विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 2141 237792 237558 2026-10-09T17:17:09Z कल्पनाशक्ती 3813 237792 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[छन्दोरचना]] |Language=mr |Volume= |Author=डॉ. [[साहित्यिक:माधव त्रिंबक पटवर्धन|माधव त्रिंबक पटवर्धन]] ऊर्फ माधव जूलियन (२१ जानेवारी, इ.स. १८९४; बडोदा - २९ नोव्हेंबर, इ.स. १९३९) |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=M. N. Kulkarni , कर्नाटक पब्लिशिंग हाउस |Address=(चीरा बाजार) मुम्बअी २ |Year=1937 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist 4="INTRODUCTION" 6 ="सिंहावलोकन" 10 ="अनुक्रमणिका" 14="सङ्क्षेपांचें स्पष्टीकरण" 28="अध्याय १ ला काही छन्दोविषयक प्रश्न" 75="अध्याय २ रा यमक, यति, अक्षर आणि गण" 117="वृत्तविचार आणि वृत्तविस्तार"/> |Volumes= |Remarks=<inputbox> type=fulltext prefix= पान:छन्दोरचना break=no width=10 searchbuttonlabel=छन्दोरचनातील माहिती शोधा </inputbox> |Width= |Css= |Header= |Footer= }} hpa7jnitmx40bml7ggihaqgnr03iopj 104 5824 237782 15611 2026-10-09T15:32:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''८१'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{gap}}लेखनाप्रमाणे सरळ वाचन करीत गेलें की तें प्रायः शुद्ध व्हायचेंच हा जसा बालबोध (नागरी) लिपीचा विशेष आहे, त्याप्रमाणे आधुनिक मराठी कविता लेखनाप्रमाणे सलग स्पष्ट वाचीत गेल्याने तिच्यांतील छन्दाचा बोध आपोआप होतो, हा जो बहुमोल विशेष मोरोपन्त - देवलादि पद्यप्रभूंना मराठींत कमावून आणिला आहे तो गमावणें अनर्थावह होअील. हा विशेष प्राचीन मराठी कवितेंत नसल्यामुळे शेकडों अर्थदृष्ट्या सरस अशीं पदें दुर्दैवाने गद्यासारखी वाचावीं लागतात; कारण लेखनानुसारी वाचनाने त्यांच्यांतील छन्दाचा बोध होत नाहीं. पद्यरचनेंत अडचणी येत नाहीत असें नाही; परन्तु अडचणीच्या निमित्ताने अस्पष्टोच्चाराचा चञ्चुप्रवेश होअू दिला तर तो परिणाम घातक झाल्याविना रहाणार नाही. प्रणय, प्रीति आणि प्रेम ही शब्दत्रयी मात्र जितकी अपरिहार्य तितकीच जाचक आहे तेव्हा या तीन शब्दांच्या पुरताच 'तीव्रप्रयत्नोच्चार' क्षम्य ठरेल. संयुक्त वर्णाचा अुच्चार अस्पष्ट करणें हा अक्षम्य दोष आहे हें मनाला पटल्याविना तो टाळण्याचे कष्ट कोणी करणार नाही. असे दोष जितके दुर्मिळ तितकें कवीचें पद्यपटुत्व प्रशंसनीय ठरते. असे दोष टाळतां यावेत म्हणूनच तर कवीला शब्दक्रम फिरविण्याची, अपरिचित पर्याय वापरण्याची आणि शब्दांचीं रूपें विकृत करण्याची थोडी मोकळीक असते.<br> {{center|{{x-larger|४ निरङ्कुशत्वाच्या मर्यादा}}}} {{gap}}या मोकळिकीचा विचार थोड्या विस्ताराने येथेच करून टाकणें बरें. पद्यरचना म्हणजे विशिष्ट साच्यांत निरनिराळ्या मात्राकाराचे शब्द-खडे बसवून करावयाची सार्थ आणि लयबद्ध अक्षररचना होय. ही जितकी हृदयङ्गम तितकीच दुष्कर असल्याने गद्यलेखकापेक्षा कवीला थोडें अधिक स्वातन्त्र्य देण्यांत येते. हेंच निराळ्या शब्दांनी साङ्गायचें म्हणजे काव्याची गद्यभाषासरणीपासून च्युति ही काही प्रमाणांतच क्षम्य असते. तेव्हा कवीने किती स्वातन्त्र्य चालवावें याचा विचार नेमस्तपणाने आणि तडजोडीने व्हायला पाहिजे. कवि आणि वाचक यांनी अेकमेकांची सोय पहायला हवी; आणि भाषा ही सर्वांचीच असल्यामुळे तिच्या स्थैर्याकडे, स्वत्वरक्षणाकडे आणि संवर्धनाकडे सर्वांनीच लक्ष्य पुरवायला हवें. शब्दक्रम फिरविण्याची आणि अपरिचित पर्याय नि शब्दांचीं<noinclude><br>{{gap}}छ. ६</noinclude> hufy9fy7pc3j5sdf6zw22162o1poki0 104 5825 237783 15612 2026-10-09T15:39:44Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८२'''|}}</noinclude>प्राचीन वा ग्रामीण रूपें वापरण्याची मोकळीक कवीला असली, तरी आपल्या भाषेत दूरान्वय आणि दुर्बोधता हीं येत नाहीत याविषयी कवीला दक्षता बाळगावीच लागते. ज्या कालांत कवि रचना करितो त्या काळच्या लोकांना तो आपलीच प्रचलित भाषा लिहीत आहे हें पटलें पाहिजे. नाहीतर त्यांना त्या काव्याविषयी आपुलीक वाटणार नाही. कवीला अेकन्दर ज्या शब्दसङ्ग्रहाची आवश्यकता भासते त्यांत अव्ययसर्वनामादि पदोपदी येणारे काही शब्द असतात, आणि मराठी पद्यांत त्यांचीं अनेक रूपें प्रचलित आहेत. तेव्हा या बहुरूपी चिल्हर शब्दांचा अुपयोग केल्यास आणि समानार्थी शब्दांचा साठा ठेविल्यास, "अपि माषं मषं कुर्यात् छन्दोभङ्गं न कारयेत्" असें जरी वचन आहे तरी सामान्यतः शब्दांची विकृति करण्याचा प्रसङ्ग कवीवर ओढवणार नाही.<br>{{gap}}(१) संस्कृत धातूपासून, भूतकालवाचक धातुसाधित अव्ययापासून, आणि नामापासून, तसेंच मराठी नामापासून नि विशेषणापासून क्रियापदें सिद्ध करण्याने अर्थ थोडक्या शब्दांत साङ्गतां येतो. अशा रीतीनें सिद्ध केलेलीं क्रियापदें अुच्चारसुलभ आणि सुटसुटीत मात्र असावीत. प्राचीन मराठी कवींनी घालून दिलेलें हें वळण पद्यांतच नव्हे तर निर्भीडपणें गद्यांतहि गिरविलें पाहिजे. यांत भाषेचें हितच आहे.