विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5318 237665 15067 2026-10-05T13:49:58Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''६६'''|}}</noinclude>शैलशिखा, अवितथ, वरयुवती, वंशदल, भ्रमदपद, द्युवाणिनी, वाणिनी, वीरललिता, समदविलासिनी, गरुडरुत, नन्दन, नरेन्द्र, कामलता, शशिवदना, भद्रक, अश्वललित, ललितविक्रम आणि सुधाकलश<ref>यांच्या व्यतिरिक्त याच प्रकारची आणखी काही वृत्तें आहेत. त्यांची ठाअुकी छन्दःशास्त्रज्ञांस नाही; पण त्यांचीं अुदाहरणें वाङ्मयांत सापडतात. त्यांची अुडुपथ, सुरासुरवन्द्य, त्रिदशाङ्गना अशीं नावें अुदाहरणांतील शब्दांवरून मी ठेविली आहेत. विस्तारभयास्तव तीं येथे दिली नाहीत.</ref> या पञ्चवीस वृत्तांची परस्पराशी तुलना करून पहातां हीं अष्टमात्रक आवर्तनाचीं आहेत, पहिला गण (_ ‿ ‿ _) वा (‿ ‿ ‿ ‿ _) असा षण्मात्रक आहे, आणि पुढील गणांत (‿ _ ‿ ‿ ‿ _) या गणाचें प्राचुर्य आहे हें ध्यानांत यायला वेळ लागत नाही. आता पिङ्गलाने सागितलेल्या वृत्तांपुरताच विचार केला तर असें दिसून येतें की वंशपत्रपतित (वंशदल), शशिवदना, भद्रक आणि अश्वललित या चार वृत्तांत तो द्वितीय आवर्तनाच्या अन्तीं यति साङ्गतो; पण नवमालिनी, ऋषभगजविलासित्, शैलशिखा, अवितथ आणि वरयुवती या वृत्तांत तो द्वितीय आवर्तनाच्या अन्तीं यति साङ्गत नाही. वरयुवती आणि वंशपत्रपतित या दोन वृत्तांत विलक्षण साम्य आहे; पण अेका वृत्तांत तो यति योग्य ठिकाणी साङ्गतो तर दुसऱ्या वृत्तांत तो यतिच साङ्गत नाही! अेकन्दरीने विचार करितां नवमालिनी, ऋषभगजविलसित, शैलशिखा, कोकिलक या वृत्तांत पिङ्गलाने साङ्गितलेलीं यतिस्थानें चुकीची वाटतात. अष्टमात्रक आवर्तनाच्या वृत्तांत जेथे चरणांत चार आवर्तनें असतात तेथे दुसऱ्या आवर्तनाच्या अन्तीं खटका अगदी स्वाभाविकपणे येतो. तेथे अेका मात्रेचाहि विराम नसतो, तथापि तें यतिस्थान होतें; आणि तेथे पदसमाप्ति अवश्य वाटते. जेथे केवळ खटका आहे तें जर यतिस्थान मानावें लागतें तर जेथे दोन मात्रांचा विराम आहे तें यतिस्थान मानलेंच पाहिजे हें अुघड आहे. पहिल्या आवर्तनांत सशब्द सहा मात्रा झाल्यावर दोन निःशब्द मात्रांचा विराम घेतल्याविना नवीन आवर्तनाला आरम्भ होअू शकत नाही. म्हणून या सर्व वृत्तांत (‿ ‿ _ _) वा (_ ‿ ‿ _) वा (‿ ‿ ‿ ‿ _) या पहिल्या गणाच्या अन्तीं द्विमात्रक विराम असल्याने तेथे यति मानणें अपरिहार्य आहे.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> oes7jtmw185dltlsi3oi74j2kln1y5d 104 5344 237664 15095 2026-10-05T13:33:25Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''६५'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{gap}}यतिस्थानीं विराम घ्यावयाचा तो न्यूनाधिक असू शकतो. त्या ठिकाणीं जर नुसता खटकाच असेल तर तो स्वल्पविराम समजावा. रुचिरा आणि प्रहर्षिणी या वृत्तांत अनुक्रमें चार आणि तीन अक्षरांनन्तर म्हणजे सहा मात्रांनन्तर द्विमत्त्रक विराम असावा असें मला वाटतें.<br> {{center|{{x-larger|पिङ्गलाची धरसोड}}}} {{gap}}आवर्तनी वृत्तांत यतिस्थान कोणत मानावें याविषयी पिङ्गलाचें काही निश्चित धोरण दिसत नाही. कुड्मलदन्ती, जलोद्धतगति, प्रहरणकलिता, मणिगुणनिकर, ललना अित्यादि सोळा मात्रांच्या पद्मावर्तनी वृत्तांत तो प्रथमावर्तनान्तीं यति साङ्गतो; परन्तु दोधक आणि मत्ता या सोळाच मात्रांच्या पद्मावर्तनी वृत्तांत तो तसा प्रथम आवर्तनाच्या अन्तीं यति साङ्गत नाही. रुक्मवती वृत्तांत तर चरणमध्यावर चरणाचे लगक्रमदृष्ट्या अेकसारखे असे दोन तुकडे पडत असूनहि तो यति साङ्गत नाही; आणि वरतनु (म्हणजेच मालती) वृत्तांत तर तो भलत्याच ठिकाणीं यति साङ्गतो. क्रौञ्चपदावृत्तांत तो प्रत्येक आवर्तनान्तीं यति साङ्गतो, पण त्या सारख्याच तन्वीवृत्तांत तो पहिल्या आणि दुसऱ्या आवर्तनान्तीं यति साङ्गतो, पण तिसऱ्या आवर्तनान्तीं साङ्गत नाही.<br>{{gap}}पिङ्गलाची ही धरसोड दाखवून देण्याचा हेतु अितकाच की त्याचें मत हे अवश्य विचारणीय असले तरी तो अन्तिम निर्णय समजण्यांत येअू नये. अमुक अेक ठिकाणीं यति मानावा की नाही याचा निर्णय, प्राचीन विपुल अुदाहरण अुपलब्ध असती तर तत्काळ देतां आला असता. परन्तु हे आता शक्य नाही. पिङ्गलाचें मत प्रमाण मानून ज्या कवींनी त्याप्रमाणे रचना केली त्यांच्या रचनेचा अुपयोग पिङ्गलाच्या मताची ग्राह्याग्राह्यता ठरवायला मुळीच होणार नाही. कवींनी यति पाळलेला दिसला नाही तरी मोडणी पहातां जेथे अेक वा अनेक मात्रांचा विराम असेल तेथे यति मानल्यावाचून शास्त्राला गत्यन्तर नाही. कित्येक अशी वृत्ते आहेत की त्यांच्यांत प्रथमावर्तनांत शेवटीं द्विमात्रक विराम पाहिजे असे मला वाटतें.<br>{{gap}}नवमालिनी, प्रमदा, कुटिल, गजविलसित, प्रभद्रक, कुमारी, मणिकल्पलता,<noinclude><br>{{gap}}छ. ५</noinclude> gz7lk4zd49sho1cjilkldy8wo2atokr 104 5345 237666 15096 2026-10-05T14:02:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''६७'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{gap}}अगदी सूक्ष्मपणाने विचार केला तर असें वाटतें की रुचिरा आणि प्रहर्षिणी या वृत्तांत, पहिल्या आवर्तनांत ज्याप्रमाणे द्विमात्रक विराम असल्याने अनुक्रमें चौथ्या आणि तिसऱ्या अक्षरानन्तर यति साङ्गण्यांत आला आहे त्याप्रमाणे दुसऱ्या आवर्तनांतहि पाचव्या अक्षरानन्तर यति साङ्गायला हवा. म्हणजे रुचिरा आणि प्रहर्षिणी यांची अक्षर माण्डणी आवर्तनानुसार अनुक्रमें [ । _ _ ऽऽ ! ‿ ‿ ‿ ‿ _ऽऽ ! ‿ _ ‿ _] आणि [_ _ _ऽऽ ! ‿ ‿ ‿ ‿ _ऽऽ ! ‿ _ ‿ _ _] अशी होअील. यतिस्थान (!) या चिन्हाने दाखविलें आहे.<br> {{center|{{x-larger|३ अक्षरविचार}}}} {{gap}}अक्षर म्हणजे वर्ण नव्हे, आणि अक्षरविचार म्हणजे शुभ वर्ण कोणते आणि अशुभ वर्ण कोणते याचाहि विचार नव्ह. वर्णाचें शुभ आणि अशुभ वा दग्ध असें वर्गीकरण केलेले आढळतें तें कोणत्या तत्त्वास अनुसरून आहे आणि त्या वर्गीकरणाचा छन्दःशास्त्राशी काय सम्बन्ध आहे हें काही समजत नाही. काव्यारम्भी अशुभ अक्षर नसाव; पण देवाच्या नावासारख्या मङ्गल शब्दारम्भीं तें असलें अथवा तें गुरु असलें तर म्हणे दोषाचा परिहार होतो!<br>{{gap}}'''अक्षर''' म्हणजे अेकावेळीं तोण्डांतून बाहेर पडणारा ध्वनि होय, मग तो ध्वनि लिहून दाखवायला लिपींतील चिन्ह अेक लागो वा अनेक लागोत. अक्षराचे अधिष्ठान स्वरावर असतें,<ref>{{Block center|<poem>"अेक मात्रं भवेद् ऱ्हस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्याद् अक्षरं स्वरयोजनात्" (भ १७।११६)</poem>}}</ref> मग त्यांत आरम्भी वा अन्तीं व्यञ्जनोच्चार मिळो वा न मिळो. राजन् या शब्दाच्या लेखाकडे पाहून आपण यांत रा-ज-न् अशीं तीन अक्षरे आहेत म्हणून म्हणतों; पण हे चूक आहे. वस्तुतः रा-जन् अशीं दोनच अक्षरे आहेत. शब्दांत जितके स्वर तितकीच अक्षरें होणार. रा हे अक्षर आकारान्त म्हणजे स्वरान्त आहे; तर जन् हें अक्षर व्यञ्जनान्त आहे. स्वरान्त अक्षराला '''विवृत''' म्हणतात आणि व्यञ्जनान्त अक्षराला '''संवृत''' म्हणतात.<br>{{gap}}स्वराच्या ऱ्हस्वदीर्घतेप्रमाणे स्वाभाविकपणेच विवृत अक्षर अुच्चारायला न्यूनाधिक काळ लागतो. दीर्घ स्वर अुच्चारायला लागणारा काळ ऱ्हस्व स्वर अुच्चारायला लागणाऱ्या काळाच्या दुप्पट गणावा असा स्थूल सङ्केत आहे.<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> lxrbl74lp4tslcvqv1ahhal6n1j372p 104 5346 237667 15097 2026-10-05T14:31:30Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|''''''|}}</noinclude>ऱ्हस्व स्वर अुच्चारायला अेक मात्रेचा काळ लागतो असें म्हटलें तर दीर्घ स्वराच्या दोन मात्रा होतात. ऱ्हस्वस्वरान्त अक्षराला लघु आणि दीर्घ स्वरान्त अक्षराला गुरु म्हणतात. आधुनिक मराठींत अ, अि, अु हे तीन स्वर ऱ्हस्व, आणि आ, अी, अू, अे, अै, ओ, औ हे सात स्वर दीर्घ मानावेत ही मर्यादा पाळली जात आहे.<br>{{gap}}व्यञ्जनान्त म्हणजे संवृत अक्षर अुच्चारायला लागणाऱ्या काळांतहि स्वराच्या ऱ्हस्वदीर्घतेप्रमाणे काही सूक्ष्म अन्तर पडतेंच पण तिकडे दुर्लक्ष करून, स्वर ऱ्हस्व असो वा दीर्घ असो, संवृत अक्षर हें सदैव गुरुच, द्विमात्रक मानावें असा- नियम चालत आलेला आहे.