विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 2141 237558 237421 2026-09-30T15:50:59Z कल्पनाशक्ती 3813 237558 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[छन्दोरचना]] |Language=mr |Volume= |Author=डॉ. [[साहित्यिक:माधव त्रिंबक पटवर्धन|माधव त्रिंबक पटवर्धन]] ऊर्फ माधव जूलियन (२१ जानेवारी, इ.स. १८९४; बडोदा - २९ नोव्हेंबर, इ.स. १९३९) |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=M. N. Kulkarni , कर्नाटक पब्लिशिंग हाउस |Address=(चीरा बाजार) मुम्बअी २ |Year=1937 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 4="INTRODUCTION" 6 ="सिंहावलोकन" 10 ="अनुक्रमणिका" 14="सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण" 28="अध्याय १ ला काही छन्दोविषयक प्रश्न" 75="अध्याय २ रा यमक, यति, अक्षर आणि गण"/> |Volumes= |Remarks=<inputbox> type=fulltext prefix= पान:छन्दोरचना break=no width=10 searchbuttonlabel=छन्दोरचनातील माहिती शोधा </inputbox> |Width= |Css= |Header= |Footer= }} rvhwka74ifnt4ugefdncnux9znsu8yc 104 5320 237539 15069 2026-09-30T12:13:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''३९'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}}</noinclude>{{Block center|<poem>कोटिकोटिकन्दर्परूपलावण्यदर्पहर ध्यान मनोहर अनन्तजन्ममनोमलपटलीनिर्मूलनकर भक्तिगम्य तापत्रयभञ्जन आसेचनक (?) ध्यानिं पहातां वाटे जणु नयनांत भरावें हुङ्गावें दृढ आलिङ्गावें की चुम्बावें विसरतसे संसार सर्वही सन्तत याचा पन्त विठ्ठला सहज लागला छन्द ॥ २ ॥</poem>}} {{gap}}येथे सर्वचरणारम्भी टाळी पडत असल्याने आणि अन्त्य चरण वगळून अितर सर्व चरणांच्या अन्तीं नियमितपणे केवळ खटका आहे. चरण समदीर्घ नाहीत तरीहि येथे वाचकांचा घोटाळा होत नाही. या कटिबन्धप्रकारांत, आणि ज्या 'सहजस्फूर्त परन्तु बन्धनातीत काव्याला देखील मान्यतेच्या हक्काचें शिक्कामोर्तत्र मिळावें' असा रा० व्यङ्कटेश शङ्कर वकील यांचा आग्रह आहे त्या 'बेबन्दप्रकारां'त वस्तुतः काही भेद नाही. त्यांच्या यक्षकन्या कवितेतील पुढील अुतारा पहा:- {{block center/s}} {{gap}}"शेवटला ऽऽ<br> {{gap}}सूर विराला मञ्जुळवाणा<br> {{gap}}वनवायूने दूर पळविला<br> {{gap}}स्तब्ध जाहलें जिकडे तिकडे<br> अन् । तू मी दोघें<br> {{gap}}मन्नेत्रांमधि शङ्का व्याकुल<br> {{gap}}त्वन्नयनीं परि मिस्किल हासें<br> {{gap}}क्षणीं चमकलें<br> {{gap}}क्षणीं लोपलें<br> जणु । जलाशयामधि सुन्दर मासे{{nop}}<noinclude>{{block center/e}}</noinclude> 86djim1ae6u652uytrs9aca7h0rx5ud 104 5322 237544 15073 2026-09-30T12:22:03Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''४०'''|}} {{block center/s}}</noinclude>{{gap}}वरती आले<br> {{gap}}रविकिरणांमधि अहा चमकले<br> {{gap}}खोल पळाले<br> {{gap}}धडधडलें ना गे मम हृदयीं ?<br> {{gap}}अशी निर्दये, केवि मुग्धता ?<br> {{gap}}बोल बोल गे<br> {{gap}}काय वाटले खुलास हृx साङ्ग गडे गे" {{right|यक्षकन्या (वागीश्वरी पृ ६२)}} {{block center/e}} {{gap}}या सतरा चरणांच्या कडव्यांत अर्ध्याहून अधिक म्हणजे आठ चरण पादाकुलकाचे आहेत. पाच चरण अष्टमात्रक आहेत. अेकच चरण आणि तो शेवटला चोवीस मात्रांचा आहे. अेक चरण आणि तो पहिलाच सहा मात्रांचा असून त्याच्या अन्तीं द्विमात्रक विराम आहे. 'अन् तू मी दोघें' हा चरण दहा मात्रांचा आणि 'जणु जलाशयामधि सुन्दर मासे' हा चरण अठरा मात्रांचा आहे. या दोनच चरणांच्या आरम्भीं दोनदोन मात्रांचा आद्यतालकपूर्व गण असून त्यांच्या पूर्वीच्या चरणान्तीं आवर्तन पूर्ण होत असल्याने या दोन्ही ठिकाणीं लयभङ्ग म्हणजे छन्दोभङ्ग होतो.<br>{{gap}}तेव्हा ज्याला 'बेबन्द' म्हणून त्याचे 'प्रणेते' म्हणतात तो पद्यप्रकार जातिबद्ध असून त्यांत सोळा मात्रांचे आणि आठ मात्रांचे असे निर्यमक चरण स्वैरपणाने जुळलेले आहेत. परन्तु ही चरणाविभागणी कोणत्याहि तत्त्वाला अनुसरून केलेली नसल्याने या लिखाणाचे चरण अधिक 'बेबन्द' पणें निराळ्या रीतीने पाडून दाखविणें कठिण नाही; आणि ती नवी चरणरचना अधिक स्वाभाविक आहे असा आग्रहहि धरितां येअील!<br>{{gap}}रा. आत्माराम रावजी देशपाण्डे यांनी ख्रिस्तशके १९२४ च्या जुलैमासीं जें काव्य अेका नव्याच छन्दांत रचायला आरम्भ केला त्यांतील अेका परिच्छेदाचें पृथक्करण करून पाहूं. या काव्यांत आवर्तन सप्तमात्रक [-‿--] अशा गणाचें आहे.{{nop}}<noinclude></noinclude> qzi77kz72d0cnoxmo7kf6phriudifp7 104 5323 237549 15074 2026-09-30T12:32:48Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''४१'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}}</noinclude>{{Block center|<poem>{{gap}}। "अन्तरींचे दिव्यशक्ती, सर्वगामी तेजवत् सञ् । चार तूझा, तू जगाची कोटिभास्करवत् प्रभा ऽऽ {{gap}}। हृदयमानस ज्या प्रकाशें दिव्य जीवित भूवरी स्वर्-। गातलें अपभोगिती ऽऽ {{gap}}। अेक तव तेजस्वि कणही लागतां क्षणि पेटतो आत्-। मा जशी की दिव्यज्योती {{gap}}। जी जगाला दाखवीते मार्ग पुढचा."</poem>}} {{gap}}या आरम्भींच्या सात चरणांपैकी तीन चरण [७।७।७।५] अशा आवर्तनाचे आहेत. अेक चरण [२।७।७।७।५] असा आहे, अेक चरण [२।७।५] असा आहे, अेक [२।७।७] असा आहे, आणि अेक [।७।७।७] असा आहे. जेथे चरणारम्भी दोन मात्रांचा आद्यतालकपूर्व गण आहे तेथे त्या दोन मात्रा पूर्वीच्या चरणांतील अन्य आवर्तनांत समाविष्ट होअू शकत असल्याने लयभङ्ग होत नाही. तथापि या लयभङ्गाचें अुदाहरण शेवटीं अेक आढळतेंच. {{Block center|<poem>{{gap}}"। हृदयस्वर्गातून कविच्या ना । -वीन्यमय त्याचा प्रघात"</poem>}} {{gap}}येथे 'ना'च्या दोन मात्रा मागील चरणांतील अन्त्य आवर्तनांत समाविष्ट हो शकत नाहीत म्हणून लयभङ्ग होतो.<br>{{gap}}आता या कवितेची जी ही चरणरचना स्वाभाविक म्हणून दिली आहे ती अपरिहार्यपणे स्वाभाविक आणि अपरिवर्तनीय आहे का? सारे चरण अगदी अेकसारखे नसल्याने अेकचअेकपण थोडें अुणें वाटतें हे मान्य; पण भावार्थाचा ओघ अप्रतिहत वाहात असतांना तो आवर्तनाच्या पाचव्या वा सातव्याच मात्रेवर खण्डित व्हावा हें चमत्कारिक नाही का? तो आवर्तनाच्या दुसऱ्यां वा तिसऱ्या मात्रेवर खण्डित कां होअू नये? म्हणजे अन्त्यगण द्विमात्रक वा त्रिमात्रक कां नसावा? शब्दांचा क्रम आहे तोच ठेवून चरणरचना निराळ्या रीतीने म्हणजे {{block center/s}} "। अन्तरींचे दिव्य शक्ती,<br> । सर्वगामी तेजवत् सञ्चार तूझा{{nop}}<noinclude>{{block center/e}}</noinclude> g7xozenoiuq3gq1q7vzw011aw6aj7yg 104 5324 237550 15075 2026-09-30T12:39:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''४०'''|}} {{block center/s}}</noinclude>। तू जगाची कोटिभास्करवत् प्रभा,<br> । हृदयमानस ज्या प्रकाशे<br> । दिव्य जीवित भूवरी स्वर्गातलें अुपभोगिती,<br> । अेक तव तेजस्वि कणही<br> । लागतां क्षणि पेटतो आत्मा जशी की<br> । दिव्य ज्योती,<br> । जी जगाला दाखवीते मार्ग पुढचा" {{block center/e}} याप्रमाणे केली तर ती अस्वाभाविक होअील का? ही चरणरचना अधिक सोयीची तरी आहेच आहे. प्रत्येक चरणांत टाळी चरणारम्भींच पडत असल्याने वाचकाचा गोन्धळ होण्याचा सम्भव अगदी नाही. चरणरचनेचा प्रश्न क्षणभर कडेला ठेवून शब्दक्रमाचाच विचार केला तर तोहि अपरिहार्यपणे स्वाभाविक आणि अपरिवर्तनीय वाटतो का? लय साधण्यासाठी भावार्थोचित शब्द सोडून अुणा समर्पक असा शब्द योजण्याची आपत्ति आलीच नाही का? लयबद्धतेसाठी वाक्यांतील शब्दक्रम फिरवावा लागला की नाही? भावार्थ हा लयबद्ध असला तरी भावनेच्या परिवर्तनाप्रमाणे निरनिराळ्या चरणांत निरनिराळ्या मात्रांचीं आवर्तनें कां येअू नयेत? केवळ समदीर्घ चरण लिहिण्याच्या बन्धनाने प्रतिभेच्या मुक्त विलासास अडथळा होतो तर सबन्ध दीर्घ काव्य एका ठराविक आवर्तनांत लिहिण्याच्या बन्धनाने अडथळा कां होअू नये?<Br>{{gap}}अधिक अनुभवासाठी कवि भ. श्री. पण्डित यांनी षण्मात्रक आवर्तनांत रचलेले पुढील स्वैरपद्य पहा:- {{block center/s}} मङ्गलमय सुप्रभात<Br> अूठ ऽऽऽ<Br> नीज अजुनि नयनांवर<Br> मलुल म्हणुनि रजनिवदन<Br> देशी अङ्गास तूहि<Br> आळोखे का ? ऽऽऽऽ<Br> हळुहळु तम दूर सरे<Br><noinclude>{{block center/e}}</noinclude> 8xkrhx08kuqqxjvz6ir7av9etuxjczm 104 5325 237551 15076 2026-09-30T12:46:12Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''४३'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}} {{block center/s}}</noinclude>सावरिशी मृदुल करें<Br> विगलित कचनिचय विपुल<Br> आणि करिशि<Br> नयनांची अुघडझांक<Br> कमलशी ऽ" {{right|(वागीश्वरी ४।३)}} {{block center/e}} {{gap}}या पद्य-परिच्छेदांत गुण हा आहे की कोणत्याहि चरणांत आद्यतालकपूर्व गण नाही. प्रत्येक चरणांतील पहिली टाळी पहिल्याच अक्षरावर पडते. यामुळे वाचकाचा गोन्धळ होत नाही. चरणांत कितीहि आवर्तनें असोत; विराम असलाच तर तो अन्तीं येतो. पण अुलटपक्षी, भावार्थास अनुसरून विराम चरणामध्येच वाटेल तेथे, वाटेल तितक्या काळाचा आणि वाटेल तितके वेळा घेण्याची सोय या पद्यपरिच्छेदांत दिसत नाही.<br>{{gap}}अष्टमात्रक, सप्तमात्रक आणि षण्मात्रक आवर्तनांच्या रचनेचीं अुदाहरणें झाली. पञ्चमात्रक आवर्तनाचेहि स्वैरपद्य रचितां येअील. हीं सारी अुदाहरणें जातिरचनेची आहेत.<br> {{center|'''मुक्तच्छन्द'''}} {{gap}}छन्दांतहि मुक्तच्छन्द लिहिण्याचे प्रयोग चालू आहेत. रा. वामन नारायण देशपाण्डे हे छन्दांचा सक्रिय पुरस्कार करितात. 'नन्दनवन मुकल्यावर' या त्यांच्या काव्यांतील पुढील अवतरण अष्टमात्रक आवर्तनाचें म्हणजे छन्दांत चार अक्षरांचें आहे. {{Block center|<poem>"तम केव्हा सरे?" "हाय! केव्हा तें सरेल? धडधडे अूर, वाटे आताच फुटेल. झाक मुख केशीं, मीहि झाकी अेका हातें, तमोभय हो कमती मिटतां नेत्रांतें. राहू दे हा दुजा कर कटीस गुम्फून-" "अन्त नच देवा, का रे तिमिरालागून?" {{right|(प्रतिभा, विशेषाङ्क १९३५)}}</poem>}}{{nop}}<noinclude></noinclude> cjbspx0t4v4i2ni4mrsupxlb40cc2kw 104 5326 237552 15077 2026-09-30T14:59:14Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''४४'''|}}</noinclude>{{gap}}याला ते छन्द अक्षरलेखा शक्करी म्हणतात. चौदा अक्षरांच्या वृत्तांचा जो वर्ग त्याला शक्करी म्हणण्यांत येतें. वरील पद्याच्या प्रत्येक चरणांत चौदा अक्षरे आहेत हें मान्य; पण शक्करी हे नाव ज्यांतील चरण चौदा अक्षरी आहेत अशा कोणत्याहि रचनेला लागतें. हा छन्द मुक्त नाही. वरील पद्यांत तीन अष्टमात्रक आवर्तनें असून चौथ्या आवर्तनांत चार सशब्द मात्रा आहेत. अशा रचनेला ती जातिस्वरूप असल्यास आपण जाति साकी म्हणतो त्याप्रमाणे ती छन्दःस्वरूप असल्यास तीस छन्द साकी वा छान्दस साकी म्हणावें हें युक्त होय. चौदाच अक्षरांच्या पण (३।३।३।३।२) अशा मोडणीच्या रचनेला निराळें नाव द्यावें लागेल; पण तें असो.<br>{{gap}}या अवतरणांतील सारेच चरण सारख्या लाम्बीचे आणि घटनेचे आहेत. संवादांत प्रत्येकाचें भाषण चरणान्तीं म्हणजे चौदाव्या अक्षरावर सम्पावें असा नियम कृत्रिम होअील, म्हणून वाक्यें जेथे चरणान्तीं सम्पत नाहीत तेथे ती सहाव्या वा बहुशः आठव्या अक्षरान्तीं सम्पविलीं आहेत. म्हणजे काय, वाक्य चरणांत वाटेल त्या ठिकाणीं सम्पत नाहीच. मग दीर्घ रचना करितांना जातीपेक्षा छन्दाचा अवलम्ब करण्यांत विशेष काय साधण्यांत आलें? चरणांत काही ठिकाणी वाक्य सम्पवितां येण्याची सोय साकीजातींत आणि साकीसारख्या अितर जातींतहि आहे. अभागी कमल, आम्बराअी जित्यादि दीर्घ काव्यांची रचना पहातां वाक्य मध्येच कोठे आणि कसें सम्पवूं हीं अडचण गिरीशकवींना भासलेली नाही. जातिरचना ही छन्दोरचनेहून कठिण आहे अशीहि स्थिति नाही. आणि पुन्हा, छन्दांत अेक वैगुण्य आहे तें जातींत नाही. व्यवहाराच्या भाषेत सुद्धा लघु-गुरुभेद आहे. हा लगत्व-भेद भाषेच्या हाडीमासीच नव्हे तर अगदी स्वभावांत भिनला आहे. तेव्हा तो भेद ज्या पद्धतींत नाही त्या पद्धतीने काव्य लिहिण्याची परम्परा प्राचीन असली तरी मोठ्या प्रमाणावर तिचा अवलम्ब केल्यास ती कृति नेहमीच्या पद्धतीहून अगदीच भिन्न म्हणजे तेवढ्यापुरती तरी चमत्कारिक आणि कृत्रिम वाटल्याविना रहाणार नाही.