<br>{{gap}}(२) करीं, करिशी, करी, करिती यासारख्या रूपांचा अुपयोग अनेक काळ दाखवायला होतो. यांचा त्याग करूं नये. अीकारान्त रूप सकर्मक क्रियापदासाठी योजण्याकडे लक्ष्य द्यावें.<br>{{gap}}(३) न हें अव्यय वाक्यांत कोठेहि घालून क्रियापदाचें नकारार्थी रूप साधितां येतें.<br>{{gap}}(४) काही क्रियापदांच्या भूतकालाच्या रूपांत अुडला, अुडाला असे दोन्ही प्रकार आहेत. दोन्हीहि पद्यांत रूढ असले तरी होतां होअील तों जें रूप गद्यांत रूढ आहे तें वापरण्याकडे प्रवृत्ति असावी. अुबाला, जुळाला, झिजाला, तसेंच निघला, निमला, मिळला हीं रूपें बहुशः कोणी गद्यांत वापरीत नाही आणि पद्यांतहि वापरू नये.<br>{{gap}}(५) करिती, करिशी यांच्या ठिकाणीं करिति, करिशि हीं रूपें केव्हा केव्हा<noinclude></noinclude> 2x9o46bxuuwe7bdw0opucpjtdp5ibez 104 5826 237784 15613 2026-10-09T15:55:30Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''८३'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>वापरावीत; परन्तु जाअी, करी अशा द्व्यक्षरी रूपांतील अन्त्यस्वर ऱ्हस्व करूं नये.<br>{{gap}}(६) करीत, जाशील अशा अकारान्त रूपांतील अुपान्त्य स्वर ऱ्हस्व केला तरी चालेल; परन्तु अन्त्याक्षर दीर्घ असतांना अुपान्त्य स्वर ऱ्हस्व असतो तो दीर्घ करून फुङ्कीतों, करीती अशों रूपें योजणें टाळावें.<br>{{gap}}(७) गेली, अुठली अशा भूतकाळाच्या रूपांतील अन्त्य अी ऱ्हस्व करूं नये. बसेल, जातेस अशा रूपांतील अुपान्त्य अेकार ऱ्हस्व करण्यासाठी बसल, जातिस अशी रूपें वापरुं नयेत. पाहूं याचीं पाहों, पाहुं अशी दोन्ही रूपें चालतील; परंतु करो, करोत यांचीं करु, करुत अशों रूपें युक्त वाटत नाहीत,<br>{{gap}}(८) लागली याच्या ठिकाणी 'लागयिली' (केक २०) हें रूप कसेसेंच वाटतें. अशी रूपें वैरल्यानेच वापरावीत. धाविन्नला, करिजेतो अशी रूपें मात्र आधुनिक मराठी पद्यांत मुळीच वापरू नयेत.<br>{{gap}}(९) घेअी, देअी अशा द्व्यक्षरी रूपांच्या ठिकाणीं घे, दे, ने, पी, भी, ये, वी, हो अशीं अेकाक्षरी रूपें वापरणें सोयीचेंच आहे.<br>{{gap}}(१०) अून प्रत्ययान्त शब्दांत अूचा अु, ओ करितां येतो आणि न चीं नि, नी, निया, नीया अशी चार रूपें करितां येतात, करौनि, म्हणौनि हीं रूपें मात्र आता चालणार नाहीत.<br>{{gap}}(११) 'कां करितां विघ्नाला?" (टिक १०६) याप्रमाणे द्वितीयेचा प्रत्यय निष्कारण लावणें अिष्ट नाही.<br>{{gap}}(१२) विभक्तिप्रत्ययाचा लोप करून तें कार्य सामान्यरूपाकडूनच करून घ्यावयाचें तें सुद्धा अकारान्त आणि आकारान्त नामांच्याच आणि द्वितीया-चतुर्थीपुरतेंच करून घ्यावें. 'तातडीने'चें कार्य 'तातडी' या रूपाने करून घेणें योग्य नाही.<br>{{gap}}(१३) तें हा द्वितीयेचा प्रत्यय, अे, अी, हीं हे तृतीयेचे प्रत्यय आणि आं, अीः हे सप्तमीचे प्रत्यय हे पद्यांतच आढळतात. तारतम्याने त्यांचा अुपयोग चालू ठेवायला काही अडचण नाही. अे, अी हे तृतीयेचे प्रत्यय अकारान्त नामासच लावावेत आणि सप्तमीचा प्रत्यय अीं याचें ऱ्हस्वीकरण करू नये.<br>{{gap}}(१४) सामान्यरूपांतील अुपान्त्यस्वराचें ऱ्हस्वीकरण करू नये. सतिला, काकुने हीं रूपें वापरणें अुचित नाही.{{nop}}<noinclude></noinclude> pvtd63g8y744avz9i8ra5rphm2wl39v 104 5827 237785 15614 2026-10-09T16:05:06Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८४'''|}}</noinclude>{{gap}}(१५) विशेष्यांच्या सङ्गती विशेषणांसहि विभक्तिप्रत्यय लावण्याची संस्कृतांतील पद्धत मराठींत योग्य नाही. 'पवित्रे चरित्रे' 'पावनें अुपवनें' 'मङ्गलें जङ्गलें' हे प्रयोग अमराठी वाटतात.<br>{{gap}}(१६) शुद्ध संस्कृत शब्द स्थिरोच्चार असल्यास त्यांची विकृति करूं नये. सामान्यरूप करितांना अुपान्त्य स्वर दीर्घ असल्यास तो ऱ्हस्व होतो हा मराठी शब्दांच्या विषयींचा नियम संस्कृत शब्दांना लावू नये. प्रितीला, रुपानें हीं रूपें चाङ्गली दिसत नाहींत. 'शरिराला' हें रूप अेकवेळ चालेल; पण 'शरिरभोग' तर अगदी असह्य होतो.<br>{{gap}}(१७) नदी, वधू यांसारखे जे दीर्घ स्वरान्त शब्द आहेत त्यांतील अन्त्य स्वर कधीच ऱ्हस्व करूं नये.<br>{{gap}}(१८) प्रीति, हेतु यासारख्या अिकारान्त आणि अुकारान्त नामांतील अन्त्यस्वर छन्दोवशात् दीर्घ लिहावेत; प्रीत, हेत अित्यादि काही थोडक्या शब्दांत यमकासाठी अन्त्य अकार हो द्यावा. समासांत मात्र हे शब्द शुद्ध रूपांतच योजावेत. दृष्टीशर, प्रीतीयुक्त, रघूनायक अशीं समस्तरूपें त्याज्य होत.<br>{{gap}}(१९) हृत् या नामाचें हृदीं हें सप्तमीचें रूप चालू ठेवावें पण समासांत हृदकमल न म्हणतां हृत्कमलच म्हणावें.<br>{{gap}}(२०) शशिन्, हस्तिन् सारखीं जीं नामें आहेत त्यांचीं प्रथमेचीं रूपें शशी, हस्ती अशीं असतात. या रूपांतील अन्त्य अकार ऱ्हस्व केला तरी चालेल; पण अुलटपक्षी समासांत शशी- वदना, हस्तीदन्त अशीं रूपें त्याज्य गणावीत.