर्णय हा इथला राजकीय आचारधर्म बनून गेला आहे की काय असे वाटावे अशी स्थिती आहे.<br> {{gap}}जगामध्ये अमेरिका, फ्रान्स, मेक्सिको, दक्षिण कोरिया, टर्कीसारखे देश आपली धर्मनिरपेक्ष ओळख कशी जाणीवपूर्वक जपतात, हे आपण अनुकरणीय वस्तुपाठ म्हणून समजून घेतले पाहिजे. आज अमेरिकेत जगभरच्या देशांतील लोक 'नागरिक' म्हणून नांदतात. तिथे धर्मस्वातंत्र्य ही व्यक्तिगत बाब आहे तर कायद्यापुढे सर्व समान असे धोरण आहे. भारतीय धर्मनिरपेक्षता ही युरोपिय धर्मनिरपेक्षतेपेक्षा वेगळी आहे. युरोपात प्रबोधन पर्वानंतर तेथील जनतेवरील धर्म व धर्मसत्तेचा प्रभाव कमी झाला. तो समाज विज्ञाननिष्ठ, विवेकवादी, धर्मनिरपेक्ष झाला. हा तिथल्या शिक्षण व समाजव्यवहाराचा परिपाक होय, असे फ्रान्समधील माझ्या वास्तव्यात मला लक्षात आले. तीच गोष्ट सिंगापूरची. तिथे चिनी (७७ टक्के), मलेशियन (१३ टक्के), भारतीय (८ टक्के), व फिलिपियन (२ टक्के) नागरिक आहेत. अन्य अल्पसंख्यही आहेत. तेथील प्रत्येक अपार्टमेंट किंवा वसाहतीत वरील प्रमाणात वास्तव्य असेल अशी व्यवस्था शासन करते. याचा दुसरा अर्थ देशात कुठेही प्रमाणबद्ध रहिवासाचे धोरण आहे. त्यामुळे बहुवंशीय रहिवास असूनही सन १९६५ पासून एकदाही जात, धर्म, वंश, देश, इत्यादींच्या आधारे दंगे, धोपे नाहीत. उलटपक्षी आपणाकडे जातीय, धार्मिक ताण-तणाव नित्याची गोष्ट होय. आपल्याकडे नवा आचार, विचार रुजविण्याचे प्रयत्न राजकीय पक्ष करताना दिसत नाहीत. जातीय, धार्मिक भेद, संघर्ष, द्वेषाच्या पायावरच त्यांची उभारणी व सारे बुद्धिबळाचे राजकीय पट मांडले जातात. जनता सतत त्यात भरडली जाते. जनताही इथे स्वतंत्र विचार करू पाहत नाही, असे चित्र दिसते.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४८}}</noinclude> lirfkazpgb4nqk1wi0iyzu2361lodw6 104 26755 236880 77640 2026-09-10T15:43:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}भारतासारख्या धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही देशात सक्तीने कोणतेही निर्णय लादता येत नाहीत. अशा स्थितीत शिक्षण हेच व्यक्ती व समाजबदलाचे प्रभावी साधन म्हणून वापरणे हे समजूतदारपणाचे ठरते. छोटे-छोटे प्रयत्नच या देशात बदल घडवून आणतील व उद्याचा भारत घडवतील. साधा स्वच्छतेचा संस्कार आपण आचारधर्म बनवू शकलो नाही. महात्मा गांधी, संत गाडगेबाबा, सेनापती बापट आणि वर्तमान पंतप्रधान या सर्वांनी ‘स्वच्छता अभियान' करून पाहिले तरी इथले घाणीचे साम्राज्य हटत नाही; कारण आजवर आपण स्वच्छतेची व्याख्या बदलू शकलो नाही. घाणीची निर्गत करणे म्हणजे स्वच्छता की ‘घाण निर्माणच न करणे म्हणजे स्वच्छता' यांतीला फरक युरोपातील शिक्षणात बालवाडीतच रुजविला जातो. नियमपालन म्हणजे राष्ट्रीयता; मग कर चुकविण्यापेक्षा भरण्याकडे कल निर्माण होतो. जपानने दुस-या महायुद्धातच हिंसा अनुभवली; पण नंतर कानाला खडा लावला. आपण गोध्रा, बाबरी इत्यादी निमित्ताने वारंवार अनुभवून धडा घेत नाही. आपले सर्वोच्च न्यायालय स्वतंत्र असल्याने कितीदा तरी पुरोगामी निर्णय घेते. शहाबानो खटला हे त्याचे उदाहरण. इथल्या महिला भगिनींना पोटगी मिळावी म्हणून सन १९८६ मध्ये आपल्या लोकसभेने सर्वधर्मीय भगिनींसाठी ‘समान पोटगी कायद्याचा प्रस्ताव मांडला; पण तो आपण अपवाद करूनच मंजूर करू शकलो. त्यामुळे भारत खऱ्या अर्थाने समान नागरिक कायद्याच्या दिशेने वाटचाल करू शकलेला नाही. परिणामी असे म्हटले जाते की, भारतीय धर्मनिरपेक्षता ‘बेगडी धर्मनिरपेक्षता' (Pseudo Secularism) आहे.<br> {{gap}}पण ते खरे नाही; कारण इथल्या राज्यघटनेने सर्वधर्मीय बांधवांना धार्मिक स्वातंत्र्य बहाल केले आहे. विशेष म्हणजे इथे सत्ता कोणत्याही पक्षाची असो, इथले पारंपरिक ‘सर्वधर्मी समानत्व' तत्त्व लोकसभेने अबाधित राखले आहे, ही अभिमानाची आणि अनुकरणीय बाब आहे, ती आपणास दुर्लक्षून चालणार नाही. त्यामुळे भारतीय धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ युरोपीय विज्ञाननिष्ठतेपेक्षा सर्वधर्म समभावाकडे जाणारा आहे, हेही आपण सर्वांनी लक्षात घ्यायला हवे.<br> {{gap}}भारतात धर्मनिरपेक्ष परंपरा ही इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकापासून आढळून येते. सम्राट अशोकाने स्वीकारलेल्या बौद्ध धर्मापासून खरे तर आपल्याकडे अन्य धर्माबद्दल आस्था ठेवण्याची परंपरा सुरू झाली होती. आधुनिक काळातील ब्रिटिश संपर्कामुळे आणि विशेषतः प्रबोधन पर्वातून विकसित बुद्धिप्रामाण्यामुळे आपणाकडे सामाजिक सुधारणांचे युग अवतरले. मूलतः भारतीय समाज<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१४९}}</noinclude> bnef4whl9xm0e2pj61wz75ac0bzvakv 104 26756 236881 77645 2026-09-10T15:43:51Z कल्पनाशक्ती 3813 236881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>शब्दप्रमाण, ‘बाबा वाक्यं प्रमाणम्।' ही इथली वृत्ती होती. जे शिकले, ज्यांनी जग पाहिले, अनुभवले, वाचले त्यांनी जे आपणासी ठावे, ते दुसऱ्याशी सांगावे। शहाणे करून सोडावे, सकळ जन।।' या न्यायाने आपणाकडे पुरोगामित्वाचा विकास, प्रचार-प्रसार झाला. तरीपण आपण आजही अंधश्रद्धच आहोत. युरोपात प्रबोधनांनी विज्ञाननिष्ठ समाज निर्माण झाला. तिथे चर्चेस ओस पडलेली आढळतात. असे दृश्य आपल्या देवळांचे नाही. भारतीय पर्यटन तीर्थक्षेत्रकेंद्री असणे हे त्याचे ठळक उदाहरण. आपणाकडे एकाच वेळी इहवाद व दैववाद हातात हात घालून फैलावतो आहे. भारतात आज आलेल्या आर्थिक समृद्धीतून आपले भौतिक जीवन आधुनिक होते आहे; पण बुद्धी, तर्क, विचार-आचार अद्वैत, विज्ञाननिष्ठ, विवेकवाद इत्यादी कसोट्यांवर एकविसाव्या शतकातही आपला जीवनव्यवहार एकोणिसाव्या, विसाव्या शतकात रेंगाळतो आहे, याला काय म्हणावे? आपण सुशिक्षित होतो; पण शहाणे, सुजाण होतो असे दिसत नाही. नव्या वसाहतीत शाळा नसेल, पण मंदिर असणारच. शाळा, ग्रंथालये ही नवसमाज निर्मितीच्या प्रयोगशाळा असतात. आपण शाळा, महाविद्यालयांतून ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावतो; पण आपले शिक्षण माणूस घडणीत कमी पडते. स्वच्छता, प्रामाणिकपणा, नियमपालन, कायद्याचा आदर, भ्रष्टाचार मुक्ती, आंतरजातीय, धर्मीय जीवनव्यवहार, जातनिरपेक्ष विवाह, अशा छोट्याछोट्या जीवनव्यवहारातूनही आपले विद्यमान चित्र, चरित्र, चारित्र्य बदलणे शक्य आहे. शिक्षक आज अर्थसमृद्ध आहे. (विनाअनुदान अपवाद!) त्याने स्वकेंद्री समृद्धीच्या पलीकडे जाऊन आता समाज परिवर्तन आपले इतिकर्तव्य मानायला हवे. आजचा समाज माध्यमांच्या प्रभावात वाहतो आहे. त्याला थोपवणे, बदलण्याचे सामर्थ्य केवळ शिक्षण व शिक्षकातच आहे. आज आपले राजकियीकरण झाले आहे. त्या जागी समाजकारणाचा संस्कार केवळ शिक्षकच रुजवू शकतील. भाकरी फिरविण्याची व परतविण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे. घात साधली तर पीक हाती येते. देशाचेही तसेच असते.<br> {{gap}}येशू ख्रिस्ताने सुमारे ३५०० वर्षांपूर्वी (इ.स.पूर्व १५०० मध्ये) आपल्या धर्मानुयायांना ‘देवाचे देवाला नि सिझरचे सिझरला देण्याचे शुभवर्तमान सांगितले आणि युरोप एका निद्रेतून, धर्मनिद्रेतून खडबडून जागा झाला. एपिक्युरसपासून ते बर्ड रसेलपर्यंतच्या तत्त्वज्ञान्यांनी सांगितलेला विचार तिथे रुजला. आपणाकडे महात्मा फुले, महात्मा गांधी, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सर्वांनी निर्मिक, जातिअंत इत्यादी सांगितलेली<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५०}}</noinclude> q4hkk86g57nwy1cq62lmc95qmdencck 104 26757 236882 77646 2026-09-10T15:45:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>शिकवण आपण अंगीकारली तर आपण खऱ्या अर्थाने धर्मनिरपेक्ष होऊ.आजच्या भारतापुढील हे आव्हान आपण पेलायला हवे. आजचा आपला समाज संवाद व व्यवहारास जात, देव, धर्म, दैव, पंथाच्या चक्रातून काढून माणूसलक्ष्यी च विवेकवादकेंद्री बनवायला हवे.<br> {{gap}}टर्कीसारखा छोटा देश धर्मनिरपेक्ष कसा झाला, तर त्यांनी स्वीकारलेल्या धर्मविषयक विशिष्ट दृष्टिकोनामुळे - १) धर्म ही भूतकाळातील मानवनिर्मित बाब होय. तिचा बाऊ नको. २) दैनंदिन जीवनातील घटनांकडे वस्तुनिष्ठपणे पहा नि वागा. डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांनी चालू केलेले अंधश्रद्धा निर्मूलन गतशतकातील अस्पृश्यता निर्मूलनाइतकेच मानवाधिकार केंद्री होते, हे आपण लक्षात घ्यायला हवे. डॉ. दाभोलकरांच्या 'तिमिरातून तेजाकडे' ग्रंथाच्या ‘अंधविश्वास उन्मूलन' या हिंदी अनुवादाच्या प्रकाशनप्रसंगी आपले उपराष्ट्रपती डॉ. हमीद अन्सारी उत्स्फूर्तपणे म्हणाले होते की, “डॉ. दाभोलकरांच्या हत्येचा दिवस भारतीय धर्मनिरपेक्षतेच्या इतिहासात ‘काळा दिवस' म्हणून नोंदला जाईल. त्यात धर्मनिरपेक्षतेबद्दल जी बांधीलकीची भावना व्यक्त होत होती, ती मला अधिक महत्त्वाची वाटते. ती भावना इथली विद्यापीठे आपल्या शिक्षणातून रुजवतील तर उद्याचा भारत खचीतच वेगळा असेल. अशी व्यासंगी, धर्मनिरपेक्ष तरुण पिढी घडविण्याची जबाबदारी विद्यापीठांची आहे. विद्यापीठे अर्थ उत्पादन करणारे यंत्र-नागरिक घडवित आहेत. जगात जबाबदार नागरिक घडविण्याचे केंद्र म्हणून विद्यापीठांकडे पाहिले जाते. ते जी भूमिका बजावतात, ती आपल्या शिक्षणाने बजावावी; तरच अशा व्याख्यानांना काही अर्थ राहील.<br> {{right|■ ■}} <br> :{{gap}}(सोलापूर विद्यापीठ, सोलापूर आयोजित 'डॉ. लाभसेटवार व्याख्यानमाला' अंतर्गत दिलेले भाषण.) {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५१}}</noinclude> mqyrrm4jl15estsjukzz6nv6aqpmghj 104 26759 236883 77655 2026-09-10T15:46:15Z कल्पनाशक्ती 3813 236883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>पूर्तता करणाऱ्या एकविसाव्या शतकाची आव्हाने पेलणारे शिक्षक तयार करण्याचा संकल्प (21st Century Learners Call for 21st Century Teachers) सोडला. त्यातून त्यांनी शिक्षक प्रशिक्षणाचा एक आदर्श कार्यक्रम आखला. तो प्रशिक्षण कार्यक्रम जगासाठी अनुकरणीय वस्तुपाठ (Roll Model) ठरला असल्याने तो आपण समजून घेतला पाहिजे. आपणाकडेच राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षण परिषद असून तिनेही आपल्या डी. एड्. (डीटीएड), बी. एड., एम. एड. पदव्या देणाच्या महाविद्यालयांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेसंबंधी न्यायमूर्ती वर्मा समितीचा अहवाल 'Vision of Teachers Education in India Quality and Regulatory of Teacher Perspective-2012' प्रकाशित असून तोही जिज्ञासूंनी वाचायला हवा.<br> {{gap}}नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ एज्युकेशन, सिंगापूरनी 'Model of Teacher Education for the 21st Century (TE21)' नावाने प्रसिद्ध केलेलाा सुमारे सव्वाशे पानी अहवाल मुळातूनच शिक्षक, पालक आणि संस्थाचालक आणि हो, शिक्षणाधिकाऱ्यांनीही वाचायला हवा. या अहवालात एकविसाव्या शतकातील शिक्षकांचे व्यावसायिक ज्ञान व कौशल्यवाढीवर भर देण्यात आला आहे. जागतिकीकरणामुळे जो नवा ज्ञान समाज (Knowledge Society) आकारतो आहे, त्यातून भविष्यलक्ष्यी जी आव्हाने ध्यानी येतात ती गृहीत धरून हा अहवाल तयार करण्यात आला असल्याने त्याचे काल संदर्भातील महत्त्व असाधारण आहे. एकविसाव्या शतकापुढे नव्या पिढीच्या नैतिक, बौद्धिक, शारीरिक, सामाजिक व निसर्ग, पर्यावरण संदर्भातील जाणीव व सौंदर्यविषय दृष्टिकोनाने मुक्त अशा सर्वंकष व्यक्तिमत्त्व विकासाचे आव्हान आहे. जबाबदार नागरिक म्हणून विद्यार्थ्यांची घडण करताना त्यांना नव ज्ञान-विज्ञान, तंत्रज्ञान, नवी साधने यांची माहिती असणे, ती वापरण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे व नव्या ज्ञान समाजाचा घटक बनविणे आज आवश्यकच नाही तर अनिवार्य झाल्याचे भान या अहवालात प्रतिबिंबित आहे. या पाश्र्वभूमीवर एकविसाव्या शतकातील शिक्षकाची कर्तव्ये व जबाबदाच्या बदलत असल्याने त्या पार पाडायची, पेलण्याची क्षमता शिक्षकांत विकसित निर्माण करणे राष्ट्राचे आद्य कर्तव्य झाल्याची जाणीव सदर अहवाल देतो.<br> {{gap}}जबाबदार शिक्षकाची घडण ही राष्ट्राचे शिक्षण मंत्रालय, शिक्षक प्रशिक्षण महाविद्यालये व शाळा, महाविद्यालये यांची संयुक्त जबाबदारी सिंगापूर मानते. आपणाकडे या तीनही घटकांत असलेला समन्वय, नियंत्रण व<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५३}}</noinclude> ozc6hpepw2p1t8aeufho0eygaixazjy 104 26760 236884 77665 2026-09-10T15:46:51Z कल्पनाशक्ती 3813 236884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>कार्यवाहीविषयक अभाव असल्यामुळे शिक्षक प्रशिक्षणाकडे अक्षम्य दुर्लक्ष आहे. परिणामी सक्षम शिक्षकांची निर्मिती हे दिवास्वप्न झाले आहे. आपल्याकडे विद्यापीठात शिक्षण विभाग आहेत; पण त्यांचा शिक्षक प्रशिक्षण महाविद्यालयांशी कसलाही संबंध, संवाद नाही. शिक्षण विभागाचे स्वतंत्र संशोधन नाही. सिंगापूरच्या उपरोक्त अहवालात सहा महत्त्वाच्या सुधारणा व शिफारशी करण्यात आल्या असून, त्यातून नव्या शिक्षक घडणीची त्यांची धडपड व संकल्पना स्पष्ट होते. त्यातून आपणास बरेच काही शिकता येण्यासारखे आहे.<br> {{gap}}तिथलं अध्यापक शिक्षण, प्रशिक्षण एका विशिष्ट तत्त्वज्ञानावर उभे आहे. ते तत्त्वज्ञान आकृतिबंध, अध्यापन (आविष्करण) व सुधारणा सर्वांना लागू असतं. त्यामुळे शिक्षकाचा सकारात्मक विकास, कौशल्यवर्धन, शिक्षकाची खोली, उंची, रुंदी, वाढ, विकास, सुधार सर्वांत एक निरंतरता, सातत्य आढळतं. एकविसाव्या शतकांची आव्हाने पेलण्याच्या त्यांनी या पूर्व अटीच मानल्यात हे विशेष.<br> {{gap}}नव्या शिक्षकांत तीन मूल्यांचा V3) ते आग्रह धरतात. (१) विद्यार्थिकेंद्री मूल्य (२) शिक्षक व्यक्तिमत्त व मूल्य (३) व्यावसायिक सेवा व समाज मूल्य, यानुसार शिक्षकघडणीचा केंद्रबिंदू विद्यार्थी असतो. सारे करायचे ते विद्यार्थ्यांसाठी हे प्रशिक्षण काळातच बिंबवलं जातं. जे प्रशिक्षणार्थी युवक छात्राध्यापक (Trainy Teacher) असतात, त्यांना विद्याथ्र्यांची काळजी कशी करावी, त्यांचा प्रचार कसा करावा, अध्यापनातील आशय विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचायचे म्हणजे काय, त्याचे महत्त्व काय आहे, शिकणं म्हणजे नक्की काय असते, ते प्रभावी कसे करता येईल; त्याला वातावरण, साधनांची जोड कशी द्यायची, त्यातून अध्यापन परिणाम कसा घडतो, वाढतो हे सूक्ष्मरित्या शिकवले जाते. शिकण्या-शिकविण्याच्या कौशल्याबरोबर नव्या शतकाची आव्हाने पेलण्याची कौशल्ये शिक्षक व्यक्तिमत्त्वात विकसित करण्यावर भर दिला जातो. तद्वत शिक्षकांत सेवाभाव व समाजशील वृत्ती विकासावर लक्ष केंद्रित केले जाते. विद्यार्थ्यांविषयी बंधुभाव व प्रीती महत्त्वाची. ती शिक्षकात निर्माण केली जाते. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे सर्व विद्यार्थी शिकू शकतात, सर्वांत ग्रहण क्षमता (कमी, अधिक) असते. त्यावर भर दिला जातो. प्रत्येक विद्यार्थ्यातील सुप्त गुणांच्या विकासाचे कौशल्य शिक्षकांत विकसित केले जाते. प्रत्येक मूल वेगळे आहे, प्रत्येकाची क्षमता, कमतरता, बलस्थाने भिन्न आहे हे शिकविण्यावर प्रशिक्षणात दिलेला भर म्हणजे वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांच्या<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५४}}</noinclude> 0od2waj1vqg3v32v6resldz9o4mwnuf 104 26761 236885 77669 2026-09-10T15:47:25Z कल्पनाशक्ती 3813 236885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>विकासाचे राष्ट्राला दिलेले आश्वासन असते. या प्रशिक्षण धारणा व प्रयत्नांमुळे तेथील शिक्षक व्यवसायाशी, कर्तव्याशी एकनिष्ठ, समर्पित असतात. त्यासाठी शिक्षकास चार वर्षे पदवी प्रशिक्षण असते. आणखी एक वर्ष प्रशिक्षण घेतले की त्याला पदव्युत्तर प्रमाणपत्र (एम.