<br>{{gap}}रा० आत्माराम रावजी देशपाण्डे यांनी आपल्या 'प्रेम आणि जीवन' या काव्यांत ज्या मुक्तच्छन्दाचा प्रयोग केला आहे त्याची चिकित्सा करून पाहूं:-{{nop}}<noinclude></noinclude> hnv04pl79i0c2ulqj7r1nqkhr197yk0 104 5327 237553 15078 2026-09-30T15:19:48Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''४५'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}}</noinclude>{{Block center|<poem>"दोन दिवस अुलटुनि गेले, दोन रात्री तशा सम्पून गेल्या, अजून परी विषण्णताच मनास खोल व्यापून आहे, हालत्या जलीं सावली जेवी दूरच्या ढगांची दडून राहे. तुम्ही दोघे जण कोण, कोठले? मैत्री दूरच, नाही ओळखही, ओझरतेंच असें कोठेतरी दुरून पाहिलें अकदोनदा, पुसट चित्र कितीतरी तें! मनांतहि माझ्या नाही राहिलें; कशास वाटते खिन्नता मला अितुकी बरें?" {{right|(प्रतिभा, विशेषाङ्क १९३५)}}</poem>}} {{gap}}यांतील प्रत्येक चरणाच्या आरम्भींच आवर्तनारम्भ असल्याने वाचकांचा घोटाळा होण्याचा सम्भव नाही. चरण अेकसारखे नाहीत. चरणमध्यावर द्विमात्रक विराम कोठे आहे आणि कोठे नाही यामुळे मात्र गोन्धळ होण्याचा सम्भव आहे. चरणांच्या दीर्घतेत विविधता आढळते, परन्तु वस्तुतः ही विविधता अत्यल्प आहे. अमुक चरण आखूड कां आणि तमुक चरण लाम्ब का याला काही सयुक्तिक मौलिक कारण दिसत नाही. तेव्हा या कवितेचे चरण पुढीलप्रमाणे अन्तर्गत आन्दोलनानुसारच पाडून पाहूं या:- <center> {| | {{ts|br}}|दोन दिवस SS || {{gap}}व्यापून आहे ऽऽ |- | {{ts|br}}|अुलटून गेले || {{gap}}हालत्या जलीं ऽऽ |- | {{ts|br}}|दोन रात्री तशा || {{gap}}सावली जेवी ऽऽ{{gap}}१० |- | {{ts|br}}|सम्पून गेल्या ऽऽ || {{gap}}दूरच्या ढगांची |- | {{ts|br}}|अजून परी ऽऽ{{gap}}५ || {{gap}}दडून राहे ऽऽ |- | {{ts|br}}|विषण्णताच ऽऽ || {{gap}}तुम्ही दोघे जण |- | {{ts|br}}|मनास खोल ऽऽ || {{gap}}कोण कोठले ऽऽ<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> dhqlnakdnabvz2u2ais139cvw5ual5k 237554 237553 2026-09-30T15:30:26Z कल्पनाशक्ती 3813 237554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''४५'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}}</noinclude>{{Block center|<poem>"दोन दिवस अुलटुनि गेले, दोन रात्री तशा सम्पून गेल्या, अजून परी विषण्णताच मनास खोल व्यापून आहे, हालत्या जलीं सावली जेवी दूरच्या ढगांची दडून राहे. तुम्ही दोघे जण कोण, कोठले? मैत्री दूरच, नाही ओळखही, ओझरतेंच असें कोठेतरी दुरून पाहिलें अकदोनदा, पुसट चित्र कितीतरी तें! मनांतहि माझ्या नाही राहिलें; कशास वाटते खिन्नता मला अितुकी बरें?" {{right|(प्रतिभा, विशेषाङ्क १९३५)}}</poem>}} {{gap}}यांतील प्रत्येक चरणाच्या आरम्भींच आवर्तनारम्भ असल्याने वाचकांचा घोटाळा होण्याचा सम्भव नाही. चरण अेकसारखे नाहीत. चरणमध्यावर द्विमात्रक विराम कोठे आहे आणि कोठे नाही यामुळे मात्र गोन्धळ होण्याचा सम्भव आहे. चरणांच्या दीर्घतेत विविधता आढळते, परन्तु वस्तुतः ही विविधता अत्यल्प आहे. अमुक चरण आखूड कां आणि तमुक चरण लाम्ब का याला काही सयुक्तिक मौलिक कारण दिसत नाही. तेव्हा या कवितेचे चरण पुढीलप्रमाणे अन्तर्गत आन्दोलनानुसारच पाडून पाहूं या:- <center> {| | {{ts|br}}|दोन दिवस SS || {{gap}}व्यापून आहे ऽऽ |- | {{ts|br}}|अुलटून गेले || {{gap}}हालत्या जलीं ऽऽ |- | {{ts|br}}|दोन रात्री तशा || {{gap}}सावली जेवी ऽऽ{{gap}}१० |- | {{ts|br}}|सम्पून गेल्या ऽऽ || {{gap}}दूरच्या ढगांची |- | {{ts|br}}|अजून परी ऽऽ{{gap}}५ || {{gap}}दडून राहे ऽऽ |- | {{ts|br}}|विषण्णताच ऽऽ || {{gap}}तुम्ही दोघे जण |- | {{ts|br}}|मनास खोल ऽऽ || {{gap}}कोण कोठले ऽऽ |} </center>{{nop}}<noinclude></noinclude> mm2x7ivr7o1gy0h3hzvb8v0t72wesma 104 5328 237555 15079 2026-09-30T15:38:49Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''४६'''|}}</noinclude><br> <center> {| | {{ts|br}}|मैत्री दूरच ऽऽ{{gap}} || कितीतरी तें ऽऽ |- | {{ts|br}}|नाही ओळखहि || मनांतहि माझ्या |- | {{ts|br}}|ओझरतेंच ऽऽ || नाही राहिलें ऽऽ |- | {{ts|br}}|असे कोठे तरी || कशास वाटते{{gap}} २५ |- | {{ts|br}}|दुरून पाहिलें || खिन्नता मला ऽऽ |- | {{ts|br}}|अेक दोनदा ऽऽ{{gap}}२० || अितुकी बरें ऽऽ" |- | {{ts|br}}|पुसट चित्र ऽऽ || |} </center> {{gap}}अशी चरणविभागणी केली तर सत्तावीस चरण होतात. प्रत्येक चरणारम्भी टाळी पडते. १८ चरण म्हणजे अेकन्दर सङ्ख्येच्या दोन तृतीयांश चरण पञ्चाक्षरी असून त्यांच्या अन्तीं द्विमात्रक विराम आहे. ९ चरण षडक्षरी असून त्यांच्या अन्तीं विराम नसून केवळ खटका आहे. म्हणजे प्रस्तुत पद्यांत चरणांची विविधता नाही, केवळ द्विविधता आहे. या पद्यांत पञ्चाक्षरी आणि षडक्षरी चरणांची स्वैर जुळणी आहे.<br> {{center|'''निष्कर्ष'''}} {{gap}}या सर्व स्वैरपद्याच्या प्रयोगांचा विचार करितां काय दिसतें? दिसायला चरणांची लाम्बी जरी किती निरनिराळी दिसली तरी वस्तुतः ती तशी नसते; अथवा अपरिहार्यपणे ती तशी निरनिराळी असायला काही सयुक्तिक मौलिक कारण दिसत नाही. प्रतिज्ञापूर्वक बेबन्द पद्य लिहिणाऱ्याचेंहि पद्य लयबद्ध होतें. लयमुक्त पद्य म्हणजे निष्कारण विकृत केलेलें गद्य होय. स्वाभाविक आणि अर्थानुसारी आन्दोलनाची भाषा गद्यच असावयाची. क्वचित् प्रसङ्गीं अेखादें वाक्य लयबद्ध सुचलें तरी त्याच लयबद्धतेला अनुसरून सबन्ध काव्य रचणें म्हणजे मूलतः स्वाभाविकपणाचा त्याग करून कृत्रिमतेचा स्वीकार करणें होय. लय साधण्यासाठी काही शब्दांचा क्रम फिरविणें, काही अपरिचित शब्द वापरणे अित्यादि गोष्टी न्यूनाधिक प्रमाणांत अपरिहार्यपणें कराव्या लागल्यानन्तर चरण तेवढे निष्कारण न्यूनाधिक दीर्घ करण्यांत काही स्वारस्य नाही; निदान अेखाद्या आकृतीची रुचिरता प्रतीत करून द्यावयाची असती तर ती गोष्ट वेगळी होती. तेंहि स्वाभाविकतेला थोडेंफार सोडूनच साधतें. चरण अगदी अकसारखे नसले तरी<noinclude></noinclude> 75ng5whseet1e1crwfzsq4toitj0e34 237556 237555 2026-09-30T15:39:27Z कल्पनाशक्ती 3813 237556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''४६'''|}}</noinclude><br> <center> {| | {{ts|br}}|मैत्री दूरच ऽऽ{{gap}} || {{gap}}कितीतरी तें ऽऽ |- | {{ts|br}}|नाही ओळखहि || {{gap}}मनांतहि माझ्या |- | {{ts|br}}|ओझरतेंच ऽऽ || {{gap}}नाही राहिलें ऽऽ |- | {{ts|br}}|असे कोठे तरी || {{gap}}कशास वाटते{{gap}} २५ |- | {{ts|br}}|दुरून पाहिलें || {{gap}}खिन्नता मला ऽऽ |- | {{ts|br}}|अेक दोनदा ऽऽ{{gap}}२० || {{gap}}अितुकी बरें ऽऽ" |- | {{ts|br}}|पुसट चित्र ऽऽ || |} </center> {{gap}}अशी चरणविभागणी केली तर सत्तावीस चरण होतात. प्रत्येक चरणारम्भी टाळी पडते. १८ चरण म्हणजे अेकन्दर सङ्ख्येच्या दोन तृतीयांश चरण पञ्चाक्षरी असून त्यांच्या अन्तीं द्विमात्रक विराम आहे. ९ चरण षडक्षरी असून त्यांच्या अन्तीं विराम नसून केवळ खटका आहे. म्हणजे प्रस्तुत पद्यांत चरणांची विविधता नाही, केवळ द्विविधता आहे. या पद्यांत पञ्चाक्षरी आणि षडक्षरी चरणांची स्वैर जुळणी आहे.<br> {{center|'''निष्कर्ष'''}} {{gap}}या सर्व स्वैरपद्याच्या प्रयोगांचा विचार करितां काय दिसतें? दिसायला चरणांची लाम्बी जरी किती निरनिराळी दिसली तरी वस्तुतः ती तशी नसते; अथवा अपरिहार्यपणे ती तशी निरनिराळी असायला काही सयुक्तिक मौलिक कारण दिसत नाही. प्रतिज्ञापूर्वक बेबन्द पद्य लिहिणाऱ्याचेंहि पद्य लयबद्ध होतें. लयमुक्त पद्य म्हणजे निष्कारण विकृत केलेलें गद्य होय. स्वाभाविक आणि अर्थानुसारी आन्दोलनाची भाषा गद्यच असावयाची. क्वचित् प्रसङ्गीं अेखादें वाक्य लयबद्ध सुचलें तरी त्याच लयबद्धतेला अनुसरून सबन्ध काव्य रचणें म्हणजे मूलतः स्वाभाविकपणाचा त्याग करून कृत्रिमतेचा स्वीकार करणें होय. लय साधण्यासाठी काही शब्दांचा क्रम फिरविणें, काही अपरिचित शब्द वापरणे अित्यादि गोष्टी न्यूनाधिक प्रमाणांत अपरिहार्यपणें कराव्या लागल्यानन्तर चरण तेवढे निष्कारण न्यूनाधिक दीर्घ करण्यांत काही स्वारस्य नाही; निदान अेखाद्या आकृतीची रुचिरता प्रतीत करून द्यावयाची असती तर ती गोष्ट वेगळी होती. तेंहि स्वाभाविकतेला थोडेंफार सोडूनच साधतें. चरण अगदी अकसारखे नसले तरी<noinclude></noinclude> 5avig7rgcrug9g4s04gli7t0kgrxst9 104 5329 237557 15080 2026-09-30T15:49:48Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''४७'''|<u>'''काही छन्दोविषयक प्रश्न'''</u>}}</noinclude>वाचकांच्या सोयीसाठी, त्यांचा रसहानि करणारा घोटाळा होऊं नये म्हणून अेक- दोन अटी पाळणे अवश्य आहे. प्रत्येक चरणांत आवर्तनांची सङ्ख्या ही अेक ठराविक असावी. अन्त्य आवर्तनांत सोयीप्रमाणे शेवटीं केवळ खटका ठेवावा वा निरनिराळ्या मात्रांचे विराम घ्यावेत. चरणारम्भीं आवर्तनारम्भ न ठेवतां आद्यतालकपूर्व गण ठेवायचा झाल्यास तो सव चरणांच्या आरम्भी ठेवावा. म्हणजे, चरणारम्भी विविधता नसावी. चरणान्त्य विराम भिन्न भिन्न मात्रांचे असल्याने कण्टाळवाणें वाटणारें अेकचअेकपण तितकें अुणावेल. चरणान्त सारखे नसल्याने यमकाची अडचण होअील; पण यमक काही पद्यास अपरिहार्य नाही. {{Block center|<poem>"आज पौर्णिमा मुखचन्द्राची, माथ्यावर चान्दणें ढळल अुद्या मोत्याचें पाणी नीरस मग लेणे ! बहर भरारे देठोदेठी रस भरला भरपूर तारुण्याची सरल सम्पदा, अुतरुनि जाअिल नूर." (विवी ९)</poem>}} {{gap}}श्री. रा. बोबडे यांच्या या चार चरणांत तीन चरण भिन्न भिन्न मात्रावलींचे आहेत. ही रचना सयमक आहे; परन्तु अशा प्रकारची निर्यमक रचना केल्यास ज्यांच्या प्रतिभेची मुक्त पद्याच्या अभावी कुचम्बणा होत आहे अशा कवींची सोय होअील आणि वाचकांचाहि अगदी विरस होणार नाही.<br>{{gap}}ज्यांच्या प्रतिभेला कोणतेंहि बन्धन सहन होत नाही त्यांनी गद्याचीच योजना करावी. पद्यापासून होणारा श्रुत्यानन्द मिळणार नाही, पद्यामुळेच लागणारी अेक प्रकारची तन्द्री लागणार नाही; आणि वाचिताचें पुन्हा मनांतल्या मनांत रोमन्थ करूं म्हटलें तर तें तितकें साधणार नाही या साऱ्या गोष्टी खऱ्या. परन्तु भावार्थाच्या हृदयङ्गमतेमुळे होणारा आनन्द गद्यामुळे रतीमात्राहि अुणावत नाही. अुलट गद्यापासून अेक लाभच आहे. पद्याचा वेष करून जें अकाव्य काव्याच्या नावावर विकतें त्याचें खरें स्वरूप लोकांना चटकन् अुमगेल. तेव्हा स्वाभाविक झळझळीत गद्य धकेल, पण दिखाअू म्हणजे लयमुक्त पद्य रुचणार नाही. लयमुक्त स्वैर पद्य हें निष्कारण कृत्रिम असल्याने केवळ स्वाभाविकपणाचा डाङ्गोरा पिटून तें कसें खपेल?<br> {{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> aixj2ti2ukv7johrjtwfwaqwq5fqwjr 104 5781 237535 15568 2026-09-30T12:06:34Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''३८'''|}}</noinclude>{{gap}}"भक्तसखा गोविन्द हरी हा आनन्दाचा कन्द ॥ ध्रु० ॥ सजलनीरदश्याम तनू, नवरत्नखचित सौवर्ण मुकुट, शिरपेच, तुरा, वरि कल्गि विराजत, कुटिलालक, निटिलासि कस्तुरीतिलक, केशरी गन्ध" ॥ १ ॥<br>{{gap}}येथे कडव्याचा शेवट आणि ध्रुवपदाचा शेवट यांचा सम्बन्ध यमकाने जुळविला आहे. कडव्यांत अष्टमात्रक गणाचीं नअू आवर्तनें असून दहाव्या आवर्तनांत सशब्द मात्रा तीन वा दोन आहेत. कडवें प्राचीन पद्धतीप्रमाणे सलग छापलेलें आहे. तें पद्य आहे हे दाखविण्यासाठी त्याचे पुढीलप्रमाणे चरण पाडून दाखवितां येतील:- {{Block center|<poem>{{gap}}। सजलनीरदश्याम तनू, नव- । रत्नखचित सौवर्ण मुकुट, शिर-। पेच- तुरा, वर कल्गि विराजत, {{gap}}। कुटिलालक, निटि-। लासि कस्तुरीतिलक केशरी । गन्ध.</poem>}} {{gap}}गद्य वाचतांना अर्थानुरोधाने विराम घेत गेल्यामुळे त्याचे जसे तुकडे पडतात तसे तुकडे पाडून ते अेकाखाली अेक असे येथे छापले आहेत. चरणरचना अनियमित दिसत असल्यामुळे पद्य- मुमुक्षूंना ब्रह्मानन्द होअील; परन्तु पद्य म्हणून वाचतांना सामान्य वाचकांचा घोटाळाच व्हावयाचा. चरणान्तीं विराम आहे की नाही आणि असल्यास तो किती मात्रांचा आहे या गोष्टी निश्चित नाहीत म्हणून सहज ध्यानांत येत नाहीत. चरणांतील पहिली टाळी ही चरणारम्भीच पडते, का काही मात्रा झाल्यावर पडते, आणि तसें असल्यास किती मात्रा झाल्यावर पडते या गोष्टीहि निश्चित नाहीत. कटिबन्धाची रचना सलग वाचावयाची असते म्हणून ती सलग छापण्यांत येते; युक्त हेंच होय. आवर्तनान्ती नुसते खटके येतात आणि खटक्याखटक्यांनी यमकें साधलेलीं असतात. तेव्हा खटक्याच्या अनुरोधाने तुकडे पाडून छापल्यास वाचकांचा निदान गोन्धळ तरी होणार नाही. वरील पद्यांतील दुसऱ्या कडव्याचे चरण खटक्याखटक्यांनी पुढीलप्रमाणे पाडतां येतील :-{{nop}}<noinclude></noinclude> qjlmub5d89s4mqbhac9g86o6p8eutz5 104 29140 237578 237458 2026-10-01T08:53:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{center|{{larger|{{larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}}}} <center> {| |- |+ |- | || '''कथा''' || |- |१. || जोकर {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ३५ |- |२. ||मर्सी किलिंग {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ४३ |- |३. ||अंतरीच्या गूढ गर्भी {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ५१ |- |४. ||बांधा || ५८ |- |५. || भूकबळी || ६८ |- |६. || उदक || ८४ |- |७.