<br>{{gap}}(२१) छन्दस्, तपस्, तेजस्, नभस्, यांसारखीं जीं नामें आहेत त्यांतील अन्त्य स् चा साहजिकच विसर पडतो. शिक्षणाच्या प्रसारामुळे छन्दोमञ्जरी, तपोबल, तेजोभङ्ग, मनोरञ्जन अित्यादि समास जरी सर्वसामान्य परिचयाचे झाले आहेत तरी नवीन समास करितांना मन-रञ्जनासारखे करण्यांत आले तर ते क्षम्य मानावेत.<br>{{gap}}(२२) मराठी समासांत सन्धि वैकल्पिक असला तरी शुद्ध संस्कृत समासांत तरी या विकल्पाला वाव नसावा. 'प्रभातअुदय,' 'जन-अिच्छा,' 'अुत्कण्ठा- अनळ' अशीं समस्तरूपें वापरू नयेत.{{nop}}<noinclude></noinclude> fic6550fuilx8f50qr2zdncl00zppmp 104 5828 237786 15615 2026-10-09T16:17:58Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''८५'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{gap}}(२३) प्राचीन मराठी कवितेंत अकारान्त स्त्रीलिङ्गी नामांना निष्कारण अी जोडीत असत जसें आगी, सरी, चाडी, तळमळी. हीं रूपें आता नकोत<br>{{gap}}(२४) आता, आपणां, आपुला अित्यादि पाच सहा शब्द सोडले तर शब्दारम्भींच्या आचा अ करणें युक्त नाही. आङ्ग, आजून, आळस हीं रूपेंहि त्याज्य मानावीत.<br>{{gap}}(२५) धक्का, बुक्की, हद्द अित्यादि शब्दांत दुहेरी व्यञ्जनाच्या ठिकाणीं अेकेरी व्यञ्जन सहसा वापरूं नये.<br>{{gap}}(२६) छी, थू, तू, मी अित्यादि अेकाक्षरी शब्द ऱ्हस्व वापरू नयेत; पण हा नियम की, नी, ही, या अव्ययांना लागू नसावा.<br>{{gap}}(२७) सर्वनामांच्या रूपांत विविधता फार आहे. मला याच्या ठिकाणीं मज, मजला, मजलागी, मजलागून, मशी, मजशी, मातें, मजप्रति अशीं आठ रूपें वापरितां येतात. माझ्या, तुझ्या, त्याच्या, याचीं माझिया, तुझिया, त्याचिया अशींहि रूपें होतात. अियेस, तियेचें, तयाला, मियां, म्यां, तुवां, त्वां अित्यादि विविध रूपें तारतम्याने वापरून जिवन्त ठेवावींत. आम्ही तुम्ही, माझी, तुझी, त्याची अित्यादि शब्दांतील अन्त्य स्वर ऱ्हस्व करूं नये. ही, जी, ती या स्त्रीलिङ्गी रूपांच्या ठिकाणी हे, जे, ते हीं रूपें यमकादि शब्दचमत्कृतीपुरतीच वापरण्यासारखी आहेत.<br>{{gap}}(२८) सर्वनामांप्रमाणेच अव्ययांचीहि विविध रूपें आढळतात. याच शब्दांना चिल्हर म्हटलें आहे. अितर शब्द अविकृत रहावेत म्हणून या किरकोळ शब्दांची विविध रूपें चालू रहावींत हेंच योग्य होय. रूपांची विविधता पहा:-<br>{{gap}}(१) अलीकडे, अल्याड, अैलीकडे, अैलाड.<br>{{gap}}(२) असें, जैसें, अेवि, अेवी, कसें, कैसें, केवि, केवी, तसें, तैसें, तेवि, तेवी<br>{{gap}}(३) आज, अजि, आजी.<br>{{gap}}(४) आणि, अन्, नि.<br>{{gap}}(५) अिथ, अिथे, येथे, कुठ, कुठे, कोठे, तिथ, तिथे, तेथे.<br>{{gap}}(६) कअी, कैं, कदा, कधी, कव्हा, केव्हा, जअी, जैं, जव, जधीं, जव्हा, जेव्हा त्याचप्रमाणें तअी, तैं अित्यादि{{nop}}<noinclude></noinclude> mxj16wqppuvg6v4ahlloa42xtawsy5c 104 5829 237787 15616 2026-10-09T16:28:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८६'''|}}</noinclude>{{gap}}(७) कडून, कून, पासून, पून.<br>{{gap}}(८) खाली, खालें, खालति, खालती, खालील, खालला.<br>{{gap}}(९) जर, जरि, जरी, तर, तरि, तरी, परि, परी, परीस.<br>{{gap}}(१०) झणी, लवलाही, लौकरी, झडकरी, सत्वरी.<br>{{gap}}(११) नाही, नहि.<br>{{gap}}(११) नित्य, नित.<br>{{gap}}(१२) पलीकडे, पल्याड, पैलीकडे, पैलाड.<br>{{gap}}(१३) पुढे, पुढं, पुढारीं, पुढारां, पुढतें, पुढील, पुढला.<br>{{gap}}(१४) भंवती, भवतें, भवताली, भोवतां, भोंवतीं, भोंवतें, भोवताली, सभोवती, सभोवताली.<br>{{gap}}(१५) मग, मा.<br>{{gap}}(१६) मध्ये, मधे, मधि, मधी, माजि, माजी, माझारी, भीतरी.<br>{{gap}}(१७) मागे, मागां, मागुती, मागून, माघारा, मागील, मागला.<br>{{gap}}(१८) वर, वरि, वरी, वरति, वरती, वरतें, वरील, वरली.<br>{{gap}}(१९) विना, विणें, वीण.<br>{{gap}}निरङ्कुशत्वाच्या या ज्या मर्यादा घालून दिल्या आहेत त्या पाहतां त्यांत अेकसूत्रीपणा नाही हे अुघड आहे. पण हा दोष व्यक्तिशः कवीचा वा भाषेचा नसून मूलभूत मनुष्यस्वभावाचा आहे. व्यक्तींतसुद्धा जर आत्यन्तिक अेकसूत्रीपणा आढळत नाही तर अशा कोट्यवधि व्यक्तींची मिळून जी भाषा तिच्यांत त्याची अपेक्षा करणे चुकीचें आहे. मनुष्य अेकीकडे अेकसूत्रीपणा आणण्याचा प्रयत्न करितो तर दुसरीकडे जें चिरपरिचयाचें रूढ आहे तें त्याला सोडवत नाही. तेव्हा विसङ्गति आणि तडजोड हीं या मूलभूत द्वैताचींच फळें आहेत. शुद्ध संस्कृत शब्दांचे प्रयोग संस्कृत व्याकरणास अनुसरून करावेत असें ठरवून दारा, समाधि अित्यादि शब्द पुल्लिङ्गी वापरले तर तें हास्यास्पद पाण्डित्य होतें; बरें, मराठी व्याकरणाचे नियम यच्चयावत् सर्व शब्दांना लावावेत असें ठरवून, 'आधुनीक', 'विवीध' 'प्रितीला' अशीं रूपें लिहू लागलों तर तो निरर्गल सुधारकपणा होतो; आणि डोळ्यापुढे नकोसा वाटतो तरी सुधारणेची दिशा ठरली की त्या दिशेने थोडीफार प्रगति करीत रहावें हें युक्त होय.