एड्.) प्राप्त होते. या काळात शिक्षकांचे ध्येय उंचावल्यावर, विस्तारण्यावर भर दिला जातो. त्यांच्यात ज्ञानपिपासा वाढली जाते. निसर्गाचे गूढ त्याला समजावले जाते. निरंतर नव्या क्षमता, कौशल्य स्वीकारायची वृत्ती शिक्षकात विकसित करण्यावर भर दिला जातो तो संवेदनशील राहावा असा प्रयत्न असतो. शिक्षकाचे चारित्र्य व व्यक्तिमत्त्व नैतिकतेच्या पायावर उभारले जाते. शिवाय तो व्यावसायिक असायलाच हवा हेही पाहिले जाते. त्यासाठी समाजसंपर्क, समाज सहभाग, समाज संवाद असा त्रिविध गोफ गुंफला जातो. विविध मान्यवरांच्या भेटी, संवाद, मुलाखती, कार्य, वाचन असे नानाविध उपक्रम प्रशिक्षण काळात योजले जातात. प्रशिक्षण काळात प्रशिक्षणार्थीना विविध सामाजिक उपक्रमांत सहभागी व्हावे लागते. शिक्षकाला जबाबदार व काळजीवाहक बनविण्यावर भर दिला जातो. आपल्या प्रशिक्षणात यातील कितीतरी गोष्टींचा अभाव खटकतो.<br> {{gap}}शिक्षक प्रशिक्षण काळात विचारशील वृत्ती विकास, अध्यापन कौशल्ये, (Pedagodical Skills) लोकप्रशासन स्वयं व्यवस्थापन कौशल्य, प्रकाशन कौशल्य, संवाद कौशल्य, तंत्र कौशल्य, नवोपक्रमशीलता, सामाजिक वा भावनिक बुद्ध्यांक वाढ इत्यादी कोशल्यवर्धनावर भर दिला जातो. यातून कुशल शिक्षक घडतो.<br> {{gap}}कौशल्यवर्धनाबरोबर शिक्षण, प्रशिक्षण कालावधीत प्रशिक्षणार्थी छात्राध्यापकांच्या ज्ञान-विज्ञानाच्या कक्षा रुंदावणे, ते चतुरस्र करणे याला अत्याणधुनिक महत्त्व दिले जाते. त्या अंतर्गत स्वशोध (क्षमता व कमतरतांचे भान), विद्यार्थी जाणीव बोध, समाजभान, विषयज्ञान, अध्यापनशास्त्र, शैक्षणिक धोरण, अभ्यासक्रम, बहुसांस्कृतिक साक्षरता (ही तर आपल्या देशासाठी काळाची गरजच! जागतिकीकरण : स्वरूप आणि परिणाम, पर्यावरण जागृती, इत्यादींचे ज्ञान प्रशिक्षक छात्राध्यापकास अनिवार्यपणे दिले जाते.<br> {{gap}}पदवी पातळीवरच्या प्रशिक्षणात व्यावसायिक कौशल्य वर्धन, शिक्षक व्यक्तिमत्त्व विकास, प्रशासन व व्यवस्थापन तंत्र, प्रभावी व्यक्तिमत्त्वाची घडण यांवर भर असतो; तर पदव्युत्तर स्तरावर प्रकल्प, संशोधन, संदर्भ यास महत्त्व असते. शिक्षक होण्यासाठी पदवी शिक्षण अनिवार्य असतं. प्रशिक्षण एक वर्ष, दीड वर्षे, दोन वर्ष असं त्रिस्तरीय असतं. एक वर्ष प्रशिक्षण पूर्ण<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५५}}</noinclude> cwqht7gl7lk6laijk2wet688t7hodil 104 26762 236886 77676 2026-09-10T15:48:28Z कल्पनाशक्ती 3813 236886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>करून तुम्हाला शाळेत नेमले जाते. सहा महिने वरिष्ठ शिक्षकांच्या देखरेखीखाली कार्यानुभव घेणे बंधनकारक असतं. नंतर सहा महिने तुम्ही प्रशिक्षणार्थी शिक्षक म्हणून कार्य करायचं. मग शासन तुम्हास सेवेत सामावून घेते. प्रशिक्षक निवड तावून सुलाखून होते. प्रशिक्षण कालावधीत प्रशिक्षणार्थी छात्राध्यापकांना शिक्षक पगाराइतकी शिष्यवृत्ती असते. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो नियमित सेवेत आला की त्याला सेवाशर्ती, सुरक्षा योजना, निवृत्तिवेतन, प्रशिक्षण सुविधा प्राप्त होतात. बी. ए., बी.एड्., बी.एससी., बी.एड्., एम.ए., बीएड्., एम. एस्सी., बी.एड्. किंवा एम. एड्. अशा पदव्या दिल्या जातात. प्रशिक्षणात सिद्धान्त व प्रात्यक्षिक समन्वयावर भर दिला जातो. नियोजन, विचार, कृती, निरीक्षण, मूल्यमापन अशी पंचदशी पार करून मगच प्रशिक्षणार्थी छात्राध्यापक शिक्षक होतो.<br> {{gap}}आपल्याकडे शिक्षक प्रशिक्षण वर्षा-दोन वर्षांच्या कालावधीचे असले तरी प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कालावधी त्याच्या निम्माच असतो. त्यामुळे शिक्षक निम्माच तयार होतो व निम्माच उपयोगी पडतो. पूर्ण शिक्षकाची घडण हे आपल्या शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमापुढील खरे आव्हान आहे. तसेच कालसंगत प्रशिक्षणाच्या सुधारणा प्रशिक्षण अभ्यासक्रमात जोवर आपण करणार नाही तोवर पाठ घेणारेच शिक्षक तयार होणार. शिकविणारे शिक्षक हवे असतील तर प्रशिक्षण हे गंभीर, कठोर, संशोधनाधारित, कला संगत करायलाच हवे.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५६}}</noinclude> 8p2o8hgc0kzuo4ccck9kis6kh546nor 104 26763 236887 77678 2026-09-10T15:49:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''प्राध्यापक संप : फलनिष्पत्ती आणि अन्वय'''<br> {{gap}}महाराष्ट्र राज्य विद्यापीठ व महाविद्यालय शिक्षक महासंघाने (एमफुक्टो) दिलेल्या आदेशानुसार राज्यातील सुमारे ४० हजार प्राध्यापक ९६ दिवस संपावर होते. त्यांच्या प्रमुख दोन मागण्या होत्या. एक म्हणजे सहाव्या वेतन आयोगानुसार मान्य वेतनश्रेणी लागू केल्यामुळे थकीत राहिलेली फरकाची १५०० कोटी रुपये रक्कम त्वरित द्यावी आणि दुसरी म्हणजे नेट-सेटग्रस्त प्राध्यापकांना त्यांच्या नियुक्तीच्या तारखेपासून बढती व वेतवाढीचे लाभ मिळावेत. ही संघटना बुद्धिजीवींची असली तरी ट्रेड युनियनची शिस्त व कार्यपद्धती वापरते. संघटनेच्या स्थापनेपासून आजवर सरकार व संघटना यांच्यातील बैठकीची लेखी इतिवृत्ते होतात व ती उभयपक्षी मान्य होतात. या वेळी प्रथमच त्याला खीळ बसल्याचे दिसून येते. या वेळी प्रथमच न्यायालय आदेशामुळे संप मिटला. असे का व्हावे?<br> {{gap}}प्रथमदर्शनी असे दिसते की, सघटना व सरकार दोन्ही पक्ष आपापल्या निर्णयावर ठाम राहिले. परिणामी संघटनेने न्यायालयात धाव घेतली व न्यायालयाने सरकारच्या बाजूने न्याय दिला व प्राध्यापकांना संप मागे घेण्याचे आदेश दिले. त्यामुळे प्राध्यापक संघटनेची स्थिती ‘युद्धात कमावले, ते तहात गमावले अशी झाली. या संघटनेने आपल्या गेल्या सुमारे ४० वर्षांच्या संघर्षशील वाटचालीतून सेवाशाश्वती, निवृत्तिवेतन, बँकेतून पगार, सरकारी वेतनश्रेणी, बढती, आदी लाभ पदरात पाडून घेतले, त्याचे श्रेय संघटनेचे नेतृत्व, बांधणी, बौद्धिक वादविवादातून निर्णय, एकमेव संघटना, आदी वैशिष्ट्यां द्यावे लागेल. त्यामुळे प्राध्यापकांच्या आर्थिक व भौतिक विकासाचा आलेख हजार पटींनी उंचावल्याचे चित्र आहे.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५७}}</noinclude> qctdb9s1sw72izndasxv834gbb64seh 104 26764 236888 77685 2026-09-10T15:49:39Z कल्पनाशक्ती 3813 236888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}असे असताना या वेळी असे का व्हावे? संघटना एकाकी का पडावी? याचा विचार करता असे दिसले की, प्राध्यापक वर्गाचे वेतन व ते करत असलेले कार्य यांचा विचार करता जे विषम चित्र पुढे येते, त्याबद्दल समाजात असमाधानाची भावना आहे. दरवेळी विद्यार्थी संघटना प्राध्यापकांच्या बाजूने उभ्या असत. या वेळी मात्र त्या सरळसरळ ताशेनगारे वाजवत विरोधी उभ्या ठाकल्या. याचे एक कारण असे की, आजवर प्राध्यापक संघटनेने जे संप केले ते बहुधा परीक्षांच्या तोंडावर, विद्यापीठ व सरकारला खिंडीत गाठून आणि विद्यार्थी-पालकांना ओलीस ठेवून. आज नोकरी, बेकारीचे प्रश्न, परीक्षांचे निकाल वेळेवर लागणे या गोष्टी विद्यार्थी व पालकांच्या दृष्टीने संवेदनक्षम झाल्या आहेत; कारण त्यावरच परीक्षा, प्रवेश अवलंबून असल्याने वेळेवर निकाल हा कळीचा मुद्दा बनला आहे, हे प्राध्यापक संघटनेच्या गावी नसावे. त्यामुळे प्रा. एन. डी. पाटील यांच्यासारखे संघटक व त्यांच्या संस्था रयत, विवेकानंद, आदी संपातून बाहेर पडल्या व प्रथमच संप फुटल्याची नामुष्कीही संघटनेस आली.<br> {{gap}}संपकाळात केंद्रीय कृषिमंत्री शरद पवार यांनी केंद्रीय मनुष्यबळ विकास खात्याच्या मंत्र्यांशी चर्चा करून केंद्राद्वारे देय १५०० कोटी रुपये राज्य सरकारने प्राध्यापकांना अदा केल्यानंतर द्यायचे धोरण असतानाही त्याला बगल देऊन ती थकीत रक्कम देण्याचे आश्वासन दिले.त्यानंतर मुख्यमंत्र्यांनी विधानसभेत याबाबतच्या प्रश्नोत्तर व चर्चेत यासंबंधी आश्वासन दिले.स्वपक्षाच्या मंत्र्यांचा विरोध असतानाही त्यांनी आकस्मिक निधीतून ५०० कोटी रुपये वितरित करण्याचे आदेश देऊन संपकाळातच ती रक्कम प्राध्यापकांच्या खात्यात जमा झाली. असे असताना आपल्याला लेखी हमी देत नाही म्हणून संप मागे घेत नाही, अशी आडमुठी भूमिका प्राध्यापक नेतृत्वांनी घेतली आणि शेवटी उच्च न्यायालयाचे ताशेरे घेऊन, न्यायालयातील सरकारचे शपथपत्र हेच आपल्याला मिळालेले लेखी उत्तर मानून संप मागे घेतला. हा सारा अट्टास एका मुख्य मागणीसाठी संघटना करीत राहिली.ती म्हणजे नेट/सेट ग्रस्त प्राध्यापकांना मिळणारे वेतन व बढतीचे लाभ नियुक्तीच्या तारखेपासून मिळावेत. सरकारने हे लाभ नेट/सेट परीक्षा पात्रता पूर्ण करण्याच्या तारखेपासून देण्याची व नेट/सेट पात्रता पूर्ण करण्याचा कालावधी वाढवून देण्याची तयारी दर्शवूनही संघटना त्यास तयार नव्हती. त्याचे खरे कारण नोव्हेंबर - २००५ नंतरच्या नियुक्त्यांना निवृत्तिवेतन, आदी लाभ मिळत नाहीत हे आहे. नेट/सेटग्रस्त प्राध्यापक सन १९९० पासून सेवेत आहेत.<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५८}}</noinclude> d4nwjnvu4ey9go0in0o4si18difz2ff 104 26765 236889 77691 2026-09-10T15:50:03Z कल्पनाशक्ती 3813 236889 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>त्यांची संख्या सुमारे २५७७ इतकी आहे. तेच प्राध्यापक संघटना नेतृत्वात सर्वत्र आघाडीवर असणे हेही या संपाच्या विद्यमान परिणतीचे एक कारण आहे.<br> {{gap}}आपल्या देशातील उच्च शिक्षणाचे धोरण निश्चित करून त्याची अंमलबजावणी करणारी, अनुदान देणारी ‘विद्यापीठ अनुदान आयोग' ही संस्था कार्यरत आहे. ती संसदेत कायदा होऊन अस्तित्वात आल्याने या क्षेत्रातील धोरणासंदर्भात तिचे निर्णय प्रमाण आहेत. असे असताना महाराष्ट्र सरकारने नेट/सेटग्रस्तांचे स्वतःचे धोरण निश्चित करून गुणवत्तेसाठी ते आपण अमलात आणू इच्छितो म्हणून सरकार त्यावर ठाम राहिले.<br> {{gap}}प्राध्यापक संपाच्या या विद्यमान स्थितीच्या पाश्र्वभूमीवर सरकारची भूमिका, कार्यपद्धती, प्राध्यापक संघटना, प्राध्यापकांचे अध्ययन-अध्यापन, संशोधन, विद्यापीठीय स्वायत्तता व विद्यमान कुलगुरूचे धोरण, उच्च शिक्षणात सरकारचा वाढता हस्तक्षेप व वरचष्मा, पारंपरिक विद्यापीठांचा शैक्षणिक दर्जा, खासगी विद्यापीठांचा चंचुप्रवेश, सामान्य विद्यार्थ्यांचे उच्च शिक्षणातील प्रवेश व स्थान, आदी प्रश्न सामाजिकदृष्ट्या महत्त्वाचे असल्याने त्यांची चर्चा होणे यातूनच प्राध्यापकांच्या विद्यमान संपाची फलनिष्पत्ती व अन्वयार्थावर विचार होऊ शकतो.<br> {{gap}}प्राध्यापक संघटना ही शिस्तबद्ध कार्यपद्धतीस बांधील अशी संघटना आहे. ती संप करण्यापूर्वी आपल्या कॉलेज युनिटपर्यंत चर्चा करते, धोरण ठरविते, निर्णय घेते, सरकारला हा निर्णय तीन ते सहा महिने आगाऊ कळवते. भावना ही की, संपाची वेळ येऊ नये; पण सरकारचे सचिव, संचालक, नाहीत. मंत्री अशा प्रश्नांकडे पुरेसे लक्ष देत नाही. त्यांनासुद्धा नाक दाबल्याशिवाय तोंड न उघडायचे अंगवळणी पडून गेले आहे. हा संप होऊ नये, झालेला लवकर मिटावा म्हणून सरकारने केलेले प्रयत्न लक्षात घेतले की, प्राध्यापक व त्यांचे प्रश्न याविषयी सरकारची अनास्था सूर्यप्रकाशाइतकी स्पष्ट होते. सरकारने लोकशाही कार्यपद्धतीच्या मर्यादा लक्षात घेऊनही त्वरित निर्णय व कार्यवाहीचे तंत्र विकसित करायला हवे. आग लागल्यावर बंब शोधायची सरकारी वृत्ती तिच्या अकार्यक्षम व बेजबाबदार कार्यपद्धतीचेच उदाहरण होते.<br> {{gap}}उच्च न्यायालयाने संपप्रश्नी निकाल देताना ज्या दोन बाबींचा ऊहापोह केला आहे, त्याचाही संपाच्या फलश्रुतीसंबंधाने विचार व्हायला हवा. प्राध्यापकांच्या मागण्या, तक्रारी, गा-हाणी वेळच्या वेळी निपटण्यासाठी<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१५९}}</noinclude> o0toscyauxd04t99izmylj1orxenr8l 104 26766 236890 77694 2026-09-10T15:50:36Z कल्पनाशक्ती 3813 236890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>तक्रार निवारणासंबंधी कायमस्वरूपी यंत्रणा उभारण्याचे आदेश सरकारला दिले आहेत. सरकारला या प्रश्नी त्वरित कार्यवाही करावी.<br> {{gap}}उच्च न्यायालयाने संपप्रश्नी निकाल देताना ज्या दोन गोष्टींचा ऊहापोह केला आहे, त्याचाही संपाच्या फलश्रुतीसंबंधाने विचार व्हायला हवा. प्राध्यापकांच्या मागण्या, तक्रारी, गाऱ्हाणी वेळच्या वेळी निपटण्यासाठी तक्रार निवारणसंबंधी कायमस्वरूपी यंत्रणा उभारण्याचे आदेश सरकारला दिले आहेत. सरकारने या प्रश्नी त्वरित कार्यवाही करावी. जेणेकरून भविष्यात अशा संपाची वेळ येणार नाही. उच्च न्यायालयाने आपल्या निकालात प्राध्यापकांवर दंडात्मक कारवाई करण्याचे सूतोवाच केले आहे, ते सरकारवर बंधनकारक असेल असे वाटत नाही. यापूर्वी अनेक संस्था, संघटनांनी केलेले दीर्घकालीन संप पाहता त्या वेळी अशी कारवाई झालेली नाही. यापूर्वीच्या संपावेळी प्राध्यापकांनी अधिक काळ काम करून भरपाई केली आहे.<br> {{gap}}महाविद्यालयीन व विद्यापीठीय शिक्षणात शैक्षणिक गुणवत्ता निर्देशांक महत्त्वाचा ठरतो. त्याची ‘शैक्षणिक दुकानदारी' म्हणून अवहेलना, उपेक्षा, उपहास केला तरी हे मान्य केले पाहिजे की, अशी व्यवस्था अन्य सेवांत नाही. गुणवत्तेचा हा संक्रमण काळ आहे. नॅक, एपीआय... कारणे काही असोत, प्राध्यापक बोलतात, लिहितात, चर्चा करतात, प्रकाशने होतात, याकडे कावीळ झाल्यासारखे पाहू नये. नेट/सेट झालेला तरुण प्राध्यापकवर्ग मोठी बौद्धिक क्षमता व उमेद घेऊन उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात आला आहे. त्यांचा बुद्ध्यांक उच्च आहे. त्यांना सारासार विवेक आहे. त्यांच्या क्षमता व कौशल्याचा वापर दूरदृष्टीने केला तर उच्च शिक्षणाचा चेहरा-मोहरा बदलून जाईल. सरकार व प्राध्यापक संघटना दोहोंनीही या निमित्ताने अंतर्मुख होऊन कार्यपद्धती अधिक समाजहिताची बनविणे आवश्यक आहे. विद्यार्थी ज्ञानपरायण हवा, तसे शिक्षकही विद्यार्थिपरायण होतील तर विद्यमान निराशाजनक चित्र बदलायला वेळ लागणार नाही. विद्यार्थी व पालकांच्या शिक्षकवर्गाकडून अपेक्षा रोज वाढत आहेत. सरकारने शिक्षकांना आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध केले आहे हे नाकारणे करंटेपणाचे ठरेल. आता वेळ आहे शिक्षक-प्राध्यापकांनी स्वतःहून अंतर्मुख होऊन सामाजिक बांधीलकीच्या भावनेने समर्पित वृत्तीने कार्य करण्याची.