विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5823 237735 15610 2026-10-07T12:08:22Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८०'''|}}</noinclude>{{gap}}ऋकाराला स्वर न समजतां र् + अृ असें अक्षर समजून त्या धोरणानें निरपवाद रचना करण्याचा जो अुपक्रम मी चालू केला आहे तो कुण्टे यांनी दाखविलेल्या दिशेनेच आहे. परंतु या अेवढ्याशा सुधारणेलाच अज्ञान आग्रहाने किती विरोध होत आहे! मग कुण्टे यांची सम्भावना ६५ वर्षामागे कशी झाली असेल याची कल्पनाच करावी.<br> {{x-larger|शिष्टसम्मत आणि सर्वत्रप्रचलित असा स्पष्टोच्चार हवा.}} {{gap}}जा स्पष्टोच्चार शिष्टसम्मत आणि सर्वत्र प्रचलित आहे त्याप्रमाणे जें लेखन तें शुद्ध होय आणि त्याप्रमाणेच पद्यातहि रचना असावी. वैयक्तिक अुच्चार- वैचित्र्याला मात्र अगदी महत्त्व देअू नये. {{Block center|<poem>"दीर्घाक्षरमपि जिह्वा ह्रस्वं चेत्पठति तदपि भवति लघु द्वौ वा त्रीनथ वर्णानेकं जातीहि शीघ्रपठनाच्च" (के २२ टीका)</poem>}} {{gap}}हा नियम नागर सुसंस्कृत मराठीचा नव्हे. त्याचप्रमाणे दैनिक बोलींत काही अुच्चार आपण घाअीघाअीने अस्पष्ट आणि लघु करितों; त्याप्रमाणे रचना करितां कामा नये. अुदाहरणार्थ 'महा' या शब्दांतील 'हा'चा अुच्चार घाअीघाअीने कित्येकदा अस्पष्ट आणि ऱ्हस्व केला जातो म्हणून काही {{Block center|<poem>"पार्थसखा म्हण बोधितसे भगवन्त पहा महाभारतयुद्धी" (अुभ) "महाराष्ट्राच्या पुण्याअीच्या फुलल्या फुलवेली" (कुगी)</poem>}} {{gap}}अशी रचना रसिकमान्य होणार नाही. प्राचीन मराठी कवींच्या काव्यांत शैथिल्य आढळते म्हणून तशी रचना आता भाषा नागर, सुसंस्कृत, सुसङ्घटित आणि रेखीव झाल्यावरहि करणें असमंजसपणाचें होअील. सोहिरोबा आम्बिये यांच्या {{Block center|<poem>"सर्वची पाहातां अुदासिन मना काहीचि ना वाटते हे पञ्चात्मक सव विश्वरचना सम्भूत हे आटतें, ना पाचारित अङ्गि येअुनि बहू वैराग्य हें दाटतें, सोहीरा म्हणे भ्रान्तिचें वसन की निभ्रान्त हे फाटतें" (सोआप १७१)</poem>}} {{gap}}या शार्दूलविक्रीडितांतील श्लोकासारखी रचना आता असह्यच झाली पाहिजे.{{nop}}<noinclude></noinclude> omxc7lf2772m40optqp1mn6nblsybaa 104 112430 237736 237707 2026-10-08T05:48:47Z JayashreeVI 4058 237736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>महत्त्वाचे साधन असते. <br>{{gap}}शेतीचा शोध हा खऱ्या अर्थाने आजच्या मानवी संस्कृतीचा प्रारंभबिंदू आहे.<br>{{gap}} भटक्या शिकारी अवस्थेत अपत्यधारणा, प्रसूती, संगोपन ही जबाबदारी प्रामुख्याने स्त्रीवरच आली. एकीकडे शिकारीतही तिचा सहभाग होता. पण त्याचे प्रमाण कमी होणे स्वाभाविक होते. पण स्त्री स्वस्थ नव्हतीच- तिचे भोवतालच्या परिस्थितीचे निरीक्षण चालूच होते. त्यातून फल-मूल-धान्यादि जीवनोपयोगी उत्पन्ने जशी निसर्ग आपोआप देतो, तशीच ती आपण थोड्याशा प्रयत्नातून स्वत: निर्माण करू शकतो, हेही तिने केलेल्या निरीक्षण प्रयोगातून तिला उमगले. आपोआप उगवलेल्या धान्य-फलमूलांची बीजे आपल्या निवासस्थानाभोवती लावली! तर निवासाजवळच पोटासाठी उत्पन्न मिळते, हे स्त्रीला उमगले. मग तिचे प्रयोग सुरू झाले. हा शेतीच्या शोधाचा प्रारंभ! त्याचे श्रेय स्त्रीचेच! आपल्या झोपडीच्या अवती-भोवतीची जमीन कठीण लाकडाच्या दांड्याने (खननयष्टी) खणून तिची मशागत करून पीक काढणे अधिक सुलभ होते, हे ही स्त्रीला समजले. स्त्रीप्रधान शेती ही शेतीची आद्यावस्था. शेतीची निर्मिती मूलतः स्त्रीची। <br>{{gap}}म्हणजे शरीर सुरक्षिततेसाठी अन्न, वस्त्र, निवारा अन् वंशसातत्यासाठी अपत्य निर्मिती, संगोपन या जीवनचक्रातल्या सर्वात आद्य, मूलभूत बाबींचा विकास स्त्रीने केला आहे. प्राथमिक शेतीची ती स्वामिनी होती. <br>{{gap}}ही प्राथमिक शेती अ-हल्य (नांगरविरहित ) शेती होती. हल म्हणजे नांगर. पुरुष अजून 'हलधर' झाला नव्हता. त्याने नांगर धरला अन् शेतीची मशागत करून काढलेल्या उत्पन्नाचा स्वामी होत गेला. तो 'सीतापती' (नांगरलेल्या भूमीचा स्वामी) झाला. <br>{{gap}}पण मूलतः भूमीची स्वामिनी ही स्त्रीच! स्थिर आणि सुरक्षित मानवी जीवन निर्माण करण्यात तिचा सहभाग मोठा-म्हणून कुटुंब हा शब्दच भूमिवाचक उपजीविकेसाठी सम्बद्ध अशा आशयाचा बनला.<br>{{gap}}कुंकुणा हे भूमिवाचक नाम. त्यातून कुटि, कुट शब्द आले. त्यातला मूळ शब्द 'कुल' म्हणजे भूमीशी सम्बद्ध मनुष्य समूह! स्त्री-पुरुष मुले यांचा गट. जमिनीची मशागत करणारा.<br> {{gap}}मुळात हा शब्द आस्ट्रोएशियाटिक भाषा कुळातला. त्याचे किमान दोन वेळा संस्कृतीकरण झाले असावे असे भाषाशास्त्रज्ञ म्हणतात. (संदर्भ 'मराठी व्युत्पत्तिकोश संपा - कृ. पां. कुलकर्णी) बाळबोध मराठीत केवळ पत्नी या अर्थाने 'कुटुंब' शब्द आजही क्वचित वापरला जातो. त्यामुळे मानववंशशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून झालेली कुटुंबसंस्थेची निर्मिती आणि त्यामुळे आलेली भाषावैज्ञानिक<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ३७}}</noinclude> n4veb6a34fwj1cffgx2ut941uvrd4vo 237737 237736 2026-10-08T05:49:26Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>महत्त्वाचे साधन असते. <br>{{gap}}शेतीचा शोध हा खऱ्या अर्थाने आजच्या मानवी संस्कृतीचा प्रारंभबिंदू आहे.<br>{{gap}} भटक्या शिकारी अवस्थेत अपत्यधारणा, प्रसूती, संगोपन ही जबाबदारी प्रामुख्याने स्त्रीवरच आली. एकीकडे शिकारीतही तिचा सहभाग होता. पण त्याचे प्रमाण कमी होणे स्वाभाविक होते. पण स्त्री स्वस्थ नव्हतीच- तिचे भोवतालच्या परिस्थितीचे निरीक्षण चालूच होते. त्यातून फल-मूल-धान्यादि जीवनोपयोगी उत्पन्ने जशी निसर्ग आपोआप देतो, तशीच ती आपण थोड्याशा प्रयत्नातून स्वत: निर्माण करू शकतो, हेही तिने केलेल्या निरीक्षण प्रयोगातून तिला उमगले. आपोआप उगवलेल्या धान्य-फलमूलांची बीजे आपल्या निवासस्थानाभोवती लावली! तर निवासाजवळच पोटासाठी उत्पन्न मिळते, हे स्त्रीला उमगले. मग तिचे प्रयोग सुरू झाले. हा शेतीच्या शोधाचा प्रारंभ! त्याचे श्रेय स्त्रीचेच! आपल्या झोपडीच्या अवती-भोवतीची जमीन कठीण लाकडाच्या दांड्याने (खननयष्टी) खणून तिची मशागत करून पीक काढणे अधिक सुलभ होते, हे ही स्त्रीला समजले. स्त्रीप्रधान शेती ही शेतीची आद्यावस्था. शेतीची निर्मिती मूलतः स्त्रीची। <br>{{gap}}म्हणजे शरीर सुरक्षिततेसाठी अन्न, वस्त्र, निवारा अन् वंशसातत्यासाठी अपत्य निर्मिती, संगोपन या जीवनचक्रातल्या सर्वात आद्य, मूलभूत बाबींचा विकास स्त्रीने केला आहे. प्राथमिक शेतीची ती स्वामिनी होती. <br>{{gap}}ही प्राथमिक शेती अ-हल्य (नांगरविरहित ) शेती होती. हल म्हणजे नांगर. पुरुष अजून 'हलधर' झाला नव्हता. त्याने नांगर धरला अन् शेतीची मशागत करून काढलेल्या उत्पन्नाचा स्वामी होत गेला. तो 'सीतापती' (नांगरलेल्या भूमीचा स्वामी) झाला. <br>{{gap}}पण मूलतः भूमीची स्वामिनी ही स्त्रीच! स्थिर आणि सुरक्षित मानवी जीवन निर्माण करण्यात तिचा सहभाग मोठा-म्हणून कुटुंब हा शब्दच भूमिवाचक उपजीविकेसाठी सम्बद्ध अशा आशयाचा बनला.<br>{{gap}}कुंकुणा हे भूमिवाचक नाम. त्यातून कुटि, कुट शब्द आले. त्यातला मूळ शब्द 'कुल' म्हणजे भूमीशी सम्बद्ध मनुष्य समूह! स्त्री-पुरुष मुले यांचा गट. जमिनीची मशागत करणारा. {{gap}}मुळात हा शब्द आस्ट्रोएशियाटिक भाषा कुळातला. त्याचे किमान दोन वेळा संस्कृतीकरण झाले असावे असे भाषाशास्त्रज्ञ म्हणतात. (संदर्भ 'मराठी व्युत्पत्तिकोश संपा - कृ. पां. कुलकर्णी) बाळबोध मराठीत केवळ पत्नी या अर्थाने 'कुटुंब' शब्द आजही क्वचित वापरला जातो. त्यामुळे मानववंशशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून झालेली कुटुंबसंस्थेची निर्मिती आणि त्यामुळे आलेली भाषावैज्ञानिक<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ३७}}</noinclude> lv17zbz3k4r7auc3hvrej4dasrow84s 104 112431 237738 237708 2026-10-08T05:57:07Z JayashreeVI 4058 237738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>भूमिकेतून कुटुंब शब्दाची व्युत्पत्ती या दोन्हीचे परस्पर पूरकत्व पाहता स्त्री आणि मुले बाळे हाच कुटुंबाचा आद्य घटक आहे, केवळ स्त्री आणि मुलेबाळे असली की आजही कुटुंब उभे राहते पुरुष सदस्यावाचून फारसे अडत नाही. कारण एकूण अपत्यसंभव प्रक्रियेतही त्याचा सहभाग निमित्तमात्रच असतो. परंतु स्त्री सदस्याखेरीज कुटुंब संभवतच नाही. हे कळत असले तरी वळवून घेतले जात नाही. <br>{{gap}}कुटुंबसंस्थेच्या स्थापनेत आणि धारणेत स्त्रीचा सिंहाचा (खरे तर सिंहिणीचा) वाटा होता आणि आहे, हे वेगळे सिद्ध करण्याची गरज नाही. मग कुटुंबात आज तिचे स्थान अन् प्रतिष्ठा अशी नगण्य का आणि कशी झाली? हा खरे तर विस्तृत विवेचनाचा विषय आहे. प्रस्तुत तेवढा अवकाश नसल्याने केवळ सूत्र मांडीत आहे.<br> {{gap}}प्राथमिक अवस्थेत स्त्रिया आणि मुले ही उपजीविकेची साधने मिळवण्यात सहभागी होतीच. आधुनिक जीवनापासून जसजसे भूतकाळाकडे जावे, तसतसा उपजीविकेची साधने मिळविण्यात स्त्रियांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर दिसतो. प्रसूती इत्यादी काळात आज मध्यमवर्गीय स्त्री जशी दुबळी, परावलंबी दिसते तशी ती श्रमजीवीमध्ये नसते. नव्हती, त्यामुळे स्त्रीचे नैसर्गिक दुबळेपण वगैरे कल्पित Myth Making आहे. एक 'प्राणी' म्हणून अन्य माद्या जितक्या सहज हा निसर्गक्रम पेलतात, तसाच ती मानवी स्त्रीही पेलते-पेलू शकते. जीवनात जसजशी उत्पादनसाधनांची स्थिरता आणि शाश्वती येत जाते, तसतशी एकूणच माणसाची जात (स्त्री पुरुष दोन्ही) शारीरिक दृष्ट्या कमकुवत बनत जातात. नैसर्गिक परिस्थितीशी सामना करण्याची, जुळवून घेण्याची क्षमता उणावत जाते. आज त्या दृष्टीने एकुणातच माणूस दुबळा झाला आहे. <br>{{gap}}पण दुसरीकडे माणसाने निसर्ग अनुकूल करून घेण्यासाठी आपली बुद्धी अन् शक्ती खर्ची घालून प्रचंड भौतिक साधनसामुग्री गोळा केली आहे. {{gap}}या सगळ्या प्रक्रियेत कुटुंबव्यवस्थेत जर आपल्याला स्थान अन् सुरक्षितता हवी असेल तर केवळ अपत्यजन्मासाठी निमित्त असून चालणार नाही. संबंधित अपत्य व स्त्री या दोघांसाठी बाह्य साधनांची उपलब्धता करून देण्यात सहभाग वाढला तरच ते शक्य आहे. हे पुरुषाच्या ध्यानी आले. त्यातूनच क्रमाने उत्पन्नाचे स्थिर साधन असलेल्या शेतीवर पुरुषाचा सहभाग वाढत अखेर ताबा प्रस्थापित झाला. शेती स्त्रीच्या ताब्यातून पुरुषांच्या ताब्यात गेली. भू-स्वामिनी असलेली, भू-स्वरूपा असलेली स्त्री नाममात्र 'लक्ष्मी' राहिली आणि 'भूपती' चे राज्य आले. 'लक्ष्मी'चे स्वयंप्रेरकत्व संपले. ती 'पांगळी' झाली. स्थिर शेतीपरंपरेत हे पांगळेपण दृढ होत गेले. भूमी आणि स्त्री दोन्हींचा उपयोग तर जीवनधारणेसाठी<noinclude>{{right|कुटुंबव्यवस्था थोडे मुळाकडे / ३८}}</noinclude> 1nme8p9syldm9sa944fwlbhkvjausto 237739 237738 2026-10-08T05:57:57Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>भूमिकेतून कुटुंब शब्दाची व्युत्पत्ती या दोन्हीचे परस्पर पूरकत्व पाहता स्त्री आणि मुले बाळे हाच कुटुंबाचा आद्य घटक आहे, केवळ स्त्री आणि मुलेबाळे असली की आजही कुटुंब उभे राहते पुरुष सदस्यावाचून फारसे अडत नाही. कारण एकूण अपत्यसंभव प्रक्रियेतही त्याचा सहभाग निमित्तमात्रच असतो. परंतु स्त्री सदस्याखेरीज कुटुंब संभवतच नाही. हे कळत असले तरी वळवून घेतले जात नाही. <br>{{gap}}कुटुंबसंस्थेच्या स्थापनेत आणि धारणेत स्त्रीचा सिंहाचा (खरे तर सिंहिणीचा) वाटा होता आणि आहे, हे वेगळे सिद्ध करण्याची गरज नाही. मग कुटुंबात आज तिचे स्थान अन् प्रतिष्ठा अशी नगण्य का आणि कशी झाली? हा खरे तर विस्तृत विवेचनाचा विषय आहे. प्रस्तुत तेवढा अवकाश नसल्याने केवळ सूत्र मांडीत आहे.<br> {{gap}}प्राथमिक अवस्थेत स्त्रिया आणि मुले ही उपजीविकेची साधने मिळवण्यात सहभागी होतीच. आधुनिक जीवनापासून जसजसे भूतकाळाकडे जावे, तसतसा उपजीविकेची साधने मिळविण्यात स्त्रियांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर दिसतो. प्रसूती इत्यादी काळात आज मध्यमवर्गीय स्त्री जशी दुबळी, परावलंबी दिसते तशी ती श्रमजीवीमध्ये नसते. नव्हती, त्यामुळे स्त्रीचे नैसर्गिक दुबळेपण वगैरे कल्पित Myth Making आहे. एक 'प्राणी' म्हणून अन्य माद्या जितक्या सहज हा निसर्गक्रम पेलतात, तसाच ती मानवी स्त्रीही पेलते-पेलू शकते. जीवनात जसजशी उत्पादनसाधनांची स्थिरता आणि शाश्वती येत जाते, तसतशी एकूणच माणसाची जात (स्त्री पुरुष दोन्ही) शारीरिक दृष्ट्या कमकुवत बनत जातात. नैसर्गिक परिस्थितीशी सामना करण्याची, जुळवून घेण्याची क्षमता उणावत जाते. आज त्या दृष्टीने एकुणातच माणूस दुबळा झाला आहे. <br>{{gap}}पण दुसरीकडे माणसाने निसर्ग अनुकूल करून घेण्यासाठी आपली बुद्धी अन् शक्ती खर्ची घालून प्रचंड भौतिक साधनसामुग्री गोळा केली आहे. {{gap}}या सगळ्या प्रक्रियेत कुटुंबव्यवस्थेत जर आपल्याला स्थान अन् सुरक्षितता हवी असेल तर केवळ अपत्यजन्मासाठी निमित्त असून चालणार नाही. संबंधित अपत्य व स्त्री या दोघांसाठी बाह्य साधनांची उपलब्धता करून देण्यात सहभाग वाढला तरच ते शक्य आहे. हे पुरुषाच्या ध्यानी आले. त्यातूनच क्रमाने उत्पन्नाचे स्थिर साधन असलेल्या शेतीवर पुरुषाचा सहभाग वाढत अखेर ताबा प्रस्थापित झाला. शेती स्त्रीच्या ताब्यातून पुरुषांच्या ताब्यात गेली. भू-स्वामिनी असलेली, भू-स्वरूपा असलेली स्त्री नाममात्र 'लक्ष्मी' राहिली आणि 'भूपती' चे राज्य आले. 