{{nop}}<noinclude></noinclude> 4mpy9a9etsaicoffh4hwdwic018c5j5 104 5830 237788 15617 2026-10-09T16:43:46Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''८७'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{center|{{x-larger|५ गणविचार}}}} {{gap}}'''गण''' म्हणजे चरणाचा स्वाभाविकपणें पडणारा भाग होय. पद्य जर आवर्तनी असेल तर चरणांत ठराविक कालांत अुच्चारल्या जाणाऱ्या अक्षरांचे जे गट पडतात ते स्वाभाविक गण होत. हे सदैव अेकाच अक्षरसङ्ख्येचे आणि लगक्रमाचे कसे असतील? "अच्युतं केशवं रामनारायणम्" या चरणांत (_ ‿ _) असे त्र्यक्षरी गण चार पडतात, तर "धुनोतु नो मनोमलं कलिन्दनन्दिनी सदा" या चरणात (‿ _ ‿ _) असे चतुरक्षरी गण चार पडतात. रुक्मवती वृत्तांत (_ ‿ ‿ _ _) असे पञ्चाक्षरी गण दोन पडतात तर दोधक वृत्तांतील दोन गण (_ ‿ ‿ _ ‿ ‿) आणि (_ ‿ ‿ _ _) असे भिन्न भिन्न पडतात. शालिनी वृत्तांत गण या दृष्टीने पहाता (_ _ _ _) आणि (_ ‿ _ _ ‿ _ _) असे पडतील.<br> {{center|{{x-larger|पिङ्गलोक्त त्रिक}}}} {{gap}}वृत्ताचें लक्षण म्हणजे चरणांतील अक्षरांची सङ्ख्या आणि लगक्रम हीं साङ्गण्याच्या ज्या अनेक शास्त्रोक्त पद्धती आहेत त्यांपैकीं पिङ्गलाच्या पद्धतींत त्र्यक्षरी गणांची, त्रिकांची योजना आहे. ही पद्धति अधिक रूढ झाल्यामुळे गण हे त्र्यक्षरीच असले पाहिजेत हा समज रूढ झाला आहे. या गणांतहि काही शुभ आणि काही अशुभ मानण्यांत येथून त्यांच्या देवता आणि त्यांचीं फलें हीं कल्पिण्यांत आली आहेत! पण या देवखुळेपणाच्या प्रपञ्चाला पिङ्गलाच्या सूत्रांत आधार नाही.<br>{{gap}}या त्र्यक्षरी गणांच्या नावांच्या साहाय्याने कोणत्याहि वृत्ताचें लक्षण थोडक्यांत आणि अचूक माण्डून ठेवितां येतें ही गोष्ट खरी; आणि म्हणूनच विष्णूने जसें त्रैलोक्य व्यापिलें तसें य, म, त, र, ज, भ, न, स, ल आणि ग या दहा अक्षरांनी, समस्त वाङ्मय व्यापून टाकिलें आहे असें केदारभट्ट<ref>{{Block center|<poem>"मयरसतजभनलगसंमितं भ्रमति वाङ्मयं जगति यस्य स जयति पिङ्गलनागः शिवप्रसादाद्विशुद्धमतिः" (हलायुध) "म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना" (के १।६)</poem>}}</ref> म्हणतो.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> 29bgk3y3wxs0pfgjb5zvvfaidwmn8c5 104 5831 237789 15618 2026-10-09T17:04:02Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८८'''|}}</noinclude>{{gap}}''''यमाताराजभानसलगम्''''<ref>दुसरें अेक सूत्र "'''मा'''यावी '''य'''तात्मा '''रा'''वणः '''स'''हसा '''त'''न्त्राणि '''ज'''जाप '''भा'''वय '''न''' अति" हे अेका विद्वान् जर्मन स्नेह्याकडून मिळालें असें चार्लस फिलिप ब्राअुन आपल्या Sanskrit Prosody च्या ३ ऱ्या पृष्ठावर म्हणतो. "यमाताराजभानसलगम्" हे सूत्र पाणिनीने केलें असें याच ब्राअुनने २८ व्या पृष्ठावर लिहून ठेविलें आहे. या सूत्राचा अुगम मला सापडला नाही.</ref> या सूत्राने पिङ्गलाने सागितलेल्या गणांची नावें आणि स्वरूपें बान्धून टाकिलीं आहेत. कोणतीहि तीन अक्षरें क्रमाने घेतली असतां त्या त्या त्र्यक्षरी शब्दाचें जें लगत्वरूप होतें तें त्यांतील आद्याक्षराने निर्दिष्ट होणाऱ्या गणाचें स्वरूप होय.<br>{{gap}}यमाता(‿ _ _), मातारा (_ _ _), ताराज (_ _ ‿), राजभा (_ ‿ _) जभान (‿ _ ‿), भानस (_ ‿ ‿), नसल (‿ ‿ ‿ ), आणि सलगं (‿ ‿ _), ही य, म, त, र, ज, भ, न आणि स या गणांचीं रूपें होत. ल (‿) हे अक्षर लघुदर्शक असून ग (_) हे गुरुदर्शक आहे. यांच्या साह्याय्याने वृत्तलक्षण थोडक्यांत साङ्गता येतें जसें, "शार्दूलविक्रीडितं म्सौ ज्सौ तौ ग् आदित्यऋषयः". परन्तु अर्थशून्य आणि अुच्चारकठिण सूत्र ऱ्हस्वतम असले तरी बिनचूक लक्षांत ठेवायला थोडे श्रम पडत नाहीत. अेखाद्या श्लोकाचें वृत्त कोणतें म्हणून कोणी विचारिलें तर आपण काही गण माण्डून सूत्रस्मरणानें तें ओळखीत नाही. वाचतां- वाचतांच तो श्लोक कोणत्या ओळखीच्या श्लोकासारखा आहे हें आपला कान साङ्गतो, आणि मग आपण त्या ओळखीच्या श्लोकाच्या वृत्ताचें नाव साङ्गतों. म्हणून, वृत्त ओळखतां यायला प्रत्येक सुप्रसिद्ध वृत्ताचें अेक अेक अुदाहरण चाङ्गलें ध्यानांत ठसलें की पुरें. विचारलेल्या श्लोकाची शुद्धता तुलनेने सहज पारखतां येअील यतिस्थानेही श्लोक म्हणतांना आपण विशेष कोठे थाम्बतों हे पाहूनच ध्यानांत रहातात. तेव्हा तोण्डपाठ करावयाच्या शुद्ध श्लोकांत त्याच्या वृत्ताचें नाव ग्रथित केलेले असल्यास तेंहि अनायासें साङ्गतां येअील. त्र्यक्षरी गणहि साङ्गा म्हणून कोणी आग्रहच केल्यास आरम्भीपासून त्र्यक्षरी तुकडे पाडून लगक्रम माण्डून यमाताराजभानसलगम् या सूत्राच्या साहाय्याने त्या गणांची नावेंहि साङ्गतां येतील.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> qtqdvbom64k28nu0gvjrz604b38hgdg 237790 237789 2026-10-09T17:04:47Z कल्पनाशक्ती 3813 237790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''८८'''|}}</noinclude>{{gap}}''''यमाताराजभानसलगम्''''<ref>दुसरें अेक सूत्र "'''मा'''यावी '''य'''तात्मा '''रा'''वणः '''स'''हसा '''त'''न्त्राणि '''ज'''जाप '''भा'''वय '''न''' अिति" हे अेका विद्वान् जर्मन स्नेह्याकडून मिळालें असें चार्लस फिलिप ब्राअुन आपल्या Sanskrit Prosody च्या ३ ऱ्या पृष्ठावर म्हणतो. "यमाताराजभानसलगम्" हे सूत्र पाणिनीने केलें असें याच ब्राअुनने २८ व्या पृष्ठावर लिहून ठेविलें आहे. या सूत्राचा अुगम मला सापडला नाही.