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६०}}</noinclude> jze22eggysyzpmx9xq0jegw57u2ywgp 104 26767 236891 77699 2026-09-10T15:51:08Z कल्पनाशक्ती 3813 236891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude> '''जागतिकीकरणाचे शिक्षणावरील परिणाम'''<br> {{gap}}जागतिकीकरण म्हणजे जगाचे एकात्म होणे होय. गेल्या शतकाच्या पूर्वार्धापर्यंत जग विभागलेले होते, ते खंडनिहाय होते, तशीच राष्ट्रांची ओळख मुख्य असायची. युरोप, आशिया, अमेरिका, आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया या पंचखंडांची स्वतःची ओळख होती व वैशिष्ट्येही भिन्न होती. तीच गोष्ट देशांची. प्रत्येक देशाचं स्वतःचं व्यक्तिमत्त्व होतं. माणूस स्थलांतरित झाला, तो व्यापार व प्रवास करू लागला; तसे खरे तर जग एकमेकांच्या संपर्कात आले. पर्यटनातून साहसी खलाशांनी नवनवे प्रदेश-देश शोधले. पंधराव्या शतकात व्यापारार्थ विकसित रेशीम मार्ग असल्याचा उल्लेख इतिहासात आढळतो. एकोणिसाव्या शतकात वाफेच्या इंजिनाचा शोध ही जग जवळ आणणारी घटना ठरली. वाफेच्या इंजिनामुळे जहाज व आगगाडी गतीने पळू लागली आणि कमी वेळात मोठे अंतर कापणे शक्य झाले. विसाव्या शतकात तार व टेलिफोनने जागतिक संपर्क सुकर केला. मोटार, दुचाकीच्या शोधाने माणसाचे चलनवलन गतिमान केले. विसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध संपर्कक्रांतीचा मानला जातो. संगणक, मोबाईल, इंटरनेटमुळे काळ-काम-वेगाचे गणित संपुष्टात आले. माणूस जिथे आहे तिथेच जग येऊन ठेपलं. अंतर, गती, वेळ इत्यादींसंबंधी पूर्वकल्पनांना मिळालेला विराम हे संपर्कक्रांतीचे खरे यश. जगाचे सपाटीकरण यातून आले. म्हणजे जगाची भाषा, पोशाख, अन्न, चलन, कार्यसंस्कृती एक होणं म्हणजे जागतिकीकरण. आंतरराष्ट्रीय व्यापार, आर्थिक गुंतवणूक, तंत्रज्ञान, पर्यावरण, विकास, संस्कृतीच्या एक होण्यातून ते आकाराला आलं.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६१}}</noinclude> ogs59fvn821fv0rd8oh1l6babusgq29 104 26768 236892 77705 2026-09-10T15:51:40Z कल्पनाशक्ती 3813 236892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}डंकेल करार, गॅट, पेरिस्रोइका, विश्व व्यापार संघटन, संयुक्त राष्ट्रसंघ, इत्यादींचे विविध उपक्रम, प्रतिबंध, नियमावली, उपक्रम, प्रकल्पांमधून जागतिकीकरणास गती मिळाली. त्यांची विविध धोरणे, करार, जाहीरनामे यास कारणीभूत झाले. यातून व्यापार, राजनीती, उद्योग, संपर्क, शिक्षण, संस्कृतीचे जागतिक धोरण उदयास आले. त्याची परिणती व प्रचिती म्हणजे जागतिकीकरण होय. उदारीकरण, खासगीकरणातून निर्माण होणारी भांडवली व्यवस्थाही जागतिकीकरणाचा आधार होय. विशेषतः आर्थिक व तंत्रज्ञानविषयक विस्तार आणि विकासातून जागतिकीकरण उदयास आले. ते आज जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रांवर आपला प्रभाव टाकत आहे, परिणाम करीत आहे.<br> '''उगम व परिभाषा'''<br> {{gap}}जेव्हापासून माणूस आपल्या स्थानिक जगापलीकडचा वेध घेऊ लागला, तेव्हापासून जागतिकीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. हे विश्वचि माझे घर’, ‘एक हृदय हो भारत जननी’, ‘विश्वनिडम', 'जय जगत’, ‘युनिव्हर्स', ‘सब दुनिया गोपाल की' या साच्यातून जागतिकीकरण संकल्पना उदयास आली; पण आज ज्या अर्थाने ‘जागतिकीकरण' शब्द वापरला जातो, त्यांचे दोन आधार आहेत - (अ) आर्थिक, (ब) तंत्रज्ञान.<br> {{gap}}'''(अ) आर्थिक'''<br> {{gap}}आर्थिक जागतिकीकरणात अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव होतो. त्यात जगाच्या राजकोषीय धोरणात एकवाक्यता आणणे, सुसूत्रता निर्माण करणे व शिस्त आणणे अपेक्षित आहे. त्यानुसार जगात समाजवादी विचारसरणीची जी राष्ट्र होती; तेथील अर्थव्यवस्थेत सूट, तगाई, सवलतींचे जे धोरण कल्याणकारी राज्य म्हणून प्रचलित होते, त्यामुळे ते देश कायम आर्थिक तुटीत असत. जागतिक कर्जे भागविणे त्यांना शक्य नसायचे. त्यामुळे व्यापारविषयक आंतरराष्ट्रीय धोरणातून गुंतवणुकीचे पर्याय व सुविधांतून तूट भरून काढून आर्थिक समृद्धीच्या उपाययोजनांचे धोरण अंगीकारण्यात आले. त्यात करमाफी, परवाना पद्धत रद्द करणे, व्याजधोरण, पतपुरवठा, विदेशी गुंतवणूक, आदींबाबत जागतिक पातळीवर उदारतेचे धोरण स्वीकारण्यात आले. ते उदारीकरण म्हणून ओळखले जाते. त्यानंतर सार्वजनिक उद्योग, जे तोट्यात चालत, त्यासंबंधी निर्गुतवणुकीचे धोरण अवलंबून खासगी भांडवल व आंतरराष्ट्रीय कंपन्या, संस्थांच्या साहाय्यातून त्यांचे आर्थिक सबलीकरण म्हणजे व्यापारउद्योगाचे खासगीकरण होय.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६२}}</noinclude> lk62w9qmeoytufmrvtqr0isu17c8jjm 104 26769 236893 77717 2026-09-10T15:52:37Z कल्पनाशक्ती 3813 236893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>{{gap}}'''(ब) तंत्रज्ञान'''<br> {{gap}}दुसरीकडे संगणक, इंटरनेटमुळे निर्माण झालेल्या संपर्क-सुविधांद्वारे बौद्धिक, साहित्य, संस्कृती, कलांशिवाय आर्थिक आदान-प्रदान, जागतिक राजकारण, समाजकारण, सांस्कृतिकीकरण, इत्यादींद्वारे जग एकसारखे व निकट संपर्काचे बनविणे शक्य झाल्यानेही जागतिकीकरण गतिमान झाले. ई-मेल, वॉट्सॲप, फेसबुक, ट्विटर, एसएमएस, मोबाईल, लिंक्स, वेबसाईट, ब्लॉग्ज, ॲप्स, ई-बुक, डिजिटायझेशन, आभासी जगनिर्मिती (Vertual World) शक्य झाली. त्यातून शिक्षणक्षेत्रात वैश्विकता आणणे, घरी बसून जगातील कोणत्याही विद्यापीठाचा कोणताही अभ्यासक्रम पूर्ण करणे शक्य झाले. इतकेच नव्हे तर संगणक, इंटरनेट, उपग्रह यांच्या समन्वयामुळे मोबाईलद्वारे शिकणे, वाचणे, लिहिणे, प्रेषण, मूल्यमापन, मुद्रण, समन्वयाने ग्रंथालय, विद्यापीठ, विद्यार्थी यांचा एक नवा ज्ञानसमाज व नवी ज्ञानयंत्रणा विकसित होऊन ‘सा विद्या या विमुक्तये' प्रमाणे विश्वशिक्षण अस्तित्वात आले.<br> {{gap}}'Globalization is a process of interaction and integration among the people and government of differant nations; a process driven by international trade and investment and aided by information technology. This process has effects on the environment, on culture, political system, on economical development and prosparity, and on human physical well-being in societies around the world.'<br> {{right|Globalization. 101.org}} {{gap}}या व्यापक व्याख्येतून जागतिकीकरणाची प्रक्रिया व तिचे स्वरूप समजण्यास सहाय्य होते. जागतिकीकरण ही एक आदान-प्रदान प्रक्रिया आहे, तर दुसरीकडे ती एकात्मिक घडणही आहे. देवाणघेवाणीतून एकात्मता असे जागतिकीकरणाचे सूत्र आहे. ही देवाणघेवाण केवळ अर्थ, व्यापार, उद्योगाची नसून ती साहित्य, संगीत, कला, संस्कृती व शिक्षणाचीपण आहे. याची संवाहक जनता असली तरी राष्ट्रांची सरकारे या प्रचार-प्रसारार्थ आदानप्रदान सुकर व्हावे म्हणून कर, प्रवेश, आयात-निर्यात परवानेविषयक उदार धोरणे स्वीकारतात. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे ही प्रक्रिया विक्रमी वेळात पूर्ण होणे शक्य झाले आहे. खरे तर संगणक, इंटरनेट, उपग्रह दळणवळणामुळे राष्ट्रीयतेच्या सीमा केव्हाच पुसून टाकल्या आहेत. त्यामुळे शिकण्यासाठी विदेशात जाऊन राहण्याची गरज उरली नाही. ऑनलाईन शिक्षणप्रक्रिया एका<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६३}}</noinclude> oiinnxq9ywv52co28c9pfbb9fz3wf6e 104 26770 236894 77721 2026-09-10T15:53:04Z कल्पनाशक्ती 3813 236894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>अर्थाने उदार व मुक्त शिक्षण-पद्धती असून तिने वैश्विक शिक्षण (Universal/ Global Education) नामक नव्या शिक्षण संकल्पनेस जन्म दिला आहे. पूर्वी शिक्षणाबद्दल विचार करताना एकच भाषा व संस्कृतीचा म्हणजे स्थानिक स्थितीचा विचार करीत. त्या अर्थाने ते शिक्षण संकीर्ण होते. आता जागतिकीकरणामुळे शिक्षणक्रम हे विश्वभान ठेवून आखावे लागतात. शिवाय शिक्षणाची उपयुक्तता ही जागतिक मागणीवर ठरू लागली आहे. त्यामुळे शिक्षणाचे माध्यम, अध्यापनपद्धती, विषय, शैक्षणिक साधने यांत मूलगामी बदल घडून आले असून अविकसित देशही प्रगत व जागतिक दर्जाच्या शिक्षणपद्धती व अभ्यासक्रमांचा अंगीकार करताना दिसतात. 'युनेस्को'चे या संदर्भातील कार्य व भूमिका महत्त्वाची आहे. <br> '''१. शिक्षणातील माध्यमबदल'''<br> {{gap}}जगाच्या पाठीवर इंग्रजी अध्यापन ३१ डिसेंबर, १६00 रोजी सुरू झाले. भारतात ते व्हायला त्यानंतर साडेतीनशे वर्षे वाट पाहावी लागली. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यास भारतात कलकत्ता, बॉम्बे व मद्रासमध्ये विद्यापीठे सुरू झाली आणि येथील इंग्रजी शिक्षणास सुरुवात झाली. प्रारंभीच्या काळात इंग्रजी बोलता आले पाहिजे, इतक्या माफक अपेक्षेने पहिल्या शंभर वर्षांत इंग्रजी शिकविले गेले. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी लिखित इंग्रजीचा आग्रह धरला जाऊन इंग्रजी रीडर (पाठ्यपुस्तक)द्वारे प्रत्यक्ष पद्धतीने (Direct Method) इंग्रजी सुरू झाले. स्वातंत्र्योत्तर काळा दुय्यम भाषा म्हणून (Second Language) इंग्रजी शिकविली जाऊ लागली. हा काळत देशी भाषांच्या अभिमानाचा काळ होता. सन १९६० ते १९८० च्या काळात इंग्रजीच्या शास्त्रोक्त अध्यापनाचा आग्रह समाजात मूळ धरू लागला. जिल्ह्याच्या ठिकाणी एखादी इंग्रजी शाळा असे. समाजातील उच्च उत्पन्न गटातील पालकांची मुले अशा शाळांत जात. सन १९७५ ला सर्वत्र नवा आकृतिबंध (१०+२+३) आला, तरी इंग्रजीचे स्थान अभ्यासक्रमात दुय्यमच राहिले.<br> {{gap}}उच्च शिक्षणाच्या वाढत्या प्रचार-प्रसारातून जो नवशिक्षित पालकवर्ग उदयाला आला, त्याला सन १९९० च्या दरम्यान जागतिकीकरणाची चाहूल लागली. सर्वप्रथम उच्च शिक्षणात माध्यम म्हणून आग्रह धरणारे विद्यार्थी उदयाला आले. वाणिज्यविषयक शाखा ज्या मराठीत शिकवीत, तिथे इंग्रजीचा आग्रह धरला गेला. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय महाविद्यालयांत इंग्रजीत अध्यापन होत असे. व्यवस्थापन, संगणक, विधी, पत्रकारिता, इ. क्षेत्रांत जे नवे अभ्यासक्रम आले ते इंग्रजीत. या सर्वांतून उच्च शिक्षणाची सार्वत्रिक भाषा<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६४}}</noinclude> 3covhe68gn09nhu78b2uvmmd6k50tih 104 26771 236895 77727 2026-09-10T15:54:12Z कल्पनाशक्ती 3813 236895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>इंग्रजी झाली. प्रादेशिक वा मातृभाषेत शिक्षण घेणारे विद्यार्थी उच्च शिक्षणात कच्चे राहतात, त्या जाणिवेने पालकांनी शाळांमध्ये इंग्रजी, अर्धइंग्रजी (Semi English) चा आग्रह धरण्यातून माध्यमिक शाळांत इंग्रजीत शिकविणे पसंत केले जाऊ लागले. हे धेडगुजरी अध्यापन होते, हे लक्षात आल्यावर बालवाडीपासूनच इंग्रजी माध्यमाचे शिक्षण अपेक्षिणारा पालकवर्ग तयार झाला. यातून इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांचे पेव भारतभर फुटले.<br> {{gap}}पण यामागे जागतिकीकरणाचे भान पालकांना होणे, हे महत्त्वाचे कारण होते. दरम्यानच्या काळात इंग्रजी ही आंतरराष्ट्रीय भाषा म्हणून मान्यता पावली होती. संगणकक्रांतीने इंग्रजीचे महत्त्व अधोरेखित केल्याने चीन, जपान, फ्रान्स, जर्मनीसारखे भाषिक कट्टर देशही इंग्रजी माध्यमाचे शिक्षण पुरस्कृत करू लागले. बौद्धिक संपदेची भाषा इंग्रजी बनली. आंतरराष्ट्रीय देवाण-घेवाण, इंटरनेटची भाषा इंग्रजी बनली. पर्यटनात - विशेषतः विदेशी पर्यटनात - जागतिकीकरणाने वाढ झाली. त्यातून इंग्रजीच्या सार्वत्रिकीकरणाचे भान सर्वसामान्यांस झाले; पण सर्वांत मोठी अनुभूती दिली ती मोबाईलने. या साधनाने खरे तर जागतिकीकरण सर्वदूर पोहोचविले.<br> {{gap}}एकेकाळी शाळा-महाविद्यालयांत इंग्रजी हे अनुवाद पद्धतीने शिकविले जायचे. आज प्रथम भाषा व प्रत्यक्ष पद्धती, संरचना पद्धती (Structural method) ने शिकविले जाते. शिवाय संवादी कौशल्यावर भर दिल्याने सर्वसामान्य विद्याथ्र्यांतील इंग्रजीचा न्यूनगंड कमी झाला. जागतिकीकरणाने सर्व भाषांचे इंग्रजीकरण करण्याचा झपाटा लावल्याने दैनंदिन भाषा-व्यवहारांत इंग्रजीचे वाढते आक्रमण प्रादेशिक भाषा प्रदूषित करीत आहे. नवी पिढी घरी मातृभाषा बोलते, टीव्हीवर हिंदी कार्यक्रम पाहते, शाळेत इंग्रजी शिकते; त्यामुळे ती त्रैभाषिक झाली आहे. तिला एकही भाषा धड येत नाही. 'मी डायनासोर पाहून डरलो' अशी वाक्ये सर्रास ऐकायला येणे, हे त्याचेच प्रतीक होय. वृत्तपत्रांनी तर भाषा प्रदूषणाचा विडाच उचलल्याची स्थिती आहे. त्यात इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे (टीव्ही आणि इंटरनेट (गुगल) मागे नाही. मोबाईलची भाषिक अॅप्स सदोष आहेत. 'दुसऱ्याला' शब्द 'दुसऱ्याला' लिहिणे भाग पडते. वर्तमानपत्रांचे सदोष मथळे उच्च शिक्षणाची फी दामदुप्पट' यात फी आणि दाम दोन्हींचा अर्थ एकच आहे, ते संपादकांच्याही लक्षात येत नाही; त्यामुळे जागतिकीकरणात इंग्रजीचा आग्रप सावध हवा. भाषिक प्रयोग जबाबदार हवेत. शिवाय स्थानिक भाषा, बोली, संस्कृती टिकली नाही तर उद्याची पिढी ‘धोबी का कुत्ता, ना घर का, ना घाट का' अशी त्रिशंकू झाल्याशिवाय राहणार नाही.{{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६५}}</noinclude> 1jt707gqt1pm18zopo1flbun9h75h7c 104 26772 236896 77731 2026-09-10T15:54:38Z कल्पनाशक्ती 3813 236896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>'''२. सार्वत्रिक शिक्षणाकडून खासगीकरणाकडे'''<br> {{gap}}स्वातंत्र्यानंतर भारताने शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाचे धोरण अवलंबून स्थानिक स्वराज्य संस्थांमार्फत शिक्षणप्रसार सुरू केला. स्वातंत्र्यपूर्व काळात राष्ट्रीय चळवळीचा भाग म्हणून देशी वा राष्ट्रीय शिक्षणाच्या शाळा शहरांबरोबर खेड्यांतही सुरू झाल्या. व्हॉलंटरी स्कूलची चळवळ ही टिळक-आगरकरांच्या पुढाकाराने व राष्ट्रीय चळवळीचे साधन म्हणून सुरू झाली. नंतर लोकल सेल्फ गव्हर्मेट म्हणजे स्थानिक स्वराज्य संस्था सुरू होऊन लोकल बोर्ड अस्तित्वात आली. त्यांनी व्हॉलंटरी स्कूल्स (खासगी शाळा) ताब्यात घेतल्या. स्वातंत्र्यानंतर नगर परिषदा व जिल्हा परिषदांमार्फत चालविल्या जाणाच्या शाळांद्वारे शासनाने प्राथमिक शिक्षण सार्वत्रिक केले. याबरोबरीनेच साक्षरता प्रसार मोहीम राबवून प्रौढांना साक्षर बनविले. यास समांतर खासगी शाळा महाराष्ट्रात होत्याच. अन्यत्र मात्र प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण मोठ्या प्रमाणात सरकारीच राहिले.<br> {{gap}}जागतिकीकरणापूर्वीच येथील शाळांच्या गुणवत्तेत झालेल्या घसरणीमुळे खासगी शाळांचे महत्त्व वाढले. नगर परिषदा व जिल्हा परिषदांच्या शाळांना ओहोटी लागण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे - या शाळांत शिक्षक होते, पण शिक्षण नव्हते. शिक्षकांची सेवाशाश्वती, वाढती पगारवाढ यांमुळे प्रेमचंद, सानेगुरुजी, वि. स. खांडेकर, धोंडो केशव कर्वेपठडीतील ध्येयवादी शिक्षक जाऊन त्यांची जागा नोकरदार शिक्षकांनी घेतली. शिक्षक व गावचे पुढारी सार्वत्रिक शिक्षणाचा एकीकडे आग्रह धरायचे; पण आपले पाल्य मात्र खासगी शाळांत पाठवित. समाज जसजसा जागा व शिक्षित होत गेला तसे त्यास गुणवत्ताप्रधान, व्यक्तिगत लक्ष देणारे, साधनसंपन्न, आधुनिक तंत्रज्ञान साधनांद्वारे शिक्षण (दृक्-श्राव्य साधने, प्रोजेक्टर, संगणक, इंटरनेट, स्मार्ट बोर्ड, स्मार्ट क्लास, इत्यादी) महत्त्वाचे कसे, हे कळून चुकले. गावाकडून तालुका, तालुक्यातून जिल्हा, जिल्ह्यातून महानगरांकडे शिक्षणासाठी विद्यार्थी धाडण्या-ठेवण्याची पालकांची वाढती धडपड ही जागतिकीकरणाचे भान देणारी, सूचक-सावध धडपड होती. या वाढत्या कलातून इथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या शाळा, विदेशी विद्यापीठे यांची मागणी वाढली.<br> {{gap}}उच्च शिक्षणस्तरावर पारंपरिक विद्यापीठांना आज लागलेली गळती ही उद्याच्या आंतरराष्ट्रीय शिक्षणसंस्थांच्या स्थैर्याची सूचक घंटा होय.