<br>{{gap}}लघु-गुरूसाठी अनुक्रमें (।) नि (ऽ) हीं प्राचीन, आणि (‿) नि (_) हीं अर्वाचीन चिन्हें आहेत. परशुराम तात्या गोडबोले यांनी अिङ्ग्रजींतून लघुगुरूसाठी अनुक्रम (‿) आणि (_) ह्रीं चिन्हें घेतली. अिङ्ग्रजी छन्दोरचनेंत लघुगुरु हा भेद नसून साघात आणि निराघात असा भेद असल्याने अिङ्ग्रजींत या दोन चिन्हांचा लोप झाला. हिन्दुस्थानांत मात्र ही आता सर्वत्र रूढ झाली आहेत. हींच चिन्हें अुलट क्रमाने म्हणजे लघुसाठी (_) आणि गुरुसाठी (‿) अशी घेतली तर आपली परम्परा पाळल्यासारखें होल. हीं चिन्हें अलटून (_) आणि (౧) अशीं अनुक्रमें लघुगुरूसाठी निर्णयसागरी वृत्तरत्नाकरपञ्चिकेमध्ये वापरली आहेत. पण अेकट्यानेच ती प्रथा पाडण्याचा प्रयत्न केला तर तो फोल होतो. या ग्रन्थांत (।) या चिन्हाचा अुपयोग चरणविभाग दाखवायला केला असून निःशब्द मात्रा व्यक्त करण्यासाठी (ऽ) या चिन्हाचा उपयोग केला आहे<ref>{{Block center|<poem>"गुरुस्तु द्विकलो ज्ञेयो गजदन्तसमाऽकृतिः लघुस्तदन्यः शुद्धोऽसावेकमात्रः प्रकीर्ततः" (के ९ टीप) "गुरु संज्ञा वक्र रेखा, ऋजु रेखा लघुस्थळीं प्रस्तारलेखनी आहे रीति हे ऋषिनिर्मित" (निस ९)</poem>}}</ref>.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> co6biu012k98x2p8t2lku3r1htst3cr 237668 237667 2026-10-05T14:32:46Z कल्पनाशक्ती 3813 237668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|''''''|}}</noinclude>ऱ्हस्व स्वर अुच्चारायला अेक मात्रेचा काळ लागतो असें म्हटलें तर दीर्घ स्वराच्या दोन मात्रा होतात. ऱ्हस्वस्वरान्त अक्षराला लघु आणि दीर्घ स्वरान्त अक्षराला गुरु म्हणतात. आधुनिक मराठींत अ, अि, अु हे तीन स्वर ऱ्हस्व, आणि आ, अी, अू, अे, अै, ओ, औ हे सात स्वर दीर्घ मानावेत ही मर्यादा पाळली जात आहे.<br>{{gap}}व्यञ्जनान्त म्हणजे संवृत अक्षर अुच्चारायला लागणाऱ्या काळांतहि स्वराच्या ऱ्हस्वदीर्घतेप्रमाणे काही सूक्ष्म अन्तर पडतेंच पण तिकडे दुर्लक्ष करून, स्वर ऱ्हस्व असो वा दीर्घ असो, संवृत अक्षर हें सदैव गुरुच, द्विमात्रक मानावें असा- नियम चालत आलेला आहे.<br>{{gap}}लघु-गुरूसाठी अनुक्रमें (।) नि (ऽ) हीं प्राचीन, आणि (‿) नि (_) हीं अर्वाचीन चिन्हें आहेत. परशुराम तात्या गोडबोले यांनी अिङ्ग्रजींतून लघुगुरूसाठी अनुक्रम (‿) आणि (_) ह्रीं चिन्हें घेतली. अिङ्ग्रजी छन्दोरचनेंत लघुगुरु हा भेद नसून साघात आणि निराघात असा भेद असल्याने अिङ्ग्रजींत या दोन चिन्हांचा लोप झाला. हिन्दुस्थानांत मात्र ही आता सर्वत्र रूढ झाली आहेत. हींच चिन्हें अुलट क्रमाने म्हणजे लघुसाठी (_) आणि गुरुसाठी (‿) अशी घेतली तर आपली परम्परा पाळल्यासारखें होअील. हीं चिन्हें अलटून (_) आणि (౧) अशीं अनुक्रमें लघुगुरूसाठी निर्णयसागरी वृत्तरत्नाकरपञ्चिकेमध्ये वापरली आहेत. पण अेकट्यानेच ती प्रथा पाडण्याचा प्रयत्न केला तर तो फोल होतो. या ग्रन्थांत (।) या चिन्हाचा अुपयोग चरणविभाग दाखवायला केला असून निःशब्द मात्रा व्यक्त करण्यासाठी (ऽ) या चिन्हाचा उपयोग केला आहे<ref>{{Block center|<poem>"गुरुस्तु द्विकलो ज्ञेयो गजदन्तसमाऽकृतिः लघुस्तदन्यः शुद्धोऽसावेकमात्रः प्रकीर्ततः" (के ९ टीप) "गुरु संज्ञा वक्र रेखा, ऋजु रेखा लघुस्थळीं प्रस्तारलेखनी आहे रीति हे ऋषिनिर्मित" (निस ९)</poem>}}</ref>.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> kgqtgqn5rm5q9xj9ociatb3b4xsrrn8 237669 237668 2026-10-05T14:33:35Z कल्पनाशक्ती 3813 237669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>||}}</noinclude>ऱ्हस्व स्वर अुच्चारायला अेक मात्रेचा काळ लागतो असें म्हटलें तर दीर्घ स्वराच्या दोन मात्रा होतात. ऱ्हस्वस्वरान्त अक्षराला लघु आणि दीर्घ स्वरान्त अक्षराला गुरु म्हणतात. आधुनिक मराठींत अ, अि, अु हे तीन स्वर ऱ्हस्व, आणि आ, अी, अू, अे, अै, ओ, औ हे सात स्वर दीर्घ मानावेत ही मर्यादा पाळली जात आहे.<br>{{gap}}व्यञ्जनान्त म्हणजे संवृत अक्षर अुच्चारायला लागणाऱ्या काळांतहि स्वराच्या ऱ्हस्वदीर्घतेप्रमाणे काही सूक्ष्म अन्तर पडतेंच पण तिकडे दुर्लक्ष करून, स्वर ऱ्हस्व असो वा दीर्घ असो, संवृत अक्षर हें सदैव गुरुच, द्विमात्रक मानावें असा- नियम चालत आलेला आहे.<br>{{gap}}लघु-गुरूसाठी अनुक्रमें (।) नि (ऽ) हीं प्राचीन, आणि (‿) नि (_) हीं अर्वाचीन चिन्हें आहेत. परशुराम तात्या गोडबोले यांनी अिङ्ग्रजींतून लघुगुरूसाठी अनुक्रम (‿) आणि (_) ह्रीं चिन्हें घेतली. अिङ्ग्रजी छन्दोरचनेंत लघुगुरु हा भेद नसून साघात आणि निराघात असा भेद असल्याने अिङ्ग्रजींत या दोन चिन्हांचा लोप झाला. हिन्दुस्थानांत मात्र ही आता सर्वत्र रूढ झाली आहेत. हींच चिन्हें अुलट क्रमाने म्हणजे लघुसाठी (_) आणि गुरुसाठी (‿) अशी घेतली तर आपली परम्परा पाळल्यासारखें होअील. हीं चिन्हें अलटून (_) आणि (౧) अशीं अनुक्रमें लघुगुरूसाठी निर्णयसागरी वृत्तरत्नाकरपञ्चिकेमध्ये वापरली आहेत. पण अेकट्यानेच ती प्रथा पाडण्याचा प्रयत्न केला तर तो फोल होतो. या ग्रन्थांत (।) या चिन्हाचा अुपयोग चरणविभाग दाखवायला केला असून निःशब्द मात्रा व्यक्त करण्यासाठी (ऽ) या चिन्हाचा उपयोग केला आहे<ref>{{Block center|<poem>"गुरुस्तु द्विकलो ज्ञेयो गजदन्तसमाऽकृतिः लघुस्तदन्यः शुद्धोऽसावेकमात्रः प्रकीर्ततः" (के ९ टीप) "गुरु संज्ञा वक्र रेखा, ऋजु रेखा लघुस्थळीं प्रस्तारलेखनी आहे रीति हे ऋषिनिर्मित" (निस ९)</poem>}}</ref>.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> g6kk06qzhwvmxvq6wphyf5axeiwgz9s 104 5347 237692 15098 2026-10-06T11:47:42Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''६९'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{gap}}आ, अे, ओ हे तीन स्वर ऱ्हस्व अुच्चारितां येतच नाहीत असें नाही. प्राकृतांत आणि प्राचीन मराठी कवितेंत त्यांचा ऱ्हस्व म्हणून अुपयोग केलेला आढळतो. {{Block center|<poem>"समाअे पेहाअे परिव्वयन्तो सिया मणो निस्सरी बहिद्धा"{{gap}}(दवैसू २।४) "देह त्यागितां कीर्ति मागें अुरावी"{{gap}}(रामदास)</poem>}} {{gap}}परन्तु आधुनिक मराठी पद्यांत त्यांचा ऱ्हस्व म्हणून अुपयोग होत नाही.<br> {{center|{{x-larger|प्लुत}}}} {{gap}}पद्यरचनेत काही ठिकाणीं '''प्लुत'''<ref>'घागर घेअुनि' याच्या जशा आठ मात्रा होतात तशा 'गौळणी हो-' याच्या आठ मात्रा व्हायला पाहिजेत. 'णी हो-'च्या चार मात्रा होतात, तेव्हा 'गौळ' च्या चार मात्रा व्हायला 'ळ' दीर्घ अच्चारून 'गौळऽणी हो' असें तरी म्हटलें पाहिजे अथवा 'गअूळणी हो' असा काहीतरी अुच्चार करून 'गौ'वर तीन मात्रांचा काळ घेतला पाहिजे. अशा ठिकाणी 'गौ' प्लुत आहे असें म्हणतात.</ref> म्हणजे दोहोहून अधिक, विशेषतः तीन मात्रांचें अक्षर येतें. दिसायला प्लुत अक्षर काही गुरु अक्षराहून वेगळें नसतें. अेरव्ही गुरु अक्षर अुच्चारतांना दोन मात्रांचा काळ लागतो; प्लुत अुच्चारतांना स्वर थोडा लाम्बवून तीन मात्रांच काळ व्ययित करायचा असतो. अष्टमात्रक आवर्तनारम्भी प्लुत अक्षर येतें आणि तेव्हा त्याच्यापुढे बहुशः लघु अक्षर असतें. प्लुत आणि त्यापुढील लघु मिळून चार मात्रांचा काळ पुरा करायचा असतो. अुदाहरणार्थ {{Block center|<poem>"गौऽळणी होअूऽसयांनो, गौऽळणी होअू ! घागर घेअुनि पाण्यालागी यमुनेला जाअू !" (माशि २१)</poem>}} {{gap}}अष्टमात्रक आवर्तनाच्या ज्या वृत्तांत वा जातींत अन्त्य गण (‿ _ ‿ _) असा यावा तेथे कित्येकदा अन्त्य गण (_ ‿ _) असा असतो, अशा ठिकाणी प्रथमाक्षर प्लुत अुच्चारिल्याविना लयबद्धता रहात नाही.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> j8tbv23to9a73jxom6n88eewvnd5t8u 104 112416 237671 237661 2026-10-06T04:35:29Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>माणसाजवळच असतो. एखाद्या कलेची थोडी जरी 'कळ' अवगत असली तरी दुःखाच्या 'कळा' विसरता येऊ शकतात. "तुझे आहे तुजपाशी, परि तू जागा चुकलासी।" <br>{{gap}}म्हणून तर क्रौंच पक्ष्याच्या आनंदमन जोडीतल्या नराला पारध्याचा बाण लागला आणि क्षणार्धात तो रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेला पाहून हळव्या हृदयाचे महर्षी वाल्मिकी शोकाकुल झाले; पण दुसऱ्याच क्षणी तो शोक प्रसंगच त्यांच्या अंत:करणातल्या प्रतिभावंत कवीला प्रेरणा देणारा ठरला आणि करुणरसपूर्ण, शोकसंतप्त भावना व्यक्त करणारा सुमधुर अनुष्टुभ् छंदातला श्लोक त्यांच्या मुखातून उमटला. तो जगाच्या पाठीवरच्या एका महान् महाकाव्याचा 'रामायणा'चा प्रारंभबिंदू होता. महाकवीच्या प्रतिभास्पर्शाने 'शोक' श्लोकरूप झाला. त्या रामायण महाकाव्याने अक्षरश: पिढ्यान्पिढ्यांच्या जनमानसाला मात्र समाधान दिले आहे. आनंद दिला आहे. महाकवींमुळे, कलावंतांमुळे वेदनेचा वेद होतो. आसूचे रूपांतर हसूमध्ये होते. हे सामर्थ्य आहे कलेचे! कलात्मक रसिक वृत्तीचे ! <br>{{gap}}आपण सगळे काही महाकवी वाल्मिीकीची (किंवा व्यास मुनींची) प्रतिभा घेऊन जन्माला आलो नाहीत हे खरे! ते प्रतिभेचा महासागर होते हेही खरे! पण आपल्याजवळ त्या महासागरातला एखादा बिंदू निश्चित असतो. तो आपल्यामधल्या कलावंताची सर्जनशीलता, नवनिर्माणक्षमता चेतवतो आणि आपल्याही दुःखावर उतारा देणारे क्षणाचे हसू का होईना फुलवू शकतो. आपल्यासारख्या सामान्य माणसांना सरस्वतीकन्या बहिणाबाई चौधरींनी दिलेला संदेश या संदर्भात फार महत्त्वाचा वाटतो. आनंदाच्या चंद्रज्योती फुलवणारा वाटतो. बहिणाबाई म्हणतात- {{block center|<poem>"रडू नको माझ्या जीवा। तुला रड्याची रं सवंऽऽ (सवय)।