|| फिरुनी नवी जन्मेन मी! || ९५ |- |८. || बंद लिफ्ट || १११ |- |९. ||रन बेबी रन || १२४ |- |१०.||'लाईफ''टाईम' चा 'फॉर्चून || १३९ |- |११.|| भव शून्य नादे || १५२ |- |१२.|| स्वत:लाच रचित गेलो || १६८ |- |१३.|| सारांश || १७९ |- |१४.|| माधुरी व मधुबाला || १९५ |- |१५.|| लंगडा बाळक्रूष्ण || २०६ |- |१६.|| केस स्टडीज || २१९ |- | || '''नाटक''' || |- |१. || अखेरची रात्र || २३७<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> jlc4r9pbwgit6i7gzquqlcyxstlix27 237579 237578 2026-10-01T08:54:53Z कल्पनाशक्ती 3813 237579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{larger|{{larger|■ '''अनुक्रमणिका'''}}}} <center> {| |- |+ |- | || '''कथा''' || |- |१. || जोकर {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ३५ |- |२. ||मर्सी किलिंग {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ४३ |- |३. ||अंतरीच्या गूढ गर्भी {{gap}}{{gap}}{{gap}} || ५१ |- |४. ||बांधा || ५८ |- |५. || भूकबळी || ६८ |- |६. || उदक || ८४ |- |७.|| फिरुनी नवी जन्मेन मी! || ९५ |- |८. || बंद लिफ्ट || १११ |- |९. ||रन बेबी रन || १२४ |- |१०.||'लाईफ''टाईम' चा 'फॉर्चून || १३९ |- |११.|| भव शून्य नादे || १५२ |- |१२.|| स्वत:लाच रचित गेलो || १६८ |- |१३.|| सारांश || १७९ |- |१४.|| माधुरी व मधुबाला || १९५ |- |१५.|| लंगडा बाळक्रूष्ण || २०६ |- |१६.|| केस स्टडीज || २१९ |- | || '''नाटक''' || |- |१. || अखेरची रात्र || २३७<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> 94wmh4uoingosnunsplaz8ahs8h70xm 104 29141 237580 237459 2026-10-01T09:04:41Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{xx-larger|■ '''अनुक्रमणिका'''}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | || '''प्रवासवर्णन''' || |- | १. || चिंब चिंब चेरापुंजी. || २६९ |- | २. || नायगरा : दि व्हॉईस ऑफ गॉड. || २७७ |- | ३. || हत्तींचा अनाथ आश्रम. || २८९ |- | ४. || हे स्वतंत्रते भगवती ! || २९२ |- | || '''आत्मपर''' || |- | १. || झपाटलेपण ते जाणतेपण. || २९७ |- | २. || परभणी व कोल्हापूरचे दिवस. || ३१३ |- | || '''प्रशासनपर लेख''' || |- | १. || एका सेक्युलर रोडची अजीब दास्तान! || ३२६ |- | २. || हेचि फल काय मम तपाला? || ३३२ |- | ३. || सामाजिक प्रबोधन व बहिष्कार समाज परिवर्तनाचे दुहेरी शस्त्र! || ३३९ |- | ४. || भ्रष्टाचाराचा बकासुर || ३४६ |- | ५. || स्वातंत्र्योत्तर काळातील भारतीय नोकरशाही पांढरा हत्ती, की वेगवान अश्व? || ३५३ |- | ६. || स्वातंत्र्योत्तर भारतीय प्रशासनाची ६० वर्षे 'सिक्स थिंकिंग हॅट'च्या तंत्राद्वारे. || ३६१ |- | ७. || भारतीय प्रशासनाचे बदलते रूप! || ३७१<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> 3ljkryolje9vzze9idl0dqdhg8lb3ge 104 29142 237581 47879 2026-10-01T09:12:22Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{xx-larger|■ '''अनुक्रमणिका'''}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | || '''ललित''' || |- | १. || कलरफुल || ३८० |- | २. || मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया || ३८४ |- | || '''वैचारिक''' || |- | १. || देवबंदचं दारुल उलुम || ३९० |- | २. || काश्मीरियत : एक तत्त्वज्ञान, एक जीवनशैली! || ४०१ |- | ३. || लिंग असमानतेची विविध रूपे अर्थात लिंगभेदावर आधारित भारताची सामाजिक फाळणी || ४१८ |- | || '''आस्वाद (चित्रपट / नाटक)''' || |- | १. || गिरीश कार्नाड - भारतीय रंगभूमीचा एक 'जायंट' || ४३० |- | २. || 'धग' - सुन्न करणारा प्रभाव! || ४५४ |- | ३. || गुरुदत्त || ४५९ |- | * || पूर्व प्रसिद्धी || ४६६ |- | * || लेखक परिचय || ४६७ |} </center> {{nop}}<noinclude></noinclude> an2n1cf6dl2z8evyn43qnhr5nl0t038 104 112374 237534 2026-09-30T12:00:51Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अनुक्रमणिका प्रास्ताविक एक सिंहावलोकन ६५ १. सरस्वतीचा कोप ? ०७ १५. बदलते कुटुंब بای २. कहाणी भुकेल्या सुनेची १० ३. हिमालय चढा, पण..... १६. एका व्यक्तीचे कुटुंब ८२ १५ १७. अपघात कधी..." 237534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अनुक्रमणिका प्रास्ताविक एक सिंहावलोकन ६५ १. सरस्वतीचा कोप ? ०७ १५. बदलते कुटुंब بای २. कहाणी भुकेल्या सुनेची १० ३. हिमालय चढा, पण..... १६. एका व्यक्तीचे कुटुंब ८२ १५ १७. अपघात कधी असे : ४. गाना आये ना आये... २० कधी तसे ८७ ५. सुंदर मुली २५. ६. औषध न लगे मजला १८. स्त्री शिक्षण आणि २९ ७. सती, सवत आणि चेअरमन ३३ समाज सुधारणा ९१ ८. कुटुंब व्यवस्था : १९. कुंपणावरून ९५ थोडे मुळाकडे ३५ २०. अक्षर दिवाळी ९८ ९. जननी आणि माता ४० २१. मातृत्व: पुनर्विचार १०३ १०. पुरुषी दहशतवाद २२. पायवाटेची रंगरूपे १०७ ४४ ११. महाराष्ट्रातील ग्रामीण २३. एक अवघड वळण १११ स्त्रीची वाटचाल ५० २४. कडू करंजाचं झाड ११४ १२. नवसहस्त्रक परंपरा आणि परिवर्तन १३. चिंताजनक परिवर्तन १४. मध्यमवर्गीय स्त्री २५. कळतं पण वळत नाही ११९ : ५६ : २६. तारुण्य तेव्हा आणि आता १२४ ६१ a २७. घरची अर्थमंत्री १३२ २८. असेही अनुभव १३६<noinclude></noinclude> j1nrmfwfi2tmmvu5g8b2ydsqqdn6iao 104 112375 237536 2026-09-30T12:09:30Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "{{center|{{xx-larger|'''थोडी पार्श्वभूमी'''}}}} {{gap}}गेल्या पंधरा-वीस वर्षांतील निवडक लेखांचा हा संग्रह आहे. म्हणजे विसाव्या-एकविसाव्या शतकांच्या सीमारेषेवरचे हे लेखन आहे. काळाचा आवर्जून उल्लेख क..." 237536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''थोडी पार्श्वभूमी'''}}}} {{gap}}गेल्या पंधरा-वीस वर्षांतील निवडक लेखांचा हा संग्रह आहे. म्हणजे विसाव्या-एकविसाव्या शतकांच्या सीमारेषेवरचे हे लेखन आहे. काळाचा आवर्जून उल्लेख करायचं कारण असं की, या सर्व लेखनाला सामाजिक संदर्भ आहे आणि सामाजिक अनुभव अपरिहार्यपणे स्थळ-काळाशी, परिसराशी बांधलेले असतात. हे लेखन प्रामुख्याने स्त्री-केंद्री आहे. म्हणून स्थल-कालसंदर्भांचा उल्लेख केला. कारण काळ जसजसा पुढे सरकतो तसे सामाजिक संदर्भ बदलतात. आजचे 'ताजे' उद्या 'शिळे' कालबाह्य झाले असे वाटते. 'काळ बदलला आहे. आता कुठे जुन्या समस्या राहिल्या आहेत? स्त्रिया बदलत आहेत. स्त्रीवरील बंधने तर आता इतिहासजमा झाल्यासारखी आहेत,' असे म्हटले जाते. यात अगदीच तथ्य नाही असे नाही. पण सर्व 'बंधने' ही केवळ वरवरची, शब्दांतून व्यक्त होण्याजोगी असतातच असे नाही. समाजाच्या पिढ्यान्पिढ्यांच्या जडणघडणीत ती तयार होत गेलेली असतात. काही अज्ञात असतात, वर वर पाहता सगळीच पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेतून आलेली नसतात हे खरे असले तरी बहुतेकवेळा कळत-नकळत ती तशी असतात. बाह्यत: बदल झालेले दिसले तरी एकूणच समाजाच्या...स्त्री-पुरुष दोघांच्याही अंतःस्तरात अभावितपणे ती निरगाठीसारखी घट्ट रुतलेली असतात. निरगाठीची सुरगाठ आणि सुरगाठीची उकलगाठ होण्याची प्रक्रिया ही समाजमनाबाबत खूप मंदगतीने होत असते. म्हणूनच शतकांचे आकडे बदलले तरी काही समाजमानसबंध आदिमतेपर्यंत रुतून बसलेले असतात. हे सर्वच काही जाणीवपूर्वक होते असे नाही, जाणीव-नेणिवेच्या सीमेवर समाजमन आणि म्हणूनच व्यक्तिमनही रेंगाळत असते. <br>{{gap}}म्हणूनच अनेक घटिते (facts) जुनी असूनही नवी असतात. कालही असतात, आजही असतात. त्यातील जाचक भाग उद्या तरी नसावा असे वाटते. अशा उलट-सुलट संमिश्र मानसिकतेतून प्रसंगपरत्वे हे लेखन होत गेले. सर्वसामान्य स्त्रिया अनेकदा काही बाबी स्व-गत बोलायलाही घाबरतात, संकोचतात, त्यातील<noinclude>{{center|५.}}</noinclude> 4l0n41ueiccez8iy0ei9pwz5gmdeub2 237537 237536 2026-09-30T12:10:24Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''थोडी पार्श्वभूमी'''}}}} {{gap}}गेल्या पंधरा-वीस वर्षांतील निवडक लेखांचा हा संग्रह आहे. म्हणजे विसाव्या-एकविसाव्या शतकांच्या सीमारेषेवरचे हे लेखन आहे. काळाचा आवर्जून उल्लेख करायचं कारण असं की, या सर्व लेखनाला सामाजिक संदर्भ आहे आणि सामाजिक अनुभव अपरिहार्यपणे स्थळ-काळाशी, परिसराशी बांधलेले असतात. हे लेखन प्रामुख्याने स्त्री-केंद्री आहे. म्हणून स्थल-कालसंदर्भांचा उल्लेख केला. कारण काळ जसजसा पुढे सरकतो तसे सामाजिक संदर्भ बदलतात. आजचे 'ताजे' उद्या 'शिळे' कालबाह्य झाले असे वाटते. 'काळ बदलला आहे. आता कुठे जुन्या समस्या राहिल्या आहेत? स्त्रिया बदलत आहेत. स्त्रीवरील बंधने तर आता इतिहासजमा झाल्यासारखी आहेत,' असे म्हटले जाते. यात अगदीच तथ्य नाही असे नाही. पण सर्व 'बंधने' ही केवळ वरवरची, शब्दांतून व्यक्त होण्याजोगी असतातच असे नाही. समाजाच्या पिढ्यान्पिढ्यांच्या जडणघडणीत ती तयार होत गेलेली असतात. काही अज्ञात असतात, वर वर पाहता सगळीच पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेतून आलेली नसतात हे खरे असले तरी बहुतेकवेळा कळत-नकळत ती तशी असतात. बाह्यत: बदल झालेले दिसले तरी एकूणच समाजाच्या...स्त्री-पुरुष दोघांच्याही अंतःस्तरात अभावितपणे ती निरगाठीसारखी घट्ट रुतलेली असतात. निरगाठीची सुरगाठ आणि सुरगाठीची उकलगाठ होण्याची प्रक्रिया ही समाजमनाबाबत खूप मंदगतीने होत असते. म्हणूनच शतकांचे आकडे बदलले तरी काही समाजमानसबंध आदिमतेपर्यंत रुतून बसलेले असतात. हे सर्वच काही जाणीवपूर्वक होते असे नाही, जाणीव-नेणिवेच्या सीमेवर समाजमन आणि म्हणूनच व्यक्तिमनही रेंगाळत असते. {{gap}}म्हणूनच अनेक घटिते (facts) जुनी असूनही नवी असतात. कालही असतात, आजही असतात. त्यातील जाचक भाग उद्या तरी नसावा असे वाटते. अशा उलट-सुलट संमिश्र मानसिकतेतून प्रसंगपरत्वे हे लेखन होत गेले. सर्वसामान्य स्त्रिया अनेकदा काही बाबी स्व-गत बोलायलाही घाबरतात, संकोचतात, त्यातील<noinclude>{{center|५.}}</noinclude> 7vp2z6ddwrzheu8p0y67lqk5caqvz6b 104 112376 237538 2026-09-30T12:11:10Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे क..." 237538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे काही मर्यादा आल्या आहेत. तरी त्या त्या विषयापुरता तो लेख/टिपण स्वयंपूर्ण आहे. 'सकाळ' सप्तरंग पुरवणी, तरुण भारत (बेळगाव) अक्षरयात्रा पुरवणी, 'जनस्वास्थ्य' (सांगली) या नियतकालिकांनी आवर्जून सदर लेखनासाठी निमंत्रित करून ते प्रथम प्रकाशित केले याबद्दल मी त्यांची मनःपूर्वक आभारी आहे. स्त्रीविषयक लेखन म्हणजे केवळ स्त्रियांनीच लिहिण्या-वाचण्यासाठी असते, या (अप) समजातून बाहेर येऊन सुजाण असलेल्या आणि सुजाण होऊ पाहणाऱ्या सर्वच स्त्रीपुरुषांनी ते वाचावे; कारण जन्मापासून आपण सर्व स्त्री-पुरुष विविध नात्यांनी बांधलेले असतो. म्हणून समाजातला कोणताही प्रश्न केवळ स्त्रियांचा वा पुरुषांचा सुटा नसतो. ते एकमेकांशी बांधलेले असतात. म्हणून सर्वांचीच समज जशी विकसित होत जाते तसे जगणेही सहज स्वास्थ्यमय होऊ शकते. सुटा विचार हा एकूणच विचार आचाराचा पैस विस्तारण्याच्या सोयीचा एक भाग असतो. तो सवतासुभा नसतो. निदान आता एकविसाव्या शतकात आपण सर्वांनी असा विचार करायला हरकत नसावी. अर्थात हे केवळ या पुस्तकापुरते नाही. याच पुस्तकापुरते बोलायचे तर किमान ते वाचावे. आवडणे न आवडणे, पटणे न पटणे हा पुढचा भाग. ते प्रत्येकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच, असो. 'आकांक्षा' शीर्षकाला साजेशा प्रवृत्तीने प्रकाशन संस्थेचे शिवधनुष्य पेलणारी माझी मैत्रीण अरुणा सबाने हिने आणि 'आकांक्षा' परिवाराने तत्परतेने पुस्तक प्रकाशनाची जबाबदारी घेतली, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार! डॉ. तारा भवाळकर ३, स्नेहदीप / आंबेडकर रोड, सांगली - ४१६४१६<noinclude></noinclude> dfgrju19y7f6ta0tqu1zls8ih8zxpi5 237540 237538 2026-09-30T12:19:06Z JayashreeVI 4058 237540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. <br>{{gap}}हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे काही मर्यादा आल्या आहेत. तरी त्या त्या विषयापुरता तो लेख/टिपण स्वयंपूर्ण आहे. <br>{{gap}}'सकाळ' सप्तरंग पुरवणी, तरुण भारत (बेळगाव) अक्षरयात्रा पुरवणी, 'जनस्वास्थ्य' (सांगली) या नियतकालिकांनी आवर्जून सदर लेखनासाठी निमंत्रित करून ते प्रथम प्रकाशित केले याबद्दल मी त्यांची मनःपूर्वक आभारी आहे. <br>{{gap}}स्त्रीविषयक लेखन म्हणजे केवळ स्त्रियांनीच लिहिण्या-वाचण्यासाठी असते, या (अप) समजातून बाहेर येऊन सुजाण असलेल्या आणि सुजाण होऊ पाहणाऱ्या सर्वच स्त्रीपुरुषांनी ते वाचावे; कारण जन्मापासून आपण सर्व स्त्री-पुरुष विविध नात्यांनी बांधलेले असतो. म्हणून समाजातला कोणताही प्रश्न केवळ स्त्रियांचा वा पुरुषांचा सुटा नसतो. ते एकमेकांशी बांधलेले असतात. म्हणून सर्वांचीच समज जशी विकसित होत जाते तसे जगणेही सहज स्वास्थ्यमय होऊ शकते. सुटा विचार हा एकूणच विचार आचाराचा पैस विस्तारण्याच्या सोयीचा एक भाग असतो. तो सवतासुभा नसतो. निदान आता एकविसाव्या शतकात आपण सर्वांनी असा विचार करायला हरकत नसावी. अर्थात हे केवळ या पुस्तकापुरते नाही. <br>{{gap}}याच पुस्तकापुरते बोलायचे तर किमान ते वाचावे. आवडणे न आवडणे, पटणे न पटणे हा पुढचा भाग. ते प्रत्येकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच, असो.