अनुदानाने शिक्षक व संस्था टिकविता येतील. गुणवत्ता शिक्षण हे शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांसाठी केलेल्या अधिकच्या श्रमावर व संस्थांनी वाढविलेल्या कालसंगत शैक्षणिक<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६६}}</noinclude> njb3ql0wcdyt84sy8ar2tklsr0lk8tc 104 26773 236897 77738 2026-09-10T15:55:02Z कल्पनाशक्ती 3813 236897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>साधनांवरच अवलंबून असते, हे कळायला सर्वसामान्य समज पुरी आहे. महाराष्ट्रातील सार्वत्रिक शिक्षणाच्या गुणवत्तेस घसरण लागण्याचे आणखी एक कारण - येथील विनाअनुदान शिक्षण धोरण, शिक्षणसेवक नियुक्ती, तासिका तत्त्वावर प्राध्यापक नियुक्ती, भौतिक सुविधांचा अभाव, पैसे घेऊन शिक्षक-प्राध्यापकांच्या व शिक्षकेतर कर्मचा-यांच्या वाढत्या नियुक्त्या, वेतनेतर खर्च अनुदान कपात, शाळाभाडे बंद करणे, अशी मोठी यादी देता येणे शक्य आहे. प्राथमिक, माध्यमिक, महाविद्यालयीन व विद्यापीठीय सर्व स्तरांवर गुणवत्तावाढीसाठी सर्व शिक्षा अभियान, राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षण अभियान, विद्यापीठ व महाविद्यालयीन पातळीवर ‘रुसा' (RUSA) योजनांची अंमलबजावणी झाली. उच्च शिक्षणात गुणवत्तेसाठी 'नॅक' मानांकन आले, शिक्षक गुणवत्तावाढीसाठी ‘एपीआय' (Academic Performance Indicator) आला. सार्वत्रिक शिक्षणाची गुणवत्ता वाढावी म्हणून केलेल्या प्रयत्नांची फलनिष्पत्ती म्हणून शिक्षण भौतिक संपन्न झाले; पण अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तके ही कालबाह्यच राहिली. उच्च शिक्षणातील स्वायत्ततेचे प्रतिबिंब म्हणून प्रगत अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तके आलीत, असे म्हणणे वस्तुस्थितीचा विपर्यास ठरेल. बालभारतीची पाठ्यपुस्तके व पाठ्यक्रम, विद्यापीठीय अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तके यांचे काळाच्या कसोटीवर मूल्यांकन केल्यास विद्यार्थी वर्गात का बसत नाहीत, याचे उत्तर हाती येईल.<br> {{gap}}प्रश्न सार्वत्रिक शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा जसा आहे, तसा खासगी शिक्षणसंस्थांतील शिक्षणमूल्याचा पण आहे. सार्वत्रिक शिक्षण शिक्षकांची हमी देते. शिक्षणाची हमी देणारे शिक्षण' हे वर्तमान सार्वत्रिक, खासगी व जागतिकीकरणाने येणा-या विदेशी शिक्षणव्यवस्थेपुढील आव्हान आहे. नव्या काळात ऑनलाइन एज्युकेशन, व्हर्म्युअल एज्युकेशनच्या नव्या व्यवस्था रूढ व लोकप्रिय होत आहेत. पारंपरिक शिक्षण पठडी बदलून कालसंगत शिक्षण हीच जागतिकीकरणाची खरी गरज आहे. <br> '''३. मौखिकतेकडून दृक-श्राव्य शिक्षणाकडे'''<br> {{gap}}आपण एकविसाव्या शतकात प्रवेश केला आहे. हे शतक ‘माहिती व तंत्रज्ञानाचे युग' म्हणून महत्त्वाचे आहे. प्रगत देशातील शिक्षणाचा प्रवास मौखिक अध्यापनाकडून (Oral) दृक्-श्राव्य अध्यापनाकडे (Audio-Visual Teaching) असा होताना दिसतो. प्रगत देशांत जागतिकीकरणामुळे आपले शिक्षण जगात श्रेष्ठ ठरावे म्हणून जागरूकता आढळते. ‘पिसा'चे निर्देशांक प्रमाण मानून वाचन, विज्ञान व गणित प्रमाण अभ्यासक्रम भाषा, विज्ञान व<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६७}}</noinclude> qke5u4aigq3tlhzbwhxu0ro8da3yyze 104 26774 236898 77744 2026-09-10T15:55:52Z कल्पनाशक्ती 3813 236898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>गणिताद्वारे अक्षर व अंकांच्या समन्वयाने भौतिकाचा वेध घेण्याची अटकळ त्यामागे दिसून येते. जगाला याचे भान आहे की, नवी विद्यार्थी पिढी ही जन्मतः संगणक साक्षर आहे. ह्याचं वर्णन Digital Native वा Digital Kid असं केलं जातं. नवी आई मुलाला जन्म दिला न म्हणता ‘बाळ डाउनलोड केलं' म्हणते. ही बाळे खुळखुळ्याशी न खेळता 'गुगल'शी खेळतात. 'गुगल'नी त्यांना केवळ आवाजी कमांड (Voice mail/App) वर जगाचे ज्ञानाचे महाद्वार उघडे केले आहे. ही पिढी लिहीत नाही, सरळ टंकित (Type) करते. तिला संगणक, मोबाईल, रिमोटच्या सर्व कमांड-इनपुट, आउटपुट, डिलिट, डाउनलोड, कट-पेस्ट, फॉरवर्ड, मेसेजिंग, सेंड -सारे न शिकविता येते. हे सारे खेळ व्हर्म्युअल खेळत व्हर्म्युअल जगाचे नागरिक होतात.<br> {{gap}}दुसरीकडे हे सारे उघड्या डोळ्यांनी पाहणारे शिक्षण नियोजक, धोरणकर्ते, कुलगुरू, प्राध्यापक, शिक्षक मात्र बदलायला तयार नाहीत. ई-बुकच्या जमान्यात अजून ते कागदी पाठ्यपुस्तकांतच रमून आहेत. अजून ग्रंथालयांत ई-बुक्स, ई-जर्नल्स नगण्य आहेत. शिक्षक-प्राध्यापकांना स्वतःचा मोबाइल शैक्षणिक साधन म्हणून वापरावा वाटत नाही. एकट्या मोबाईलनं हजेरी घेणे, रजाचिठ्ठी, गृहपाठ देणे, ऑडिओ-व्हिडिओ क्लिपद्वारे अध्यापन, व्हॉट्स ॲपद्वारे शंकानिरसन यांसारखी शैक्षणिक कार्ये करणे शक्य असताना, ते करताना ते दिसत नाहीत. स्मार्ट बोर्ड आला तरी आपण ब्लॅक बोर्डमध्येच अडकून आहोत. एलसीडी प्रोजेक्टर असून आपण शिकवतो तोंडीच. प्रकल्प, सर्वेक्षण, जर्नल, गटचर्चा, स्वयंअध्यापन, सहविद्यार्थी अध्यापन अशा नवतंत्रांचा अपवाद वापर आपल्या शैक्षणिक अनास्थेचे लक्षण होय.<br> {{gap}}संगणक, इंटरनेट, उपग्रह, ॲप्स्, क्लिप्स, ब्लॉग्ज, वेबसाइट, लिंक्स, यू-ट्यूब, विकिपीडिया, ऑनलाईन भाषा, विज्ञान सॉफ्टवेअर आपण वापरू मागत नाही. इंटरनेटवर इतकी शैक्षणिक साधने आहेत की 'chalk and talk च्या जागी 'plug and chug' चा काळ आलाय, हे आपण आचरणात आणत नाही. कॉम्प्युटर लॅब, लँग्वेज लॅब, टचस्क्रीन बोर्ड (स्मार्ट फोन), स्मार्ट क्लास, थ्रीडी क्लास या काही अशक्य गोष्टी नव्हेत. 'डिगो', ‘ग्लॉगस्टर', ‘प्रेझी’, ‘ड्रॉपबॉक्स', 'एव्हरनोट’, ‘वॉलविशर’, ‘टायटन पॅड', 'स्कायपी', ‘विबे', 'विकीस्पेस'सारखी असंख्य साधने मोफत डाउनलोड करून दैनंदिन अध्यापन अधिक प्रभावी, रंजक करणे शक्य आहे. फार नाही, पण किमान संगणक साक्षरता व त्याचा दैनंदिन उपयोग शिक्षकांना अनिवार्य व आकर्षक वाटायला हवा. गरजेचा वाटायला हवा. टू व्हीलर, फोर व्हीलर गरजेचीच,<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६८}}</noinclude> kekjx5i0764l0s9v7lp2xvb62a1tgpm 104 26775 236899 77749 2026-09-10T15:56:25Z कल्पनाशक्ती 3813 236899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>पण लॅपटॉप व इंटरनेटही अनिवार्य मानून शिक्षक स्वतःला आधुनिक बनवतील; तरच ते जागतिकीकरण, खासगीकरण, विदेशी शिक्षण, इत्यादी आव्हानांना प्रतिकार करू शकतील.<br> {{gap}}जगात हॉवर्ड विद्यापीठाइतकेच खान अकॅडेमीचे महत्त्व आहे. या ॲकेडमीचा प्रमुख सल खान हा केवळ अध्यापनातील नवतंत्रज्ञानाचा वापर करीत बिल गेट्शी स्पर्धा करीत फोर्सच्या अब्जाधीशांच्या यादीत येतो, हे आपण लक्षात घ्यायला हवे. कला, विज्ञान, वाणिज्य, विधी, वैद्यक, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, संगणक या सर्व विद्याशाखांत आपण नवा तंत्रज्ञानकुशल विद्यार्थी लक्षात घेऊन अध्यापन केले, तरच जागतिकीकरणाचे शिक्षणाचे आव्हान पेलू शकू. ज्ञानरचनावाद असो वा ऑनलाईन शिक्षण असो; विद्यार्थीशिक्षकांतील दरी कमी होणे, अभ्यासक्रम समकालीन होणे, संस्था साधनसंपन्न असणे ही काळाची गरज होय. शासनाचे शिक्षणतील निर्गुतवणुकीचे धोरण पाहता, शिक्षकालाच आपले शिक्षण बाजारमूल्य निर्माण करावे लागेल. समान अभ्यासक्रमांजागी विशेष व वैयक्तिक अभ्यासक्रमांचा काळ येऊन ठेपला आहे, याचे भानही येथील शिक्षणव्यवस्थेला हवे. <br> '''४. नियंत्रिततेकडून स्वायत्ततेकडे'''<br> {{gap}}स्वातंत्र्यानंतर भारताने विकासाचे जे धोरण अंगीकारले हो ते, त्यास समाजवादी विचारांची बैठक होती. म्हणून उद्योगात नियंत्रित करणारे सार्वजनिक उद्योग आले, तसे शिक्षणात नियंत्रित धोरणाचे अभ्यासक्रम व संस्था. जागतिकीकरणाचा मूलाधार हा उदारीकरण आहे. त्याचे बीज मुक्त अर्थव्यवस्थेत आहे. मुक्त अर्थव्यवस्था म्हणजे 'कमवा नि खर्च करा'. यात शासकीय अनुदान नसते; सवलत, तगाई, माफी नसते. शिवाय ‘सब घोडे बारा टक्के' असा रोखठोक व्यवहार असतो. आपणाकडील शिक्षणव्यवस्थेचा स्वातंत्र्योत्तर काळातील विकास हा शासनसाह्यावर व शासननियंत्रित राहिला आहे. त्यावेळी आपणापुढे ‘रशिया' हे विकासाचे मॉडेल होते. शिवाय अर्थसाह्यही रशियाचेच होते.<br> {{gap}}जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेदरम्यान सोव्हिएत प्रजासत्ताक म्हणजे रशियाचे विभाजन झाले. आर्थिक दिवाळखोरीत रशियाचा आधार संपला. भारताने विकासार्थ आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी, जागतिक बँक, आंतरराष्ट्रीय व्यापार संघटन यांच्याशी वेगवेगळे करार करीत आपला विकासदर कायम राखला. या सर्व उलाढालींत परवाना पद्धती, नियंत्रणे, अटी, कर पद्धती, अनुदान, सवलती इत्यादी बाबी कर्जमुक्तीसाठी अडचणीच्या ठरू लागल्या. वाढत्या<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१६९}}</noinclude> 4jqq9ht537fb4b9zvr86m9c7hcjrguj 104 26776 236900 77755 2026-09-10T15:56:49Z कल्पनाशक्ती 3813 236900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>जागतिक दबावाला बळी पडून भारताने सन १९९० च्या दरम्यान जागतिकीकरण, उदारीकरण, खासगीकरण धोरण स्वीकारून मुक्त अर्थव्यवस्था स्वीकारली.<br> {{gap}}याचा परिणाम म्हणून शिक्षणाचे खासगीकरण, शिक्षणात विदेशी गुंतवणूक, विदेशी विद्यापीठे, आंतरराष्ट्रीय शिक्षण संस्थांना त्यांच्या शाखा उघडायला अनुमती देणे विविध करारांमुळे अनिवार्य होऊन बसले. रिलायन्स, विप्रो, फिनोलेक्स यासारख्या औद्योगिक संस्था शिक्षणाकडे उद्योग-व्यवसाय, कमाईचे साधन म्हणून पाहू लागल्या. दुसरीकडे, शासनास शिक्षण हे निरुत्पादक (Non-Productive) वाटू लागले. समाजही त्याच्याशी सहमत होण्याचे एक कारण असे होते की, कोट्यवधी रुपये वर्षानुवर्षे खचूनही शिक्षणाची गुणवत्ता वाढत नव्हती. शिक्षणव्यवस्था म्हणजे शिक्षक सांभाळण्याचा निरुद्योग, असे स्वरूप होऊन गेले. शासन तरी पांढरा हत्ती किती दिवस पोसणार? शासनाने शिक्षणातही निर्गुतवणुकीची नीती स्वीकारून स्वयंअर्थशासित शिक्षणसंस्था सुरू करणे पसंत केले. विनाअनुदानित शिक्षणसंस्था ही त्यापूर्वीची कवायत होती. विद्यमान शासनाने शिक्षणाचे 'नवे धोरण-२०१६' जाहीर केले आहे. त्यात स्पष्ट म्हटले आहे की, "Poor quality of education resulting in unsatisfactory learning outcomes is a matter of great concern. Quality-related deficiencies such as inapporiate curriculum, the lack of trained educators and ineffective padagogy remain a major challenge relating to education." (Some inputs for draft NEP2016, P-7) शाश्वत शिक्षणविकासाच्या युनेस्को निर्धारित लक्ष्याशी शासन बांधील असल्याने येथून पुढच्या काळात शिक्षणाचे धोरण 'Ensure inclusive and quitable quality education and promote lifelong learning approtunities for all' राहणार, हे उघड आहे.<br> {{gap}}शिक्षणाचे स्वायत्तीकरण (Autonomous System) हे शासनाचे दीर्घ पल्ल्याचे धोरण असून, त्याचाच एक भाग म्हणून व जागतिकीकरणाची अनिवार्यता म्हणून शासनाने नव्या धोरणात आपले शिक्षण आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे व स्वरूपाचे करण्याचे ठरविले आहे. नव्या धोरणात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, 'Internationalisation is an inevitable dimention of higher education is in this era of globalisation and generation of new knowledge and its application. (p.37) (S.R.D.NEP-16)' एकीकडे जागतिक दर्जाच्या शिक्षणसंस्थांत भारताचे एकही विद्यापीठ नसणे आणि दुसरीकडे येथील विद्याथ्र्यांचा विदेशात शिक्षणार्थ जाण्याचा वाढता ओघ<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१७०}}</noinclude> p89lvpkcecs0j974ongmj10iky471ed 104 26777 236901 77757 2026-09-10T15:57:18Z कल्पनाशक्ती 3813 236901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>आपल्या शिक्षणाची गुणवत्ता सिद्ध करण्यास पुरेसा आहे. बदलत्या काळात शिक्षण हे गुणवत्ता व कौशल्य विकासाचे साधन बनविल्याशिवाय आपणास पर्याय नाही. त्यामुळे सार्वत्रिक नियंत्रित शिक्षणाकडून स्वायत्त विशेष शिक्षणाकडे आपण गेलो, तरच उद्याच्या स्पर्धेच्या जगात टिकून राहू, याचे भान ठेवून येथील शिक्षणाची रचना करणे अटळ व अनिवार्य आहे. <br> '''५. ज्ञानरचनावाद ते कौशल्य विकास'''<br> {{gap}}भारतीय शिक्षण औपचारिक होते, तसेच ते केवळ माहिती पुरविणारे होते. त्यात विद्यार्थिकेंद्रिततेचा अभाव होता. उलटपक्षी, जगात मात्र शिक्षणाचे केंद्र विद्यार्थी होते. विशेषतः इ. स. १७५० ते १८५० हा कालखंड आपण पाहू लागलो तर; तर रुसो, पेस्टॉलॉजी, फ्रोबेल यांच्या विचारांमुळे युरोपमध्ये मुलांच्या नैसर्गिक विकासाचे तत्त्व मान्य करून शिक्षणाची रचना करण्यात आली; पण प्रत्यक्षात मात्र शिक्षणात त्याचे प्रतिबिंब दिसून येत नव्हते. मुले स्वतःच आपल्या ज्ञानाची निर्मिती करीत असतात यावर शिक्षकांचा विश्वास नसावा, असे शैक्षणिक वातावरण होते. त्याला छेद देण्याचे कार्य ब्रूनरने केले. त्यातून बालकेंद्री शिक्षणाचा विचार सुरू झाला. सध्या शिक्षणजगतात ज्ञानसंरचनावाद (Constructivism) ची जी चर्चा सुरू आहे, त्यानुसार ज्ञान हे विद्यार्थ्यांकडून आणि विद्यार्थ्यांमध्येच विकसित होत असते, हे मान्य करून ते देण्याची वा हस्तांतरित करण्याची पूर्वापार पद्धत बंद करण्यात आली. ज्ञाननिर्मिती केंद्री अध्यापनास महत्त्व हे ज्ञानसंरचनावादाचे मूळ उद्दिष्ट स्वीकारण्यात आले आहे. त्यासाठी बुद्धीला चालना देणारे वातावरण उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी शिक्षणसंस्थांची व शिक्षकांची असल्याचे स्पष्ट झाले असून, त्यानुसार २०१२ पासून प्राथमिक स्तरावर या नव्या शैक्षणिक तत्त्वज्ञानाचा वापर करण्यात येत आहे.<br> {{gap}}त्याच्या पुढची पायरी म्हणजे कौशल्यविकास होय. विद्यार्थी केवळ ज्ञानसंपन्न असून भागणार नाही; प्राप्त ज्ञानाचा उपयोग जीवन जगण्यासाठी होणे, ही वर्तमान शिक्षणाची पूर्वअट होऊन बसली आहे. जागतिकीकरणाच्या रेट्यात कुशल मनुष्यबळाची वाढती मागणी लक्षात घेता विद्यार्थी हा तंत्रकुशल असायला हवा, याचे भान देशास झाल्याने शिक्षणात कौशल्यविकासास असाधारण महत्त्व देण्यात आले आहे. आजच्या घडीला भारत हा जगातील सर्वांत तरुण देश आहे. भारताच्या विद्यमान लोकसंख्येच्या ५४ टक्के ही २५ वर्षांच्या आतील तरुण मुले-मुली आहेत. सन २०२२ पर्यंत ही संख्या १०<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१७१}}</noinclude> 2ixfw7op5jktzashapxb42hezlejaoq 104 26778 236902 77761 2026-09-10T15:57:53Z कल्पनाशक्ती 3813 236902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>कोटींच्या घरात असेल. (कार्यक्षम तरुण मनुष्यबळ) हे लक्षात घेऊन नव्या शिक्षण धोरणाचा (२०१६) जो मसुदा प्रकाशित करण्यात आला आहे, त्यात शिक्षणाचे व्यावसायीकरण व विद्यार्थ्यांचे कुशल मनुष्यबळात रूपांतर करणे हे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. त्यात म्हटले आहे की, 'To enhance employability, a blend of education and skill is essential for individual growth and economic development. Fostering dignity and social acceptiability to high quality vocational training needs increased attention.' (Some inpute for Draft NEP-2016, pg 26).<br> {{gap}}पुढच्या काळात किमान २५ टक्के शिक्षणसंस्थांत कौशल्याधारित शिक्षणक्रम राबविण्याचा शासनाचा मनसुबा असून, तो शिक्षणाच्या जागतिकीकरणाचा अविभाज्य भाग आहे. शिक्षणानंतर विद्याथ्र्यांनी नोकरीमागे धावण्याऐवजी नोकच्या निर्माण करणारे स्वयंरोजगार सुरू करावेत, अशी अपेक्षा त्यामागे आहे. भविष्यकाळात भारताची स्पर्धा अमेरिकेशी न राहता चीनशी राहणार आहे, याचे भानही या धोरणामागे दिसून येते. या बरोबरीने सरकार भविष्यकाळात माहिती व तंत्रज्ञानाधारित शिक्षणावर भर देणार, हेही स्पष्ट आहे. सन १९८६ च्या आणि १९९२ च्या शैक्षणिक धोरणात याचे सूतोवाच करण्यात आले होते. आता ते शिक्षक प्रशिक्षणात अनिवार्य करून नवा शिक्षक माहिती व तंत्रज्ञानविषयक साधनसाक्षर असेल, हे पाहण्यात येणार आहे.