विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 2141 237186 16131 2026-09-21T12:33:53Z कल्पनाशक्ती 3813 237186 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=छन्दोरचना |Language=mr |Volume= |Author=डॉ. [[साहित्यिक:माधव त्रिंबक पटवर्धन|माधव त्रिंबक पटवर्धन]] ऊर्फ माधव जूलियन (२१ जानेवारी, इ.स. १८९४; बडोदा - २९ नोव्हेंबर, इ.स. १९३९) |Translator= |Editor=(M. N. Kulkarni प्रकाशक) |Illustrator= |School= |Publisher=कर्नाटक पब्लिशिंग हाउस |Address=(चीरा बाजार) मुम्बअी २ |Year=इ.स. १९३७ |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 4="INTRODUCTION" 6 ="सिंहावलोकन" 10 ="अनुक्रमणिका"/> |Volumes= |Remarks=<inputbox> type=fulltext prefix= पान:छन्दोरचना break=no width=10 searchbuttonlabel=छन्दोरचनातील माहिती शोधा </inputbox> |Width= |Css= |Header= |Footer= }} 87egadunerb3qyu2vg63iwd8m166up5 237193 237186 2026-09-21T15:25:35Z कल्पनाशक्ती 3813 237193 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=छन्दोरचना |Language=mr |Volume= |Author=डॉ. [[साहित्यिक:माधव त्रिंबक पटवर्धन|माधव त्रिंबक पटवर्धन]] ऊर्फ माधव जूलियन (२१ जानेवारी, इ.स. १८९४; बडोदा - २९ नोव्हेंबर, इ.स. १९३९) |Translator= |Editor=(M. N. Kulkarni प्रकाशक) |Illustrator= |School= |Publisher=कर्नाटक पब्लिशिंग हाउस |Address=(चीरा बाजार) मुम्बअी २ |Year=इ.स. १९३७ |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 4="INTRODUCTION" 6 ="सिंहावलोकन" 10 ="अनुक्रमणिका" 14="सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण" 28="अध्याय १ ला काही छन्दोविषयक प्रश्न"/> |Volumes= |Remarks=<inputbox> type=fulltext prefix= पान:छन्दोरचना break=no width=10 searchbuttonlabel=छन्दोरचनातील माहिती शोधा </inputbox> |Width= |Css= |Header= |Footer= }} biizmws4i90obvu6cqf6cnqmbu4ql3k 104 5309 237181 15052 2026-09-21T12:17:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>छन्दोरचना</u>|८|}}</noinclude>चरणाच्या अन्तर्गत घटनेचा विचार केला पाहिजे, दोन चरण सममात्रक असूनहि अन्तर्गत घटनाभेदामुळे भिन्न होअू शकतात या गोष्टीचा कोणाला पत्ता लागलेला नव्हता. मी या जातिरचनेचा अभ्यास आरम्भिला आणि खिस्त शके १९२२, जानेवारी ८ या दिवशीं येथील शारदामन्दिरांत 'नवीन चलनी वृत्तें' या विषयावर ओक निबन्ध वाचला. तो नन्तर मी विविध-ज्ञानविस्तारमासिकाकडे पाठविला असतां सम्पादकांनी त्याला स्थान देअून मला अुत्तेजन दिलें. ज्ञानकोशकारांनीहि हा लेख आपल्या ज्ञानकोशांत समाविष्ट करून माझा अेकप्रकारें गौरवच केला. या गुणग्राहकांचा मी फार आभारी आहे. पुढे छन्दांचाहि मी थोडा अभ्यास केला आणि डॉ. केतकर यांच्या अध्यक्षतेखाली येथे भरलेल्या शारदोपासकसम्मेलनांत छन्दावर अेक निबन्ध वाचला तोहि अध्यक्षांना मनोरञ्जक आणि अुत्तेजनार्ह वाटला. परन्तु ग्रन्थनिर्मितीच्या दृष्टीने खरें अुत्तेजन अकल्पितपणे निराळ्याच ठिकाणाहून मिळाले. फर्ग्युसन् कॉलेजांतील संस्कृतविषयाचे प्राध्यापक डॉ. वासुदेव गोपाळ परान्जपे, अेम्. अे., अेलअेल. बी., डी. लिट्, यांनी आर्यसंस्कृति मुद्रणालय नुकतेच स्थापिलें होते आणि त्या मुद्रणालयांतून गम्भीर विषयांवरील पुस्तकें त्यांना प्रकाशित करावयाचीं होतीं. मी असें अेखादे पुस्तक लिहून देऊ शकेन का म्हणून त्यांनी प्रश्न टाकितांच मी छन्दःशास्त्रांतील जातिविचार हा विषय चालेल का म्हणून अुलट प्रश्न केला. त्यांच्याकडून होकारार्थी अुत्तर तत्काळ येतांच मी कार्याला आरम्भ केला. पुस्तक अितर दृष्टींनीहि विद्यार्थ्याच्या आणि कवींच्या अुपयोगी पडावें म्हणून त्यांत वृत्तविचारहि समाविष्ट केला, अरबीफार्सी वृत्तेहि घालण्यांत आलीं आणि शेवटीं ज्याचा छन्दःशास्त्राशी काही सम्बन्ध नाही पण काव्याशी आहे अशा 'पद्याची भाषा' या विषयाचीहि चर्चा करण्यात आली. अेक वर्षाच्या अवधीत पुस्तक लिहून छापून होअून ते खिस्तशके १९२७ मध्ये प्रकाशित झालें! प्रकाशनाचें आश्वासन न मिळते तर ही ग्रन्थनिर्मिति न होती. तेव्हा या ग्रन्थाचें योग्य तें श्रेय डॉ. परान्जपे यांनाच दिलें पाहिजे. तो काल विशेषतः पद्यरचनेचा असल्याने ग्रन्थाला मागणीहि चाङ्गली आली आणि हा गम्भीर साहित्याला आश्रय देण्याचा प्रयत्न आश्रयदात्यांना भोवला नाही हें त्यांचें आणि माझे सुदैवच समजले पाहिजे.{{nop}}<noinclude></noinclude> 2h110b50ez465r8nica1r40bavl3wie 237182 237181 2026-09-21T12:18:14Z कल्पनाशक्ती 3813 237182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८'''|}}</noinclude>चरणाच्या अन्तर्गत घटनेचा विचार केला पाहिजे, दोन चरण सममात्रक असूनहि अन्तर्गत घटनाभेदामुळे भिन्न होअू शकतात या गोष्टीचा कोणाला पत्ता लागलेला नव्हता. मी या जातिरचनेचा अभ्यास आरम्भिला आणि खिस्त शके १९२२, जानेवारी ८ या दिवशीं येथील शारदामन्दिरांत 'नवीन चलनी वृत्तें' या विषयावर ओक निबन्ध वाचला. तो नन्तर मी विविध-ज्ञानविस्तारमासिकाकडे पाठविला असतां सम्पादकांनी त्याला स्थान देअून मला अुत्तेजन दिलें. ज्ञानकोशकारांनीहि हा लेख आपल्या ज्ञानकोशांत समाविष्ट करून माझा अेकप्रकारें गौरवच केला. या गुणग्राहकांचा मी फार आभारी आहे. पुढे छन्दांचाहि मी थोडा अभ्यास केला आणि डॉ. केतकर यांच्या अध्यक्षतेखाली येथे भरलेल्या शारदोपासकसम्मेलनांत छन्दावर अेक निबन्ध वाचला तोहि अध्यक्षांना मनोरञ्जक आणि अुत्तेजनार्ह वाटला. परन्तु ग्रन्थनिर्मितीच्या दृष्टीने खरें अुत्तेजन अकल्पितपणे निराळ्याच ठिकाणाहून मिळाले. फर्ग्युसन् कॉलेजांतील संस्कृतविषयाचे प्राध्यापक डॉ. वासुदेव गोपाळ परान्जपे, अेम्. अे., अेलअेल. बी., डी. लिट्, यांनी आर्यसंस्कृति मुद्रणालय नुकतेच स्थापिलें होते आणि त्या मुद्रणालयांतून गम्भीर विषयांवरील पुस्तकें त्यांना प्रकाशित करावयाचीं होतीं. मी असें अेखादे पुस्तक लिहून देऊ शकेन का म्हणून त्यांनी प्रश्न टाकितांच मी छन्दःशास्त्रांतील जातिविचार हा विषय चालेल का म्हणून अुलट प्रश्न केला. त्यांच्याकडून होकारार्थी अुत्तर तत्काळ येतांच मी कार्याला आरम्भ केला. पुस्तक अितर दृष्टींनीहि विद्यार्थ्याच्या आणि कवींच्या अुपयोगी पडावें म्हणून त्यांत वृत्तविचारहि समाविष्ट केला, अरबीफार्सी वृत्तेहि घालण्यांत आलीं आणि शेवटीं ज्याचा छन्दःशास्त्राशी काही सम्बन्ध नाही पण काव्याशी आहे अशा 'पद्याची भाषा' या विषयाचीहि चर्चा करण्यात आली. अेक वर्षाच्या अवधीत पुस्तक लिहून छापून होअून ते खिस्तशके १९२७ मध्ये प्रकाशित झालें! प्रकाशनाचें आश्वासन न मिळते तर ही ग्रन्थनिर्मिति न होती. तेव्हा या ग्रन्थाचें योग्य तें श्रेय डॉ. परान्जपे यांनाच दिलें पाहिजे. तो काल विशेषतः पद्यरचनेचा असल्याने ग्रन्थाला मागणीहि चाङ्गली आली आणि हा गम्भीर साहित्याला आश्रय देण्याचा प्रयत्न आश्रयदात्यांना भोवला नाही हें त्यांचें आणि माझे सुदैवच समजले पाहिजे.{{nop}}<noinclude></noinclude> 9d6xe1k7m8j486hyj8imp8cix5x97w3 104 5310 237179 15054 2026-09-21T12:04:33Z कल्पनाशक्ती 3813 /* Proofread */ 237179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}}</noinclude>{{center|{{x-larger|'''सिंहावलोकन'''}}}} {{gap}}सहज फिरायला म्हणून बाहेर पडावें आणि नादांतल्या नादांत कित्येक डोङ्गर नि दऱ्या ओलाण्डून अेखाद्या अुत्तुङ्ग शिखरावर चढावें; आणि तेथून सिंहावलोकन करितांना काय प्रदेश पादाक्रान्त झाला हा म्हणून सानन्द आश्चर्य करीत रहावें तशी माझ्या मनाची स्थिति हे शब्द लिहितांना झाली आहे. या प्रकरणीं किती परिश्रम घ्यावे लागणार आहेत याची यथार्थ कल्पना आरम्भीं आली असती तर मनाने कचच खाली असती आणि मग हातून कांहीहि झालें नसतें. बेतापुरतें पुढे पाहून काम करण्यानेच सुखावह प्रगति होते असें दिसतें.<br>{{gap}}२०-२१ वर्षांपूर्वी बी. अे. ची परीक्षा आटोपल्यावर पुढील अभ्यासासाठी म्हणून मी स्वकष्टाने फार्सी छन्दःशास्त्राचा अभ्यास आरम्भिला. छन्दःशास्त्राशी असा हा माझा पहिलाच परिचय होता. तत्पूर्वी मी पद्यरचना केली होती पण छन्दःशास्राकडे ढुङ्कूनहि पाहिलें नव्हतें. फार्सीं छन्दःशास्त्र म्हणजे निष्कारण कठिण करून ठेविलेला अेक विषय आहे. मी प्रत्येक वृत्ताचे चार चार चरण तोण्डपाठ करावे, पुनः पुन्हा म्हणून त्यांना काही तरी अेक गोड पण साधी चाल लावावी, आणि दोन वृत्तांतील साम्यभेद ओळखण्याअितका कान सुसंस्कृत झाल्यावर अन्धुकपणे प्रतीत होणारा हा साम्यभेद पृथक्करण आणि तुलना करून स्पष्ट दृग्गोचर करून घेण्याचा प्रयत्न करावा. अशा रीतीने अभ्यास करीत असतांना फार्सी छन्दःशास्त्रांतील कित्येक दोष अुघडकीस आले. परन्तु त्या शास्त्राची मी म्हणजे अेका परकीयाने केलेली पुनर्घटना ही अिराणांतील लोकांना मान्य होण्याचा सम्भव नसल्याने मी त्या दिशेने अिङ्ग्रजीत अेक पुस्तिका लिहिण्यापलीकडे काही प्रयत्न केला नाही<br>{{gap}}परन्तु हा अभ्यास करितांना पृथक्करण आणि तुलना करून शोध करण्याची जी सवय मला लागली ती फार हितकर ठरली. मराठी पद्यरचना मी अनेक वर्षांपासून करीत असल्याने माझे लक्ष जातींकडे म्हणजे मात्रावृत्तांकडे वळलें. विविध जातींत रचना प्राचीन काळापासून होत आली होती; पण दिण्डी साकी अित्यादि चार पाच प्रकारांपलीकडे छन्दःशास्त्रकारांची दृष्टि गेलेली नव्हती. चरणांतील मात्रांची सङ्ख्या मोजण्यापलीकडे त्यांनी काहीहि केलें नव्हतें.<noinclude></noinclude> mpbfguwfgzmze0bztdptw1nqshwplke 237180 237179 2026-09-21T12:04:56Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}}</noinclude>{{center|{{x-larger|'''सिंहावलोकन'''}}}} {{gap}}सहज फिरायला म्हणून बाहेर पडावें आणि नादांतल्या नादांत कित्येक डोङ्गर नि दऱ्या ओलाण्डून अेखाद्या अुत्तुङ्ग शिखरावर चढावें; आणि तेथून सिंहावलोकन करितांना काय प्रदेश पादाक्रान्त झाला हा म्हणून सानन्द आश्चर्य करीत रहावें तशी माझ्या मनाची स्थिति हे शब्द लिहितांना झाली आहे. या प्रकरणीं किती परिश्रम घ्यावे लागणार आहेत याची यथार्थ कल्पना आरम्भीं आली असती तर मनाने कचच खाली असती आणि मग हातून कांहीहि झालें नसतें. बेतापुरतें पुढे पाहून काम करण्यानेच सुखावह प्रगति होते असें दिसतें.<br>{{gap}}२०-२१ वर्षांपूर्वी बी. अे. ची परीक्षा आटोपल्यावर पुढील अभ्यासासाठी म्हणून मी स्वकष्टाने फार्सी छन्दःशास्त्राचा अभ्यास आरम्भिला. छन्दःशास्त्राशी असा हा माझा पहिलाच परिचय होता. तत्पूर्वी मी पद्यरचना केली होती पण छन्दःशास्राकडे ढुङ्कूनहि पाहिलें नव्हतें. फार्सीं छन्दःशास्त्र म्हणजे निष्कारण कठिण करून ठेविलेला अेक विषय आहे. मी प्रत्येक वृत्ताचे चार चार चरण तोण्डपाठ करावे, पुनः पुन्हा म्हणून त्यांना काही तरी अेक गोड पण साधी चाल लावावी, आणि दोन वृत्तांतील साम्यभेद ओळखण्याअितका कान सुसंस्कृत झाल्यावर अन्धुकपणे प्रतीत होणारा हा साम्यभेद पृथक्करण आणि तुलना करून स्पष्ट दृग्गोचर करून घेण्याचा प्रयत्न करावा. अशा रीतीने अभ्यास करीत असतांना फार्सी छन्दःशास्त्रांतील कित्येक दोष अुघडकीस आले. परन्तु त्या शास्त्राची मी म्हणजे अेका परकीयाने केलेली पुनर्घटना ही अिराणांतील लोकांना मान्य होण्याचा सम्भव नसल्याने मी त्या दिशेने अिङ्ग्रजीत अेक पुस्तिका लिहिण्यापलीकडे काही प्रयत्न केला नाही<br>{{gap}}परन्तु हा अभ्यास करितांना पृथक्करण आणि तुलना करून शोध करण्याची जी सवय मला लागली ती फार हितकर ठरली. मराठी पद्यरचना मी अनेक वर्षांपासून करीत असल्याने माझे लक्ष जातींकडे म्हणजे मात्रावृत्तांकडे वळलें. विविध जातींत रचना प्राचीन काळापासून होत आली होती; पण दिण्डी साकी अित्यादि चार पाच प्रकारांपलीकडे छन्दःशास्त्रकारांची दृष्टि गेलेली नव्हती. चरणांतील मात्रांची सङ्ख्या मोजण्यापलीकडे त्यांनी काहीहि केलें नव्हतें.<noinclude></noinclude> msxgyjb7ykmtqo7wk55p4mlnmehel1l 104 5311 237184 15061 2026-09-21T12:30:24Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}}{{RunningHeader|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१०'''|}}</noinclude>{{gap}}पण या अेवढ्या व्यापारापासून प्राप्ति काय असा प्रश्न करणारे केव्हा केव्हा भेटतातच त्यांना काय समजावून साङ्गावयाचें? {{Block center|<poem>बुभुक्षितैः व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते नच्छन्दसा केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः क्रियाः</poem>}} {{gap}}या सुभाषिताचा अर्थ मलाहि कळतो. पण छन्दाला मोल नाही, गत्यन्तरहि नाही. अितक्या वर्षांच्या सहवासानन्तर अशी, हातावेगळी झाली तरी हृदयांत घर करून रहाणारी गोष्ट अितर जाणत्यांनाहि आवडली, मान्य झाली म्हणजे जें समाधान होअील तेंच साऱ्या श्रमांचें सार्थक होय. <br><Br> <center> {| {{brace table parameters}} |ता. २३ जानेवारी १९३७ अिसवी.{{gap}}||{{brace|r|t}}|| |- |||{{brace|r|m}}||{{gap}}{{gap}}'''माधवराव पटवर्धन''' |- |डेक्कन जिम्खाना, पुणे ४ {{gap}}||{{brace|r|b}}|| |} </center> {{nop}}<noinclude></noinclude> qhw8opfjtannyixpifxovoq8yizgov2 104 5314 237185 15058 2026-09-21T12:32:53Z कल्पनाशक्ती 3813 237185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}}</noinclude><br> {{center|{{x-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}} सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण अध्याय १ ला : काही छन्दोविषयक प्रक्ष (१-४७) गद्य आणि पद्य (२), पद्यरचनेचें व्याकरण (३-४), पद्यक्षेत्राचा सङ्कोच (४-५), पद्याची काव्यानुकूलता (५-६), पद्यरचनेची कृत्रिमता (६-७), छन्दोज्ञान काव्यप्रेरक नाही, पण काव्यशोधक आहे (७-८), छन्द आणि चाल (८-९), काव्यपठन आणि गायन (९-११), चाल कशी असावी? ( ११-१२), पद्यप्रकार रूढ कसा होतो ? (१२-१३), रचनाशैथिल्याची अिष्टानिष्टता (१३-१६), लय म्हणजे काय? (१६-१९), छन्द अस्वाभाविक आणि नियम विरुद्ध नाही (२०), पद्यप्रवाहाची दिशा (२१-२२), सम्मिश्रणाची प्रतिक्रिया (२२-२६), पद्यांतील टुमी (२६-२७), मराठी पद्यरच नेचा अितिहास-छन्द, जाति; वृत्त (२७-३३), मुक्तपद्याचे प्रयोग [ चूर्णिका (३३-३५); लयमुक्त स्वैरपद्य (३५-३७), लयबद्ध स्वैरपद्य (३७-४३), मुक्तच्छन्द (४३-४६), निष्कर्ष ()]. ४६-४७ अध्याय २ रा : यमक, यति, अक्षर आणि गण (४८-८९) यमक हा पदलालित्याचा अॅक प्रकार आहे (४८), अनेकाक्षरावृत्ति आणि यमक (४९-५०), यमकाचा अितिहास (५०-५२), यमका विषयी तीव्र मतभेद (५२-५३), यमक अपरिहार्य नाही, पण स्वाभाविक, आल्हाददायक आणि झुपयुक्त आहे (५३-५५), यमक स्थान (५५-५८), यमकान्तीं खटका असतो (५८-५९), यमकाचें साह्य जातीची मोडणी कळण्यास होते; पण यमक हें चरणनिर्णयाचें गमक नाही (६०-६१), यमक कसे असावें ? (६१), मराठीतील यमकोपयोगाचा अितिहास (६२). यातिविचार (६३-६५), पिङ्गलाची धरसोड (६५-६७), अक्षरविचार-विवृतसंवृत (६७ ६९), प्लुत (६९-७०), संयुक्तवर्णपूर्व अक्षर (७०-७४), ऋल हे शुद्धस्वर नव्हेत (७४-७६ ), स्वरभक्ति (७६-७७ ), चरणान्त्य अकार (७७-८०), शिष्टसम्मत स्पष्टोच्चाराचें महत्त्व (८०-८१), ु<noinclude></noinclude> 78pukdoslb8he56pr4v00ysmvf3sq83 237187 237185 2026-09-21T14:59:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}}</noinclude><br> {{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}}<br> {{rh|'''सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण'''||'''पृष्ठाङ्क'''}} {{rh|'''अध्याय १ ला: काही छन्दोविषयक प्रश्न'''||'''(१-४७)'''}}<br> ::गद्य आणि पद्य (२), पद्यरचनेचें व्याकरण (३-४), पद्यक्षेत्राचा सङ्कोच (४-५), पद्याची काव्यानुकूलता (५-६), पद्यरचनेची कृत्रिमता (६-७), छन्दोज्ञान काव्यप्रेरक नाही, पण काव्यशोधक आहे (७-८), छन्द आणि चाल (८-९), काव्यपठन आणि गायन (९-११), चाल कशी असावी? (११-१२), पद्यप्रकार रूढ कसा होतो? (१२-१३), रचनाशैथिल्याची अिष्टानिष्टता (१३-१६), लय म्हणजे काय? (१६-१९), छन्द अस्वाभाविक आणि नियम विरुद्ध नाही (२०), पद्यप्रवाहाची दिशा (२१-२२), सम्मिश्रणाची प्रतिक्रिया (२२-२६), पद्यांतील टुमी (२६-२७), मराठी पद्यरचनेचा अितिहास- छन्द, जाति; वृत्त (२७-३३), मुक्तपद्याचे प्रयोग [चूर्णिका (३३-३५); लयमुक्त स्वैरपद्य (३५-३७), लयबद्ध स्वैरपद्य (३७-४३), मुक्तच्छन्द (४३-४६), निष्कर्ष (४६-४७)]. {{rh|'''अध्याय २ रा: यमक, यति, अक्षर आणि गण'''||'''(४८-८९)'''}}<br> ::यमक हा पदलालित्याचा अेक प्रकार आहे (४८), अनेकाक्षरावृत्ति आणि यमक (४९-५०), यमकाचा अितिहास (५०-५२), यमकाविषयी तीव्र मतभेद (५२-५३), यमक अपरिहार्य नाही, पण स्वाभाविक, आल्हाददायक आणि अुपयुक्त आहे (५३-५५), यमक स्थान (५५-५८), यमकान्तीं खटका असतो (५८-५९), यमकाचें साह्य जातीची मोडणी कळण्यास होते; पण यमक हें चरणनिर्णयाचें गमक नाही (६०-६१), यमक कसे असावें? (६१), मराठीतील यमकोपयोगाचा अितिहास (६२). यातिविचार (६३-६५), पिङ्गलाची धरसोड (६५-६७), अक्षरविचार-विवृतसंवृत (६७-६९), प्लुत (६९-७०), संयुक्तवर्णपूर्व अक्षर (७०-७४), ऋलृ हे शुद्धस्वर नव्हेत (७४-७६), स्वरभक्ति (७६-७७), चरणान्त्य अकार (७७-८०), शिष्टसम्मत स्पष्टोच्चाराचें महत्त्व (८०-८१),<noinclude></noinclude> k1bqv3cputdveyfy5rtbd668lv16lfv 237188 237187 2026-09-21T15:00:08Z कल्पनाशक्ती 3813 237188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}}</noinclude><br> {{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}}<br> {{rh|'''सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण'''||'''पृष्ठाङ्क'''}} {{rh|'''अध्याय १ ला: काही छन्दोविषयक प्रश्न'''||'''(१-४७)'''}}<br> ::गद्य आणि पद्य (२), पद्यरचनेचें व्याकरण (३-४), पद्यक्षेत्राचा सङ्कोच (४-५), पद्याची काव्यानुकूलता (५-६), पद्यरचनेची कृत्रिमता (६-७), छन्दोज्ञान काव्यप्रेरक नाही, पण काव्यशोधक आहे (७-८), छन्द आणि चाल (८-९), काव्यपठन आणि गायन (९-११), चाल कशी असावी? (११-१२), पद्यप्रकार रूढ कसा होतो? (१२-१३), रचनाशैथिल्याची अिष्टानिष्टता (१३-१६), लय म्हणजे काय? (१६-१९), छन्द अस्वाभाविक आणि नियम विरुद्ध नाही (२०), पद्यप्रवाहाची दिशा (२१-२२), सम्मिश्रणाची प्रतिक्रिया (२२-२६), पद्यांतील टुमी (२६-२७), मराठी पद्यरचनेचा अितिहास- छन्द, जाति; वृत्त (२७-३३), मुक्तपद्याचे प्रयोग [चूर्णिका (३३-३५); लयमुक्त स्वैरपद्य (३५-३७), लयबद्ध स्वैरपद्य (३७-४३), मुक्तच्छन्द (४३-४६), निष्कर्ष (४६-४७)].