'लक्ष्मी'चे स्वयंप्रेरकत्व संपले. ती 'पांगळी' झाली. स्थिर शेतीपरंपरेत हे पांगळेपण दृढ होत गेले. भूमी आणि स्त्री दोन्हींचा उपयोग तर जीवनधारणेसाठी<noinclude>{{right|कुटुंबव्यवस्था : थोडे मुळाकडे / ३८}}</noinclude> 0gfgnrux8dhb9kb7a2x39bddyomzjv9 104 112432 237740 237712 2026-10-08T06:04:22Z JayashreeVI 4058 237740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>व्हावा, मात्र त्यांचे स्वातंत्र्य बंदिस्त व्हावे यासाठी मग "एक एव पतिर्नार्या" स्त्रीला एकच पती, तिच्या गर्भावर (क्षेत्र) फक्त त्याचेच स्वामित्व। त्यासाठी सतीत्व, पातिव्रत्य, सौभाग्य माहात्म्य, विधवांची अवहेलना, प्रत्येक स्त्रीला विवाहाची सक्ती, गृहिणीची गृहकर्तव्ये, नावाची 'लक्ष्मी'पण अशा खऱ्याखोट्या, बऱ्यावाईट, शारीरिक-मानसिक बंदिवासात स्त्री जखडली गेली. तिचा सर्वार्थाने फायदा तर करून घेता यावा पण तिचे स्वामित्व कुठेच नसावे ती सदैव असुरक्षित असली तरच तिच्यावर ताबा ठेवणे सोपे जाईल. म्हणून बाप आणि पती दोघांच्या संपत्तीत तिला वाटा नाही. फक्त अन्नवस्त्राची सोय! तीही तिचा कष्टासाठी, सर्व सेवांसाठी साधन म्हणून निरपेक्षपणे वापर करून घेता यावा म्हणून! या पद्धतीने जी वागेल तिचा पतिव्रता, सुगृहिणी, सुमाता इ. म्हणून गौरव. एरव्ही अवहेलना - हे दृश्य परिचित आहे.<br> {{gap}}एकूण आजच्या कुटुंब व्यवस्थेचे हे दृश्य आहे. तिला घरात बंदिस्त करून बाहेरच्या जगातही तिला स्थान ठेवले नाही. घराबाहेर तथाकथित पराक्रमाचे जग पुरुषांचे, प्रतिष्ठेचे! स्त्रीचे जग स्वयंपाकपाणी, पोरेबाळे सांभाळणे, घरातल्या सेवा हे सर्व गौण झाले. घरकाम बिनडोकपणाचे, ते पुरुषाने करणे म्हणजे पुरुषार्थाचा अधःपात! असे समजण्यापर्यंत आपण आलो आहोत.<br> {{gap}}पण विज्ञानयुगात उत्पादनसाधने ही वेगाने बदलत आहेत. केवळ एका जमिनीच्या तुकड्याला धरून राहण्याची गरजच संपल्यामुळे कुटुंबाचे स्वरूप बदलणे अपरिहार्य आहे, हे समजून घेणे भाग आहे. विज्ञान साधनांमुळे उपजीविकेचे अन्य मार्ग वेगाने उपलब्ध होत आहेत. स्त्री कष्ट करीतच होती. आता तिला कुटुंबाला बांधून घेऊनच 'साधन' बनून राहण्याची गरज नाही. जेथे स्त्री 'घर' करून राहते तेथे कुटुंब होतेच. अपत्यधारणेवरही ती स्वामित्व मिळवू शकते. याचे भानही तिला येत आहे. त्यासाठी तिच्याभोवती उभ्या केलेल्या भावनात्मक, खोट्या सती व पतिव्रत्याच्या Myth च्या भिंतीनाही तडा जातो आहे. या सर्वांचे भान या पुरुषप्रधान व्यवस्थेला मात्र जितक्या गंभीरपणे यायला हवे. तसे येत नाही. हे दुर्दैव आहे. {{gap}}पुरुषप्रधान व्यवस्थेला आणि पुरुषांनाही आपले 'कृत्रिम' स्वामित्व झुगारून आता अधिक वास्तवाची जाण येणे आवश्यक आहे. म्हणूनच या लेखाच्या प्रारंभी सांगितलेल्या तरुणाची समंजस भूमिका महत्त्वाची आहे. ही जसजशी वाढेल तसतसा समतोल आला तरच कुटुंब टिकेल अन्यथा मोड-तोड अटळ आहे.<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ३९}}</noinclude> 21p209dk4pgbpb5xfpqoy1gl0742299 237741 237740 2026-10-08T06:04:45Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>व्हावा, मात्र त्यांचे स्वातंत्र्य बंदिस्त व्हावे यासाठी मग "एक एव पतिर्नार्या" स्त्रीला एकच पती, तिच्या गर्भावर (क्षेत्र) फक्त त्याचेच स्वामित्व। त्यासाठी सतीत्व, पातिव्रत्य, सौभाग्य माहात्म्य, विधवांची अवहेलना, प्रत्येक स्त्रीला विवाहाची सक्ती, गृहिणीची गृहकर्तव्ये, नावाची 'लक्ष्मी'पण अशा खऱ्याखोट्या, बऱ्यावाईट, शारीरिक-मानसिक बंदिवासात स्त्री जखडली गेली. तिचा सर्वार्थाने फायदा तर करून घेता यावा पण तिचे स्वामित्व कुठेच नसावे ती सदैव असुरक्षित असली तरच तिच्यावर ताबा ठेवणे सोपे जाईल. म्हणून बाप आणि पती दोघांच्या संपत्तीत तिला वाटा नाही. फक्त अन्नवस्त्राची सोय! तीही तिचा कष्टासाठी, सर्व सेवांसाठी साधन म्हणून निरपेक्षपणे वापर करून घेता यावा म्हणून! या पद्धतीने जी वागेल तिचा पतिव्रता, सुगृहिणी, सुमाता इ. म्हणून गौरव. एरव्ही अवहेलना - हे दृश्य परिचित आहे.<br> {{gap}}एकूण आजच्या कुटुंब व्यवस्थेचे हे दृश्य आहे. तिला घरात बंदिस्त करून बाहेरच्या जगातही तिला स्थान ठेवले नाही. घराबाहेर तथाकथित पराक्रमाचे जग पुरुषांचे, प्रतिष्ठेचे! स्त्रीचे जग स्वयंपाकपाणी, पोरेबाळे सांभाळणे, घरातल्या सेवा हे सर्व गौण झाले. घरकाम बिनडोकपणाचे, ते पुरुषाने करणे म्हणजे पुरुषार्थाचा अधःपात! असे समजण्यापर्यंत आपण आलो आहोत.<br> {{gap}}पण विज्ञानयुगात उत्पादनसाधने ही वेगाने बदलत आहेत. केवळ एका जमिनीच्या तुकड्याला धरून राहण्याची गरजच संपल्यामुळे कुटुंबाचे स्वरूप बदलणे अपरिहार्य आहे, हे समजून घेणे भाग आहे. विज्ञान साधनांमुळे उपजीविकेचे अन्य मार्ग वेगाने उपलब्ध होत आहेत. स्त्री कष्ट करीतच होती. आता तिला कुटुंबाला बांधून घेऊनच 'साधन' बनून राहण्याची गरज नाही. जेथे स्त्री 'घर' करून राहते तेथे कुटुंब होतेच. अपत्यधारणेवरही ती स्वामित्व मिळवू शकते. याचे भानही तिला येत आहे. त्यासाठी तिच्याभोवती उभ्या केलेल्या भावनात्मक, खोट्या सती व पतिव्रत्याच्या Myth च्या भिंतीनाही तडा जातो आहे. या सर्वांचे भान या पुरुषप्रधान व्यवस्थेला मात्र जितक्या गंभीरपणे यायला हवे. तसे येत नाही. हे दुर्दैव आहे. {{gap}}पुरुषप्रधान व्यवस्थेला आणि पुरुषांनाही आपले 'कृत्रिम' स्वामित्व झुगारून आता अधिक वास्तवाची जाण येणे आवश्यक आहे. म्हणूनच या लेखाच्या प्रारंभी सांगितलेल्या तरुणाची समंजस भूमिका महत्त्वाची आहे. ही जसजशी वाढेल तसतसा समतोल आला तरच कुटुंब टिकेल अन्यथा मोड-तोड अटळ आहे.<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ३९}}</noinclude> mduzvuutqmd0ywqiq4cqbr046lj381n 104 112433 237742 237713 2026-10-08T06:09:14Z JayashreeVI 4058 237742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''जननी आणि माता...'''}}}} {{gap}}लहानपणी ऐकलेल्या दोन गोष्टी मला आज आठवतात; त्या आधी सांगते.<br>{{gap}} एका न्यायाधीशापुढे एका अट्टल दरोडेखोराचा खटला चालला होता. सगळ्या पुराव्यांच्या आधारे न्यायाधीशाने त्या दरोडेखोराला खूप मोठी सक्त मजुरीची शिक्षा दिली. त्यावेळी त्या दरोडेखोराची आई तिथे हजर होती. तिला फार दुःख झालं. हंबरडा फोडीतच तिने मुलाला मिठी मारली. त्याक्षणी मुलाने आईच्या कानांचा कडाडून चावा घेतला आणि म्हणाला, "ही तुला शिक्षा! माझी शिक्षा मला आता भोगावीच लागणार आहे. पण लहानपणी मी पहिली चोरी केली तेव्हा तू मला शिक्षा करून समज का दिली नाहीस? उलट तू माझ्या चुकीवर पांघरूण का घातलेस? त्यामुळे माझी चोरीची सवय वाढत गेली आणि आज ही वेळ आली." आई म्हणाली, "अरे पण माझी आईची वेडी माया तुला कशी कळणार? तुला शिक्षा करणे माझ्या जीवावर आले," "तेच तुझे चुकले. ही कसली भिकार माया? मुलाला त्याच्या चुकीची योग्य वेळी शिक्षा करणे, समज देणे, ते खऱ्या प्रेमळ आईचे कर्तव्य असते. ते तू केले नाहीस, म्हणून आज माझे आयुष्य वाया गेले. याला तूच जबाबदार आहेस. नुसता मुलांना जन्म दिला म्हणजे चांगली आई होता येत नाही." आईला आता चूक कळली तरी काही उपयोग नव्हता.<br> {{gap}}दुसरी गोष्ट थोडी वेगळी आहे. एकदा एका न्यायालयात एक चमत्कारिक खटला आला. एका चार-पाच वर्षांच्या मुलावर दोन बायका आईपणाचा अधिकार सांगू लागल्या. एक चांगली श्रीमंत देखणी होती. तर दुसरी गरीब शेतमजूर होती. न्यायाधीश काय करतात इकडे लोकांचे लक्ष होते. {{gap}}न्यायाधीशांनी जमिनीवर एक खडूचे वर्तुळ काढले. मध्ये मुलाला उभे कले आणि दोघी बायकांना सांगितले की मुलाचा एकेक हात धरून खेचा जी बाई त्या मुलाला वर्तुळाबाहेर खेचून घेईल, तिला मुलाची मालकी मिळेल, दोघींनी<noinclude>{{center|४०}}</noinclude> 6lsb74cnw9jzjuiuu58ajo1ruwh567i 237743 237742 2026-10-08T06:09:38Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''जननी आणि माता...'''}}}} {{gap}}लहानपणी ऐकलेल्या दोन गोष्टी मला आज आठवतात; त्या आधी सांगते.<br>{{gap}} एका न्यायाधीशापुढे एका अट्टल दरोडेखोराचा खटला चालला होता. सगळ्या पुराव्यांच्या आधारे न्यायाधीशाने त्या दरोडेखोराला खूप मोठी सक्त मजुरीची शिक्षा दिली. त्यावेळी त्या दरोडेखोराची आई तिथे हजर होती. तिला फार दुःख झालं. हंबरडा फोडीतच तिने मुलाला मिठी मारली. त्याक्षणी मुलाने आईच्या कानांचा कडाडून चावा घेतला आणि म्हणाला, "ही तुला शिक्षा! माझी शिक्षा मला आता भोगावीच लागणार आहे. पण लहानपणी मी पहिली चोरी केली तेव्हा तू मला शिक्षा करून समज का दिली नाहीस? उलट तू माझ्या चुकीवर पांघरूण का घातलेस? त्यामुळे माझी चोरीची सवय वाढत गेली आणि आज ही वेळ आली." आई म्हणाली, "अरे पण माझी आईची वेडी माया तुला कशी कळणार? तुला शिक्षा करणे माझ्या जीवावर आले," "तेच तुझे चुकले. ही कसली भिकार माया? मुलाला त्याच्या चुकीची योग्य वेळी शिक्षा करणे, समज देणे, ते खऱ्या प्रेमळ आईचे कर्तव्य असते. ते तू केले नाहीस, म्हणून आज माझे आयुष्य वाया गेले. याला तूच जबाबदार आहेस. नुसता मुलांना जन्म दिला म्हणजे चांगली आई होता येत नाही." आईला आता चूक कळली तरी काही उपयोग नव्हता.<br> {{gap}}दुसरी गोष्ट थोडी वेगळी आहे. एकदा एका न्यायालयात एक चमत्कारिक खटला आला. एका चार-पाच वर्षांच्या मुलावर दोन बायका आईपणाचा अधिकार सांगू लागल्या. एक चांगली श्रीमंत देखणी होती. तर दुसरी गरीब शेतमजूर होती. न्यायाधीश काय करतात इकडे लोकांचे लक्ष होते. {{gap}}न्यायाधीशांनी जमिनीवर एक खडूचे वर्तुळ काढले. मध्ये मुलाला उभे कले आणि दोघी बायकांना सांगितले की मुलाचा एकेक हात धरून खेचा जी बाई त्या मुलाला वर्तुळाबाहेर खेचून घेईल, तिला मुलाची मालकी मिळेल, दोघींनी<noinclude>{{center|४०}}</noinclude> 9loczvwxl75b373hzu3ecanqbta419s 104 112434 237744 237714 2026-10-08T06:16:37Z JayashreeVI 4058 237744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>थोडेफार खेचताच ते मूल वेदनेने रडू लागले. लगेच गरीब बाईने त्याचा हात सोडून दिला, तिच्या डोळयात मुलाच्या वेदना पाहून पाणी आले. ती म्हणाली, "खरे तर हे मूल माझे आहे. त्याचा हात खेचला तर दुखतो, तो रडतो, ते मला पाहवत नाही. म्हणून मी खेचणार नाही. त्या श्रीमंत बाईला हवे असेल तर त्याला देऊन टाका, कुठे का असेना, माझे बाळ सुखात असू दे." <br>{{gap}}ती पुन्हा रडू लागली. तेव्हा न्यायाधीशाने निकाल दिला की, ही गरीब स्त्रीच मुलाची खरी आई आहे. श्रीमंत बाईने जरी मुलाला जन्म दिला असला तरी त्याच्यावर खरी माया, ममता या गरीब बाईचीच आहे. म्हणून तीच त्याची माता आहे. <br>{{gap}}मुलाला केवळ जन्म देऊन जननी होणे एकवेळ सोपे आहे. पण मुलावर खरी ममता करून माता होणे कठीण आहे. डोळसपणे प्रेम, ममता करते तीच खरी माता. म्हणून तर देवकी कृष्णाची जननी असली तरी यशोदा त्याची माता म्हणून श्रेष्ठ ठरली. माँ, अम्मा, अम्बा, आऊ, आई, माता, जननी या सर्वांचा व्यवहारात एकच अर्थ केला जातो, तो म्हणजे आई आणि आई म्हणजे जी मुलाला जन्म देते ती! <br>{{gap}}पण हे पूर्णपणे खरे नाही. भाषाशास्त्रज्ञांच्या मते भाषेत खऱ्या अर्थाने समानार्थी शब्द नसतातच. वरवर अनेक शब्दांचा एकच अर्थ असला तरी व्युत्पत्तीच्या दृष्टीने दोन शब्दात अर्थच्छटांचा सूक्ष्म फरक असतो. <br>{{gap}}अम्ब म्हणजे जल, पाणी! निर्मितीचे आदिकारण सर्व निर्मिती जलातून होते. त्या अम्ब शब्दाचा अर्थ ध्वनी माँ, अम्मामध्ये आहे. निर्मिती आणि पोषण यांचे मूळ आई! <br>{{gap}}पाणी आणि माती ही सृष्टीतल्या सर्व प्राणीमात्रांच्या निर्मितीची मुळे आणि पोषणाचीही मुळे! म्हणून रक्षणाचीही सर्जन म्हणजे निर्मिती, पोषण आणि रक्षण ही जीव सृष्टीच्या अस्तित्वाची शाश्वत कार्ये आहेत आणि पाणी आणि माती यांवर ती अवलंबून आहेत. {{gap}}नर-मादीच्या मीलनातून अपत्याचे जनन (जन्म) होणे हा निसर्गाचा क्रम आहे. त्यातून मादी जननी होते ती 