<br> रडू हंसव रे जरा । त्यात संसाराची चव।।"</poem>}} हेच खरे!<noinclude>{{right|गाना आये ना आये / २४}}</noinclude> 6oxl32sfm7v3ke9bdk6f5cdfycjpc4s 104 112417 237672 237663 2026-10-06T04:38:07Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{Center|{{xx-larger|'''सुंदर मुली'''}}}} {{gap}}मध्यंतरी लागोपाठ सुंदर मुलींचे समूहच्या समूह एकत्रित पहायला मिळाले आणि सौंदर्यदर्शनाने नेहमीच जसा आनंद होतो त्यापेक्षा कितीतरी अधिक आणि वेगळ्या प्रकारचा आनंद अनुभवता आला. <br>{{gap}}एखाद्या जागतिक पातळीवरच्या सौंदर्यस्पर्धेला किंवा मेळाव्याला मी गेले होते की काय अशी शंका कदाचित येईल, जागतिक सोडा... गेला बाजार जिल्हा स्तरावरच्या किंवा शहरस्तरावरच्या सौंदर्यवतींच्या मेळाव्याला हजर राहण्याचा योग आला असावा, असेही वाटले असेल; पण अशा कोणत्याही मेळाव्याला, स्पर्धेला जाण्याचा प्रसंग आला नव्हता, हे आधीच सांगितलेले बरे! <br>{{gap}}व्याख्यानानिमित्ताने मराठवाड्यातल्या ग्रामीण म्हणता येईल अशा एका गावी जाण्याचा योग आला होता. स्टॅण्डवर उतरताच एक सुंदर मुलगी तत्परतेने सामोरी आली आणि माझं नाव विचारून "तीच मी', अशी खात्री करून घेत माझ्या हातातल्या सामानाचा ताबा घेतला. तिच्या झपझप चालीशी जमवून घेणं मला जरा कठीणच गेलं आणि पुढे दोन दिवस ती आणि तिच्या परिवारातल्या संस्थेतल्या मुलींनी माझ्या मनाचा ताबा घेतला. त्यातली ती स्वतः प्रतिभा आणि तिची एक मैत्रीण अंजली एकदमच लक्षात राहून गेल्या.<br> {{gap}}प्रतिभा ठेंगणी, ठुसकी, चुटचुटीत, एकाच वेळी अनेक कामाचं व्यवधान लीलया सांभाळणारी नळाला लावलेली पाण्याची बादली वाहून जाऊ नये म्हणून धावत असतानाच दुसरीकडे परगावी असलेल्या वकिलांशी मोबाईल फोनवरून बोलत कायद्याच्या कलमांचे सहज संदर्भ देत बोलणारी आणि त्याच वेळी फाटकातून आत येत असलेल्या पोलीस ऑफिसरचे हसतमुखाने स्वागत करीत क्षणात रसोईखान्यात आजचा स्वयंपाक व्यवस्थित चालला आहे ना? इकडे नजर टाकून येणारी अष्टभुजेसारखी सगळीकडे लवलवणारी! {{gap}}त्यामानाने अंजलीची चाल धीमी; पण तिचा उंचपुरा उफाड्याचा बांधा<noinclude>{{center|२५}}</noinclude> jg0v21wtxzh6hmrfzslxgwrf2ogzzd3 3 112418 237670 2026-10-05T15:32:46Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 237670 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=SSb77cad}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:०२, ५ ऑक्टोबर २०२६ (IST) 6k9q6mjgvjz9wqy9c0goye83kwodrzd 104 112419 237673 2026-10-06T04:38:41Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आणि काहीशा आक्रमक चालीचा डील साधीत सर्वत्र संचार करणारी. स्वत:च्या कामाबद्दल विलक्षण आत्मविश्वास प्रत्येक हालचालीतून व्यक्त होत असला तरी कुठेही उद्दामपणाचा स्पर्श नस..." 237673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आणि काहीशा आक्रमक चालीचा डील साधीत सर्वत्र संचार करणारी. स्वत:च्या कामाबद्दल विलक्षण आत्मविश्वास प्रत्येक हालचालीतून व्यक्त होत असला तरी कुठेही उद्दामपणाचा स्पर्श नसलेली "एकदा वस्तू पाहिली की, अगदी तश्शी करून हातात देते बघा." असे म्हणत असलेली अंजली तसे करूनही दाखवते याचा अनुभव तिने तयार केलेल्या... विशेषत: शिवण कामातल्या निरनिराळ्या सुबक वस्तू पाहताना आला. लहान बाळाच्या कपड्यांपासून ते वडिलांच्या शर्ट- पायजम्यापर्यंतचे सर्व स्त्री-पुरुषांचे कपडे आणि छोट्याशा पैशाच्या पाकिटापासून मोठमोठ्या प्रवासी पर्स - बॅगापर्यंतच्या नेटक्या वस्तू पाहिल्या तेव्हा तिच्या बोलण्यात आत्मप्रौढी नसून विलक्षण आत्मविश्वास असल्याचे आणि त्याचे तिला सार्थ भान असल्याचे जाणवले. अशा कितीतरी बायकामुली आपल्या अवतीभोवती वावरत असतात. या दोन मुलींचा तपशील दिला तो एक नमुना म्हणून पण त्यांच्या संस्थेतल्या अनेक मुलींची आत्मविश्वासाने भरलेली व्यक्तिमत्त्वे आणि डोळ्यांतली चमक पाहून या सुंदर मुलींमध्ये मन गुंतून राहिले. आणखी एक संधी मिळाली ती खेळाच्या मैदानावर कोल्हापूर जिल्ह्यातले नूल हे कर्नाटक सीमेवरच अगदी छोटेसे खेडेगाव. गेले होते दुसऱ्याच एका कार्यक्रमासाठी. पण परतीच्या वाटेवर क्रीडांगणावरील कार्यक्रमाच्या संयोजकांचा मैदानावर येण्याचा आग्रह झाला. या छोट्याशा गावात खऱ्या अर्थाने (नाममात्र नव्हे) "अखिल भारतीय स्तरावरच्या महिला हॉकीस्पर्धा" चालू होत्या आणि १४/१५ वर्षांपासून वीस-बावीस वर्षे वयोगटातल्या भारतभरच्या मुलींचे संघ आले होते. त्या सर्व दिवसभर उन्हात खेळणाऱ्यांचे, पहाटे, रात्री थंडीत सराव करणाऱ्यांचे चेहरे अगदी रापले होते; पण त्यांच्या हालचाली इतक्या डौलदार होत्या, डोळे इतके बोलके होते आणि उभे राहणे, हस्तांदोलन करणे या क्रियांमध्ये इतका आत्मविश्वासपूर्ण जिव्हाळा होता की क्षणभर त्या मुलींचा सात्विक हेवा वाटला. क्रीडांगणावर खेळणाऱ्या मुली ही आता तशी अपूर्वाई राहिलेली नाही. तरीही सगळ्याच मुलींच्या खेळात आणि हालचालीत डौल असतो असे नाही. मात्र इतर कोणत्याही मुलींपेक्षा काही काळ का होईना क्रीडांगणावर घालवलेल्या मुलींची व्यक्तिमत्त्वे अधिक आकर्षक होतात. आत्मविश्वासपूर्ण होतात. अगदी अठरा एकोणीसच्या वयात शारीरिक शिक्षणाचा एक अभ्यासक्रम मला पूर्ण करावा लागला होता. सुभाषचंद्र बोस यांच्या सैन्यातले एक वृद्ध अधिकारी मुद्दाम मुलींना मार्गदर्शन करण्यासाठी आले होते. राणी लक्ष्मी प्लॅटूनच्या सुंदर मुली / २६<noinclude></noinclude> n3ouf55pq43qk6rsxa4mcfnrebsouva 237674 237673 2026-10-06T04:46:02Z JayashreeVI 4058 237674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>आणि काहीशा आक्रमक चालीचा डाेेल साधीत सर्वत्र संचार करणारी. स्वत:च्या कामाबद्दल विलक्षण आत्मविश्वास प्रत्येक हालचालीतून व्यक्त होत असला तरी कुठेही उद्दामपणाचा स्पर्श नसलेली "एकदा वस्तू पाहिली की, अगदी तश्शी करून हातात देते बघा." असे म्हणत असलेली अंजली तसे करूनही दाखवते याचा अनुभव तिने तयार केलेल्या... विशेषत: शिवण कामातल्या निरनिराळ्या सुबक वस्तू पाहताना आला. लहान बाळाच्या कपड्यांपासून ते वडिलांच्या शर्ट-पायजम्यापर्यंतचे सर्व स्त्री-पुरुषांचे कपडे आणि छोट्याशा पैशाच्या पाकिटापासून मोठमोठ्या प्रवासी पर्स-बॅगापर्यंतच्या नेटक्या वस्तू पाहिल्या तेव्हा तिच्या बोलण्यात आत्मप्रौढी नसून विलक्षण आत्मविश्वास असल्याचे आणि त्याचे तिला सार्थ भान असल्याचे जाणवले. अशा कितीतरी बायकामुली आपल्या अवतीभोवती वावरत असतात. <br>{{gap}}या दोन मुलींचा तपशील दिला तो एक नमुना म्हणून पण त्यांच्या संस्थेतल्या अनेक मुलींची आत्मविश्वासाने भरलेली व्यक्तिमत्त्वे आणि डोळ्यांतली चमक पाहून या सुंदर मुलींमध्ये मन गुंतून राहिले. आ<br>{{gap}}णखी एक संधी मिळाली ती खेळाच्या मैदानावर कोल्हापूर जिल्ह्यातले नूल हे कर्नाटक सीमेवरच अगदी छोटेसे खेडेगाव. गेले होते दुसऱ्याच एका कार्यक्रमासाठी. पण परतीच्या वाटेवर क्रीडांगणावरील कार्यक्रमाच्या संयोजकांचा मैदानावर येण्याचा आग्रह झाला. या छोट्याशा गावात खऱ्या अर्थाने (नाममात्र नव्हे) "अखिल भारतीय स्तरावरच्या महिला हॉकीस्पर्धा" चालू होत्या आणि १४/१५ वर्षांपासून वीस-बावीस वर्षे वयोगटातल्या भारतभरच्या मुलींचे संघ आले होते. <br>{{gap}}त्या सर्व दिवसभर उन्हात खेळणाऱ्यांचे, पहाटे, रात्री थंडीत सराव करणाऱ्यांचे चेहरे अगदी रापले होते; पण त्यांच्या हालचाली इतक्या डौलदार होत्या, डोळे इतके बोलके होते आणि उभे राहणे, हस्तांदोलन करणे या क्रियांमध्ये इतका आत्मविश्वासपूर्ण जिव्हाळा होता की क्षणभर त्या मुलींचा