<br> {{rh|'''अध्याय २ रा: यमक, यति, अक्षर आणि गण'''||'''(४८-८९)'''}}<br> ::यमक हा पदलालित्याचा अेक प्रकार आहे (४८), अनेकाक्षरावृत्ति आणि यमक (४९-५०), यमकाचा अितिहास (५०-५२), यमकाविषयी तीव्र मतभेद (५२-५३), यमक अपरिहार्य नाही, पण स्वाभाविक, आल्हाददायक आणि अुपयुक्त आहे (५३-५५), यमक स्थान (५५-५८), यमकान्तीं खटका असतो (५८-५९), यमकाचें साह्य जातीची मोडणी कळण्यास होते; पण यमक हें चरणनिर्णयाचें गमक नाही (६०-६१), यमक कसे असावें? (६१), मराठीतील यमकोपयोगाचा अितिहास (६२). यातिविचार (६३-६५), पिङ्गलाची धरसोड (६५-६७), अक्षरविचार-विवृतसंवृत (६७-६९), प्लुत (६९-७०), संयुक्तवर्णपूर्व अक्षर (७०-७४), ऋलृ हे शुद्धस्वर नव्हेत (७४-७६), स्वरभक्ति (७६-७७), चरणान्त्य अकार (७७-८०), शिष्टसम्मत स्पष्टोच्चाराचें महत्त्व (८०-८१),<noinclude></noinclude> tf3h49ues34mmp359ckwepruim3l1sf 104 5352 237189 15103 2026-09-21T15:10:43Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{center|१२}}</noinclude>::निरङ्कुशत्वाच्या मर्यादा (८१-८६). पिङ्गलोक्त गणांची चर्चा (८७-८९).<Br> {{rh|'''अध्याय ३ रा: वृत्तविचार आणि वृत्तविस्तार'''||'''(९०-२०६)'''}}<br> ::वृत्त कशास म्हणावें (९०-९१), विषमवृत्त (९१-९२), चूलिका (९२-९३), अर्धसमवृत्त (९३), समवृत्तांचें प्राचीन वर्गीकरण (९३-९४), वृत्तांची अतिऱ्हस्वता वा अतिदीर्घता (९४-९५), अनावर्तनी वृत्त कशास म्हणावे? (९६-९७), वृत्तांची न्यूनाधिक कविप्रियता (९७), वृत्तांचा अुगम (९७-१००), वृत्तनामचचर्चा (१००-१०५), अनुष्टुभ् (१०५-१०७), वैतालीय (१०७-१०८), गीति (१०८-१०९). वृत्तविस्तार-अनावर्तनी समवृत्तें (११०-१२८), पद्मावर्तनी समवृत्ते (१२९-१७०), अग्न्यावर्तनी समवृत्ते (१७१-१७६), भृङ्गावर्तनी समवृत्तें (१७७-१८७), हरावर्तनी समवृत्तें (१८८-१९८), अर्धसमवृत्तें (१९८-२०६)<br> {{rh|'''अध्याय ४ था: वृत्तविहार'''||'''(२०७-३३३)'''}}<br> ::अुदाहरणे, अनावर्तनी समवृत्तें (२०७-२३४), पद्मावर्तनी समवृत्तें (२३४-२७८), अग्न्यावर्तनी समवृत्तें (२७८-२८७), भृङ्गावर्तनी समवृत्तें (२८७-३१०), हरावर्तनी समवृत्तें (३१०-३२५), अर्ध समवृत्तें (३२५-३३३)<br> {{rh|'''अध्याय ५ वा: जातिजीवन'''||'''(३३४-३६१)'''}}<br> ::ध्रुवपद (३३४), कडवें (३३५-३३६), ध्रुवपद हें जातिप्रकाराचें निर्णायक नाही (३३६-३३८), अन्तरा (३३८-३४०), कडव्याचा अन्त्य चरण (३४१-३४३), खण्डन (३४३-३४४), चरण (३४४-३४५), जातीचे मुख्य प्रकार (३४५-३४७), पद्मगणाचे प्रकार (३४७-३४८), आद्यतालकपूर्वगण (३४८-३४९), चरणांची सान्धेजोड (३४९-३५१), पादाकुलकानन्तर आद्यतालकपूर्वगण निषिद्ध आहे (३५१-३५२), यतिविचार (३५२-३५३),<noinclude></noinclude> kt1vil9agvwovgq7rbwy2eoz4ryxpxe 104 5353 237190 15104 2026-09-21T15:18:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{center|१३}}</noinclude>::निषिद्ध पदविच्छेद कसे टाळावेत(३५३-३५६), चौकस अनुकरणाची आवश्यकता (३५५-३५७), तालसंयोग (३५७), काही गुन्तागुन्तीच्या मात्रावली (३५८-३५९), विषम जाति (३५९-३६०), जातींचें नामकरण (३६०-३६१).<br> {{rh|'''अध्याय ६ वा: जातिजृम्भण'''||'''(३६२-५११)'''}}<br> ::अुदाहरणें पद्मावर्तनी समजाती (३६२-४०३), अग्न्यावर्तनी समजाती (४०३-४०४), भृङ्गावर्तनी समजाती (४०५-४१०), हरावर्तनी समजाती (४११-४१३), पद्मावर्तनी अर्धसमजाती (४१३-४४३), भृङ्गावर्तनी अर्धसमजाती (४४३-४४४), हरावर्तनी अर्ध समजाती (४४४-४४५), पद्मावर्तनी विषमजाती (४४५-४९७) अग्न्यावर्तनी विषमजाती (४९७-४९८), भृङ्गावर्तनी विषमजाती (४९८-५०६), हरावर्तनी विषमजाती (५०६-५०८), विषमजाती प्रकार २ रा (५०८-५१०), स्वैरपद्य जाति (५१०-५११).<br> {{rh|'''अध्याय ७ वा: छन्दश्छाया'''||'''(५१२-५४३)'''}}<br> ::छन्दोविचार (५१२-५१३), ओवी (५१४-५१६), समछन्द (५१६-५२९), अर्धसमछन्द (५२९-५३२), विषमछन्द (५३२-५४३), स्वैरपद्य छन्द (५४३).<br> {{rh|'''अध्याय ८ वा: छन्दःशास्राचा अितिहास'''||'''(५४४-५६४)'''}}<br> ::पिङ्गलाचीं छन्दःसूत्रे (५४४-५४६), भरताचें नाट्यशास्त्र (५४६- ५४८), वराहमिहिराची बृहत्संहिता (५४८-५४९), अग्निपुराण (५४९), कालिदासकृत श्रुतबोध (५४९-५५०), विरहाङ्काचा वृत्तजातिसमुच्चय (५५०-५५१), जयदेवकृत छन्दोवृत्ति (५५१), स्वयम्भूच्छन्द (५५१-५५२), हलायुधाची मृतसञ्जीविनी (५५२-५५३), अुत्पलाची विवृति (५५३), क्षेमेन्द्राचें सुवृत्ततिलक (५५४-५५५), नागवर्माचा छन्दोम्बुधि (५५४-५५५), हेमचन्द्राचें छन्दोनुशासन (५५५) कविदर्पण (५५५), केदारभट्टप्रणीत वृत्तरत्नाकर (५५६-५६७), प्राकत पैङ्गल (५५७-५५८), गङ्गादासकृत छन्दोमञ्जरी (५५८),<noinclude></noinclude> 403wntie57661h6s47h6amsbi36finw 104 5354 237191 15105 2026-09-21T15:20:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{center|१४}}</noinclude>::श्रीकृष्णकविकृत मन्दारमरन्दचम्पू (५५९), निरञ्चनमाधवाची सद्वृत्त मुक्तावली (५५९-५६०), रामचन्द्रदैवज्ञाची छन्दोमञ्जरी (५६०), परशुरामतात्यांचें वृत्तदर्पण (५६०-५६१), राजवाडेकृत मराठी छन्द (५६१-५६२), देशपाण्डेकृत छन्दोलङ्कार (५६२), जगन्नाथप्रसादकृत छन्दः प्रभाकर (५६२-५६३), रणछोडभाअीकृत रणपिङगला (५६३), छन्दोरचना (५६३-५६४)<br><br><br> {{rule|5em}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 47byq8j2wydtzesami5v6v35h4k7d0n 104 5355 237194 15106 2026-09-21T15:50:14Z कल्पनाशक्ती 3813 237194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}}</noinclude><br> {{center|{{x-larger|'''सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण'''}}}} {{gap}}दोन सङ्क्षेप जेथे कंसांत अेकापुढे अेक असे दिले आहेत तेथे त्याच्यामध्ये अवग्रहचिन्ह- घातलें आहे. ते या सूचीत वेगळे वेगळे पहावेत. अवग्रहापुढील सङ्क्षेप ग्रन्थाच्या नावाचा आहे. पुढील दोन अङ्कांपैकी १ ला खण्डाचा वा ग्रन्थविभागाचा असून दुसरा पद्याचा वा सूत्राचा वा पृष्ठाचाहि आहे. {| |+ |- | अनेककविकृत कविता. || अकक |- | अनेककविकृत लघुकाव्यमाला. || अकलका |- | अमृतरायकृत कवितासङ्ग्रह || अकस |- | अभिनवकाव्यमाला. || अकामा |- | अनन्तकृत कुशलवाख्यान || अकुल |- | अनन्तकृत गरुडगर्वपरिहार. || अग |- | अमितगतिकृत धर्मपरीक्षा. || अधप |- | अज्ञातवासीकृत अज्ञातनाद. || अना |- | वि. वा. भिडेकृत अलङ्कारनिरूपण. || अनि |- | अमरचन्द्रसूरिप्रणीत पद्मानन्द. || अप |- | अनन्तकृत पदसङ्ग्रह. || अपस |- | अनिलकृत फुलवात. || अफु |- | अश्वघोषकृत बुद्धचरित. || अबुच |- | त्र्यं. रा. अभङ्गकृत मेजवानी. || अमे |- | अनन्तकृत सीतास्वयंवर. || असीस्व |- | अनन्तकृत सुलोचनाख्यान. || असु |- | अश्वघोषकृत सौन्दरनन्द || असौ |- | अज्ञातवासीची कविता. || अज्ञा |- | आनन्द (वि. ल. बर्वे) || आ |- | आगरकर गङ्गाधर काशीनाथ || आगका |- | आनन्दतनयकृत गोरसक्रीडा. || आगो |- | आनन्दतनयकृत पूतनावध. || आपू<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> r7m52kzw3r72vkc8864ydca3uvzmwf9 237217 237194 2026-09-22T05:29:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}}</noinclude><br> {{center|{{x-larger|'''सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण'''}}}} {{gap}}दोन सङ्क्षेप जेथे कंसांत अेकापुढे अेक असे दिले आहेत तेथे त्याच्यामध्ये अवग्रहचिन्ह- घातलें आहे. ते या सूचीत वेगळे वेगळे पहावेत. अवग्रहापुढील सङ्क्षेप ग्रन्थाच्या नावाचा आहे. पुढील दोन अङ्कांपैकी १ ला खण्डाचा वा ग्रन्थविभागाचा असून दुसरा पद्याचा वा सूत्राचा वा पृष्ठाचाहि आहे. <center> {| |+ |- | अनेककविकृत कविता. || अकक |- | अनेककविकृत लघुकाव्यमाला. || अकलका |- | अमृतरायकृत कवितासङ्ग्रह || अकस |- | अभिनवकाव्यमाला. || अकामा |- | अनन्तकृत कुशलवाख्यान || अकुल |- | अनन्तकृत गरुडगर्वपरिहार. || अग |- | अमितगतिकृत धर्मपरीक्षा. || अधप |- | अज्ञातवासीकृत अज्ञातनाद. || अना |- | वि. वा. भिडेकृत अलङ्कारनिरूपण. || अनि |- | अमरचन्द्रसूरिप्रणीत पद्मानन्द. || अप |- | अनन्तकृत पदसङ्ग्रह. || अपस |- | अनिलकृत फुलवात. || अफु |- | अश्वघोषकृत बुद्धचरित. || अबुच |- | त्र्यं. रा. अभङ्गकृत मेजवानी. || अमे |- | अनन्तकृत सीतास्वयंवर. || असीस्व |- | अनन्तकृत सुलोचनाख्यान. || असु |- | अश्वघोषकृत सौन्दरनन्द || असौ |- | अज्ञातवासीची कविता. || अज्ञा |- | आनन्द (वि. ल. बर्वे) || आ |- | आगरकर गङ्गाधर काशीनाथ || आगका |- | आनन्दतनयकृत गोरसक्रीडा. || आगो |- | आनन्दतनयकृत पूतनावध. || आपू<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> 0kdptm9hzv5xfrmiu2yus12tkwks8bn 104 5356 237195 15107 2026-09-21T15:50:29Z कल्पनाशक्ती 3813 237195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१६'''|}}</noinclude>________________ पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने आभ आमा ... आमाला ... ... ... आमो आवि अि. अधू अखरु अज अपो आश्रमभजनावलि. आनन्दमासिक. वि. ह. आपटेकृत माला. आमोद. ... आनन्दतनयकृत विश्वामित्रयज्ञरक्षण. कु. अिन्दुमती, बी. ओ. अश्वरदत्तप्रणीत धूर्तविटसंवाद. अमरखय्यामकृत रुबाया. अपाध्ये जयकृष्ण. ... जयकृष्ण अपाध्येकृत पोपटपञ्ची. अद्धवचिद्वनकृत भगवद्गीता. ... ... ... ... ... भट्ट अत्पलाची बृहत्संहितेवरील टीका. अत्साहतीर्थ महाजनकृत अदात्तवाणी. रविकिरणमण्डळाचें तिसरें पुस्तक. ख्रिस्ती अपासना सङ्गीत. अकनाथ. ... ओङ्कारमुनिकृत लक्ष्मणास्वयंवर. ... कवनगुच्छ. ... ... काशिकवि. ... ... अनन्तकाणेकरकृत चान्दरात. कविदर्पण. ... ... ... करभार ... ... ... कविसंमेलन काव्यकिङ्कर ... ... के. नारायण काळे गिका पहा. ... ... ... ... अच्युत दामोदर कारेकृत नन्दादीप.... काळेले रामचन्द्र अनन्त.... रा. अ. काळेलेकृत वाग्वसन्त. ... अभ ... अवबृ अवा अषा अस अ ओलस्व कगु ... ... काक काचा ... कद कभा कस काकि काना काग कान काराअ कावा<noinclude></noinclude> aa33chq91t6h68xaeqzn12erm17dwzd 237218 237195 2026-09-22T05:43:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१६'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | आश्रमभजनावलि. || आभ |- | आनन्दमासिक. || आमा |- | वि. ह. आपटेकृत माला. || आमाला |- | आमोद. || आमो |- | आनन्दतनयकृत विश्वामित्रयज्ञरक्षण. || आवि |- | कु. अिन्दुमती, बी. अे. || अि. |- | अीश्वरदत्तप्रणीत धूर्तविटसंवाद. || अीधू |- | अुमरखय्यामकृत रुबाया. || अुखरु |- | अुपाध्ये जयकृष्ण. || अुज |- | जयकृष्ण अपाध्येकृत पोपटपञ्ची. || अुपो |- | अुद्धवचिद्वनकृत भगवद्गीता. || अुभ |- | भट्ट अुत्पलाची बृहत्संहितेवरील टीका. || अुवबृ |- | अुत्साहतीर्थ महाजनकृत अुदात्तवाणी. || अुवा |- | रविकिरणमण्डळाचें तिसरें पुस्तक. || अुषा |- | ख्रिस्ती अुपासना सङ्गीत. || अुस |- | अेकनाथ. || अे |- | ओङ्कारमुनिकृत लक्ष्मणास्वयंवर. || ओलस्व |- | कवनगुच्छ. || कगु |- | काशिकवि.|| काक |- | अनन्तकाणेकरकृत चान्दरात. || काचा |- | कविदर्पण. || कद |- | करभार || कभा |- | कविसंमेलन || कस |- | काव्यकिङ्कर || काकि |- | के. नारायण काळे || काकेना |- | गिका पहा. || काग |- | अच्युत दामोदर कारेकृत नन्दादीप || कान |- | काळेले रामचन्द्र अनन्त. || काराअ |- | रा. अ. काळेलेकृत वाग्वसन्त. || कावा<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> p6io9f0bn4ldr724ih75k1hsbe742oc 104 5357 237196 15108 2026-09-21T15:50:43Z कल्पनाशक्ती 3813 237196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१७'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude>________________ काव्यविहारीकृत काव्यविहार. १७ पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने ... ... ... कात्रे विश्वनाथ शङ्कर. कालिदासकृत शृङ्गारतिलक के. ना. काळेकृत सहकारमञ्जरी काव्यविहारीकृत स्फूर्तिलहरी. किरण ... समग्र किर्लोस्कर ग्रन्थ. किर्लोस्कर मासिक किरात ( कृ. ल. सोमण ) कुसुमाग्रज ... कुमुदबान्धवाची कविता ... ... कावि काविश काशू कास कास्फू कि किग्र ... ... ... ... किमा ... कुञ्जविहारीकृत गीतगुञ्जारव कुसुमाग्रजकृत जीवनलहरी. य. ख. कुळकर्णीकृत मानसनिश्यन्द. कुमारसम्भव ... कुमारयशोदकृत यशोदायिनी . कृष्ण केशव. ... ... केदारभट्टप्रणीत वृत्तरत्नाकर. केशवसुत यांची कविता. केशवकुमार ( प्र. के. अत्रे ). ... केशवकुमारकृत गीतगङ्गा. केशवकुमारकृत झेण्डूंची फुलें. वृत्तरत्नाकराची निर्णयसागरी आवृत्ति. न. चिं. केळकरकृत पद्यगुच्छ. केशवस्वामी भागानगरकर. ... ... किरा कु कुक कुगी ... ... ... ... कुजी कुमा कुमार कुयशो कृके के ... ... केक केकु केगी य. स. कोरेकलकृत काव्यकुसुमकलिका श्री. कृ. कोल्हटकरकृत गुप्तमञ्जूष. कोलते दत्तात्रय भिकाजी ... श्री. कृ. कोल्हटकरकृत प्रेमशोधन. ... केझे केनिया केपगु केस्वा ... ... कोका कोगु कोभि ... ... ... कोप्रे<noinclude></noinclude> nh0yl43co9s8yeksbyytnb9hgrwm0hg 237219 237196 2026-09-22T05:43:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१७'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | काव्यविहारीकृत काव्यविहार. || कावि |- | कात्रे विश्वनाथ शङ्कर. || काविश |- | कालिदासकृत शृङ्गारतिलक || काशृ |- | के. ना. काळेकृत सहकारमञ्जरी || कास |- | काव्यविहारीकृत स्फूर्तिलहरी. || कास्फू |- | किरण || कि |- | समग्र किर्लोस्कर ग्रन्थ. || किग्र |- | किर्लोस्कर मासिक || किमा |- | किरात (कृ. ल. सोमण) || किरा |- | कुसुमाग्रज || कु |- | कुमुदबान्धवाची कविता || कुक |- | कुञ्जविहारीकृत गीतगुञ्जारव || कुगी |- | कुसुमाग्रजकृत जीवनलहरी. || कुजी |- | य. ख. कुळकर्णीकृत मानसनिश्यन्द. || कुमा |- | कुमारसम्भव || कुमार |- | कुमारयशोदकृत यशोदायिनी || कुयशो |- | कृष्णकेशव. || कृके |- | केदारभट्टप्रणीत वृत्तरत्नाकर. || के |- | केशवसुत यांची कविता. || केक |- | केशवकुमार ( प्र. के. अत्रे ). || केकु |- | केशवकुमारकृत गीतगङ्गा || केगी |- | केशवकुमारकृत झेण्डूंची फुलें. || केझे |- | वृत्तरत्नाकराची निर्णयसागरी आवृत्ति. || केनिया |- | न. चिं. केळकरकृत पद्यगुच्छ. || केपगु |- | केशवस्वामी भागानगरकर. || केस्वा |- | य. स. कोरेकलकृत काव्यकुसुमकलिका || कोका |- | श्री. कृ. कोल्हटकरकृत गुप्तमञ्जूष. || कोगु |- | कोलते दत्तात्रय भिकाजी || कोदभि |- | श्री. कृ. कोल्हटकरकृत प्रेमशोधन. || कोप्रे<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> lkda5sujchrcks3l95u8e3zze23euke 104 5724 237183 15511 2026-09-21T12:24:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इनच्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''९'''|<u>'''सिंहावलोकन'''</u>}}</noinclude>{{gap}}पण या ग्रन्थांत अनेक अुणीवा राहून गेल्या होत्या. प्राकृत पैङ्गलाचा अुपयोग करून घेण्यांत आला असला तरी प्राचीन संस्कृत छन्दःशास्त्रकारांनी वृत्तांची चर्चा कशी केली आहे आणि संस्कृत कवींनी त्यांची सम्भावना कशी केली आहे याचा विचार करण्यांत आलेला नव्हता. पुन्हा जाति आणि छन्द यांत आढळणारी आवर्तनात्मकता वृत्तांत कोठे आणि कशी आढळते याचाहि शोध घेण्यांत आला नव्हता. म्हणून छन्दोरचना प्रकाशित झाल्यानन्तर २-३ वर्षांनीच मी पुन्हा या विषयाचा अभ्यास आरम्भिला. भरतपिङ्गलादि संस्कृत छन्दःशास्त्रकारांचे ग्रन्थ अभ्यासून आणि संस्कृत नि मराठी प्राचीन-अर्वाचीन वाङमय डोळ्याखाली घालून, पुष्कळच नवीन सामग्री मिळवून, जुळवून आतां छन्दोरचना हा ग्रन्थ अथपासून अितिपर्यन्त नवीनच लिहून काढलेला आहे. याला पूर्वीच्या आवृत्तीचा आधार आहे आणि अेकदा प्रसिद्ध झालेलें नाव पालटण्यांत अर्थ नाही म्हणूनच छन्दोरचना हें नाव तसेंच ठेविलें आहे. ताडून पहाणाराला ही दुसरी आवृत्ति म्हणजे वस्तुतः जवळ जवळ नवीनच असा अेक ग्रन्थ आहे हे स्पष्ट दिसून येअील.