</ref> या सूत्राने पिङ्गलाने सागितलेल्या गणांची नावें आणि स्वरूपें बान्धून टाकिलीं आहेत. कोणतीहि तीन अक्षरें क्रमाने घेतली असतां त्या त्या त्र्यक्षरी शब्दाचें जें लगत्वरूप होतें तें त्यांतील आद्याक्षराने निर्दिष्ट होणाऱ्या गणाचें स्वरूप होय.<br>{{gap}}यमाता(‿ _ _), मातारा (_ _ _), ताराज (_ _ ‿), राजभा (_ ‿ _) जभान (‿ _ ‿), भानस (_ ‿ ‿), नसल (‿ ‿ ‿ ), आणि सलगं (‿ ‿ _), ही य, म, त, र, ज, भ, न आणि स या गणांचीं रूपें होत. ल (‿) हे अक्षर लघुदर्शक असून ग (_) हे गुरुदर्शक आहे. यांच्या साह्याय्याने वृत्तलक्षण थोडक्यांत साङ्गता येतें जसें, "शार्दूलविक्रीडितं म्सौ ज्सौ तौ ग् आदित्यऋषयः". परन्तु अर्थशून्य आणि अुच्चारकठिण सूत्र ऱ्हस्वतम असले तरी बिनचूक लक्षांत ठेवायला थोडे श्रम पडत नाहीत. अेखाद्या श्लोकाचें वृत्त कोणतें म्हणून कोणी विचारिलें तर आपण काही गण माण्डून सूत्रस्मरणानें तें ओळखीत नाही. वाचतां- वाचतांच तो श्लोक कोणत्या ओळखीच्या श्लोकासारखा आहे हें आपला कान साङ्गतो, आणि मग आपण त्या ओळखीच्या श्लोकाच्या वृत्ताचें नाव साङ्गतों. म्हणून, वृत्त ओळखतां यायला प्रत्येक सुप्रसिद्ध वृत्ताचें अेक अेक अुदाहरण चाङ्गलें ध्यानांत ठसलें की पुरें. विचारलेल्या श्लोकाची शुद्धता तुलनेने सहज पारखतां येअील यतिस्थानेही श्लोक म्हणतांना आपण विशेष कोठे थाम्बतों हे पाहूनच ध्यानांत रहातात. तेव्हा तोण्डपाठ करावयाच्या शुद्ध श्लोकांत त्याच्या वृत्ताचें नाव ग्रथित केलेले असल्यास तेंहि अनायासें साङ्गतां येअील. त्र्यक्षरी गणहि साङ्गा म्हणून कोणी आग्रहच केल्यास आरम्भीपासून त्र्यक्षरी तुकडे पाडून लगक्रम माण्डून यमाताराजभानसलगम् या सूत्राच्या साहाय्याने त्या गणांची नावेंहि साङ्गतां येतील.{{nop}}<noinclude><hr>{{reflist}}</noinclude> g3auq5tp5drk8c7ymzhvzmorit896rp 104 5832 237791 15619 2026-10-09T17:15:21Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 237791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''८९'''|<u>'''यमक, यति, अक्षर आणि गण'''</u>}}</noinclude>{{center|"शार्दूलासच कौतुकास्पद गमे शार्दूलविक्रीडित"}} <center> {| |+ |- | _ _ _। || ‿ ‿ _।|| ‿ _ ‿।|| ‿ ‿ _।|| _ _ ‿।|| _ _ ‿।|| _ |- | मातारा || सलगं || जभान || सलगं || ताराज || ताराज || गं |} </center> {{gap}}तेव्हा, शार्दूलविक्रीडिताच्या अेका चरणांत १९ अक्षरें असून मसजसतत असे क्रमाने गण पडून शेवटीं अेक गुरु असतो; आणि यति बाराव्या अक्षरानन्तर असतो असें सहज साङ्गतां येतें.<br>{{gap}}परन्तु वृत्तज्ञानाला या त्रिकांचा काही अुपयोग नाही.<br><br><br><br>{{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> 40owf8vb84e0q9qgtv9slfcaomfcmag 104 112446 237793 237750 2026-10-10T06:02:43Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>बलात्कार करतात, त्यांची नग्न धिंड काढून विटंबना करतात आणि आपल्या पुरुष असण्याची अत्यंत विकृत बीभत्स दहशत निर्माण करीत असतात. अशा बातम्या सतत वर्तमानपत्रात वाचून अंगवळणी पडतात, इतकी आमची संवेदनशीलता बोथट झाली आहे. <br>{{gap}}पुरुषांच्या आपआपसातल्या वैमनस्याचा बळी घेण्यासाठी पुरुषी अहंकार त्यांच्या स्त्रियांच्या अब्रूचे धिंडवडे काढण्याची परंपरा किमान रामायण, महाभारताइतकी जुनी आहे. मग ती शूर्पणखा असो, सीता असो, अंबा-अंबालिका असोत की द्रौपदी असो! या स्त्रियांचे केवळ पुरुषी अहंकारामुळे धिंडवडे निघाले आणि ती परंपरा आजतागायत चालू आहे. <br>{{gap}}युद्धकाळात, युद्धजन्य परिस्थितीत तर आक्रमणकर्ते आणि ज्यांच्यावर आक्रमण होते ते दोन्ही पक्षांचे पुरुष परस्परांच्या स्त्रियांची विटंबना करण्यात आघाडीवर असतात. अत्यंत भीषणप्रकारे स्त्रियांची वाताहत होते. त्यांचे अनेक अभ्यास झाले आहेत. "स्त्री-पुरुष" या पुस्तकात छाया दातार यांनी प्राचीन काळापासूनच्या जगभराच्या युद्धातील स्त्रियांच्या विटंबना, वाताहत, बलात्कार, विकृत छळ यांच्या अभ्यासाचा पूर्ण तपशील दिला आहे, तो माणसाच्या माणूसपणाला लाज आणणारा आहे. <br>{{gap}}बाईला स्वतःची इच्छा असता उपयोगी नाही. ही 'मनुप्रणित' धारणा पुरुषी मनात इतकी घट्ट रुजली आहे की, अगदी सांगून जाऊन मध्यस्थीने लग्न ठरवतानाही नकाराचा अधिकार फक्त वरपक्षाचाच असतो, ही धारणा अजूनही नाहिशी होत नाही. वधूपक्षाला नकाराचा अधिकार असू शकतो हे मनोमन स्वीकारणारा समाजस्तर अत्यंत अल्प आहे.