सात्विक हेवा वाटला. {{gap}}क्रीडांगणावर खेळणाऱ्या मुली ही आता तशी अपूर्वाई राहिलेली नाही. तरीही सगळ्याच मुलींच्या खेळात आणि हालचालीत डौल असतो असे नाही. मात्र इतर कोणत्याही मुलींपेक्षा काही काळ का होईना क्रीडांगणावर घालवलेल्या मुलींची व्यक्तिमत्त्वे अधिक आकर्षक होतात. आत्मविश्वासपूर्ण होतात. <br>{{gap}}अगदी अठरा एकोणीसच्या वयात शारीरिक शिक्षणाचा एक अभ्यासक्रम मला पूर्ण करावा लागला होता. सुभाषचंद्र बोस यांच्या सैन्यातले एक वृद्ध अधिकारी मुद्दाम मुलींना मार्गदर्शन करण्यासाठी आले होते. राणी लक्ष्मी प्लॅटूनच्या<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २६}}</noinclude> r3fv8glt3ivsco8n8f8jv8ub4i3sxdq 237675 237674 2026-10-06T04:46:34Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>आणि काहीशा आक्रमक चालीचा डाेेल साधीत सर्वत्र संचार करणारी. स्वत:च्या कामाबद्दल विलक्षण आत्मविश्वास प्रत्येक हालचालीतून व्यक्त होत असला तरी कुठेही उद्दामपणाचा स्पर्श नसलेली "एकदा वस्तू पाहिली की, अगदी तश्शी करून हातात देते बघा." असे म्हणत असलेली अंजली तसे करूनही दाखवते याचा अनुभव तिने तयार केलेल्या... विशेषत: शिवण कामातल्या निरनिराळ्या सुबक वस्तू पाहताना आला. लहान बाळाच्या कपड्यांपासून ते वडिलांच्या शर्ट-पायजम्यापर्यंतचे सर्व स्त्री-पुरुषांचे कपडे आणि छोट्याशा पैशाच्या पाकिटापासून मोठमोठ्या प्रवासी पर्स-बॅगापर्यंतच्या नेटक्या वस्तू पाहिल्या तेव्हा तिच्या बोलण्यात आत्मप्रौढी नसून विलक्षण आत्मविश्वास असल्याचे आणि त्याचे तिला सार्थ भान असल्याचे जाणवले. अशा कितीतरी बायकामुली आपल्या अवतीभोवती वावरत असतात. <br>{{gap}}या दोन मुलींचा तपशील दिला तो एक नमुना म्हणून पण त्यांच्या संस्थेतल्या अनेक मुलींची आत्मविश्वासाने भरलेली व्यक्तिमत्त्वे आणि डोळ्यांतली चमक पाहून या सुंदर मुलींमध्ये मन गुंतून राहिले. आ<br>{{gap}}णखी एक संधी मिळाली ती खेळाच्या मैदानावर कोल्हापूर जिल्ह्यातले नूल हे कर्नाटक सीमेवरच अगदी छोटेसे खेडेगाव. गेले होते दुसऱ्याच एका कार्यक्रमासाठी. पण परतीच्या वाटेवर क्रीडांगणावरील कार्यक्रमाच्या संयोजकांचा मैदानावर येण्याचा आग्रह झाला. या छोट्याशा गावात खऱ्या अर्थाने (नाममात्र नव्हे) "अखिल भारतीय स्तरावरच्या महिला हॉकीस्पर्धा" चालू होत्या आणि १४/१५ वर्षांपासून वीस-बावीस वर्षे वयोगटातल्या भारतभरच्या मुलींचे संघ आले होते. <br>{{gap}}त्या सर्व दिवसभर उन्हात खेळणाऱ्यांचे, पहाटे, रात्री थंडीत सराव करणाऱ्यांचे चेहरे अगदी रापले होते; पण त्यांच्या हालचाली इतक्या डौलदार होत्या, डोळे इतके बोलके होते आणि उभे राहणे, हस्तांदोलन करणे या क्रियांमध्ये इतका आत्मविश्वासपूर्ण जिव्हाळा होता की क्षणभर त्या मुलींचा सात्विक हेवा वाटला. {{gap}}क्रीडांगणावर खेळणाऱ्या मुली ही आता तशी अपूर्वाई राहिलेली नाही. तरीही सगळ्याच मुलींच्या खेळात आणि हालचालीत डौल असतो असे नाही. मात्र इतर कोणत्याही मुलींपेक्षा काही काळ का होईना क्रीडांगणावर घालवलेल्या मुलींची व्यक्तिमत्त्वे अधिक आकर्षक होतात. आत्मविश्वासपूर्ण होतात. {{gap}}अगदी अठरा एकोणीसच्या वयात शारीरिक शिक्षणाचा एक अभ्यासक्रम मला पूर्ण करावा लागला होता. सुभाषचंद्र बोस यांच्या सैन्यातले एक वृद्ध अधिकारी मुद्दाम मुलींना मार्गदर्शन करण्यासाठी आले होते. राणी लक्ष्मी प्लॅटूनच्या<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २६}}</noinclude> phfqdwd1s088fjktqmuet7z0z73fkrl 104 112420 237676 2026-10-06T04:46:56Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ कितीतरी आठवणी त्यांनी सांगितल्या. त्याचवेळी आमच्यापैकी एकजण किंचित पोक काढून चालत येत होती. हे वृद्ध सहाफुटापेक्षा अधिक उंच तगडे ! पंजाबी चेंचलसिंग दोन ढांगात त्या मुली..." 237676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ कितीतरी आठवणी त्यांनी सांगितल्या. त्याचवेळी आमच्यापैकी एकजण किंचित पोक काढून चालत येत होती. हे वृद्ध सहाफुटापेक्षा अधिक उंच तगडे ! पंजाबी चेंचलसिंग दोन ढांगात त्या मुलीच्या पाठीशी गेले आणि तिच्या वाकलेल्या पाठीवर धपाटा घालून आधी ती सरळ केली. मुलगी कळवळली; पण ते सहज पुन्हा आपल्या जागी गेले आणि हसत हसत म्हणाले, "देखो लडकियों, आजाद भारत की लडकी ऐसी चले कि देखनेवाले दंग रह जायें और किसी की मजाल ना हो कि कोई आँख उठाकर देखें!" (ती मुलगी मीच, खोटे कशाला बोला ) - एखाद्या मंत्रासारखे त्यांचे हे वाक्य मनावर कोरले गेले आहे. "मुलींनो अशा डौलात चाला की लोकांनी पहात रहावं, मात्र वाकड्या नजरेने पाहण्याची कोणाची हिंमत होऊ नये." मुलींची आणि बायकांचीच नव्हे तर खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र देशातल्या नागरिकाची चाल कशी असावी याचे जणु रहस्यच त्यांनी सांगितले होते, असे वाटते. स्त्रींचे विनम्र असणे म्हणजे अकारण जमिनीकडे पहात, आत्मविश्वास हरवून राहणे नव्हे. आत्मसन्मान आणि आत्मविश्वास माणसाच्या नजरेतून आणि चालण्यातून व्यक्त होतो. मुलींना याचे मर्म समजते ते क्रीडांगणावर. म्हणून प्रत्येक मुलीने काही काळ तरी मुक्तपणे क्रीडांगणावर घालवावा असे आवर्जून सांगावेसे वाटते. मुलींच्या आणि स्त्रियांच्या सौंदर्याविषयी फार विपरीत समज सगळ्यांच्याच मनात रुजलेले आहेत. मुक्त अर्थव्यवस्थेतील तथाकथित सौंदर्यवर्धनाच्या सामानांचे ठेकेदार त्यात दरक्षणी भर घालीत आहेत. आणि दूरदर्शनवर भूमिती श्रेणीने प्रसार करीत आहेत. डोक्यापासून पायापर्यंत प्रत्येक अवयवाचे नीतळ खरे तर गुळगुळीतपण म्हणजे सौंदर्य! असा संदेश सर्व जाहिराती पोचवतात. जणु शरीराचा प्रत्येक अवयव गुळगुळीत नसेल तर स्त्रीची फार मोठी सौंदर्यहानी आहे, असा समज पौगंडावस्थेपासून मुलींच्या मनात या जाहिरातींमुळे घर करून बसतो. परंतु आपली बुद्धिमत्ता, आत्मविश्वास या 'आतून' विकसित होणाऱ्या बाबी आहेत, हे त्यांना कुणी सांगतच नाही की काय असे वाटण्याजोगी परिस्थिती आहे. जाहिरातींचा प्रभाव मुलींच्या आयांवरही जवरदस्त होत असतो. केवळ अमुक साबणाने धुतलेले शुभ्र कपडे घालून किंवा तमुक प्रसाधने वापरून आत्म येत नसतो. "एक नूर आदमी, दस नूर कपडा" ही म्हण एका मर्यादेपर्यंतच खरी असते. आधी माणसामध्ये मग ती स्त्री असो वा पुरुष प्रत्येकामध्ये "नूर” (तेज) तर असायला हवे ना? तेजाचा उगम 'आतून' होतो. बाहेरच्या साधनांनी निरगाठ सुरगाठ / २७<noinclude></noinclude> cyt5k10660j3cmn5cnubbbf9mzb5zwa 237677 237676 2026-10-06T04:53:43Z JayashreeVI 4058 237677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>कितीतरी आठवणी त्यांनी सांगितल्या. त्याचवेळी आमच्यापैकी एकजण किंचित पोक काढून चालत येत होती. हे वृद्ध सहाफुटापेक्षा अधिक उंच तगडे! पंजाबी चेंचलसिंग दोन ढांगात त्या मुलीच्या पाठीशी गेले आणि तिच्या वाकलेल्या पाठीवर धपाटा घालून आधी ती सरळ केली. मुलगी कळवळली; पण ते सहज पुन्हा आपल्या जागी गेले आणि हसत हसत म्हणाले, "देखो लडकियों, आजाद भारत की लडकी ऐसी चले कि देखनेवाले दंग रह जायें और किसी की मजाल ना हो कि कोई आँख उठाकर देखें!" (ती मुलगी मीच, खोटे कशाला बोला ) <br>{{gap}}-एखाद्या मंत्रासारखे त्यांचे हे वाक्य मनावर कोरले गेले आहे. "मुलींनो अशा डौलात चाला की लोकांनी पहात रहावं, मात्र वाकड्या नजरेने पाहण्याची कोणाची हिंमत होऊ नये." मुलींची आणि बायकांचीच नव्हे तर खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र देशातल्या नागरिकाची चाल कशी असावी याचे जणु रहस्यच त्यांनी सांगितले होते, असे वाटते. <br>{{gap}}स्त्रींचे विनम्र असणे म्हणजे अकारण जमिनीकडे पहात, आत्मविश्वास हरवून राहणे नव्हे. आत्मसन्मान आणि आत्मविश्वास माणसाच्या नजरेतून आणि चालण्यातून व्यक्त होतो. मुलींना याचे मर्म समजते ते क्रीडांगणावर. म्हणून प्रत्येक मुलीने काही काळ तरी मुक्तपणे क्रीडांगणावर घालवावा असे आवर्जून सांगावेसे वाटते. <br>{{gap}}मुलींच्या आणि स्त्रियांच्या सौंदर्याविषयी फार विपरीत समज सगळ्यांच्याच मनात रुजलेले आहेत. मुक्त अर्थव्यवस्थेतील तथाकथित सौंदर्यवर्धनाच्या सामानांचे ठेकेदार त्यात दरक्षणी भर घालीत आहेत. आणि दूरदर्शनवर भूमिती श्रेणीने प्रसार करीत आहेत. डोक्यापासून पायापर्यंत प्रत्येक अवयवाचे नीतळ खरे तर गुळगुळीतपण म्हणजे सौंदर्य! असा संदेश सर्व जाहिराती पोचवतात. जणु शरीराचा प्रत्येक अवयव गुळगुळीत नसेल तर स्त्रीची