<Br>{{gap}}पद्य म्हणजे लयबद्ध अक्षररचना होय हें साधे तत्व जें पूर्वीच्या छन्दःशास्त्रकारांना सापडलें नाही आणि अेका आधुनिकाला अगदी पुसटपुसटच दिसलें तें मला परिश्रमान्तीं हळूहळू स्पष्ट होत गेलें. या तत्त्वाप्रमाणे, पद्यरचना ही वृत्तस्वरूप असो, वा जातिस्वरूप असो वा छन्दःस्वरूप असो, ती कशी सम, अर्धसम आणि विषम असू शकते हे या ग्रन्थांत विस्ताराने दाखविलेलें आहे. छन्दःशास्त्राची काहीतरी व्यापक आणि पायाशुद्ध अशी घटना आता निश्चित केलेली आहे. अश्वघोषापासून जगन्नाथरायापर्यन्तचे संस्कृत आणि अद्ययावत् मराठी प्रसिद्धअप्रसिद्ध कवि यांचा योग्य तो परामर्श घेण्यांत आला आहे. कोठे काही महत्त्वाचें वगळलें गेलें असल्यास तें अनवधानानेच वगळलें गेलें आहे याविषयी सन्देह नसावा. कोणाच्याहि श्रेयाचा अपहार करण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. दिण्डी-शारदा अित्यादि ४-५ मात्रावलींचा विचार करितांना श्री. गोविन्दराव टेम्बे आणि श्री. वामनराव पाध्ये यांच्याशी मी विचारविनिमय केला होता ही गोष्ट येथे साभार साङ्गून टाकितों, तथापि मुख्य कार्य सारें मी अेकट्यानेच केलेलें आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> 7vs2ztofclsdoxzl8xo1yp3m7xmot1m 104 5733 237197 15520 2026-09-21T15:50:53Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८'''|}}</noinclude>श्री. कृ. कोल्हटकरकृत मूकनायक. प्रो. विष्णु भिकाजी कोलतेकृत लव्हाळी. क्षेमेन्द्रकृत दशावतारचरित. क्षेमेन्द्रकृत सुवृत्ततिलक. ... ना. धों. खाण्डेकरकृत कविताकलाप... ना. धों. खाण्डेकरकृत प्राकृत कविता. माजूग पहा. गङ्गादासप्रणीत छन्दोमञ्जरी. बाबा गर्दे. गाङ्गेय. ... ... गायकवाड प्राच्यग्रन्थमाला. गिरीशकृत अभागी कमल. गिरीशकृत आम्बराअी. गिरीशकृत काञ्चनगङ्गा.. गिरीशकृत फलभार. जयदेवविप्रणीत गीतगोविन्द. गोविन्दकवीची कविता. गोदातटींचा गुञ्जाव. गोविन्दराव टेम्बे. गोपीनाथ तळवळकर. गोखले दत्तात्रय लक्ष्मण. ... ... गोपीनाथ तळवळकरकृत दूर्वाङ्कर. गोरे पाण्डुरङ्ग श्रावण. ... पा. श्री. गोरेकृत बोबडे बोल. विठ्ठलराव घाटे.... त्र्यं. गं. घारपुरेकृत लीलेचा संसार. राजकवि चन्द्रशेखरकृत चन्द्रिका. चतुर्विजयकृत वर्धमानषट्त्रिंशिका. काना पदा ... ... ... ... कोमू कोल क्षेद क्षेसु खाक खाप्राक ग गछ गबा गा गामाश्रमा गिअक गिआ गिका ... गिफ गीगो ... ... ... ... गोक गोगु गोटे गोत गोदल गोदू गोपाश्रा गोबो ... ... ... ... ... ... ... घा घाली ... ... च ... चव श्राम<noinclude></noinclude> ksrewuwyduywv86xo6ek8bikw6c3nmu 104 5734 237198 15521 2026-09-21T15:51:04Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१९'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude>कृष्णशास्त्री चिपळूणकरकृत पद्यरत्नावली. जगन्नाथप्रसादकृत छन्दःप्रभाकर. जगद्वरकृत स्तुतिकुसुमाञ्जलि. जोशी अनन्त हरि. ... गजानन गोपाळ जोशीकृत पद्यपुष्पहार. सीताराम बाळकृष्ण जोशीकृत वनमाला. जोगळेकर सदाशिव विष्णु. जोशी सीताराम बाळकृष्ण. जोअिन्दुकृत योगसार. ज्योत्स्ना. ... ... पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने सङ्क्षेप ... चिप ... ... ... नारायण वामन टिळक यांची कविता. टिळक वि. सि. आनन्दराव टेकाडे. ... छम जस्तु जोअह जोप जोव जोसवि जोसीबा जोयो ज्यो टिक ... ... टिविसी टे टेंआ ... टेकाडेकृत आनन्द गीत. गजानन लक्ष्मण ठोकळ. ... ... डिम्भ ( कृष्णमुनि) कृत रुक्मिणीस्वयंवर. तडफ. ... ... ... तण्डालं रामचन्द्ररावकृत सुदामभाग्योदयचरित. भास्कर रामचन्द्र ताम्बे यांची समग्र कविता. ... ... दत्तांची कविता. दशवैकालिक सूत्र. दडकर सुमतिबाओ. ... ... रघुनाथपण्डिताचें दमयन्तीस्वयंवर. ... दाते शङ्कर गणेश सम्पादित मणिमाळ. ... ... ठो डिरुस्व ... ... त तरासु तासक ... दुक दवै ... दसु ... ... दस्व दाम ... दालो देअ देक दाते शङ्कर गणेश सम्पादित लोककथा. ... ... सौ. अपर्णा देशपाण्डे. ... ... सौ. कुसुमावती देशपाण्डे. ... ... ... देवनाथकृत कवितासङ्ग्रह. देवलकृत झुञ्जारराव. ... ... देकु देल<noinclude></noinclude> a3t4aeigqy7wgdqfe51zffrspf72ssz 104 5735 237199 15522 2026-09-21T15:51:13Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''२०'''|}}</noinclude>गुणवन्त हनमन्त देशपाण्डे. ना. घ. देशपाण्डे - देशपाण्डे यांची निर्माल्यमाला. पुरुषोत्तम यशवन्त देशपाण्डे. देवलकृत मृच्छकटिक. वामन नारायण देशपाण्डे. देवलकृत विक्रमोर्वशीय. सौ. विमलाबाओ देशपाण्डे. देवलकृत शारदा. ... ... ... देगुह देनाघ देनिमा देपुय देमृ देवाना ... ... ... देविक्र देवि देशा देशाप देस ... ... ... द्रोप ... नग देवलकृत शापसम्भ्रम. देवलकृत संशयकल्लोळ. द्रोणपर्व. नरहरिकृत गङ्गारत्नमाला. नवजीवन मासिक. ... ... ... कान पहा. ... ... ... नयचन्द्रसूरिप्रणीत हम्मीरमहाकाव्य. नागवर्मकृत छन्दोम्बुधि देनाघ पहा के. नारखेडेकृत चन्द्रकला ... ... ... ... ... के. नारखेडेकृत बालगीतमाला सौ. नावलेकरकृत भाव कुसुमाञ्जलि सौ. मनोरमाबाओ नावलेकर नागेशकृत वन्यपुष्पें. ... निरञ्जन माधवाची कविता.... निरञ्जनमाधवकृत चिद्बोधरामायण निशिगन्धकृत ज्योत्स्नागीत. निशिगन्धकृत निशागीत. ... निरञ्जनमाधवकृत सद्वृत्तमुक्तावली. श्री. पण्डितकृत चवथीचा चान्द ... नजीमा नदी नह नाग नाघदे नाच नाबा नाभा नाम ... नाव ... ... निक निचि निज्यो निनि ... ... ... निस, निमास पचचा ...<noinclude></noinclude> cgchx3cm6g0f1wrxyea3e46t6a9mppd 104 5736 237200 15523 2026-09-21T15:51:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''२१'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude> पद्मदल. कु. पद्मा पटवर्धन. पदसङ्ग्रह ( निर्णयसागर ). भवानीशङ्कर पण्डितकृत पिचलेला पावा. परमात्मप्रकाश जोअिन्दुकृत. श्रीधर सखाराम पण्डितकृत स्वैरालाप. पार्थिव ( हरि काशिनाथ कुळकर्णी ). ( वा. भा. पाठककृत आशागीत. पाण्डुरङ्गकविकृत गयगन्धर्वाख्यान. पाटणकर परशुराम नारायण. पारिजात मासिक. ... पद ... पप पस ... पपि पन पस्वै पा पाआ ... ... पाग पापना ... ... ... पामा पार भा. दा. पाळदे यांची रत्नमाला. गणेश हरि पाटिलकृत रानजाओ. पारिजात. ... पालेकर सौ. शान्ताबाअी. ... ... ... पाण्डुरङ्ग कविकृत स्थालीपाककथा. पिङ्गलविरचित छन्दःशास्त्र. पिम्पळपान. ... पुष्पदन्तविरचित णायकुमारचरिअ. पूज्यपादकृत नन्दीश्वरभक्ति. पूज्यपादकृत योगिभक्ति. अपो पहा. ... शे. पोहनेरकरकृत बागशाही. प्रभाकर याची कविता. पारा पारि ... ... ... ... ... ... पाशा पास्था पि पिपा पुणा पून पूयो पोप पोबा ... ... ... ... ... प्रफुलपद्माकर ( द. बा. पद्माकरकृत कुन्दकुन्दाचार्यकृत प्राकृत गुरुभक्ति. प्राकृत पैङ्गलम्. ... फटत्कार. फर्ग्युसन कॉलेज त्रैमासिक. ... ... ... ... प्रक प्रप प्रागुभ ... ... ... ... प्रापै फ फत्रै<noinclude></noinclude> rszpl380gvdg26koogl0fxgsy4voujv 104 5737 237201 15524 2026-09-21T15:51:34Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''२२'''|}}</noinclude> फाटक गणेश कृष्ण. बीकृत फुलांची ओअळ. बलकवि. ... ... ... ... बालकवि (ठोम्बरे) यांची कविता. बालबोधमेवा मासिक. बापट सारजाबाओ. बृहत्स्तोत्ररत्नाकर. बेडेकर श्रीराम गोविन्द. श्री. रा. बोबडे. ... बा. भ. बोरकरकृत प्रतिभा. भरतप्रणीत नाट्यशास्त्र. ... ... ... ... ... ... ... ... : भट्टिकाव्यम्. भगवद्गीता. ... ... भवभूतिप्रणीत मालतीमाधव. भक्तिमार्गप्रदिप. ... भासकृत अभिषेक. भासकृत अविमारक. भासकृत कर्णभार. ... ... ... फागक़ फुओ बक ... बाक बाबोमा बासा बृस्तो बेश्रीगो बो बोप्र भ भका भगी भमा भमाप्र भाअ भाअवि भाक ... भाग भाद ... ... ... भाष भागवतम्. भालचन्द्र दत्त. ... भासकृत प्रतिभा. भावलेखा. ... भासकृत स्वप्नावासवदत्ता. ... वि. वा. भिडेकृत अलङ्कारनिरूपण. वि. वा. भिडे जीवजागृति. भिक्षुकविकृत द्रौपदीवस्त्रहरण. वि. वा. भिडेकृत मन्दारमञ्जरी अि० भिडेकृत राघवीय परीवाह ( राम ). मञ्जुबाळ. ... ... ... ... ... ... ... भाले भास्व भिअनि भिजी भिद्रौ भिम भिरा म<noinclude></noinclude> 3m66dw727paaeafermjoushdmauuopw 104 5738 237202 15525 2026-09-21T15:51:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''२३'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude> मका मधुमा ... मनोमा ... मभा मभाष्य ममच महानुभावीय काव्यांतील काही नवीन छन्द. मधुमाधव. मनोहर मासिक. महाभारत. महाभाष्य. ... ... श्रीकृष्णकविविरचित मन्दारमरन्दाचम्पू. मध्वमुनीश्वराची कविता. महाराष्ट्रशारदा मङ्खककृत श्रीकण्ठचरित. मराठे कु. सञ्जीवनी. ... मायदेवकृत अभिनयगीत. माळव्यांतील अर्वाचीन कवि ... ममुक ... मशा ... मश्री मस ... माअ माअक ... माक मागत्र्यं ... ... माजूग ... ... ... माजूद्रा माजूस्व माधव (के. मा. काटदरे ) कवीची कविता. माडखोलकर रा. त्र्यं. माधव जूलियनूकृत गज्जलाञ्जलि. माधवजूलियनूकृत द्राक्षकन्या.. माधवजूलियनूकृत स्वप्नरञ्जन. माधवी. ... माधवानुजांची कविता. मायदेवकृत भावतरङ्ग. मायामच्छिन्द्र बोलपट. माढेकर, मा. ह. मालविका. ... ... ... ... ... ... ... ... ... माध मानुक माभा मामबो मामाह ... माल ... ... माशि मुराअ ... मोअ ... मोकुल मोकृवि मोदारो मायदेवकृत शिशुगीत. मुक्तेश्वरकृत रामायण अत्तरकाण्ड. मोरोपन्तकृत अहल्योद्धार. कुशलवाख्यान. कृष्णविजय. "" "" "" दोहा रामायण. ...<noinclude></noinclude> d9yd3u9upgmr7ptu5h5wjvlmn0ur63s 104 5739 237203 15526 2026-09-21T15:51:53Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''२४'''|}}</noinclude>________________ छन्दोरचना मोरोपन्ती प्रकरणें. "" "" भीष्मभक्तिभाग्य. मञ्जुरामायण. शङ्कराचार्यकृत मोहमुद्गर. मोरोपन्त कृत विराटपर्व. "" विठ्ठलप्रणधि. ... २४ ... पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने मोप्र मोभीभ मोमञ्जु ... ... मोमु मोविप मोविप्र ... मोविबु मोविरा मोविस्तु विबुधप्रिय रामायण. विचित्र रामायण. "" "" "" "" समग्र ग्रन्थ. विठ्ठलस्तुति. ... ... "" सवया रामायण अत्तरकाण्ड. सार रामायण. "" ... "" "" सीता रामायण. स्फुटकाव्यें यशवन्तकृत्त यशोगन्ध. ... ... ... मोस मोसराअ मोसारा ... ... मोसीरा ... मोरफुका ... यम ... यज यध यब ... ... यभा जयमङ्गला. " "" यशोधन. "" बन्दिशाळा. ... "" भावमन्थन. यशवन्त मासिक. ... युवराजप्रणीत रससदन भाण. रघुवंश. ... ... न. शं. रहाळकरकृत पुष्पाञ्जलि. कु. रणदिवे मालती. रत्नाकरमासिक.... रत्नाकरकृत हरविजय. राजशेखरकृत कर्पूरमञ्जरी. ... ... ... यमा युर रघु ... ... रमा DEE रपु ... ... ... ... ... रमा ... रह ... राक ... राकधास ... राघव ... रामदासकृत करुणाष्टकें, धाट्या, सवाया. राघवकवि. ... ... ,<noinclude></noinclude> 81helugpga1yuhm647ga0mpsfx3eepd 104 5740 237204 15527 2026-09-21T15:52:00Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''२५'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude> राच राजकवि चन्द्रशेखर. ... ( भिरा ) राघवीय परीवाह. राजाराम प्रासादी. रामदासकृत भीमरूपी स्तोत्रे. क. मनोरमाबाजी रानडे. रामजोशीकृत लावण्या ... प्रो. श्रीधर बाळकृष्ण रानडे. रूपदेवकृत स्तवमाला. रेन्दाळकरांची कविता. लघुकाव्यमाला ललितविस्तर ओलस्व पहा ... ... ... लक्ष्मण गणेश लेलेकृत तिलकनिधन वकील व्यङ्कटेश शङ्कर... वराहमिहिरकृत बृहत्संहिता. वराहमिहिरकृत बृहज्जातक. ... ... ... राप रामा ... राभास्तो राम ... ... ... राला राश्री रूस्तमा रेक लकामा लवि लस्व लेति वव्यश ... ... वबृ वबृजा वाग्भटकृत अष्टांगहृदय अत्तरस्थान... " 23 वामनी ग्रन्थ. चिकित्सास्थान. वामनकृत द्वारकाविजय. ... ... ... ... वामनकृत भागवत रामायण. दामोदरमिश्रविरचित वाणीभूषण वागीश्वरी मासिक. ... ... ... वाअअ वाअचि वाग्र ... वाद्वा वाभारा वाभू वामा वामन विराटपर्व. वाङ्मयश्रीखण्ड—पद्यविभाग वामनकृत हरिविजय. विनायकाची कविता. ... ... ... ... ... ::: ... वावि वाश्रीपवि वाहवि विक<noinclude></noinclude> igvpsigalprtwy0yef84fg6hyvgtfxn 104 5741 237205 15528 2026-09-21T15:52:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''२६'''|}}</noinclude> विठोबाअण्णा दप्तरदारकृत पदसङ्ग्रह विठ्ठलकृत पदसङ्ग्रह. विदप विरागीकृत मधुसम्भार. ... विहङ्गम मासिक. विश्ववाणी मासिक. विठ्ठलकृत रसमञ्जरी. विठ्ठलकृत रुक्मिणी स्वयंवर विविधज्ञानविस्तार मासिक. विदर्भवीणा. ... ... ... ... विरहाङ्ककृत वृत्तजातिसमुच्चय. वीरेश्वरकृत गजमुखचरित.. .... ... विप ... विम ... ... विमा ... विमा ... विरस विरुस्व ... ... विविमा परशुराम तात्या गोडबोलेकृत वृत्तदर्पण. वेङ्कटाध्वरिकृत लक्ष्मीसहस्र. "" विश्वगुणादर्शचम्पू. शङ्कराचार्यप्रणीत गोविन्दाष्टक. शशाङ्क ( बा. मा. दाभाडेकृत ) मालती. शाङ्कर ग्रन्थावलि. शार्ङ्गधरपद्धति. शिशुपालवध. ... श्रीधरस्वामी. ... ... ... विवी विवृ वीगच ... ... वृद वेलस वेविच शगो ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... शमा शांग्र शाप शिशु श्रीस्वा सबै सनामा सपा सपांजि सरद सहविचार द्वैमासिक. सरपटवार, नारायण माधव. सञ्जीवनी पाक्षिक. सबनीस पाण्डुरङ्ग जिवाजी. सरन्जामे रघुनाथ दत्तात्रय. वि. ज. सहस्रबुद्धेकृत हुरूप . साधुदास. ... ... ... ... ... ... सुहृत्चम्पाकृत साधना आणि अितर कविता. सहु सा साआअिक साधुदासकृत गृहविहार ... ... ... सागृ<noinclude></noinclude> qxsr12yuv4l2cc4tc32bislzucizdr5 104 5742 237206 15529 2026-09-21T15:52:16Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''२७'''|<u>'''सङ्क्षेप'''</u>}}</noinclude> साद साहित्यदर्पण. साधुदासकृत निर्माल्यसङ्ग्रह. साधुदासकृत रणविहार. सावरकरकृत रानफुलें. साधुदासकृत वनविहार. सुग'. ... सुमन्तकृत भावलहरी. सुभाषितावलि. सुमन्तकृत माझे दुर्दिन. सुमन्तकृत मौक्तिकमाला.. सुमनहार. ... सानि ... ... ... सार सारा ... ... साव ... ... सुगी ... ... ... ... ... ... ... ... ... सुभा सुभाषि सुमादु सुमौ सुहा सूत्रकृताङ्ग. ... सोहिरोबा अम्बिये यांचा पद्यसङ्ग्रह. के. म. सोनाळकरकृत कमलपराग. सोपानदेव चौधरीकृत काव्यकेतकीनक. सोपानदेव चौधरी. ... सोमदेवकृत यशस्तिलकचम्पू. स्नेहप्रभा. ... स्फूर्ति मासिक. स्वयम्भूच्छन्द. माजूस्व पहा. ... ... ... ... सूक सोआप ... ... सोक ... ... सोका सोचौ ... ... सोय ... ... ... ... ... ... स्नेप्र स्फूमा स्व ... ... स्वर स्त्रीगास वि. प. पण्डितसम्पादित. स्त्रीगायनसङ्ग्रह. हरिचन्द्रकृत धर्मशर्माभ्युदयकाव्य. हेमचन्द्रकृत छन्दोनुशासन. ... ... ... ज्ञानेश्वर ... ज्ञानप्रकाश दैनिक. हधश हे ... ... ... ज्ञा ... ... ज्ञाप्र<noinclude></noinclude> hjpdtofi41br6xfsrzxomutge3vfrtq 104 5743 237192 15530 2026-09-21T15:23:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मजकुराविना */ 237192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6pewiyyebyc8m42d8lu6xlv59f2mxdm 104 29140 237252 47877 2026-09-22T11:32:09Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 237252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}}}} कथा | | | । । 1 । । । । । । । । । । । = 1+ + + + । । । । । । । । । । 1 = । । । । । । । । । । । । । । । .... १४ म् । । । ।। । । । । । । । । ।। । । । । ।। । । Fa + ।। । । । । १. जोकर.. २. मर्सी किलिंग ........ ३. अंतरीच्या गूढ गर्मी ... ४. बांधा... ५. भूकबळी. ६. उदक ७. फिरुनी नवी जन्मेन मी! ... ८. बंद लिफ्ट ९. रन बेबी रन. १०. 'लाईफ' ‘टाईम'चा ‘फॉर्म्युन' ............. ११. भव शून्य नादे. १२. स्वत:लाच रचित गेलो ... १३. सारांश . १४. माधुरी व मधुबाला ....... १५. लंगडा बाळकृष्ण ... १६. केस स्टडीज ... ............. ......... ............... । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । | E n + । = । । । । । । । । । । । । । । .............. । । । । EPH । नाटक १. अखेरची रात्र ......