<br>{{gap}} 'आकांक्षा' शीर्षकाला साजेशा प्रवृत्तीने प्रकाशन संस्थेचे शिवधनुष्य पेलणारी माझी मैत्रीण अरुणा सबाने हिने आणि 'आकांक्षा' परिवाराने तत्परतेने पुस्तक प्रकाशनाची जबाबदारी घेतली, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार! {{right|डॉ. तारा भवाळकर}}<br> {{right|३, स्नेहदीप / आंबेडकर रोड,}}<br> {{right|सांगली - ४१६४१६<noinclude></noinclude> a37xfk4518u4wzhfyjeojv1zheoopzh 237541 237540 2026-09-30T12:20:01Z JayashreeVI 4058 237541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. <br>{{gap}}हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे काही मर्यादा आल्या आहेत. तरी त्या त्या विषयापुरता तो लेख/टिपण स्वयंपूर्ण आहे. <br>{{gap}}'सकाळ' सप्तरंग पुरवणी, तरुण भारत (बेळगाव) अक्षरयात्रा पुरवणी, 'जनस्वास्थ्य' (सांगली) या नियतकालिकांनी आवर्जून सदर लेखनासाठी निमंत्रित करून ते प्रथम प्रकाशित केले याबद्दल मी त्यांची मनःपूर्वक आभारी आहे. <br>{{gap}}स्त्रीविषयक लेखन म्हणजे केवळ स्त्रियांनीच लिहिण्या-वाचण्यासाठी असते, या (अप) समजातून बाहेर येऊन सुजाण असलेल्या आणि सुजाण होऊ पाहणाऱ्या सर्वच स्त्रीपुरुषांनी ते वाचावे; कारण जन्मापासून आपण सर्व स्त्री-पुरुष विविध नात्यांनी बांधलेले असतो. म्हणून समाजातला कोणताही प्रश्न केवळ स्त्रियांचा वा पुरुषांचा सुटा नसतो. ते एकमेकांशी बांधलेले असतात. म्हणून सर्वांचीच समज जशी विकसित होत जाते तसे जगणेही सहज स्वास्थ्यमय होऊ शकते. सुटा विचार हा एकूणच विचार आचाराचा पैस विस्तारण्याच्या सोयीचा एक भाग असतो. तो सवतासुभा नसतो. निदान आता एकविसाव्या शतकात आपण सर्वांनी असा विचार करायला हरकत नसावी. अर्थात हे केवळ या पुस्तकापुरते नाही. <br>{{gap}}याच पुस्तकापुरते बोलायचे तर किमान ते वाचावे. आवडणे न आवडणे, पटणे न पटणे हा पुढचा भाग. ते प्रत्येकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच, असो.<br>{{gap}} 'आकांक्षा' शीर्षकाला साजेशा प्रवृत्तीने प्रकाशन संस्थेचे शिवधनुष्य पेलणारी माझी मैत्रीण अरुणा सबाने हिने आणि 'आकांक्षा' परिवाराने तत्परतेने पुस्तक प्रकाशनाची जबाबदारी घेतली, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार! {{right|डॉ. तारा भवाळकर}} {{right|३, स्नेहदीप / आंबेडकर रोड,}} {{right|सांगली - ४१६४१६}}<noinclude></noinclude> 4n4uj0uc00bgan8cdxn0ofyuyag538r 237542 237541 2026-09-30T12:21:27Z JayashreeVI 4058 237542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. <br>{{gap}}हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे काही मर्यादा आल्या आहेत. तरी त्या त्या विषयापुरता तो लेख/टिपण स्वयंपूर्ण आहे. <br>{{gap}}'सकाळ' सप्तरंग पुरवणी, तरुण भारत (बेळगाव) अक्षरयात्रा पुरवणी, 'जनस्वास्थ्य' (सांगली) या नियतकालिकांनी आवर्जून सदर लेखनासाठी निमंत्रित करून ते प्रथम प्रकाशित केले याबद्दल मी त्यांची मनःपूर्वक आभारी आहे. <br>{{gap}}स्त्रीविषयक लेखन म्हणजे केवळ स्त्रियांनीच लिहिण्या-वाचण्यासाठी असते, या (अप) समजातून बाहेर येऊन सुजाण असलेल्या आणि सुजाण होऊ पाहणाऱ्या सर्वच स्त्रीपुरुषांनी ते वाचावे; कारण जन्मापासून आपण सर्व स्त्री-पुरुष विविध नात्यांनी बांधलेले असतो. म्हणून समाजातला कोणताही प्रश्न केवळ स्त्रियांचा वा पुरुषांचा सुटा नसतो. ते एकमेकांशी बांधलेले असतात. म्हणून सर्वांचीच समज जशी विकसित होत जाते तसे जगणेही सहज स्वास्थ्यमय होऊ शकते. सुटा विचार हा एकूणच विचार आचाराचा पैस विस्तारण्याच्या सोयीचा एक भाग असतो. तो सवतासुभा नसतो. निदान आता एकविसाव्या शतकात आपण सर्वांनी असा विचार करायला हरकत नसावी. अर्थात हे केवळ या पुस्तकापुरते नाही. <br>{{gap}}याच पुस्तकापुरते बोलायचे तर किमान ते वाचावे. आवडणे न आवडणे, पटणे न पटणे हा पुढचा भाग. ते प्रत्येकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच, असो.<br>{{gap}} 'आकांक्षा' शीर्षकाला साजेशा प्रवृत्तीने प्रकाशन संस्थेचे शिवधनुष्य पेलणारी माझी मैत्रीण अरुणा सबाने हिने आणि 'आकांक्षा' परिवाराने तत्परतेने पुस्तक प्रकाशनाची जबाबदारी घेतली, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार! {{right|डॉ. तारा भवाळकर<br>३, स्नेहदीप / आंबेडकर रोड,<br>सांगली - ४१६४१६}}<noinclude></noinclude> etqvg8e776vmnl9dy5fpgndwkiwf9od 237543 237542 2026-09-30T12:21:48Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>काही शब्दातून प्रकट करण्याचा हा थोडासा प्रयत्न आहे. <br>{{gap}}हे सर्व लेखन नियतकालिकांच्या सदर लेखनाच्या गरजेतून प्रामुख्याने झाले आहे. काही अन्य निमित्ताने झाले आहे. त्यामुळे काही मर्यादा आल्या आहेत. तरी त्या त्या विषयापुरता तो लेख/टिपण स्वयंपूर्ण आहे. <br>{{gap}}'सकाळ' सप्तरंग पुरवणी, तरुण भारत (बेळगाव) अक्षरयात्रा पुरवणी, 'जनस्वास्थ्य' (सांगली) या नियतकालिकांनी आवर्जून सदर लेखनासाठी निमंत्रित करून ते प्रथम प्रकाशित केले याबद्दल मी त्यांची मनःपूर्वक आभारी आहे. <br>{{gap}}स्त्रीविषयक लेखन म्हणजे केवळ स्त्रियांनीच लिहिण्या-वाचण्यासाठी असते, या (अप) समजातून बाहेर येऊन सुजाण असलेल्या आणि सुजाण होऊ पाहणाऱ्या सर्वच स्त्रीपुरुषांनी ते वाचावे; कारण जन्मापासून आपण सर्व स्त्री-पुरुष विविध नात्यांनी बांधलेले असतो. म्हणून समाजातला कोणताही प्रश्न केवळ स्त्रियांचा वा पुरुषांचा सुटा नसतो. ते एकमेकांशी बांधलेले असतात. म्हणून सर्वांचीच समज जशी विकसित होत जाते तसे जगणेही सहज स्वास्थ्यमय होऊ शकते. सुटा विचार हा एकूणच विचार आचाराचा पैस विस्तारण्याच्या सोयीचा एक भाग असतो. तो सवतासुभा नसतो. निदान आता एकविसाव्या शतकात आपण सर्वांनी असा विचार करायला हरकत नसावी. अर्थात हे केवळ या पुस्तकापुरते नाही. <br>{{gap}}याच पुस्तकापुरते बोलायचे तर किमान ते वाचावे. आवडणे न आवडणे, पटणे न पटणे हा पुढचा भाग. ते प्रत्येकाचे स्वातंत्र्य अबाधित आहेच, असो.<br>{{gap}} 'आकांक्षा' शीर्षकाला साजेशा प्रवृत्तीने प्रकाशन संस्थेचे शिवधनुष्य पेलणारी माझी मैत्रीण अरुणा सबाने हिने आणि 'आकांक्षा' परिवाराने तत्परतेने पुस्तक प्रकाशनाची जबाबदारी घेतली, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार! {{right|डॉ. तारा भवाळकर<br>३, स्नेहदीप / आंबेडकर रोड,<br>सांगली - ४१६४१६}}<noinclude></noinclude> 0j3ueh9ww64ydmsunnhv3cicc9z7ulp 104 112377 237545 2026-09-30T12:22:57Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ सरस्वतीचा कोप ? "तुम्ही मला उगीच भलते सलते काही करायला सांगू नका. मी करणार नाही. " "अग, पण यात भलते सलते काय आहे? तुझ्यासाठी मुद्दाम पुण्याहून पुस्तके आणि पाटी आणली आहे. या सुट्..." 237545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ सरस्वतीचा कोप ? "तुम्ही मला उगीच भलते सलते काही करायला सांगू नका. मी करणार नाही. " "अग, पण यात भलते सलते काय आहे? तुझ्यासाठी मुद्दाम पुण्याहून पुस्तके आणि पाटी आणली आहे. या सुट्टीत तुला लिहायला, वाचायला शिकवायचे ठरवूनच मी आलो आहे. " "मला असले काही करून माझे नुकसान करून घ्यायचे नाही. " "यात कसले नुकसान आहे? पुण्या-मुंबईच्या बायका नाही का शिकत ?" "त्यांचे मला सांगू नका. त्यांना विधवा व्हायचे असेल..." ह्या आशयाचा संवाद विसाव्या शतकाच्या आरंभी पुढे काँग्रेसचे मोठे नेते झालेले बेळगावचे गंगाधरराव देशपांडे आणि त्यांच्या पत्नीमध्ये झालेला आहे. गंगाधररावांनी खोदून खोदून विचारल्यावर बाईंनी सांगितले होते की, बायका जर लिहाय वाचायला शिकल्या तर सरस्वतीचा कोप होतो आणि त्यांना वैधव्य येते. ही त्या काळातील समस्त स्त्रीवर्गाच्या मनात असलेली धारणा बाईंच्या मनात पक्की होती. सरस्वतीदेवी स्वत:च स्त्री असून तिच्या हातात पुस्तक आहे. ती लिहिते- वाचते म्हणून ती विद्येची देवता आहे. मग लिहिणाऱ्या वाचणाऱ्या स्त्रीला ती असा वाईट शाप कसा देईल ? अशा तार्किक युक्तिवादांना बाईंनी अजिबात दाद दिली नाही. त्यांच्या मनाच्या तळात असलेली भीती गंगाधररावांना दूर करता येणे कठीण झाले. तरीही अशा प्रकारच्या पारंपरिक, मानसिकतेशी सुधारक धडका देतच राहिले. पुण्या-मुंबईसारख्या ठिकाणी हे बऱ्याच आधी घडले. उर्वरित महाराष्ट्रात आणि यंत्रयुगीन नवयुगाच्या सुधारणांच्या प्रारंभपर्वात कर्नाटकसारख्या दूरच्या प्रदेशात, स्त्री शिक्षणासारख्या सुधारणा पोचायला वेळ झाला. समाजाची आणि ७<noinclude></noinclude> 2hz4ggohwgp0a052t74w77owu06s38z 237546 237545 2026-09-30T12:29:05Z JayashreeVI 4058 237546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''सरस्वतीचा कोप?'''}}}} "तुम्ही मला उगीच भलते सलते काही करायला सांगू नका. मी करणार नाही." <br>{{gap}}"अग, पण यात भलते सलते काय आहे? तुझ्यासाठी मुद्दाम पुण्याहून पुस्तके आणि पाटी आणली आहे. या सुट्टीत तुला लिहायला, वाचायला शिकवायचे ठरवूनच मी आलो आहे." <br>{{gap}}"मला असले काही करून माझे नुकसान करून घ्यायचे नाही." <br>{{gap}}"यात कसले नुकसान आहे? पुण्या-मुंबईच्या बायका नाही का शिकत?"<br>{{gap}} "त्यांचे मला सांगू नका. त्यांना विधवा व्हायचे असेल..." <br>{{gap}}ह्या आशयाचा संवाद विसाव्या शतकाच्या आरंभी पुढे काँग्रेसचे मोठे नेते झालेले बेळगावचे गंगाधरराव देशपांडे आणि त्यांच्या पत्नीमध्ये झालेला आहे. गंगाधररावांनी खोदून खोदून विचारल्यावर बाईंनी सांगितले होते की, बायका जर लिहाय वाचायला शिकल्या तर सरस्वतीचा कोप होतो आणि त्यांना वैधव्य येते. ही त्या काळातील समस्त स्त्रीवर्गाच्या मनात असलेली धारणा बाईंच्या मनात पक्की होती. <br>{{gap}}सरस्वतीदेवी स्वत:च स्त्री असून तिच्या हातात पुस्तक आहे. ती लिहिते-वाचते म्हणून ती विद्येची देवता आहे. मग लिहिणाऱ्या वाचणाऱ्या स्त्रीला ती असा वाईट शाप कसा देईल? अशा तार्किक युक्तिवादांना बाईंनी अजिबात दाद दिली नाही. त्यांच्या मनाच्या तळात असलेली भीती गंगाधररावांना दूर करता येणे कठीण झाले. <br>{{gap}}तरीही अशा प्रकारच्या पारंपरिक, मानसिकतेशी सुधारक धडका देतच राहिले. पुण्या-मुंबईसारख्या ठिकाणी हे बऱ्याच आधी घडले. उर्वरित महाराष्ट्रात आणि यंत्रयुगीन नवयुगाच्या सुधारणांच्या प्रारंभपर्वात कर्नाटकसारख्या दूरच्या प्रदेशात, स्त्री शिक्षणासारख्या सुधारणा पोचायला वेळ झाला. समाजाची आणि<noinclude>{{center|७}}</noinclude> 5gr0qtcxfqhy9nqo31n9pa7u82dodp5 237547 237546 2026-09-30T12:30:19Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''सरस्वतीचा कोप?'''}}}} "तुम्ही मला उगीच भलते सलते काही करायला सांगू नका. मी करणार नाही." <br>{{gap}}"अग, पण यात भलते सलते काय आहे? तुझ्यासाठी मुद्दाम पुण्याहून पुस्तके आणि पाटी आणली आहे. या सुट्टीत तुला लिहायला, वाचायला शिकवायचे ठरवूनच मी आलो आहे." <br>{{gap}}"मला असले काही करून माझे नुकसान करून घ्यायचे नाही." <br>{{gap}}"यात कसले नुकसान आहे? पुण्या-मुंबईच्या बायका नाही का शिकत?"