फार मोठी सौंदर्यहानी आहे, असा समज पौगंडावस्थेपासून मुलींच्या मनात या जाहिरातींमुळे घर करून बसतो. <br>{{gap}}परंतु आपली बुद्धिमत्ता, आत्मविश्वास या 'आतून' विकसित होणाऱ्या बाबी आहेत, हे त्यांना कुणी सांगतच नाही की काय असे वाटण्याजोगी परिस्थिती आहे. जाहिरातींचा प्रभाव मुलींच्या आयांवरही जबरदस्त होत असतो. केवळ अमुक साबणाने धुतलेले शुभ्र कपडे घालून किंवा तमुक प्रसाधने वापरून आत्मविश्वास येत नसतो. "एक नूर आदमी, दस नूर कपडा" ही म्हण एका मर्यादेपर्यंतच खरी असते. आधी माणसामध्ये मग ती स्त्री असो वा पुरुष प्रत्येकामध्ये "नूर” (तेज) तर असायला हवे ना? तेजाचा उगम 'आतून' होतो. बाहेरच्या साधनांनी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / २७}}</noinclude> 1lwml3sj6n9r0wnswtmudexffxh1ka2 237678 237677 2026-10-06T04:54:21Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>कितीतरी आठवणी त्यांनी सांगितल्या. त्याचवेळी आमच्यापैकी एकजण किंचित पोक काढून चालत येत होती. हे वृद्ध सहाफुटापेक्षा अधिक उंच तगडे! पंजाबी चेंचलसिंग दोन ढांगात त्या मुलीच्या पाठीशी गेले आणि तिच्या वाकलेल्या पाठीवर धपाटा घालून आधी ती सरळ केली. मुलगी कळवळली; पण ते सहज पुन्हा आपल्या जागी गेले आणि हसत हसत म्हणाले, "देखो लडकियों, आजाद भारत की लडकी ऐसी चले कि देखनेवाले दंग रह जायें और किसी की मजाल ना हो कि कोई आँख उठाकर देखें!" (ती मुलगी मीच, खोटे कशाला बोला ) <br>{{gap}}-एखाद्या मंत्रासारखे त्यांचे हे वाक्य मनावर कोरले गेले आहे. "मुलींनो अशा डौलात चाला की लोकांनी पहात रहावं, मात्र वाकड्या नजरेने पाहण्याची कोणाची हिंमत होऊ नये." मुलींची आणि बायकांचीच नव्हे तर खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र देशातल्या नागरिकाची चाल कशी असावी याचे जणु रहस्यच त्यांनी सांगितले होते, असे वाटते. <br>{{gap}}स्त्रींचे विनम्र असणे म्हणजे अकारण जमिनीकडे पहात, आत्मविश्वास हरवून राहणे नव्हे. आत्मसन्मान आणि आत्मविश्वास माणसाच्या नजरेतून आणि चालण्यातून व्यक्त होतो. मुलींना याचे मर्म समजते ते क्रीडांगणावर. म्हणून प्रत्येक मुलीने काही काळ तरी मुक्तपणे क्रीडांगणावर घालवावा असे आवर्जून सांगावेसे वाटते. <br>{{gap}}मुलींच्या आणि स्त्रियांच्या सौंदर्याविषयी फार विपरीत समज सगळ्यांच्याच मनात रुजलेले आहेत. मुक्त अर्थव्यवस्थेतील तथाकथित सौंदर्यवर्धनाच्या सामानांचे ठेकेदार त्यात दरक्षणी भर घालीत आहेत. आणि दूरदर्शनवर भूमिती श्रेणीने प्रसार करीत आहेत. डोक्यापासून पायापर्यंत प्रत्येक अवयवाचे नीतळ खरे तर गुळगुळीतपण म्हणजे सौंदर्य! असा संदेश सर्व जाहिराती पोचवतात. जणु शरीराचा प्रत्येक अवयव गुळगुळीत नसेल तर स्त्रीची फार मोठी सौंदर्यहानी आहे, असा समज पौगंडावस्थेपासून मुलींच्या मनात या जाहिरातींमुळे घर करून बसतो. {{gap}}परंतु आपली बुद्धिमत्ता, आत्मविश्वास या 'आतून' विकसित होणाऱ्या बाबी आहेत, हे त्यांना कुणी सांगतच नाही की काय असे वाटण्याजोगी परिस्थिती आहे. जाहिरातींचा प्रभाव मुलींच्या आयांवरही जबरदस्त होत असतो. केवळ अमुक साबणाने धुतलेले शुभ्र कपडे घालून किंवा तमुक प्रसाधने वापरून आत्मविश्वास येत नसतो. "एक नूर आदमी, दस नूर कपडा" ही म्हण एका मर्यादेपर्यंतच खरी असते. आधी माणसामध्ये मग ती स्त्री असो वा पुरुष प्रत्येकामध्ये "नूर” (तेज) तर असायला हवे ना? तेजाचा उगम 'आतून' होतो. बाहेरच्या साधनांनी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / २७}}</noinclude> mwaf9tcnwwwk9hm2j4gpy822du18x1l 104 112421 237679 2026-10-06T04:54:41Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म..." 237679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म्हणजे सौंदर्याची आद्य अट! हा समजही दिवसेंदिवस फारच घट्ट होतो आहे. खरे तर आपण उष्ण कटिबंधातली भारतीय मंडळी काळ्या सावळ्या वर्णाचा प्राचीन काळापासून वारसा घेऊन आलेलो; आपण गोऱ्या रंगाचा हव्यास बाळगणे हे तसे आपल्या 'प्रकृती'च्या विरोधातच आहे. कदाचित जे नाही त्याचे आकर्षण असेल पण वास्तवाचे भान सोडून कसे चालेल ? मराठी माणसांचे प्राचीन प्राकृत ग्रंथातले वर्णनही " दढमढह, सामलंगे " म्हणजे " धडधाकड आणि सावळ्या अंगाचा" असेच आहे. अभिजन वर्गाने जरी पुरुष सावळा असला तरी त्याला गोरीच बायको हवी. ("सावळा वर बरा गौर वधूला । " ) असे म्हटले असले तरी आमच्या राष्ट्रीय नायिका सावळ्याच आहेत. द्रौपदीचे तेजस्वी नीलश्यामलत्व सुप्रसिद्धच आहे. गोरी राधाही मूलतः 'सावळी प्रकृती' आहे लोकपरंपरेत तर गोऱ्या स्त्रीचा काहीसा अधिक्षेपच आहे. "एक गोरी आणि हजार खोड्या चोरी", अशा म्हणींतून तो व्यक्त होतो- "राम लक्षुमण इंद्रनील मणी । सीताई सावळी शोभे रत्नायाची खाणी ।।" म्हणून सीताबाईंचे सावळेपण येथील सर्वसामान्य बाईशी सहज सख्य जोडणारे ठरते. अखेर बाह्य रंग-रूप आंतरिक तेजाखेरीज उजळत नाही. अन्यथा ते प्रभावहीन होते, याचा प्रत्ययही येत असतो. म्हणूनच मराठवाड्यातल्या आंबाजोगाईच्या "मनस्विनी" काय की हॉकी मैदानावरच्या आत्मविश्वासाचे तेज अवघ्या व्यक्तिमत्त्वात असलेल्या आणि आपल्या कर्तृत्वाने आसमंत उजळून टाकणाऱ्या सगळ्याच मुली मला सुंदर वाटतात. "ऐश्वर्यवती" वाटतात. त्यांच्यात विकाऊ सौंदर्य नाही हे खरे पण त्यांना आणि त्यांच्या परिवाराला पुरून उरणारे टिकाऊ सौंदर्य निश्चित आहे, असे वाटते. सुंदर मुली / २८<noinclude></noinclude> tpm3y7hkzp2kpn6u1qukr54pub5ugem 237680 237679 2026-10-06T05:03:00Z JayashreeVI 4058 237680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. <br>{{gap}}स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म्हणजे सौंदर्याची आद्य अट! हा समजही दिवसेंदिवस फारच घट्ट होतो आहे. खरे तर आपण उष्ण कटिबंधातली भारतीय मंडळी काळ्या सावळ्या वर्णाचा प्राचीन काळापासून वारसा घेऊन आलेलो; आपण गोऱ्या रंगाचा हव्यास बाळगणे हे तसे आपल्या 'प्रकृती'च्या विरोधातच आहे. कदाचित जे नाही त्याचे आकर्षण असेल पण वास्तवाचे भान सोडून कसे चालेल? <br>{{gap}}मराठी माणसांचे प्राचीन प्राकृत ग्रंथातले वर्णनही "दढमढह, सामलंगे" म्हणजे "धडधाकड आणि सावळ्या अंगाचा" असेच आहे. अभिजन वर्गाने जरी पुरुष सावळा असला तरी त्याला गोरीच बायको हवी. ("सावळा वर बरा गौर वधूला।") असे म्हटले असले तरी आमच्या राष्ट्रीय नायिका सावळ्याच आहेत. द्रौपदीचे तेजस्वी नीलश्यामलत्व सुप्रसिद्धच आहे. गोरी राधाही मूलतः 'सावळी प्रकृती' आहे लोकपरंपरेत तर गोऱ्या स्त्रीचा काहीसा अधिक्षेपच आहे. "एक गोरी आणि हजार खोड्या चोरी", अशा म्हणींतून तो व्यक्त होतो-<br> {{block center<poem>"राम लक्षुमण इंद्रनील मणी। सीताई सावळी शोभे रत्नायाची खाणी।।"</poem>}} <br>{{gap}}म्हणून सीताबाईंचे सावळेपण येथील सर्वसामान्य बाईशी सहज सख्य जोडणारे ठरते. {{gap}}अखेर बाह्य रंग-रूप आंतरिक तेजाखेरीज उजळत नाही. अन्यथा ते प्रभावहीन होते, याचा प्रत्ययही येत असतो. म्हणूनच मराठवाड्यातल्या आंबाजोगाईच्या "मनस्विनी" काय की हॉकी मैदानावरच्या आत्मविश्वासाचे तेज अवघ्या व्यक्तिमत्त्वात असलेल्या आणि आपल्या कर्तृत्वाने आसमंत उजळून टाकणाऱ्या सगळ्याच मुली मला सुंदर वाटतात. "ऐश्वर्यवती" वाटतात. त्यांच्यात विकाऊ सौंदर्य नाही हे खरे पण त्यांना आणि त्यांच्या परिवाराला पुरून उरणारे टिकाऊ सौंदर्य निश्चित आहे, असे वाटते.<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २८}}</noinclude> 3torr4k7dqgr0ef95bq1ubszxtkn7q5 237681 237680 2026-10-06T05:03:49Z JayashreeVI 4058 237681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. <br>{{gap}}स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म्हणजे सौंदर्याची आद्य अट! हा समजही दिवसेंदिवस फारच घट्ट होतो आहे. खरे तर आपण उष्ण कटिबंधातली भारतीय मंडळी काळ्या सावळ्या वर्णाचा प्राचीन काळापासून वारसा घेऊन आलेलो; आपण गोऱ्या रंगाचा हव्यास बाळगणे हे तसे आपल्या 'प्रकृती'च्या विरोधातच आहे. कदाचित जे नाही त्याचे आकर्षण असेल पण वास्तवाचे भान सोडून कसे चालेल? <br>{{gap}}मराठी माणसांचे प्राचीन प्राकृत ग्रंथातले वर्णनही "दढमढह, सामलंगे" म्हणजे "धडधाकड आणि सावळ्या अंगाचा" असेच आहे. अभिजन वर्गाने जरी पुरुष सावळा असला तरी त्याला गोरीच बायको हवी. ("सावळा वर बरा गौर वधूला।") असे म्हटले असले तरी आमच्या राष्ट्रीय नायिका सावळ्याच आहेत. द्रौपदीचे तेजस्वी नीलश्यामलत्व सुप्रसिद्धच आहे. गोरी राधाही मूलतः 'सावळी प्रकृती' आहे लोकपरंपरेत तर गोऱ्या स्त्रीचा काहीसा अधिक्षेपच आहे. "एक गोरी आणि हजार खोड्या चोरी", अशा म्हणींतून तो व्यक्त होतो-<br> {{block center|<poem>"राम लक्षुमण इंद्रनील मणी। सीताई सावळी शोभे रत्नायाची खाणी।।"