<br> {{gap}}त्यामुळे भारताचे भविष्यलक्ष्यी शिक्षण हे उद्योगमूलक, कौशल्याधारित, उत्पादक, स्वयंअर्थशासित राहणार - ही काळ्या दगडावरची रेघ होय. जागतिकीकरणाने शिक्षणाला दिलेले नवे उत्पादक परिमाण हे नव्या शिक्षणास भौतिक संपन्नतेचे साधन जरूर बनवेल; पण भारतीय समाजमन व समाजरचना लक्षात घेता, येथील उत्पन्नस्तर लक्षात घेता; येथील शिक्षण शासनसाहाय्यित राहिल्याशिवाय विकसित होणार नाही, हे वास्तव विसरता कामा नये. पालकांची आर्थिक क्षमता हा खासगी सशुल्क शिक्षणपद्धतीचा पाया राहणार असेल, तर इथल्या दरडोई उत्पन्नवाढीचा विचार महत्त्वाचा होतो. भारताचा विकासदर आठ टक्क्यांपेक्षा पुढे सरकत नाही. येथील सशुल्क शिक्षण यशस्वी व्हायचे, तर विकासदर दोन आकडी (१० टक्के) होणे गरजेचे आहे. १५ टक्के उच्चशिक्षित विद्यार्थी तयार व्हायचे, तर विकासदरही तितकाच व्हायला हवा.<br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१७२}}</noinclude> ixyc0gdzofeig0rhm8tqhy42xt1l4yb 104 26780 236903 77808 2026-09-10T15:59:01Z कल्पनाशक्ती 3813 236903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>'''१७. प्राथमिक शिक्षक? नव्हे, शासकीय वेठबिगार'''<br> {{gap}}(अप्रकाशित) <br> '''१८. कोचिंग क्लास नियंत्रक कायदा हवाच'''<br> {{gap}}(महाराष्ट्र टाइम्स, सर्व आवृत्त्या -७ फेब्रुवारी, २०१७ )<br> '''१९. शिक्षणातून धर्मनिरपेक्ष भारताची निर्मिती''' <br> {{gap}}(साप्ताहिक साधना, ७ फेब्रुवारी, २०१७, पुणे - ११ फेब्रुवारी, २०१७)<br> '''२०. एकविसाव्या शतकातील शिक्षकाची घडण''' <br> {{gap}}(‘आंतरभारती' वार्षिकांक, इचलकरंजी, मे, २०१४)<br> '''२१. प्राध्यापक संप : फलनिष्पत्ती आणि अन्वय'''<br> {{gap}}(महाराष्ट्र टाइम्स, कोल्हापूर १९ मे, २०१३) <br> '''२२. जागतिकीकरणाचे शिक्षणावरील परिणाम'''<br> {{gap}}(‘शिक्षणवेध' दिवाळी अंक, पुणे - २०१६)<br><br> {{right|■ ■}} {{nop}}<noinclude>{{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१७४}}</noinclude> qmicfzr8vnti7i5ijf4c1xjzm7vvfqf 104 26782 236904 77901 2026-09-10T16:00:01Z कल्पनाशक्ती 3813 236904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Komal Sambhudas" /></noinclude>'''१६. वंचित विकास : जग आणि आपण''' (सामाजिक लेखसंग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१८/पृ.११९/रु.२००/दुसरी आवृत्ती <br> '''१७. नवे शिक्षण, नवे शिक्षक''' (शैक्षणिक लेखसंग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर/२०१६/पृ.२१२/रु.२२५/दुसरी आवृत्ती <br> '''१८. भारतीय भाषा व साहित्य''' (समीक्षा)<br> {{gap}}साधना प्रकाशन पुणे २०१७/पृ. १८६/रु. २००/दुसरी आवृत्ती <br> '''१९. मराठी वंचित साहित्य''' (समीक्षा) <br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.८३ रु.१५० /पहिली आवृत्ती<br> '''२०. साहित्य आणि संस्कृती''' (साहित्यिक लेखसंग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ. १९८ रु. ३००/पहिली आवृत्ती<br> '''२१. माझे सांगाती''' (व्यक्तीलेखसंग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.१३६ रु.१७५ /पहिली आवृत्ती <br> '''२२. वेचलेली फुले''' (समीक्षा)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ. २२० रु. ३०० /पहिली आवृत्ती <br> '''२३. सामाजिक विकासवेध''' (सामाजिक लेखसंग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.१८५ रु.२५० /पहिली आवृत्ती <br> '''२४. वाचावे असे काही''' (समीक्षा)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.१५५/रु.२००/पहिली आवृत्ती <br> '''२५. प्रशस्ती''' (प्रस्तावना संग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.२८२/रु.३७५ /पहिली आवृत्ती <br> '''२६. जाणिवांची आरास''' (स्फुट संग्रह)<br> {{gap}}अक्षर दालन, कोल्हापूर २०१८/पृ.१७७/रु.२५०/पहिली आवृत्ती<br> '''आगामी'''<br> * भारतीय भाषा (समीक्षा) <br> * भारतीय साहित्य (समीक्षा) <br> * भारतीय लिपी (समीक्षा)<br> * वाचन (सैद्धान्तिक) <br> * ''वरील सर्व पुस्तके मिळण्याचे ठिकाण अक्षर दालन''<br> {{right|■ ■}}<noinclude> {{center|एकविसाव्या शतकातील शिक्षण/१७६}}</noinclude> 9rk8x5jb7z474xdln4p3vc5u49sm9pm 106 104089 236909 236706 2026-09-11T06:49:48Z कल्पनाशक्ती 3813 236909 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=लंकेचें वर्णन व वृतांत |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=कुलाबा |Year=1934 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 5="प्रस्तावना" 7 ="अनुक्रमणिका" 8="नकाशा" 9 ="लंकापुराणपरिचय" 21 ="लंकेचा दंतकथात्मक इतिहास" 37 ="लंकेंत पहिले पाऊल : कोलंबो बंदर व रत्नपुर नगर" 43="फोटो" 52 ="फोटो" 59="फोटो" 62="कँडी व पेरेडॅनिया" 66="फोटो" 73="फोटो" 79 ="खडक-देऊळ व खडक-किल्ला" 82="फोटो" 87="फोटो" 92 ="बॅटिकोला व त्रिंकोमाली" 104 ="फोटो" 107 ="फोटो" 112 ="लंकेच्या जुन्या राजधान्या व मिहिंतले पर्वत" 114 ="फोटो" 117 ="फोटो" 133 ="फोटो" 136 ="जाफना अथवा नागद्वीप" 150 ="श्रीपाद शिखर" 156 ="फोटो" 163 ="लंका बेटांतील दोन शीतलनिवासस्थानें" 165 ="फोटो" 168 ="फोटो" 173 ="फोटो" 176 ="फोटो" 183="लंकेच्या आग्नेय टोकाकडील जुनी राजधानी" 192 ="लंका बेटाच्या दक्षिण किनाऱ्यावरील तीन शहरें" 200 ="पश्चिम लंकेच्या लोकवस्तीचे धावतें अवलोकन" 209 ="कोलंबोच्या उत्तरेचा लंकेचा पश्चिम किनारा" 218 ="कोलंबोनिवासाचा अखेरचा आठवडा व देशी प्रत्यागमन" 226="पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६" 239="डच कारकीर्द (१६५६ ते १७९६)" 244="इंग्रज कारकीर्द (सन १७९६ ते सन १८३४)" 248 ="लंकेची गेल्या शतकांतील स्थिति व सुधारणा"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] 2tr1em1kca8jk7zdwe231ktchzjlp9g 104 112161 236905 236745 2026-09-11T06:36:37Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>म्हणजे सन १५९३ मध्यें राजसिंह अपघातानें वारला. त्याच्या मृत्यूबरोबर त्याचें राज्यही लयास गेलें. कारण, राजसिंहाचा आवडता सेनापती धर्मपालाच्या पदरीं चाकरीस राहिला. मग धर्मपालानें त्याच्या व पोर्तुगीझ सैन्याच्या मदतीनें '''सितावाका'''चा सर्व मुलूख काबीज करून आपल्या राज्यांत सामील केला. यावेळी पोर्तुगीझ लोकांचे ग्रह उच्चीचे होते. कारण यावेळीं जाफनाच्या राजानें '''मानार''' येथें असलेल्या पोर्तुगीझ पाद्र्यावर हल्ला केला. तेव्हां पोर्तुगीझ सरकारने '''जाफना''' प्रांतावर हल्ला केला व तो प्रांत सन १५९१।९२ मध्यें काबीज केला व तेथें आपला अंमल राजरोस सुरू केला.<Br>{{gap}}याप्रमाणें सन १५९४ च्या सुमारास '''विमलधर्मसूर्य''' व पोर्तुगीझ लोकांच्या ताटाखालचे मांजर बनलेला '''धर्मपाल''' येवढे दोन राजे राहिले. विमलधर्मसूर्यानें आपला कँडीच्या गादीवरील हक्क द्विगुणित करण्याकरितां पूर्वीच्या पदच्युत राजाची मुलगी '''डॉन कॅथरिना''' हिच्याशी लग्न केलें व ख्रिश्चन धर्म टाकून बौद्धधर्म स्वीकारला. इकडे सन १५९७ मध्यें धर्मपाल विनवारशी वारला. त्यानें आपल्याला संतति नाहीं असें पाहून व आपले पालनपोषण पोर्तुगीझ लोकांनीं केलें हे स्मरून सन १५८० मध्यें बक्षीसपत्रानें पोर्तुगालच्या राजाला आपलें राज्य व लंकेचें अधिराज्य दिलें होतें. तेव्हां धर्मपालाच्या पश्चात् पोर्तुगालचा राजा लंकेचा राजा झाला व तशी ग्वाही फिरविण्यांत आली.<Br>{{gap}}येथपासून पोर्तुगीझ कारकीर्दीच्या दुसऱ्या विभागास सुरवात झाली. त्यांनी सर्व लंकाबेट आपल्या ताब्यांत आणण्याचा घाट घातला. त्यांनी कँडीच्या राजाशी युद्ध सुरू केलें व सन १६०२ पर्यंत त्यांनीं समुद्रसपाटीचा तळमुलूख काबीज केला. '''जाफना''' व '''मानार''' हे उत्तरेकडील भाग आधींच त्यांच्या ताब्यांत आले होते. कँडीच्या राजानें पोर्तुगीझ सेनापतीला लांच देऊन आपल्या बाजूस आणण्याचा प्रयत्न केला. सिलोनच्या पोर्तुगीझ गव्हरनराच्या सांगण्यावरून वरकरणी तो राजाच्या म्हणण्याला कबूल झाला. पण असें करण्यांत '''कँडी''' राज-<noinclude></noinclude> 9icssh07k6uu0gdjmy5ttkoe75y1tz8 104 112162 236906 236746 2026-09-11T06:40:42Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०७ }}</noinclude>धानीच्या मुख्य मार्गावरील '''बालाने''' शहर ताब्यांत घेण्याचा पोर्तुगीझांचा बेत आहे ही बातमी राजास कळली व त्यानें तयारी ठेवली. सन १६०३ मध्ये '''बालाने''' वर हल्ला केला गेला. तो यशस्वी झाला नाहीं; व गव्हरनरास मोठ्या प्रयासानें परत फिरावें लागलें. पण एव्हांपासून कँडीच्या राजानें पूर्वेकडे व्यापार करीत असलेल्या '''डच''' कंपनीशी संधान बांधण्याचा उद्योग चालविला. '''विमलधर्मसूर्य''' यानें बुद्ध धर्म स्वीकारून बुद्धदांताकरितां दोन मजली सुंदर इमारत बांधली व बुद्धधर्मी भिक्षूंची तुटलेली परंपरा सुरू केली. '''गटांबे''' येथें मोठा बौद्धधर्मी उत्सव केला. '''कँडी''' येथें सध्यां असलेल्या पुष्कळ इमारती त्याने बांधल्या. विमलधर्मसूर्य हा सन १६०४ मध्यें वारला. त्याचेमागून त्याचा चुलतभाऊ '''सेनारेट''' आपला भिक्षूचा पेशा टाकून राज्यावर आला व त्यानें '''डोना कॅथरिना''' या विधवा झालेल्या राणीशीं विवाह केला. '''सितावाका''' राजघराण्यांतील राजपुत्रानें राज्य मिळण्याकरितां खटपट केली खरी; पण ती यशस्वी झाली नाहीं. मात्र या संधीचा फायदा घेऊन पोर्तुगीझ गव्हर्नरानें आपल्या राज्याचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानें '''कँडीच्या''' मुलखांतील लोकांना फार क्रूरतेनें वागविलें. सेनारेटची कारकीर्द सन १६३५ पर्यंत चालली. या सर्व कारकीर्दीभर त्याचें पोर्तुगीझ सरकारबरोबर युद्ध चालू होतें. याच्याच कारकीर्दीच्या काळांत प्रख्यात पोर्तुगीझ '''आलबुकर्क''' हा गव्हरनर होऊन आला. त्यानें पोर्तुगीझ अंमलातील व सैन्यांतील अव्यवस्था व लांचलुचपतीचा प्रकार काढून टाकला. त्यानें '''कालुतारा, त्रिंकोमाली, बाटिकोला''' येथें किल्ले बांधले व '''गॉल व कोलंबो''' येथील बंदराचा अधिक बंदोबस्त व बळकटी केली. याप्रमाणे कँडी राजाच्या मुलखाची पूर्णपणें नाकेबंदी झाली. पण '''सेनारेटचा''' मुलगा '''राजसिंह''' हा सन १६३० पासून कारभार पाहूं लागला. त्यानें पोर्तुगीझ लोकांच्या सिंहली सैन्याला वश करून घेऊन पोर्तुगीझ मुलखावर हल्ला केला. त्यांत पोर्तुगीझ सैन्याचा पराभव होऊन खुद्द पोर्तुगीझ सेनापती लढाईत मारला<noinclude></noinclude> bowud1ayfquxsp7gxft4gsffwkeh70h 104 112163 236907 236747 2026-09-11T06:44:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२०८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>गेला. दुसऱ्या पोर्तुगीझ सेनापतीनें पुनः कँडीच्या मुलखावर हल्ला केला. '''सेनारेट''' राजानें सन १६३४ मध्ये पोर्तुगीझ लोकांशी तह केला. पण तो सन १६३५ मध्ये वारला व त्याचा मुलगा '''राजसिंह''' राज्यावर आला. त्यानें सन १६३६ मध्यें डच लोकांची मदत मागितली. डच लोकांचा लंकेवर डोळा होताच. त्यांना ही उत्तम संधी मिळाली. तेव्हांपासून लंकेमध्यें डच व पोर्तुगीझ या दोन युरोपीयन राष्ट्रांतील कंपन्यांमध्यें लंकेच्या व्यापाराकरितां व लंकेवरील वर्चस्वाकरितां युद्ध सुरू झालें. डच सेनापतीनें '''बाटिकोला''' सन १६३८ मध्यें काबीज केलें; सन १६३९ मध्यें '''त्रिंकोमाली''' हे प्रख्यात बंदर डच लोकांनीं घेतलें. सन १६४० मध्यें त्यांनीं '''निगंबो''' काबीज केलें. '''गॉल''' बंदराला डच लोकांनीं सन १६४२ मध्यें वेढा दिला व तें बंदर सन १६४३ मध्ये त्यांच्या ताब्यांत आलें. शेवटीं सन १६५६ मध्यें खुद्द '''कोलंबो''' किल्ल्याला त्यांनी वेढा दिला. पोर्तुगीझ सेनापतीला डच लोकांना शरण जाऊन किल्ला त्यांचे स्वाधीन करावा लागला. ज्या ठिकाणीं सन १५०५ सालांत लंकेमध्यें पोर्तुगीझाचा चंचूप्रवेश झालां त्याच ठिकाणी सन १६५६ मध्ये त्यांचा पराभव होऊन त्यांच्या सत्तेचा अंत झाला; व लंकेतील डच कारकीर्दीस सुरवात झाली. तेव्हां या प्रकरणाचे शेवटीं पोर्तुगीझ लोकांच्या दीडशे वर्षांच्या कारकीर्दीचें सिंहावलोकन करणें अयोग्य होणार नाहीं.<Br>{{gap}}लंकेंतील पोर्तुगीझ सरकार हे हिंदुस्थानांतील गोव्याच्या व्हाईसरॉयाच्या ताबेदारीखाली असे. लंकेमधील मुख्य अधिकाऱ्यास कॅपटन जनरल म्हणत. लंकेतील पोर्तुगीझ मुलखाचे चार भाग केलेले होते व त्यावर चार मुख्य अंमलदार असत. त्यांना '''डिसावा''' म्हणत. त्यांना दिवाणी, फौजदारी व लष्करी असे सर्व तऱ्हेचे अधिकार असत. प्रत्येक भागाचे '''कोरले''' म्हणून जिल्हे असत. त्यावरील अधिकाऱ्यास '''आदिगार''' म्हणत. त्याच्या हाताखालीं खेडीं असत व त्यावरील अधिकाऱ्यांस '''विदाने''' म्हणत. बहुतेक खेड्यांचा वसूल पैशाऐवजीं जिनसामध्ये घेतला जात असे; ते जिन्नस म्हणजे दालचिनी, मिरी, सुपारी, रत्ने, मोतीं व<noinclude></noinclude> 271sy31kygxbcwwnr9acg52bru8fo4s 104 112164 236908 236749 2026-09-11T06:45:56Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||पोर्तुगीझ कारकीर्द सन १५०५ ते १६५६|२०९ }}</noinclude>हत्ती हे होत. धार्मिक बाबतींत सिलोनचा मुलूख कोचीनच्या धर्मोपदेशकाच्या ताब्यांत असे; पुष्कळ मिशनरी मंडळ्यांचे पाद्री लंकेंत येऊन राहिले होते. त्यांनी शाळा व कॉलेजें काढलीं होतीं. सर्व शिक्षण मोफत असे. धार्मिक बाबतींत लोकांवर पुष्कळ जबरदस्ती व सक्ती होत असे. पोर्तुगीझांच्या कारकीर्दीमध्यें पुष्कळ सिंहली लोक खुशीनें किंवा नाखुशीनें पण क्रिसचन झाले व लंकेंत किसचनधर्मी लोकांचा पुष्कळ भरणा तेव्हांपासून झालेला आहे.<Br>{{gap}}पोर्तुगीझ लोकांच्या राज्यव्यवस्थेंत बरीच अंदाधुंदी व लांचलुचपत चाले; पोर्तुगीझ सैन्यामध्येंही म्हणण्यासारखी शिस्त नव्हती. यामुळे पोर्तुगीझ अंमलाला कायमपणा व मजबुती येऊ शकली नाहीं. लोकांमध्यें या अंमलाबद्दल अनुकूल ग्रह नव्हता. म्हणून दीडशे वर्षे चाललेला पोर्तुगीझ अंमल डच लोकांना अवघ्या वीस वर्षांच्या अवधीत नाहींसा करून लंकेवर आपले वर्चस्व स्थापन करतां आलें. लंकेच्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या काळ्या बाजूचें वर्णन केलें खरें; पण त्या अंमलाला पांढरी बाजू मुळींच नव्हती असें मात्र नाहीं. जरी क्रिसचन मिशनरीनीं धार्मिक बाबतींत सक्ती केली तरी त्यानीं लोकांमध्यें ज्ञानाचा प्रसार केला यांत शंका नाहीं, तसेंच ते प्रजेचा पक्ष घेऊन जुलमी अधिकाऱ्याच्या जुलमापासून प्रजेचें संरक्षण करीत यांतही शंका नाहीं. त्याचप्रमाणें शेतकी व उद्योग या बाबतींत पोर्तुगीझ अमदानींत पुष्कळ वाढ व सुधारणा झाली. त्यांनीं पुष्कळ नवीं पिकें व नवे वृक्ष यांच्या लागवडीस सुरवात केली व उत्तेजन दिलें; तसेंच घरगुती उद्योगधंद्यास प्रोत्साहन दिलें. पण सिलोनमध्ये सध्या पोर्तुगीझ अंमलाच्या खाणाखुणा व स्मारकें फारशीं राहिलीं नाहींत हें खरें आहे.