<br> {{gap}}तीच धारणा तरुणवर्गात दिसते आणि त्यांची अत्यंत विकृत आणि क्रूर रूपे गेल्या काही वर्षात उग्रपणे समोर आली आहेत. स्त्रीने दिलेला नकार पुरुष पचवू शकत नाही त्यासाठी तो आत्मपरीक्षण करून आपले दोष समजून घेऊ शकत नाही. जणु पुरुष म्हणून जन्माला येणं हाच मोठा पराक्रम असल्याची धारणा असल्याने आवडलेल्या मुलीने दिलेला नकार पुरुष पचवू शकले नाहीत. त्या अहंकारातून मग तरुणींचे खून, त्यांना जाळणे, अंगावर ॲसिड फेकून विद्रूप करणे, सामूहिक बलात्कार अशा विकृतींचे हिडीस आविष्कार झालेले दिसतात. पुरुषी दहशतवादाचे हे विकृत रूप दिवसेंदिवस वाढत आहे. आणि बायका मुलींनाच 'जपून' राहण्याचा उपदेश केला जात आहे. {{gap}}हुंडाबळी हेही पुरुषी दहशतवादाचेच एक रूप आहे. पुरुष म्हणून जन्माला येऊन एखाद्या स्त्रीशी लग्न करून जणु आपण तिच्यावर आणि तिच्या कुटुंबावर<noinclude>{{right|पुरुषी दहशतवाद / ४६}}</noinclude> 3if8qg9oxbo35cxxt14gv4s47haixgj 104 112459 237794 237781 2026-10-10T06:12:40Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> मेहरबानी करीत आहोत. त्या बदल्यात वरपक्षाच्या सर्व मागण्या वधूपक्षाने पूर्ण केल्याच पाहिजेत अशी धारणा 'हुंडाबळी' प्रकरणातून स्पष्ट दिसते. <br>{{gap}}स्त्री जन्म ही पापाची खाण, स्त्री जन्म हा दुय्यम, कष्ट आणि अवहेलना मुकाट्याने सहन करण्यासाठी आणि मुख्य म्हणजे पुरुषाच्या लैंगिक व अन्य सुखांसाठीच असतो ही धारणा कळत-नकळत समाजाच्या (स्त्री-पुरुष दोघांच्याही) हाडीमाशी खिळलेली असते. त्यामागे या समाजात स्त्रीविषयीचा पिढ्यान्पिढ्यांचा दृष्टिकोन कारणीभूत आहे. त्यामुळे स्त्रीने केवळ पुरुषाचीच नव्हे तर पुरुष कुळाचीही (सासरची) सेवाचाकरी विनातक्रार करण्यातच स्त्रीत्वाचा गौरव आहे, हेही घट्ट रुजले आहे. <br>{{gap}}त्यातूनच पातिव्रत्य आणि सतीत्व यांच्या अगदी अतिरेकी टोकाच्या संकल्पना पिढ्यान्पिढ्या समाजमनात रूजल्या आहेत. (म्हणूनच देवराला सतीचे उदात्तीकरण होते.) त्यांचा गौरव करताना अनेक कथा-कहाण्या व्रते, रूढी यांचा जन्म झाला आहे. त्यांचे उदात्तीकरण होता होता बायकाच उत्साहाने त्याचे पालन करतात. दहशत ही दहशत न वाटता गौरव वाटावा अशी मतलबी मानसिकता दृढ झाली आहे. एक परीने बळी (व्हिक्टिम) जाणाऱ्या बाईलाच 'बळी' प्रथेची 'वाहक' (एजंट) बनवले गेले आहे. त्यामुळे आपलं बाई असणं म्हणजे गौण असणं, हीच आपली नियती आहे, अशी बाईच्या मनाची घडण या संस्कृतीने केली आहे. त्याचाच परिणाम म्हणून कुटुंबात स्त्रियांवर विविध प्रकारच्या दडपणांचा, अत्याचारांचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष मारा होत असतो. <br>{{gap}}वधूपक्षाने हुंडा दिलाच पाहिजे, वरपक्षाचे मानपान केलेच पाहिजेत, त्यात काही कमी झाले तर होणारा छळ सोसलाच पाहिजे अशी मानसिकता या समाजातल्या बायकांचीही असल्याने त्या फारसा प्रतिरोधच करू शकत नाहीत. <br>{{gap}}सासरघरच्या सर्वांची सेवाचाकरीही तिने केलीच पाहिजे हीही धारणा घट्ट आहे. त्यात काहीही कमी झाले तरी आपलीच चूक म्हणून छळ सहन केला पाहिजे. (उदा. आजच्या सर्व हिंदी मालिका) <br>{{gap}}मुख्य म्हणजे तिला स्वतःचा मान असताच उपयोगी नाही. अपमान झाल्याची तिला जाणीव झाली तरच ती उलटून प्रतिवाद करेल ना! तिने निमूटपणे ऐकून घ्यावे. प्रतिवाद केला तर परिणामी होणाऱ्या छळाला सामोरे गेलेच पाहिजे. तो स्त्रीजातीचा मर्यादाभंग ठरतो. {{gap}}सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पुरुषाच्या सर्व लैंगिक इच्छा निमूटपणे पूर्ण केल्या पाहिजेत. त्यात कमतरता झाली तर तो देईल ती शिक्षा भोगलीच पाहिजे. {{gap}}या सर्व धारणांतून स्त्रियांना सासरघरी आणि पतीकडून होणारी मारहाण ही<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४७}}</noinclude> nkgp9ti93gbmifyk3shddkjmqrnasv4 104 112460 237795 2026-10-10T06:13:26Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अगदी सामान्य बाब म्हणून आजही बहुसंख्य बायकांनीही स्वीकारलेली आहे. याखेरीज तिचा अपमान करणे, सिगरेटचे चटके देणे, अन्न-वस्त्र पुरेसे न देणे, अपार कष्ट करणे हेही सहन केलेच पा..." 237795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अगदी सामान्य बाब म्हणून आजही बहुसंख्य बायकांनीही स्वीकारलेली आहे. याखेरीज तिचा अपमान करणे, सिगरेटचे चटके देणे, अन्न-वस्त्र पुरेसे न देणे, अपार कष्ट करणे हेही सहन केलेच पाहिजे. स्त्रीचे दुय्यमत्त्व अनेक अंगांनी पदोपदी व्यक्त होते आणि पुरुषी अहंकारापोटीचा दहशतवादही क्षणोक्षणी आविष्कृत होतो. सर्वसामान्य शहरी, शिक्षित, मध्यमवर्गात पुरुषी अहंकारापोटीचा दहशतवाद इतक्या उग्रपणे व्यक्त होत नसला (त्यात 'सन्माननीय' अपवाद आहेतच) तरीही स्त्रीने सर्व पातळ्यांवर समानत्वावर असणे अजून सर्वस्वाने पुरुष पचवू शकत नाही. जर काही स्त्रिया पूर्ण आत्मविश्वासाने बरोबरीने वागू लागल्या तर कुटुंबात कामाच्या ठिकाणी (अगदी प्राध्यापक, डॉक्टरही ) स्त्रियांचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष पाणउतारा करणे, लागट बोलणे, वागणे, काहीच जमले नाही तर अशा स्त्रियांविषयी त्यांच्या मागे काही अफवा पिकविणे, टिंगल टवाळी करणे अशा अनेक अंगांनी आपल्या पुरुषी 'अहं'चे विकृत