</poem>}} <br>{{gap}}म्हणून सीताबाईंचे सावळेपण येथील सर्वसामान्य बाईशी सहज सख्य जोडणारे ठरते. {{gap}}अखेर बाह्य रंग-रूप आंतरिक तेजाखेरीज उजळत नाही. अन्यथा ते प्रभावहीन होते, याचा प्रत्ययही येत असतो. म्हणूनच मराठवाड्यातल्या आंबाजोगाईच्या "मनस्विनी" काय की हॉकी मैदानावरच्या आत्मविश्वासाचे तेज अवघ्या व्यक्तिमत्त्वात असलेल्या आणि आपल्या कर्तृत्वाने आसमंत उजळून टाकणाऱ्या सगळ्याच मुली मला सुंदर वाटतात. "ऐश्वर्यवती" वाटतात. त्यांच्यात विकाऊ सौंदर्य नाही हे खरे पण त्यांना आणि त्यांच्या परिवाराला पुरून उरणारे टिकाऊ सौंदर्य निश्चित आहे, असे वाटते.<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २८}}</noinclude> pfd8fxdsulvnozlr2gk64r9g091i2le 237682 237681 2026-10-06T05:04:44Z JayashreeVI 4058 237682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. <br>{{gap}}स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म्हणजे सौंदर्याची आद्य अट! हा समजही दिवसेंदिवस फारच घट्ट होतो आहे. खरे तर आपण उष्ण कटिबंधातली भारतीय मंडळी काळ्या सावळ्या वर्णाचा प्राचीन काळापासून वारसा घेऊन आलेलो; आपण गोऱ्या रंगाचा हव्यास बाळगणे हे तसे आपल्या 'प्रकृती'च्या विरोधातच आहे. कदाचित जे नाही त्याचे आकर्षण असेल पण वास्तवाचे भान सोडून कसे चालेल? {{gap}}मराठी माणसांचे प्राचीन प्राकृत ग्रंथातले वर्णनही "दढमढह, सामलंगे" म्हणजे "धडधाकड आणि सावळ्या अंगाचा" असेच आहे. अभिजन वर्गाने जरी पुरुष सावळा असला तरी त्याला गोरीच बायको हवी. ("सावळा वर बरा गौर वधूला।") असे म्हटले असले तरी आमच्या राष्ट्रीय नायिका सावळ्याच आहेत. द्रौपदीचे तेजस्वी नीलश्यामलत्व सुप्रसिद्धच आहे. गोरी राधाही मूलतः 'सावळी प्रकृती' आहे लोकपरंपरेत तर गोऱ्या स्त्रीचा काहीसा अधिक्षेपच आहे. "एक गोरी आणि हजार खोड्या चोरी", अशा म्हणींतून तो व्यक्त होतो- {{block center|<poem>"राम लक्षुमण इंद्रनील मणी। सीताई सावळी शोभे रत्नायाची खाणी।।"</poem>}} {{gap}}म्हणून सीताबाईंचे सावळेपण येथील सर्वसामान्य बाईशी सहज सख्य जोडणारे ठरते. {{gap}}अखेर बाह्य रंग-रूप आंतरिक तेजाखेरीज उजळत नाही. अन्यथा ते प्रभावहीन होते, याचा प्रत्ययही येत असतो. म्हणूनच मराठवाड्यातल्या आंबाजोगाईच्या "मनस्विनी" काय की हॉकी मैदानावरच्या आत्मविश्वासाचे तेज अवघ्या व्यक्तिमत्त्वात असलेल्या आणि आपल्या कर्तृत्वाने आसमंत उजळून टाकणाऱ्या सगळ्याच मुली मला सुंदर वाटतात. "ऐश्वर्यवती" वाटतात. त्यांच्यात विकाऊ सौंदर्य नाही हे खरे पण त्यांना आणि त्यांच्या परिवाराला पुरून उरणारे टिकाऊ सौंदर्य निश्चित आहे, असे वाटते.<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २८}}</noinclude> oujkooos4yuful1guvwhlvlixz9b8u0 237683 237682 2026-10-06T05:05:04Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>फार तर तो खुलवता येतो. म्हणूनच मुला-मुलींना बाह्य वस्तूंचा वापर म्हणजेच आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे गमक असा संदेश देणारी मानसिकता घातक ठरते. <br>{{gap}}स्त्रीच्या बाबतीत तर गोरा रंग म्हणजे सौंदर्याची आद्य अट! हा समजही दिवसेंदिवस फारच घट्ट होतो आहे. खरे तर आपण उष्ण कटिबंधातली भारतीय मंडळी काळ्या सावळ्या वर्णाचा प्राचीन काळापासून वारसा घेऊन आलेलो; आपण गोऱ्या रंगाचा हव्यास बाळगणे हे तसे आपल्या 'प्रकृती'च्या विरोधातच आहे. कदाचित जे नाही त्याचे आकर्षण असेल पण वास्तवाचे भान सोडून कसे चालेल? {{gap}}मराठी माणसांचे प्राचीन प्राकृत ग्रंथातले वर्णनही "दढमढह, सामलंगे" म्हणजे "धडधाकड आणि सावळ्या अंगाचा" असेच आहे. अभिजन वर्गाने जरी पुरुष सावळा असला तरी त्याला गोरीच बायको हवी. ("सावळा वर बरा गौर वधूला।") असे म्हटले असले तरी आमच्या राष्ट्रीय नायिका सावळ्याच आहेत. द्रौपदीचे तेजस्वी नीलश्यामलत्व सुप्रसिद्धच आहे. गोरी राधाही मूलतः 'सावळी प्रकृती' आहे लोकपरंपरेत तर गोऱ्या स्त्रीचा काहीसा अधिक्षेपच आहे. "एक गोरी आणि हजार खोड्या चोरी", अशा म्हणींतून तो व्यक्त होतो- {{block center|<poem>"राम लक्षुमण इंद्रनील मणी। सीताई सावळी शोभे रत्नायाची खाणी।।"</poem>}} {{gap}}म्हणून सीताबाईंचे सावळेपण येथील सर्वसामान्य बाईशी सहज सख्य जोडणारे ठरते. {{gap}}अखेर बाह्य रंग-रूप आंतरिक तेजाखेरीज उजळत नाही. अन्यथा ते प्रभावहीन होते, याचा प्रत्ययही येत असतो. म्हणूनच मराठवाड्यातल्या आंबाजोगाईच्या "मनस्विनी" काय की हॉकी मैदानावरच्या आत्मविश्वासाचे तेज अवघ्या व्यक्तिमत्त्वात असलेल्या आणि आपल्या कर्तृत्वाने आसमंत उजळून टाकणाऱ्या सगळ्याच मुली मला सुंदर वाटतात. "ऐश्वर्यवती" वाटतात. त्यांच्यात विकाऊ सौंदर्य नाही हे खरे पण त्यांना आणि त्यांच्या परिवाराला पुरून उरणारे टिकाऊ सौंदर्य निश्चित आहे, असे वाटते.<noinclude>{{right|सुंदर मुली / २८}}</noinclude> tkixzquulv55ru77udi1qpugpwig8la 104 112422 237684 2026-10-06T05:05:44Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ औषध नलगे मजला फार फार वर्षापूर्वीची गोष्ट! एका चक्रवर्ती राजाची लाडकी, परमसुंदर कन्या एकाएकी मलूल झाली. तिची कांती फिकट झाली, चेहरा म्लान झाला, कशातच उत्साह वाटेना. तिची त..." 237684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ औषध नलगे मजला फार फार वर्षापूर्वीची गोष्ट! एका चक्रवर्ती राजाची लाडकी, परमसुंदर कन्या एकाएकी मलूल झाली. तिची कांती फिकट झाली, चेहरा म्लान झाला, कशातच उत्साह वाटेना. तिची तहानभूक हरपली. तिची आधीच नाजुक असलेली काया सुकत चालली. राजपरिवारात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले. मुदपाकखान्यातल्या सुगरण आचाऱ्यांनी परोपरीचे रुचकर पदार्थ केले तरी राजकन्येच्या घशात घास अडकून बसे. राजपरिवारातल्या बायकांनी दृष्ट काढली. 'बाहेर'चे काही असेल म्हणून अंगारे-धुपारे, तोडगे-ताडगे केले. राजकन्या दिवसेंदिवस सुकतच चालली. राजवैद्य आले. तऱ्हेतऱ्हेची चूर्णे, गुटिका, चाटणे देऊ लागले. तरी राजकन्येवर काही परिणाम होईना. सगळ्या उपायांना राजकन्याही विटली. औषधांना नकार देऊ लागली. तिच्या सख्यापार्वत्या तिला रमवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करू लागल्या. राजकन्येने अगतिकपणे आपल्या अंतरंग सखीकडे पहात हातातला औषधाचा पेला बाजूला ठेवत म्हटले, - " औषध नलगे मजला ।" सगळ्याजणी हिरमुसल्या. एक अनुभवी अंतरंग सखी मात्र सगळे उमगल्यासारखी मंद हसली.... चतुर वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल की, ही कथा आहे नल-दमयंतीची! ही राजकन्या दमयंती आपल्या सखीला तिने चतुरपणाने आपल्या आजारावरचे औषध सांगितले, "हे सखी गं, औषध "नल" गे मजला । नलराजा हेच माझे औषध ।" एकूण हा सगळा प्रणयविकाराचा मामला औषध देणारे भलतीच औषधं देत होते. ही एक रोमँटिक प्रणयकथा | औषधे देणाऱ्या वैद्यराजांची इथे थोडी खिल्लीच उडवली आहे. अगदी रोकड्या व्यावहारिक जगात मात्र खरेच अनेकदा असे होते. अनुभवी बायकांच्या म्हणीच्या भाषेत सांगायचे तर "डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर!" आजार एक आणि औषध भलत्याच आजारावरचे देतात वैद्यराज! कारण त्यांना २९<noinclude></noinclude> pe0vok7lehx7n35mw9rwqayi31vptqp 237685 237684 2026-10-06T05:10:57Z JayashreeVI 4058 237685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''औषध नलगे मजला'''}}}} {{gap}}फार फार वर्षापूर्वीची गोष्ट! एका चक्रवर्ती राजाची लाडकी, परमसुंदर कन्या एकाएकी मलूल झाली. तिची कांती फिकट झाली, चेहरा म्लान झाला, कशातच उत्साह वाटेना. तिची तहानभूक हरपली. तिची आधीच नाजुक असलेली काया सुकत चालली. राजपरिवारात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले. मुदपाकखान्यातल्या सुगरण आचाऱ्यांनी परोपरीचे रुचकर पदार्थ केले तरी राजकन्येच्या घशात घास अडकून बसे. राजपरिवारातल्या बायकांनी दृष्ट काढली. 