<br>{{gap}} "त्यांचे मला सांगू नका. त्यांना विधवा व्हायचे असेल..." <br>{{gap}}ह्या आशयाचा संवाद विसाव्या शतकाच्या आरंभी पुढे काँग्रेसचे मोठे नेते झालेले बेळगावचे गंगाधरराव देशपांडे आणि त्यांच्या पत्नीमध्ये झालेला आहे. गंगाधररावांनी खोदून खोदून विचारल्यावर बाईंनी सांगितले होते की, बायका जर लिहाय वाचायला शिकल्या तर सरस्वतीचा कोप होतो आणि त्यांना वैधव्य येते. ही त्या काळातील समस्त स्त्रीवर्गाच्या मनात असलेली धारणा बाईंच्या मनात पक्की होती. <br>{{gap}}सरस्वतीदेवी स्वत:च स्त्री असून तिच्या हातात पुस्तक आहे. ती लिहिते-वाचते म्हणून ती विद्येची देवता आहे. मग लिहिणाऱ्या वाचणाऱ्या स्त्रीला ती असा वाईट शाप कसा देईल? अशा तार्किक युक्तिवादांना बाईंनी अजिबात दाद दिली नाही. त्यांच्या मनाच्या तळात असलेली भीती गंगाधररावांना दूर करता येणे कठीण झाले. {{gap}}तरीही अशा प्रकारच्या पारंपरिक, मानसिकतेशी सुधारक धडका देतच राहिले. पुण्या-मुंबईसारख्या ठिकाणी हे बऱ्याच आधी घडले. उर्वरित महाराष्ट्रात आणि यंत्रयुगीन नवयुगाच्या सुधारणांच्या प्रारंभपर्वात कर्नाटकसारख्या दूरच्या प्रदेशात, स्त्री शिक्षणासारख्या सुधारणा पोचायला वेळ झाला. समाजाची आणि<noinclude>{{center|७}}</noinclude> 24q081sg611zu0gdce99atrie1ix3gz 104 112378 237548 2026-09-30T12:31:19Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ खुद्द स्त्रियांची मानसिकता बदलणे कठीण गेले. तरी काळाच्या रेट्यात तेही झालेच. स्त्रिया लिहू-वाचू लागल्या. शहरी नोकरपेशा कुटुंबात मुलीचे शालान्त परीक्षेपर्यंतचे शिक्षण..." 237548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ खुद्द स्त्रियांची मानसिकता बदलणे कठीण गेले. तरी काळाच्या रेट्यात तेही झालेच. स्त्रिया लिहू-वाचू लागल्या. शहरी नोकरपेशा कुटुंबात मुलीचे शालान्त परीक्षेपर्यंतचे शिक्षण ही विसाव्या शतकाच्या प्रथमपर्वात सहज बाब होऊ लागली होती. पदवी शिक्षण ही अजून अपूर्वाईची बाब होती. शहरी नोकरीपेशा शिक्षित तरुणांना आपली पत्नी शिक्षित असावी, असे वाटू लागले. म्हणून खरे तर मुलींच्या शिक्षणाचा रेटा थोडा वाढला. तरी पदवीधर तरुणाला पदवीधर पत्नी काही परवडत नव्हती. तरुण मुलांचे शिक्षणाचे प्रमाण जसजसे वाढले तशी पदवीधर तरुणींची लग्नाच्या बाजारात मागणी वाढली. म्हणजे स्त्री शिक्षणाची गरज ही स्त्रीच्या केवळ लग्नाच्या गरजेतून सिद्ध होत राहिली. पुरुष शिकला म्हणून त्याला शिक्षित स्त्री हवीशी वाटू लागली. स्वाभाविकच ज्या समाजस्तरातले पुरुष ज्या प्रमाणात आणि ज्या दर्जाचे शिक्षण घेऊ लागले, त्या प्रमाणात त्या समाजातील स्त्रियांची संख्या आणि दर्जा वाढला. आजही हेच चित्र सर्वत्र दिसते. विसाव्या शतकाच्या मध्यावरचे आणखी एक उदाहरण ! उच्च शिक्षित तरुणाने मोठ्या उत्साहाने पदवीधर तरुणीशी विवाह केला. विवाहापूर्वी मोठ्या हौसेने तो तिच्याशी राजकीय, सामाजिक, साहित्यिक विषयांवर चर्चा करी. दोघेही खूप आनंदाने विवाहबद्ध झाले आणि वर्षभरातच चित्र बदलले. आता पत्नी एखाद्या विषयावर बोलू लागली की, तो हटकून तिला गृहकृत्याची आठवण करून देई. तिचा मुद्दा उपेक्षेने दुर्लक्षित करी. विवाहापूर्वी मोठ्या कौतुकाने आपल्या मित्रांसह तिच्याशी गप्पागोष्टी करणारा आणि अभिमान मिरवणारा नवरा आता तेव्हाच्या एखाद्या मित्राशी ती बोलू लागली की, तिचा हटकून अपमान करू लागला, ती गोंधळून गेली. तिला काही कळेनासे झाले. आपल्या नवऱ्याचे नक्की खरे रूप कोणते? लग्नापूर्वीचे की लग्नानंतरचे ? आणि तिच्या अचानक लक्षात आले की, त्याला शिकलेली बायको हवी होती हे खरे! पण तिच्या बुद्धिमत्तेचे सार्थक व्हावे म्हणून नव्हे तर आपल्या प्रतिष्ठेच्या अनेक बाबींपैकी एक बाब म्हणून! चांगले घर, फर्निचर तशी दिसायला चांगली, शिवाय पदवीधर म्हणून मिरवायला, मित्रांमध्ये प्रतिष्ठेची एक बाब म्हणून स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करायला! हे तिच्या ज्या क्षणी लक्षात आले त्या क्षणी ती मनातून मोडूनच गेली. ती 'ही' म्हणजे मालतीबाई बेडेकर यांच्या कादंबरीची नायिका 'शबरी!' नावही तिचे लक्षणीय. कलियुगातील उपेक्षिता 'शबरी'! सरस्वतीचा कोप ? / ८<noinclude></noinclude> pxi1l0tb3f3mn2esipmpzfm19u1204o 237559 237548 2026-10-01T04:19:40Z JayashreeVI 4058 237559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>खुद्द स्त्रियांची मानसिकता बदलणे कठीण गेले. तरी काळाच्या रेट्यात तेही झालेच. स्त्रिया लिहू-वाचू लागल्या. <br>{{gap}}शहरी नोकरपेशा कुटुंबात मुलीचे शालान्त परीक्षेपर्यंतचे शिक्षण ही विसाव्या शतकाच्या प्रथमपर्वात सहज बाब होऊ लागली होती. पदवी शिक्षण ही अजून अपूर्वाईची बाब होती. शहरी नोकरीपेशा शिक्षित तरुणांना आपली पत्नी शिक्षित असावी, असे वाटू लागले. म्हणून खरे तर मुलींच्या शिक्षणाचा रेटा थोडा वाढला. तरी पदवीधर तरुणाला पदवीधर पत्नी काही परवडत नव्हती. तरुण मुलांचे शिक्षणाचे प्रमाण जसजसे वाढले तशी पदवीधर तरुणींची लग्नाच्या बाजारात मागणी वाढली. म्हणजे स्त्री शिक्षणाची गरज ही स्त्रीच्या केवळ लग्नाच्या गरजेतून सिद्ध होत राहिली. पुरुष शिकला म्हणून त्याला शिक्षित स्त्री हवीशी वाटू लागली. स्वाभाविकच ज्या समाजस्तरातले पुरुष ज्या प्रमाणात आणि ज्या दर्जाचे शिक्षण घेऊ लागले, त्या प्रमाणात त्या समाजातील स्त्रियांची संख्या आणि दर्जा वाढला. आजही हेच चित्र सर्वत्र दिसते. {{gap}}विसाव्या शतकाच्या मध्यावरचे आणखी एक उदाहरण! उच्च शिक्षित तरुणाने मोठ्या उत्साहाने पदवीधर तरुणीशी विवाह केला. विवाहापूर्वी मोठ्या हौसेने तो तिच्याशी राजकीय, सामाजिक, साहित्यिक विषयांवर चर्चा करी. दोघेही खूप आनंदाने विवाहबद्ध झाले आणि वर्षभरातच चित्र बदलले. आता पत्नी एखाद्या विषयावर बोलू लागली की, तो हटकून तिला गृहकृत्याची आठवण करून देई. तिचा मुद्दा उपेक्षेने दुर्लक्षित करी. विवाहापूर्वी मोठ्या कौतुकाने आपल्या मित्रांसह तिच्याशी गप्पागोष्टी करणारा आणि अभिमान मिरवणारा नवरा आता तेव्हाच्या एखाद्या मित्राशी ती बोलू लागली की, तिचा हटकून अपमान करू लागला, ती गोंधळून गेली. तिला काही कळेनासे झाले. आपल्या नवऱ्याचे नक्की खरे रूप कोणते? लग्नापूर्वीचे की लग्नानंतरचे? {{gap}}आणि तिच्या अचानक लक्षात आले की, त्याला शिकलेली बायको हवी होती हे खरे! पण तिच्या बुद्धिमत्तेचे सार्थक व्हावे म्हणून नव्हे तर आपल्या प्रतिष्ठेच्या अनेक बाबींपैकी एक बाब म्हणून! चांगले घर, फर्निचर तशी दिसायला चांगली, शिवाय पदवीधर म्हणून मिरवायला, मित्रांमध्ये प्रतिष्ठेची एक बाब म्हणून स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करायला! हे तिच्या ज्या क्षणी लक्षात आले त्या क्षणी ती मनातून मोडूनच गेली. ती 'ही' म्हणजे मालतीबाई बेडेकर यांच्या कादंबरीची नायिका 'शबरी!' नावही तिचे लक्षणीय. कलियुगातील उपेक्षिता 'शबरी'!<noinclude>{{right|सरस्वतीचा कोप? / ८}}</noinclude> r66n15hm6yhvdqb3066emmbs5xgcwxq 237560 237559 2026-10-01T04:21:20Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>खुद्द स्त्रियांची मानसिकता बदलणे कठीण गेले. तरी काळाच्या रेट्यात तेही झालेच. स्त्रिया लिहू-वाचू लागल्या. <br>{{gap}}शहरी नोकरपेशा कुटुंबात मुलीचे शालान्त परीक्षेपर्यंतचे शिक्षण ही विसाव्या शतकाच्या प्रथमपर्वात सहज बाब होऊ लागली होती. पदवी शिक्षण ही अजून अपूर्वाईची बाब होती. शहरी नोकरीपेशा शिक्षित तरुणांना आपली पत्नी शिक्षित असावी, असे वाटू लागले. म्हणून खरे तर मुलींच्या शिक्षणाचा रेटा थोडा वाढला. तरी पदवीधर तरुणाला पदवीधर पत्नी काही परवडत नव्हती. तरुण मुलांचे शिक्षणाचे प्रमाण जसजसे वाढले तशी पदवीधर तरुणींची लग्नाच्या बाजारात मागणी वाढली. म्हणजे स्त्री शिक्षणाची गरज ही स्त्रीच्या केवळ लग्नाच्या गरजेतून सिद्ध होत राहिली. पुरुष शिकला म्हणून त्याला शिक्षित स्त्री हवीशी वाटू लागली. स्वाभाविकच ज्या समाजस्तरातले पुरुष ज्या प्रमाणात आणि ज्या दर्जाचे शिक्षण घेऊ लागले, त्या प्रमाणात त्या समाजातील स्त्रियांची संख्या आणि दर्जा वाढला. आजही हेच चित्र सर्वत्र दिसते. {{gap}}विसाव्या शतकाच्या मध्यावरचे आणखी एक उदाहरण! उच्च शिक्षित तरुणाने मोठ्या उत्साहाने पदवीधर तरुणीशी विवाह केला. विवाहापूर्वी मोठ्या हौसेने तो तिच्याशी राजकीय, सामाजिक, साहित्यिक विषयांवर चर्चा करी. दोघेही खूप आनंदाने विवाहबद्ध झाले आणि वर्षभरातच चित्र बदलले. आता पत्नी एखाद्या विषयावर बोलू लागली की, तो हटकून तिला गृहकृत्याची आठवण करून देई. तिचा मुद्दा उपेक्षेने दुर्लक्षित करी. विवाहापूर्वी मोठ्या कौतुकाने आपल्या मित्रांसह तिच्याशी गप्पागोष्टी करणारा आणि अभिमान मिरवणारा नवरा आता तेव्हाच्या एखाद्या मित्राशी ती बोलू लागली की, तिचा हटकून अपमान करू लागला, ती गोंधळून गेली. तिला काही कळेनासे झाले. आपल्या नवऱ्याचे नक्की खरे रूप कोणते? लग्नापूर्वीचे की लग्नानंतरचे? {{gap}}आणि तिच्या अचानक लक्षात आले की, त्याला शिकलेली बायको हवी होती हे खरे! पण तिच्या बुद्धिमत्तेचे सार्थक व्हावे म्हणून नव्हे तर आपल्या प्रतिष्ठेच्या अनेक बाबींपैकी एक बाब म्हणून! चांगले घर, फर्निचर तशी दिसायला चांगली, शिवाय पदवीधर म्हणून मिरवायला, मित्रांमध्ये प्रतिष्ठेची एक बाब म्हणून स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करायला! हे तिच्या ज्या क्षणी लक्षात आले त्या क्षणी ती मनातून मोडूनच गेली. ती 'ही' म्हणजे मालतीबाई बेडेकर यांच्या कादंबरीची नायिका 'शबरी!' नावही तिचे लक्षणीय. कलियुगातील उपेक्षिता 'शबरी'!<noinclude>{{right|सरस्वतीचा कोप? / ८}}</noinclude> h6isgvxzlnx918czrtchipv24n2foss 104 112379 237561 2026-10-01T04:21:50Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ तरीही स्त्री शिकतच राहिली, शिकता शिकता स्वतःला घडवीत राहिली आणि एकविसावे शतक उजाडले आणि परवाच एक हकीकत वाचली. एका वकिलाने आपल्याबरोबरच्या एका बुद्धिमान वकील मुलीशी विव..." 237561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ तरीही स्त्री शिकतच राहिली, शिकता शिकता स्वतःला घडवीत राहिली आणि एकविसावे शतक उजाडले आणि परवाच एक हकीकत वाचली. एका वकिलाने आपल्याबरोबरच्या एका बुद्धिमान वकील मुलीशी विवाह केला. उदारमतवादाचा सगळा व्यवहार अनुभवून ती हुरळून गेली. बरोबर प्रॅक्टिस सुरू झाली. चर्चा, कोर्टात केस लढवणे, नवऱ्याचे केस हरणे, हिचे केस लागोपाठ जिंकणे त्याचेही कौतुक झाले. आणि हे जेव्हा पुन: पुन्हा होऊ लागले तेव्हा त्याने तिला घरात बंदिस्त करून टाकले, बाहेरच्या जगाशी, माहेरशीही फोनसंपर्क सुद्धा तोडून टाकला. केवळ नजरकैद ! कोणतेही स्पष्टीकरण न देता. पुढचे सगळे रामायण सांगत नाही, तिची सुटका अशीच कोणाच्या तरी दयेने झाली; पण नवऱ्याच्या या विक्षिप्त वागण्याचे कारण कळले ते मात्र उद्वेगजनक आहे. 'स्वत:ला शहाणी समजणारी, शिकलेली बाईही शेवटी मी गुलामासारखीच वागवू शकतो, हे सिद्ध करण्याची पैज म्हणे त्याने मित्रांबरोबर लावली होती. एकूण स्त्री शिक्षणही अखेरपर्यंत या 'व्यवस्थेची सोय' म्हणूनच राहणार ? मुद्दाम गेल्या शंभर वर्षातली ही तीन उदाहरणे दिली आहेत. काय समजायचे यातून ? तरीही भविष्यात पुरुष मानसिकता बदलेल असा आशावाद बाळगूया. निरगाठ सुरगाठ / ९<noinclude></noinclude> kbtciug4cec1yfvountk5m31h1ncnnd 237562 237561 2026-10-01T04:27:10Z JayashreeVI 4058 237562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही स्त्री शिकतच राहिली, शिकता शिकता स्वतःला घडवीत राहिली आणि एकविसावे शतक उजाडले आणि परवाच एक हकीकत वाचली. एका वकिलाने आपल्याबरोबरच्या एका बुद्धिमान वकील मुलीशी विवाह केला. उदारमतवादाचा सगळा व्यवहार अनुभवून ती हुरळून गेली. बरोबर प्रॅक्टिस सुरू झाली. चर्चा, कोर्टात केस लढवणे, नवऱ्याचे केस हरणे, हिचे केस लागोपाठ जिंकणे त्याचेही कौतुक झाले. आणि हे जेव्हा पुन: पुन्हा होऊ लागले तेव्हा त्याने तिला घरात बंदिस्त करून टाकले, बाहेरच्या जगाशी, माहेरशीही फोनसंपर्क सुद्धा तोडून टाकला. केवळ नजरकैद! कोणतेही स्पष्टीकरण न देता. <br>{{gap}}पुढचे सगळे रामायण सांगत नाही, तिची सुटका अशीच कोणाच्या तरी दयेने झाली; पण नवऱ्याच्या या विक्षिप्त वागण्याचे कारण कळले ते मात्र उद्वेगजनक आहे. <br>{{gap}}'स्वत:ला शहाणी समजणारी, शिकलेली बाईही शेवटी मी गुलामासारखीच वागवू शकतो, हे सिद्ध करण्याची पैज म्हणे त्याने मित्रांबरोबर लावली होती.<br>{{gap}} एकूण स्त्री शिक्षणही अखेरपर्यंत या 'व्यवस्थेची सोय' म्हणूनच राहणार? मुद्दाम गेल्या शंभर वर्षातली ही तीन उदाहरणे दिली आहेत. काय समजायचे यातून? <br>{{gap}}तरीही भविष्यात पुरुष मानसिकता बदलेल असा आशावाद बाळगूया.<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ९}}</noinclude> o522cow3o0k0nt40u2efn2vw5z4tggt 237563 237562 2026-10-01T04:27:54Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही स्त्री शिकतच राहिली, शिकता शिकता स्वतःला घडवीत राहिली आणि एकविसावे शतक उजाडले आणि परवाच एक हकीकत वाचली. एका वकिलाने आपल्याबरोबरच्या एका बुद्धिमान वकील मुलीशी विवाह केला. उदारमतवादाचा सगळा व्यवहार अनुभवून ती हुरळून गेली. बरोबर प्रॅक्टिस सुरू झाली. चर्चा, कोर्टात केस लढवणे, नवऱ्याचे केस हरणे, हिचे केस लागोपाठ जिंकणे त्याचेही कौतुक झाले. आणि हे जेव्हा पुन: पुन्हा होऊ लागले तेव्हा त्याने तिला घरात बंदिस्त करून टाकले, बाहेरच्या जगाशी, माहेरशीही फोनसंपर्क सुद्धा तोडून टाकला. केवळ नजरकैद! कोणतेही स्पष्टीकरण न देता. <br>{{gap}}पुढचे सगळे रामायण सांगत नाही, तिची सुटका अशीच कोणाच्या तरी दयेने झाली; पण नवऱ्याच्या या विक्षिप्त वागण्याचे कारण कळले ते मात्र उद्वेगजनक आहे. <br>{{gap}}'स्वत:ला शहाणी समजणारी, शिकलेली बाईही शेवटी मी गुलामासारखीच वागवू शकतो, हे सिद्ध करण्याची पैज म्हणे त्याने मित्रांबरोबर लावली होती.