<noinclude></noinclude> rhox534ee2zslssv4feflszpjj84c2j 104 74374 237220 165989 2026-09-22T06:11:50Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७३९|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude>साली चार्लस विल्किन्स या इंग्रज पंडितांनी स्वतः संस्कृत शिकून भगवद्गीतेचे इंग्रजीत भाषांतर केले. १७८९ साली कलकत्त्याचे न्यायाधीश विल्यम जोन्स यांनी शाकुंतलाचे भाषांतर केले. ते ग्रंथ वाचून पाश्चात्य युरोपीय विस्मित झाले व भारताची प्राचीन संस्कृती फार मोठी आहे, हे ध्यानात घेऊन त्यांनी प्राच्यविद्येच्या अभ्यासाला शास्त्रशुद्ध रीतीने प्रारंभ केला. श्लेगेल हे बंधू (जर्मन), चेझी, बॉप (फ्रेंच), कोलब्रुक, रॉय, मॅक्समुल्लर, ऱ्हीस डेव्हीस ही नावे या क्षेत्रात प्रसिद्ध आहेत.<br><br>'''रॉयल एशियाटिक सोसायटी'''<br>{{gap}}१७८४ साली विल्यम जोन्स यांनी प्राच्यविद्येच्या अभ्यासासाठी रॉयल एशियाटिक सोसायटी स्थापन केली. मुंबईला १८०४ साली स्थापन झालेली बाँबे लिटररी सोसायटी ही तिची शाखा होती. 'या खंडप्राय देशाचा इतिहास, येथील समाजसंस्था, लोकजीवन यांचा विद्वानांनी अभ्यास करावा, या देशातील भूमीला व येथील पाषाणांना बोलके करून त्यांनी पाहिलेली भूतकालीन सांस्कृतिक व वैचारिक आंदोलने त्यांना प्रगट करायला लावावीत', असा सोसायटीचा उद्देश होता. या संस्थांच्या द्वारे आणि युरोपात स्वतंत्रपणे, युरोपीय विद्वानांनी सायणभाष्यासह ऋग्वेदाची आवृत्ती, संस्कृतचा शब्दकोश, संस्कृत वाङ्मयाचा इतिहास, बौद्ध वाङ्मयाचा इतिहास इ. ग्रंथ प्रसिद्ध केले आणि मग त्यापासून हळूहळू भारतीय व महाराष्ट्रीय विद्वानांना स्फूर्ती होऊन ते या अभ्यासाकडे वळले.<br><br>'''भाऊ दाजी'''<br>{{gap}}प्राच्यविद्या या क्षेत्रातले पहिले संशोधक म्हणजे बाळशास्त्री जांभेकर हे होता शिलालेखांचा अभ्यास करून त्यांनी रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या नियतकालिकांतून अनेक लेख लिहिले. दुसरे मोठे पंडित म्हणजे भाऊ दाजी लाड हे होत. शिलालेख ताम्रपट, हस्तलिखिते इ. साधने देशभर हिंडून त्यांनी गोळा केली; प्रत्यक्ष लेण्यांमध्ये जाऊन तेथील शिलालेखांचे वाचन करून त्यांच्या नकला केल्या आणि त्यांचे विवेचन करणारे अनेक लेख लिहिले. त्यांचा गौरव करताना डॉक्टर भांडारकरांनी म्हटले आहे की 'त्यांच्या लेखांचा आधार घेतल्यावाचून प्राच्यविद्या संशोधकाला पुढे पाऊलच टाकता येणार नाही.'<br><br>'''अस्मिता'''<br>{{gap}}न्या. मू तेलंग यांचे नाव या क्षेत्रात असेच प्रसिद्ध आहे. रामायण हे होमरच्य इलियडवरून भाषांतरित केलेले आहे, आणि भगवद्गीता ही ख्रिस्तोत्तरकालीन आहे असे सिद्धान्त पाश्चात्य विद्वानांनी मांडले होते. त्यांचे साधार सप्रमाण खंडण करून या दोन ग्रंथांचे खरे वैभव तेलंगांनी जगाला दाखवून दिले. त्यामुळे त्या वेळी त्यांना<noinclude></noinclude> hmyb01skuqae0q0awzk0t7bstuf37oc 104 74375 237221 165990 2026-09-22T06:12:08Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७४०}}</noinclude>पाश्चात्य विद्वानांतही मोठी कीर्ती मिळाली. म. मो. कुंटे यांचा 'हिंदुस्थानातील आर्य संस्कृतीची स्थित्यंतरे' हा ग्रंथ असाच गाजलेला आहे. महाराष्ट्रीय विद्वानांच्या या संशोधनामुळे मरगळ आलेल्या येथील जनतेमध्ये पूर्वसंस्कृतीचा अभिमान जागृत झाला व त्यांच्यांतील न्यूनगंड कमी होऊ लागला. शं. पां. पंडित, प्रो. काथवटे, राजारामशास्त्री भागवत यांनी याच काळात ऋग्वेद, अथर्ववेद, उपनिषदे यांची भाषांतरे प्रसिद्ध केली. पण अस्मितेला खरा उजळा मिळाला तो लो. टिळकांच्या ग्रंथांनी. 'ओरायन' या ग्रंथात त्यांनी ऋग्वेदाचा काळ इ. पू. ४५०० असा ठरवला. याच सुमारास याकोबी या जर्मन पंडिताने असाच सिद्धान्त मांडल्यामुळे टिळकांच्या सिद्धान्ताला फार मोठा दुजोरा मिळाला. 'आर्क्टिक होम इन् दि वेदाज' हा टिळकांचा दुसरा ग्रंथ. आर्याची मूळ वस्ती उत्तर ध्रुवापाशी होती, असे त्यातील मतप्रतिपादन आहे. 'गीतारहस्य' हा त्यांचा तिसरा ग्रंथ. पाश्चात्य- पौर्वात्य देशात नीतिशास्त्राचे विवेचन करणारा इतका थोर ग्रंथ दुसरा नाही, हे त्यात सिद्ध केलेले आहे. भारतीयांच्या मनात या ग्रंथाने फारच मोठी क्रांती घडवून आणलेली आहे.<br><br>'''डॉ. भांडारकर'''<br>{{gap}}प्राच्यविद्या संशोधनातले अग्रगण्य पंडित डॉ. रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर हे होत. रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या 'इंडियन ॲंटिक्वरी' या नियतकालिकातून त्यांनी मौलिक लेखन केले आहे. 'अर्ली हिस्टरी ऑफ डेक्कन', 'शैव व वैष्णव पंथ' हे त्यांचे ग्रंथ आजही प्रमाणभूत मानले जातात. 'विल्सन फायलालॉजिकल लेक्चरस्' या मालेत त्यांनी भाषाशास्त्रावर दिलेली व्याख्याने हा भारतीय भाषाशास्त्राचा पायाभूत ग्रंथ मानला जातो. त्यांचे नाव या क्षेत्रात इतके मोठे आहे की १९१७ साली प्रा. रा. द. रानडे, डॉ. गुणे, डॉ. बेलवलकर, प्रा वै. का. राजवाडे यांनी कार्यासाठी जी संस्था स्थापिली तिचे नाव 'भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर' असेच ठेवले. या संस्थेने 'ॲनल्स्' हे वार्षिक त्याच साली सुरू केले. आज चाळीस वर्षे हे वार्षिक उत्तम कार्य करीत आहे. याशिवाय आजपर्यंत संस्थेने १२५ ग्रंथ प्रसिद्ध केलेले आहेत. पण या संस्थेचे खरे मोठे कार्य म्हणजे तिने काढलेली 'महाभारताची चिकित्सक संशोधित आवृत्ती' हे होय. डॉ. वि. स. सुकथनकर यांनी या महाकार्याचा पाया घालून महाभारताची सहा पर्वे प्रसिद्ध केली त्यानंतर ते कार्य डॉ. बेलवलकर यानी पूर्ण केले. महाभारताचे असे संशोधन यापूर्वी कोठेच झाले नव्हते. त्यामुळे या आवृत्तीची जगभर कीर्ती झाली.<br><br>'''वैदिक संशोधन'''<br>{{gap}}वेद, वेदांगे, उपनिषदे, सूत्रे या क्षेत्रात गेल्या अर्धशतकात पाठसंशोधन, दैवतेतिहास, मानवेतिहासशास्त्र, मानववंशशास्त्र, भाषाशास्त्र इत्यादी दृष्टींनी चिकित्सक व<noinclude></noinclude> hgwsh98xfow8lfixqohebu2savrn642 104 74376 237222 165994 2026-09-22T06:12:52Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७४१|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude>तुलनात्मक असे संशोधनपर लेखन महाराष्ट्रात बरेच झाले आहे. या सर्व संशोधकांत पंडित श्री. दा. सातवळेकर हे अग्रगण्य आहेत. त्यांनी चारही वेदांच्या स्वस्त, पण उत्तम आवृत्त्या प्रसिद्ध केल्या आहेत. पाठसंशोधन, अर्थनिर्णय, भाष्य या बाबतीत त्यांचे कार्य अद्वितीय असे आहे. डॉ. श्री. व्यं. केतकर यांचे कार्य निराळ्या दृष्टीने पण असेच महत्त्वाचे आहे. ज्ञानकोशाच्या प्रस्तावनाखंडातील दोन खंड वेदवाङ्मयाच्या संशोधनालाच वाहिलेले आहेत. त्यांनी वेदांतून दिसणारा इतिहास, त्यातील आर्य- अनार्य वाद, वैदिक शब्दसृष्टी इ. निरनिराळ्या दृष्टींनी अनेक पंडितांच्या साह्याने फार मोठा अभ्यास केला आहे. 'वैदिक संशोधन मंडळा' चे श्री. सोनटक्के व श्री. काशीकर यांनी समग्र ऋग्वेदाची उत्कृष्ट संशोधित आवृत्ती प्रसिद्ध केली आहे. पदपाठ, भाग्य, सूची यांसहित संपादित केलेल्या अशा आवृत्तीची मोठी गरज होतीच. श्री. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी ऋग्वेदाची भाषांतरासह आवृत्ती प्रसिद्ध केली आहे. पण त्यापेक्षा त्यांचे महत्त्वाचे कार्य म्हणजे वेदवाङ्मयाच्या आधारे त्यांनी प्रसिद्ध केलेला चरित्रकोश हे होय. त्याच्या मागला अभ्यास निस्तुळ असाच आहे. डॉ. रा. ना. दांडेकर यांचे 'वैदिक देवतांचे अभिनव दर्शन' हे पुस्तक आणि अन्यत्र प्रसिद्ध झालेले त्यांचे लेख यांतून त्यांनी वरुण, इंद्र, विष्णू इ. वेदांतील देवतांचा, दैवतेतिहासशास्त्र, मानववंशशास्त्र, भाषाशास्त्र इ. शास्त्रांच्या दृष्टीने तुलनात्मक अभ्यास केला आहे.<br><br>'''उपनिषदे'''<br>{{gap}}उपनिषदांच्या अभ्यासात डॉ. बेलवलकर व प्रा. रा. द. रानडे यांच्या 'दि क्रिएटिव्ह पीरियड,' व रानडे यांच्या 'कन्स्ट्रक्टिव्ह सर्वे ऑफ दि उपनिषदाज्' या दोन ग्रंथांचा प्रामुख्याने उल्लेख केला पाहिजे. रानडे यांनी उपनिषदांतील विचारांचे शास्त्रीय दृष्टीने पृथक्करण करून त्यांतील विश्वोत्पत्ती, मानसशास्त्र, प्रमाणशास्त्र, नीतिशास्त्र, मरणोत्तर गती इ. विषयांची सुसूत्र मांडणी केली आहे. अशा तऱ्हेचा उपनिषदांचा अभ्यास त्यांच्या पूर्वी व नंतरही कोणी केलेला नाही. उपनिषदांच्या क्षेत्रात तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या संपादकत्वाखाली प्रसिद्ध झालेला 'उपनिषत्कांड' हा चतुष्खंडात्मक ग्रंथ फार मोलाचा आहे. पहिल्या खंडात उपनिषदांची पार्श्वभूमी विशद केली आहे. दुसऱ्यात सर्व प्रमुख भाष्यकारांची भाष्ये दिली आहेत. ग्रंथाला लक्ष्मणशास्त्री यांनी फार उत्तम अशी विवेचनात्मक प्रस्तावना जोडली आहे. लक्ष्मणशास्त्री यांनी 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' या आपल्या ग्रंथात वेदकालापासून आजपर्यंतच्या वैचारिक विकासाचे दर्शन घडविले आहे. 'अठरा मुख्य उपनिषदे' हा आचार्य वि. प्र. लिमये व प्रा. रं. द. वाडेकर यांचा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. त्यात वेदवेदांगांमधील बौद्ध, जैन ग्रंथांतील उपनिषत्सदृशवचने दिलेली आहेत व उपनिषदांतील शब्दांची व वाक्यखंडांची सूची दिलेली आहे.<br><noinclude></noinclude> fxwfya192y38x72sjwetxeulk6kzrat 104 74377 237223 165996 2026-09-22T06:13:22Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७४२}}</noinclude><br>'''दर्शने'''<br>{{gap}}भारतीय दर्शनांच्या क्षेत्रात वाईचे केवलानंद सरस्वती यांचा पंचखंडात्मक 'मीमांसा कोश' हा ग्रंथ प्रसिद्ध आहे. केवळ पूर्वमीमांसा दर्शनाच्याच नव्हे, तर इतर शास्त्रांच्या दृष्टीनेही हा ग्रंथ फार उपयुक्त आहे. पातंजल योगाच्या क्षेत्रात स्वामी कुवलयानंद यांचे नाव अग्रगण्य आहे. योगातील आसने, प्राणायाम यांचा अर्वाचीन शास्त्रीय दृष्टीने त्यांनी केलेला अभ्यास हा अपूर्व असाच आहे. त्यांच्या 'कैवल्यधाम' या संस्थेचे 'योगमीमांसा' हे त्रैमासिक हेच कार्य करीत आहे.<br><br>'''कुलगुरू वैद्य'''<br>{{gap}}महाभारताचा उल्लेख मागे केलाच आहे. रामायण व महाभारत यांच्या ऐतिहासिक दृष्टीने केलेल्या अभ्यासात चिं. वि. वैद्य याचे ग्रंथ- 'महाभारताचा उपसंहार', 'दि रिडल ऑफ दि रामायण' या ग्रंथांचे महत्त्व असाधारण असे आहे. पुराणांच्या अभ्यासात डॉ. अ. द. पुसाळकर, डॉ. गो. स. घुर्ये व डॉ. अ. स. आळतेकर यांचे कार्य बहुमोल असे आहे.<br><br>'''डॉ. काणे'''<br>{{gap}}म. म. पां. वा. काणे यांचा 'धर्मशास्त्राचा इतिहास' हा पंचखंडात्मक ग्रंथ म्हणजे सर्व संस्कृत, बौद्ध व जैन या ग्रंथांतील धर्मविचारांचा इतिहास आहे. हिंदुधर्माचे इतके शास्त्रीय, ऐतिहासिक व सप्रमाण विवेचन जगाच्या वाङ्मयात दुसरे नाही. काणे यांच्या या अभ्यासाला खरोखर तुलनाच नाही. हिंदूंच्या समाजसंस्था, तुलनात्मक कायदा, मानव समाजेतिहास यांच्या विवेचनाचा हा महाकोश आहे.<br><br>'''डॉ. आंबेडकर'''<br>{{gap}}डॉ. आंबेडकर हे फार मोठे पुराण- इतिहास संशोधक आहेत. शूद्र, अस्पृश्य यांच्या उत्पत्तीविषयी प्राचीन इतिहासाचे संशोधन करून 'हू वेअर दि शूद्राज', 'दि अन्- टचेबल्स्' इ. ग्रंथ त्यांनी इंग्रजीत लिहिले आहेत. बौद्ध धर्मावर त्यांची निष्ठा असल्यामुळे बौद्ध वाङ्मयाचे त्यांनी खूपच संशोधन केले आहे. आणि भगवान गौतम बुद्धाचे चरित्र लिहिले आहे.<br>{{gap}}'''डॉ. इरावतीबाई कर्वे''' यांचा 'युगान्त' हा ग्रंथ अतिशय गाजलेला आहे. महाभारतासंबंधी एक नवा दृष्टिकोण त्यांनी त्यात मांडलेला आहे. पण त्यांच्या संशोधनाचे मुख्य विषय समाजशास्त्र व मानववंशशास्त्र हे होत. त्या विषयातील 'हिंदु किन्-शिप', 'हिंदु सोसायटी- ॲन इंटरप्रिटेशन', 'महाराष्ट्र अँड पीपल' व 'मराठी संस्कृती' हे त्यांचे ग्रंथ विद्वत्मान्य झाले आहेत. सर्व भारतभर हिंडून निरनिराळ्या जमातींचा अभ्यास करून त्यांनी ते लिहिलेले आहेत.<br><noinclude></noinclude> s18dfcd8qoy1rpa4igt3f3hcusur143 104 74378 237224 165997 2026-09-22T06:14:31Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७४३|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude><br>'''अभिजात वाङ्मय'''<br>{{gap}}अभिजात संस्कृत वाङ्मयाच्या संशोधनाच्या क्षेत्रात भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराचे क्युरेटर डॉ. प. कृ. गोडे यांचे कार्य फार महत्त्वाचे आहे. भारतीय व पाश्चात्य मासिकांतून त्यांनी सुमारे ४५० संशोधनात्मक लेख लिहिलेले आहेत. त्यांच्यासारखेच महत्त्वाचे संशोधन नागपूरचे म. म. वा. वि. मिराशी यांचे आहे. शिलालेख, ताम्रपट, नाणी यांच्या साह्याने प्राचीन इतिहासावर त्यांनी अनेक संशोधनात्मक लेख लिहिलेले आहेत. 'संशोधन मुक्तावली' या नावाने हे त्यांचे लेख आठ खंडात प्रसिद्ध झालेले आहेत. कालिदास व भवभूती यांच्यावरचे त्यांचे ग्रंथ प्रसिद्धच आहेत. शिवाय वाकाटक, कलचूरी या राजघराण्यांचे इतिहास त्यांनी परिश्रमपूर्वक लिहिलेले आहेत.<br><br>'''प्राकृत'''<br>{{gap}}संस्कृताप्रमाणेच प्राकृत भाषा व वाङ्मय यांचेही महाराष्ट्रीय पंडित संशोधन करीत आहेत. त्यात डॉ. पां. दा. गुणे, ह. दा. वेलणकर, डॉ. प. ल. वैद्य, डॉ. आ. वे. उपाध्ये, प्रा. म. अ. घाटगे, स. आ. जोगळेकर यांचा प्रामुख्याने समावेश केला पाहिजे. डॉ. प. ल. वैद्य यांनी वररुची, हेमचंद्र व त्रिविक्रम यांची प्राकृत व्याकरणे संशोधित केली असून पुष्पदंताचे 'महापुराण' याची आवृत्ती आपल्या चिकित्सक प्रस्तावनेसह प्रसिद्ध केली आहे. डॉ. उपाध्ये यांनी प्राकृत व अपभ्रंश भाषेतील सुमारे चौदा ग्रंथांच्या संशोधित आवृत्त्या प्रसिद्ध केल्या असून त्यांच्या प्रस्तावनांतून भाषाविषयक व कालनिर्णयविषयक मोलाचे विवेचन केले आहे. डॉ. घाटगे यांचे 'इंट्रोडक्शन टू अर्धमागधी' हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. जोगळेकर यांनी 'गाथासप्तशती'ची उत्कृष्ट आवृत्ती दीर्घ प्रस्तावना, टीपा यांसह प्रसिद्ध केली आहे.<br>{{gap}}बौद्ध व जैन वाङ्मयाचेही असेच संशोधन मराठीत चालू आहे. या क्षेत्रात श्री. धर्मानंद कोसांबी यांनी मोठे कार्य केले आहे. 'भगवान बुद्ध', 'समाधि मार्ग', 'बुद्धसंघाचा परिचय', 'हिंदी संस्कृती व अहिंसा' हे त्यांचे ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. डॉ. पु.वि. बापट यांनी 'विसुद्धिमग्ग' याचे इंग्रजी भाषांतर केले असून त्यावर एक प्रबंधही लिहिला आहे. डॉ. प. ल. वैद्य यांच्या संपादकत्वाखाली 'बौद्ध संस्कृत ग्रंथमाला' या मालेत ललित विस्तार, दिव्यावदान, अवदानशतक इ. ग्रंथ प्रसिद्ध झाले आहेत.<br><br>'''भाषाशास्त्र'''<br>{{gap}}भाषाशास्त्राच्या संशोधनात डॉ. भांडारकर हे अध्वर्यू समजले जातात. त्यांच्या 'विल्सन फायलालॉजिकल लेक्चर्स्' या ग्रंथाचा मागे उल्लेख आलाच आहे. डॉ.<noinclude></noinclude> r2t238yui79r0dwpgk92796lcqgf058 104 74380 237225 166003 2026-09-22T06:15:38Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७४४}}</noinclude>पां.दा. गुणे यांचा 'इंट्रोडक्शन टू फायलालजी' हा ग्रंथ भाषाशास्त्राच्या मुळाशी असलेल्या तत्त्वांच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने फार उपयुक्त आहे. वि. का. राजवाडे जसे इतिहास संशोधक तसेच शाषाशास्त्र संशोधकही होते. त्यांचे संस्कृत भाषेचा उलगडा, नामादिशब्द व्युत्पत्तिकोश मराठी धातुकोश इ. ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. डेक्कन कॉलेजातील डॉ. कत्रे, डॉ. कालेलकर यांनीही भाषाशास्त्रात महत्त्वाचे संशोधन केले आहे.<br><br>'''डॉ. सांकलिया'''<br>{{gap}}शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, लेणी यांच्या जोडीला पुराण वस्तूंचे उत्खनन या मार्गाने सध्या डेक्कन कॉलेजतर्फे पुराणवस्तु संशोधन चालू आहे. सुमारे ५० वर्षापूर्वी मोहंजोदारो व हराप्पा येथील उत्खननात सनपूर्व २५०० वर्षापूर्वीचे अवशेष सापडले व एका प्राचीन संस्कृतीचा शोध लागला. महाराष्ट्रात डेक्कन कॉलेजतर्फे डॉ. ह. धी. सांकलिया यांच्या नेतृत्वाखाली कोल्हापूर, नाशिक, नेवासे येथे बरेच संशोधन झाले असून भांडी, हत्यारे, घरांचे भाग इ. अवशेषांवरून इतिहासपूर्वकालीन संस्कृतीची कल्पना येऊ शकते.<br><br>'''प्राचीन इतिहास'''<br>{{gap}}या सर्व संशोधनाच्या आधारे भारताचा प्राचीन इतिहास लिहिणं आता सुलभ झाले आहे भारतीय विद्याभवनातर्फे 'ए हिस्टरी अँड कल्चर ऑफ इंडियन पीपल' हा दशखंडात्मक इतिहास प्रसिद्ध झाला आहे. त्यात डॉ. पुसाळकर व प्रा. आपटे यांनी बरीच प्रकरणे लिहिली आहेत. या क्षेत्रात स्वतंत्रपणे कार्य करणाऱ्या पंडितां मध्ये डॉ. अ. स. आळतेकर हे अग्रगण्य आहेत. त्यांची 'स्टेट अँड गर्व्हन्मेंट इन् एन्शंट इंडिया', 'एज्युकेशन इन् एन्शंट इंडिया', 'पोझिशन ऑफ विमेन इन् हिंदू सिव्हिलिझेशन', 'हिस्टरी ऑफ व्हिलेज कम्युनिटिज इन् वेस्टर्न इंडिया' इ. ग्रंथ फार नामांकित आहेत. मार्क्सवादी दृष्टिकोनातून भारताच्या प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास श्री. श्री. अ. डांगे व प्रा. दा. ध. कोसंबी यांनी केला आहे. डांगे यांचा 'फ्रॉम प्रिमिटिव्ह कम्युनिझम टू स्लेव्हरी' व प्रा. कोसंबी यांचा 'ॲन इंट्रोडक्शन टू दी स्टडी ऑफ इंडियन हिस्टरी' हे ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत.<br><br>'''ग्रॅण्ट डफ'''<br>{{gap}}भारताच्या प्राचीन इतिहासाच्या संशोधनाविषयी हे झाले. आता अर्वाचीन इतिहाससंशोधनाचा विचार करावयाचा. मागे अनेक वेळा सांगितलेच आहे की स्थलकालनिश्चय, कालाचे पौर्वापर्य, कार्यकारणसंबंध, सत्याची चिकित्सा, साधारसप्रमाण लिहिणे ही जी इतिहासाची रचना तिची कल्पनासुद्धा ब्रिटिश कालापर्यंत कोणाला भारतात नव्हती. ही अत्यंत दुर्दैवाची गोष्ट आहे हे खरे आहे. पण ती तशी आहे हेही<noinclude></noinclude> ls70079owbgq0bdo6743qqynr6askgk 104 74381 237226 166012 2026-09-22T06:16:41Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७४५|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude>खरे आहे. इतिहासाची ही रचना प्रथम येथे ग्रॅण्ट डफ याने केली. आज त्याच्या इतिहासाला आपण कितीही नावे ठेवली तरी मराठ्यांच्या इतिहासाच्या लेखनाचा पाया त्यानेच घातला याबद्दल कोणाला वाद घालता येणार नाही.<br><br>'''मराठा इतिहास'''<br>{{gap}}पाश्चात्य विद्यांचा येथे प्रसार झाल्यावर आपल्याकडे इतिहाससंशोधनास सुरुवात झाली आणि काही काळाने मराठ्यांच्या इतिहासाकडे पंडितांचे लक्ष जाऊ लागले. या क्षेत्रात प्रारंभीचे मोठे कार्य केले ते न्या. मू माधवराव रानडे यांनी. 'मराठ्यांच्या सत्तेचा उदय' हा अनमोल ग्रंथ तर त्यांनी लिहिलाच. पण कागदपत्रे जमा करून साधारसप्रमाण इतिहास लिहिण्याचा प्रारंभ महाराष्ट्रात त्यांनी केला याला विशेष महत्त्व आहे. पेशव्यांची दप्तरे पाहावयास मिळावी, असा त्यांचा प्रयत्न १८८३-८४ सालापासून चालू होता. पुढे दहा वर्षांनी त्यांच्या प्रयत्नाने रा. ब. वाड यांना तशी परवानगी मिळाली व त्यांनी त्या दप्तरांतून बऱ्याच कागदपत्रांची निवड केली, त्यांचा अभ्यास करण्यात माधवरावांनी बराच वेळ खर्ची घातला. याशिवाय, 'शिवाजी ॲज ए सिव्हिल रूलर', ' मराठ्यांच्या इतिहासातील अलिखित प्रकरणे', मराठ्यांच्या अमदानीतल्या टाकसाळी व नाणी', 'पेशव्यांच्या रोजनिश्यांची प्रस्तावना', 'एक हजार वर्षापूर्वीचे हिंदुस्थान', 'शंभर वर्षांपूर्वीचे दक्षिण हिंदुस्थान', 'वसिष्ठ व विश्वामित्र' इ. अनेक निबंध त्यांनी लिहिले व ते निरनिराळ्या परिषदांपुढे वाचले. 'मराठ्यांची सत्ता', म्हणजे एखादा वणवा पेटावा व थोड्या वेळाने विझून जावा, अशा तऱ्हेची होती, तिला आगापिछा काही नव्हता, असे ग्रँट डफ याने मत मांडलेले आहे. 'मराठी सत्तेचा उदय' या आपल्या ग्रंथात माधवरावांनी हे विधान सप्रमाण खोडून काढून 'महाराष्ट्रधर्माची प्रस्थापना' हे मराठ्यांच्या सत्तेचे उद्दिष्ट होते, हा सिद्धान्त मांडला. मराठ्यांच्या इतिहासाच्या विवेचनास येथूनच खरा प्रारंभ झाला. अशा रीतीने कागदपत्रे जमा करणे व त्यावरून इतिहास लिहून सिद्धान्त प्रस्थापित करणे या कार्याची माधवरावांनी पायाभरणीच महाराष्ट्रात केली असे दिसून येईल.<br>{{gap}}विष्णुशास्त्री यांचा इतिहास हा अत्यंत आवडता विषय होता हे सर्वश्रुतच आहे. स्वदेशाचा पूर्वइतिहास अत्यंत उज्ज्वल होता हे त्यांना दाखवून द्यावयाचे होते. त्या दृष्टीनेच त्यांनी साने, मोडक व शाळिग्राम यांच्या साह्याने 'काव्येतिहास संग्रह' हे मासिक काढले होते. त्यात अनेक जुनी काव्ये, बखरी व इतर कागद छापीत असत. राजवाडे, पारसनीस यांना त्यांच्यापासूनच स्फूर्ती मिळाली, असे म. म. पोतदार यांनी म्हटले आहे.<br><br>'''राजवाडे'''<br>{{gap}}यानंतरचा व सर्वात महत्त्वाचा उद्योग म्हणजे पुरातत्त्वभूषण वि. का. राजवाडे<noinclude></noinclude> h414pkx0yqzr70udqk0njw2d4gg8ayz 104 74382 237227 166014 2026-09-22T06:17:02Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७४६}}</noinclude>यांचा. सर्व महाराष्ट्रभर वणवण हिंडून, संस्थानिक, सरदार, इतर प्रतिष्ठित लोक यांच्या घरी जाऊन त्यांनी शेकडो ऐतिहासिक कागद मिळविले व ते बावीस खंडांत प्रसिद्ध केले. त्या खंडांना प्रस्तावना लिहून त्यांनी त्या पत्रांतून दिसणाऱ्या इतिहासाचे विवेचनही केले आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासाला काही मूर्तरूप प्राप्त झाले आहे, त्याचे श्रेय वि. का. राजवाडे यांनाच बव्हंशी आहे.<br><br>'''खरे शास्त्री'''<br>{{gap}}खरे शास्त्री यांचा प्रयत्न मर्यादित क्षेत्रात, पण असाच महत्त्वाचा आहे. पटवर्धन दप्तरातील कागद मिळवून त्यांचे त्यांनी तेरा खंड प्रसिद्ध केले व राजवाड्यांसारख्या त्यांना चिकित्सक प्रस्तावनाही लिहिल्या. खरे शास्त्री यांचा मराठ्यांच्या इतिहासाचा व्यासंग अतिशय गाढ असा होता. तात्यासाहेब केळकर यांच्या 'इंग्रज आणि मराठे' या नामांकित ग्रंथाला त्यांनी जी प्रस्तावना लिहिली आहे ती फारच मार्मिक अशी आहे. मराठ्यांच्या सर्व इतिहासाचे सारभूत तात्पर्य तीत आलेले आहे.<br><br>'''दप्तर'''<br>{{gap}}यानंतर पेशवे दप्तर (सरदेसाई, भाग ४६), पुरंदरे दप्तर, भाग १-२, होळकरी पत्रव्यवहार- भागवत, मराठेशाहीतील पत्रे- भालेराव, भारतवर्ष- पारसनीस, मराठी दप्तर रुमाल, १, २, ३- भावे, ग्वाल्हेरचा पत्रव्यवहार- पारसनीस, अशी मराठ्यांच्या इतिहासासंबंधी अनेक कागदपत्रे प्रसिद्ध झाली आहेत. बखरी, करीने, कैफियती या निराळ्याच. हे मराठीतले साहित्य झाले. शिवाय इंग्रजी, पोर्तुगीज, डच, फारशी, आरबी या भाषांत मराठ्यांच्या इतिहासाविषयी विपुल साहित्य उपलब्ध झालेले आहे. आणि सेन, यदुनाथ सरकार यांसारख्या परप्रांतीय इतिहासकारांनी त्याचा भरपूर उपयोग करून आपले इतिहास सजविलेले आहेत.<br>{{gap}}इतिहाससंशोधन क्षेत्रात म. म. द. वा. पोतदार यांचे नाव महशूर आहे. भारत इतिहास संशोधक मंडळात प्रथम सभासद, नंतर चिटणीस व शेवटी कार्याध्यक्ष म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे काम केले आहे. 'इंडियन हिस्टरी कॉंग्रेस' च्या अलाहाबाद अधिवेशनात ते विभागाध्यक्ष होते व १९४८ साली दिल्लीच्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते. 'इंडियन हिस्टॉरिकल रेकॉर्डस् कमिशन' मध्येही त्यांनी अनेक वर्षे कार्य केले आहे. त्यांनी मोठा संशोधन ग्रंथ लिहिला नाही. पण स्फुट लेख अनेक लिहिले. 'आदिलशाही आर्थिक फर्मान', 'तंजावर मोडी ताम्रपट', 'कित्येक शिवकालीन घराणी', 'शिवकालीन राजनीती', 'वडू येथील प्राचीन अवशेष', 'दाभाड्याचे मुजुमदार', 'जयपूर येथील जुनी महाराष्ट्रीय घराणी', 'राष्ट्रसंरक्षक रामचंद्र नीळकंठ,' असे त्यांचे अनेक लेख प्रसिद्ध आहेत.<br>{{gap}}वा. सी. बेंद्रे हे मोठे पट्टीचे संशोधक आहेत. १९२८ साली त्यांचा 'साधन चिकित्सा'<noinclude></noinclude> g1804lk7phqnsawr9xvy0b9d6yrmbzt 104 74383 237228 166015 2026-09-22T06:17:20Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७४७|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude>हा बहुमोल ग्रंथ प्रसिद्ध झाला. त्यानंतर 'छत्रपती संभाजी महाराज', 'मालोजीराजे आणि शहाजी महाराज' व 'छत्रपती शिवाजी महाराज' अशी तीन मोठी चरित्रे त्यांनी लिहिली. 'भारतीय इतिहास आणि संस्कृती', या त्रैमासिकाचे त्यांनी काही वर्षे संपादन केले. आणि त्याच काळात महाराष्ट्रेतिहासाच्या साधनसंग्रहाचे तीन भाग संपादित केले. याशिवाय 'गोवळकोंड्यांची कुतुबशाही', 'महाराष्ट्रातील गडकोट दुर्ग', 'राणा जयसिंग व शिवाजी महाराज' असे त्यांचे अनेक ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. संत तुकाराम महाराज यांच्यावर त्यांनी लहानमोठे अनेक संशोधनपर ग्रंथ लिहिले आहेत.<br>{{gap}}ग. ह. खरे हे असेच नामांकित इतिहाससंशोधक आहेत. १९३० सालापासून ते भा.इ.सं.मंडळात काम करीत आहेत. निवृत्त झाले तरी अजूनही ते तेथे काम करीत आहेत. या काळात त्यांनी हजारो कागदपत्रे व दप्तरे जमा केली आहेत. इतिहास मंडळात जी एकंदर कागदपत्रे आहेत त्यांतील निम्मी तरी खरे यांनी संग्रहीत केलेली आहेत. याशिवाय सुमारे २०००० पोथ्या, ५०० नाणी, १८० चित्रे, ३० ताम्रशिला- शासने व सुमारे २०० ऐतिहांसिक वस्तू त्यांनी मंडळास मिळवून दिल्या आहेत.<br>{{gap}}खरे यांचा फारशी भाषेचा व्यासंग दांडगा आहे. याशिवाय आरबी, कानडी, प्राकृत याही भाषांचा अभ्यास त्यांनी केला आहे. खरे यांचा मराठी व इंग्रजी लेखनसंभार मोठा आहे. ऐतिहासिक फार्सी साहित्याचे त्यांनी सहा खंड प्रसिद्ध केले आहेत. शिवचरित्र साहित्याचे असेच दहाबारा खंड त्यांनी प्रसिद्ध केले आहेत. 'मूर्तिविज्ञान', 'महाराष्ट्राची चार दैवते', 'संशोधकांचा मित्र' हे त्यांचे ग्रंथ अतिशय नावाजलेले आहेत. पुरातत्त्व व कला, अर्वाचीन इतिहास, मुद्राशास्त्र, मध्ययुगीन इतिहास, शिल्प शास्त्र इ. विषयांवर त्यांनी मराठी व इंग्रजी सुमारे ५६ पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांच्या मराठी व इंग्रजी शोधनिबंधांची संख्या सुमारे ३६० भरेल. या कार्यामुळे त्यांचा निरनिराळ्या परिषदांत बहुमान झालेला आहे. जयपूरच्या अखिल भारतीय परिषदेत ते विभागीय अध्यक्ष होते. पुणे विद्यापीठाने पीएच. डी. चे मार्गदर्शक म्हणून त्यांस मान्यता दिलेली आहे.<br><br>'''मराठी साहित्य'''<br>{{gap}}मराठी इतिहासाप्रमाणेच मराठी साहित्याच्या क्षेत्रातही पंडित संशोधन करीत आहेत. ल. रा. पांगारकर यांनी हा उद्योग मोठ्या कसोशीने केला आहे. ज्ञानेश्वर, मुक्तेश्वर, मोरोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय यांचे संशोधन करून त्यांनी त्यांची चरित्रे लिहिली आहेत. मराठी प्राचीन वाङ्मयाचा इतिहासही त्यांनी लिहिला आहे. धुळे येथे शंकर श्रीकृष्ण देव यांनी समर्थ रामदासांच्या वाङ्मयाचे संशोधन करण्यासाठी एक स्वतंत्र संस्थाच 'समर्थ वाग्देवता मंदिर' या नावाने स्थापन केली. इतिहास संशोधनासाठी 'राजवाडे संशोधन मंडळ' त्यांनी व भास्कर वामन भट यांनी स्थापन केले. महानुभाव वाङ्ममयाचेही असेच संशोधन चालू आहे. या संशोधकांत अग्रगण्य म्हणजे डॉ. य. खु.<noinclude></noinclude> p4j3l7oh57bv6953fdmhuo0kgwjsmt4 104 74384 237229 166016 2026-09-22T06:17:57Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७४८}}</noinclude>देशपांडे हे होत. यवतमाळला त्यांनी 'शारदाश्रम' हा संशोधनकार्यासाठीच स्थापिला. प्रारंभी राजवाडे, वि. ल. भावे यांनी महानुभावांच्या काही गुप्त लिपींचा उलगडा केला. तेच कार्य देशपांडे यांनी पुढे चालवून, 'महानुभावीय मराठी वाङ्मय' ही पुस्तिका प्रसिद्ध केली. अनेक महंतांकडून पुस्तके मिळवून त्यांचे बालबोध लिपीत रूपांतर केले. देशपांडे यांनी इतिहासक्षेत्रातही दुर्मिळ कागदपत्रे जमविण्याचा उद्योग सतत चालू ठेवला होता. १९३८ साली स्विट्झरलंड येथील प्राच्यविद्या परिषदेत त्यांनी शोधनिबंध वाचले होते. डॉ. वि. भि. कोलते, वा. ना. देशपांडे, नेने, भवाळकर यांनी त्यांचीच परंपरा पुढे चालविली आहे. डॉ. कोलते यांनी 'महानुभावांचे तत्त्वज्ञान', 'चक्रचरचरित्र' इ. अनेक संशोधनपर ग्रंथ लिहून मराठी साहित्याची बहुमोल सेवा केली आहे.<br>{{gap}}फारशी कागदपत्रांचा सखोल अभ्यास करणारे महाराष्ट्रातले इतिहास संशोधक म्हणजे सेतुमाधवराव पगडी हे होत. 'इतिहासाचा मागोवा', 'निजाम पेशवे पत्रव्यवहार' इ. पुस्तके लिहून त्यांनी मराठ्यांच्या इतिहासाचे विवेचन केले आहे. अलीकडे इंग्रजीत त्यांनी शिवचरित्रही लिहिले आहे.<br>{{gap}}मराठी व इंग्रजी साहित्याच्या, कागदपत्रांच्या व बखरींच्या आधारे मराठीत विपुल इतिहास लेखन झालेले आहे. शिवाजी, संभाजी, बाजीराव, नानासाहेब, माधवराव, नाना फडणीस, महादजी शिंदे यांची चरित्रे तर झालीच आहेत. पण याशिवाय जिवबा दादा चरित्र, बायजाबाई चरित्र, अहिल्याबाई चरित्र, कोल्हापूरचा इतिहास, इचलकरंजीचा इतिहास, श्रीरंगपट्टणची मोहीम, असे वाङ्मयही प्रसिद्ध झाले आहे.<br>{{gap}}मुंबई, पुणे, धुळे, नागपूर, औरंगाबाद या शहरांमध्ये मराठी इतिहासाच्या संशोधनासाठी मंडळे स्थापन झाली आहेत. आणि तेथे संशोधनाचे कार्यही चालू आहे. या क्षेत्रात आतापर्यंत काशीनाथ नारायण साने, बाळाजी प्रभाकर मोडक, द.व. पारसनीस ग. वि. वाड, आ. भा. फाळके, डॉ. पु. म. जोशी, तात्यासाहेब केळकर, गोव्याचे ना. श्री. पिसुर्लेकर, द. वि. आपटे, प्रा. ओतुरकर, पांडोबा पटवर्धन, पांडोबा चांदोरकर इ. संशोधकांनी बहुमोल कार्य केले आहे. कागदपत्रांचे संशोधन आणि त्यांची चिकित्सा करून त्याअन्वये इतिहासविषयक लेखन असे दुहेरी कार्य यांनी केलेले आहे.<br><br>'''सरदेसाई'''<br>{{gap}}पण या बाबतीतले सर्वश्रेष्ठ इतिहास पंडित म्हणजे गो. स. सरदेसाई हे होत. इ. स. १००० पासून महाराष्ट्राच्या इतिहासाला प्रारंभ करून इ. १८५७ पर्यंतचा इतिहास त्यांनी 'मराठी रियासत' या नावाने प्रसिद्ध केला. हे जे त्यांनी कार्य केले त्याला तोड नाही. मराठ्यांचा पहिल्यापासून शेवटपर्यंत सुसंगत असा इतिहास त्यांच्या या रियासतीवाचून दिसलाच नसता. 'मुसलमानी रियासत', 'मराठी रियासत- पूर्वार्ध, मध्यविभाग, उत्तरविभाग', 'ब्रिटिश रियासत पूर्वार्ध, उत्तरार्ध' असे त्यांच्या लेखनाचे विभाग असून हे सर्व खंड त्यांनी नवनवीन कागदपत्रे मिळताच पुन्हा लिहून काढले<noinclude></noinclude> ky71c8c6a6mcfd32pz9w13ujd4dtyrk 104 74385 237230 166017 2026-09-22T06:19:08Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७४९|| विद्या आणि संशोधन}}</noinclude>आणि शेवटी त्यांचे इंग्रजी भाषांतरही केले. वर उल्लेखिलेल्या सर्व कागदपत्रांचे व बखरींचे आधार त्यांनी घेतले आहेत. पण त्यांनीच एका प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे हा पसारा एवढा अवाढव्य आहे की त्यातून भिन्न भिन्न प्रसंगांचे सुसंगत चित्र उभे करणे हे काम अत्यंत अवघड व जिकिरीचे आहे. पण जन्मभर त्या एकाच विषयाला वाहून घेऊन ते कार्य त्यांनी उत्तम रीतीने पार पाडले. यासाठी महाराष्ट्र त्यांचा कायमचा ऋणी राहील.<br>{{gap}}मराठी इतिहास संशोधनाची स्थिती अशी प्रगतिपथावर असली तरी ग. ह. खरे यांच्या मते ती अत्यंत असमाधानकारक आहे. फारशी, आरबी, डच, पोर्तुगीज इ. भाषांतील कागदपत्रांचा वापर करून कोणाही महाराष्ट्रीयाने अजून मराठ्यांचा इतिहास लिहिलेला नाही. शिवाय महाराष्ट्राचा सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक असा इतिहास अजून लिहिला गेलेला नाही. या दृष्टीने 'महाराष्ट्रजीवन' (२ खंड, संपादक - गं. बा. सरदार, प्रकाशक- जोशी लोखंडे) या ग्रंथाचा उल्लेख केला पाहिजे. या ग्रंथात महाराष्ट्रीय संस्कृतीच्या सर्व अंगांचा प्रारंभकाळापासून १९६० पर्यंतचा इतिहास अनेक विद्वानांनी दिला आहे. हा उपक्रम अत्यंत स्तुत्य असाच आहे. पण संस्कृतीच्या प्रत्येक अंगाविषयी असे ग्रंथ झाले पाहिजेत. तरच महाराष्ट्राचे सर्व चित्र डोळ्यासमोर उभे राहील.<br>{{gap}}महाराष्ट्राचा सामाजिक इतिहास स्वतंत्रपणे लिहिला गेला नाही, असे वर म्हटले आहे. त्या क्षेत्रात काही प्रयत्न झाले आहेत, त्यांचा निर्देश केला पाहिजे. इंग्रज अधिकाऱ्यांनी 'कास्ट्स अँड ट्राइब्ज' यांची जवळ जवळ प्रत्येक प्रांतातील माहिती देणारे ग्रंथ लिहून ठेवले आहेत. मराठीत श्री. आत्रे यानी लिहिलेले 'गावगाडा' हे पुस्तक या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. यात महाराष्ट्रीय ग्रामसंस्थेचे संपूर्ण चित्रण आलेले आहे. श्री ना गो. चापेकर याचे 'आमचा गाव' हे पुस्तक समाजशास्त्रीय दृष्टीने असेच महत्त्वाचे आहे. पण या क्षेत्रातले सर्वात मोठे कार्य म्हणजे डॉ. गो. स. घुर्ये यांचे. त्यांची बहुतेक पुस्तके अखिल भारतीय समाजशास्त्रीय प्रश्नांबद्दल आहेत. पण बहुतेकांत महाराष्ट्राबद्दल पुष्कळ माहिती आहे. जातिसंस्था, कुटुंबसंस्था, वैवाहिक जीवन, यांचे सखोल विवेचन त्यांच्या ग्रंथांत असते. शिवाय ठाकूर, कातकरी, वारली, कोळी इ. आदिवासी जमातींबद्दलही त्यांनी मौलिक संशोधन केले आहे. पण हा सर्व एकाकी प्रयत्न आहे.<br>{{gap}}यावरून आणि आतापर्यंत एकंदर संशोधनाचा जो इतिहास वर दिला आहे त्यावरून महाराष्ट्रातील सर्वच क्षेत्रांतले संशोधन अगदी तुटपुंजे आहे, असे महाराष्ट्रीय पंडितांचे मत आहे, असे दिसते. मो. वा. चिपळूणकर यांनी सृष्टिविज्ञान या विषयातील सशोधनाविषयी हेच म्हटले आहे. भारतीय विद्याभवनाने अखिल भारताचा वेदकाळापासून आतापर्यंतचा इतिहास दहाबारा खंडात लिहिण्याचे कार्य जवळ जवळ पुरे करीत आणले आहे. तसा इतिहास लिहिण्याचा महाराष्ट्रात प्रयत्नसुद्धा झालेला<noinclude></noinclude> dtqewbjmaozl8p2ke3ski7w7pzojx8e 104 74386 237231 166018 2026-09-22T06:19:22Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७५०}}</noinclude>नाही. मराठयांच्या इतिहासाविषयी ग. ह. खरे यांचे मत वर सांगितलेच आहे. तेव्हा या क्षेत्रात सामान्यतः निराशाच दिसते. इंग्रजीच्या व्यासंगाचा अभाव, पैशाची कमतरता आणि मुख्य म्हणजे सर्व आयुष्य वाहून टाकण्याची वृत्ती नाही, ही कारणे प्रामुख्याने याच्या मागे दिसतात.