'जन्म-दा' म्हणजे जन्म देणारी होते. तिने ममता करणारी, मातीसारखा आधार देणारी, शरीर-मनाचे पोषण करणारी माताही असावे ही माणसाच्या जगाची अपेक्षा असते. जन्मल्या जीवाचे पोषण करण्याची काही अंशी तरतूद निसर्गत: माणसासह सर्व सस्तन प्राण्यांमध्ये केली आहे. ती जीवनदायी दुग्धपान करणारी, जीवनजलदायी म्हणून अम्बा, माँ होते. {{gap}}पण हे अगदी नेहमी होतेच असे नाही. निसर्गक्रमानुसारही एखादी स्त्री<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४१}}</noinclude> sxjcjl2ml4uo3rk18ccdcen4rs0p9ca 237745 237744 2026-10-08T06:19:18Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>थोडेफार खेचताच ते मूल वेदनेने रडू लागले. लगेच गरीब बाईने त्याचा हात सोडून दिला, तिच्या डोळयात मुलाच्या वेदना पाहून पाणी आले. ती म्हणाली, "खरे तर हे मूल माझे आहे. त्याचा हात खेचला तर दुखतो, तो रडतो, ते मला पाहवत नाही. म्हणून मी खेचणार नाही. त्या श्रीमंत बाईला हवे असेल तर त्याला देऊन टाका, कुठे का असेना, माझे बाळ सुखात असू दे." <br>{{gap}}ती पुन्हा रडू लागली. तेव्हा न्यायाधीशाने निकाल दिला की, ही गरीब स्त्रीच मुलाची खरी आई आहे. श्रीमंत बाईने जरी मुलाला जन्म दिला असला तरी त्याच्यावर खरी माया, ममता या गरीब बाईचीच आहे. म्हणून तीच त्याची माता आहे. <br>{{gap}}मुलाला केवळ जन्म देऊन जननी होणे एकवेळ सोपे आहे. पण मुलावर खरी ममता करून माता होणे कठीण आहे. डोळसपणे प्रेम, ममता करते तीच खरी माता. म्हणून तर देवकी कृष्णाची जननी असली तरी यशोदा त्याची माता म्हणून श्रेष्ठ ठरली. माँ, अम्मा, अम्बा, आऊ, आई, माता, जननी या सर्वांचा व्यवहारात एकच अर्थ केला जातो, तो म्हणजे आई आणि आई म्हणजे जी मुलाला जन्म देते ती! <br>{{gap}}पण हे पूर्णपणे खरे नाही. भाषाशास्त्रज्ञांच्या मते भाषेत खऱ्या अर्थाने समानार्थी शब्द नसतातच. वरवर अनेक शब्दांचा एकच अर्थ असला तरी व्युत्पत्तीच्या दृष्टीने दोन शब्दात अर्थच्छटांचा सूक्ष्म फरक असतो. <br>{{gap}}अम्ब म्हणजे जल, पाणी! निर्मितीचे आदिकारण सर्व निर्मिती जलातून होते. त्या अम्ब शब्दाचा अर्थ ध्वनी माँ, अम्मामध्ये आहे. निर्मिती आणि पोषण यांचे मूळ आई! <br>{{gap}}पाणी आणि माती ही सृष्टीतल्या सर्व प्राणीमात्रांच्या निर्मितीची मुळे आणि पोषणाचीही मुळे! म्हणून रक्षणाचीही सर्जन म्हणजे निर्मिती, पोषण आणि रक्षण ही जीव सृष्टीच्या अस्तित्वाची शाश्वत कार्ये आहेत आणि पाणी आणि माती यांवर ती अवलंबून आहेत.<br> {{gap}}नर-मादीच्या मीलनातून अपत्याचे जनन (जन्म) होणे हा निसर्गाचा क्रम आहे. त्यातून मादी जननी होते ती 'जन्म-दा' म्हणजे जन्म देणारी होते. तिने ममता करणारी, मातीसारखा आधार देणारी, शरीर-मनाचे पोषण करणारी माताही असावे ही माणसाच्या जगाची अपेक्षा असते. जन्मल्या जीवाचे पोषण करण्याची काही अंशी तरतूद निसर्गत: माणसासह सर्व सस्तन प्राण्यांमध्ये केली आहे. ती जीवनदायी दुग्धपान करणारी, जीवनजलदायी म्हणून अम्बा, माँ होते. {{gap}}पण हे अगदी नेहमी होतेच असे नाही. निसर्गक्रमानुसारही एखादी स्त्री<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४१}}</noinclude> 4o0vtckzwx42pcwvazrrr0swuh9n8rv 104 112435 237752 237722 2026-10-08T11:00:27Z Shurpalimedha 5041 237752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>होते. एखाद्याचे अश्रू पुसायला मदत झाली असली, तरी असंख्यांच्या अश्रूंना बांध घालणे आवाक्याबाहेरचे होते. हॉस्पिटल म्हणजे यमाचा दरबार. इथे आनंदाहून दुःखाचे प्रमाण अधिक. बरे झालेल्या रुग्णांची जाताना चाहूल लागायची नाही; पण देवाघरी गेलेल्या रुग्णांच्या नातेवाइकांचा हंबरडा रात्रीची शांतता भंगून टाकी. डॉक्टर हादेखील एक माणूस असतो. नव्हे, प्रथम तो माणूस असतो, मग त्याच्यात डॉक्टर शिरतो. आम्ही हे सर्व पाहून, ऐकून हलले जात होतो. हळूहळू दुःख पचविण्याची सवय होत गेली; रोज अफू खाण्यासारखी. मग आम्ही निर्ढावलो. परदुःख शीतल म्हणून नव्हे; हे दुःख पाहण्याचे टाळता येत नाही म्हणून. 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देता आली, तरी आता मला माझ्याच एका प्रश्नाचे उत्तर सापडत नव्हते. पायाच्या नखापासून डोक्यावरील केसापर्यंत पूर्णावस्थेत बनविलेले माणूस नावाचे यंत्र बनविणारा निसर्ग व या निसर्गाच्या किमयेची प्रत्येक पाकळी उकलू पाहणाऱ्या मानवाच्या बुद्धीची झेप कुठवर असेल याचा अंदाज आमच्या मनाला लागत नव्हता. जीवसृष्टीच्या लघुत्तम घटकातील- प्रोटोप्लाझम्मधील किमया ओळखणारा मानव व ती किमया घडवून आणणारा मानवाहून श्रेष्ठ असा निसर्ग या दोघांपुढेही नतमस्तक व्हावे, हेच खरे!<br/> {{gap}}ज्या मातीतून हे प्रोटोप्लाझम् निर्माण झाले, ज्या प्रोटोप्लाझम्पासून माणसाची निर्मिती झाली, त्या मातीशी इमान राखणे हेच आमचे कर्तव्य, असे वाटू लागले.<br/> हाऊसमन<br/> {{gap}}डॉक्टरच्या आयुष्यातील सोनेरी क्षण असतात 'हाऊसमन' म्हणून मिरविताना. कारण अभ्यासाचा ताण नसतो, की परीक्षेचे भूत मानगुटीवर नसते. दरमहा रुपये एकशे पंधरा नगद हातावर पडायचे. त्यातून जेवणखाण, प्रवास, सिनेमा व इतर मामुली खर्च भागत असे. धोब्याच्या बिलासाठी तीर्थरूपांकडून पैसे मागावे लागत. पांढरा एप्रन घालून गळ्यात स्टेथोस्कोप अडकवून जाताना गावच्या पाटलाची मिजास अंगात होती. पुढे घणाचे घाव खाताना आमची स्थिती मऊ मेणाहूनि होणार याची कल्पना त्या वेळी कुठून यायला ?<br/> {{gap}}नव्या हाऊसमनला वॉर्डबॉय ते सफाई कामगार यांच्याकडून ज्यादा प्रमाणात सलामी मिळायची, कारण त्यांच्या नातेवाइकांची तपासणी असा हाऊसमन अधिक काळजीपूर्वक करायचा. रुग्ण व त्याचे नातेवाईक<br/> ३० १ गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> td4nlwozzxbpu5d30bz6rgx40q38nda 237753 237752 2026-10-08T11:01:19Z Shurpalimedha 5041 237753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>होते. एखाद्याचे अश्रू पुसायला मदत झाली असली, तरी असंख्यांच्या अश्रूंना बांध घालणे आवाक्याबाहेरचे होते. हॉस्पिटल म्हणजे यमाचा दरबार. इथे आनंदाहून दुःखाचे प्रमाण अधिक. बरे झालेल्या रुग्णांची जाताना चाहूल लागायची नाही; पण देवाघरी गेलेल्या रुग्णांच्या नातेवाइकांचा हंबरडा रात्रीची शांतता भंगून टाकी. डॉक्टर हादेखील एक माणूस असतो. नव्हे, प्रथम तो माणूस असतो, मग त्याच्यात डॉक्टर शिरतो. आम्ही हे सर्व पाहून, ऐकून हलले जात होतो. हळूहळू दुःख पचविण्याची सवय होत गेली; रोज अफू खाण्यासारखी. मग आम्ही निर्ढावलो. परदुःख शीतल म्हणून नव्हे; हे दुःख पाहण्याचे टाळता येत नाही म्हणून. 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देता आली, तरी आता मला माझ्याच एका प्रश्नाचे उत्तर सापडत नव्हते. पायाच्या नखापासून डोक्यावरील केसापर्यंत पूर्णावस्थेत बनविलेले माणूस नावाचे यंत्र बनविणारा निसर्ग व या निसर्गाच्या किमयेची प्रत्येक पाकळी उकलू पाहणाऱ्या मानवाच्या बुद्धीची झेप कुठवर असेल याचा अंदाज आमच्या मनाला लागत नव्हता. जीवसृष्टीच्या लघुत्तम घटकातील- प्रोटोप्लाझम्मधील किमया ओळखणारा मानव व ती किमया घडवून आणणारा मानवाहून श्रेष्ठ असा निसर्ग या दोघांपुढेही नतमस्तक व्हावे, हेच खरे!<br/> {{gap}}ज्या मातीतून हे प्रोटोप्लाझम् निर्माण झाले, ज्या प्रोटोप्लाझम्पासून माणसाची निर्मिती झाली, त्या मातीशी इमान राखणे हेच आमचे कर्तव्य, असे वाटू लागले.<br/> हाऊसमन<br/> {{gap}}डॉक्टरच्या आयुष्यातील सोनेरी क्षण असतात 'हाऊसमन' म्हणून मिरविताना. कारण अभ्यासाचा ताण नसतो, की परीक्षेचे भूत मानगुटीवर नसते. दरमहा रुपये एकशे पंधरा नगद हातावर पडायचे. त्यातून जेवणखाण, प्रवास, सिनेमा व इतर मामुली खर्च भागत असे. धोब्याच्या बिलासाठी तीर्थरूपांकडून पैसे मागावे लागत. पांढरा एप्रन घालून गळ्यात स्टेथोस्कोप अडकवून जाताना गावच्या पाटलाची मिजास अंगात होती. पुढे घणाचे घाव खाताना आमची स्थिती मऊ मेणाहूनि होणार याची कल्पना त्या वेळी कुठून यायला ?<br/> {{gap}}नव्या हाऊसमनला वॉर्डबॉय ते सफाई कामगार यांच्याकडून ज्यादा प्रमाणात सलामी मिळायची, कारण त्यांच्या नातेवाइकांची तपासणी असा हाऊसमन अधिक काळजीपूर्वक करायचा. रुग्ण व त्याचे नातेवाईक<br/> ३० । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> gyqrlzin5xeecoxr1ms6k5hu82vtura 237754 237753 2026-10-08T11:02:22Z Shurpalimedha 5041 237754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>होते. एखाद्याचे अश्रू पुसायला मदत झाली असली, तरी असंख्यांच्या अश्रूंना बांध घालणे आवाक्याबाहेरचे होते. हॉस्पिटल म्हणजे यमाचा दरबार. इथे आनंदाहून दुःखाचे प्रमाण अधिक. बरे झालेल्या रुग्णांची जाताना चाहूल लागायची नाही; पण देवाघरी गेलेल्या रुग्णांच्या नातेवाइकांचा हंबरडा रात्रीची शांतता भंगून टाकी. डॉक्टर हादेखील एक माणूस असतो. नव्हे, प्रथम तो माणूस असतो, मग त्याच्यात डॉक्टर शिरतो. आम्ही हे सर्व पाहून, ऐकून हलले जात होतो. हळूहळू दुःख पचविण्याची सवय होत गेली; रोज अफू खाण्यासारखी. मग आम्ही निर्ढावलो. परदुःख शीतल म्हणून नव्हे; हे दुःख पाहण्याचे टाळता येत नाही म्हणून. 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देता आली, तरी आता मला माझ्याच एका प्रश्नाचे उत्तर सापडत नव्हते. पायाच्या नखापासून डोक्यावरील केसापर्यंत पूर्णावस्थेत बनविलेले माणूस नावाचे यंत्र बनविणारा निसर्ग व या निसर्गाच्या किमयेची प्रत्येक पाकळी उकलू पाहणाऱ्या मानवाच्या बुद्धीची झेप कुठवर असेल याचा अंदाज आमच्या मनाला लागत नव्हता. जीवसृष्टीच्या लघुत्तम घटकातील- प्रोटोप्लाझम्मधील किमया ओळखणारा मानव व ती किमया घडवून आणणारा मानवाहून श्रेष्ठ असा निसर्ग या दोघांपुढेही नतमस्तक व्हावे, हेच खरे!<br/> {{gap}}ज्या मातीतून हे प्रोटोप्लाझम् निर्माण झाले, ज्या प्रोटोप्लाझम्पासून माणसाची निर्मिती झाली, त्या मातीशी इमान राखणे हेच आमचे कर्तव्य, असे वाटू लागले.<br/> <br/> हाऊसमन<br/> <br/> {{gap}}डॉक्टरच्या आयुष्यातील सोनेरी क्षण असतात 'हाऊसमन' म्हणून मिरविताना. कारण अभ्यासाचा ताण नसतो, की परीक्षेचे भूत मानगुटीवर नसते. दरमहा रुपये एकशे पंधरा नगद हातावर पडायचे. त्यातून जेवणखाण, प्रवास, सिनेमा व इतर मामुली खर्च भागत असे. धोब्याच्या बिलासाठी तीर्थरूपांकडून पैसे मागावे लागत. पांढरा एप्रन घालून गळ्यात स्टेथोस्कोप अडकवून जाताना गावच्या पाटलाची मिजास अंगात होती. पुढे घणाचे घाव खाताना आमची स्थिती मऊ मेणाहूनि होणार याची कल्पना त्या वेळी कुठून यायला ?<br/> {{gap}}नव्या हाऊसमनला वॉर्डबॉय ते सफाई कामगार यांच्याकडून ज्यादा प्रमाणात सलामी मिळायची, कारण त्यांच्या नातेवाइकांची तपासणी असा हाऊसमन अधिक काळजीपूर्वक करायचा. रुग्ण व त्याचे नातेवाईक<br/> <br/> ३० । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> 7rpdqjmjllp8ti4e23tg9l48xa35s6a 237755 237754 2026-10-08T11:03:02Z Shurpalimedha 5041 237755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>होते. एखाद्याचे अश्रू पुसायला मदत झाली असली, तरी असंख्यांच्या अश्रूंना बांध घालणे आवाक्याबाहेरचे होते. हॉस्पिटल म्हणजे यमाचा दरबार. इथे आनंदाहून दुःखाचे प्रमाण अधिक. बरे झालेल्या रुग्णांची जाताना चाहूल लागायची नाही; पण देवाघरी गेलेल्या रुग्णांच्या नातेवाइकांचा हंबरडा रात्रीची शांतता भंगून टाकी. डॉक्टर हादेखील एक माणूस असतो. नव्हे, प्रथम तो माणूस असतो, मग त्याच्यात डॉक्टर शिरतो. आम्ही हे सर्व पाहून, ऐकून हलले जात होतो. हळूहळू दुःख पचविण्याची सवय होत गेली; रोज अफू खाण्यासारखी. मग आम्ही निर्ढावलो. परदुःख शीतल म्हणून नव्हे; हे दुःख पाहण्याचे टाळता येत नाही म्हणून. 'एम.बी.बी.एस.' परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देता आली, तरी आता मला माझ्याच एका प्रश्नाचे उत्तर सापडत नव्हते. पायाच्या नखापासून डोक्यावरील केसापर्यंत पूर्णावस्थेत बनविलेले माणूस नावाचे यंत्र बनविणारा निसर्ग व या निसर्गाच्या किमयेची प्रत्येक पाकळी उकलू पाहणाऱ्या मानवाच्या बुद्धीची झेप कुठवर असेल याचा अंदाज आमच्या मनाला लागत नव्हता. जीवसृष्टीच्या लघुत्तम घटकातील- प्रोटोप्लाझम्मधील किमया ओळखणारा मानव व ती किमया घडवून आणणारा मानवाहून श्रेष्ठ असा निसर्ग या दोघांपुढेही नतमस्तक व्हावे, हेच खरे!<br/> {{gap}}ज्या मातीतून हे प्रोटोप्लाझम् निर्माण झाले, ज्या प्रोटोप्लाझम्पासून माणसाची निर्मिती झाली, त्या मातीशी इमान राखणे हेच आमचे कर्तव्य, असे वाटू लागले.