<br>{{gap}} एकूण स्त्री शिक्षणही अखेरपर्यंत या 'व्यवस्थेची सोय' म्हणूनच राहणार? मुद्दाम गेल्या शंभर वर्षातली ही तीन उदाहरणे दिली आहेत. काय समजायचे यातून? {{gap}}तरीही भविष्यात पुरुष मानसिकता बदलेल असा आशावाद बाळगूया.<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ९}}</noinclude> 0hnf7y4qy8as6oo4bujhkmzub6owoph 104 112380 237564 2026-10-01T04:28:38Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ कहाणी : भुकेल्या सुनेची आमच्या लहानपणी आमची आजी एक गोष्ट सांगायची. एका मुलीचं लग्न होऊन ती सासरी गेली. रीतीप्रमाणे मुलीला सासरी कसं वागायचं याची शिकवण तिच्या आईनं दिली हो..." 237564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ कहाणी : भुकेल्या सुनेची आमच्या लहानपणी आमची आजी एक गोष्ट सांगायची. एका मुलीचं लग्न होऊन ती सासरी गेली. रीतीप्रमाणे मुलीला सासरी कसं वागायचं याची शिकवण तिच्या आईनं दिली होती. "सर्वांची जेवणं झाल्याशिवाय सासुरवाशिणीनं जेवू नये. उरलं सुरलं असेल तेवढंच खाऊन भूक भागवावी. घरातली सगळी कामं बिनबोभाट करावीत. " सगळ्याच मुलींच्या आया पिढ्यान्पिढ्या मुलींना हीच शिकवण देत आल्या आहेत. मुलीच्या सासूलाही बरं वाटलं की निदान हिच्या आईची शिकवण चांगली आहे. काही दिवस सासू-सुनेचा नवा संसार लागी लावून देण्यासाठी तिच्या घरी राहिली. सून कामाला वाघीण होती. सगळं काम नीटनेटकं वेळेवर करायची. नवन्याला सासूला आधी जेवण वाढायची. तिच्या रुचकर स्वपाकावर दोघे ताव मारायचे. पण तिला काही उरलं आहे की, नाही याची मुळीच फिकीर करायचे नाहीत. सून आपली जे उरलं असेल ते खाऊन रहायची; पण तिची भूक काही भागायची नाही. वाढतं वय, कामाचा ताण यात तिची उपासमार व्हायला लागली. पण सासूची मर्जी तिच्यावर बसली. तिने घराचा कारभार सुनेवर सोपवला आणि ती काही दिवसांसाठी दुसऱ्या सुनेकडे गेली. ही सून बिचारी अशक्त होऊन गेली. ही उपाशी रहात असेल असं नवऱ्यालाही वाटेना. तोही रोज ती करेल तेवढ्या पदार्थांचा चट्टामट्टा करू लागला. ती उरेल तेवढंच खात राहिली. पाणवठा ही सगळ्या सासुरवाशिणींची मोकळेपणाने मन मोकळं करायची जागा. एकदा भुकेने अगदी कासावीस झालेली ही सून मैत्रिणींजवळ ढसढसा रडली. तशा सगळ्या वाढत्या पोरवयाच्याच या मुली. प्रत्येकीची अवस्था थोड्याफार फरकानं हीच होती. सुनेला जणु अर्धपोटीच ठेवायचं असतं, असा तमाम सासवांचा समज होता आणि ही घरगुती बायका-बायकांमधली बाब आहे. १०<noinclude></noinclude> 6x6360v0a0fna3robvgclcpbtxrb3m8 237565 237564 2026-10-01T04:35:59Z JayashreeVI 4058 237565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''कहाणी : भुकेल्या सुनेची'''}}}} {{gap}}आमच्या लहानपणी आमची आजी एक गोष्ट सांगायची. एका मुलीचं लग्न होऊन ती सासरी गेली. रीतीप्रमाणे मुलीला सासरी कसं वागायचं याची शिकवण तिच्या आईनं दिली होती. "सर्वांची जेवणं झाल्याशिवाय सासुरवाशिणीनं जेवू नये. उरलं सुरलं असेल तेवढंच खाऊन भूक भागवावी. घरातली सगळी कामं बिनबोभाट करावीत." सगळ्याच मुलींच्या आया पिढ्यान्पिढ्या मुलींना हीच शिकवण देत आल्या आहेत. मुलीच्या सासूलाही बरं वाटलं की निदान हिच्या आईची शिकवण चांगली आहे. <br>{{gap}}काही दिवस सासू-सुनेचा नवा संसार लागी लावून देण्यासाठी तिच्या घरी राहिली. सून कामाला वाघीण होती. सगळं काम नीटनेटकं वेळेवर करायची. नव-याला सासूला आधी जेवण वाढायची. तिच्या रुचकर स्वपाकावर दोघे ताव मारायचे. पण तिला काही उरलं आहे की, नाही याची मुळीच फिकीर करायचे नाहीत. सून आपली जे उरलं असेल ते खाऊन रहायची; पण तिची भूक काही भागायची नाही. वाढतं वय, कामाचा ताण यात तिची उपासमार व्हायला लागली. पण सासूची मर्जी तिच्यावर बसली. तिने घराचा कारभार सुनेवर सोपवला आणि ती काही दिवसांसाठी दुसऱ्या सुनेकडे गेली. ही सून बिचारी अशक्त होऊन गेली. ही उपाशी रहात असेल असं नवऱ्यालाही वाटेना. तोही रोज ती करेल तेवढ्या पदार्थांचा चट्टामट्टा करू लागला. ती उरेल तेवढंच खात राहिली. <br>{{gap}}पाणवठा ही सगळ्या सासुरवाशिणींची मोकळेपणाने मन मोकळं करायची जागा. एकदा भुकेने अगदी कासावीस झालेली ही सून मैत्रिणींजवळ ढसढसा रडली. तशा सगळ्या वाढत्या पोरवयाच्याच या मुली. प्रत्येकीची अवस्था थोड्याफार फरकानं हीच होती. सुनेला जणु अर्धपोटीच ठेवायचं असतं, असा तमाम सासवांचा समज होता आणि ही घरगुती बायका-बायकांमधली बाब आहे.<noinclude>{{center|१०}}</noinclude> jwto2juec7upe9o5frmjwl13scee2dq 237566 237565 2026-10-01T04:36:39Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''कहाणी : भुकेल्या सुनेची'''}}}} {{gap}}आमच्या लहानपणी आमची आजी एक गोष्ट सांगायची. एका मुलीचं लग्न होऊन ती सासरी गेली. रीतीप्रमाणे मुलीला सासरी कसं वागायचं याची शिकवण तिच्या आईनं दिली होती. "सर्वांची जेवणं झाल्याशिवाय सासुरवाशिणीनं जेवू नये. उरलं सुरलं असेल तेवढंच खाऊन भूक भागवावी. घरातली सगळी कामं बिनबोभाट करावीत." सगळ्याच मुलींच्या आया पिढ्यान्पिढ्या मुलींना हीच शिकवण देत आल्या आहेत. मुलीच्या सासूलाही बरं वाटलं की निदान हिच्या आईची शिकवण चांगली आहे. <br>{{gap}}काही दिवस सासू-सुनेचा नवा संसार लागी लावून देण्यासाठी तिच्या घरी राहिली. सून कामाला वाघीण होती. सगळं काम नीटनेटकं वेळेवर करायची. नव-याला सासूला आधी जेवण वाढायची. तिच्या रुचकर स्वपाकावर दोघे ताव मारायचे. पण तिला काही उरलं आहे की, नाही याची मुळीच फिकीर करायचे नाहीत. सून आपली जे उरलं असेल ते खाऊन रहायची; पण तिची भूक काही भागायची नाही. वाढतं वय, कामाचा ताण यात तिची उपासमार व्हायला लागली. पण सासूची मर्जी तिच्यावर बसली. तिने घराचा कारभार सुनेवर सोपवला आणि ती काही दिवसांसाठी दुसऱ्या सुनेकडे गेली. ही सून बिचारी अशक्त होऊन गेली. ही उपाशी रहात असेल असं नवऱ्यालाही वाटेना. तोही रोज ती करेल तेवढ्या पदार्थांचा चट्टामट्टा करू लागला. ती उरेल तेवढंच खात राहिली. {{gap}}पाणवठा ही सगळ्या सासुरवाशिणींची मोकळेपणाने मन मोकळं करायची जागा. एकदा भुकेने अगदी कासावीस झालेली ही सून मैत्रिणींजवळ ढसढसा रडली. तशा सगळ्या वाढत्या पोरवयाच्याच या मुली. प्रत्येकीची अवस्था थोड्याफार फरकानं हीच होती. सुनेला जणु अर्धपोटीच ठेवायचं असतं, असा तमाम सासवांचा समज होता आणि ही घरगुती बायका-बायकांमधली बाब आहे.<noinclude>{{center|१०}}</noinclude> ewcd9m3dcz9xgbfu9eygs0z211w8l37 104 112381 237567 2026-10-01T04:37:17Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आपण पुरुष माणसांनी त्यात लक्ष घालायचं नसतं. तसं केलं तर आपल्या पुरुषीपणाला उणेपणा येईल, असा काहीसा नवरे लोकांचा समज असावा किंवा बायकांना पोटभर खायला लागू शकतं याचं भानच..." 237567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आपण पुरुष माणसांनी त्यात लक्ष घालायचं नसतं. तसं केलं तर आपल्या पुरुषीपणाला उणेपणा येईल, असा काहीसा नवरे लोकांचा समज असावा किंवा बायकांना पोटभर खायला लागू शकतं याचं भानच त्यांना नसे की काय कोण जाणे! पण सगळ्याजणींचं दुःख एकच होतं. दिसायला किरकोळ पण असायला मोठं. मग एकेकजणी त्यातूनही मार्ग काढून आपली भूक भागवण्याचा प्रयत्न करायच्या. त्यांच्या युक्त्याही एकाचढ एक असायच्या. पण प्रत्येकजण घरातल्या भाकरी - चटणीची या ना त्या प्रकारे चोरी करायच्या. कोणी इतरांना वाढताना लुगड्याच्या ओच्यात एखादी अर्धी भाकरी टाकायच्या. कोणी गडीमाणसांना दिलेल्या भाकरीतली भाकरी चोरायच्या तर कोणी कुत्र्याला घालायला किंवा भिकाऱ्याला वाढायला दिलेल्या भाकरीतून कमिशन काढायच्या. करणार काय ? शेवटी 'पापी पेटका सवाल' होता ना ! आजी गोष्ट सांगताना एकेका सुनेच्या भाकरी चोरण्याच्या तऱ्हा अगदी रंगवून सांगायची. एक सून मात्र मोठीच युक्तिबाज होती. थोरामोठ्या घरची असूनही का कोण जाणे पण तिलाही पोटभर जेवण मिळत नसे. मग ती काय करायची ? भाकरी-पोळीसाठी पीठ मळलं की कुणाचं लक्ष नाही असं पाहून एक भला मोठा ऊंडा (गोळा) चुलीतल्या जाळाखाली राखेत खुपसून ठेवायची. सगळा स्वयंपाक करायचं काम तिचंच होतं. त्यामुळे अधून मधून तो ऊंडा खालीवर करून खरपूस भाजून काढायची. सगळ्यांची जेवणं होऊन दुपारी सगळे वामकुक्षीला आराम करायला गेले की तो ऊंडा ती परातीत घेऊन मोकळा करायची. त्यात बचकभर गूळ तूप घालून मळायची आणि धुणं धुवायला म्हणून पाणवठ्यावर जाताना लपवून बरोबर घेऊन जायची. सगळ्या सासुरवाशिणी सुना मग लपवून छपवून चोरून आणलेलं खाणं झाडाखाली बसून खायच्या आणि घरी जायच्या. त्यामुळं पहाटेपासून कामाचा धबडगा असूनही सुनांना भर उन्हात नदीवर धुणं धुवायला जायचा उत्साह का असतो, ते कधीच कुणाला कळायचं नाही आणि सगळ्याच समदु:खी असल्यानं चहाडी तरी कोण कुणाची करणार ? सुनांची परवड सांगताना आमची आजी अगदी तद्रूप होऊन जायची. जणु काही ती आपलीच कथा सांगते आहे, असं वाटायचं. अशाच सुनांच्या गोष्टींच्या मालिकेत आणखी एक कथा होती. तिची सासू फार म्हणजे फारच खाष्ट होती आणि ती दिवसभर घरकामात तिचा पिट्टा पाडत असे. दुपारी सगळ्या गावच्या सुनांबरोबर पाणवठ्यावर धुणं धुताना एकमेकींशी निरगाठ सुरगाठ / ११<noinclude></noinclude> 175swms1b14dhihl6i4eiqr1w267bif 237568 237567 2026-10-01T04:42:08Z JayashreeVI 4058 237568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>आपण पुरुष माणसांनी त्यात लक्ष घालायचं नसतं. तसं केलं तर आपल्या पुरुषीपणाला उणेपणा येईल, असा काहीसा नवरे लोकांचा समज असावा किंवा बायकांना पोटभर खायला लागू शकतं याचं भानच त्यांना नसे की काय कोण जाणे! पण सगळ्याजणींचं दुःख एकच होतं. दिसायला किरकोळ पण असायला मोठं <br>{{gap}}मग एकेकजणी त्यातूनही मार्ग काढून आपली भूक भागवण्याचा प्रयत्न करायच्या. त्यांच्या युक्त्याही एकाचढ एक असायच्या. पण प्रत्येकजण घरातल्या भाकरी - चटणीची या ना त्या प्रकारे चोरी करायच्या. कोणी इतरांना वाढताना लुगड्याच्या ओच्यात एखादी अर्धी भाकरी टाकायच्या. कोणी गडीमाणसांना दिलेल्या भाकरीतली भाकरी चोरायच्या तर कोणी कुत्र्याला घालायला किंवा भिकाऱ्याला वाढायला दिलेल्या भाकरीतून कमिशन काढायच्या. करणार काय ? शेवटी 'पापी पेटका सवाल' होता ना! <br>{{gap}}आजी गोष्ट सांगताना एकेका सुनेच्या भाकरी चोरण्याच्या तऱ्हा अगदी रंगवून सांगायची. <br>{{gap}}एक सून मात्र मोठीच युक्तिबाज होती. थोरामोठ्या घरची असूनही का कोण जाणे पण तिलाही पोटभर जेवण मिळत नसे. मग ती काय करायची ? भाकरी-पोळीसाठी पीठ मळलं की कुणाचं लक्ष नाही असं पाहून एक भला मोठा ऊंडा (गोळा) चुलीतल्या जाळाखाली राखेत खुपसून ठेवायची. सगळा स्वयंपाक करायचं काम तिचंच होतं. त्यामुळे अधून मधून तो ऊंडा खालीवर करून खरपूस भाजून काढायची. सगळ्यांची जेवणं होऊन दुपारी सगळे वामकुक्षीला आराम करायला गेले की तो ऊंडा ती परातीत घेऊन मोकळा करायची. त्यात बचकभर गूळ तूप घालून मळायची आणि धुणं धुवायला म्हणून पाणवठ्यावर जाताना लपवून बरोबर घेऊन जायची. सगळ्या सासुरवाशिणी सुना मग लपवून छपवून चोरून आणलेलं खाणं झाडाखाली बसून खायच्या आणि घरी जायच्या. त्यामुळं पहाटेपासून कामाचा धबडगा असूनही सुनांना भर उन्हात नदीवर धुणं धुवायला जायचा उत्साह का असतो, ते कधीच कुणाला कळायचं नाही आणि सगळ्याच समदु:खी असल्यानं चहाडी तरी कोण कुणाची करणार? {{gap}}सुनांची परवड सांगताना आमची आजी अगदी तद्रूप होऊन जायची. जणु काही ती आपलीच कथा सांगते आहे, असं वाटायचं. {{gap}}अशाच सुनांच्या गोष्टींच्या मालिकेत आणखी एक कथा होती. तिची सासू फार म्हणजे फारच खाष्ट होती आणि ती दिवसभर घरकामात तिचा पिट्टा पाडत असे. दुपारी सगळ्या गावच्या सुनांबरोबर पाणवठ्यावर धुणं धुताना एकमेकींशी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ११}}</noinclude> 8f6eoi4h4lg5o2qm5m5is8bmx6oufr6 237569 237568 2026-10-01T04:46:01Z JayashreeVI 4058 237569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>आपण पुरुष माणसांनी त्यात लक्ष घालायचं नसतं. तसं केलं तर आपल्या पुरुषीपणाला उणेपणा येईल, असा काहीसा नवरे लोकांचा समज असावा किंवा बायकांना पोटभर खायला लागू शकतं याचं भानच त्यांना नसे की काय कोण जाणे! पण सगळ्याजणींचं दुःख एकच होतं. दिसायला किरकोळ पण असायला मोठं <br>{{gap}}मग एकेकजणी त्यातूनही मार्ग काढून आपली भूक भागवण्याचा प्रयत्न करायच्या. त्यांच्या युक्त्याही एकाचढ एक असायच्या. पण प्रत्येकजण घरातल्या भाकरी-चटणीची या ना त्या प्रकारे चोरी करायच्या. कोणी इतरांना वाढताना लुगड्याच्या ओच्यात एखादी अर्धी भाकरी टाकायच्या. कोणी गडीमाणसांना दिलेल्या भाकरीतली भाकरी चोरायच्या तर कोणी कुत्र्याला घालायला किंवा भिकाऱ्याला वाढायला दिलेल्या भाकरीतून कमिशन काढायच्या. करणार काय? शेवटी 'पापी पेटका सवाल' होता ना! <br>{{gap}}आजी गोष्ट सांगताना एकेका सुनेच्या भाकरी चोरण्याच्या तऱ्हा अगदी रंगवून सांगायची. <br>{{gap}}एक सून मात्र