'बाहेर'चे काही असेल म्हणून अंगारे-धुपारे, तोडगे-ताडगे केले. राजकन्या दिवसेंदिवस सुकतच चालली. राजवैद्य आले. तऱ्हेतऱ्हेची चूर्णे, गुटिका, चाटणे देऊ लागले. तरी राजकन्येवर काही परिणाम होईना. सगळ्या उपायांना राजकन्याही विटली. औषधांना नकार देऊ लागली. तिच्या सख्यापार्वत्या तिला रमवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करू लागल्या. राजकन्येने अगतिकपणे आपल्या अंतरंग सखीकडे पहात हातातला औषधाचा पेला बाजूला ठेवत म्हटले, {{gap}}"औषध नलगे मजला।" सगळ्याजणी हिरमुसल्या. एक अनुभवी अंतरंग सखी मात्र सगळे उमगल्यासारखी मंद हसली.... चतुर वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल की, ही कथा आहे नल-दमयंतीची! ही राजकन्या दमयंती आपल्या सखीला तिने चतुरपणाने आपल्या आजारावरचे औषध सांगितले, "हे सखी गं, औषध "नल" गे मजला। नलराजा हेच माझे औषध।" एकूण हा सगळा प्रणयविकाराचा मामला| औषध देणारे भलतीच औषधं देत होते. {{gap}}ही एक रोमँटिक प्रणयकथा| औषधे देणाऱ्या वैद्यराजांची इथे थोडी खिल्लीच उडवली आहे. {{gap}}अगदी रोकड्या व्यावहारिक जगात मात्र खरेच अनेकदा असे होते. अनुभवी बायकांच्या म्हणीच्या भाषेत सांगायचे तर "डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर!" आजार एक आणि औषध भलत्याच आजारावरचे देतात वैद्यराज! कारण त्यांना<noinclude>{{center|२९}}</noinclude> iowtonp6130tgh6ubdsuarfn1fjc3eg 237686 237685 2026-10-06T05:12:12Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''औषध नलगे मजला'''}}}} {{gap}}फार फार वर्षापूर्वीची गोष्ट! एका चक्रवर्ती राजाची लाडकी, परमसुंदर कन्या एकाएकी मलूल झाली. तिची कांती फिकट झाली, चेहरा म्लान झाला, कशातच उत्साह वाटेना. तिची तहानभूक हरपली. तिची आधीच नाजुक असलेली काया सुकत चालली. राजपरिवारात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले. मुदपाकखान्यातल्या सुगरण आचाऱ्यांनी परोपरीचे रुचकर पदार्थ केले तरी राजकन्येच्या घशात घास अडकून बसे. राजपरिवारातल्या बायकांनी दृष्ट काढली. 'बाहेर'चे काही असेल म्हणून अंगारे-धुपारे, तोडगे-ताडगे केले. राजकन्या दिवसेंदिवस सुकतच चालली. राजवैद्य आले. तऱ्हेतऱ्हेची चूर्णे, गुटिका, चाटणे देऊ लागले. तरी राजकन्येवर काही परिणाम होईना. सगळ्या उपायांना राजकन्याही विटली. औषधांना नकार देऊ लागली. तिच्या सख्यापार्वत्या तिला रमवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करू लागल्या. राजकन्येने अगतिकपणे आपल्या अंतरंग सखीकडे पहात हातातला औषधाचा पेला बाजूला ठेवत म्हटले,<br> {{gap}}"औषध नलगे मजला।" सगळ्याजणी हिरमुसल्या. एक अनुभवी अंतरंग सखी मात्र सगळे उमगल्यासारखी मंद हसली.... चतुर वाचकांच्या लक्षात आलेच असेल की, ही कथा आहे नल-दमयंतीची! ही राजकन्या दमयंती आपल्या सखीला तिने चतुरपणाने आपल्या आजारावरचे औषध सांगितले, "हे सखी गं, औषध "नल" गे मजला। नलराजा हेच माझे औषध।" एकूण हा सगळा प्रणयविकाराचा मामला| औषध देणारे भलतीच औषधं देत होते.<br> {{gap}}ही एक रोमँटिक प्रणयकथा| औषधे देणाऱ्या वैद्यराजांची इथे थोडी खिल्लीच उडवली आहे. {{gap}}अगदी रोकड्या व्यावहारिक जगात मात्र खरेच अनेकदा असे होते. अनुभवी बायकांच्या म्हणीच्या भाषेत सांगायचे तर "डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर!" आजार एक आणि औषध भलत्याच आजारावरचे देतात वैद्यराज! कारण त्यांना<noinclude>{{center|२९}}</noinclude> j7wazeixiuxcmjd078ofum9zr0xns8o 104 112423 237687 2026-10-06T05:20:36Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "निदानच झालेले नसते ना रोगाचे नेमकेपणाने!<br> {{gap}}आजच्या भाषेत म्हणजे आजाराचे नेमके 'डायग्नोसिस' (निदान) बरेचदा होत नाही. अनेकदा 'सेकंड', 'थर्ड' 'ओपीनियन' घेऊनही नेमका आजार कळत नाही. अंदा..." 237687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>निदानच झालेले नसते ना रोगाचे नेमकेपणाने!<br> {{gap}}आजच्या भाषेत म्हणजे आजाराचे नेमके 'डायग्नोसिस' (निदान) बरेचदा होत नाही. अनेकदा 'सेकंड', 'थर्ड' 'ओपीनियन' घेऊनही नेमका आजार कळत नाही. अंदाजाने औषधे दिली जातात. त्यांचे आणखी काही दुष्परिणाम होत राहतात.<br> {{gap}}दातांच्या डॉक्टरांबाबत किंवा हाडवैद्यांबाबत (आर्थोपेडिक) अनेकदा अशा प्रकारचे विनोद सांगितले जातात. दात दुखत असतो उजवीकडचा, दंतवैद्य उपटतात डावीकडचा! कहर म्हणजे दात नादुरूस्त असतो एकाचा उपटला जातो दुसऱ्याचाच! तीच गोष्ट हाडवैद्याबाबत उजव्या पायाऐवजी डाव्या पायाच्या हाडाचेच ऑपरेशन डॉक्टर करतात. हा सगळा विनोदाचा भाग असला तरी निष्काळजीपणाने खरोखरच अशी एखादी घटना घडल्याचे कानावर येते. "डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर" या म्हणीचा प्रत्यय अधून मधून येतच असतो.<br> {{gap}}वर्तमानाचे दोष काढायचे आणि त्या तुलनेत भूतकालीन चांगुलपणाचे गोडवे गायचे, ही आपणा भारतीयांच्या वृत्तीची एक खासीयत आहे. त्यानुसार जुन्या भारतीय परंपरेतील वैद्यांचे निदान किती अचूक असे आणि उपाययोजना कशी नेमकी असे याच्या कथाही अधून मधून ऐकण्यात, वाचनात येत असतात. अशीच ही एक कथा!<br> {{gap}}जुन्या जमान्यातली गोष्ट! एका श्रीमंत घरातल्या मुलाचे लग्नाचे वऱ्हाड पालखी-मेण्यांतून चालले होते. नवरा मुलगा त्यावेळच्या रीतीप्रमाणे दहा बारा वर्षांचा! कपाळी चंदनाचा कपाळभर मळवट भरून मुलगा मेण्यात बसला होता. भोई मेणा वाहून नेत होते. मुलगा बालसुलभ कुतूहलाने मेण्याच्या बाहेर डोकावून पहात होता. एवढ्यात त्या भागातले नामांकित वैद्यराज पालखीतून येत होते. नवऱ्यामुलाच्या मेण्याजवळ त्यांची पालखी आली. त्यांनी एक कटाक्ष मुलाकडे टाकला व-हाड कोणाकडे चालले आहे याची चौकशी केली आणि घाईगर्दीने आपल्या घराकडे गेले. नवरी मुलगी त्यांच्याच गावातली होती. तिच्या वडिलांना बोलावून सांगितले की, "या मुलीशी लग्न होणे अशक्य आहे." एवढे सांगून होईतो निरोप आला की, वऱ्हाडातल्या नवऱ्यामुलाने वाटेतच "राम" म्हटला.<br> {{gap}}ही कथा आहे ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या बंगाली कादंबरीकार आशापूर्णादेवी यांच्या "प्रथम प्रतिश्रुती" या कादंबरीतील! {{gap}}तात्पर्य - जुन्या वैद्यराजांनी केवळ ओझरता कटाक्ष टाकून केलेले निदान किती अचूक ठरत असे, हे सांगणे! {{gap}}आजारी माणसाचा आजार कितीही गंभीर असला तरी अखेरपर्यंत त्याच्यावर<noinclude>{{right|औषध नलगे मजला / ३०}}</noinclude> nll0rtpl4a9hwk90njlnftrniuec9lr 237688 237687 2026-10-06T05:21:35Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>निदानच झालेले नसते ना रोगाचे नेमकेपणाने!<br> {{gap}}आजच्या भाषेत म्हणजे आजाराचे नेमके 'डायग्नोसिस' (निदान) बरेचदा होत नाही. अनेकदा 'सेकंड', 'थर्ड' 'ओपीनियन' घेऊनही नेमका आजार कळत नाही. अंदाजाने औषधे दिली जातात. त्यांचे आणखी काही दुष्परिणाम होत राहतात.<br> {{gap}}दातांच्या डॉक्टरांबाबत किंवा हाडवैद्यांबाबत (आर्थोपेडिक) अनेकदा अशा प्रकारचे विनोद सांगितले जातात. दात दुखत असतो उजवीकडचा, दंतवैद्य उपटतात डावीकडचा! कहर म्हणजे दात नादुरूस्त असतो एकाचा उपटला जातो दुसऱ्याचाच! तीच गोष्ट हाडवैद्याबाबत उजव्या पायाऐवजी डाव्या पायाच्या हाडाचेच ऑपरेशन डॉक्टर करतात. हा सगळा विनोदाचा भाग असला तरी निष्काळजीपणाने खरोखरच अशी एखादी घटना घडल्याचे कानावर येते. "डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर" या म्हणीचा प्रत्यय अधून मधून येतच असतो.<br> {{gap}}वर्तमानाचे दोष काढायचे आणि त्या तुलनेत भूतकालीन चांगुलपणाचे गोडवे गायचे, ही आपणा भारतीयांच्या वृत्तीची एक खासीयत आहे. त्यानुसार जुन्या भारतीय परंपरेतील वैद्यांचे निदान किती अचूक असे आणि उपाययोजना कशी नेमकी असे याच्या कथाही अधून मधून ऐकण्यात, वाचनात येत असतात. अशीच ही एक कथा!<br> {{gap}}जुन्या जमान्यातली गोष्ट! एका श्रीमंत घरातल्या मुलाचे लग्नाचे वऱ्हाड पालखी-मेण्यांतून चालले होते. नवरा मुलगा त्यावेळच्या रीतीप्रमाणे दहा बारा वर्षांचा! कपाळी चंदनाचा कपाळभर मळवट भरून मुलगा मेण्यात बसला होता. भोई मेणा वाहून नेत होते. मुलगा बालसुलभ कुतूहलाने मेण्याच्या बाहेर डोकावून पहात होता. एवढ्यात त्या भागातले नामांकित वैद्यराज पालखीतून येत होते. नवऱ्यामुलाच्या मेण्याजवळ त्यांची पालखी आली. त्यांनी एक कटाक्ष मुलाकडे टाकला व-हाड कोणाकडे चालले आहे याची चौकशी केली आणि घाईगर्दीने आपल्या घराकडे गेले. नवरी मुलगी त्यांच्याच गावातली होती. तिच्या वडिलांना बोलावून सांगितले की, "या मुलीशी लग्न होणे अशक्य आहे." एवढे सांगून होईतो निरोप आला की, वऱ्हाडातल्या नवऱ्यामुलाने वाटेतच "राम" म्हटला.