<br/> <br/> '''हाऊसमन'''<br/> <br/> {{gap}}डॉक्टरच्या आयुष्यातील सोनेरी क्षण असतात 'हाऊसमन' म्हणून मिरविताना. कारण अभ्यासाचा ताण नसतो, की परीक्षेचे भूत मानगुटीवर नसते. दरमहा रुपये एकशे पंधरा नगद हातावर पडायचे. त्यातून जेवणखाण, प्रवास, सिनेमा व इतर मामुली खर्च भागत असे. धोब्याच्या बिलासाठी तीर्थरूपांकडून पैसे मागावे लागत. पांढरा एप्रन घालून गळ्यात स्टेथोस्कोप अडकवून जाताना गावच्या पाटलाची मिजास अंगात होती. पुढे घणाचे घाव खाताना आमची स्थिती मऊ मेणाहूनि होणार याची कल्पना त्या वेळी कुठून यायला ?<br/> {{gap}}नव्या हाऊसमनला वॉर्डबॉय ते सफाई कामगार यांच्याकडून ज्यादा प्रमाणात सलामी मिळायची, कारण त्यांच्या नातेवाइकांची तपासणी असा हाऊसमन अधिक काळजीपूर्वक करायचा. रुग्ण व त्याचे नातेवाईक<br/> <br/> ३० । गोष्ट एका डॉक्टरची<noinclude></noinclude> p1uf0qovvgiwsaczoh4t78csjjcynrg 104 112436 237757 237723 2026-10-08T11:11:30Z Shurpalimedha 5041 237757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>आमच्याकडे मोठ्या अदबीने व कौतुकाने पाहत. हॉस्पिटलात रोज हजेरी लावणारी रुग्ण - वारकरी मंडळी असते. नवा हाऊसमन दिसला, की आपल्या केसपेपरचे बाड त्याच्या गळ्यात अडकवतात. आपण या बाईला रोगमुक्त करणारच या आविर्भावाने तोही केसपेपरच्या एक एक कागदाचे काळजीपूर्वक चर्वण करतो. त्यात त्याला तीच तीच तपासणी व तीच तीच औषधे लिहिलेली आढळतात. हा त्यात आणखी दोन-चार औषधांची भर घालतो. केसपेपरच्या बाडात चार कागदांची भर पडते. बाईची वारी पुढे चालू राहते.<br/> {{gap}}डॉक्टरला भलताच भाव देणारी एक व्यक्ती असते, ती म्हणजे वधू- पिता. आऊटडोअरच्या दारात उभे राहून आमच्याकडे बोट दाखवून कुजबुजणारी मंडळी दिसली की, वधू पिता समजावे. ही माणसे आता वारंवार भेटू लागली तेव्हा 'यंदा कर्तव्य आहे' असे मनात ठरवले. बायको डॉक्टर असावी की नसावी, यासंबंधी आमच्या मित्रमंडळीत चर्चा व्हायची. पत्नी डॉक्टर असली तर आपल्या सुखदुःखात ती सहभागी होऊ शकते, असे काहींचे म्हणणे; तर ती गृहिणीच्या जबाबदारीला योग्य न्याय देऊ शकत नाही, असे काहींचे म्हणणे असे. डॉक्टर नसली तर संसार अधिक सुखाचा करील. नुसतीच सुंदर पण बिनडोक असली; तर बौद्धिक समाधान मिळणार नाही, अशीही काहींची विचारसरणी. मला तर हा व्हेजिटेरियन व नॉन व्हेजिटेरियन वादासारखा वाद वाटला. कुणी काय खावे हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न. कुणाला काय आवडेल, ते खावे. मला वाटते, लग्न म्हणजे एक मोठा जुगार. यात बहुतेक जिंकतात; एखादा हरतो. हाऊसमनशिप संपल्यावर माझी एन्गेजमेंट एका डॉक्टर मुलीशी झाली व तेव्हापासून संध्याकाळी फिरायला जाणाऱ्या कंपूतून आम्ही फुटलो.<br/> {{gap}}मला हाऊसमनशिप मिळालेल्या हॉस्पिटलमध्ये मानद डॉक्टरऐवजी पूर्ण वेळ काम करणारे डॉक्टर असत. एक फिजिशियन, एक सर्जन व एक गाय्नेकॉलॉजिस्ट. तेव्हा बालरोगतज्ज्ञ नव्हते. मुलांची तपासणी फिजिशियन करायचे. आमचे फिजिशियन व सर्जन यात जमीन-अस्मानाचे अंतर होते. सर्जन गोरेपान, उंच, रुबाबदार, तर फिजिशियन बुटके, काळे व गबाळे; पण प्रामाणिक पेशंटशी बोलणेही लाघवी. माई, बहेन, दादा, बाबा शिवाय बोलणे नाही. प्रत्येकाच्या पाठीवरून हात फिरवायचे, रुग्णाला धीर द्यायचे. कामाचा व्यापदेखील फार. प्रत्येक रुग्णाची रोज भेट घेतल्याशिवाय ते दुपारी जेवायला जात नसत. याउलट सर्जनचा स्वभाव मितभाषी, करडी नजर, पण दिलाचे मुलायम. हॉस्पिटलात त्यांची जरब भारी. सुपरिटेंडेंटपेक्षा सर्व<br/> <br/> {{right|मी डॉक्टर झालो । ३१}}<noinclude></noinclude> e3g4n4vmb9xkq5s90opc99wdts9nkx5 237758 237757 2026-10-08T11:12:02Z Shurpalimedha 5041 237758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>आमच्याकडे मोठ्या अदबीने व कौतुकाने पाहत. हॉस्पिटलात रोज हजेरी लावणारी रुग्ण - वारकरी मंडळी असते. नवा हाऊसमन दिसला, की आपल्या केसपेपरचे बाड त्याच्या गळ्यात अडकवतात. आपण या बाईला रोगमुक्त करणारच या आविर्भावाने तोही केसपेपरच्या एक एक कागदाचे काळजीपूर्वक चर्वण करतो. त्यात त्याला तीच तीच तपासणी व तीच तीच औषधे लिहिलेली आढळतात. हा त्यात आणखी दोन-चार औषधांची भर घालतो. केसपेपरच्या बाडात चार कागदांची भर पडते. बाईची वारी पुढे चालू राहते.<br/> {{gap}}डॉक्टरला भलताच भाव देणारी एक व्यक्ती असते, ती म्हणजे वधू- पिता. आऊटडोअरच्या दारात उभे राहून आमच्याकडे बोट दाखवून कुजबुजणारी मंडळी दिसली की, वधू पिता समजावे. ही माणसे आता वारंवार भेटू लागली तेव्हा 'यंदा कर्तव्य आहे' असे मनात ठरवले. बायको डॉक्टर असावी की नसावी, यासंबंधी आमच्या मित्रमंडळीत चर्चा व्हायची. पत्नी डॉक्टर असली तर आपल्या सुखदुःखात ती सहभागी होऊ शकते, असे काहींचे म्हणणे; तर ती गृहिणीच्या जबाबदारीला योग्य न्याय देऊ शकत नाही, असे काहींचे म्हणणे असे. डॉक्टर नसली तर संसार अधिक सुखाचा करील. नुसतीच सुंदर पण बिनडोक असली; तर बौद्धिक समाधान मिळणार नाही, अशीही काहींची विचारसरणी. मला तर हा व्हेजिटेरियन व नॉन व्हेजिटेरियन वादासारखा वाद वाटला. कुणी काय खावे हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न. कुणाला काय आवडेल, ते खावे. मला वाटते, लग्न म्हणजे एक मोठा जुगार. यात बहुतेक जिंकतात; एखादा हरतो. हाऊसमनशिप संपल्यावर माझी एन्गेजमेंट एका डॉक्टर मुलीशी झाली व तेव्हापासून संध्याकाळी फिरायला जाणाऱ्या कंपूतून आम्ही फुटलो.<br/> {{gap}}मला हाऊसमनशिप मिळालेल्या हॉस्पिटलमध्ये मानद डॉक्टरऐवजी पूर्ण वेळ काम करणारे डॉक्टर असत. एक फिजिशियन, एक सर्जन व एक गाय्नेकॉलॉजिस्ट. तेव्हा बालरोगतज्ज्ञ नव्हते. मुलांची तपासणी फिजिशियन करायचे. आमचे फिजिशियन व सर्जन यात जमीन-अस्मानाचे अंतर होते. सर्जन गोरेपान, उंच, रुबाबदार, तर फिजिशियन बुटके, काळे व गबाळे; पण प्रामाणिक पेशंटशी बोलणेही लाघवी. माई, बहेन, दादा, बाबा शिवाय बोलणे नाही. प्रत्येकाच्या पाठीवरून हात फिरवायचे, रुग्णाला धीर द्यायचे. कामाचा व्यापदेखील फार. प्रत्येक रुग्णाची रोज भेट घेतल्याशिवाय ते दुपारी जेवायला जात नसत. याउलट सर्जनचा स्वभाव मितभाषी, करडी नजर, पण दिलाचे मुलायम. हॉस्पिटलात त्यांची जरब भारी. सुपरिटेंडेंटपेक्षा सर्व<br/> {{right|मी डॉक्टर झालो । ३१}}<noinclude></noinclude> 42nxhgzoetrxkba9omdyqnx8ok3s41q 104 112437 237760 237724 2026-10-08T11:17:11Z Shurpalimedha 5041 237760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>हाऊसमन त्यांना अधिक घाबरत. त्यांची एक जुनी 'ऑस्टिन' गाडी होती. कोंबडीमागून पिल्लांचा थवा जावा, तसा ऑपरेशन संपवून सर्जनना गाडीपर्यंत पोचवायला हाऊसमनांचा थवा जात असे. गाडी सुरू होऊन दृष्टिआड होईपर्यंत हाऊसमन मौजूद असत. पावसाळ्यात गाडी सुरू झाली नाही, की ती ढकलण्यासाठी या हाऊसमनांची फार मदत व्हायची.<br/> {{gap}}पुढे या दोघांतही कायापालट झाला. तोदेखील वेगवेगळ्या वेळी व वेगवेगळ्या तऱ्हेने रिटायर व्हायला थोडाच अवधी असताना या सर्जनना एकदम श्रीमंत होण्याची दुर्बुद्धी सुचली. खाजगीत पैसे घेऊन ते धर्मार्थ हॉस्पिटलमध्ये ऑपरेशन करू लागले. हे हॉस्पिटलच्या नियमाविरुद्ध असल्यामुळे त्यांना लवकरच डच्चू मिळाला. फिजिशियनच्या बाबतीत तसे काही घडले नाही. त्यांच्यात फरक पडला तो निराळा. ते एकदा रस्त्यात भेटले, तेव्हा आमच्यात संवाद घडला तो असा.<br/> {{gap}}"आपली आठवण आम्हाला नेहमी येते सर." मी म्हटले.<br/> {{gap}}"का?"<br/> {{gap}}"मेडिसिनच्या पुस्तकात नमूद न केलेल्या गोष्टी आम्ही तुमच्याकडून शिकलो. "<br/><br/> {{gap}}"म्हणजे?" {{gap}}"आपले रुग्णाविषयीचे प्रेम, आपली कर्तव्यनिष्ठा, आपली तळमळ व आपले संभाषणचातुर्य, आपले बेड साइड मॅनर्स..."<br/> {{gap}}"हे सर्व आता इतिहासजमा झाले आहे. एका हाताने टाळी वाजत नसते, डॉ. प्रभू!"<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"माझ्या सचोटीपणाचे काय चीज झाले? माझ्या वरिष्ठांनी, माझ्या सहकाऱ्यांनी, माझ्या मित्रांनी जोपर्यंत माझ्याकडून घेण्यासारखे होते, तोपर्यंत सर्व काही घेतले. जेव्हा त्यांची द्यायची पाळी आली, तेव्हा ते मात्र मागे सरले. जीवनात देवघेव असते, असे फक्त तोंडाने सांगायचे. रुग्णांकडूनही मला असाच प्रतिसाद मिळाला. रात्री-अपरात्री फोनची घंटा वाजली, की माझ्या अंगात १०२ डिग्री ताप असतानादेखील रुग्णाच्या घरी धाव घेतली. फीसाठी नव्हे; कर्तव्य म्हणून. पण दुसऱ्या दिवशी कळायचे की, माझी गरज त्याला फक्त रात्रीच होती. त्याचा नेहमीचा डॉक्टर आला नाही म्हणून मी जीवावर का उदार व्हावे? मी आता माझ्या कामाला व्यवसाय म्हणत नाही; धंदा म्हणतो, कारण आता समाजाची डॉक्टरकडे पाहण्याची दृष्टीच व्यापाऱ्याकडे<br/> {{right|३२ | गोष्ट एका डॉक्टरची}}<noinclude></noinclude> fqbafsin4giz2rcxbndn56477sbol8d 237761 237760 2026-10-08T11:18:15Z Shurpalimedha 5041 237761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>हाऊसमन त्यांना अधिक घाबरत. त्यांची एक जुनी 'ऑस्टिन' गाडी होती. कोंबडीमागून पिल्लांचा थवा जावा, तसा ऑपरेशन संपवून सर्जनना गाडीपर्यंत पोचवायला हाऊसमनांचा थवा जात असे. गाडी सुरू होऊन दृष्टिआड होईपर्यंत हाऊसमन मौजूद असत. पावसाळ्यात गाडी सुरू झाली नाही, की ती ढकलण्यासाठी या हाऊसमनांची फार मदत व्हायची.<br/> {{gap}}पुढे या दोघांतही कायापालट झाला. तोदेखील वेगवेगळ्या वेळी व वेगवेगळ्या तऱ्हेने रिटायर व्हायला थोडाच अवधी असताना या सर्जनना एकदम श्रीमंत होण्याची दुर्बुद्धी सुचली. खाजगीत पैसे घेऊन ते धर्मार्थ हॉस्पिटलमध्ये ऑपरेशन करू लागले. हे हॉस्पिटलच्या नियमाविरुद्ध असल्यामुळे त्यांना लवकरच डच्चू मिळाला. फिजिशियनच्या बाबतीत तसे काही घडले नाही. त्यांच्यात फरक पडला तो निराळा. ते एकदा रस्त्यात भेटले, तेव्हा आमच्यात संवाद घडला तो असा.<br/> {{gap}}"आपली आठवण आम्हाला नेहमी येते सर." मी म्हटले.<br/> {{gap}}"का?"<br/> {{gap}}"मेडिसिनच्या पुस्तकात नमूद न केलेल्या गोष्टी आम्ही तुमच्याकडून शिकलो. "<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"आपले रुग्णाविषयीचे प्रेम, आपली कर्तव्यनिष्ठा, आपली तळमळ व आपले संभाषणचातुर्य, आपले बेड साइड मॅनर्स..."<br/> {{gap}}"हे सर्व आता इतिहासजमा झाले आहे. एका हाताने टाळी वाजत नसते, डॉ. प्रभू!"<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"माझ्या सचोटीपणाचे काय चीज झाले? माझ्या वरिष्ठांनी, माझ्या सहकाऱ्यांनी, माझ्या मित्रांनी जोपर्यंत माझ्याकडून घेण्यासारखे होते, तोपर्यंत सर्व काही घेतले. जेव्हा त्यांची द्यायची पाळी आली, तेव्हा ते मात्र मागे सरले. जीवनात देवघेव असते, असे फक्त तोंडाने सांगायचे. रुग्णांकडूनही मला असाच प्रतिसाद मिळाला. रात्री-अपरात्री फोनची घंटा वाजली, की माझ्या अंगात १०२ डिग्री ताप असतानादेखील रुग्णाच्या घरी धाव घेतली. फीसाठी नव्हे; कर्तव्य म्हणून. पण दुसऱ्या दिवशी कळायचे की, माझी गरज त्याला फक्त रात्रीच होती. त्याचा नेहमीचा डॉक्टर आला नाही म्हणून मी जीवावर का उदार व्हावे? मी आता माझ्या कामाला व्यवसाय म्हणत नाही; धंदा म्हणतो, कारण आता समाजाची डॉक्टरकडे पाहण्याची दृष्टीच व्यापाऱ्याकडे<br/> {{right|३२ | गोष्ट एका डॉक्टरची}}<noinclude></noinclude> 37zjceq20x7brj7nsv2gllvmv5f0flm 237762 237761 2026-10-08T11:19:24Z Shurpalimedha 5041 237762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>हाऊसमन त्यांना अधिक घाबरत. त्यांची एक जुनी 'ऑस्टिन' गाडी होती. कोंबडीमागून पिल्लांचा थवा जावा, तसा ऑपरेशन संपवून सर्जनना गाडीपर्यंत पोचवायला हाऊसमनांचा थवा जात असे. गाडी सुरू होऊन दृष्टिआड होईपर्यंत हाऊसमन मौजूद असत. पावसाळ्यात गाडी सुरू झाली नाही, की ती ढकलण्यासाठी या हाऊसमनांची फार मदत व्हायची.<br/> {{gap}}पुढे या दोघांतही कायापालट झाला. तोदेखील वेगवेगळ्या वेळी व वेगवेगळ्या तऱ्हेने रिटायर व्हायला थोडाच अवधी असताना या सर्जनना एकदम श्रीमंत होण्याची दुर्बुद्धी सुचली. खाजगीत पैसे घेऊन ते धर्मार्थ हॉस्पिटलमध्ये ऑपरेशन करू लागले. हे हॉस्पिटलच्या नियमाविरुद्ध असल्यामुळे त्यांना लवकरच डच्चू मिळाला. फिजिशियनच्या बाबतीत तसे काही घडले नाही. त्यांच्यात फरक पडला तो निराळा. ते एकदा रस्त्यात भेटले, तेव्हा आमच्यात संवाद घडला तो असा.<br/> {{gap}}"आपली आठवण आम्हाला नेहमी येते सर." मी म्हटले.<br/> {{gap}}"का?"<br/> {{gap}}"मेडिसिनच्या पुस्तकात नमूद न केलेल्या गोष्टी आम्ही तुमच्याकडून शिकलो. "<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"आपले रुग्णाविषयीचे प्रेम, आपली कर्तव्यनिष्ठा, आपली तळमळ व आपले संभाषणचातुर्य, आपले बेड साइड मॅनर्स..."