मोठीच युक्तिबाज होती. थोरामोठ्या घरची असूनही का कोण जाणे पण तिलाही पोटभर जेवण मिळत नसे. मग ती काय करायची? भाकरी-पोळीसाठी पीठ मळलं की कुणाचं लक्ष नाही असं पाहून एक भला मोठा ऊंडा (गोळा) चुलीतल्या जाळाखाली राखेत खुपसून ठेवायची. सगळा स्वयंपाक करायचं काम तिचंच होतं. त्यामुळे अधून मधून तो ऊंडा खालीवर करून खरपूस भाजून काढायची. सगळ्यांची जेवणं होऊन दुपारी सगळे वामकुक्षीला आराम करायला गेले की तो ऊंडा ती परातीत घेऊन मोकळा करायची. त्यात बचकभर गूळ तूप घालून मळायची आणि धुणं धुवायला म्हणून पाणवठ्यावर जाताना लपवून बरोबर घेऊन जायची. सगळ्या सासुरवाशिणी सुना मग लपवून छपवून चोरून आणलेलं खाणं झाडाखाली बसून खायच्या आणि घरी जायच्या. त्यामुळं पहाटेपासून कामाचा धबडगा असूनही सुनांना भर उन्हात नदीवर धुणं धुवायला जायचा उत्साह का असतो, ते कधीच कुणाला कळायचं नाही आणि सगळ्याच समदु:खी असल्यानं चहाडी तरी कोण कुणाची करणार? <br>{{gap}}सुनांची परवड सांगताना आमची आजी अगदी तद्रूप होऊन जायची. जणु काही ती आपलीच कथा सांगते आहे, असं वाटायचं. {{gap}}अशाच सुनांच्या गोष्टींच्या मालिकेत आणखी एक कथा होती. तिची सासू फार म्हणजे फारच खाष्ट होती आणि ती दिवसभर घरकामात तिचा पिट्टा पाडत असे. दुपारी सगळ्या गावच्या सुनांबरोबर पाणवठ्यावर धुणं धुताना एकमेकींशी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ११}}</noinclude> dg1opakj96dsanh5i671wpr1n3uqlbj 237570 237569 2026-10-01T04:46:33Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>आपण पुरुष माणसांनी त्यात लक्ष घालायचं नसतं. तसं केलं तर आपल्या पुरुषीपणाला उणेपणा येईल, असा काहीसा नवरे लोकांचा समज असावा किंवा बायकांना पोटभर खायला लागू शकतं याचं भानच त्यांना नसे की काय कोण जाणे! पण सगळ्याजणींचं दुःख एकच होतं. दिसायला किरकोळ पण असायला मोठं <br>{{gap}}मग एकेकजणी त्यातूनही मार्ग काढून आपली भूक भागवण्याचा प्रयत्न करायच्या. त्यांच्या युक्त्याही एकाचढ एक असायच्या. पण प्रत्येकजण घरातल्या भाकरी-चटणीची या ना त्या प्रकारे चोरी करायच्या. कोणी इतरांना वाढताना लुगड्याच्या ओच्यात एखादी अर्धी भाकरी टाकायच्या. कोणी गडीमाणसांना दिलेल्या भाकरीतली भाकरी चोरायच्या तर कोणी कुत्र्याला घालायला किंवा भिकाऱ्याला वाढायला दिलेल्या भाकरीतून कमिशन काढायच्या. करणार काय? शेवटी 'पापी पेटका सवाल' होता ना! <br>{{gap}}आजी गोष्ट सांगताना एकेका सुनेच्या भाकरी चोरण्याच्या तऱ्हा अगदी रंगवून सांगायची. <br>{{gap}}एक सून मात्र मोठीच युक्तिबाज होती. थोरामोठ्या घरची असूनही का कोण जाणे पण तिलाही पोटभर जेवण मिळत नसे. मग ती काय करायची? भाकरी-पोळीसाठी पीठ मळलं की कुणाचं लक्ष नाही असं पाहून एक भला मोठा ऊंडा (गोळा) चुलीतल्या जाळाखाली राखेत खुपसून ठेवायची. सगळा स्वयंपाक करायचं काम तिचंच होतं. त्यामुळे अधून मधून तो ऊंडा खालीवर करून खरपूस भाजून काढायची. सगळ्यांची जेवणं होऊन दुपारी सगळे वामकुक्षीला आराम करायला गेले की तो ऊंडा ती परातीत घेऊन मोकळा करायची. त्यात बचकभर गूळ तूप घालून मळायची आणि धुणं धुवायला म्हणून पाणवठ्यावर जाताना लपवून बरोबर घेऊन जायची. सगळ्या सासुरवाशिणी सुना मग लपवून छपवून चोरून आणलेलं खाणं झाडाखाली बसून खायच्या आणि घरी जायच्या. त्यामुळं पहाटेपासून कामाचा धबडगा असूनही सुनांना भर उन्हात नदीवर धुणं धुवायला जायचा उत्साह का असतो, ते कधीच कुणाला कळायचं नाही आणि सगळ्याच समदु:खी असल्यानं चहाडी तरी कोण कुणाची करणार? <br>{{gap}}सुनांची परवड सांगताना आमची आजी अगदी तद्रूप होऊन जायची. जणु काही ती आपलीच कथा सांगते आहे, असं वाटायचं. {{gap}}अशाच सुनांच्या गोष्टींच्या मालिकेत आणखी एक कथा होती. तिची सासू फार म्हणजे फारच खाष्ट होती आणि ती दिवसभर घरकामात तिचा पिट्टा पाडत असे. दुपारी सगळ्या गावच्या सुनांबरोबर पाणवठ्यावर धुणं धुताना एकमेकींशी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ११}}</noinclude> nh6r5qj01hap8am2aibphv97sgm4ntx 104 112382 237571 2026-10-01T04:47:06Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ बोलून जो विरंगुळा त्यांना मिळत असे, तोही तिला बिचारीला मिळत नसे. अगदी करकरीत तिन्हीसांजा पार उलटून गेल्या की अंधारात तिची सासू तिला नदीवर पाठवायची, तिला एकटीला भीती वाटा..." 237571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ बोलून जो विरंगुळा त्यांना मिळत असे, तोही तिला बिचारीला मिळत नसे. अगदी करकरीत तिन्हीसांजा पार उलटून गेल्या की अंधारात तिची सासू तिला नदीवर पाठवायची, तिला एकटीला भीती वाटायची, भुकेने आतडी कुरतडत असायची; पण नाईलाज म्हणून ती जायची. एकदा तर ती भुकेने खूपच व्याकुळ झाली. थकून ती वेशीवरच्या मारुतीच्या देवळात जरा टेकली. तर मारुतीपुढे कुणीतरी कणकेचे दिवे लावून शेजारी कणकेचे मुटके ठेवले होते. दिव्यातलं तेल संपत आलं होतं. भुकेची आगच इतकी भयंकर होती की तिनं ते कणकेचे दिवे, मुटकुळी उचलली आणि नदीकाठच्या स्मशानात एक प्रेत जळत होतं, सरळ तिथं गेली. प्रेताच्या कडेच्या निखाऱ्यातच तिने मुटके भाजले आणि खाल्ले. नदीचे पोटभर पाणी प्याली तेव्हा कुठं तिला बरं वाटलं. मग तिचा हा रोजचाच क्रम झाला. तिला तेवढं का होईना, नियमित खायला मिळू लागल्यानं तिच्या चेहऱ्यावर जरा तुकतुकी दिसू लागली. सासूला तिचा संशय आला. तिने तिचा पाठलाग केला आणि मारुतीच्या देवळातले दिवे - मुटके चक्क प्रेताच्या निखाऱ्यावर भाजून खाणारी सून पाहून ती भयचकित झाली. ही सून माणूस नसून प्रेते खाणारी लाव-भूत आहे म्हणून तिचा बोभाटा केला आणि कोणत्याही जुन्या गोष्टीचा शेवट अघोरी कृत्य करणाऱ्या बाईला दिलेल्या शिक्षेने होतो, तसाच झाला. लोकांनी त्या बिचाऱ्या सुनेचे नाक-कान कापून तिला गावाबाहेर हाकलून दिलं. मला मात्र त्या सुनेबद्दल अपार कळवळा वाटत राही. आजीची गोष्ट इथे संपत असे. पण आता या आणि अशा सगळ्या जुन्या गोष्टी कथा, दंतकथा ऐकताना वेगळेच विचार मनात येतात. समाजात जे सार्वत्रिक घडत असतं, त्याचंच प्रतिबिंब लोककथांमध्ये उमटत असतं. याचा अर्थ असा की उपासमार होणाऱ्या सुना ही बाब काही फक्त करमणुकीखातर घडलेल्या गोष्टीत नव्हती, तर ते जीवनातलं वास्तव होतं. एकीकडे "अन्न हे पूर्णब्रह्म ।" म्हणून अन्नाला सर्वश्रेष्ठ स्थान आमच्या संस्कृतीत आम्ही देतो, याचा अभिमान बाळगला जातो. अन्नदान हे महादान मानलं जातं. मग कुटुंबातल्या स्त्रियांना मात्र अन्नग्रहणाबाबतीत उपेक्षित का बरं ठेवलं जात असावं? आधी साधं पोटभर अन्न नाही मग ते जीवनसत्वयुक्त किंवा चौरस आहार वगैरे असणं तर दूरच. कोणी म्हणेल, या सगळ्या जुन्या गोष्टी झाल्या, आता काही असे होत नाही. पण हेही खरे नाही. जगाच्या पाठीवरच्या सगळ्या तिसऱ्या विकसनशील म्हणवल्या जाणाऱ्या देशातल्या कुपोषणग्रस्त व्यक्तींमध्ये स्त्रियांचे आणि (म्हणूनच ) कहाणी : भुकेल्या सुनेची / १२<noinclude></noinclude> 014alu103vsr5gcf8bb3hxdhzqc64ca 237572 237571 2026-10-01T04:51:03Z JayashreeVI 4058 237572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>बोलून जो विरंगुळा त्यांना मिळत असे, तोही तिला बिचारीला मिळत नसे. <br>{{gap}}अगदी करकरीत तिन्हीसांजा पार उलटून गेल्या की अंधारात तिची सासू तिला नदीवर पाठवायची, तिला एकटीला भीती वाटायची, भुकेने आतडी कुरतडत असायची; पण नाईलाज म्हणून ती जायची. <br>{{gap}}एकदा तर ती भुकेने खूपच व्याकुळ झाली. थकून ती वेशीवरच्या मारुतीच्या देवळात जरा टेकली. तर मारुतीपुढे कुणीतरी कणकेचे दिवे लावून शेजारी कणकेचे मुटके ठेवले होते. दिव्यातलं तेल संपत आलं होतं. भुकेची आगच इतकी भयंकर होती की तिनं ते कणकेचे दिवे, मुटकुळी उचलली आणि नदीकाठच्या स्मशानात एक प्रेत जळत होतं, सरळ तिथं गेली. प्रेताच्या कडेच्या निखाऱ्यातच तिने मुटके भाजले आणि खाल्ले. नदीचे पोटभर पाणी प्याली तेव्हा कुठं तिला बरं वाटलं. मग तिचा हा रोजचाच क्रम झाला. तिला तेवढं का होईना, नियमित खायला मिळू लागल्यानं तिच्या चेहऱ्यावर जरा तुकतुकी दिसू लागली. सासूला तिचा संशय आला. तिने तिचा पाठलाग केला आणि मारुतीच्या देवळातले दिवे - मुटके चक्क प्रेताच्या निखाऱ्यावर भाजून खाणारी सून पाहून ती भयचकित झाली. ही सून माणूस नसून प्रेते खाणारी लाव-भूत आहे म्हणून तिचा बोभाटा केला आणि कोणत्याही जुन्या गोष्टीचा शेवट अघोरी कृत्य करणाऱ्या बाईला दिलेल्या शिक्षेने होतो, तसाच झाला. लोकांनी त्या बिचाऱ्या सुनेचे नाक-कान कापून तिला गावाबाहेर हाकलून दिलं. मला मात्र त्या सुनेबद्दल अपार कळवळा वाटत राही. <br>{{gap}}आजीची गोष्ट इथे संपत असे. पण आता या आणि अशा सगळ्या जुन्या गोष्टी कथा, दंतकथा ऐकताना वेगळेच विचार मनात येतात. <br>{{gap}}समाजात जे सार्वत्रिक घडत असतं, त्याचंच प्रतिबिंब लोककथांमध्ये उमटत असतं. याचा अर्थ असा की उपासमार होणाऱ्या सुना ही बाब काही फक्त करमणुकीखातर घडलेल्या गोष्टीत नव्हती, तर ते जीवनातलं वास्तव होतं. <br>{{gap}}एकीकडे "अन्न हे पूर्णब्रह्म ।" म्हणून अन्नाला सर्वश्रेष्ठ स्थान आमच्या संस्कृतीत आम्ही देतो, याचा अभिमान बाळगला जातो. अन्नदान हे महादान मानलं जातं. मग कुटुंबातल्या स्त्रियांना मात्र अन्नग्रहणाबाबतीत उपेक्षित का बरं ठेवलं जात असावं? आधी साधं पोटभर अन्न नाही मग ते जीवनसत्वयुक्त किंवा चौरस आहार वगैरे असणं तर दूरच. <br>{{gap}}कोणी म्हणेल, या सगळ्या जुन्या गोष्टी झाल्या, आता काही असे होत नाही. पण हेही खरे नाही. जगाच्या पाठीवरच्या सगळ्या तिसऱ्या विकसनशील म्हणवल्या जाणाऱ्या देशातल्या कुपोषणग्रस्त व्यक्तींमध्ये स्त्रियांचे आणि (म्हणूनच ) कहाणी : भुकेल्या सुनेची / १२<noinclude>{{right|निरगाठ-सुरगाठ / ११}}</noinclude> pcnw1hff76ynj217t4w2t941lz2ryde 237573 237572 2026-10-01T04:54:32Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>बोलून जो विरंगुळा त्यांना मिळत असे, तोही तिला बिचारीला मिळत नसे. <br>{{gap}}अगदी करकरीत तिन्हीसांजा पार उलटून गेल्या की अंधारात तिची सासू तिला नदीवर पाठवायची, तिला एकटीला भीती वाटायची, भुकेने आतडी कुरतडत असायची; पण नाईलाज म्हणून ती जायची. <br>{{gap}}एकदा तर ती भुकेने खूपच व्याकुळ झाली. थकून ती वेशीवरच्या मारुतीच्या देवळात जरा टेकली. तर मारुतीपुढे कुणीतरी कणकेचे दिवे लावून शेजारी कणकेचे मुटके ठेवले होते. दिव्यातलं तेल संपत आलं होतं. भुकेची आगच इतकी भयंकर होती की तिनं ते कणकेचे दिवे, मुटकुळी उचलली आणि नदीकाठच्या स्मशानात एक प्रेत जळत होतं, सरळ तिथं गेली. प्रेताच्या कडेच्या निखाऱ्यातच तिने मुटके भाजले आणि खाल्ले. नदीचे पोटभर पाणी प्याली तेव्हा कुठं तिला बरं वाटलं. मग तिचा हा रोजचाच क्रम झाला. तिला तेवढं का होईना, नियमित खायला मिळू लागल्यानं तिच्या चेहऱ्यावर जरा तुकतुकी दिसू लागली. सासूला तिचा संशय आला. तिने तिचा पाठलाग केला आणि मारुतीच्या देवळातले दिवे-मुटके चक्क प्रेताच्या निखाऱ्यावर भाजून खाणारी सून पाहून ती भयचकित झाली. ही सून माणूस नसून प्रेते खाणारी लाव-भूत आहे म्हणून तिचा बोभाटा केला आणि कोणत्याही जुन्या गोष्टीचा शेवट अघोरी कृत्य करणाऱ्या बाईला दिलेल्या शिक्षेने होतो, तसाच झाला. लोकांनी त्या बिचाऱ्या सुनेचे नाक-कान कापून तिला गावाबाहेर हाकलून दिलं. मला मात्र त्या सुनेबद्दल अपार कळवळा वाटत राही. <br>{{gap}}आजीची गोष्ट इथे संपत असे. पण आता या आणि अशा सगळ्या जुन्या गोष्टी कथा, दंतकथा ऐकताना वेगळेच विचार मनात येतात. <br>{{gap}}समाजात जे सार्वत्रिक घडत असतं, त्याचंच प्रतिबिंब लोककथांमध्ये उमटत असतं. याचा अर्थ असा की उपासमार होणाऱ्या सुना ही बाब काही फक्त करमणुकीखातर घडलेल्या गोष्टीत नव्हती, तर ते जीवनातलं वास्तव होतं. <br>{{gap}}एकीकडे "अन्न हे पूर्णब्रह्म।" म्हणून अन्नाला सर्वश्रेष्ठ स्थान आमच्या संस्कृतीत आम्ही देतो, याचा अभिमान बाळगला जातो. अन्नदान हे महादान मानलं जातं. मग कुटुंबातल्या स्त्रियांना मात्र अन्नग्रहणाबाबतीत उपेक्षित का बरं ठेवलं जात असावं? आधी साधं पोटभर अन्न नाही मग ते जीवनसत्वयुक्त किंवा चौरस आहार वगैरे असणं तर दूरच. <br>{{gap}}कोणी म्हणेल, या सगळ्या जुन्या गोष्टी झाल्या, आता काही असे होत नाही. पण हेही खरे नाही. जगाच्या पाठीवरच्या सगळ्या तिसऱ्या विकसनशील म्हणवल्या जाणाऱ्या देशातल्या कुपोषणग्रस्त व्यक्तींमध्ये स्त्रियांचे आणि (म्हणूनच)<noinclude>{{righ|कहाणी : भुकेल्या सुनेची / १२}}</noinclude> mb439wgvs2y50jqs07zp1kd3dcxbpyk 237574 237573 2026-10-01T04:55:14Z JayashreeVI 4058 237574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>बोलून जो विरंगुळा त्यांना मिळत असे, तोही तिला बिचारीला मिळत नसे. <br>{{gap}}अगदी करकरीत तिन्हीसांजा पार उलटून गेल्या की अंधारात तिची सासू