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> s2pxl0rsqts4wdnget1glw3m6ha62jx 104 112165 236846 236760 2026-09-10T13:00:05Z JayashreeVI 4058 236846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१२२)'''}}}}</noinclude>बाहेरचा विषय घेण्यास या विद्वानांनां कोणी आग्रह केला नव्हता. पण हे स्वतः अतिविनयशील असून देखील असली त्यांची ढोबळ चूक जर झाली, तर वाचनाच्या त-हेला दोष देणेच जास्त न्याय्य होईल. अमुक वेळांत भाषण पुरें करण्यास, कठिण विषय देखील सर्वांना समजेल इतक्या सोप्या रीतीनें सांगतां येण्यास, शास्त्रांची होणारी वाढ ध्यानांत ठेवून प्रत्येक विषयावरील नामांकित लेखकांची योग्य संभावना करून हल्लींचे रूप कोणतें, ते दाखवितां येण्यास, वाचन पद्धतशीर पाहिजे. व्यासंग पाहिजे. खुद्द वक्त्याला किंवा लेखकाला जर सांगोपांग माहिती असेल, त्याच्या स्वतःच्या शंकांचं अंशतः तरी समाधान झालें असेल, तरच तो विषय इतरांनां-मग विषय सोपा असो, की कठिण असो-समजावून सांगता येणे शक्य आहे. स्वतःची व श्रोत्यांची किंवा वाचकांची कुवत पाहून विषयांची निवड होऊं लागल्यास हल्लींची स्थिति फार दिवस टिकणार नाहीं. कारण, पुरता अभ्यास केल्याशिवाय वक्ते व लेखक बनण्याची हांव आमच्यांत फार वाढली आहे. विषयाचे ज्ञान बेताचेच असल्यामुळे शब्दजालाने स्वतःचे अज्ञान झाकण्याची जरूर पडल्यास नवल नाहीं. डॉक्टर, एंजिनीयर, शिक्षक, व्यापारी, पेढीवाले, विमेवाले, यांच्याप्रमाणेंच लेखकाचा स्वतंत्र धंदा आहे. हिशोब ठेवितां आला, कीं जसा पेढीवाला होत नाहीं तसा वाक्यें जोडतां आलों की लेखक होत नाहीं. इतर धंद्यांत साधारणपणे देखील यश मिळवावयाचें असेंल, तर जशी पूर्वतयारी केली पाहिजे, तशीच लेखकाच्या धंद्याची गोष्ट आहे. विश्वविद्यालयाची तप्त मुद्रा मिळविली, कीं अंगांत पात्रता आली, अशी समजूत झालेली दिसते; पण परभाषेच्याद्वारे आम्ही शिकत असल्यामुळे नुसती भाषेची देखील अडचण पुरती दूर होत नाहीं, मग व्यासंगाची तर गोष्टच नको! व्यासंगाची लेखकाला जरूर आहे आणि वाचकाला नाहीं, अशी मात्र गोष्ट नाहीं. जितकें गि-हाईक समजूतदार व चलाख, तितकाच धंदेवाला आपल्या कामांत तरबेज असणार. ह्मणून लेखकांनचे चीज होण्यास, त्यांना हुरूप येण्यास, ते ताब्यात राहण्यास, वाचक चिकित्साखोर पाहिजेत, स्वतःचे विचार स्वतःच्या अंतरंगांतच न सांचविणारे पाहिजेत. <br>{{gap}}समाजांत घडामोड थोडीबहुत सतत सुरू असते; पण ती विशेष प्रमाणात होऊं लागली, ह्मणजे पुष्कळांना ओळखता येते.<noinclude></noinclude> 0m9k1r08dn1sakcg3fhfvmuwm4duusu 236847 236846 2026-09-10T13:00:34Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 236847 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(१२२)'''}}}}</noinclude>बाहेरचा विषय घेण्यास या विद्वानांनां कोणी आग्रह केला नव्हता. पण हे स्वतः अतिविनयशील असून देखील असली त्यांची ढोबळ चूक जर झाली, तर वाचनाच्या त-हेला दोष देणेच जास्त न्याय्य होईल. अमुक वेळांत भाषण पुरें करण्यास, कठिण विषय देखील सर्वांना समजेल इतक्या सोप्या रीतीनें सांगतां येण्यास, शास्त्रांची होणारी वाढ ध्यानांत ठेवून प्रत्येक विषयावरील नामांकित लेखकांची योग्य संभावना करून हल्लींचे रूप कोणतें, ते दाखवितां येण्यास, वाचन पद्धतशीर पाहिजे. व्यासंग पाहिजे. खुद्द वक्त्याला किंवा लेखकाला जर सांगोपांग माहिती असेल, त्याच्या स्वतःच्या शंकांचं अंशतः तरी समाधान झालें असेल, तरच तो विषय इतरांनां-मग विषय सोपा असो, की कठिण असो-समजावून सांगता येणे शक्य आहे. स्वतःची व श्रोत्यांची किंवा वाचकांची कुवत पाहून विषयांची निवड होऊं लागल्यास हल्लींची स्थिति फार दिवस टिकणार नाहीं. कारण, पुरता अभ्यास केल्याशिवाय वक्ते व लेखक बनण्याची हांव आमच्यांत फार वाढली आहे. विषयाचे ज्ञान बेताचेच असल्यामुळे शब्दजालाने स्वतःचे अज्ञान झाकण्याची जरूर पडल्यास नवल नाहीं. डॉक्टर, एंजिनीयर, शिक्षक, व्यापारी, पेढीवाले, विमेवाले, यांच्याप्रमाणेंच लेखकाचा स्वतंत्र धंदा आहे. हिशोब ठेवितां आला, कीं जसा पेढीवाला होत नाहीं तसा वाक्यें जोडतां आलों की लेखक होत नाहीं. इतर धंद्यांत साधारणपणे देखील यश मिळवावयाचें असेंल, तर जशी पूर्वतयारी केली पाहिजे, तशीच लेखकाच्या धंद्याची गोष्ट आहे. विश्वविद्यालयाची तप्त मुद्रा मिळविली, कीं अंगांत पात्रता आली, अशी समजूत झालेली दिसते; पण परभाषेच्याद्वारे आम्ही शिकत असल्यामुळे नुसती भाषेची देखील अडचण पुरती दूर होत नाहीं, मग व्यासंगाची तर गोष्टच नको! व्यासंगाची लेखकाला जरूर आहे आणि वाचकाला नाहीं, अशी मात्र गोष्ट नाहीं. जितकें गि-हाईक समजूतदार व चलाख, तितकाच धंदेवाला आपल्या कामांत तरबेज असणार. ह्मणून लेखकांनचे चीज होण्यास, त्यांना हुरूप येण्यास, ते ताब्यात राहण्यास, वाचक चिकित्साखोर पाहिजेत, स्वतःचे विचार स्वतःच्या अंतरंगांतच न सांचविणारे पाहिजेत. <br>{{gap}}समाजांत घडामोड थोडीबहुत सतत सुरू असते; पण ती विशेष प्रमाणात होऊं लागली, ह्मणजे पुष्कळांना ओळखता येते.<noinclude></noinclude> 0hebvb46kbavrf2xzcjvnkbd1o5867h 104 112166 236848 236761 2026-09-10T13:03:57Z JayashreeVI 4058 236848 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ( १२३ ) मतामतांचा गलबला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयासी तेंची थोर ॥ अशी आपल्या समाजाची हल्ली स्थिति आहे. 'मतामतांचा गल्ला' सुरू असल्यामुळे, येक्या ग्रंथ निश्चय केला। तो दुजयानें उडविला। तेणें संशयाची वाढला । जन्मवरी ॥ अशी बहुजनसमाजाची स्थिति होणं साहजिक आहे. पण 'जन्मवरी संशय वाढू न देण्यास उपाय आहेत. समाजाला वळण लावण्याची उमेद किंवा हांव बाळगणारांनी वाचन पद्धतशीर केले पाहिजे. कारण, हल्लींची ज्ञानाची कल्पना फार निराळी आहे. पद्धति - शास्त्रीय पद्धति - ज्याला साध्य होईल, तोच विद्वान्, व तोच ज्ञानी, अशी भावना वाढली आहे. आमच्याच समाजाचें उदाहरण घेतल्यास असें दिसेल, की एकेकाळी "इति शंकराचार्याः " " इति मनुः " ( शंकराचार्य असें ह्मणतात, मनु असें ह्यणतो ) असें ह्यटलें, कीं वादाचा निकाल लागत असे. ह्मणून विद्वानांचें सारें लक्ष विशिष्ट ग्रंथांची पुरती छाननी करण्याकडे. असे. ज्ञान विशिष्ट ग्रंथांत सांचविलें आहे, अशी समजूत असल्यामुळे पद्धतीकडे डोळेझांक होत असे. पण असल्या वादाच्या पद्धतीनें खरोखर कांहींच निकाल न होतां जितके मोठे लोक, तितके पंथ, असे मात्र झाले. शिवाय “कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा या न्यायाने शंकराचार्य ह्मणतात झणून एक खरें मानावयाचें, तर मध्वाचार्य ह्मणतात, ह्मणून दुसरें खरें कां मानूं नये, असला प्रश्न उभा राहतोच ! ह्मणून खन्याखोट्यांची कसोटी निराळ्या तऱ्हेनें लाविली पाहिजे. खऱ्याखोट्यांचा निर्णय करण्याची रीत ह्मणजे शास्त्रीय पद्धति. खरेखोटें ठरविण्यास तुलना केली पाहिजे. तुलना बरोबर करितां येण्यास मागची हकीगत माहिती पाहिजे. मागची हकीगत ह्मणजे इतिहास बरोबर समजून तुलना करितां येण्यास धोरण नक्की पाहिजे. हॅ नक्की धोरण ह्मणजे शास्त्रीय पद्धति. या पद्धतीचीं अंगभूत तत्वें विषयानुसार बदलतात, पण दिशा बदलत नाहीं. हें नकी धोरण, ही दिशा, झणजे चिरकाल टिकणारे किती व अगदीच टाकाऊ किती, याचा निर्णय होय. ह्मणून या काळांत व्यक्तीपेक्षां त्यानें योजलेल्या पद्धतीला मान अधिक 33<noinclude></noinclude> 8ffr0g5eunq3l4xe05neeqs799wuqep 104 112168 236910 2026-09-11T06:54:14Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण १९ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''लंकेची गेल्या शतकांतील स्थिति व सुधारणा'''}}}} {{rule|5em}} <br>{{gap}}मागील प्रकरणांत सांगितलें आहे कीं, सन १८३४ च्या सुमारास लंका बेटाची राज्यव्यवस्था सर्वस्वीं एकतंत्री व एकसूत्री होती. सिलोनचा गव्हर्नर कार्यकारी कौन्सिलच्या मदतीनें वसाहतीच्या स्टेट सेक्रेटरीच्या सल्ल्यानें व संमतीनें लंका बेटाचा सर्व कारभार पाही. सिलोनला जवळ जवळ पहिल्यापासून 'राजाची वसाहत' समजत व म्हणूनच तेथल्या कारभाराचें धोरण वसाहतींच्या सेक्रेटरीच्या अखत्यारानें ठरे. तेव्हां गेल्या शंभर वर्षांमध्यें सिलोनच्या राज्यघटनेची कशी व कितपत प्रगति झाली याचें सिंहावलोकन करणें रास्त आहे.<br>{{gap}}सन १८३४ मध्यें नवी राज्यघटना ठरली ती फार साधी व सुटसुटीत होती. न्यायदानाकरितां स्वतंत्र वरिष्ठ कोर्ट स्थापन करण्यांत आलें. पूर्वीचें हिज मॅजेस्टीज् कौन्सिल नांवाचें गव्हर्नराला मदत करणारें कौन्सिल रद्द करून सिलोनमधले कायदे करण्याकरितां व सिलोनच्या सरकारी उत्पन्नाची विल्हेवाट लावण्याकरितां एक नवें सोळा सभासदांचे ''''सिलोन कायदे कौन्सिल'''' बनविण्यांत आलें. यांपैकी दहा सभासद सरकारी अंमलदार असावयाचे, सहा कार्यकारी कौन्सिलर जागेच्या हक्कानें सभासद असावयाचे व चार दुसरे अंमलदार गव्हर्नरने नेमावयाचे; सहा बिनसरकारी सभासद गव्हर्नरनेंच नेमावयाचे; पण ते तामिळ, सिंहली, बर्जर, सर्वसाधारण युरोपियन, मळेवाले व व्यापारी अशा सहा वर्गांचे प्रतिनिधी म्हणून त्या त्या वर्गांतून एकएक असे निवडावयाचे. या नव्या कौन्सिलची पहिली बैठक सन १८३४ मे मध्यें भरली. पण गव्हर्नर हॉर्टन यानें बिन सरकारी सभासद वेळेवर न नेमल्याबद्दल प्रथमग्रासे मक्षिकापातः<noinclude></noinclude> erkw2qszshxvyfxjo2thqipbd2wvbe4 104 112169 236911 2026-09-11T06:57:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण १७ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''डच कारकीर्द (१६५६ ते १७९६)'''}}}} {{rule|5em}} <br>{{gap}}{{x-larger|'''वा'''}}'''स्को डि गामानें''' हिंदुस्थानचा, व त्याच्याही पूर्वेकडचा स्वतंत्र व सलग जलमार्ग शोधून काढून तिकडचा विलक्षण किफायतशीर व्यापार पोर्तुगीझ लोकांना मिळवून दिल्यापासून युरोपांतील पश्चिमेकडील सर्वच लहान मोठ्या राष्ट्रांच्या तोंडाला पाणी सुटलें व त्या राष्ट्रांचे व्यापारी टोळांच्या टोळधाडीप्रमाणें पूर्वेकडे आपल्या व्यापारी गलबतांसकट सफरी करूं लागले व पूर्वेकडील प्रांतांवर व बेटांवर धाड घालूं लागले. सर्वांची पद्धत एकच; एक व्यापारी कंपनी स्थापावयाची; आपल्या राजाकडून व्यापारी मक्त्याचा परवानगीपट पटकावयाचा; लहान मोठे व्यापारी आरमार व थोडेसे शिपाई जमवावयाचे; व गलबतांत थोडाफार माल व सोनें रूपें भरावयाचें व पूर्वेकडच्या एखाद्या देशांत किंवा बेटांत येऊन तेथील राजाजवळ पाऊलभर जागा व व्यापाराची सवलत मागून तेथें व्यापाराचें ठाणें स्थापावयाचें व मग तद्देशीय राजाच्या भांडणांत हात घालून हळूहळ ''''भटाला दिली ओसरी भट हातपाय पसरी'''' या म्हणीप्रमाणे मुलख काबीज करून आपले राज्य करावयाचें व तेथे आपला धर्म पसरावयाचा व व्यापार वाढवावयाचा! याच पद्धतीनें नेदरलँडच्या डच लोकांनी सन १६०२ मध्यें डच ईस्ट इंडिया कंपनी स्थापन केली व लागलीच त्यानीं व्यापारी आरमार तयार करून पूर्वेकडे कुच केलें. पोर्तुगीझ लोकांनीं हिंदुस्थान व लंकाबेट येथें आपलें बस्तान बसविल्यामुळे डच व्यापारी आणखी पूर्वेकडे गेले व '''सुमात्रा जाव्हा बोर्निओ''' इत्यादि बेटांमध्ये त्यांनीं आपलें ठाणें दिलें. या भागाला ते '''डच ईस्ट इडाझ''' म्हणूं लागले. थोड्याच काळांत त्यानींहीं बेटे आपल्या ताब्यांत घेतलीं व '''बटेव्हिया''' बंदर आपल्या प्रांताची राजधानी<noinclude></noinclude> 5rbx75ez236zt96hp38ipvk9bn2zr89 104 112170 236912 2026-09-11T07:02:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२१८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}सर रॉबर्ट हार्टन या गव्हर्नरीचे कारकीर्दीमध्यें कँडी मुलुखाची निराळी व्यवस्था मोडून सर्व बेटांतील प्रांतांची व जिल्ह्यांची नवीन विभागणी व घटना करण्यांत आली; व सन १८३३ मध्यें सिलोन बेटाला नवी राज्यघटना देण्यांत आली. तदनुरूप स्वतंत्र न्यायकोर्ट बनविण्यांत आलें. चालू राज्यकारभार चालविण्याकरितां गव्हर्नर व त्याचें एक्झीक्युटिव्ह कौन्सिक अशी व्यवस्था करण्यांत आली. तसेंच कायदे करण्याकरितां कायदेमंडळ स्थापन करण्यांत आलें. सारांश, एकतंत्री राज्यव्यवस्था जाऊन कायद्यानें ठरविलेली व नियमबद्ध प्रतिनिधी स्वरूपाची राज्यघटना चालू झाली.<br>{{gap}}गेल्या शंभर वर्षांच्या कारकीर्दीमध्यें लंका बेटाची राजकीय, आर्थिक व सामाजिक बाबतींत कसकशी प्रगति होत गेली याचें सिंहावलोकन पुढील प्रकरणांत करणें चांगलें.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> sktwqyuhabzjpahxgs1z7aiucpql8ug 104 112171 236913 2026-09-11T07:08:18Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||डच कारकीर्द (१६५६ ते १७९६)|२११ }}</noinclude>केली. तरी त्यांचा हिंदुस्थानावर व लंकाबेटावर डोळा होता व संधी साधतांच त्यांनी या दोन्ही ठिकाणांवर झडप घातली.<br>{{gap}}डच ईस्ट इंडिया कंपनी स्थापन झाली त्याच वर्षी म्हणजे सन १६०२ साली पहिला डच व्यापारी '''जोरीस स्पिलबर्जेन''' हा '''बटेव्हिया'''हून लंकेच्या पूर्वकिनाऱ्यावरील '''बाटिकोला''' या बंदरीं आला. त्यानें कँडीचा राजा '''विमलधर्मसूर्य''' याची भेट घेतली; ही पहिली परिचयभेट असल्यामुळे त्यापासून कांहीं एक निष्पन्न झालें नाहीं. त्याच सालीं डच आरमाराचा ॲडमिरल '''वीर्ट''' हा '''बाटिकोला''' बंदरास आला. तोही कँडीच्या राजाला भेटला. राजाला गलबतावर येण्याचा आग्रह करण्यांत आला. राजा मनांत साशंक होता; तरी पण तो गलबतावर गेला. पण दारूनें धुंद झालेल्या आडमिरलनें राजाचा उपमर्द केला. म्हणून राजानें आडमिरलला ठार मारलें व सांपडतील तितक्या डच खलाशांनाही ठार मारलें. याप्रमाणे कँडीचा राजा व डच लोक यांच्या सलोख्याच्या वाटाघाटींत 'प्रथमग्रासे मक्षिकापातः' चा प्रकार घडला. यामुळें डच लोक कांहीं वर्षे लंकेत येण्याच्या फंदात पडले नाहींत. पण '''सेनारेट''' या कँडीच्या राजाच्या कारकीर्दीमध्यें सन १६१२ मध्यें '''मार्सेलस द बाशुवर''' हा खुद्द कँडीला आला. त्यानें डच ईस्ट इंडिया कंपनीकडून राजाला मदत देण्याचे कबूल केलें. पण तो कांहीं कारणानें लंकेंत दोन तीन वर्षे राहिला. यामुळे याही भेटीपासून कांहीं एक निष्पन्न झालें नाहीं. डच लोकांचें बस्तान '''बटेव्हिया''' येथें उत्तम बसल्यामुळे त्यांनीही कांहीं वर्षे लंकेच्या राजकारणांत लक्ष घातलें नाहीं. पण डच ईस्ट इंडियामध्ये त्यांचा अंमल कायमचा बसल्यानंतर व त्यांचें लष्करी व आरमारी सामर्थ्य वाढल्यावर त्यांनीं लंकेंतून पोर्तुगीझ लोकांना हाकलून देऊन सर्व लंकाबेट व तेथला मसाल्याचा विलक्षण किफायतशीर व्यापार हा आपल्या ताब्यांत घेण्याचा निश्चय केला. कँडीचा नव्या दमाचा राजा, दुसरा '''राजसिंह''' याच्याही मनांत पोर्तुगीझ लोकांचें लंकेतील प्रस्थ मोडून टाकावयाचें होतें. तेव्हां राजा व डच कंपनी यांचे संगनमत सहज होऊं<noinclude></noinclude> gqgw6639uwsawdgrfmh481rrecan3s9 104 112172 236914 2026-09-11T07:15:10Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२१२ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>शकलें. डच लोकांनीं सन १६३८ पासून सन १६५६ पर्यंतच्या अवघ्या अठरा वर्षांच्या काळांत पोर्तुगीझ लोकांचा पूर्ण पराजय करून त्यांच्या ताब्यांत असलेला सर्व मुलुख व त्यांच्या राजधानीचें बंदर '''कोलंबो''' हीं सन १६५६ मध्यें काबीज केली व लंकेमध्यें डच अंमल व राज्यव्यवस्था सुरू केली. त्यांनीं सर्व प्रांत किंवा राजधानीचें बंदर प्रत्यक्ष ताब्यांत घेण्याचे आधीपासून म्हणजे सन १६४० पासून लंकेचा गव्हर्नर नांवाचा अधिकारी यांची नेमणूक केली होती. डच लोकांचा पहिला गव्हर्नर '''वुल्यम कांस्टर''' हा होता. पण लंकेवरील डच लोकांची खरी कारकीर्द '''एडीअन व्हॉन मेडन''' या गव्हर्नराचेपासून सुरू झाली. डच लोकांच्या एकंदर एकशेंचाळीस वर्षांच्या कारकीर्दीमध्ये म्हणजे '''एड्रिअन व्हॉन मेडन''' या पहिल्या