<br/> {{gap}}"हे सर्व आता इतिहासजमा झाले आहे. एका हाताने टाळी वाजत नसते, डॉ. प्रभू!"<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"माझ्या सचोटीपणाचे काय चीज झाले? माझ्या वरिष्ठांनी, माझ्या सहकाऱ्यांनी, माझ्या मित्रांनी जोपर्यंत माझ्याकडून घेण्यासारखे होते, तोपर्यंत सर्व काही घेतले. जेव्हा त्यांची द्यायची पाळी आली, तेव्हा ते मात्र मागे सरले. जीवनात देवघेव असते, असे फक्त तोंडाने सांगायचे. रुग्णांकडूनही मला असाच प्रतिसाद मिळाला. रात्री-अपरात्री फोनची घंटा वाजली, की माझ्या अंगात १०२ डिग्री ताप असतानादेखील रुग्णाच्या घरी धाव घेतली. फीसाठी नव्हे; कर्तव्य म्हणून. पण दुसऱ्या दिवशी कळायचे की, माझी गरज त्याला फक्त रात्रीच होती. त्याचा नेहमीचा डॉक्टर आला नाही म्हणून मी जीवावर का उदार व्हावे? मी आता माझ्या कामाला व्यवसाय म्हणत नाही; धंदा म्हणतो, कारण आता समाजाची डॉक्टरकडे पाहण्याची दृष्टीच व्यापाऱ्याकडे<br/> {{right|३२ | गोष्ट एका डॉक्टरची}}<noinclude></noinclude> jxcbspeythj2fvus0z3i9f9ekemabor 237764 237762 2026-10-08T11:19:59Z Shurpalimedha 5041 237764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shurpalimedha" /></noinclude>हाऊसमन त्यांना अधिक घाबरत. त्यांची एक जुनी 'ऑस्टिन' गाडी होती. कोंबडीमागून पिल्लांचा थवा जावा, तसा ऑपरेशन संपवून सर्जनना गाडीपर्यंत पोचवायला हाऊसमनांचा थवा जात असे. गाडी सुरू होऊन दृष्टिआड होईपर्यंत हाऊसमन मौजूद असत. पावसाळ्यात गाडी सुरू झाली नाही, की ती ढकलण्यासाठी या हाऊसमनांची फार मदत व्हायची.<br/> {{gap}}पुढे या दोघांतही कायापालट झाला. तोदेखील वेगवेगळ्या वेळी व वेगवेगळ्या तऱ्हेने रिटायर व्हायला थोडाच अवधी असताना या सर्जनना एकदम श्रीमंत होण्याची दुर्बुद्धी सुचली. खाजगीत पैसे घेऊन ते धर्मार्थ हॉस्पिटलमध्ये ऑपरेशन करू लागले. हे हॉस्पिटलच्या नियमाविरुद्ध असल्यामुळे त्यांना लवकरच डच्चू मिळाला. फिजिशियनच्या बाबतीत तसे काही घडले नाही. त्यांच्यात फरक पडला तो निराळा. ते एकदा रस्त्यात भेटले, तेव्हा आमच्यात संवाद घडला तो असा.<br/> {{gap}}"आपली आठवण आम्हाला नेहमी येते सर." मी म्हटले.<br/> {{gap}}"का?"<br/> {{gap}}"मेडिसिनच्या पुस्तकात नमूद न केलेल्या गोष्टी आम्ही तुमच्याकडून शिकलो. "<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"आपले रुग्णाविषयीचे प्रेम, आपली कर्तव्यनिष्ठा, आपली तळमळ व आपले संभाषणचातुर्य, आपले बेड साइड मॅनर्स..."<br/> {{gap}}"हे सर्व आता इतिहासजमा झाले आहे. एका हाताने टाळी वाजत नसते, डॉ. प्रभू!"<br/> {{gap}}"म्हणजे?"<br/> {{gap}}"माझ्या सचोटीपणाचे काय चीज झाले? माझ्या वरिष्ठांनी, माझ्या सहकाऱ्यांनी, माझ्या मित्रांनी जोपर्यंत माझ्याकडून घेण्यासारखे होते, तोपर्यंत सर्व काही घेतले. जेव्हा त्यांची द्यायची पाळी आली, तेव्हा ते मात्र मागे सरले. जीवनात देवघेव असते, असे फक्त तोंडाने सांगायचे. रुग्णांकडूनही मला असाच प्रतिसाद मिळाला. रात्री-अपरात्री फोनची घंटा वाजली, की माझ्या अंगात १०२ डिग्री ताप असतानादेखील रुग्णाच्या घरी धाव घेतली. फीसाठी नव्हे; कर्तव्य म्हणून. पण दुसऱ्या दिवशी कळायचे की, माझी गरज त्याला फक्त रात्रीच होती. त्याचा नेहमीचा डॉक्टर आला नाही म्हणून मी जीवावर का उदार व्हावे? मी आता माझ्या कामाला व्यवसाय म्हणत नाही; धंदा म्हणतो, कारण आता समाजाची डॉक्टरकडे पाहण्याची दृष्टीच व्यापाऱ्याकडे<br/> {{right|३२ । गोष्ट एका डॉक्टरची}}<noinclude></noinclude> b6y5rtmdhrlmorlb2pgfprcco4ruzbb 104 112442 237746 2026-10-08T06:20:42Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ मुलाला जन्म देऊन जननी होऊ शकत नाही. पण प्रत्येक जननी 'माता' ही नाही होऊ शकत. ती बाळाला क्वचित स्तनपानही नाही करू शकत. केले तरी एक जीवशास्त्रीय गरज म्हणून करते, पण ती खऱ्या अर्..." 237746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ मुलाला जन्म देऊन जननी होऊ शकत नाही. पण प्रत्येक जननी 'माता' ही नाही होऊ शकत. ती बाळाला क्वचित स्तनपानही नाही करू शकत. केले तरी एक जीवशास्त्रीय गरज म्हणून करते, पण ती खऱ्या अर्थाने ममता करू शकेलच याची खात्री नसते. डोळसपणे मुलाच्या शरीराचे आणि मनबुद्धीचे पोषण करणे म्हणजे ममता करणे. मुलामध्ये या जगात टक्के-टोणपे खात, बरे-वाईट ओळखण्याची क्षमता निर्माण करणे म्हणजे खरे पोषण करणे. हे करण्याचा सुजाणपणा बाळगते तीच खऱ्या अर्थाने माता होऊ शकते. मग ती जननी जन्म दा नसली तरी ती चांगली माता, सु-माता होऊ शकते. कारण जनन आणि काही अंशी पोषण हा प्रकृतीचा क्रम असला तरी ममता, प्रेम, सुजाणपणा ही संस्कृतीची निर्मिती आहे आणि सर्व प्राणीसृष्टीत फक्त माणसाचीच जात संस्कृती निर्माण करणारी प्राणीजात आहे. प्रकृतीची सर्व शक्तिसामर्थ्य समजून घेत घेत प्रकृतीला अधिक सुंदर, उन्नत, मानवोपयोगी करण्याचे काम संस्कृती करते मानवाच्या संवेदनशीलतेमधून संस्कृतीचा विकास होत असतो. केवळ प्रकृती हे करू शकत नाही. केवळ प्रकृती कधी कधी फार उग्र भीषणही असते. काही प्राण्यांच्या जन्मदात्या जन्मतःच आपली बाळे भक्षण करतात आणि आपली भूक शांत करतात. प्रकृतीचे हे उग्र बालघातक जननीरूप आहे. त्या उग्र संहारक प्राकृतिक जननीरूपाचे उदार, उन्नत, प्रतिपालक, ममतामय रूपांतर करण्याचे काम मानवी संस्कृती करते. - थोडक्यात म्हणजे केवळ जननी होणे ही प्रकृती असेल तर माता होणे ही संस्कृती आहे, आणि बालघातिनी होणे ही विकृती आहे. जननी होणे किंवा न होणे अनेकदा प्रकृतीच्या अधीन असले तरी माता होणे हे संस्कृतीच्या स्वाधीन आहे; मग त्यासाठी मादी असण्याचीही गरज नाही. याचे खूप मोठे उदाहरण म्हणजे साने गुरुजी ! साने गुरुजी तर स्त्रीसुद्धा नव्हते. तरी अमळनेरच्या शाळेतील वसतिगृहांतील लहान लहान मुलांच्या सर्व खस्ता त्यांनी काढल्या. मुलांच्या आजारपणात त्यांची घाण काढण्यापासून त्यांना स्वयंपाक करून जेवू-खाऊ घालण्यापर्यंत सर्व शरीरकष्टाची कामे तर त्यांनी केलीच. त्याचबरोबर झाडे-फुले वाढवून जोपासना करण्याचे, सर्वांच्या ठिकाणी आदर राखण्याचे, राष्ट्रप्रेमाचे, ज्ञाननिष्ठेचे, सत्याचे, शरीर कष्टाला प्रतिष्ठा देण्याचे अनेक जीवनोपयोगी संस्कार त्यांनी अत्यंत मायेने केले. मुलांना चांगले वळण लावण्यासाठी क्वचित कठोरपणाचा बुरखाही घ्यावा लागला; पण त्यांच्या प्रेममय व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभावच इतका मोठा होता की त्यांचे विद्यार्थी आपोआपच सुसंस्कारित होत गेले. आई होण्यासाठी आईचे मन हवे. केवळ मादीचा देह असून प्रत्येकीला सु- जननी आणि माता... / ४२<noinclude></noinclude> kgjm55ooprl6rk8srjbq2rkinnca91y 237770 237746 2026-10-08T11:47:10Z JayashreeVI 4058 237770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>मुलाला जन्म देऊन जननी होऊ शकत नाही. पण प्रत्येक जननी 'माता' ही नाही होऊ शकत. ती बाळाला क्वचित स्तनपानही नाही करू शकत. केले तरी एक जीवशास्त्रीय गरज म्हणून करते, पण ती खऱ्या अर्थाने ममता करू शकेलच याची खात्री नसते. डोळसपणे मुलाच्या शरीराचे आणि मनबुद्धीचे पोषण करणे म्हणजे ममता करणे. मुलामध्ये या जगात टक्के-टोणपे खात, बरे-वाईट ओळखण्याची क्षमता निर्माण करणे म्हणजे खरे पोषण करणे. हे करण्याचा सुजाणपणा बाळगते तीच खऱ्या अर्थाने माता होऊ शकते. मग ती जननी-जन्म-दा नसली तरी ती चांगली माता, सु-माता होऊ शकते. <br>{{gap}}कारण जनन आणि काही अंशी पोषण हा प्रकृतीचा क्रम असला तरी ममता, प्रेम, सुजाणपणा ही संस्कृतीची निर्मिती आहे आणि सर्व प्राणीसृष्टीत फक्त माणसाचीच जात संस्कृती निर्माण करणारी प्राणीजात आहे. <br>{{gap}}प्रकृतीची सर्व शक्तिसामर्थ्य समजून घेत घेत प्रकृतीला अधिक सुंदर, उन्नत, मानवोपयोगी करण्याचे काम संस्कृती करते मानवाच्या संवेदनशीलतेमधून संस्कृतीचा विकास होत असतो. केवळ प्रकृती हे करू शकत नाही. केवळ प्रकृती कधी कधी फार उग्र भीषणही असते. काही प्राण्यांच्या जन्मदात्या जन्मतःच आपली बाळे भक्षण करतात आणि आपली भूक शांत करतात. प्रकृतीचे हे उग्र बालघातक जननीरूप आहे. त्या उग्र संहारक प्राकृतिक जननीरूपाचे उदार, उन्नत, प्रतिपालक, ममतामय रूपांतर करण्याचे काम मानवी संस्कृती करते. <br>{{gap}}थोडक्यात म्हणजे केवळ जननी होणे ही प्रकृती असेल तर माता होणे ही संस्कृती आहे, आणि बालघातिनी होणे ही विकृती आहे.<br> {{gap}}जननी होणे किंवा न होणे अनेकदा प्रकृतीच्या अधीन असले तरी माता होणे हे संस्कृतीच्या स्वाधीन आहे; मग त्यासाठी मादी असण्याचीही गरज नाही. याचे खूप मोठे उदाहरण म्हणजे साने गुरुजी! साने गुरुजी तर स्त्रीसुद्धा नव्हते. तरी अमळनेरच्या शाळेतील वसतिगृहांतील लहान लहान मुलांच्या सर्व खस्ता त्यांनी काढल्या. मुलांच्या आजारपणात त्यांची घाण काढण्यापासून त्यांना स्वयंपाक करून जेवू-खाऊ घालण्यापर्यंत सर्व शरीरकष्टाची कामे तर त्यांनी केलीच. त्याचबरोबर झाडे-फुले वाढवून जोपासना करण्याचे, सर्वांच्या ठिकाणी आदर राखण्याचे, राष्ट्रप्रेमाचे, ज्ञाननिष्ठेचे, सत्याचे, शरीर कष्टाला प्रतिष्ठा देण्याचे अनेक जीवनोपयोगी संस्कार त्यांनी अत्यंत मायेने केले. मुलांना चांगले वळण लावण्यासाठी क्वचित कठोरपणाचा बुरखाही घ्यावा लागला; पण त्यांच्या प्रेममय व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभावच इतका मोठा होता की त्यांचे विद्यार्थी आपोआपच सुसंस्कारित होत गेले. {{gap}}आई होण्यासाठी आईचे मन हवे. केवळ मादीचा देह असून प्रत्येकीला सु-<noinclude>{{right|जननी आणि माता... / ४२}}</noinclude> li02kqo8477m78etl7pyxi0guxuv81w 237771 237770 2026-10-08T11:47:36Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>मुलाला जन्म देऊन जननी होऊ शकत नाही. पण प्रत्येक जननी 'माता' ही नाही होऊ शकत. ती बाळाला क्वचित स्तनपानही नाही करू शकत. केले तरी एक जीवशास्त्रीय गरज म्हणून करते, पण ती खऱ्या अर्थाने ममता करू शकेलच याची खात्री नसते. डोळसपणे मुलाच्या शरीराचे आणि मनबुद्धीचे पोषण करणे म्हणजे ममता करणे. मुलामध्ये या जगात टक्के-टोणपे खात, बरे-वाईट ओळखण्याची क्षमता निर्माण करणे म्हणजे खरे पोषण करणे. हे करण्याचा सुजाणपणा बाळगते तीच खऱ्या अर्थाने माता होऊ शकते. मग ती जननी-जन्म-दा नसली तरी ती चांगली माता, सु-माता होऊ शकते. <br>{{gap}}कारण जनन आणि काही अंशी पोषण हा प्रकृतीचा क्रम असला तरी ममता, प्रेम, सुजाणपणा ही संस्कृतीची निर्मिती आहे आणि सर्व प्राणीसृष्टीत फक्त माणसाचीच जात संस्कृती निर्माण करणारी प्राणीजात आहे. <br>{{gap}}प्रकृतीची सर्व शक्तिसामर्थ्य समजून घेत घेत प्रकृतीला अधिक सुंदर, उन्नत, मानवोपयोगी करण्याचे काम संस्कृती करते मानवाच्या संवेदनशीलतेमधून संस्कृतीचा विकास होत असतो. केवळ प्रकृती हे करू शकत नाही. केवळ प्रकृती कधी कधी फार उग्र भीषणही असते. काही प्राण्यांच्या जन्मदात्या जन्मतःच आपली बाळे भक्षण करतात आणि आपली भूक शांत करतात. प्रकृतीचे हे उग्र बालघातक जननीरूप आहे. त्या उग्र संहारक प्राकृतिक जननीरूपाचे उदार, उन्नत, प्रतिपालक, ममतामय रूपांतर करण्याचे काम मानवी संस्कृती करते. <br>{{gap}}थोडक्यात म्हणजे केवळ जननी होणे ही प्रकृती असेल तर माता होणे ही संस्कृती आहे, आणि बालघातिनी होणे ही विकृती आहे.