तिला नदीवर पाठवायची, तिला एकटीला भीती वाटायची, भुकेने आतडी कुरतडत असायची; पण नाईलाज म्हणून ती जायची. <br>{{gap}}एकदा तर ती भुकेने खूपच व्याकुळ झाली. थकून ती वेशीवरच्या मारुतीच्या देवळात जरा टेकली. तर मारुतीपुढे कुणीतरी कणकेचे दिवे लावून शेजारी कणकेचे मुटके ठेवले होते. दिव्यातलं तेल संपत आलं होतं. भुकेची आगच इतकी भयंकर होती की तिनं ते कणकेचे दिवे, मुटकुळी उचलली आणि नदीकाठच्या स्मशानात एक प्रेत जळत होतं, सरळ तिथं गेली. प्रेताच्या कडेच्या निखाऱ्यातच तिने मुटके भाजले आणि खाल्ले. नदीचे पोटभर पाणी प्याली तेव्हा कुठं तिला बरं वाटलं. मग तिचा हा रोजचाच क्रम झाला. तिला तेवढं का होईना, नियमित खायला मिळू लागल्यानं तिच्या चेहऱ्यावर जरा तुकतुकी दिसू लागली. सासूला तिचा संशय आला. तिने तिचा पाठलाग केला आणि मारुतीच्या देवळातले दिवे-मुटके चक्क प्रेताच्या निखाऱ्यावर भाजून खाणारी सून पाहून ती भयचकित झाली. ही सून माणूस नसून प्रेते खाणारी लाव-भूत आहे म्हणून तिचा बोभाटा केला आणि कोणत्याही जुन्या गोष्टीचा शेवट अघोरी कृत्य करणाऱ्या बाईला दिलेल्या शिक्षेने होतो, तसाच झाला. लोकांनी त्या बिचाऱ्या सुनेचे नाक-कान कापून तिला गावाबाहेर हाकलून दिलं. मला मात्र त्या सुनेबद्दल अपार कळवळा वाटत राही. <br>{{gap}}आजीची गोष्ट इथे संपत असे. पण आता या आणि अशा सगळ्या जुन्या गोष्टी कथा, दंतकथा ऐकताना वेगळेच विचार मनात येतात. <br>{{gap}}समाजात जे सार्वत्रिक घडत असतं, त्याचंच प्रतिबिंब लोककथांमध्ये उमटत असतं. याचा अर्थ असा की उपासमार होणाऱ्या सुना ही बाब काही फक्त करमणुकीखातर घडलेल्या गोष्टीत नव्हती, तर ते जीवनातलं वास्तव होतं. <br>{{gap}}एकीकडे "अन्न हे पूर्णब्रह्म।" म्हणून अन्नाला सर्वश्रेष्ठ स्थान आमच्या संस्कृतीत आम्ही देतो, याचा अभिमान बाळगला जातो. अन्नदान हे महादान मानलं जातं. मग कुटुंबातल्या स्त्रियांना मात्र अन्नग्रहणाबाबतीत उपेक्षित का बरं ठेवलं जात असावं? आधी साधं पोटभर अन्न नाही मग ते जीवनसत्वयुक्त किंवा चौरस आहार वगैरे असणं तर दूरच. <br>{{gap}}कोणी म्हणेल, या सगळ्या जुन्या गोष्टी झाल्या, आता काही असे होत नाही. पण हेही खरे नाही. जगाच्या पाठीवरच्या सगळ्या तिसऱ्या विकसनशील म्हणवल्या जाणाऱ्या देशातल्या कुपोषणग्रस्त व्यक्तींमध्ये स्त्रियांचे आणि (म्हणूनच)<noinclude>{{right|कहाणी : भुकेल्या सुनेची / १२}}</noinclude> 8i6ms43thq4r94tu22e0zfx0k6aq8qd 104 112383 237575 2026-10-01T04:55:49Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ बालकांचे प्रमाण सर्वाधिक असते. अगदी मध्यमवर्गीय स्तरामध्येही स्वतःच्या आहाराविषयी दक्ष असणं म्हणजे काहीतरी अपराध आहे, अशीच भावना बायकांमध्ये असते. त्यामुळे काही कारण..." 237575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ बालकांचे प्रमाण सर्वाधिक असते. अगदी मध्यमवर्गीय स्तरामध्येही स्वतःच्या आहाराविषयी दक्ष असणं म्हणजे काहीतरी अपराध आहे, अशीच भावना बायकांमध्ये असते. त्यामुळे काही कारणामुळे घरात पुरुष व मुले नसतील तर "बायकांना कशाला भाजी ?, दूध ?, दही ?" आपलं पोटभरीपुरतं काहीतरी खायचं! अशीच रीत दिसते. कोणी जर तसं वागत नसेल तर आपल्या आहाराबाबत दक्ष असलेली स्त्री ही 'स्वार्थी' म्हणून टिंगल-टवाळीचा विषय ठरते. स्त्रियांच्या आहाराबाबत हा नकारात्मक आणि उपेक्षेचा दृष्टिकोन आजही भारतात तरी सार्वत्रिक दिसतो. त्यातल्या त्यात गरोदरपणात आणि बाळंतपणात तिला थोडं फार पौष्टिक अन्न मिळतं. तेही तिच्या पोटी येणारा / आलेला 'तथाकथित', 'वंशाचा दिवा' सुदृढ बनावा म्हणूनच. इतकं करूनही तिने मुलीला जन्म दिला तर दोघींचीही उपेक्षा सुरू होते. मुलगाच व्हावा म्हणून पुन्हा पुन्हा बाईला बाळंतपणाला सामोरे जावे लागते आणि पुन्हा जर मुलगी झाली तर अनेकदा तिला साधे जेवणही घरातून पोचवले जात नाही. दवाखान्यातल्या इतर बायका, परिचारिका आणि कधीकधी खुद्द डॉक्टर आपल्या घरून खाद्यपदार्थ आणवून त्या बाईला देत असल्याच्या घटना मी माझ्या अनेक डॉक्टर मैत्रिणींकडून ऐकल्या आहेत. जणु काही बाईला स्वतंत्रपणे जीव नसतोच. ती घरकामाला किंवा मुले जन्माला घालायला उपयुक्त असेल, तरच तिची काळजी घ्यायची. ही वृत्ती अनक्षर समाजातच नव्हे तर शिक्षितातही अनेकदा आढळते. असे का व्हावे ? स्त्रीचे एकूणच जीवनातले दुय्यम स्थान हे एक महत्त्वाचे कारण आहेच. हे दुय्यमत्व स्त्रियांच्या मनातही खोलवर रुजलेले आहे. त्यातून शिक्षित स्त्रीही पूर्णपणे बाहेर येऊ शकत नाही. स्त्रियांच्या क्षेत्रात काम करणारी एक मैत्रीण परवाच भेटली. एका पाहणीत त्यांनी एक मजेशीर निष्कर्ष काढला आहे. दुसरीकडे तो तेवढाच गंभीरही आहे. "स्त्रियांच्या हाती खऱ्या अर्थाने अर्थसत्ता किती आहे?" या प्रश्नाचा शोध या गटाने अनेक अंगांनी घेतला आहे. समाजाच्या सर्व स्तरात विविध प्रश्न त्यांनी स्त्रियांना विचारले, तेव्हा 'स्त्री सत्ता आणि घरातील दूध यांचा फार जवळचा संबंध भारतीय कुटुंब व्यवस्थेत आढळला. म्हणजे असे की घरात गुरे असतील तर त्यांची देखभाल करणे, दूध काढणे येथपासून दुधाचे ताक, लोणी, तूप बनवणे, त्यांची विक्री करणे हे सर्व व्यवहार प्रामुख्याने स्त्रिया करतात. गुरे नसतील तरीही गवळ्याकडून दूध घेण्यापासूनचे पुढचे सगळे सोपस्कार ही फक्त निरगाठ सुरगाठ / १३<noinclude></noinclude> 1xr37dooef9q87ppwu799hqqtyoti8d 104 112384 237576 2026-10-01T04:56:21Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ दागदागिने बाईचीच जबाबदारी असते. मात्र यातल्या अगदी थोड्या बायका जवळ जवळ नगण्य बायका नित्यनियमाने आपल्या आहारात दुधाचा किंवा दुधाच्या पदार्थांचा समावेश करताना आढळल्या..." 237576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ दागदागिने बाईचीच जबाबदारी असते. मात्र यातल्या अगदी थोड्या बायका जवळ जवळ नगण्य बायका नित्यनियमाने आपल्या आहारात दुधाचा किंवा दुधाच्या पदार्थांचा समावेश करताना आढळल्या. नित्यनियमाने घरातल्या मुलांना (मुलींना नव्हे) आणि पुरुषांना आवर्जून दूध दिले जाते. मात्र घरात भरपूर दूध असले तरी "तुम्ही रोज पेलाभर दूध घेता का?" या प्रश्नावर "हा कसला विपरित प्रश्न ?" (बायका कुठं रोज दूध पितात कां ?) अशीच उलट प्रतिक्रिया बहुतेक ठिकाणी मिळाली असे शोधकर्त्यांनी आवर्जून नोंदवले आहे. वृद्ध पतीपत्नी असतील तर पत्नी पतीला आवर्जून दूध देते, पण स्वतः घेत नाही. बहुतेक ठिकाणी तो वृद्ध पतीही 'तू दूध घे' असे पत्नीला म्हणत नाही. अनेक बायकांना हा प्रश्नच 'विचित्र' वाटला. वरवर दिसायला गोष्ट अगदी साधी आहे. स्त्रियांमध्ये कुपोषणाचे प्रमाण जास्त असते. परिणामी रक्तक्षयाचे (ॲनिमिया) प्रमाण ही जास्त असते, हे निष्कर्ष आता सर्वज्ञात आहेत. दारिद्र्य हे कुपोषणाचे खूप मोठे कारण आहे, हेही खरे आहे. मात्र अनेक सुस्थितीतल्या, मध्यमवर्गीय, तथाकथित शिक्षित कुटुंबातही असे का व्हावे ? स्त्रीकडे पाहण्याचा उपेक्षेचा संस्कार इतका खोलवर रुजला आहे की स्त्रियाच त्या वृत्तीच्या 'बळी आणि वाहक' (व्हिक्टीम अॅण्ड एजंट) झालेल्या आहेत. आपले दागिने, कपडेलत्ते या बाह्य शृंगाराकडे वाजवीपेक्षाही जास्त लक्ष देण्यात स्त्रियांना आणि पुरुषांनाही यात काही विपरित वाटत नाही. उलट अभिमान वाटतो. पण स्त्रीच्या आहाराबाबत दक्ष असणे हे 'स्वार्थी'पणाचे वाह्यातपणाचे वाटते. हा दृष्टिकोनच चुकीचा नव्हे का? अघोरी उपास-तापास व्रते करणे, हीही जणू स्त्रियांचीच जबाबदारी! वर्षानुवर्षे अशा अनियमित आहाराचा, उपवासाचा परिणाम स्त्रियांच्या आरोग्यावर पिढ्यान्पिढ्या होत आला आहे. स्त्रियांच्या आहाराबाबत स्त्रियांनाच सजग करणं, प्रबोधित करणं ही एक महत्त्वाची गरज आहे. काय, केव्हा आणि किती आहार घ्यायचा याचे पुस्तकी पाठ स्त्रियांना शाळा-कॉलेजात बरीच वर्षे मिळत आहेत. त्याचबरोबर त्यांची अंमलबजावणी इथून पुढे विनासंकोच, अपराधीपणाची भावना न बाळगता केली तरच आजीने सांगितलेल्या भुकेल्या सुनांची कहाणी खऱ्या अर्थाने सुफळ संपूर्ण होईल आणि कुटुंबात सर्व अर्थाने आरोग्य आणि आनंद नांदेल. कहाणी : भुकेल्या सुनेची / १४<noinclude></noinclude> 46yx1u5xs8rymovg0kwsstbhcq009po 104 112385 237577 2026-10-01T04:56:49Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ हिमालय चढा पण.... "तुम्ही येणार हे आम्हाला आज सकाळी समजलं. नुसतं आपलं, "तुमचा 'तुमचा ' हं.. म्हणजे बायकांचा मेळावा आहे." एवढंच आम्हाला सांगितलं होतं. मेळावा कशासाठी? कोण येणार आहे..." 237577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ हिमालय चढा पण.... "तुम्ही येणार हे आम्हाला आज सकाळी समजलं. नुसतं आपलं, "तुमचा 'तुमचा ' हं.. म्हणजे बायकांचा मेळावा आहे." एवढंच आम्हाला सांगितलं होतं. मेळावा कशासाठी? कोण येणार आहे? आम्हाला काही माहीतच नव्हते. ' 37 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्तच्या एका मेळाव्यातला हा प्रसंग. काही कार्यकर्ती मुलं आली होती बोलवायला. तेव्हाही मी त्यांना म्हटलं होतं की, "तुमच्या मंडळात कोणी स्त्रिया मुली नाहीत का?" तुमच्या आसपास बऱ्याच शिक्षित मुली माझ्या विद्यार्थिनीही आहेत. त्यांना का नाही मंडळात घेत ?” यावर कार्यकर्त्या मुलांनी, "फार गडबड झाली कार्यक्रम ठरवताना...' वगैरे सारवासारव केली. एकजण म्हणून गेला, "बायकांचं स्वतंत्र महिला मंडळ आहे ना! आमच्या मंडळात मग पुन्हा...?" "कशाला बायका ?" असं त्याला म्हणायचं होतं. पण मित्रानं इशारा केल्याने तो गप्प बसला. - प्रत्यक्ष कार्यक्रमात सगळाच गोंधळ. मुलींची तक्रार ही की "आम्हाला हे काही विचारीतच नाहीत आम्ही उलट चांगला कार्यक्रम केला असता. नेहमीचेच आहे हे!" - आणि असे अनुभव अगदी सांगलीसारख्या जिल्ह्याच्या ठिकाणीही वारंवार येतात. ग्रामीण अर्ध-ग्रामीण भागात तर नेहमीच येतात. - कोणत्याही व्याख्यानमालेत एखादा स्त्री वक्ता हवा असा अलीकडे बऱ्याच वेळा आग्रह असतो. तिने 'स्त्रियांच्या प्रश्नासंबंधी' बोलावे असा हेतू - आग्रह असतो. आणि वर "आमच्या गावात बायकांची खूप गर्दी असते बरं का?" असे स्त्री वक्त्याला मधाचं बोट दाखवलेलं असतं. - अलीकडे आणखी एक म्हणजे स्त्री वक्ता असला तर अध्यक्ष एखादी स्त्री नियुक्त केली जाते. मग वक्त्याच्या तुलनेने तिचा अधिकार काहीही असो. आभार मानायला, पुष्पगुच्छ देण्यासाठीही बाईचीच नेमणूक असते.' हेही एकपरीने १५<noinclude></noinclude> gdhccxptbb0wpboakcv23om7mxdltbu 104 112386 237582 2026-10-01T09:26:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|'''१०'''|'''आमची युरोपची यात्रा'''|}}</noinclude>याचा पाया घातला. '''फिलिप लुई''' याने नदीच्या उत्तरेस हल्लींच्या '''लूव्ह्र''' राजवाड्याचे ठिकाणी राजवाडा बांधण्यास सुरवात केली व नदीच्या दक्षिणेस '''पॅरिस विश्वविद्यालयाची''' स्थापना केली. याप्रमाणें या राजांच्या कारकीर्दीत पॅरिस शहर बेटांचे बाहेर नदीचे दोन्ही बाजूंस पसरलें व त्या सभोंवार तट बांधण्यांत आला. नवव्या लुई राजाची कारकीर्द सन १२२६ ते १२७० पर्यंत चालली. या राजाला '''सेंट लुई''' अशी पदवी मिळाली. हा मोठा कर्तृत्ववान् राजा निपजला. त्यानें हल्लीं जेथें न्यायकोर्टाची भव्य इमारत आहे तेथें राजवाडा बांधला व स्वतःच्या खासगी प्रार्थनेकरितां एक सुंदर छोटेंसें प्रार्थनामंदिर बांधलें. यानें आपला धर्मगुरु '''रॉबर्ट द सॉरवॉन्''' यांच्या नांवानें धर्मशास्त्र शिकविणारी एक शाळा परिस विश्वविद्यालयाजवळ काढली व त्यालाच सॉरवॉन् असें नांव दिलें. हीच शाळा पुढें प्रख्यात होऊन पॅरिस विश्वविद्यालयाचें केंन्द्र बनली. पुढें पांचवा चार्ल्स राजा झाला; त्यानें लूव्ह्र राजवाडा वाढविला व शोभिवंत केला. त्यानं '''नासिओनाल बिबलिओथेक''' नांवाचें प्रख्यात ग्रंथसंग्रहालय स्थापिलें. यानेंच पहिला '''बास्ताल''' नांवाचा किल्ला व तुरुंग बांधला. सन १४२२ पासून सन १४३५ पर्यंत '''पॅरिस''' शहर इंग्रज लोकांच्या ताब्यांत होतें व '''ड्यूक ऑफ बेडफर्ड''' हा रीजंट म्हणून व्यवस्था पहात असे. याच कारकीर्दीत फ्रेंच लोकांना संतप्राय वाटणारी '''जोन ऑफ आर्क''' ही प्रसिद्धीस आली व तिनें पॅरिसवर फ्रेंच राजामार्फत हल्ला करून पॅरिस परत मिळविलें. पुढें '''पहिला फ्रॅन्सिस''' राजा झाला व त्यानें हल्लींचा लूव्ह्र राजवाडा बांधला व पॅरिस शहर चित्रकला व शिल्पकला यांचें आगर बनविलें. पुढें कांहीं काल फ्रान्समध्यें धर्मयुद्धे होऊन सन १५७२ मध्ये '''बार्थोलोमूची''' कत्तल झाली; त्यांत खुद्द पॅरिसमध्ये १०,००० प्रॉटेस्टंट लोक मारले गेले व एकंदर फ्रान्स देशांत ७०,००० प्रॉटेस्टंट लोक मारले गेले. पण प्रख्यात '''चवथ्या हेनरी''' राजाच्या कारकीर्दीपासून (१५८९ ते १६१०) देशांत सर्वत्र शांतता झाली व फ्रान्सचा वैभव-रवि उदयास आला.{{nop}}<noinclude></noinclude> ie2jo2liqc4rmzo22ocrsr4luvnzif3