डच गव्हर्नरापासून तों '''व्हॉन एंजलबीक''' या शेवटच्या डच गव्हर्नरापर्यंत एकंदर सत्तावीस गव्हर्नर झाले. त्यामध्ये '''व्हॉन मेडन व रिकलॉफ व्हॉन गोन्स''' नांवाचे बापलेक अशा तिघां गव्हर्नरांनी सुमारें पंचवीस वर्षे लंकेतील राज्यकारभार केला. याच काळांत लंकेच्या किनाऱ्याच्या बाजूचा सर्व मुलख डच लोकांच्या ताब्यांत आला; व सिंहलद्वीपच्या कँडी येथील नामधारी राजांची पिंजऱ्यांत कोंडलेल्या सिंहाप्रमाणें अक्षरशः स्थिति झाली. या एकशेंचाळीस वर्षांच्या काळांत कँडीच्या राज्यावर दुसरा '''राजसिंह''', दुसरा '''विमलधर्मसूर्य''', '''नरेंद्रसिंह, विजय राजसिंह, कीर्तिश्री व राजाधिराज राजसिंह''' इतके राजे एकामागून एक राज्यावर आले. पुढे इंग्रजांच्या कारकीर्दीमध्यें एकच राजा '''श्रीविक्रमराजसिंह''' हा गादीवर आला व लवकरच त्याचें राज्य इंग्रजांनी घेतलें. या कोंडलेल्या स्थितीबद्दल त्या राजांची सारखी कुरबूर चालू असे. डच लोकांशीं वारंवार केलेल्या तहांना व करारमदारांना धाब्यावर बसवून हे राजे स्वतः डच मुलुखांवर हल्ले व स्वाऱ्या करीत किंवा डच मुलुखांतील लोकांना डच अंमलाविरुद्ध फिसारत देऊन त्यांचेकडून दंगेधोपे करवीत. यामुळे सर्व डच कारकीर्दीभर लंकेमध्यें सारखी धामधूम व लहान मोठ्या चकमकी व लढायां चालू<noinclude></noinclude> 5ba2gthh9e46omr833g5mfnpsfvxlbb 104 112173 236915 2026-09-11T07:18:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||डच कारकीर्द (१६५६ ते १७९६)|२१३ }}</noinclude>असत. तरी पण डच लोकांच्या ताब्यांत सर्व बंदरें असल्यामुळे त्यांच्या व्यापारामध्ये फारसा व्यत्यय आला नाहीं. पोर्तुगीझ लोकांच्यापेक्षां डच लोकांची राज्यव्यवस्था पुष्कळच चांगली असल्यामुळें व त्यांच्या कडक शिस्तीमुळे मुलखाचा वसूल निर्वेध येई. म्हणूनच डच लोकांना लंकेमध्यें मोठमोठी सार्वजनिक कामें करतां आलीं; व त्यांच्या वेळचे किल्ले, प्रार्थनामंदिरें, खासगी व सार्वजनिक इमारती व दळणवळणाचे पाट व कालवे यांचे अवशेष अझून लंकेत शाबूत आहेत. तरी कँडीच्या राजाशीं सारखे युद्धप्रसंग येत असल्यामुळे डच कंपनीला सैन्याचा व आरमाराचा मोठा खर्च ठेवावा लागे. पुढें पुढे दुसऱ्या युरोपीयन कंपन्यांच्या चढाओढीमुळे डच लोकांच्या व्यापाराला बराच धक्का बसला. या सर्व कारणांमुळे लंकेतील डच अंमल त्यांच्या डच इंडीझच्या अंमलाप्रमाणें मजबूत पायावर उभारला गेला नाहीं. त्याचा पाया कच्चा व डळमळीत असाच राहिला. यामुळे युरोपांत इंग्लंड व हॉलंडमध्ये सन १७९४ मध्ये लढाई सुरू झाल्याबरोबर हिंदुस्थानांत बद्धमूल झालेल्या व सामर्थ्यवान् बनलेल्या ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीनें लंकेतील डच मुलुखावर मोठ्या आरमारानिशीं व सैन्यानिशीं स्वारी केली व डच लोकांच्या ताब्यांतील बंदरे व शहरें भराभर काबीज केली व शेवटीं कोलंबो किल्ल्याला सन १७९६ मध्ये वेढा दिला. डच लोकांच्या ताब्यांतील मुलख व बंदरें गेल्याची बातमी कोलंबोस कळल्यामुळें व कुमक येण्याची आशा नसल्यामुळें डच गव्हर्नर '''व्हॉन एंजलबीक''' यानें कोलंबो किल्ला इंग्रजांच्या स्वाधीन केला. याप्रमाणें जो कोलंबो किल्ला पोर्तुगीझ लोकांवर निकाराचा हल्ला करून मोठ्या शौर्यानें डच लोकांनीं सन १६५६ मध्ये मिळविला तोच किल्ला एकशेंचाळीस वर्षांनी इंग्रज कंपनीला निकराचा हल्ला किंवा लढाई न करतां सहज ताब्यात घेतां आला. मग लंकेच्या किनाऱ्यानजीकचा सर्व मुलुख इंग्रजाच्या ताब्यांत येऊन इंग्रज कंपनीला सर्व लंकेचें अधिराज्य मिळालें.{{nop}}<noinclude></noinclude> 2olxd7o7w0r9q22pcp7esgmuh76smxs 104 112174 236916 2026-09-11T07:20:47Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२१४ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}येथें लंकेतील डच अंमलाचें सिंहावलोकन करणें अयोग्य होणार नाहीं.<br>{{gap}}डच ईस्ट इंडिया कंपनी सन १६०२ मध्ये स्थापन झाली हें पूर्वी सांगितलेच आहे. या कंपनीची घटना प्रशंसनीय होती. ही घटना इतर युरोपीयन राष्ट्र आदर्शभूत मानीत. कंपनीचे भागीदार कंपनीच्या व्यवस्थेकरितां १७ डायरेक्टर नेमीत. हे निरनिराळ्या प्रांतांवरील गव्हर्नर व त्यांचे कौन्सिल यांची नेमणूक करीत. सिलोनचा राज्यकारभार गव्हर्नर नऊ सभासदांच्या कौन्सिलच्या मदतीनें पहात असे.<br>{{gap}}जुनी राज्यकारभाराची पद्धति डच लोकांनीं चालू ठेविली. न्यायदानाची पद्धति मात्र जास्त चांगली केली. कारण डच लोकांनीं डच रोमन कायदे व न्यायाचीं तत्त्वें लंकेतील आपल्या मुलखाला लागू केलीं व त्या तत्त्वानुरूप व कायद्यानुरूप तंट्याभांडणांचा निकाल केला जात असे. डच सरकारनें लोकांच्या प्राथमिक शिक्षणाची चांगली सोय केली होती.<br>{{gap}}शेतकीच्या धंद्याला ते नेहमीं उत्तेजन देत असत. सन १७२० पासून त्यांनी लंकेमध्यें कॉफीची लागवड सुरू केली. दालचिनीचीं झाडे लंकेमध्ये आपोआप रानांत होत असत. पण डच लोकांनीं दालचिनीचे मळे करून त्याची मोठ्या प्रमाणावर पैदास होईल अशी व्यवस्था केली. भाताचें पीक वाढविण्याचे व सुधारण्याचे प्रयत्न त्यांनी केले. सारांश, डच लोकांची लंकेंतील कारकीर्द व राज्यव्यवस्था पोर्तुगीझ लोकांच्यापेक्षां जास्त वाखाणण्यासारखी होती यांत शंका नाहीं; व म्हणूनच त्यांच्या कारकीर्दीच्या खाणाखुणा व अवशेष अजूनसुद्धां लंकेमध्यें जागोजाग दृष्टीस पडतात.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> nsujcbj2pnq2fk7fzdvnk17n2lly22r 104 112175 236917 2026-09-11T07:23:33Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण १८ वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''इंग्रज कारकीर्द (सन १७९६ ते सन १८३४)'''}}}} {{rule|5em}} <br>{{gap}}{{x-larger|'''स'''}}'''र्व''' यूरोपीयन राष्ट्रांचें पूर्वेकडील धोरण कमी अधिक प्रमाणांत एक सारखेच होतें. प्रथम व्यापाराच्या दृष्टीनें देशांत चंचूप्रवेश करावयाचा व मग हळूहळू देशी राजांच्या भांडणांत पडून राजकीय वर्चस्व व सत्ता मिळवावयाची. इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीचा हाच कार्यक्रम होता. हिंदुस्थानासारख्या विस्तीर्ण देशांत त्यांना प्रथम ओसरी मिळाल्यामुळें त्यांना तेथेंच ऐसपैस हातपाय पसरण्यास वाव व संधी मिळाली. मग छोट्याशा लंकेकडे त्यांचें लक्ष कशाला जाईल? तरी पण सन १७६३ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीच्या मद्रास इलाख्याच्या सरकारनें '''कँडीच्या कीर्तिश्री''' राजाकडे आपला वकील पाठवून लंकेंत व्यापारी सवलती मिळविण्याची खटपट केली; पण ती गोष्ट त्यावेळीं साधली नाहीं. पण मागच्या प्रकरणांत सांगितल्याप्रमाणें सन १७९४ मध्ये इंग्लंड व हॉलंडमध्यें लढाई सुरू होतांक्षणीं मद्रास सरकारनें ती संधी साधून लंकाबेटावर पूर्व किनाऱ्याच्या बाजूनें स्वारी केली व एका दोन वर्षांमध्यें लंकेंतील डच सत्ता नाहींशी होऊन त्या जागीं ब्रिटिश सत्ता आली.<br>{{gap}}लंकेतील ब्रिटिश कारकीर्द आजतागाईत बरोबर डच कारकीर्दीइतकी म्हणजे एकशेंचाळीस वर्षांची होते. त्या कारकीर्दीचे स्वाभाविकपणें तीन विभाग पडतात. पहिला सन १७९६ पासून सन १८१५ पर्यंतचा काळ, दुसरा सन १८१५ पासून सन १८३३ पर्यंतचा काळ व तिसरा काळ म्हणजे १८३४ पासून १९३४ पर्यंतचा एका शतकाचा काळ हा होय.<br>{{gap}}लंकेतील ब्रिटिश मुलुख ईस्ट इंडिया कंपनीच्या मद्रास सैन्यानें मिळविला असल्यामुळे हा मुलुख प्रथमतः मद्रास सरकारच्या ताब्यांत देण्यांत<noinclude></noinclude> f7j0ruxj8g6812qybj9u17ntztggi5j 104 112176 236918 2026-09-11T07:28:19Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२१६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>आला. मद्रासचा गव्हर्नर हाच लंकेचा पहिला गव्हर्नर बनला. मद्रास सरकारने मद्रासी अंमलदार पाठवून राज्यकारभार मद्रास इलाख्याच्या धर्तीवर चालविला. पण ही राज्यव्यवस्था यशस्वी झाली नाहीं; आधीं परकी मद्रासी अंमलदारांच्या सुळसुळाटानें सिंहली प्रजेंत असंतोष उत्पन्न झाला; तसेंच प्रत्येक नारळावर बसविलेला कर जबर असल्यामुळे त्याबद्दल फार गवगवा झाला; जमिनीचा सारा नोकरीच्या रूपानें घेण्याची जुनी पद्धति बंद करून त्याचे ऐवजी पिकाचा दहावा हिस्सा जमिनीचा सारा म्हणून घेण्याची नवी पद्धति लोकांना फार जाचक वाटली; शेवटी, सारावसुली व न्यायदान हीं दोन्हीं कामें एकाच अंमलदाराकडे देण्याची पद्धति ही प्रजेला पसंत नव्हती; सारांश, मद्रास सरकारने राज्यकारभारामध्ये एकदम घडवून आणलेल्या बदलामुळे सिंहली प्रजेचा असंतोष अनिवार होऊन तिनें जवळ जवळ बंडाचे निशाण उभारलें. तेव्हां विलायतेंतील इंग्रज सरकार जागें झालें व खुद्द राजानें '''फ्रेडरिक नार्थ''' याची लंकेचा पहिला स्वतंत्र गव्हर्नर म्हणून नेमणूक केली. त्यानें लोकांना जाचक वाटणारे नवे कर व नवी व्यवस्था काढून राज्यव्यवस्था सिंहली प्रजेला परिचित अशा पद्धतीनें व पूर्वीच्या अधिकाऱ्यामार्फत चालू केली. यामुळे प्रजेचा असंतोष कमी झाला. पुढें त्यानें राज्यकारभारांत सावकाश सुधारणा घडवून आणल्या व मग त्या सुधारणा लोकांचे आंगवळणी पडूं लागल्या.<br>{{gap}}'''फेडरिक नार्थ''' साहेब गव्हर्नर म्हणून आले त्याचे जरा आधीं कँडीचा राजा राजाधिराजसिंह वारला. त्याच्या दूरच्या एका तरुण नातेवाईकास पहिल्या आडिगारनें (मुख्य प्रधान) गादीवर बसविलें. या राजानें '''श्रीविक्रम राजसिंह''' हे नांव धारण केलें. त्यानें सन १७९८ पासून १८१५ पर्यंतच राज्य केलें. हाच कँडीचा व सिंहलद्वपिचा शेवटचा नामधारी राजा होय. हा राजा तरुण, अननुभवी व जात्या क्रूर होता.<br>{{gap}}गादीला प्रतिस्पर्धी राजकुमार होते. शिवाय राजाच्या मुख्य मंत्र्याचा बेत राजाला मारून आपणच गादी बळकाविण्याचा होता. त्या<noinclude></noinclude> 2hvnl1v29i88fyntdtfmvv0n2be4wbe 104 112177 236919 2026-09-11T07:30:19Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||इंग्रज कारकीर्द (१७९६ ते सन १८३४)|२१७ }}</noinclude>हेतूनें फ्रेडरिक नॉर्थ याजपाशीं त्याचें खलबत चालू होतें. कसें ही करून राजा व ब्रिटिश सरकार यांचेमध्यें वितुष्ट पाडून लढाई घडवून आणावी, मग राजाला पदच्युत करून ब्रिटिश सरकारच्या मदतीनें आपण राजपद मिळवावें असा तो बेत होता. पण या सर्व व्यूहाचा परिणाम 'तेल गेलें तूप गेलें धुपाटणें हातीं आलें' या म्हणीप्रमाणें झाला. ब्रिटिश सरकार व कँडीचा राजा यांचेमध्यें कटकटी सुरू झाल्या. एकमेकांच्या मुलखांवर स्वाऱ्या व हल्ले झाले; कँडीच्या राजानें कोलंबो राजधानीपर्यंत ब्रिटिशांच्या मुलखाची नासधूस केली. सिलोनच्या गव्हर्नरानें सिलोनमधील सरदारांना अनुकूल करून घेतलें. शिवाय मद्रासहून मोठें सैन्य आणविलें व कँडीच्या राजाच्या मुलखावर हल्ला केला. ब्रिटिश सैन्यापुढें कँडीच्या राजाच्या बाजारबुणग्या सैन्याचा निभाव कसा लागणार? शिवाय राजाच्या सरदारांना आधींच फितूर करून घेतलेलें होतें. अशा स्थितींत कँडीच्या सैन्याचा पूर्ण बीमोड होऊन इंग्रज सैन्यानें कँडी राजधानी सन १८१५ फेब्रुवारीमध्यें काबीज केली; व श्रीविक्रमराजसिंह राजाला कैद केलें. इंग्रजांनी कँडीच्या राजाचा सर्व मुलख ताब्यांत घेतला. श्रीविक्रमराजसिंह राजाला प्रथम कोलंबोस व मग हिंदुस्थानास धाडण्यांत आलें. तो तेथेंच सन १८३२ मध्यें वारला व त्याचा एकुलता एक मुलगा संततिहीन असा सन १८४३ मध्ये वारला. याप्रमाणें सिंहलद्वीपचें शेवटचें राजघराणें अस्तंगत झालें.<br>{{gap}}आतां सर्व लंका बेट इंग्रजांच्या ताब्यांत आलें. तरी पण १८१५ पासून सन १८३३ पर्यंत कँडीच्या राजाचा मुलुख निराळा ठेवला होता; व त्याचा कारभारही निराळा असे. याच काळांत कँडीच्या सरदारांनीं दोनचार वेळ बंडाळी केली; पण ती ताबडतोब मोडण्यांत आली. याच काळांत कोलंबो ते कँडी हा रस्ता बांधण्यांत आला व पुढें तो पूर्वेस त्रिंकोमाली बंदरापर्यंत नेण्यांत आला व उत्तरेस दांबुलपर्यंत नेण्यांत आला. याच काळांत लंकेंत काफीची मोठ्या प्रमाणावर लागवड सुरू करण्यांत आली.{{nop}}<noinclude></noinclude> 28xvte2p0elgh8gdhdiyzuo2qab13w6 104 112178 236920 2026-09-11T10:49:03Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२० |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>या न्यायानें गवगवा झाला. पुढे सन १८४७ मध्ये कोलंबो चेंबर ऑफ कामर्स या सभेला व्यापारी प्रतिनिधी व मळेवाल्यांच्या सभेला मळेवाला प्रतिनिधी निवडण्याचा हक्क मिळाला. बाकीचे प्रतिनिधी अजून गव्हर्नरच नेमीत असे. सन १८६३ मध्यें सीलोनकडून लष्कराकरितां घ्यावयाच्या रकमेबाबत रण माजलें व सर्व बिन सरकारी सभासदांनी राजिनामा दिला. म्हणून सन १८६५ मध्ये कमिशन नेमण्यांत आलें. या कमिशनच्या शिफारशीप्रमाणें वसाहतीच्या सेक्रेटरीनें सिलोनच्या उत्पन्नांतून परभारें लष्करी खर्चाची रक्कम उचलण्याचा हक्क सोडला व सिलोन सरकारच्या शिल्लकेवर कौन्सिलला मर्यादित ताबा मिळाला. खेरीज, कोलंबो, कँडी व नंतर गॉल येथें स्थानिक म्युनिसिपालिट्या व गांवोगांव ग्रामसभा स्थापन करण्यांत आल्या. पण कायदे कौन्सिलची वाढ सन १८८९ पर्यंत कांहींच झाली नाहीं. त्या सालीं बिनसरकारी सभासदांची संख्या साहाचे ऐवजीं आठ करण्यांत आली व एक सरकारी सभासद कमी करण्यांत आला व एकंदर कौन्सिल सतरा सभासदांचें झालें. सन १९१० मध्यें कौन्सिलची आणखी थोडीशी वाढ झाली. आतां आकरा सरकारी सभासद व दहा बिनसरकारी सभासद मिळून एकवीस सभासदांचें कौन्सिल झालें. तरी अजून निवडणुकीचा हक्क किंवा बिनसरकारी सभासदांचे बहुमत देण्यांत आलें नव्हतें. पण महायुद्धाचे काळांत व युद्धाचे समाप्तीनंतर लोकांची चळवळ वाढली. म्हणून सन १९२४ मध्ये बऱ्याच सुधारणा करण्यांत आल्या. प्रथमतः लोकप्रतिनिधी लोकांनी निवडून देण्याचें तत्त्व स्वीकारण्यांत आलें. त्याप्रमाणें चवतीस लोकप्रतिनिधी लोकांनीं निवडून द्यावे व बारा सरकारी अंमलदार व तीन बिनसरकारी सभासद गव्हर्नरनें नेमावे असें ठरलें. म्हणजे बिनसरकारी सभासदांना बहुमत देण्यांत आलें. पण या राज्यघटनेनेंही लोकांचें समाधान झालें नाहीं. म्हणून सन १९२७ मध्यें लार्ड '''डनमार''' यांच्या अध्यक्षतेखाली एक कमिशन नेमण्यांत आलें. त्यांनीं केलेल्या शिफारशी ब्रिटिश सरकारनें स्वीकारल्या. तदनुरूप सिलोनच्या कौन्सिलची वाढ व सुधारणा कर-<noinclude></noinclude> pzzf8g7j9nx72lf87xqs4grsltl47nb 104 112179 236921 2026-09-11T10:53:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेची गेल्या शतकांतील स्थिति व सुधारणा|२२१ }}</noinclude>ण्यांत आली. सध्यां सिलोनमध्यें चालू असलेल्या राज्यघटनेचें सामान्य स्वरूप अशा प्रकारचें आहे.<br>{{gap}}हल्लीच्या कौन्सिलला 'स्टेट कौन्सिल' असें नांव देण्यांत आले आहे. या कौन्सिलमध्यें सत्तावन सभासद आहेत. त्यांपैकीं पन्नास सभासद संयुक्त मतदारसंघांनी निवडलेले आहेत; व सात गव्हर्नरने नेमलेले आहेत. एकवीस वर्षांच्यावरील सिलोनमध्यें पांच वर्षे राहिलेल्या बायका- पुरुषांस मताचा अधिकार देण्यांत आलेला आहे. स्टेट कौन्सिलची आयुर्मर्यादा चार वर्षांची ठरविण्यांत आली आहे. सिलोन सरकारच्या सर्व, कारभाराचे दहा विभाग किंवा खातीं ठरविण्यांत आलीं आहेत. त्यांपैकीं तीन विभाग सरकारी वरिष्ट अंमलदारांकडे सोपविलेले आहेत. त्यांना चीफ सेक्रेटरी, कायदा सेक्रेटरी व जमाखर्ची सेक्रेटरी म्हणतात. हे तिघे कार्यकारी बोर्डाचे सभासद जागेच्या हक्कानें होतात. बाकी सात विभागांवर लोकनियुक्त सभासद मंत्री म्हणून गव्हर्नरानें निवडावयाचे असतात; या दहा सभासदांचें कार्यकारी बोर्ड बनतें. सिलोनच्या कारभाराची व जमाखर्चाची संयुक्त जबाबदारी या बोर्डावर आहे. या बोर्डाचा ठराव किंवा जमाखर्ची अंदाजपत्रक स्टेट कौन्सिलनें नापास केल्यास किंवा मंत्र्यावर अविश्वासाचा ठराव पास केल्यास मंत्र्यांना आपल्या जागेचा राजिनामा द्यावा लागतो. याप्रमाणें जबाबदारीचें तत्त्व सध्यांच्या घटनेंत अन्तर्भूत केलेलें आहे. तरी पण अझून गव्हर्नर व तिघे सरकारी सेक्रेटरी यांचे हातीं बरीच सत्ता राखून ठेविलेली आहे. लंकेमध्यें या बाबतींत लोकप्रतिनिधींमध्यें थोडा फार असंतोष आहे. पण कालेकरून खरी राजसत्ता लोकांनी निवडलेल्या मंत्र्यांच्या हातीं आल्याखेरीज राहणार नाहीं. तेव्हांच लंका बेटाला पूर्ण स्वराज्य मिळालें असें होईल. सध्यांची सिलोनची राज्यघटना हिंदुस्थानांतील प्रांतांना देऊ केलेल्या "प्रांतिक स्वायत्ततेच्या" स्वरूपाची आहे असें म्हणण्यास हरकत नाहीं.