<br> {{gap}}जननी होणे किंवा न होणे अनेकदा प्रकृतीच्या अधीन असले तरी माता होणे हे संस्कृतीच्या स्वाधीन आहे; मग त्यासाठी मादी असण्याचीही गरज नाही. याचे खूप मोठे उदाहरण म्हणजे साने गुरुजी! साने गुरुजी तर स्त्रीसुद्धा नव्हते. तरी अमळनेरच्या शाळेतील वसतिगृहांतील लहान लहान मुलांच्या सर्व खस्ता त्यांनी काढल्या. मुलांच्या आजारपणात त्यांची घाण काढण्यापासून त्यांना स्वयंपाक करून जेवू-खाऊ घालण्यापर्यंत सर्व शरीरकष्टाची कामे तर त्यांनी केलीच. त्याचबरोबर झाडे-फुले वाढवून जोपासना करण्याचे, सर्वांच्या ठिकाणी आदर राखण्याचे, राष्ट्रप्रेमाचे, ज्ञाननिष्ठेचे, सत्याचे, शरीर कष्टाला प्रतिष्ठा देण्याचे अनेक जीवनोपयोगी संस्कार त्यांनी अत्यंत मायेने केले. मुलांना चांगले वळण लावण्यासाठी क्वचित कठोरपणाचा बुरखाही घ्यावा लागला; पण त्यांच्या प्रेममय व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभावच इतका मोठा होता की त्यांचे विद्यार्थी आपोआपच सुसंस्कारित होत गेले. {{gap}}आई होण्यासाठी आईचे मन हवे. केवळ मादीचा देह असून प्रत्येकीला सु-<noinclude>{{right|जननी आणि माता... / ४२}}</noinclude> gwrvsrxslspf265dyt6h5cnhqdgt495 104 112443 237747 2026-10-08T06:21:14Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ माता होता येत नाही. म्हणून तर मुलाला ज्ञान, जन्म देणारे आणि त्याच्या मन बुद्धीचा प्रतिपाल करणारे पुरुष गुरुही 'गुरुमाऊली' होतात. सर्व विश्वाच्या सद्भावनांचे प्रेमाने पोष..." 237747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ माता होता येत नाही. म्हणून तर मुलाला ज्ञान, जन्म देणारे आणि त्याच्या मन बुद्धीचा प्रतिपाल करणारे पुरुष गुरुही 'गुरुमाऊली' होतात. सर्व विश्वाच्या सद्भावनांचे प्रेमाने पोषण करणारे ज्ञानदेव 'ज्ञानेश्वर माऊली' म्हणूनच जनमनात रुजतात. फार काय पंढरीचा विठोबा हा पुरुषदेवही भक्ताच्या मनात वत्सल, प्रतिपालक मातृरूपात विठाई माऊली म्हणून घर करून राहतो, तेव्हा तो सर्वात जवळचा वाटतो. म्हणून देहाने एखाद्या अपत्याला जन्म देऊन जननी होणे, न होणे बरेचसे प्रकृतीच्या अधीन असले तरी एखाद्या बालकाचा ममतेने देह, मन, बुद्धी यांचा प्रतिपाल करून माता होणे प्रत्येक सुसंस्कृत व्यक्तीला नर-नारीला शक्य आहे. आज सुसंस्कृत असण्याचा आणि शिक्षित खरे तर साक्षर असण्याचाही काही संबंध आहे, असं वाटत नाही. मनाची उदात्तता, विशालता, अपार प्रेम करण्याचे सामर्थ्य आणि क्षुद्र स्वार्थातून बाहेर येणे ही सुसंस्कृत असण्याची लक्षणे आहेत. शिक्षित माणूस सुसंस्कृत असावा अशी अपेक्षा असते. आहे की नाही, हे ज्याने त्याने आपल्या मनात डोकावून पहावे. जन्म-दा होणे ही केवळ देहनिष्ठ आणि मर्यादित बाब आहे तर माता होणे ही मन-बुद्धिनिष्ठ व्यापक अमर्याद जीवांसाठी पुरून उरणारी बाब आहे, हे मदर तेरेसांसारख्या जगन्माता सिद्ध करीत असतातच. आपण केवळ जननी वा जन्म-दा होण्यात धन्यता मानायची की यल्लम्मा (विश्वमाता) होण्याची आस बाळगायची हे आपली संस्कृतपणाची पातळी ठरवणार असते. सुरुवातीच्या दोन कथा हेच सांगतात. आज जगाच्या पाठीवर सर्वत्र क्रूरपणा, स्वार्थ, हिंसा, बलात्कारी वृत्ती बोकाळलेली असताना या चुकत चाललेल्या जगाला सावरण्यासाठी नर- मादीमधला, प्रत्येक व्यक्तीमधला मातृत्वभाव जागायला हवा, फुलायला हवा. या अराजकाला आळा घातला तर तो फक्त मानवी मनातला मातृत्वभावच आळा घालू शकेल. या अर्थाने विश्वमातृत्वच जगाचे तारण करू शकेल. एकविसाव्या शतकाच्या उदयाबरोबर या विश्वव्यापी मातृत्वाचाही उदय व्हावा ही सदिच्छा! निरगाठ - सुरगाठ / ४३<noinclude></noinclude> 0sgo2s11yutbu87cn2ul99tbarhk6lb 237772 237747 2026-10-08T11:51:04Z JayashreeVI 4058 237772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>माता होता येत नाही. म्हणून तर मुलाला ज्ञान, जन्म देणारे आणि त्याच्या मन बुद्धीचा प्रतिपाल करणारे पुरुष गुरुही 'गुरुमाऊली' होतात. सर्व विश्वाच्या सद्भावनांचे प्रेमाने पोषण करणारे ज्ञानदेव 'ज्ञानेश्वर माऊली' म्हणूनच जनमनात रुजतात. <br>{{gap}}फार काय पंढरीचा विठोबा हा पुरुषदेवही भक्ताच्या मनात वत्सल, प्रतिपालक मातृरूपात विठाई माऊली म्हणून घर करून राहतो, तेव्हा तो सर्वात जवळचा वाटतो. <br>{{gap}}म्हणून देहाने एखाद्या अपत्याला जन्म देऊन जननी होणे, न होणे बरेचसे प्रकृतीच्या अधीन असले तरी एखाद्या बालकाचा ममतेने देह, मन, बुद्धी यांचा प्रतिपाल करून माता होणे प्रत्येक सुसंस्कृत व्यक्तीला नर-नारीला शक्य आहे. आज सुसंस्कृत असण्याचा आणि शिक्षित खरे तर साक्षर असण्याचाही काही संबंध आहे, असं वाटत नाही. मनाची उदात्तता, विशालता, अपार प्रेम करण्याचे सामर्थ्य आणि क्षुद्र स्वार्थातून बाहेर येणे ही सुसंस्कृत असण्याची लक्षणे आहेत. शिक्षित माणूस सुसंस्कृत असावा अशी अपेक्षा असते. आहे की नाही, हे ज्याने त्याने आपल्या मनात डोकावून पहावे. <br>{{gap}}जन्म-दा होणे ही केवळ देहनिष्ठ आणि मर्यादित बाब आहे तर माता होणे ही मन-बुद्धिनिष्ठ व्यापक अमर्याद जीवांसाठी पुरून उरणारी बाब आहे, हे मदर तेरेसांसारख्या जगन्माता सिद्ध करीत असतातच. आपण केवळ जननी वा जन्म-दा होण्यात धन्यता मानायची की यल्लम्मा (विश्वमाता) होण्याची आस बाळगायची हे आपली संस्कृतपणाची पातळी ठरवणार असते. सुरुवातीच्या दोन कथा हेच सांगतात.<br> {{gap}}आज जगाच्या पाठीवर सर्वत्र क्रूरपणा, स्वार्थ, हिंसा, बलात्कारी वृत्ती बोकाळलेली असताना या चुकत चाललेल्या जगाला सावरण्यासाठी नर- मादीमधला, प्रत्येक व्यक्तीमधला मातृत्वभाव जागायला हवा, फुलायला हवा. या अराजकाला आळा घातला तर तो फक्त मानवी मनातला मातृत्वभावच आळा घालू शकेल. या अर्थाने विश्वमातृत्वच जगाचे तारण करू शकेल. एकविसाव्या शतकाच्या उदयाबरोबर या विश्वव्यापी मातृत्वाचाही उदय व्हावा ही सदिच्छा!<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४३}}</noinclude> fc7fvy5g2wdx5he49o35gv95juksuy5 237773 237772 2026-10-08T11:51:40Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>माता होता येत नाही. म्हणून तर मुलाला ज्ञान, जन्म देणारे आणि त्याच्या मन बुद्धीचा प्रतिपाल करणारे पुरुष गुरुही 'गुरुमाऊली' होतात. सर्व विश्वाच्या सद्भावनांचे प्रेमाने पोषण करणारे ज्ञानदेव 'ज्ञानेश्वर माऊली' म्हणूनच जनमनात रुजतात. <br>{{gap}}फार काय पंढरीचा विठोबा हा पुरुषदेवही भक्ताच्या मनात वत्सल, प्रतिपालक मातृरूपात विठाई माऊली म्हणून घर करून राहतो, तेव्हा तो सर्वात जवळचा वाटतो. <br>{{gap}}म्हणून देहाने एखाद्या अपत्याला जन्म देऊन जननी होणे, न होणे बरेचसे प्रकृतीच्या अधीन असले तरी एखाद्या बालकाचा ममतेने देह, मन, बुद्धी यांचा प्रतिपाल करून माता होणे प्रत्येक सुसंस्कृत व्यक्तीला नर-नारीला शक्य आहे. आज सुसंस्कृत असण्याचा आणि शिक्षित खरे तर साक्षर असण्याचाही काही संबंध आहे, असं वाटत नाही. मनाची उदात्तता, विशालता, अपार प्रेम करण्याचे सामर्थ्य आणि क्षुद्र स्वार्थातून बाहेर येणे ही सुसंस्कृत असण्याची लक्षणे आहेत. शिक्षित माणूस सुसंस्कृत असावा अशी अपेक्षा असते. आहे की नाही, हे ज्याने त्याने आपल्या मनात डोकावून पहावे. <br>{{gap}}जन्म-दा होणे ही केवळ देहनिष्ठ आणि मर्यादित बाब आहे तर माता होणे ही मन-बुद्धिनिष्ठ व्यापक अमर्याद जीवांसाठी पुरून उरणारी बाब आहे, हे मदर तेरेसांसारख्या जगन्माता सिद्ध करीत असतातच. आपण केवळ जननी वा जन्म-दा होण्यात धन्यता मानायची की यल्लम्मा (विश्वमाता) होण्याची आस बाळगायची हे आपली संस्कृतपणाची पातळी ठरवणार असते. सुरुवातीच्या दोन कथा हेच सांगतात.<br> {{gap}}आज जगाच्या पाठीवर सर्वत्र क्रूरपणा, स्वार्थ, हिंसा, बलात्कारी वृत्ती बोकाळलेली असताना या चुकत चाललेल्या जगाला सावरण्यासाठी नर- मादीमधला, प्रत्येक व्यक्तीमधला मातृत्वभाव जागायला हवा, फुलायला हवा. या अराजकाला आळा घातला तर तो फक्त मानवी मनातला मातृत्वभावच आळा घालू शकेल. या अर्थाने विश्वमातृत्वच जगाचे तारण करू शकेल. एकविसाव्या शतकाच्या उदयाबरोबर या विश्वव्यापी मातृत्वाचाही उदय व्हावा ही सदिच्छा!<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४३}}</noinclude> 5jblym378wsjc43aj3w88evl57yqzx3 104 112444 237748 2026-10-08T06:21:39Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ पुरुषी दहशतवाद मुलगी लग्नाला आली की तिचं लग्न होणं हाच एकमेव विषय कुटुंबात महत्त्वाचा ठरतो. लग्न होऊन जेमतेम वर्ष होत आहे तोच घरात पाळणा हलावा म्हणून सासर-माहेरचे लोक उत..." 237748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ पुरुषी दहशतवाद मुलगी लग्नाला आली की तिचं लग्न होणं हाच एकमेव विषय कुटुंबात महत्त्वाचा ठरतो. लग्न होऊन जेमतेम वर्ष होत आहे तोच घरात पाळणा हलावा म्हणून सासर-माहेरचे लोक उतावीळ होतात. सासर घराला 'वंशाचा दिवा' पाहण्याची घाई झालेली असते, मुलीच्या नवऱ्याला आपलं पौरुष प्रदर्शित करण्याची घाई झालेली असते तर 'हे' लवकर घडलं नाही तर मुलीला कायमची माहेरी पाठविली जाईल की काय अशी काहीशा धास्तीनेच माहेरची मंडळीही उतावीळ असतात. या सगळ्यात बिचाऱ्या त्या मुलीची काही स्वतंत्र इच्छा असेल असं इतरांच्या मनात येत नाहीच, पण मुलीच्याही मनात येऊ नये इतकी परंपरेने तिच्या मनाची, इच्छांची बंदिस्ती केलेली असते. लग्न झाल्याबरोबर मूल जन्माला घालण्याची इच्छा झालीच पाहिजे. तसं नसेल तर मुलीतच काही दोष आहे अशी मानसिकता सर्व समाजाचीच असते. मुलगी गर्भवती झाली की, दुसरी धास्ती सुरू होते, मुलगाच होणार ना ! जणु मुलगा न होणे हा बाईचाच दोष ! पहिली मुलगी कशीतरी खपवून घेतली जाते. पण पाठोपाठ मुलगीच झाली तर बाईच्याच मनात एक अपराधगंड आणि धास्ती असते. कधी ती इतकी टोकाची असते की, बाई त्या अर्भकालाच संपविते किंवा नवजात मुलीसह स्वत:ला संपविते. पुरुषप्रधान दहशतवाद असा खोलवर रुजला आहे की, यात काही गैर आहे असं कोणालाच वाटू नये. अशी समाजमनाची घडण झाली आहे. विज्ञानयुगाने माणसाला शहाणपण यावं. सुसंस्कृतपणा वाढावा अशी वैज्ञानिकांची अपेक्षा असते. पण गर्भजलपरीक्षेचा शोध लागल्यापासून गर्भावस्थेतच स्त्री- गर्भाची भ्रूणहत्या करण्याचे प्रमाण भारताच्या सर्व भागात आणि समाजाच्या सर्व स्तरात भयावहपणे वाढले आहे. त्याआधी अनेक समाजात जन्मल्याबरोबर मुलीचा गळा घोटला जाई आणि ४४<noinclude></noinclude> b6zmlvqspzd4buyvwnv710r1ua7bajg 237775 237748 2026-10-08T11:57:25Z JayashreeVI 4058 237775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''पुरुषी दहशतवाद'''}}}} {{gap}}मुलगी लग्नाला आली की तिचं लग्न होणं हाच एकमेव विषय कुटुंबात महत्त्वाचा ठरतो. लग्न होऊन जेमतेम वर्ष होत आहे तोच घरात पाळणा हलावा म्हणून सासर-माहेरचे लोक उतावीळ होतात. सासर घराला 'वंशाचा दिवा' पाहण्याची घाई झालेली असते, मुलीच्या नवऱ्याला आपलं पौरुष प्रदर्शित करण्याची घाई झालेली असते तर 'हे' लवकर घडलं नाही तर मुलीला कायमची माहेरी पाठविली जाईल की काय अशी काहीशा धास्तीनेच माहेरची मंडळीही उतावीळ असतात. या सगळ्यात बिचाऱ्या त्या मुलीची काही स्वतंत्र इच्छा असेल असं इतरांच्या मनात येत नाहीच, पण मुलीच्याही मनात येऊ नये इतकी परंपरेने तिच्या मनाची, इच्छांची बंदिस्ती केलेली असते. लग्न झाल्याबरोबर मूल जन्माला घालण्याची इच्छा झालीच पाहिजे. तसं नसेल तर मुलीतच काही दोष आहे अशी मानसिकता सर्व समाजाचीच असते. <br>{{gap}}मुलगी गर्भवती झाली की, दुसरी धास्ती सुरू होते, मुलगाच होणार ना! जणु मुलगा न होणे हा बाईचाच दोष! पहिली मुलगी कशीतरी खपवून घेतली जाते. पण पाठोपाठ मुलगीच झाली तर बाईच्याच मनात एक अपराधगंड आणि धास्ती असते. कधी ती इतकी टोकाची असते की, बाई त्या अर्भकालाच संपविते किंवा नवजात मुलीसह स्वत:ला संपविते. <br>{{gap}}पुरुषप्रधान दहशतवाद असा खोलवर रुजला आहे की, यात काही गैर आहे असं कोणालाच वाटू नये. अशी समाजमनाची घडण झाली आहे. {{gap}}विज्ञानयुगाने माणसाला शहाणपण यावं. सुसंस्कृतपणा वाढावा अशी वैज्ञानिकांची अपेक्षा असते. पण गर्भजलपरीक्षेचा शोध लागल्यापासून गर्भावस्थेतच स्त्रीगर्भाची भ्रूणहत्या करण्याचे प्रमाण भारताच्या सर्व भागात आणि समाजाच्या सर्व स्तरात भयावहपणे वाढले आहे. {{gap}}त्याआधी अनेक समाजात जन्मल्याबरोबर मुलीचा गळा घोटला जाई आणि<noinclude>{{center|४४}}</noinclude> 6k48d3zrcq8g0slwaghvwn43waupj6d 237776 237775 2026-10-08T11:58:09Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''पुरुषी दहशतवाद'''}}}} {{gap}}मुलगी लग्नाला आली की तिचं लग्न होणं हाच एकमेव विषय कुटुंबात महत्त्वाचा ठरतो. लग्न होऊन जेमतेम वर्ष होत आहे तोच घरात पाळणा हलावा म्हणून सासर-माहेरचे लोक उतावीळ होतात. सासर घराला 'वंशाचा दिवा' पाहण्याची घाई झालेली असते, मुलीच्या नवऱ्याला आपलं पौरुष प्रदर्शित करण्याची घाई झालेली असते तर 'हे' लवकर घडलं नाही तर मुलीला कायमची माहेरी पाठविली जाईल की काय अशी काहीशा धास्तीनेच माहेरची मंडळीही उतावीळ असतात. या सगळ्यात बिचाऱ्या त्या मुलीची काही स्वतंत्र इच्छा असेल असं इतरांच्या मनात येत नाहीच, पण मुलीच्याही मनात येऊ नये इतकी परंपरेने तिच्या मनाची, इच्छांची बंदिस्ती केलेली असते. लग्न झाल्याबरोबर मूल जन्माला घालण्याची इच्छा झालीच पाहिजे. तसं नसेल तर मुलीतच काही दोष आहे अशी मानसिकता सर्व समाजाचीच असते. <br>{{gap}}मुलगी गर्भवती झाली की, दुसरी धास्ती सुरू होते, मुलगाच होणार ना! जणु मुलगा न होणे हा बाईचाच दोष! पहिली मुलगी कशीतरी खपवून घेतली जाते. पण पाठोपाठ मुलगीच झाली तर बाईच्याच मनात एक अपराधगंड आणि धास्ती असते. कधी ती इतकी टोकाची असते की, बाई त्या अर्भकालाच संपविते किंवा नवजात मुलीसह स्वत:ला संपविते. <br>{{gap}}पुरुषप्रधान दहशतवाद असा खोलवर रुजला आहे की, यात काही गैर आहे असं कोणालाच वाटू नये. अशी समाजमनाची घडण झाली आहे. <br>{{gap}}विज्ञानयुगाने माणसाला शहाणपण यावं. सुसंस्कृतपणा