<br> {{gap}}ही कथा आहे ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या बंगाली कादंबरीकार आशापूर्णादेवी यांच्या "प्रथम प्रतिश्रुती" या कादंबरीतील!<br> {{gap}}तात्पर्य - जुन्या वैद्यराजांनी केवळ ओझरता कटाक्ष टाकून केलेले निदान किती अचूक ठरत असे, हे सांगणे! {{gap}}आजारी माणसाचा आजार कितीही गंभीर असला तरी अखेरपर्यंत त्याच्यावर<noinclude>{{right|औषध नलगे मजला / ३०}}</noinclude> 7xtyz5wrslygefobe4jdb62bunz17zi 104 112424 237689 2026-10-06T05:22:03Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ उपचार करणे हे वैद्यकशास्त्राचे नीतितत्त्व मानले जाते आणि तसे उपचार करणे हे वैद्यकक्षेत्रातील तज्ज्ञांचे कर्तव्य मानले जाते. पण त्यासाठी प्राथमिक, आद्य आणि महत्त्वाची..." 237689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ उपचार करणे हे वैद्यकशास्त्राचे नीतितत्त्व मानले जाते आणि तसे उपचार करणे हे वैद्यकक्षेत्रातील तज्ज्ञांचे कर्तव्य मानले जाते. पण त्यासाठी प्राथमिक, आद्य आणि महत्त्वाची अट म्हणजे रोगाचे नेमके निदान होणे ! आधुनिक वैद्यक (मेडिसिन) शास्त्रानुसार 'निदान' नेमके होण्यासाठी अनेक प्रकारच्या तपासण्या केल्या जातात. आजार काही का असेना पण आधी रक्त, थुंकी, लघवी अशा तपासण्या ही जवळ जवळ सर्वसामान्य बाब झाली आहे. जोडीला स्कॅनिंग, एक्स-रे, सोनोग्राफी इत्यादी असतात. या सगळ्या तपासण्यांची दरवेळी गरज असतेच का? असा सर्वसामान्य माणसाला प्रश्न पडतो. अर्थात त्याखेरीज नेमके निदान करणे कठीण जाते एखादे वेळी साध्या आजारातही गंभीर आजाराची मुळे असू शकतात असे युक्तिवाद वैद्य मंडळी (डॉक्टर) करतातच. तरी असे प्रमाण किती? त्याचा अंदाज येईल एवढे प्राथमिक निदान तरी सर्व तपासण्या करण्यापूर्वी तज्ज्ञांना का करता येऊ नये? मग त्यांना तज्ज्ञ का म्हणायचे ? अशा शंका सामान्य माणसांना येतातच. तर अशाच तपासणी चक्रात अडकलेल्या एका गुंड्याभाऊंची ही कथा ! 'जिवाची मुंबई' करायला म्हणून गुंड्याभाऊ मुंबईला गेले. तेथे त्यांना एके सकाळी दोन-चार शिंका आल्या. ज्यांच्या घरी ते गेले होते ते म्हणाले, "मुंबईची हवा फार वाईट. तुम्ही आधी डॉक्टरकडे जाऊन औषध घेऊन या. त्या काळात सहकारी तत्त्वावर सर्व तपासण्या एकाच ठिकाणी करणाऱ्या तज्ज्ञ डॉक्टरांचे संघ नव्हते. त्यामुळे गुंड्याभाऊंना फार आटापिटा करावा लागला. रक्त, लघवी, थुंकी, दात इ. तज्ज्ञ मंडळींकडे हेलपाटे मारून आणि रिपोर्ट गोळा करून गुंड्याभाऊ जिकिरीला आले. मुंबई बघण्यासाठी आणलेले पैसे डॉक्टरी तपासण्यात संपले. सगळे रिपोर्ट घेऊन ते मूळ डॉक्टरांकडे गेले. तेथे मेडिकल कॉलेजच्या शिकाऊ मुलांची झुंड आली होती. सगळे रिपोर्ट पाहून डॉक्टर मुलांना (भावी डॉक्टरांना) म्हणाले, "हे पहा निरोगीपणाचे मॉडेल ! त्यांच्या नखातही दोष नाही. इतके ताजे निरोगी रक्त सँपल म्हणूनसुद्धा पहायला मिळणार नाही." असे म्हणताच 'सँपल' म्हणून रक्त काढण्यासाठी भावी डॉक्टरांची झुंड सुया सरसावीत पुढे आली. हा किस्सा आहे आद्य विनोदी लेखक श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर यांच्या "गुंड्याभाऊचे दुखणे" या लेखातला. सुमारे सत्तर वर्षांपूर्वीचे हे वर्णन ! आधुनिक वैद्यकशास्त्रावर मल्लिनाथी करणारे! आमची आजी लहानपणी एक गोष्ट सांगायची. एका दरिद्री शेतकऱ्याची एक रूपवती कन्या होती. रानात शिकारीला आलेल्या राजाच्या नजरेत ती भरली. त्याने तिच्याशी लग्न केले. आता राणी वैभवात लोळत होती; पण ते सुख तिच्या निरगाठ सुरगाठ / ३१<noinclude></noinclude> 9pk02hr0tx7b285efrts8lfdiy9wfst 104 112425 237690 2026-10-06T05:22:23Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अंगी लागेना. ती कृश होत चालली. विविध वैद्यांनी खूप औषधे दिली तरी गुण येईना. एकदा राणीच्या माहेरची एक गरीब म्हातारी राजाकडे आली आणि म्हणाली, "मी हिला औषध देते. पण सकाळ-संध्या..." 237690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अंगी लागेना. ती कृश होत चालली. विविध वैद्यांनी खूप औषधे दिली तरी गुण येईना. एकदा राणीच्या माहेरची एक गरीब म्हातारी राजाकडे आली आणि म्हणाली, "मी हिला औषध देते. पण सकाळ-संध्याकाळ मी तिला औषध देताना तिथे दुसरे कोणीही असता उपयोगी नाही." आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे महिनाभरात राणी आरोग्यसंपन्न झाली, असे काय औषध दिले होते म्हातारीने ? काही नाही. रोज सकाळ-संध्याकाळ ताजी भाकरी, घट्ट दही, तिखट, कांदा असे लहानपणापासूनचे तिच्या सवयीचे जेवण होते ते ! त्यावरूनच एक कथा सांगितली जाई "धट्टी कट्टी गरिबी आणि लुळी पांगळी श्रीमंती'ची! गरिबांचे अन्न आणि त्यांची शारीरिक हालचाल, कष्ट यांचे संतुलन झाले की, औषधाची गरज लागत नाही हे तात्पर्य असे. हे खरे तर सर्वांच्याच बाबतीत खरे आहे. ताजे, स्वच्छ, सीमित आणि नियमित अन्न आणि शारीरिक हालचाली, श्रम यांचे संतुलन महत्त्वाचे! लहानपणापासून ज्या अन्नाची सवय झालेली असते. ते सहज पचते. आमच्या एका ध्येयवादी स्नेह्यांनी अनाथ आश्रमातल्या मुलीशी लग्न केले. गर्भवती असताना डॉक्टर मंडळी तिला दूध घ्यायला सांगत; पण तिला त्याची कधीच सवय नसल्याने तिला दूधच मानवत नसे. उलटून पडे. आदिवासींच्या आहाराबाबत अनेकदा शहरी तज्ज्ञ मंडळी निदान करतात; पण आदिवासींना तसे अन्न मानवत नाही. त्यांच्या सवयीच्या अन्नातच थोडेफार फेरफार केले तर त्याचा उपयोग चांगला होतो असा कार्यकर्त्यांचा अनुभव आहे. म्हणजे पुन्हा त्याचेही नेमके निदान (डायग्नोसिस ) महत्त्वाचे! - एरव्ही अनेक तपासण्या करून आणि अंदाजाने दिलेल्या औषधांचे "साईड डिफेक्ट्स" अनुभवून एखादा रुग्ण म्हणेल, "औषध न लगे मजला !" नको ते औषध! अर्थात् आरोग्य संपन्नतेमुळे औषधाची गरजच न लागणे हे सर्वात उत्तमच! औषध नलगे मजला / ३२<noinclude></noinclude> 27ufza99sfqa4w5m7fwrpxklw9od64h 104 112426 237691 2026-10-06T05:22:47Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ सती, सवत आणि चेअरमन ! "अग तेच ते! त्यांची मधली मुलगी माझ्या मावसभावाला दिलीय् !” "मुलगी दिलीय्' काय म्हणता? आपल्यासारख्यांनी तरी शब्द जरा विचारपूर्वक वापरायला हवेत. 'मुलगी दि..." 237691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ सती, सवत आणि चेअरमन ! "अग तेच ते! त्यांची मधली मुलगी माझ्या मावसभावाला दिलीय् !” "मुलगी दिलीय्' काय म्हणता? आपल्यासारख्यांनी तरी शब्द जरा विचारपूर्वक वापरायला हवेत. 'मुलगी दिली' म्हणताना आपणच स्त्रीच्या वस्तुपणावर शिक्कामोर्तब करतो आहोत असं नाही वाटत?" हे सगळं भाषण काहीशा तीव्र स्वरात सात्विक संतापाच्या आवेशाची धार असणारं होतं, म्हणून स्वाभाविकच त्याकडे लक्ष गेलं. तिच्या म्हणण्यात चांगलंच तथ्य होतं. कै. धोंडो केशव कर्वे यांच्या विचारानुसार 'कन्यादान' न करता प्रौढ वधू-वरांनी - 'परस्पर दानाचा' विधी करणे कालोचित होईल का ? ते असो पण व्यवहारातली भाषा, वाक्प्रचार हे सगळे समाजाच्या स्थूल व्यवहाराचे आणि मानसिक धारणांचेच वाहक असतात हे खरे! ते इतके तोंडवळणी आणि कानवळणी पडलेले असतात की, त्यात काही गैर आहे, हेही कुणाच्या सहजासहजी लक्षात येऊ नये. - एकदा एका जाहीर व्याख्यानात भाषांच्या भेसळीचा विचार मांडताना एक वक्ता सहजच बोलून गेला की, "कोणतीही भाषा सलग शुद्ध बोलली जात नाही. मराठी, हिंदी, इंग्रजीची भेळ करून एक धेडगुजरी भाषा..." वाक्य पूर्ण होण्याच्या आतच श्रोतृवर्गातून निषेधाचे सूर उमटले आणि "धेडगुजरी" हा शब्द अनवधानाने तोंडून गेला, कोणत्याही जातीचा अपमान करण्याचा हेतू नव्हता. " असे सांगून वक्त्याला माफी मागावी लागली. स्त्रियांबाबत सवयीने वापरल्या जाणाऱ्या भाषेतून अधोरेखित होणारी स्त्रीची अवस्था मात्र सहजासहजी लक्षात येत नाही; कारण भाषा समजातून घडत जाते. समाजाच्या स्थितीगतीचे प्रतिबिंब दैनंदिन भाषेतून ठसठशीतपणे प्रतिबिंबित होते. 'सती', 'सवत' असे काही शब्द मराठीत स्त्रीलिंगीच आहेत. याचे कारण अगदी स्पष्ट आहे कारण त्या शब्दात अभिप्रेत असलेली प्रत्यक्ष अवस्था समाज फक्त स्त्रीच्या बाबतीतच अपेक्षित धरतो. 'सती' स्त्रीनेच जायचे आणि 'सतित्त्वा अपेक्षित' गुणधर्म स्त्रीतच असले पाहिजेत. पुरुषाच्या बाबत त्यांची अपेक्षाच ३३<noinclude></noinclude> gez1xubzk537f6q6xr6b5ou8hjsvr5m