<br>{{gap}}आता परकीयांचे साम्राज्य गेले. पण परप्रांतीयांचे आर्थिक साम्राज्य महाराष्ट्रावर जबरदस्त आहे. या सर्वाला वरील उणिवाच कारणीभूत आहेत असे दिसते. याचा अर्थ असा होतो की प्रारंभापासून महाराष्ट्र संस्कृतीत ज्या उणिवा दिसतात त्या अजून तशाच आहेत.<br>{{gap}} ब्रिटिश कालातील संशोधनाचे विवेचन झाले. आता या कालखंडातील मराठी साहित्य व मराठी कला यांचा विचार करून महाराष्ट्र संस्कृतीचा हा दीर्घ इतिहास पुरा करावयाचा आहे. पुढील तीनचार प्रकरणांचा तोच विषय आहे.<br><br>{{center|■}}<noinclude></noinclude> lq9uapjvhpr2ecd34li9rr6qhs4ds92 104 74387 237232 166030 2026-09-22T06:20:27Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" /></noinclude>{{Css image crop |Image = महाराष्ट्र_संस्कृती.pdf |Page = 777 |bSize = 402 |cWidth = 312 |cHeight = 156 |oTop = 90 |oLeft = 33 |Location = center |Description = }} <br><br>{{rh|'''<big>४०.</big>'''||'''<big>मराठी ललित साहित्य</big>'''}}<br><br>'''मिशनरी'''<br>{{gap}}ब्रिटिश कालातील मराठी साहित्याचा विचार करताना पहिली गोष्ट ध्यानात येते ती ही की या साहित्याचा प्रारंभ ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी केलेला आहे. त्यांना सर्व हिंदुस्थानात धर्मप्रसार करावयाचा होता. त्यासाठी बायबलचे सर्व भाषांत भाषांतर करणे अवश्य होते. त्यांतच त्यांनी बायबलचे मराठी भाषांतर केले. आणि या काळातल्या गद्य लेखनास प्रारंभ झाला. धर्मप्रसारासाठी त्यांना लोकांना शिक्षण द्यावयाचे होते. म्हणून त्यांनी शाळा काढल्या व त्या शाळांसाठी कमिक पुस्तके तयार केली. या पुस्तकांत अगदी प्राथमिक स्वरूपाची का होईना पण गणित, इतिहास, भूगोल ही भौतिक विद्याच होती. तेव्हा त्या शिक्षणाचा प्रारंभही या मिशनऱ्यांनीच केला. शिवाय भाषेच्या अध्ययनासाठी कोश व व्याकरण यांची आवश्यकता असते, हे जाणून तोही उद्योग त्यांनी केला. विल्यम केरी याने १८०५ साली मराठी व्याकरण व १८१० साली मराठी कोश तयार केला. तेथून पुढे लंडन मिशनरी सोसायटी, अमेरिकन मिशन, स्कॉटिश मिशन यांच्या न्यूवेल, ज्यूड्सन, यांनी असाच उद्योग केला. मोल्-स्वर्थ व कँडी यांनी मराठीचा कोश रचला तो तर प्रसिद्धच आहे रॉबर्ट निज्बिट, डॉ. जॉन विल्सन् स्टिव्हेन्सन हे १८३० च्या सुमारास हिंदुस्थानात आले व कोश, व्याकरण याबरोबरच ऋग्वेद, गीता यांची भाषांतरेही त्यांनी केली. ख्रिस्ती धर्मप्रसारार्थ<noinclude></noinclude> eioz1jw50n1rsjk3vuey0lt267dxee1 104 74417 237233 166061 2026-09-22T06:21:39Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७५२}}</noinclude>'ज्ञानोदय' नावाचे मासिकही मिशनऱ्यांनी काढले होते. या सर्वात हिंदुधर्माची निंदा मनसोक्त केलेली असे आणि देवाच्या दहा आज्ञा, प्रेषितांची कृत्ये, शाब्बाथनिरूपण इ. ख्रिस्तीधर्मप्रकरणे विवरून सांगितलेली असत. मिसेस फारॉर या बाईंनी बाबाजीची बखर, राधानाथाची गोष्ट इ. गोष्टीही लिहिल्या.<br>{{gap}}एकंदर हिशेब पाहाता ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी ख्रिश्चन धर्मपंथाची ६९ पुस्तके, हिंदु- धर्मावर टीका करणारी १५-२० पुस्तके, बोधप्रद गोष्टींची १५ पुस्तके व इतर विषयांवरची २५ पुस्तके त्या काळात लिहिली. याशिवाय वर सांगितल्याप्रमाणे कोश, व्याकरण व क्रमिक पुस्तके त्यांनी लिहिली. यावरून अर्वाचीन मराठी साहित्याचा प्रारंभ त्यांनी केला, हे म्हणणे सार्थ आहे असे दिसून येईल.<br><br>'''जुनी चाकोरी'''<br>{{gap}}यानंतर आपल्या लोकांनी ब्रिटिश काळात केलेल्या मराठी साहित्याचा विचार करावयाचा. तो करू लागताच एक विचित्र गोष्ट ध्यानात येते ती ही काव्य, कादंबरी, नाटक व कथा हे जे ललित साहित्य ते या प्रारंभीच्या काळात, म्हणजे अव्वल इंग्रजीत, जुनी पठडी सोडून गेलेच नाही. बाळशास्त्री जांभेकर, लोकहितवादी, दादोबा पांडुरंग, जोतिबा फुले, भाऊ महाजन इ. पंडितांचा वर उल्लेख आलेला आहेच. ब्रिटिश राज्य स्थापन झाल्यावर १०/१५ वर्षांतच यांनी नव्या पाश्चात्य प्रेरणा आत्मसात केल्या आणि धर्म, समाजरचना, राजकारण, अर्थव्यवस्था या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयांवर मूलगामी असे विचार सांगण्यास प्रारंभ केला. पण नवलाची गोष्ट ही की काही अपवाद वगळता, काव्य, कथा, कादंबरी यांना या नव्या प्रेरणांचा स्पर्शही झालेला आढळत नाही. हे सर्व ललित लेखक त्याच वातावरणात राहात होते. वरील पंडितांच्या बरोबर कार्यही करीत होते. तरी त्यांच्या लेखनात नव्या विचारांचा मागोवा दिसू नये ही अत्यंत आश्वर्याची व खेदाची गोष्ट आहे. गद्य निबंधवाङ्मय अशा रीतीने अत्यंत वेगाने पुढे चालले असताना, हरिभाऊ आपटे, अण्णासाहेब किर्लोस्कर, व केशवसुत यांच्या काळापर्यंत, मराठी ललित वाङ्मय जुन्या इंग्रजपूर्व पठडीतूनच चालत राहावे, हे खरोखर न उलगडणारे कोडे आहे.<br>{{gap}}(पुढे काव्य, कादंबरी, लघुकथा, विनोद व लघुनिबंध यांचे विवेचन केले आहे. नाट्यवाङ्मयाचा विचार कला विभागात केला आहे.)<br><br>{{center|{{x-larger|'''१. काव्य'''}}}} <br>'''जुनी कविता'''<br>{{gap}}असे हे जे अव्वल इंग्रजीतले ललितवाङ्मय त्याचे स्वरूप आता पाहू. त्यात प्रथम काव्याचा विचार करू.<br><noinclude></noinclude> ibv9hrqjin607kqjifo4u8g7dk2aie6 104 74418 237234 166062 2026-09-22T06:27:42Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७५३|| मराठी ललित साहित्य}}</noinclude>{{gap}}भास्कर दामोदर पाळंदे, परशुराम बल्लाळ गोडबोले, पांडुरंग गोविंदशास्त्री पारखी, शिवराम रामकृष्ण निजसुरे, राजा सर टी. माधवराव, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, विठ्ठल भगवंत लेंभे, मोरो गणेश लोंढे, गणेश जनार्दन आगाशे, गोविंद वासुदेव कानिटकर, गंगाधर रामचंद्र मोगरे, विद्याधर वामन भिडे, पांडुरंग व्यंकटेश चिंतामणी पेठकर, कान्होबा रणछोडदास कीर्तीकर हे या काळातले कवी होत.<br>{{gap}}पाळंदे यांची 'रत्नमाला' हा ईश्वरभक्तिपर पद्यग्रंथ आहे. बालबोधामृत, नामार्थदीपिका, सीताविरह, सीतापरित्याग, या गोडबोले यांच्या कविता. गंगावर्णना, गणेशपुराण, भट्टवंशकाव्य ही बापूसाहेब कुरुंदवाडकर यांची कविता. पांडुरंगशास्त्री पारखी यांच्या काव्याची, षड्ऋतुवर्णन, कृष्णाकुमारी, बोधामृत ही नावे आहेत. विद्याधनप्रशंसा, शंकरकुबेरआख्यानकाव्य, ही निजसुरे यांची काव्ये. भक्तिसुधा, विलापलहरी, (कीर्तीकर) गंगवर्णना (पेठकर). बोधशतक, बोधामृत, बोधसुधा (लोंढे). सासरची पाठवणी, माहेरचे मूळ, मुलीचा संसार, मंगळसूत्र (आठल्ये). हेन्री फॉसेट, तुकोजीराव होळकर, कोल्हापूरचे शिवाजी महाराज, राणी व्हिक्टोरिया, रामचरित्र, सुंदोपसुंद, शिविसौहार्द- अशी ही या काळातल्या कवींची काव्ये आहेत. यांचे विवेचन करताना- यांची भाषा संस्कृतप्रचुर व दुर्बोध आहे, यांची भूमिका उपदेशकाची आहे, यांचे वळण सर्व संस्कृत पद्धतीचे आहे, ही काव्ये भावहीन, उत्कटताहीन आहेत. ही काव्ये बोजड असून अनुप्रास, यमक यांमुळे सौंदर्यशून्य झाली आहेत, यांत अर्वाचीन विचार मुळीच नाही, सृष्टिवर्णने प्रत्यक्ष अनुभूतीची नाहीत, वेदान्त, मोक्ष, पुनर्जन्म या विषयांवरच अनेकांचा भर आहे- अशी टीका टीकाकारांनी केली आहे. यांतील काही कवींनी- कानिटकर, कीर्तीकर यांनी- इंग्रजी काव्याची मराठी भाषांतरे केली आहेत, पण तरीही त्यांच्या इतर काव्यांत, पुढे केशवसुतांनी जे वळण आणले, ते नाही. मुख्य म्हणजे त्यात आत्माविष्कार किंवा आत्मलेखन नाही. भावगीत यातील एकानेही लिहिले नाही. पण ते नसते तरी फारसे बिघडत नव्हते. त्या काळी लोकहितवादी, जांभेकर, फुले, रानडे हे पंडित जे धर्म, समाज, विषयी विचार मांडीत होते ते जरी यांनी कोणी काव्यात मांडले असते, तशी कथानके निवडून त्यावर काव्य केले असते, तरी स्वकाळ त्यांनी जाणला, असे झाले असते. यांपैकी बहुतेक कवी इंग्रजी विद्या शिकलेले होते. भोवताली वरील प्रकारचे वाङ्मय लिहिले जात होते. वृत्तपत्रात हरघडी नवे विचार येत होते. तरी यांच्या काव्यात बव्हंशी त्यातले काही भेटत नाही, हे फारच खेदजनक वाटते.<br><br>'''केशवसुत आणि नवी कविता'''<br>{{gap}}वरील सर्व कवी जुन्या पठडीतूनच लिहीत राहिल्यामुळे पाश्चात्य प्रेरणा घेऊन मराठी काव्याचे स्वरूप अंतर्बाह्य पालटून टाकणाऱ्या केशवसुतांना 'अर्वाचीन कविकुलगुरु' ही पदवी प्राप्त झाली. व्यक्तिवाद हे नव्या युगाचे लक्षण. ते आत्माविष्काराच्या रूपाने<noinclude><br>{{gap}}४८</noinclude> 6ah466b0zo76ehfyh6c8jc60d6deusp 104 74419 237235 166063 2026-09-22T06:28:39Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७५४}}</noinclude>त्यांच्या काव्यात ठायीठायी दिसते. धर्म, समाज, नीती, राष्ट्र, निसर्ग, प्रेम, यांतील प्रत्येक विषयावर त्यांनी स्वतंत्रपणे आपले विचार प्रकट केलेले आहेत. 'तुतारी', 'स्फूर्ती', 'गोफण', 'नवा शिपाई' या त्यांच्या कविता या दृष्टीने अभ्यासण्याजोग्या आहेत. 'जग उलथून देण्याची भाषा' त्या प्रत्येक कवितेत आहे. बाळशास्त्री जांभेकरांच्यापासून बहुतेक सर्व लेखनाचा आशय हाच होता. तो इतके दिवस काव्यात प्रकट होत नव्हता. तो केशवसुतांनी प्रकट केला. म्हणून त्यांच्यापासून काव्याला निराळे वळण लागले. 'सतारीचे बोल', 'भृंग', 'पुष्पाप्रत', 'वातचक्र', 'झपूर्झा', 'म्हातारी' या प्रत्येक काव्यात केशवसुतांचे आत्मलेखन आढळते. कवीची वृत्ती दर वेळी, निबंधकाराप्रमाणे सारखीच असते असे नाही. भिन्नभिन्न कवितांत त्याच्या मनाच्या भिन्न भावना प्रगट होत असतात. यालाच आत्मलेखन किंवा आत्माविष्कार असे म्हणतात. काव्यविषयक काही कविता लिहून, 'कविता अशी असावी किंवा नसावी', हे सांगणारे तुम्ही कोण ? असा परखड सवाल केशवसुतांनी केला आहे. आणि काव्यविषयक सर्व रूढी व संकेत झुगारून देऊन त्यांनी आपले काव्य लिहिले आहे. मराठी काव्यात नवयुग अवतरले असे लोक म्हणू लागले, ते यामुळेच. रेव्हरंड टिळक, रेंदाळकर, विनायक, गोविंदाग्रज, बी, तांबे, बालकवी, दत्त, कवी गोविंद, सावरकर हे सर्व या नव्या युगातलेच कवी. प्रत्येकाची वृत्ती स्वतंत्र आहे. प्रत्येकाच्या काव्याचे रूप निराळे आहे. भावगीते, प्रणयगीते, निसर्गगीते जवळजवळ प्रत्येकाने लिहिली आहेत. तरी सर्वांचे वळण केशवसुती आहे यात शंका नाही.<br>{{gap}}रेव्हरंड टिळक यांनी 'वनवासी फूल', 'सुशीला', 'बापाचे अश्रू', 'माझी भार्या' अशी चार दीर्घ काव्ये लिहिली आहेत. पण व्यक्तिवाद, आत्माविष्कार यांनी प्रत्येक काव्य अलंकृत झालेले आहे. भक्ती, स्त्रीस्वातंत्र्य, रूढिभंजन या विषयांवर त्यांनी अनेक भावगीते लिहिली आहेत. शिंग, गुलाब, पाखरा येशिल का परतून, केवढे क्रौर्य हे, ही त्यांची काव्ये प्रसिद्ध आहेत. भक्ती, वैराग्य, क्षणभंगुरता, श्रद्धा ही त्यांच्याही काव्यात आहेत. पण त्यामुळे ही चाकोरी जुनी आहे, असे क्षणभरसुद्धा वाटत नाही.<br>{{gap}}विनायक है राष्ट्रीय कवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. वर्तमानापेक्षा भूतकालातच ते जास्त रमत. पन्ना, पद्मिनी, दुर्गावती, संयोगिता, वीरमती ही त्यांची काव्ये राष्ट्रीय विचारांनी रसरसलेली आहेत. 'स्त्री आणि पुरुष', 'प्रीती निमाली तर', 'सुवास', 'दोन मार्ग', अशी भावगीतात्मक रचनाही त्यांनी केली आहे.<br>{{gap}}'आपण केशवसुत संप्रदायातील आहोत' असे रेंदाळकरांनी स्वतःच सांगितलेले आहे. रूढीवर हल्ला, सामाजिक सुधारणा, निसर्गाचे तत्त्वज्ञान हे यांच्या काव्यात अनेक ठिकाणी दिसून येते. तीव्र निराशावाद हे यांच्या काव्याचे प्रधान लक्षण आहे. 'गिधाड ', 'निवडुंगातून सुटका' इ. काव्यांवरून हे दिसेल.<br>{{gap}}गोविंदाग्रज-गडकरी हे स्वतःला केशवसुतांचा चेला म्हणवितात. 'तुतारी मंडळ'<noinclude></noinclude> oibiwfb2iq56flmh6ildhdj7k9r2qo5 104 74420 237236 166064 2026-09-22T06:29:03Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७५५|| मराठी ललित साहित्य}}</noinclude>ही त्यांनी काढले होते. पण त्यांची कविता केशवसुतांहून खूपच निराळी आहे. बाह्य सजावटीकडे त्यांनी जास्त लक्ष दिले आहे. त्यांच्या प्रणयगीतांत निराशा ओतप्रोत भरली आहे. गोफ, फुले विचिली पण, प्रेम आणि मरण, घुबड या कविता त्या प्रकारच्या आहेत. गुलाबी कोडे, गोड निराशा, विरामचिन्हे, घुंगुरवाळा या कवितांतून त्यांची असामान्य कल्पकता दिसून येते. स्मशानातले गाणे, दसरा यांतून त्यांनी सामाजिक रूढींवर तीव्र हल्ला केलेला दिसतो.<br>{{gap}}बालकवी हे निसर्गाचे कवी अशी त्यांची प्रसिद्धी आहे. अरुण, संध्यातारक, संध्यारजनी, निर्झर, फुलराणी ही त्यांची काव्ये यासाठीच प्रसिद्ध आहेत. सर्वत्र निसर्गावर मानवी भावनांचा त्यांनी आरोप केला आहे. त्यामुळे या कवितांना शोभा आली आहे. फुलराणीमधील मुग्ध प्रणयाचा रंग हा अगदी बिनतोड असा आहे. काही कवितांत त्यांनी प्रेषितांचे उसने अवसान आणलेले दिसते. ते अगदी कृत्रिम आहे. समाजाचे, भोवतालच्या परिस्थितीचे कसलेही अवलोकन त्यांनी केलेले नव्हते. स्वतःचे एक विश्व निर्माण करून त्यातच ते रमून राहिले. त्यामुळे त्यांच्या काव्याला व्यापकता, विविधता आली नाही. ते शेवटपर्यंत बालच राहिले.<br>{{gap}}'बी' कवी यांनी वृत्तरचना व बाह्यवेश या दृष्टीने केशवसुतांचे अनुकरण केले नसले तरी त्यांची पठडी तीच आहे. कवी आणि काव्य, रूढीविरुद्ध बंड, गूढ गुंजन, विचारप्राधान्य हे सर्व तसेच आहे. डंका, तीव्र जाणीव, चाफा या त्यांच्या कविता प्रसिद्ध आहेत.<br>{{gap}}या सर्व कवींत भास्करराव तांबे यांचे स्थान अगदी वेगळे आहे. सृष्टीत सर्वत्र सौंदर्य कोंदून भरले आहे, अशी त्यांची श्रद्धा होती आणि ती त्यांच्या काव्यात पदोपदी प्रकट होते. त्यांच्या प्रणयकाव्यात निराशेचा सूर चुकूनसुद्धा येत नाही. मरण ही कल्पना त्यांना फार मोह घालते. इतकी की 'मरणातून खरोखर जग जगते', असे ते म्हणतात. 'कुणि कोडे माझे उकलिल का, घट भरे प्रवाही, घट तिचा रिकामा' या त्यांच्या काव्यातून त्यांचे प्रेमतत्त्वज्ञान व्यक्त होते. 'रुद्रास आवाहन' ही त्यांची कविता अगदी निराळी आहे. क्रांतीला प्रेरणा देणारी ही कविता आहे. पण अशी कविता त्यांनी फिरून लिहिली नाही.<br>{{gap}}सावरकर आणि कवी गोविंद यांचा वर्ग निराळा आहे. त्यांची कविता ती खरी राष्ट्रीय कविता होय. सावरकरांच्या मित्रमेळाव्यात सामील झाल्यावर कवी गोविंद यांनी लिहिलेल्या कविता अत्यंत ओजस्वी झाल्या. 'रणावीण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले ?' ही त्यांची कविता त्या वेळी महाराष्ट्रात सर्वत्र दुमदुमत होती.<br>{{gap}}सावरकरांची कविता सर्वच दृष्टींनी भव्य दिव्य अशी आहे. मूर्ती दुजी ती, सप्तर्षी, मरणोन्मुख शय्येवर या त्यांच्या कविता राष्ट्रभावनेने रसरसलेल्या आहेत. रानफुले हा त्यांच्या दीर्घ काव्यांचा संग्रह आहे. 'गोमंतक' हे त्यांचे संकल्पित महाकाव्य होते. 'सागरास', 'सान्त्वन' या त्यांच्या लहान कविता मराठीत अमर झाल्या आहेत.<noinclude></noinclude> fzkr4377o1y64b105249klqtitft34k 104 74421 237237 166065 2026-09-22T06:29:24Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७५६}}</noinclude>१९०९ साली त्यांचे वडील बंधू गणेशपंत यांना जन्मठेपेची शिक्षा झाली. तेव्हा आपल्या वहिनींना त्यांनी कविता लिहून त्यांचे 'सान्त्वन' केले. 'अमर होय ती वंशलता । निर्वंश जिचा देवाकरिता' या त्यातल्याच ओळी आहेत. 'माझे मृत्युपत्र' या कवितेतील 'की घेतले व्रत, न हे अम्ही अंधतेने' या ओळी महाराष्ट्रात प्रत्येक देशभक्ताच्या मुखी असतात. 'राष्ट्रीय काव्य' म्हणजे काय ते या कवितांवरून कळून येईल.<br><br>'''रविकिरण मंडळ'''<br>{{gap}}१९२० च्या सुमारास केशवसुती संप्रदाय संपुष्टात आला व 'रविकिरण मंडळा'चे युग सुरू झाले. या मंडळात सात कवी होते. पण माधव जूलियन, यशवंत व गिरीश हे तीनच कवी त्यांतून गाजले. या कवींचे वळण केशवसुतीच होते. पण प्रेम, निसर्ग, जानपद, विडंबन, गूढगुंजन इ शाखांचा विस्तार यांनी विपुल केला. पण सामाजिकतेपेक्षा वैयक्तिक जीवनाकडे त्यांचे लक्ष जास्त होते.<br>{{gap}}तुटलेले दुवे, गज्जलांजली, स्वप्नरंजन, मधुलहरी ही माधव जूलियन यांची स्फुट कविता होय आणि सुधारक, विरहतरंग, नकुलालंकार ही त्यांची दीर्घ काव्ये होत. माधवराव फारशीचे जाडे अभ्यासक होते. तेव्हा त्यांनी मराठी काव्याला बरेच फारशी वळण लावले असल्यास त्यात नवल नाही. गज्जल, रुबाया या त्यांनी मराठीत रूढ केल्या व किती तरी फारशी शब्द मराठीत रूढ केले. सुधारक, नकुलालंकार या त्यांच्या काव्यात सामाजिक रूढीवर उपहासात्मक टीका आहे, तर त्यांची प्रेमगीते निराशेने व्यापलेली आहेत.<br>{{gap}}कवी यशवंत यांचे संशोधन, भावमंथन, यशोगंध, यशोनिधी, हे स्फुट गीतांचे संग्रह असून बन्दीशाळा, जयमंगला, शिवराय महाकाव्य ही दीर्घ काव्ये आहेत. उत्कट तळमळ, बंडखोरी, भावनोत्कटता हे त्यांच्या काव्याचे प्रधान गुण होत. देहत्वाचा पूल, तुरुंगाच्या दारात, अस्थीचा सवाल ही त्यांची राष्ट्रीय भावगीते आहेत. जीवनाविषयी त्यांची दृष्टी स्थिर असून आशा आणि निराशा या दोन्ही वृत्ती त्यांच्या काव्यातून प्रकट होतात. जानपदगीते, शिशुगिते, प्रेमगीते, निसर्गगीते इ विविध प्रकारची कविता त्यांनी लिहिलेली असून अशी गीते गाऊन दाखवून काव्यगानाची प्रथा त्यानी रूढ केली.