वाढावा अशी वैज्ञानिकांची अपेक्षा असते. पण गर्भजलपरीक्षेचा शोध लागल्यापासून गर्भावस्थेतच स्त्रीगर्भाची भ्रूणहत्या करण्याचे प्रमाण भारताच्या सर्व भागात आणि समाजाच्या सर्व स्तरात भयावहपणे वाढले आहे. {{gap}}त्याआधी अनेक समाजात जन्मल्याबरोबर मुलीचा गळा घोटला जाई आणि<noinclude>{{center|४४}}</noinclude> 7iethqj55la1orn6q0lw8o99he41r64 104 112445 237749 2026-10-08T06:23:16Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अनेक पिढ्या एखाद्या गावात मुलगी वाढूच शकली नाही याचा अभिमान बाळगला जाई, हा पुरुषी दहशतवादाचा विकृत आविष्कार आहे. सामान्यतः निसर्गात नर-मादी यांचे जन्मप्रमाण समसमान असत..." 237749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अनेक पिढ्या एखाद्या गावात मुलगी वाढूच शकली नाही याचा अभिमान बाळगला जाई, हा पुरुषी दहशतवादाचा विकृत आविष्कार आहे. सामान्यतः निसर्गात नर-मादी यांचे जन्मप्रमाण समसमान असते. स्वतःला बुद्धिमान समजणाऱ्या माणसाने त्यात इतका असमतोल निर्माण केला आहे की, काही समाजात तरुण मुलांना योग्य वधू मिळून लग्न होणे आजच कठीण होत आहे. समाजशास्त्रज्ञांच्या मते ही विषमता अशीच वाढत राहिली तर नजीकच्या भविष्यकाळात तरुणींचे अपहरण, स्त्रियांवरील बलात्कार वाढत जातील. समाजाच्या सर्वच स्तरात बाईच्या मुलीच्या मनावर एक अखंड दडपण असते. दहशत असते, दहशत असते बलात्काराची! अगदी तथाकथित कुटुंबातही बाई सुरक्षित नसते. बायका नटून-थटून घराबाहेर जातात म्हणून पुरुषी वासना चाळवल्या जाऊन बलात्कार, छेडछाड असे प्रकार होतात, असा एक साळसूद युक्तिवाद नेहमी केला जातो; पण ज्या ज्या वेळी स्त्रियांच्या संघटनांनी समाजाच्या विविध स्तरातल्या आणि विविध वयातल्या स्त्रियांची पाहणी केली तेव्हा अत्यंत धक्कादायक निष्कर्ष हाती आले आहेत. आपल्या संस्कृतीच्या उच्चतेचे आणि उदातेचे गोडवे गाणाऱ्यांनी एकदा स्त्रियांच्या अंतःस्तरातील ही वास्तविकता सहानुभूतीने समजून घ्यावी. प्राचीन साहित्यातूनही या दडपणाची अनेक उदाहरणे सापडतात. साठ टक्क्यांहून अधिक स्त्रियांना आपल्या बालपणात आणि वाढत्या वयात कुटुंबातील अगदी जवळच्या नातेवाईक पुरुषांकडून लैंगिक सतावणुकीचे अत्यंत विपरित आणि लज्जास्पद अनुभव आलेले असतात. या नातेसंबंधातील पुरुषांत आजोबा, चुलता, मामा, आते मामे, मावसभाऊ आणि क्वचित जन्मदाता बापही असतो. पुरुषाविषयीची ही दहशतीची टांगती तलवार बाईच्या डोक्यावर जन्मभर असते. नुकतीच घडलेली कोठेवाडीतील सामूहिक बलात्काराची घटना सगळ्या सुसंस्कृतेतला काळिमा फासणारी आहे. नातवाच्या वयाच्या पुरुषाने नराने आपल्या आजीच्या वयाच्या स्त्रीवर बलात्कार करणे तेही बंदिस्त वाड्यात असताना जबरदस्तीने आत घुसून करणे ही घटना आम्ही पशूहून नीच असल्याची निदर्शक नाही का? अशा पुरुषी वृत्तीचा निषेध सामूहिक सार्वत्रिक स्तरावर सुसंस्कृत पुरुषांनी केल्याची एकही घटना नाही. हे तरी कोणत्या सामाजिक मानसिकतेचे लक्षण आहे ? जाती जातीतील वैमनस्यावरून पुरुष मंडळी परस्परांच्या स्त्रियांना छळतात, निरगाठ - सुरगाठ / ४५<noinclude></noinclude> eivpexb7w5793db7mywzy35nmqdt6h3 104 112446 237750 2026-10-08T06:23:45Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ बलात्कार करतात, त्यांची नग्न धिंड काढून विटंबना करतात आणि आपल्या पुरुष असण्याची अत्यंत विकृत बीभत्स दहशत निर्माण करीत असतात. अशा बातम्या सतत वर्तमानपत्रात वाचून अंगवळण..." 237750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ बलात्कार करतात, त्यांची नग्न धिंड काढून विटंबना करतात आणि आपल्या पुरुष असण्याची अत्यंत विकृत बीभत्स दहशत निर्माण करीत असतात. अशा बातम्या सतत वर्तमानपत्रात वाचून अंगवळणी पडतात, इतकी आमची संवेदनशीलता बोथट झाली आहे. पुरुषांच्या आपआपसातल्या वैमनस्याचा बळी घेण्यासाठी पुरुषी अहंकार त्यांच्या स्त्रियांच्या अब्रूचे धिंडवडे काढण्याची परंपरा किमान रामायण, महाभारताइतकी जुनी आहे. मग ती शूर्पणखा असो, सीता असो, अंबा - अंबालिका असोत की द्रौपदी असो! या स्त्रियांचे केवळ पुरुषी अहंकारामुळे धिंडवडे निघाले आणि ती परंपरा आजतागायत चालू आहे. युद्धकाळात, युद्धजन्य परिस्थितीत तर आक्रमणकर्ते आणि ज्यांच्यावर आक्रमण होते ते दोन्ही पक्षांचे पुरुष परस्परांच्या स्त्रियांची विटंबना करण्यात आघाडीवर असतात. अत्यंत भीषणप्रकारे स्त्रियांची वाताहत होते. त्यांचे अनेक अभ्यास झाले आहेत. "स्त्री-पुरुष" या पुस्तकात छाया दातार यांनी प्राचीन काळापासूनच्या जगभराच्या युद्धातील स्त्रियांच्या विटंबना, वाताहत, बलात्कार, विकृत छळ यांच्या अभ्यासाचा पूर्ण तपशील दिला आहे, तो माणसाच्या माणूसपणाला लाज आणणारा आहे. बाईला स्वतःची इच्छा असता उपयोगी नाही. ही 'मनुप्रणित' धारणा पुरुषी मनात इतकी घट्ट रुजली आहे की, अगदी सांगून जाऊन मध्यस्थीने लग्न ठरवतानाही नकाराचा अधिकार फक्त वरपक्षाचाच असतो, ही धारणा अजूनही नाहिशी होत नाही. वधूपक्षाला नकाराचा अधिकार असू शकतो हे मनोमन स्वीकारणारा समाजस्तर अत्यंत अल्प आहे. ', तीच धारणा तरुणवर्गात दिसते आणि त्यांची अत्यंत विकृत आणि क्रूर रूपे गेल्या काही वर्षात उग्रपणे समोर आली आहेत. स्त्रीने दिलेला नकार पुरुष पचवू शकत नाही त्यासाठी तो आत्मपरीक्षण करून आपले दोष समजून घेऊ शकत नाही. जणु पुरुष म्हणून जन्माला येणं हाच मोठा पराक्रम असल्याची धारणा असल्याने आवडलेल्या मुलीने दिलेला नकार पुरुष पचवू शकले नाहीत. त्या अहंकारातून मग तरुणींचे खून, त्यांना जाळणे, अंगावर अॅसिड फेकून विद्रूप करणे, सामूहिक बलात्कार अशा विकृतींचे हिडीस आविष्कार झालेले दिसतात. पुरुषी दहशतवादाचे हे विकृत रूप दिवसेंदिवस वाढत आहे. आणि बायका मुलींनाच 'जपून' राहण्याचा उपदेश केला जात आहे. हुंडाबळी हेही पुरुषी दहशतवादाचेच एक रूप आहे. पुरुष म्हणून जन्माला येऊन एखाद्या स्त्रीशी लग्न करून जणु आपण तिच्यावर आणि तिच्या कुटुंबावर पुरुषी दहशतवाद / ४६<noinclude></noinclude> 3ujk3grepwgkm9ljgn4l9jg6vh6nf69 104 112447 237751 2026-10-08T11:00:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|'''३० '''|'''आमची युरोपची यात्रा'''|}}</noinclude>पाहिलें. या दुकानाचें नांव '''मॅगॅझँ द प्रँतां''' (वसंतविहार) असें आहे. केवढे विस्तीर्ण तें दुकान! काय तो विजेच्या दिव्यांचा लखलखाट! काय त्या अप्सरांसारख्या दिव्य पोशाख केलेल्या सेविका! तेथलें सर्व कांहीं अजब वाटलें. त्या दुकानाच्या माथ्यावरच्या गच्चीवर एक उपाहारगृह आहे.<br>{{gap}}सेननदीच्या दक्षिणेस उत्तरेइतकी प्रेक्षणीय स्थळे नाहींत. या बाबतीतहि लंडन व पॅरिस यांमध्यें साम्य आहे. पण जीं स्थळें माझ्या पॅरिसच्या दशवड्याच्या निवासांत मी प्रत्यक्ष पाहिलीं त्यांचें पूर्वपश्चिम क्रमानें आतां वर्णन करतों.<br>{{gap}}धनुष्याकार सेन नदीच्या पूर्व टोंकास '''आस्तरालिट्झ''' नांवाचा पूल व त्याच नांवाचें रेल्वे स्टेशन आहे. त्याच्या शेजारी नदीच्या किनाऱ्यास पॅरिसचें एक पशुसंग्रहालय व वनस्पतिसंग्रहालय आहे. तेथे आम्ही आगगाडीने गेलों. पॅरिसचा हा भाग लंडनच्या '''ईस्ट-एंड''' प्रमाणें गरीब लोकांच्या वस्तीचा भाग आहे. येथें पॅरिसचा मध्य व उत्तर भाग यांच्या इतकी स्वच्छताहि दिसली नाहीं.<br>{{gap}}लंडनच्या रीजंट पार्कमधील पशुसंग्रहालयाइतकें पॅरिस येथील पशुसंग्रहालय मोठे दिसलें नाहीं. या बागेत पुष्कळ स्त्रीपुरुष दररोज सहल करावयास येतात. त्यांच्या कप्प्या लावलेल्या पोशाखावरून हे लोक मजूर व गरीब वर्गातील असावे असें ताबडतोब समजून येई. बहुतेक बाया बाकावर बसून लोकरींचें वीणकाम करतांना दिसत होत्या; तसेंच लहान मुलांमुलींच्या बाबागाड्या हातानें पुढे ढकलीत चालणारे पुष्कळ बायकापुरुष दिसत होते. हिंदुस्थानांतील प्रवाशाला थोडातरी आपलेपणा व परिचितपणा वाटणारें एक नवेंच प्रेक्षणीय स्थळ या बागेला लागून आहे. तें म्हणजे मुसलमानांची मशीद हे होय. फ्रेंच लोकांच्या सत्तेखालीं आफ्रिकेमधील कांहीं प्रांत आहेत; त्यांत पुष्कळ मुसलमानी धर्माचे लोक आहेत; यांपैकीं बरेच लोक पॅरिसला येतात. त्यांच्याकरितां सरकारी खर्चानें ही मशीद नुकतीच बांधण्यांत आली आहे. ही मशीद मुसलमानी बांधकलापद्धतीची आहे. तिला हिरवट<noinclude></noinclude> 60yeewp610scs8htzcfqfbyhymf644x 104 112448 237756 2026-10-08T11:07:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''फ्रान्सची राजधानी पॅरिस'''|'''३१'''}}</noinclude>रंग दिलेला आहे. इमारतीचें लांकडी काम नक्षीदार आहे. तसेंच इमारतीला लांकडी नक्षीदार तक्तपोशी केली आहे. इमारतींतील दिवे व झुंबरें मुसलमानी रिवाजाचीं आहेत. भिंतींवर रंगाचें काम केलेलें आहे. तेंहि मुसलमानी तऱ्हेचें आहे. मधून मधून कुराणांतील उतारे भिंतींवर रंगीत अक्षरांनी लिहिले आहेत. पॅरिसमधील ही मशीद पाहून मनाला एकप्रकारचा आनंद वाटला व फ्रेंच सरकारच्या उदारमतवादित्वाचें प्रत्यक्ष प्रमाण पाहून त्याचें कौतुक करावेसें वाटलें. येथून नदीच्या दक्षिण किनाऱ्याच्या धक्क्याच्या पायवाटेने चाललें म्हणजे थोड्याच वेळांत प्रेक्षक बेटांच्या थेट समोर पण दक्षिण भागाला येतो. या भागाला लॅटिन क्वार्टर म्हणतात. पॅरिसमधील निरनिराळ्या विद्यालयांचें व त्यांत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या राहाण्याच्या सोयीचें हे ठिकाण आहे. '''कॉलेज द फ्रान्स, सॉरबॉन वैद्यक विद्यालय, औद्योगिक विद्यालय''' वगैरे सर्व प्रकारचीं विद्यालयें या एका ठिकाणीं आहेत. विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने ही गोष्ट फार सोयीची आहे. लंडनमधील विद्यालयें इतस्ततः सर्व शहरभर पसरलेलीं आहेत. ही त्या शहरीं एक गैरसोय आहे.<br>{{gap}}ही सर्व विद्यालयें सावकाशपणें पाहाणें एखादा दशवडा फक्त पॅरिस पाहाण्यास सवड असणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसाला शक्य नाहीं. म्हणून जातां येतां त्यांच्याकडे नजर टाकून मनुष्यास पुढें जावें लागतें. लागलीच पॅरिसचें '''पँथियन''' नांवाचें स्मारकमंदिर (पॅरिसचें वेस्टमिनिस्टर ॲबे- प्रख्यात पुरुषांचें पुरण्याचें व स्मारकाचें स्थान) लागतें. ही इमारत आथेन्समधील पँथियन नांवाच्या ग्रीक देवळाच्या नमुन्यावर बांधलेली आहे. ही इमारत शहराच्या शेजारच्या भागाच्या सरासरी पन्नास फूट उंच असलेल्या उंचवट्याच्या जागेवर बांधलेली असल्यामुळें फार उठावांत दिसून मनांत भरते. प्रवेशद्वारासमोर फार उंच व कंगोऱ्याच्या कॉरिंथियन खांबांनीं सुशोभित केलेला व्हरांडा लांबवर आहे व त्यावर लांब तिकोनी दगडी छप्पर आहे. या व्हरांड्याला एकंदर बावीस खांब आहेत. पण त्यांची रचना अशी कुशलतेनें केली<noinclude></noinclude> b39ubya15uuge2z7y6sq8ifnk45zimm 104 112449 237759 2026-10-08T11:16:39Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|'''३२ '''|'''आमची युरोपची यात्रा'''|}}</noinclude>आहे कीं, कोणीकडूनहि मोजलें तरी त्यांची तीनतिनांची एक रेषेंत रांग आहे असें दिसतें. ही इमारत ख्रिश्चन धर्माच्या चौकाटण्याच्या आकाराची आहे. प्रवेशद्वारांतून आंत गेलें म्हणजे खूप लांब पण प्रमाणशीर बांधणीचा मंडप दृष्टीस पडतो व मंदिराच्या सौंदर्याची, व भव्यतेची तत्काल प्रचीति पटते. येथें '''रूसो, दिदेरो''' इत्यादि प्रख्यात फ्रेंच विचारप्रवर्तकांचीं सुंदर स्मारकें असून मंडपाचे मधोमध फ्रेंच कन्व्हेन्शनचें एक भव्य स्मारक आहे. या स्मारकमंदिराच्या तळघरांतील (जेथें या प्रख्यात पुरुषांचीं प्रेतें पुरलीं आहेत) स्मारकें मात्र फारच साधीं आहेत; फक्त एकएका शिळेवर त्या पुरुषांचा स्मृतिलेख आहे. या बाबतींत वेस्टमिन्स्टरमधला 'कवींचा कोपरा' कोठें व हीं पँथियनमधलीं स्मारकें कोठें असें मनांत आल्याखेरीज रहात नाहीं. या स्मारकमंदिराचा मनोरा तीनशें फूट उंच आहे. मनोऱ्याच्या माथ्यावरील कमानदार कांचेच्या खिडक्यांच्या वर्तुळाकार गच्चीवर गेलों तेव्हां दिल्लीच्या कुतुबमिनारच्या शेवटल्या कमानदार व वर्तुळाकार मजल्यावर गेल्यासारखा भास झाला. येथूनहि पॅरिस शहराचा फार नजीकचा व फार स्पष्ट असा देखावा दिसतो हें सांगणें नकोच.