प्रदर्शन करून आत्मतृप्ती करून घेतात आणि आपल्या बाबतीत असे होणे आपल्या आत्मसन्मानाला घातक असल्याने ते होऊ न देण्याची जबाबदारी असल्याचे एक अनाम अदृश्य ओझे जवळजवळ प्रत्येक बाई जन्मभर डोक्यावर वागवत असते. तिचे बाई असणे कोणी तिला विसरून द्यायला तयार नसते आणि तिचे माणूस असणे सहन करायला तयार नसते. कलाक्षेत्रातील स्त्रियांबाबत आणि आता राजकारणातील स्त्रियांबाबत (काही अपवाद वगळता) गलिच्छ कंडया पिकवत रहाणे ही मानसिकता पुरुषी दहशतवादाचेच एक रूप आहे. प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपणे स्त्रीला 'ताडन' करणे हा जणु आपला जन्मसिद्ध अधिकार आहे, या धारणेतून या देशातला पुरुष बाहेर पडणे फार कठीण आहे. (अशक्य नाही.) सध्या तरी येथील पुरुषी मानसिकता ही तुळशीदासांच्याच जातकुळीची आहे. "पशु गंवार ढोर अरू नारी । सब ताडन के अधिकारी ।।" सार्वत्रिक स्तरावर ही मानसिकता प्रत्यक्ष कृतीत बदलेल, तो सुदिन ! एरव्ही शब्दांतून, सुभाषितांतून स्त्रियांचा गौरव करायचा, स्त्रीदेवतांची पूजाअर्चा धुमधडाक्याने करायची आणि अगदी आई, बहीण, पत्नी, कन्या, संखी सर्वच नात्यांनी ती आपल्या अंकित असावी अशी कृती करायची हा पुरुषी मानसिकतेचा अंतर्द्वद्वात्मक व्यवहार चालूच आहे. राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचा दहशतवाद जर लांछनास्पद असेल, माणुसकीला काळिमा फासणारा असेल तर त्याचा प्रारंभ कुटुंबांतर्गत पुरुषी दहशतवादी पुरुषी दहशतवाद / ४८<noinclude></noinclude> 7d9irn2zjldsz20l77nz7v5aqh1aenx 237796 237795 2026-10-10T06:20:17Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>अगदी सामान्य बाब म्हणून आजही बहुसंख्य बायकांनीही स्वीकारलेली आहे. याखेरीज तिचा अपमान करणे, सिगरेटचे चटके देणे, अन्न-वस्त्र पुरेसे न देणे, अपार कष्ट करणे हेही सहन केलेच पाहिजे. <br>{{gap}}स्त्रीचे दुय्यमत्त्व अनेक अंगांनी पदोपदी व्यक्त होते आणि पुरुषी अहंकारापोटीचा दहशतवादही क्षणोक्षणी आविष्कृत होतो. <br>{{gap}}सर्वसामान्य शहरी, शिक्षित, मध्यमवर्गात पुरुषी अहंकारापोटीचा दहशतवाद इतक्या उग्रपणे व्यक्त होत नसला (त्यात 'सन्माननीय' अपवाद आहेतच) तरीही स्त्रीने सर्व पातळ्यांवर समानत्वावर असणे अजून सर्वस्वाने पुरुष पचवू शकत नाही. जर काही स्त्रिया पूर्ण आत्मविश्वासाने बरोबरीने वागू लागल्या तर कुटुंबात कामाच्या ठिकाणी (अगदी प्राध्यापक, डॉक्टरही ) स्त्रियांचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष पाणउतारा करणे, लागट बोलणे, वागणे, काहीच जमले नाही तर अशा स्त्रियांविषयी त्यांच्या मागे काही अफवा पिकविणे, टिंगल टवाळी करणे अशा अनेक अंगांनी आपल्या पुरुषी 'अहं'चे विकृत प्रदर्शन करून आत्मतृप्ती करून घेतात आणि आपल्या बाबतीत असे होणे आपल्या आत्मसन्मानाला घातक असल्याने ते होऊ न देण्याची जबाबदारी असल्याचे एक अनाम अदृश्य ओझे जवळजवळ प्रत्येक बाई जन्मभर डोक्यावर वागवत असते. तिचे बाई असणे कोणी तिला विसरून द्यायला तयार नसते आणि तिचे माणूस असणे सहन करायला तयार नसते. कलाक्षेत्रातील स्त्रियांबाबत आणि आता राजकारणातील स्त्रियांबाबत (काही अपवाद वगळता) गलिच्छ कंडया पिकवत रहाणे ही मानसिकता पुरुषी दहशतवादाचेच एक रूप आहे. <br>{{gap}}प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपणे स्त्रीला 'ताडन' करणे हा जणु आपला जन्मसिद्ध अधिकार आहे, या धारणेतून या देशातला पुरुष बाहेर पडणे फार कठीण आहे. (अशक्य नाही.) सध्या तरी येथील पुरुषी मानसिकता ही तुळशीदासांच्याच जातकुळीची आहे. {{center|''"पशु गंवार ढोर अरू नारी। सब ताडन के अधिकारी।।"''}}<br>{{gap}} सार्वत्रिक स्तरावर ही मानसिकता प्रत्यक्ष कृतीत बदलेल, तो सुदिन!<br> {{gap}}एरव्ही शब्दांतून, सुभाषितांतून स्त्रियांचा गौरव करायचा, स्त्रीदेवतांची पूजाअर्चा धुमधडाक्याने करायची आणि अगदी आई, बहीण, पत्नी, कन्या, संखी सर्वच नात्यांनी ती आपल्या अंकित असावी अशी कृती करायची हा पुरुषी मानसिकतेचा अंतर्द्वद्वात्मक व्यवहार चालूच आहे. {{gap}}राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचा दहशतवाद जर लांछनास्पद असेल, माणुसकीला काळिमा फासणारा असेल तर त्याचा प्रारंभ कुटुंबांतर्गत पुरुषी दहशतवादी<noinclude>{{right|पुरुषी दहशतवाद / ४८}}</noinclude> fv7c8i3593odw8ulf7vdf4fyrca4mnk 104 112461 237797 2026-10-10T06:21:07Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ मनोवृत्तीत तर नाही ना? याचा अंतर्मुख होऊन विचार व्हायला हवा असं नाही वाटतं? कारण त्याचेच बाह्य रूप म्हणजे स्त्रियांच्या सर्वच व्यवहारावर फतवे काढून बंधने घालणे असते मग क..." 237797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ मनोवृत्तीत तर नाही ना? याचा अंतर्मुख होऊन विचार व्हायला हवा असं नाही वाटतं? कारण त्याचेच बाह्य रूप म्हणजे स्त्रियांच्या सर्वच व्यवहारावर फतवे काढून बंधने घालणे असते मग कोणी बुरख्यांची सक्ती करेल तर कोणी