{{nop}}<noinclude></noinclude> bhiimn1a3xq1jb2i7kpiiibtaxu3j1s 104 112180 236922 2026-09-11T10:56:34Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२२ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>{{gap}}मागें उल्लेख केल्याप्रमाणें मी सिलोनच्या स्टेट कौन्सिलच्या एका बैठकीस हजर राहिलों होतों. तेव्हां मला तें कौन्सिल मुंबई कौन्सिलची छोटेखानी आवृत्ति आहे असें वाटलें.<br>{{gap}}सिलोनमधील सिव्हिल सर्व्हिसचे पगार हिंदुस्थानांतल्या असल्या सर्व्हिसेसपेक्षां पुष्कळ कमी असल्यामुळे व मन्त्र्यांचा पगार तर दरमहा अवघा रुपये १००० असल्यामुळे सिलोनच्या कारभाराचा खर्च डोईजड नसावा असे मला वाटलें.<br>{{gap}}शिवाय सिलोनमध्यें हिंदुस्थानाप्रमाणें युरोपियन लष्कर मुळींच नाहीं. संरक्षणार्थ लागणारे सर्व लष्कर सिंहली शिपायांचें आहे. फक्त लष्करी अंमलदार अजून युरोपियन आहेत. पण कालेकरून ही संख्या कमी कमी होत जाईल असे मला सांगण्यांत आलें.<br>{{gap}}याप्रमाणे राज्यघटना व संरक्षक सैन्य यासंबंधीं सिलोनची बरीच प्रगति या गेल्या शतकांत घडून आली आहे यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}सुधारलेल्या राज्यव्यवस्थेच्या दुसऱ्या बाबीमध्यें प्रगति करण्यांत ब्रिटिश राजकर्त्यांचा हातखंडा आहे. ब्रिटिश लोकांच्या ताब्यांत सर्व बेट आल्यावर प्रथमतः त्यांनीं दळणवळणाची साधनें निर्माण केलीं.<br>{{gap}}दळणवळणाचें आद्य साधन म्हणजे सडका होत. अशा सडका सर्व बेटभर करण्यांत आल्या. लढाईनंतर व मोटारगाड्या सररहा सुरू झाल्यावर या सर्व सडका डामरी गुळगुळीत व निर्धूळ करण्यांत आल्या. लंकेंत पांच दहा घरांच्या लहान खेड्याला सुद्धां उत्तम सडक केलेली आहे. सर्व देशभर व खेडोखेडी सडका करण्याची योजना फार अनुकरणीय व सुसाध्य वाटली. प्रत्येक खेड्यांतील प्रौढ स्त्री-पुरुषांनीं आपले सहा दिवसांचे श्रम किंवा त्याचा मोबदला तितक्या दिवसांच्या मजूरीचे रोख पैसे दिले म्हणजे बाकी लागणारा सर्व खर्च सरकार करी व त्या गांवाला सडक करून देई. अशा लोकांच्या सहकार्यानें उत्तम सडका कर-<noinclude></noinclude> c3vhzv604btxanb1epev2t8eo4snx6d 104 112181 236923 2026-09-11T10:58:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेची गेल्या शतकांतील स्थिति व सुधारणा|२२३ }}</noinclude>ण्यांत आल्या. तें ऐकून मला वाटलें हिंदुस्थानांत अझून सुद्धां या पद्धतीनें खेड्यापाड्यांना दळणवळणाचें आद्य साधन निर्माण करतां येईल.<br>{{gap}}दळणवळणाचें दुसरें साधन आगगाड्या व रेल्वे रस्ता. आगगाड्या व रेल्वे रस्ते प्रथमतः हिंदुस्थानाप्रमाणे खासगी कंपन्यांना व्याजाची हमी देऊन करण्याचा विचार कायम ठरला होता व तदनुरूप एका कंपनीला हमी देऊन कोलंबो ते कँडीपर्यंत रेल्वे रस्ता करण्याचें कंत्राट दिलें सुद्धां होतें. पण त्या कंपनीकडून वेळेवर काम न झाल्यामुळें तें कंत्राट रद्द करण्यांत आलें व सिलोन सरकारनें आगगाड्या व रेल्वे रस्ता सरकारी भांडवलानें व सरकारी देखरेखीखाली करविण्याचें ठरविलें. व म्हणूनच सध्यां लंकेंत असलेले सर्व रेल्वे रस्ते व आगगाड्या सरकारी मालकीच्या आहेत. असा रेल्वे रस्ता सुमारें ८५० मैल लांबीचा आहे. त्यापैकी सुमारें १२० मैलच फक्त नॅरोगेज आहे. बाकी सर्व ब्राडगेज आहे.<br>{{gap}}तिसरें दळणवळणाचें साधन जलमार्ग. सर्व देशच समुद्रवलयांकित असल्यामुळे लंका बेटांत किती तरी बंदरें आहेत व गलबतांची व आगबोटींची रहदारी चालू आहे. शिवाय सुमारें दीडशें मैलाचे जलयानक्षम असे कालवेही बेटांत पूर्व राजवटीपासून केलेले आहेत. याप्रमाणें दळणवळणाच्या साधनांत लंकेंत सध्यां पुष्कळ प्रगति झालेली आहे.<br>{{gap}}दळणवळणाच्या साधनाप्रमाणे शिक्षणाच्या बाबतींत लंकेचे पाऊल हिंदुस्थानच्या पुष्कळ पुढे आहे. बौद्ध धर्माच्या प्रसारामुळे प्रथमपासूनच बहुजनसमाजाच्या शिक्षणाची साधारण सोय बौद्ध धर्मी मठाकडून होत असे. युरोपियन राष्ट्रांपैकीं डच लोकांच्या ताब्यांत लंका बेट असतांना त्यांनीं प्रत्येक खेड्यांत शाळा काढून तेथे प्राथमिक शिक्षण देण्याची चांगली व्यवस्था केली होती व शाळेत जाणें सक्तीचें केलें होतें. ब्रिटिश अंमल सुरू झाल्यावर कांहीं काळपर्यंत या प्राथमिक शिक्षणाची हेळसांड होऊन शिक्षणाची प्रगति न होतां उलट अधोगति झाली. पण १८३४<noinclude></noinclude> ez5kil3dhdezgss27w98ay93u18unre 104 112182 236924 2026-09-11T11:01:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२४ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>पासून एक शिक्षण कमिटी नेमण्यांत आली पुढे या कमिटीऐवजीं डायरेक्टर ऑफ पब्लिक इन्स्ट्रक्शन नांवाचा एक वरिष्ठ अंमलदार नेमण्यांत आला. तेव्हांपासून प्राथमिक, दुय्यम व उच्च शिक्षण असे विभाग पाडण्यांत आले. सन १८३४ मध्ये निघालेल्या कोलंबो ॲकॅडमी नांवाच्या संस्थेची वाढ रॉयल कॉलेज या नांवानें करण्यांत आली. सन १९२१ युनिव्हर्सिटी कॉलेज स्थापन करण्यांत आलें. प्रथमतः लंकेंतील कॉलेज हिंदुस्थानांतील विश्वविद्यालयाला जोडण्यांत आलें; पण पुढें लंडनच्या विश्वविद्यालयाला लंकेंतील उच्च शिक्षणाच्या संस्था जोडण्यांत आल्या. तेव्हांपासून लंकेंत लंडन मॅट्रिक परीक्षा व केंब्रीज जुनीयर व सीनीयर परीक्षा होऊं लागल्या. युनिव्हर्सिटी कॉलेज निघाल्यापासून तर बी. ए. व बी. एससी. या परीक्षाहि लंडन विश्वविद्यालयातर्फे लंकेंत हाऊं लागल्या. लंकेसारख्या स्वायत्त होऊं पहाणाऱ्या देशाला स्वतःचं स्वतंत्र विश्वविद्यालय असावें अशी महत्त्वाकांक्षा उद्भूत व्हावी हें साहजिक आहे; व तदनुरूप विश्वविद्यालय स्थापण्याची योजना तयार करण्यांत आली. पण महायुद्धामुळे व पुढें व्यापारी मंदी आल्यामुळे ती योजना मूर्त स्वरूप धारण करूं शकली नाहीं.<br>{{gap}}पण प्राथमिक व दुय्यम शिक्षण व औद्योगिक व शेतकी शिक्षण यांची लंकेंत समाधानकारक प्रगति गेल्या शतकांत घडून आली. दुय्यम शिक्षण तामिल व सिंहली भाषेच्याद्वारा देण्याची व्यवस्था झाली. सन १९०७ सालापासून प्राथमिक व दुय्यम शिक्षण सक्तीचें करण्यांत आलें व वयाच्या साहा वर्षांपासून चवदा वर्षांपर्यंत प्रत्येक मुलामुलीला पालकाने शाळेत पाठविलें पाहिजे असा सक्त नियम करण्यांत आला. यामुळे हल्लीं लंकेंमध्यें बहुजनसमाजांत साक्षरता पुष्कळच वाढली आहे व आणखी एका पिढींत लंकेंतील लोकांची साक्षरता अत्यंत सुधारलेल्या देशाच्या तोडीची होईल यांत शंका नाहीं.<br>{{gap}}गेल्या शंभर वर्षांमध्यें लंकेमध्यें फळ-पिके व पेय-पिके यासंबंधी पुष्कळच प्रगति घडून आली आहे. धान्य-पिकाबद्दल फारसे प्रयत्न झाल<noinclude></noinclude> 1gur3htilydz0enpjbtn8mz2lyh23s7 104 112183 236925 2026-09-11T11:24:24Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||लंकेची गेल्या शतकांतील स्थिति व सुधारणा|२२५ }}</noinclude>नाहींत. परंतु राज्यघटनेत सुधारणा झाल्यापासून मंत्रिमंडळानें जुनीं पाट बंधाऱ्याचीं कामें यांची दुरुस्ती करून व नवीं पाटबंधाऱ्याचीं कामें करून भातादि धान्याच्या लागवडीस उत्तेजन देण्याचा क्रम सुरू केला आहे.<br>{{gap}}लंकेमध्ये जगभर मागणी असणाऱ्या फळ-पिकांची व पेय-पिकांची वाढ किती झपाट्याने झाली आहे हे खालील कोष्टकावरून दिसून येईल. <center> {| class="wikitable" |+ लंकेतील पिके व निर्गत व्यापार यांचें कोष्टक. |- ! पिकाचें नांव. !! लागवडीचा विस्तार. !! १९२२ सालचा निर्गत व्यापार. !! १९३२ सालचा निर्गत व्यापार. |- | भात|| ८ लाख एकर|| निर्गत नाहीं, तांदुळाची आयात होते.|| |- | नारळ|| ११{{gap}}"{{gap}}" || || |- | सुपारी|| ७० हजार{{gap}}"|| || |- | चहा|| ४॥ लाख{{gap}}" || १७ कोटी पौंड|| २५ कोटी पौंड |- | रबर|| ५।{{gap}}"{{gap}}" || १०{{gap}}"{{gap}}" || ११{{gap}}"{{gap}}" |- | कोको|| ३४ हजार{{gap}}" || ९० लाख{{gap}}" || ९० लाख{{gap}}" |- | दालचिनी|| २६ हजार{{gap}}"|| ४६ लाख{{gap}}" || ५२ लाख{{gap}}" |- | खोबरेल तेल|| || ७० लाख गॅलन || १ कोटी गॅलन |- | खोबरें|| || २० कोटी पौंड || २१ कोटी पौंड |- | सिट्रोनेल तेल|| ३३ हजार{{gap}}"|| १२ लाख{{gap}}" || १२ लाख{{gap}}" |- | वेलदोडा || ७ हजार{{gap}}"|| || |} </center> {{gap}}वरील कोष्टकावरून लंकेमध्ये गेल्या शंभर वर्षांमध्यें शेतकीच्या पिकामध्यें केवढी विलक्षण वाढ झाली आहे, हें दिसून येईल. लंका बेटांत चहा व रबर हीं नवीं पिके सुमारें पन्नास वर्षांपूर्वी प्रथम लावण्यांत आली. त्यांची लागवड यशस्वी व किफायतशीर आहे असं दिसून येतांच या पिकांची लागवड भूमितीश्रेढीनें वाढत गेली. नारळ, खोबरें व खोबरेल तेल व माडापासून तयार होणारे काथ्याचे पदार्थ हेही फार मोठ्या प्रमाणावर निर्गत होऊं लागले. सारांश, गेल्या शंभर वर्षांत या नव्या<noinclude></noinclude> t0b74fapyi531u3mvrtsdb1thzhxlbq 104 112184 236926 2026-09-11T11:27:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२६ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>जुन्या पिकांच्या वाढत्या खपामुळे लंकाबेट, तेथले मळेवाले व सामान्य लोक या सर्वांना संपन्नता आली.<br>{{gap}}लंका बेटामध्यें म्हणण्यासारखे उद्योगधंदे नाहींत; जे काय आहेत ते घरगुती व खेडेगांवी स्वरूपाचे आहेत. मोठमोठे कारखाने तर मुळींच नाहींत. लंकेची सर्व संपन्नता त्या बेटांतील सुपीक जमिनीवर अवलंबून आहे. अर्थात् ही संपन्नता एका दृष्टीनें परावलंबी आहे, म्हणूनच हल्लींच्या व्यापारमंदीचा परिणाम लंकेस जास्तच भोगावा लागत आहे. विशेषतः रबर व नारळ या दोन पिकांच्या किंमती कमी झाल्यामुळे व त्यांची मागणीही घटल्यामुळे लंकेंतील लोकांचें उत्पन्न फार कमी झालें आहे. पण ही व्यापारमंदी व मालाची स्वस्ताई सर्व देशांना भांवत आहे. तेव्हां ही सर्व जगाला सामान्य अशी बाब सोडली तर गेल्या शंभर वर्षात लंकेची सर्वाङ्गीण प्रगति झाली आहे असें वरील त्रोटक विवेचनावरून दिसून येईल.<br><br><br>{{rule|5em}}{{rule|7em}}{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> i71mwj7b0ifekx8h190zfqoynnn91f3 104 112185 236927 2026-09-11T11:34:04Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''प्रकरण २० वें'''}}}} {{rule|7em}} {{center|{{x-larger|'''लंकाबेट व हिंदुस्थान यांमधील संस्कृतिसाम्य'''}}}} {{rule|5em}} <br>{{gap}}विस्तीर्ण हिंदुस्थानच्या अगदी एका टोकाला असलेल्या रामेश्वरच्या यात्रेला हिंदू लोक फार दूर दूर ठिकाणांहून जातात. पण आश्चर्याची गोष्ट ही कीं, त्यांपैकी फारच थोडे लोक रामेश्वरापासून फक्त दीडदोन तासांच्या प्रवासाच्या टप्यांत असलेल्या लंका बेटाला जात नाहींत. याचे कारण लंकाबेट, तेथले लोक व तेथली संस्कृति अगदीं परकी आहे असें हिंदुस्थानवासीयांना वाटतें. परंतु लंकेंत प्रत्यक्ष गेलें व तेथें कांहीं दिवस राहिलें म्हणजे लंकेबद्दल व तेथल्या संस्कृतीबद्दल परकीपणाचा भाव अजिबात नाहींसा होतो; इतकेंच नव्हे तर हिंदुस्थानची संस्कृति व लंकेची संस्कृति यामध्यें विलक्षण साम्य नव्हें ऐक्य आहे असें आपल्याला कळून येतें. माझा अनुभव थेट असाच आहे. आधीं सिंहली लोक- बंगाल-बिहारकडच्या लोकांसारखे दिसतात; तामीळ लोक तर ऐतिहासिक काळांत लंकेत गेलेले आहेत. युरोपांत गेलें असतां ज्याप्रमाणें आपण परकी लोकांमध्यें आलों आहों असें पदोपदीं वाटतें त्याप्रमाणें लंकेंत मुळींच वाटत नाहीं. उलट आपण हिंदुस्थानवासीयांमध्येच वावरत आहों असें वाटतें. लंकेतील दोन मुख्य भाषा तामिळ व सिंहली. या भाषाही युरोपियन भाषांप्रमाणें परकी भाषा वाटत नाहींत. कारण तामिळ ही दक्षिण हिंदुस्थानांत प्रचलित असलेल्या द्रविड कुटुंबांपैकीच एक आहे; सिंहली भाषा पालीपासून निघालेली असल्यामुळे ती आर्य कुटुंबांपैकींच आहे. या भाषा साम्याप्रमाणे लोकांच्या राहणींत, खाण्यापिण्यांत व कपड्यालत्त्यांत परकीपणा वाटत नाहीं. कारण लंकेमध्यें लोकांचा सर्वसाधारण पोषाख दक्षिण हिंदुस्थानच्या लोकांसारखा आहे. तो धोतरी (छोटे धोतर), उपरणी (छोटें उपरणें) व सदरा इतकाच होय. त्यांना पादत्राण किंवा शिरस्त्राण लागत नाहीं. भातभाजी हेंच लंकेकरांचें नेहमींचें<noinclude></noinclude> h50m7lpi6jlgv2me35jh6djxf04qo9q 104 112186 236928 2026-09-11T11:37:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 236928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२८ |लंकेचें वर्णन व वृत्तांत|}}</noinclude>व सामान्य जेवण असतें. हें जेवणही हिंदुस्थानवासीयांना अत्यंत परिचित आहे. लंकेकरांमध्यें हिंदुस्थानवासीयांप्रमाणें यात्रा करण्याची भावना सार्वत्रिक आहे व त्यांचे आयुष्याचे ध्येय हिंदवासीयाप्रमाणें आध्यात्मिक आहे. सिंहली लोकांना पिंपळ पवित्र वाटतो; हिंदूवासीयांची तीच भावना आहे. हिंदू देवालय व बौद्ध देवालय यांमध्यें पुष्कळच साम्य भासतें. याप्रमाणें हिंदुस्थान व लंकाबेट यामध्यें संस्कृतिसाम्य पुष्कळ आहे. ही गोष्ट दुरून मनाला पटत नाहीं; पण लंकेचा प्रत्यक्ष प्रवास व निवास करून आलें म्हणजे तें साम्य समजून येते.<Br>{{gap}}मलाही असाच अनुभव आला. लंकेमध्यें कांहीं दिवस राहिल्यावर मला वाटलें कीं, लंकाबेट ईस्ट इंडिया कंपनीच्या मद्रास प्रांतानें प्रथम काबीज केलें तें जर तसेंच त्या प्रांताशी निगडित राहिलें असतें तर किती नामी गोष्ट झाली असती. हिंदुस्थानच्या नजीक असलेल्या बेटाचा हिंदुस्थानशीं निकट व जिव्हाळ्याचा संबंध राहिला असता व भावी संयुक्त हिंदुस्थानचा लंकाबेट हा एक घटकावयव झाला असता. लंकाबेट व हिंदुस्थान हे जरी दोन्ही शेतकीप्रधान देश आहेत तरी दोन्ही देशांतील हवापाणी व जमीन यांमध्ये फरक असल्यामुळे या दोन देशामध्यें स्पर्धा किंवा चढाओढ न राहतां ते देश व तेथली शेती परस्परांना पूरक व पोषक अशीच झाली असती व अशा दोन देशांमध्यें खुला व अप्रतिबंधक व्यापार चालू राहिला असता व असा व्यापार दोन्ही देशाच्या हिताचा व फायद्याचा झाला असता. मला वाटलें अझून सुद्धां जर लंकाबेट व हिंदुस्थान यांमधील सुशिक्षित व लोकनायक गृहस्थ यांचे परस्परांकडे जाणेयेणे जास्त प्रमाणावर होईल तर दोन देशांतील संस्कृतिसाम्य सर्वांच्या डोळ्यांत भरेल व मग कालेकरून लंकाबेटांतील लोकांना संयुक्त हिंदुस्थानच्या राज्यघटनेत सामील होण्याची इच्छा होईल. असा दिवस कधीं उगवेल तो उगवो. पण हिंदुस्थानवासीयांनीं तरी आपल्या शेजारच्या सुंदर बेटाची भेट घेतल्यावाचून राहूं नये असे मला लंकाबेट पाहिल्यापासून सारखे वाटत आहे. 'लंकेचें वर्णन व वृत्तांत' हे पुस्तक वाचल्यानें लंकाबेटास जाऊन येण्याची वाचकांस इच्छा झाली तरी माझ्या श्रमाचें सार्थक झालें असें मला वाटेल.<br>{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> cq4hijsvyqcpend6e2sgwc09km3mf9q