<br>{{gap}}या स्मारकगृहाच्या थेट पश्चिमच्या रस्त्याने निघालों तो लवकरच '''लक्झेंबर''' राजवाड्याच्या बागेच्या मधल्या प्रचंड पुष्करणीशीं आलों; या पुष्करणीत एक, उंच उडणारें कारंजें आहे. बागेचें हे पुष्करणीचें मध्यवर्तुळ सर्वांत सखल आहे. या सखल भागाचे उजवे बाजूस '''लक्झेंबर''' राजवाडा आहे. (हल्लीं येथें फ्रान्सचें हाऊस ऑफ सिनेट- इंग्लंडच्या हाउस ऑफ लॉर्डसच्या धर्तीवरील सभा- भरतें) या सभास्थानाच्या पलीकडे एका स्वतंत्र इमारतींत लूव्ह्र पदार्थसंग्रहालयाची एक शाखा- मूर्तिकलाकृतींचा अर्वाचीन संग्रह- ठेवण्यांत आला आहे. प्रख्यात मूर्तिकारांच्या नामांकित संगमरवरी कलाकृति येथें ठेवलेल्या आहेत. या पाहून युरोपांत या कलेची केवढी प्रगति झाली आहे हे ध्यानांत येते. ही बाग लंडनमधल्या '''सेंट जेम्सेस्''' बागेप्रमाणे फार सुंदर<noinclude></noinclude> 7cvq26n4c45x4lfts6eqyvu6gikvm1d 104 112450 237763 2026-10-08T11:19:58Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{rh|नं. ३|'''पॅरिस : पँथीयन मंदिर'''|पान ३२}}{{nop}}" 237763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{rh|नं. ३|'''पॅरिस : पँथीयन मंदिर'''|पान ३२}}{{nop}}<noinclude></noinclude> h7yqm3ja7hsjkw06yc19av82zjvkfk7 104 112451 237765 2026-10-08T11:21:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<br> {{rh|नं. ४|'''नेपोलियन बोर्नापाटाची कबर'''|पान ३३}}{{nop}}" 237765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude><br> {{rh|नं. ४|'''नेपोलियन बोर्नापाटाची कबर'''|पान ३३}}{{nop}}<noinclude></noinclude> jwiwq2970t7ruj54lrt1mgbb3sfrb9k 104 112452 237766 2026-10-08T11:28:54Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''फ्रान्सची राजधानी पॅरिस'''|'''३३'''}}</noinclude>आहे. राजवाड्याच्या समोर थेट दक्षिणेला ही बऱ्याच लांबवर गेली असून त्यांत चेसनट झाडांच्या रांगाच रांगा सारख्या अंतरावर लावलेल्या आहेत. आपल्या इकडे तंबाखूची रोपें जशीं चोहींकडून सारख्या सारख्या अंतरावर लावतात त्याप्रमाणें इकडील या झाडांची लावणी केलेली असल्यामुळे ती फार मनोहर दिसते; शिवाय सर्व काळ हा बागेचा भाग गर्द छायेनें आच्छादिलेला असतो. ही बाग थेट पॅरिसच्या वेधशाळेपर्यंत गेली आहे. वेधशाळेच्या अलीकडे समोरच एका सुंदर चबुतऱ्यावर एक स्मारक पुतळा आहे. नंतर बागेस सुरवात होते व सुरवातीस एक फारच मोठं कारंजें आहे; या कारंज्याच्या चारी बाजूंस दोन दोन घोड्यांची जोडी असून कारंज्याच्या वर चार अप्सरांची चित्रे आहेत व त्या चौघींनीं हातावर पृथ्वीचा गोल तोलून धरला आहे; शिल्पकलेचें प्रदर्शन करणारें असें हे मोठें मौजेचे कारंजें आहे. सारांश, या बागेची सर्व रचना मोठ्या कौशल्याची आहे हें खरें.<br>{{gap}}पॅरिसच्या दक्षिणभागांतील सर्वांत सुंदर प्रेक्षणीय स्थळ म्हणजे चवदाव्या लुई राजानें जखमी व अशक्त शिपायांच्या शुश्रूषेकरितां व निवासाकरितां बांधलेली '''ओटो द इनव्हाली द''' नांवाची विस्तीर्ण इमारत व तिच्या पाठीमागे बांधलेली '''नेपोलियन बोनापार्टाची समाधि''' हे होय.<br>{{gap}}आम्ही '''बुलव्हार सेंट जरमेन''' या सुंदर राजरस्त्यानें '''काँकार्ड''' पुलाशीं आलों व चेंबर ऑफ डेप्युटीज ही इमारत डाव्या हातास टाकून सेननदीच्या कांठाच्या रस्त्यानें '''अलेक्झँडर दि थर्ड''' या पुलाशीं आलों. पॅरिस शहरांतील सेननदीवरील पुलांपैकीं हा सर्वात सुंदर पूल आहे. आधी हा पूल लोखंडी एक कमानीचा पूल (लांबच लांब पण कमी उंच अशी ही कमान) आहे. कमानीच्या दोन्ही बाजूंच्या खोलगट भागांवर नऊ नऊ छोट्या पण चढत्या कमानी करून रस्त्याची पातळी साधली आहे! पुलाच्या दोन्ही टोकांस दोन दोन नक्षीदार खांब बसविले असून त्या प्रत्येकावर सपक्ष घोड्यांची चित्रे बसविलीं आहेत; व सर्व खांबांच्या नक्षीला सोनेरी<noinclude></noinclude> pwr7cb0ppky7y88zhoyxn02snrm492m 104 112453 237767 2026-10-08T11:35:12Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|'''३४'''|'''आमची युरोपची यात्रा'''|}}</noinclude>मुलामा दिला आहे. पुलाच्या मधोमध दोन्ही बाजूंस राक्षसी मूर्ति बसविलेल्या आहेत. कमानीच्या खालच्या भागावर कितीतरी चित्रे कोरलीं आहेत. हा पूल लंडनच्या वेस्टमिन्स्टर पुलापेक्षांहि जास्त सुंदर व शिल्पकलानिदर्शक आहे यांत शंका नाहीं. या सुंदर पुलावरून नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर गेलें म्हणजे पायवाटांमुळें पटासारखे दिसणारें, हिरव्यागार गवतानें आच्छादलेलें भलें मोठें पटांगण लागतें. हे पटांगण ओलांडून गेलें म्हणजे लूव्ह्र राजवाड्यासारखी विस्तीर्ण इमारत दृष्टीस पडते. चवदाव्या लुईच्या कारकीर्दीत बांधलेल्या या इमारतींत ७००० शिपायांची राहण्याची सोय होत असे; इतकी ही इमारत विस्तीर्ण व प्रचंड आहे. या इमारतीला चार पांच चौक आहेत. हल्लीं त्यांत लष्करी खात्याची कचेरी आणि आयुधागार व लष्करी पदार्थसंग्रहालय आहे. ज्याप्रमाणें लूव्ह्र पदार्थसंग्रहालय एका दिवसांत पाहणें अशक्य आहे, त्याप्रमाणें याहि पदार्थसंग्रहालयाची स्थिति आहे. सहज ओझरतें पहावयाचें म्हटलें तरी आम्हांला दोन तास लागले. या विस्तीर्ण इमारतीचें मागें शिपायांकरितां बांधलेलें प्रार्थनामंदिर आहे व त्याचे मागें नेपोलियनच्या समाधीची घुमटाची सुंदर इमारत आहे. समाधि दक्षिणाभिमुख आहे व पुढच्या बाजूला हिरव्यागार गवताचें प्रशस्त पटांगण आहे.<br>{{gap}}जणुं कांहीं एकरंगी हिरवा गालिचा सर्व पटांगणभर पसरला आहे. असा भास होतो. या पटांगणाला काजळी रंगाचा उंच लोखंडी कठडा असून कठड्याच्या नक्षीला व कठड्याच्या वर भाल्यासारख्या टोंकांना सोनेरी रंग दिलेला आहे व समाधीच्या दगडाचा रंग पांढरा आहे. पांढरा, हिरवा, काळा व पिवळा या रंगांचें मनोहर मिश्रण या समाधीच्या दर्शनी भागांत झाल्यामुळे या समाधीच्या प्रथमदर्शनाचा फार अनुकूल असा परिणाम मनावर होतो यांत शंका नाहीं. समाधीच्या मधोमध एक मोठा घुमट आहे. या उंच घुमटावर उंचच उंच असा सोनेरी क्रॉस आहे. या समाधीचे दार बरोबर बारा वाजतां उघडण्यांत येतें. आम्हीं जरा आधीं गेल्यामुळें आम्हांला थोडा वेळ बाहेर वाट पहात बसावें लागलें. पण<noinclude></noinclude> o5dszx98sx9x38qw9oguc78vtwjvx9z 104 112454 237768 2026-10-08T11:42:31Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''फ्रान्सची राजधानी पॅरिस'''|'''३५'''}}</noinclude>सभोवारचा सुंदर देखावा व समाधीचा पुढला भाग आम्हांला सावकाश व लक्षपूर्वक पाहतां आला. या पुढच्या व्हरांड्याला एकंदर बारा वाटोळे उंच खांब आहेत; पण ते एका रांगेत नाहींत. चार चार खांबांच्या तीन रांगा आहेत; पहिल्या पुढच्या रांगेत चार खांब आहेत; याच्या मागच्या रांगेत एक-एक खांब पलीकडे घेतला आहे; तिसऱ्या रांगेचा एकएक खांब दुसऱ्याच्याहि पलीकडे आहे व मुख्य इमारतीच्या भिंतीला अर्धखांब दाखविले आहेत. अशी मोठी प्रमाणशीर खांबांची रचना केल्यामुळे हा समाधीचा प्रवेशभाग फारच सुंदर दिसतो. समाधीच्या आंत प्रवेश केल्याबरोबर एक पांढऱ्या संगमरवरी दगडाच्या सलग कठड्याचें वर्तुळ केलेलें आहे. हे वर्तुळ जमिनीच्या आंत नऊ फूट खोल आहे. वर्तुळाचे आंतल्या बाजूस आठ खांब असून त्या खांबांवर स्त्रियांचे पूर्णप्रमाण सुंदर पुतळे उभे बसविलेले आहेत. वर्तुळाचे मधोमध हिरवट रंगाच्या तकाकणाऱ्या एका मोठ्या शिळेवर काळसर तांबड्या रंगाच्या व आरशासारख्या गुळगुळीत दगडी पेटीमध्यें नेपोलियनचा मृतदेह ठेविला आहे. या समाधीचें मागे संगमरवरी पायऱ्या असलेला उंच चबुतरा आहे व त्यावर चौकोनी मंडप मेघडंबरीसकट उभारलेला आहे. याचे खांब एकसंधी संगमरवरी असून, ते वळलेल्या दोरीप्रमाणें किंवा पिळलेल्या वेलीप्रमाणें खोदलेले आहेत. मेघडंबरी सर्व सोनेरी पत्र्यानें मढविलेली आहे. मंडपामध्यें त्रिशूलावर अडकविलेल्या येशू ख्रिस्ताची मूर्ति व क्रॉस बसविलेला आहे. या क्रॉसवर व मूर्तीवर नाटकांतल्या सीनरीप्रमाणे हिरवा तांबडा निळा असे रंग पडावे अशी मोठी कौशल्याची योजना केली आहे. या समाधीचें काम कमालीच्या कौशल्याचें असून त्याच्यावर फ्रेंच लोकांनीं पैसा पाण्यासारखा खर्च केला आहे. यावरून फ्रेंच लोकांना नेपोलियनबद्दल किती विलक्षण आदर व प्रेम वाटतें याची प्रचीती मनाला पटते. ही समाधि एडिंबरो किल्ल्यांतील स्कॉटिश महायुद्धस्मारकापेक्षांहि सरस आहे असें मला वाटलें.<br>{{gap}}पॅरिसच्या प्रेक्षणीय स्थळांपैकीं विशेष वर्णनीय असें स्थळ म्हणजे जगप्रसिद्ध '''एफेल टॉवर''' हे होय. नक्षत्र विजयस्तंभापासून जे मोठमोठे<noinclude></noinclude> gn9zdbzz8ibxc7ylmrf2y8k0d9c1h8m 104 112455 237769 2026-10-08T11:46:51Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|'''३६ '''|'''आमची युरोपची यात्रा'''|}}</noinclude>बारा राजरस्ते फुटतात, त्यांपैकीं '''क्लेबर''' नांवाच्या दक्षिणेकडे जाणाऱ्या राजरस्त्यानें ट्रॅमनें या टॉवरला जातां येतें. हा रस्ता दुतर्फा लावलेल्या वृक्षराजींनीं शोभायमान केलेला आहे. या सरळ सुतासारख्या रस्त्यानें आलें म्हणजे '''त्रोंकादेरो''' नांवाची धनुष्याकार सुंदर इमारत लागते. ही इमारत '''ग्रांद पॅले व पती पॅले''' प्रमाणेच प्रदर्शनाकरितां सन १८७८ मध्यें बांधण्यांत आली. ही इमारत तांबड्या विटांची असून इमारतीचा मुख्य भाग वर्तुळाकार आहे. त्याच्या वरचा घुमट १८० फूट आहे व बाजूच्या धनुष्याकार कोपऱ्यावर दोन मनोरे केले आहेत. ते २७० फूट उंच आहेत. या इमारतीच्या दक्षिणेस सेननदीपर्यंत सुंदर बाग केलेली आहे. ही बाग एकाखाली एक अशा उतरत्या मजगीची आहे व प्रत्येक मजगीवर एक लहान पुष्करणी आहे. शेवटच्या सपाट जागेवर एक मोठी पुष्करणी असून त्याच्या चारी बाजूंस चार हुबेहुब दगडी पुतळे- एक घोडयाचा, दुसरा बैलाचा, तिसरा हत्तीचा व चवथा गेंड्याचा- बसविलेले आहेत. या पुतळ्यांची कारागिरी फार वाखाणण्यासारखी आहे. ही बाग पहात पहात आम्हीं समोर असलेल्या सेननदीवरील '''येना''' नांवाच्या सुंदर पुलावर आलो. येथून नदीच्या दोन्ही किनाऱ्यांचा देखावा विलक्षण चित्ताकर्षक आहे. पुलाला लागून '''शाँ द मार''' नांवाचें लांबरुंद हिरव्यागार हरळीनें आच्छादिलेलें व म्हणूनच हिरव्याचार एकरंगी गालिच्याप्रमाणे दिसणारें सपाट मैदान लागतें. त्याच्यामध्यें तो प्रख्यात प्रचंड एफेल टॉवर बांधण्यांत आलेला आहे. हा प्रचंड टॉवर १८७८ च्या प्रदर्शनानिमित्त बांधण्यांत आला. या टॉवरची कल्पना, योजना व घटना या सर्वांचें श्रेय एफेल नांवाच्या इंजिनियरास आहे व म्हणूनच हा प्रचंड टॉवर त्याचे नांवानें प्रख्यात आहे. सुएझ कॅनालच्या कल्पकाप्रमाणें हा मोठा दीर्यायुषी पुरुष होता. हा सन १८३२ मध्ये जन्मला होता व सन १९२३ मध्ये ९१ वर्षांचा होऊन वारला. यानें कित्येक प्रचंड लोखंडी पूल बांधून नांव मिळविलें होतें. सन १८७९ च्या प्रचंड प्रदर्शनांतील एक आश्चर्य म्हणून या टॉवरची कल्पना सन १८७६ मध्ये<noinclude></noinclude> 9fazpmk3du86rk3clqmyldxcmls6oo5 104 112456 237774 2026-10-08T11:54:53Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''फ्रान्सची राजधानी पॅरिस'''|'''३७'''}}</noinclude>एफेलनें काढली. सरकारला ती पसंत झाली व कांहीं अटीवर एफेलला एक हजार फुट उंचीचा पूर्ण लोखंडी टॉवर बांधण्याची परवानगी मिळाली. तीन वर्षांत, प्रदर्शनाचे पूर्वी, हें प्रचंड व अजस्र काम एफेलनें पुरें केलें. हा एक हजार फूट उंचीचा टॉवर सामान्यतः प्रार्थनामंदिराचीं जीं शिखरें असतात त्यांच्या पांचपट उंच आहे. पृथ्वीवर मानवीकृतीनें तयार केलेलें येवढे उंच ठिकाण नाहीं. हा टॉवर चार प्रचंड तिरप्या लोखंडी जोडखांबांवर उभारलेला वाटोळा पण निमुळता होत गेलेला आहे. टॉवर लोखंडी तुळया व लोखंडी कमानी व कैच्या यांच्या जोडणीनें तयार केलेला आहे. चारी प्रचंड जोडखांब बरोबर दिशा साधून खंबीर पायावर तिरपे वसविले आहेत व ते चार प्रचंड कमानींनीं जोडलेले असून त्यावर तुळया टाकून त्यावर पहिला मजला तयार केला आहे. या चार खांबांमधील खुली जागा सुमारें दोन एकर आहे. पहिला मजला जमिनीपासून सुमारें १२० फूट उंच आहे. दुसरा मजला सुमारें ३५० फूट उंच आहे; तिसरा सजला सुमारें ८०० फुटांवर व टॉवरचा माथा १००० फुटांवर आहे. सर्व टॉवरचें काम लोखंडी आहे. इतकें अजस्र काम तयार करण्यास हजारों कारागीर सारखे तीन वर्षे खपत होते. या टॉवरच्या निरनिराळ्या भागांच्या प्लॅन्सचे ५००० नकाशे होते; २५ लाख रिव्हेट या प्रचंड टॉवरला लागले. टॉवरच्या वर जाण्यास विजेचे पाळणे आहेत; पहिल्या मजल्यावर चहापानगृह आहे. टॉवर पाहण्यास व वर जाण्यास एकंदर ५ फ्रांक पडतात. दर मजल्यावरून सभोवारची शोभा पाहण्याकरितां सभोवार सुंदर ग्यालरी काढलेली आहे. सर्वांत वरच्या मजल्यावर चढलें म्हणजे पॅरिस शहराचा अद्वितीय देखावा दिसतो; इतक्या उंचावरून माणसें खेळण्यांतल्या बाहुल्याप्रमाणे दिसतात व मोटारी खेळमोटारीसारख्या दिसतात. या टॉवरवर पायऱ्यांनीसुद्धां जातां येतें; पण हे श्रमाचें काम आहे. कारण पायऱ्या सुमारे १८०० आहेत. हा टॉवर म्हणजे जगांतलें एक आश्चर्य आहे यांत शंका नाहीं. त्याचें प्रचंडत्व, अजस्रपणा व आश्चर्यकारकत्व हीं प्रत्यक्ष पाहिल्यावांचून कळणे कठीण<noinclude></noinclude> guom0hv7ktah1eu5tn3zj0oay940dzf