<br>{{gap}}गिरीश हे रविकिरण मंडळातील तिसरे प्रसिद्ध कवी. कांचनगंगा, फलभार, मानसमेघ ही त्यांची स्फुट कविता आणि अभागी कमल, आंबराई, कला ही दीर्घ काव्ये होत. यांच्या कवितेत सुधारणावाद आहे, पण क्रांतिवाद नाही. यांनी जानपदगीते, निसर्गगीते इ. विविध प्रकारचे काव्य लिहिले आहे.<br><br>'''समाजाभिमुख'''<br>{{gap}}१९३५ च्या सुमारास मराठी कविता वैयक्तिक सुखदुःखे, प्रेमगीते, ठरीव ठशाची<noinclude></noinclude> 8a1jaawmfyj6n7v5uyqkmypjj0fr2m5 104 74422 237238 166066 2026-09-22T06:29:40Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७५७|| मराठी ललित साहित्य}}</noinclude>ग्रामगीते यांतच गुंतून पडली होती. स्वातंत्र्य, पारतंत्र्य, क्रांती, धनिकशाहीचा जुलूम, दलिताची विपन्नावस्था, हे विषय तिने वर्ज्यच मानले होते. या कोंडीतून तिला कुसुमाग्रज, अनिल, कांत, वसंत बापट, पु. शि. रेगे यांनी मुक्त केले. यांपैकी कुसुमाग्रज हे अग्रगण्य होत. 'गर्जा क्रांतीचा जयजयकार' ही कविता आपल्याला एकदम व्यापक राष्ट्रीय पातळीवर घेऊन जाते. हिमलाट, आगगाडी आणि जमीन, बळी, लिलाव इ. कविता पूर्णपणे समाजाभिमुख असून अन्याय, जुलूम, दलितांची दुःखे यांना वाचा फोडणाऱ्या आहेत. म्हणून खांडेकरांनी त्यांचा 'मानवतावादी कवी' असा गौरव केला आहे. कवी अनिल यांची कविता अशीच समाजाभिमुख आहे. फुलवात, भन्नमूर्ती, निर्वासित चिनी मुलास, पेर्तेव्हा हे त्यांचे काव्य होय. त्यातील फुलवात हा काव्यसंग्रह प्रेमविषयक व व्यक्तिगत कवितांचा आहे. पण 'भग्नमूर्ती' या खंडकाव्याची भूमिका व्यापक राष्ट्राभिमुख अशी आहे. समाजातील संस्कृती आधी नष्ट होते आणि मग हळूहळू त्याचा अधःपात होऊन त्याचे संरक्षणसामर्थ्यही नष्ट होते व देशाची मूर्ती भग्न होते, असा या कवितेचा आशय आहे. वा. रा. कांत हे कुसुमाग्रजा- प्रमाणेच क्रांतीचे उद्गाते आहेत. 'रुद्रवीणा' हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह. रुद्राने तृतीय नेत्र उघडून अन्याय, असमता यांच्यावर तांडव करून त्यांचा नाश करावा, असे ते सांगतात. नवे वर्ष, आशिया, गाशिल का हे गान, यांसारख्या कवितांतून, मानव्याची सध्या जी विटंबना चालू आहे तिच्याबद्दल त्वेष व्यक्त केला आहे. वसंत बापट हेही समाजाभिमुख कवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. 'झेलमचे अश्रू' ही कविता देशाच्या विभाजनाबद्दल तीव्र त्वेष व्यक्त करते. विंदा करंदीकर यांच्या कवितेचा थाट गंभीर आणि अभिव्यक्ती मौलिक आहे. त्यांची 'स्वेदगंगा' ही वाचकाला केशवसुतांच्या तुतारीची आठवण करून देते. मंगेश पाडगावकर यांनी आपल्या कवितांतून आपली सर्व सुधारणा उथळ असून दिव्य, भव्य गोष्टींचे आपले आकर्षण कमी होत आहे, हे चांगले व्यक्त केले आहे.<br>{{gap}}बा. भ. बोरकर हे सौंदर्याचे उपासक व त्याच्या आस्वादात रमणारे कवी आहेत. संतवाङ्मयाचे व गोमंतकीय लोकगीतांचे संस्कार त्यांच्या कवितांत दिसून येतात. गेयता, कोमलता, माधुर्य, लालित्य आणि अध्यात्म यातून त्यांच्या काव्याची मूर्त साकारली आहे. ग. दि. माडगूळकर यांचे सुगंधी वीणा, जोगिया, चैत्रबन इ. काव्यसंग्रह प्रसिद्ध असले तरी त्यांना खरी प्रसिद्धी मिळवून दिली ती 'गीतरामायणा'ने. रामाचे ते दिव्य, अलौकिक चरित्र त्यांनी त्यातून आपल्यापुढे मूर्तिमंत उभे केले आहे. मनमोहन नातू हे लोककवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. 'युगायुगाचे सहप्रवासी' हे हिंदु-मुस्लिम ऐक्यावर त्यांनी लिहिलेले काव्य प्रतिपाद्य विषय व प्रतिपादन शैली या दोन्ही दृष्टींनी यशस्वी ठरले आहे.<br><noinclude></noinclude> qnivhzwyw2zhiefarrim2q26xv8ckyp 104 74423 237239 166067 2026-09-22T06:29:55Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७५८}}</noinclude><br>'''कवयित्री'''<br>{{gap}}आधुनिक मराठी काव्यक्षेत्रात संजीवनी मराठे, लक्ष्मीबाई टिळक, बहिणाबाई चौधरी, इंदिरा संत व शांता शेळके या विशेष प्रसिद्ध आहेत. लक्ष्मीबाई टिळक यांनी स्त्रीगीतांचे अंतर्बाह्य स्वरूप पार बदलून टाकले. राष्ट्रीय, अध्यात्मपर, सामाजिक, अशी विविध प्रकारची कविता त्यांनी लिहिली आहे. बहिणाबाई या शेतकरी कुटुंबातील एक निरक्षर कवयित्री. पण त्यांनी आशयघन असे सुंदर काव्य निर्माण केले आहे. चूल, मूल, तवा, जाते, फुंकणी, कापणी, मळणी या विषयांतूनच त्यांनी गंभीर, तात्त्विक विचार प्रगट केले आहेत. 'संसार हे लोढणं नसून गळ्यातला हार आहे' हा त्यांचा विचार 'अरे संसार संसार' या कवितेत आहे. संजीवनी मराठे या 'काव्यकोकिळा' म्हणून गौरविल्या गेल्या आहेत. प्रेमपर, वात्सल्यपर व ईश्वरपर असे त्यांच्या कवितेचे तीन मुख्य प्रकार आहेत. सत्यशिवसुंदराची पूजा ही त्यांच्या कवितेची खरी शोभा आहे. इंदिरा संत यांच्या काव्याचा मुख्य विषय प्रेम हाच आहे. प्रेमळ व कलाभिज्ञ पतीविषयी अंतःकरणात उठणाऱ्या अनेकविध सूक्ष्म लहरी त्यांच्या काव्यात दिसून येतात. त्यांची कविता साधी व अकृत्रिम असून रंग व रंगच्छटा यांचे त्यांना विशेष आकर्षण आहे. शांता शेळके या प्रथितयश कवयित्री आहेत. सहज, सुश्लिष्ट व प्रसन्न रचना हा त्यांचा मुख्य गुण आहे. पद्मा गोळे यांचे प्रीतिपथावर, नीहार इ. कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. स्त्रीच्या अंतरातील प्रेमाच्या विविध पैलूंची विपुल चित्रे त्यांनी रेखाटली आहेत. नव्या युगातील स्त्रीच्या तेजस्वी आशा-आकांक्षाही त्यांनी व्यक्त केल्या आहेत.<br>{{gap}}१९५० पासून 'नवकाव्य' म्हणून आज जे प्रसिद्ध आहे त्याला प्रारंभ झाला. मर्ढेकर हे त्यांचे मुख्य प्रवर्तक. पण आपला हा इतिहास १९४७ पर्यंतचाच असल्यामुळे या वादग्रस्त विषयाचे येथे विवेचन केलेले नाही.<br><br>{{center|{{x-larger|'''२. कादंबरी'''}}}}<br>'''हरिभाऊ- युग'''<br>{{gap}}१८३० पासून पन्नास वर्षांतील एकंदर ललित साहित्याविषयी जे प्रारंभी लिहिले आहे ते जसे काव्यांविषयी तसेच कादंबरीविषयी खरे आहे. पाश्चात्य विद्येमुळे जी नवी दृष्टी प्राप्त झाली होती तिची प्रतीती या कादंवऱ्यांत येत नाही. बाबा पदमनजी या ख्रिश्चन गृहस्थाने १८५७ साली 'यमुनापर्यटन' ही कादंबरी लिहिली. हीच मराठीतील पहिली कादंबरी. विधवांच्या दुःखाचे तीत वर्णन आहे. पण कथानक, रचनासौंदर्य असे तीत काही नाही. पुढील मुक्तामाला, मंजुघोषा, मित्रचंद्र, विश्वासराव या कादंबऱ्या तर पुराणपद्धतीच्याच आहेत. थोडा सामाजिक विषय आणल्यासारखे लेखक मधूनच दाखवितात. पण सगळा खेळ अद्भुताचा आहे. प्रत्यक्ष सामाजिक<noinclude></noinclude> p4c4a408q30xr21b8r96t0a7zcnzq2q 104 74424 237240 166068 2026-09-22T06:30:26Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७५९|| मराठी ललित साहित्य}}</noinclude>परिस्थितीशी त्याचा काही संबंध नाही. मराठीत कादंबरी साहित्याला खरा प्रारंभ केला तो हरिभाऊ आपटे यांनी 'आजकालच्या गोष्टी' असेच ते आपल्या कादंबऱ्यांना म्हणत असत. गणपतराव, मधली स्थिती, पण लक्षात कोण घेतो, मी, मायेचा बाजार, भयंकर दिव्य इ. दहा सामाजिक कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या. त्यांतील 'पण लक्षात कोण घेतो' व 'मी' या मराठीत अमर झाल्या आहेत. कठोर वास्तववाद व थोर ध्येयवाद यांचे मोठे मधुर मिश्रण त्यांत पाहावयास मिळते. 'मी' म्हणजे जो भाऊ त्याचे जीवन प्रत्यक्ष आपल्याभोवती घडत आहे असे वाटावे, इतके ते वास्तववादी आहे आणि आजन्म ब्रह्मचारी राहून समाजसेवेला अर्पण करून घेण्याचा त्याचा ध्येयवाद उत्तुंग असा आहे. हरिभाऊंनी मध्यवर्गीय जीवनावरच सर्व कादंबऱ्या लिहिल्या. पण सर्व मानवी जीवनाचे हृदगत त्यांतून प्रकट झालेले आहे. स्वभावलेखन, सुलभ घरगुती भाषा, चटकदार संवाद, वेधक कथन ही साहित्याची सर्व भूषणे त्यांच्या कादंबऱ्यांतून दिसून येतात. हरिभाऊंच्या नंतरचे दुसरे मोठे कादंबरीकार म्हणजे वामन मल्हार जोशी हे होत. रागिणी, आश्रम हरिणी, नलिनी, इंदू काळे- सरला भोळे व सुशीलेचा देव या पाच कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या. त्यांपैकी प्रत्येकीत प्रवृत्ती निवृत्ती, अध्यात्म, देव अशासारख्या विषयांवर गहन गंभीर, तात्त्विक चर्चा केलेली आहे. लालित्याकडे वामनरावांनी द्यावे तितके लक्ष दिलेले नाही. तरीही त्यांच्या कादंबऱ्या प्रारंभापासूनच लोकप्रिय झाल्या आणि त्यांना मराठीत अढळ असे स्थान मिळाले. तिसरे मोठे कादंबरीकर म्हणजे ना. सी. फडके होत. जादूगार, दौलत, उद्धार, अटकेपार या कादंबऱ्यांनी त्यांना अपार कीर्ती मिळवून दिली. त्यानंतर त्यांनी ६०- ७० कादंबऱ्या लिहिल्या. पण त्यांच्या कादंबऱ्यांचा जो ठसा एकदा ठरून गेला तो गेला. पुढच्या कादंबऱ्यांत नावीन्य असे फारसे उरले नाही. पण कथानकाची रचना, स्वभावलेखन, प्रसंगनिर्मिती, भाषासौष्ठव, चित्तवेधक निवेदन, रहस्य इ. कलागुणांनी त्यांच्या कादंबऱ्या इतक्या संपन्न आहेत की मराठी भाषा त्यांची कायमची ऋणी राहील. खांडेकरांनी १९३० साली हृदयाची हाक ही पहिली कादंबरी लिहिली. त्या नंतर कांचनमृग, उल्का, दोन ध्रुव, हिरवा चाफा, पांढरे ढग, रिकामा देव्हारा, क्रौंचवध, ययाती इ. अनेक कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या. त्यांच्या नायकांच्या समोर नेहमी उत्तुंग ध्येयवाद असतो. दीनदलितांविषयी त्यांना वाटणारा जिव्हाळा त्यांच्या प्रत्येक कादंबरीत प्रकट होतो. ते जीवनवादी कलाकार आहेत. त्यावेळी जीवनवाद व कलावाद हा विषय फार चर्चिला जात होता. त्यातील पहिल्याचे खांडेकर व दुसऱ्याचे फडके हे अध्वर्यू होते. फडके-खांडेकरांच्या बरोबर ज्यांचे नाव नेहमी येते ते कादंबरीकार म्हणजे माडखोलकर हे होत. मुक्तात्मा, भंगलेले देऊळ, शाप, कांता, दुहेरी जीवन, नागकन्या इ. कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या. 'विवाहित स्त्रीच्या जीवनात पतीच्या पत्नीद्रोहामुळे उत्पन्न होणारा एकच एक प्रश्न त्यांनी आपल्या कादंबऱ्यातून विवेचिला आहे,' असे अ. ना. देशपांडे म्हणतात. क्रांतिकारकांबद्दल आकर्षण आणि<noinclude></noinclude> gab132op5tooq17sfvsivt8otobc6d7 104 74425 237241 166069 2026-09-22T06:31:26Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७६०}}</noinclude>गांधीवादाचा अधिक्षेप त्यांच्या कादंबऱ्यात नित्य दिसून येतो. म्हणून त्यांना राजकीय कादंबरीकार म्हणतात. पण त्या वेळच्या खऱ्या क्रांतिकारकांचे दर्शन त्यांच्या कादंबरीत मुळीच घडत नाही. गांधीवादाचे तर नाहीच नाही. डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांच्या सर्वच कादंबऱ्या विचारप्रधान व समस्यापूर्ण अशा आहेत. गोंडवनातील प्रियंवदा, परागंदा, आशावादी, ब्राह्मणकन्या, विचक्षणा या त्यांच्या कादंबऱ्या होत. यातील 'ब्राह्मणकन्या' ही त्या वेळी फार गाजली. सुशिक्षित समाजाला तिने आपल्या नीतिअनीतिविषयक कल्पनांचा फेरविचार करावयास लावले, असे वा. म. जोशी यांनी म्हटले आहे. 'विधवाकुमारी' ही वरेरकरांची कादंबरी त्या वेळी अतिशय लोकप्रिय झाली होती. परतभेट, कुलदैवत इ. त्यांच्या कादंबऱ्या सहेतुक व लोक, शिक्षणात्मक आहेत.<br>{{gap}}दत्त रघुनाथ कवठेकर यांनी साध्या कौटुंबिक गोष्टी अत्यंत सहृदयतेने सांगितल्या आहेत. त्यामुळे अपुरा डाव, रेशमाच्या गाठी, उमाडलेल्या भावना या त्यांच्या कादंबऱ्या लोकप्रिय झाल्या आहेत. श्री. ना. पेंडसे हे प्रादेशिक कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. एल्गार, हद्दपार, गारंबीचा बापू, रथचक्र इ. त्यांच्या कादंबऱ्या वास्तवपूर्ण स्वभावरेखन, नाट्यमय प्रसंग, रम्य संवाद व प्रत्ययकारी निसर्ग चित्रण या गुणांनी संपन्न आहेत. कोकणातील जीवन हा विषय त्यांनी निवडला असून त्याचे उत्तम दर्शन या कादंबऱ्यांतून घडविले आहे. सानेगुरुजी यांच्या 'श्यामच्या आई'ने त्यांना उदंड कीर्ती मिळवून दिली. त्यामानाने, कठीण कसोटी, पराधीन, धडपडणारी मुले या कादंबऱ्या तितक्या गाजल्या नाहीत. त्यांनी आपल्या बहुतेक कादंबऱ्या तुरुंगात लिहिल्या असून देशप्रेमाने त्या ओतप्रोत भरलेल्या आहेत.<br><br>'''स्त्री कादंबरीकार'''<br>{{gap}}गीता साने यांनी, निखळलेली हिरकणी, वठलेला वृक्ष, लतिका, माळरानात इ. कादंबऱ्यांतून स्त्रीजीवनातील समस्या चांगल्या रीतीने हाताळल्या आहेत. विभावरी शिरूरकर (सौ. मालती बेडेकर) यांच्या, हिंदोळ्यावर व विरलेले स्वप्न या कादंबऱ्यांत बाह्य घटनांपेक्षा मानसिक आंदोलनांना विशेष महत्त्व आहे. त्यांचा पवित्रा आक्रमक असल्यामुळे त्या वेळी त्यांच्या लेखनावरून मोठेच वादळ माजले होते. सौ. मालतीबाई दांडेकर यांच्या मातृमंदिर, तेजस्विनी, वज्रलेख इ. कादंबऱ्यांतून मध्यमवर्गीय कौटुंबिक जीवनातील समस्यांचे सहृदयतेने चित्रण केलेले आहे.<br>{{gap}}ना. ह. आपटे, वि. वि. बोकील, ना. वि. कुलकर्णी, रामतनय, (ग. रा. वाळिंबे) पु. भा. भावे, दिघे, शांताबाई नाशिककर, कुमुदिनी प्रभावळकर यांनीही मराठी कादंबरी वाङ्मयात मोलाची भर घातली आहे.<br><noinclude></noinclude> 5m27ch4p5ocj9bdpcyvmm0hoherl25l 104 74426 237242 166070 2026-09-22T06:33:04Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|७६१|| मराठी ललित साहित्य}}</noinclude><br>'''ऐतिहासिक कादंबरी'''<br>{{gap}}यानंतर ऐतिहासिक कादंबरीचा विचार करावयाचा. गुंजीकर यांनी १८७१ साली शिवशाहीवर लिहिलेली 'मोचनगड' ही मराठीतील पहिली ऐतिहासिक कादंबरी होय. पण सामाजिक कादंबरीप्रमाणेच ऐतिहासिक कादंबरीतही सर्वश्रेष्ठ स्थान हरिभाऊंचेच आहे. 'उषःकाल' ही त्यांची कादंबरी अगदी अतुल अशी आहे. छत्रपतींनी केलेल्या क्रांतीचे सम्यक रूप तीत आपणांस पहावयास मिळते. आकाराने लहान, पण तशीच यशस्वी अशी त्यांची दुसरी कादंबरी म्हणजे 'गड आला पण सिंह गेला' ही होय. याशिवाय सूर्योदय, सूर्यग्रहण, वज्राघात, कालकूट या ऐतिहासिक कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या आहेत. पण त्या तितक्या यशस्वी झाल्या नाहीत. दुसरे या क्षेत्रातले लेखक म्हणजे नाथमाधव हे होत. स्वराज्याचा श्रीगणेशा, स्वराज्याचा कारभार, स्वराज्यावरील संकट इ शिवशाहीवरील त्यांच्या कादंबऱ्या प्रसिद्ध आहेत. ना. ह. आपटे यांची अजिंक्यतारा ही कादंबरी मराठ्यांच्या इतिहासावर असून 'रजपुतांचा भीष्म' व 'लांच्छित चंद्रमा' या दोन रजपुतांच्या इतिहासावरील आहेत हडप यांनी ऐतिहासिक कादंबरीच्या दोन माला लिहिल्या. कादंबरीमय पेशवाई व आंग्लाई या त्या माला होत. 'दुर्दैवी रंगू' ही चिं. वि. वैद्य यांची व विंध्याचल ही परांजपे यांची- या दोन कादंबऱ्या त्या वेळी खूपच गाजल्या. याशिवाय छत्रसाल, सम्राट अशोक, गुर्जरवीर अनहील, अस्तनीतील निखारा, वसईचा रणसंग्राम, दोनशे वर्षांपूर्वी, याही कादंबऱ्या त्या काळी लोकप्रिय झाल्या होत्या. या सर्वांमध्ये ऐतिहासिक काळात प्रत्यक्ष शिरून त्या काळाचे चित्रण करण्यात जी सिद्धी हरिभाऊंना मिळाली होती ती इतर कोणाला लाभलेली नव्हती. तरीही मराठे, रजपूत, गुर्जर यांचा इतिहास कादंबरीरूपाने लिहून आपल्या लोकांचा स्वाभिमान या लेखकांनी जागृत केला हे त्यांचे ऋण मोठे आहे यात शंका नाही.<br>{{gap}}मध्यंतरी ऐतिहासिक कादंबरी जरा मागे पडली होती. अलीकडे रणजित देसाई, इनामदार यांनी तिचे उज्जीवन केले आहे यात देसाई यांच्या 'स्वामी' या कादंबरीने अपूर्व यश मिळविले. माधवराव पेशवे यांचे जीवन या कादंबरीत वर्णिले असून या थोर पुरुषाला मूर्त रूप देण्यात देसाई पूर्णपणे यशस्वी झाले आहेत.<br><br>{{center|{{x-larger|'''३. लघुकथा'''}}}}<br>{{gap}}लघुकथेच्या क्षेत्रातही प्रारंभ करण्याचा मान हरिभाऊंचाच आहे. त्यांच्या आधी स. का. छत्रे यांनी 'बाळमित्र' मालेतून अनेक बोधकथा लिहिल्या व इतर काहींनी बकासुराची बखर, नलराजाची बखर अशा पौराणिक गोष्टी लिहिल्या. पण भोवतालच्या सामाजिक जीवनावर कथा प्रथम लिहिल्या त्या हरिभाऊनी. १८९० साली त्यांनी 'करमणूक' हे नियतकालिक काढले व त्यात मध्यमवर्गीय कौटुंबिक जीवनावर अनेक<noinclude></noinclude> bt6so09svbk74fjg3286khhqua9byap 104 74427 237243 166071 2026-09-22T06:33:37Z Priyanka Choudhari 4169 /* प्रमाणित */ 237243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Priyanka Choudhari" />{{rh|महाराष्ट्र संस्कृती||७६२}}</noinclude>कथा लिहिल्या. त्या पुढे स्फुट गोष्टी म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. मात्र कादंबरीच्या क्षेत्रात त्यांना जे यश मिळाले ते लघुकथेच्या क्षेत्रात मिळाले नाही. या कथांत केवळ वृत्तकथन असे, संवाद फारसे नसत, आणि मुख्य म्हणजे नीती, सदाचार यांच्या उपदेशावर फार भर असे. १९२६ साली फडके-खांडेकरांचे युग सुरू होईपर्यंत साधारणतः सर्वच लेखकांच्या कथांचे असे रूप होते.<br>{{gap}}या सर्वांत अग्रगण्य लेखक म्हणजे वि. सी. गुर्जर हे होत. स्वतंत्र व अनुवादित अशा शेकडो कथा त्यांनी लिहिल्या. त्यांच्या कथा प्रामुख्याने घटनाप्रधान आहेत. कोणते तरी रहस्य निर्माण करावयाचे व त्याला अचानक कलाटणी देऊन शेवट गोड करावयाचा हे त्यांचे तंत्र होते. 'घातपात', 'जगदंबा', 'दिपोटी', 'पुरुषांची जात', 'बायकांची जात', 'शेवटचे हास्य' या त्यांच्या कथा उल्लेखनीय आहेत. कृ. के. गोखले, वा. म. जोशी, काशीताई कानिटकर, गिरिजाबाई केळकर, आनंदीबाई शिर्के, सहकारी कृष्ण, ना. ह. आपटे हे त्या काळातले आणखी लेखक होत.<br>{{gap}}यांत दिवाकर कृष्ण यांचा स्वतंत्र उल्लेख केला पाहिजे. नव्या-जुन्याच्या सांध्यावरचे हे लेखक आहेत. घटनाप्रधान लघुकथेला स्वभाव प्रधान वळण देण्याचे महत्त्वाचे कार्य यांनी केले. 'समाधी व इतर सहा गोष्टी' या त्यांच्या संग्रहावरून हे ध्यानात येईल. 'संकष्टी चतुर्थी', 'मृणालिनीचे लावण्य', 'समाधी' या त्यांच्या गोष्टी या दृष्टीने अभ्यसनीय आहेत.<br><br>'''फडके-खांडेकर'''<br>{{gap}}१९२६ ते १९४५ हे मराठी लघुकथेचे दुसरे युग होय. ना. सी. फडके हे यातील सर्वश्रेष्ठ लेखक होत. त्यांनी नवी लघुकथा लिहिली व तिचे तंत्रही निश्चित केले. रचनासौंदर्य, भावनोत्कटता, आत्माविष्कार, निर्हेतुक कलाविकास, एकाच प्रसंगावर अथवा व्यक्तीवर केंद्रीकरण, एकच तत्त्व, हे नव्या लघुकथेचे विशेष होत. ना. सी. फडके यांनी शेकडो लघुकथा लिहिल्या आहेत. तंत्रशुद्धता, रेखीवपणा, आकर्षक सुरुवात, मध्ये गुंतागुंत, शेवटी उकल हे गुण प्रामुख्याने त्यांच्या कथांत दिसून येतात. 'उलटे शाकुंतल', 'शोभेसाठी', 'मीरा', 'ऊन आणि सावल्या' या व त्यांच्या इतर सर्व कथा या तंत्राला धरून लिहिलेल्या आहेत. वि. स. खांडेकर हे या काळचे दुसरे श्रेष्ठ लेखक. त्यांच्या कथेत अनुभवांची विविधता, समृद्धता, जिव्हाळा, या गोष्टी पुरेपूर आढळतात. सामाजिकता हा त्यांच्या कथेचा आत्मा आहे. 'आंधळ्याची भाऊबीज', 'भावाचा भाव', 'हिरा तो भंगला', 'शिष्याची शिकवण' या त्यांच्या प्रातिनिधिक कथा होत. त्यांच्या कथा लोकप्रिय झाल्या त्या तंत्रकौशल्यामुळे किंवा रचनासौंदर्यामुळे नव्हे, तर त्यांतील सामाजिक आशय व जीवनदर्शन यामुळे. वर सांगितल्याप्रमाणे 'जीवनासाठी कला' हे त्यांचे ब्रीद आहे, त्यांच्या कादंबऱ्यांप्रमाणेच त्यांच्या लघुकथाही या ब्रीदाला अनुसरून लिहिलेल्या आहेत. श्री. म. माटे यांच्या कथा म्हणजे<noinclude></noinclude> 2mvm0a7q51higpiip6iwg1ytz6fvy57 104 111403 237244 235413 2026-09-22T11:05:00Z JayashreeVI 4058 237244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(४७)'''}}}}</noinclude>गोटांत मोठा हाहा:कार उडाला. याला 'Tess of the D' Urbervi- les - A Pure Woman' ही कादंबरी मुख्य कारण झाली. यामधे अपघात होऊन कोणाला इजा झाली, कीं तो वेदना सोसून काळांतरानें हिंडूं फिरू लागतो, पुनः धडधाकड होतो. ऋतुमानाला अनुसरून सृष्टीच्या रूपांत वसंतांत उत्साही, तर ग्रीष्मांत फक्त आनंदी; शरदऋतूंत किंचित् निस्तेज, तर हेमंतांत अगदीं प्रेतकळा, असे फेरफार होतात; नियमाला अनुसरून पुनः सृष्टीला जन्म मिळतो, ती हसू लागते, नाचू लागते, बागडते. पण काय चमत्कार पहा की, अबला व तिचे प्रमाद यांना मात्र, हा सृष्टीमध्ये सर्वत्र प्रत्ययास येणारा पुनर्जीवनाचा नियम समाज लागू करीत नाहीं, लागू होऊं देत नाहीं! अबलेचें एकदा वांकडे पाऊल पडलें, मग तें तिला नकळत का असेना, की झाला तिचा अधःपात, असें समाज मानितो. पण पुरुषाविषयीं तसें मानित नाहीं. चराचर सृष्टीला लागू असणारा, लागू होणारा, पुनर्जीवनाचा नियम फक्त नारीच्या आत्म्यालाच लागू नाहीं काय? तो आहे, असला पाहिजे, केला पाहिजे. असा या कादंबरीचा रोख असल्यामुळे धर्ममार्तंडांची व त्यांची तळी उचलणारांची कोल्हेकुई अर्थातच सुरू झाली. <br>{{gap}}४. अशाच प्रकारची खळबळ Mrs. Humphry Ward यांच्या 'Robert Elsmere' या कादंबरीनें उडविली. धर्ममतामुळे व त्यांत पालट झाल्यामुळे ओढवणारी संकटपरंपरा हा या कादंबरीचा विषय आहे. आधुनिक शास्त्रांच्या प्रगतीमुळे जुने विचार कसे कमजोर होऊं लागतात; धर्ममतें देखील कशी बदलतात; तीं बदललीं ह्मणजे प्रामाणिक माणसाला स्वतःचीं खरीं मतें लपवून, आपला जुना जीवनक्रम चालू ठेवणें कसें असह्य होतें; धर्ममतें पालटली, कीं, स्वतःच्या धर्मनिष्ठ पत्नीपासून तीं चोरून ठेवणे किती कठिण होतें; मते पालटल्याचा संशय येऊ लागतांच पतिनिष्ठ गृहिणीला अतोनात दुःख होऊन पतिप्रेम व धर्मप्रेम- विशिष्ट मतांविषयी प्रेम-यांचा कलह कसा सुरू होतो; पूर्वीच्या धर्मबांधवांकडून छळ कसा होतो; इत्यादि अनेक प्रसंगांचें रसभरित वर्णन या कादंबरीत आहे. याशिवाय आणखी उदाहरणे देतां येतील. पण मराठी भाषेंत अस्त्राची उपमा शोभणाऱ्या कादंबऱ्या अजून झाल्या नाहींत, ह्मणून इतर वाङ्मयांतली उदाहरणें घेणें भाग पडलें आहे.<noinclude></noinclude> 50oo2quf8fg9mn6skrucvgktxz4hdy0 237245 237244 2026-09-22T11:05:42Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" />{{center|{{larger|'''(४७)'''}}}}</noinclude>गोटांत मोठा हाहा:कार उडाला. याला 'Tess of the D' Urbervi- les - A Pure Woman' ही कादंबरी मुख्य कारण झाली. यामधे अपघात होऊन कोणाला इजा झाली, कीं तो वेदना सोसून काळांतरानें हिंडूं फिरू लागतो, पुनः धडधाकड होतो. ऋतुमानाला अनुसरून सृष्टीच्या रूपांत वसंतांत उत्साही, तर ग्रीष्मांत फक्त आनंदी; शरदऋतूंत किंचित् निस्तेज, तर हेमंतांत अगदीं प्रेतकळा, असे फेरफार होतात; नियमाला अनुसरून पुनः सृष्टीला जन्म मिळतो, ती हसू लागते, नाचू लागते, बागडते. पण काय चमत्कार पहा की, अबला व तिचे प्रमाद यांना मात्र, हा सृष्टीमध्ये सर्वत्र प्रत्ययास येणारा पुनर्जीवनाचा नियम समाज लागू करीत नाहीं, लागू होऊं देत नाहीं! अबलेचें एकदा वांकडे पाऊल पडलें, मग तें तिला नकळत का असेना, की झाला तिचा अधःपात, असें समाज मानितो. पण पुरुषाविषयीं तसें मानित नाहीं. चराचर सृष्टीला लागू असणारा, लागू होणारा, पुनर्जीवनाचा नियम फक्त नारीच्या आत्म्यालाच लागू नाहीं काय? तो आहे, असला पाहिजे, केला पाहिजे. असा या कादंबरीचा रोख असल्यामुळे धर्ममार्तंडांची व त्यांची तळी उचलणारांची कोल्हेकुई अर्थातच सुरू झाली. <br>{{gap}}४. अशाच प्रकारची खळबळ Mrs. Humphry Ward यांच्या 'Robert Elsmere' या कादंबरीनें उडविली. धर्ममतामुळे व त्यांत पालट झाल्यामुळे ओढवणारी संकटपरंपरा हा या कादंबरीचा विषय आहे. आधुनिक शास्त्रांच्या प्रगतीमुळे जुने विचार कसे कमजोर होऊं लागतात; धर्ममतें देखील कशी बदलतात; तीं बदललीं ह्मणजे प्रामाणिक माणसाला स्वतःचीं खरीं मतें लपवून, आपला जुना जीवनक्रम चालू ठेवणें कसें असह्य होतें; धर्ममतें पालटली, कीं, स्वतःच्या धर्मनिष्ठ पत्नीपासून तीं चोरून ठेवणे किती कठिण होतें; मते पालटल्याचा संशय येऊ लागतांच पतिनिष्ठ गृहिणीला अतोनात दुःख होऊन पतिप्रेम व धर्मप्रेम- विशिष्ट मतांविषयी प्रेम-यांचा कलह कसा सुरू होतो; पूर्वीच्या धर्मबांधवांकडून छळ कसा होतो; इत्यादि अनेक प्रसंगांचें रसभरित वर्णन या कादंबरीत आहे. याशिवाय आणखी उदाहरणे देतां येतील. पण मराठी भाषेंत अस्त्राची उपमा शोभणाऱ्या कादंबऱ्या अजून झाल्या नाहींत, ह्मणून इतर वाङ्मयांतली उदाहरणें घेणें भाग पडलें आहे.<noinclude></noinclude> 2guwmr30bhxex6ala7qqxc71ukrwtr5 104 112222 237207 2026-09-22T04:39:29Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ LL वाचन, त्याचे 33 मार्ग व उद्दिष्ट. [ सहा निबंध ] लेखक : ग. स. भाटे एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो. वरोडा स्टट-सर्व्हिस . "SEARCH WITH MANY SIGHS-" प्रकाशक :--- अनंत आत्माराम मोरमकर, Pascal. ४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई. नो..." 237207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ LL वाचन, त्याचे 33 मार्ग व उद्दिष्ट. [ सहा निबंध ] लेखक : ग. स. भाटे एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो. वरोडा स्टट-सर्व्हिस . "SEARCH WITH MANY SIGHS-" प्रकाशक :--- अनंत आत्माराम मोरमकर, Pascal. ४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई. नोवेंबर १९१३. ] आवृत्ति पहिली. किंमत १० आणे. ( प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत. )<noinclude></noinclude> kpm6rzfkb7er48mg0lny25w5pj06sge 237208 237207 2026-09-22T04:56:43Z JayashreeVI 4058 237208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{xx-larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br>{{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस . {{rule ४ em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{right|४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} {{left|नोवेंबर १९१३. ]}} {{right|[आवृत्ति पहिली.}} {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> te1jlfo2hmjpy3sx3183glgw795j72l 237209 237208 2026-09-22T04:59:45Z JayashreeVI 4058 237209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br>{{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस .}}}} {{rule ४ em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{right|४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} {{left|नोवेंबर १९१३. ]}} {{right|[आवृत्ति पहिली.}} {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> g1zhzva8z61aslpfmqn1rzl1660yfus 237210 237209 2026-09-22T05:04:50Z JayashreeVI 4058 237210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br> {{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस .}}}} {{rule| ४ em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} |} |नोवेंबर १९१३.] || [आवृत्ति पहिली. {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> o94riset6z8ju2zh697oodkip8bs1pv 237211 237210 2026-09-22T05:07:25Z JayashreeVI 4058 237211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br> {{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस .}}}} {{rule| 3em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} {| |+ |- |नोवेंबर १९१३.] || [आवृत्ति पहिली. |} {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> fjuxq3qoc0efj8mp1bdr28z0m9111x3 237212 237211 2026-09-22T05:09:05Z JayashreeVI 4058 237212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br> {{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस .}}}} {{rule| 3em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} {{gap}}{{gap}}नोवेंबर १९१३.]{{gap}}{{gap}}{{gap}} [आवृत्ति पहिली. |} {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> 4qyty6xvw71u1wtwrq0ieydnu4ad4kt 237213 237212 2026-09-22T05:10:16Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|'''वाचन,'''}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[सहा निबंध]'''}}}} {{center|लेखक :}} {{center|'''ग. स. भाटे''' एम. ए. (ऑनर्स), एडिंबरो.<br> {{center|{{larger|''' वरोडा स्टेट'''-सर्व्हिस .}}}} {{rule| 3em}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}Pascal. {{center|प्रकाशक :--- {{larger|'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''}}}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.}} {{gap}}{{gap}}नोवेंबर १९१३.]{{gap}}{{gap}}{{gap}} [आवृत्ति पहिली. {{center|'''किंमत १० आणे.'''}} {{rule| 3em}} {{center|(प्रकाशनाचे सर्व हक्क लेखकानें स्वाधीन ठेविले आहेत.)}}<noinclude></noinclude> t0zgb4rdxzbohaj00mpq0ya7cvmh8ca 104 112223 237214 2026-09-22T05:11:31Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ 46 'वाचन', ' त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट. [ सहा निबंध ] "SEARCH WITH MANY SIGHS-" Pascal, पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:- लेखक : ग. स. भाटे, बरोडा स्टट-सर्व्हिस . अनंत आत्माराम मोरमकर, ४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई.." 237214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ 46 'वाचन', ' त्याचे मार्ग व उद्दिष्ट. [ सहा निबंध ] "SEARCH WITH MANY SIGHS-" Pascal, पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:- लेखक : ग. स. भाटे, बरोडा स्टट-सर्व्हिस . अनंत आत्माराम मोरमकर, ४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..<noinclude></noinclude> hk2v58vx3493cdxoq7hzuler7wmkrnc 237215 237214 2026-09-22T05:26:49Z JayashreeVI 4058 237215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक : {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}} {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}<noinclude>पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:- {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,''' {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> 5obm90khhvm77u1m18tbl8ekebz55z7 237216 237215 2026-09-22T05:28:13Z JayashreeVI 4058 237216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}<noinclude>पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:- {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,''' {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> hzteo9i2wp5ld54og9groyh7gaoubx8 237246 237216 2026-09-22T11:10:03Z JayashreeVI 4058 237246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}<br><noinclude>पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:- {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> qrcf0gjl8qgd8war0pl9rpxdupmj5am 237247 237246 2026-09-22T11:11:10Z JayashreeVI 4058 237247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}<br><noinclude> पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:-<br> {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> 56pl1ntbxep8qc790dttaytjdf7wl50 237248 237247 2026-09-22T11:12:42Z JayashreeVI 4058 237248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{center|{{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :}}<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}<br><noinclude> पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:-<br> {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> j5byobz26c60w6y9tkkinn6l160yxxr 237249 237248 2026-09-22T11:14:35Z JayashreeVI 4058 237249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{center|{{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :}}<br> {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}}}<br> {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}}}<br><noinclude> पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:-<br> {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> 9d5bgvhey90t2asluoa49xqcmwxijkm 237250 237249 2026-09-22T11:15:04Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{center|{{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :}}<br> {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}}}<br> {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}}}<br><noinclude> पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:-<br> {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> 0l0jyuukyfxr9qan6w6dlcbckds7bz3 237251 237250 2026-09-22T11:19:30Z JayashreeVI 4058 237251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> {{center|{{larger|{{larger|''''वाचन''''',}}}}}} {{center|{{larger|'''त्याचे'''}}}} {{center|{{larger|{{larger|'''मार्ग व उद्दिष्ट.'''}}}}}} {{center|{{larger|'''[ सहा निबंध ]'''}}}} {{center|"SEARCH WITH MANY SIGHS-"}} {{right|Pascal,}} {{center|{{Gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}लेखक :}}<br> {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ग. स. भाटे,'''}}}} {{center|{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{larger|'''बरोडा स्टेट-सर्व्हिस'''}}}}<br><noinclude> पुस्तकें मिळण्याचा पत्ता:-<br> {{gap}}'''अनंत आत्माराम मोरमकर,'''<br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}४०२ ठाकुरद्वार, मुंबई..</noinclude> if9z4c5zimks49v9hi2ku1l4y9hysge