कुंकू- बांगड्यांची! स्त्रियांच्या शरीरावरची मालकी दृढ करण्याचे हे बाह्य आविष्कार क्रमाने स्त्रियांवर आणि मग विरोधी वागणाऱ्या पुरुषांवरही आक्रमक बंधने घालतात. याचे कारण हे दहशतवादी स्वत:च भयभीत असतात. स्वतःच्या कर्तृत्वाने, सत्कार्याने मानमान्यता मिळवता येत नसली की बाह्य बंधने, धाक आणि दडपशाही सुरू होते. बंधने घालणाऱ्याचेच मन आधी भयभीत, बंदिस्त आणि आत्मविश्वासशून्य असते. पुरुषी अहंकारापोटी होणाऱ्या दहशतवादी लहानमोठ्या कृतींमागेही स्त्री जातीविषयीची एक सुप्त भयभावना तर नाही ? एरव्ही सर्वांगांनी स्त्रियांवरच्या बंधनांची गरज का वाटावी? खऱ्या अर्थाने निरामय समाज निर्माण करायचा असेल तर सर्वच पातळ्यावर भय आणि दहशत यांपासून मुक्तता हवी ती मानवी स्वातंत्र्याची, निरामय समाजरचनेची आद्य अट हवी. त्याचा प्रारंभ कुटुंबापासून व्हावा तरच खरी लोकशाही संस्कृती प्रस्थापित होऊ शकेल. निरगाठ - उ-सुरगाठ / ४९<noinclude></noinclude> 4y23bbasn7u0wvb9qr8n34uu44bkj5s 237798 237797 2026-10-10T06:25:29Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>मनोवृत्तीत तर नाही ना? याचा अंतर्मुख होऊन विचार व्हायला हवा असं नाही वाटतं? कारण त्याचेच बाह्य रूप म्हणजे स्त्रियांच्या सर्वच व्यवहारावर फतवे काढून बंधने घालणे असते मग कोणी बुरख्यांची सक्ती करेल तर कोणी कुंकू-बांगड्यांची! स्त्रियांच्या शरीरावरची मालकी दृढ करण्याचे हे बाह्य आविष्कार क्रमाने स्त्रियांवर आणि मग विरोधी वागणाऱ्या पुरुषांवरही आक्रमक बंधने घालतात. याचे कारण हे दहशतवादी स्वत:च भयभीत असतात. स्वतःच्या कर्तृत्वाने, सत्कार्याने मानमान्यता मिळवता येत नसली की बाह्य बंधने, धाक आणि दडपशाही सुरू होते. बंधने घालणाऱ्याचेच मन आधी भयभीत, बंदिस्त आणि आत्मविश्वासशून्य असते. पुरुषी अहंकारापोटी होणाऱ्या दहशतवादी लहानमोठ्या कृतींमागेही स्त्री जातीविषयीची एक सुप्त भयभावना तर नाही? एरव्ही सर्वांगांनी स्त्रियांवरच्या बंधनांची गरज का वाटावी? खऱ्या अर्थाने निरामय समाज निर्माण करायचा असेल तर सर्वच पातळ्यावर भय आणि दहशत यांपासून मुक्तता हवी ती मानवी स्वातंत्र्याची, निरामय समाजरचनेची आद्य अट हवी. त्याचा प्रारंभ कुटुंबापासून व्हावा तरच खरी लोकशाही संस्कृती प्रस्थापित होऊ शकेल.<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ४९}}</noinclude> q0yt7ni8wfu4wtna8drw518rjkemnv3 104 112462 237799 2026-10-10T06:26:01Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल ! शुक्राची चांदणी उगवल्याबरोबर भल्या पहाटे उठून जात्यावर दळण दळणारी उंच आवाजात सासर-माहेरच्या कौतुकाच्या ओव्या गाणारी, उंबऱ्या..." 237799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल ! शुक्राची चांदणी उगवल्याबरोबर भल्या पहाटे उठून जात्यावर दळण दळणारी उंच आवाजात सासर-माहेरच्या कौतुकाच्या ओव्या गाणारी, उंबऱ्याच्या आत राहून तोंडावर आडवा पदर घेऊन खालच्या आवाजात पुरुष माणसांशी बोलणारी खानदानी आब राखणारी, सुगीच्या दिवसात खळी सारवून कणसं मोडायला बसणारी, घरधन्यानं मोट धरली की आपण पाणी भरणारी श्रमकरी शेतकरीण ही ग्रामीण स्त्रीची प्रतिमा एके काळच्या ग्रामीण जीवनातले वास्तव होते. ते मागे पडूनही आता तीन-चार दशके उलटत आहेत. गेल्या पाच पंचवीस वर्षांत तर ग्रामीण जीवन पार बदलून गेले आहे. मग त्या जीवनातली स्त्री बदलली नसली तरच नवल. तसे तर इंग्रज या देशात आले तेव्हाच इथल्या पिढ्यान्पिढ्यांच्या संथ - शांत जीवनाला पहिला तडा गेला. जमीन मोजणी करून सरकारच्या माणसांच्या सारावसुलीचा बडगा शेतकऱ्याला अगतीक करू लागला. यंत्रयुगाने आणलेल्या सुबक वस्तूंनी ग्रामीण जीवनातले सुतार, लोहार, कोष्टी, साळी बेकार होऊ लागले. मुंबईच्या गिरण्यांनी त्यांना रोजगाराची नवी दिशा दिली आणि खेड्यातील जमिनीशी बांधलेले शेतकरी आणि कारू नारू जमिनीपासून तुटून शहराकडे धावू लागले. "उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी" या म्हणीचा आशय नेमका उलटा झाला. "उत्तम नोकरी आणि कनिष्ट शेती"चा जमाना झपाट्याने आला. एकेकाळचा "शेतकरी राजा" इतका कंगाल झाला की अनेकांना जीव देण्याशिवाय गत्यंतर उरले नाही. शहरी जीवनातल्या झगमगाटाने, पोषाखीपणाने, यांत्रिक रंजन साधनांनी आणि पाठोपाठ येणाऱ्या व्यसनाधीनतेने तरुणांचा अलगद ताबा घेतला. शिक्षणाचा प्रसार खेड्यापर्यंत पोचला. गेल्या पंचवीस तीस वर्षांत साखर कारखानदारी ५०<noinclude></noinclude> q7a4dl0io97q1ohemya5z0wpo8qnp5r 237800 237799 2026-10-10T06:31:46Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल!'''}}}} शुक्राची चांदणी उगवल्याबरोबर भल्या पहाटे उठून जात्यावर दळण दळणारी उंच आवाजात सासर-माहेरच्या कौतुकाच्या ओव्या गाणारी, उंबऱ्याच्या आत राहून तोंडावर आडवा पदर घेऊन खालच्या आवाजात पुरुष माणसांशी बोलणारी खानदानी आब राखणारी, सुगीच्या दिवसात खळी सारवून कणसं मोडायला बसणारी, घरधन्यानं मोट धरली की आपण पाणी भरणारी श्रमकरी शेतकरीण ही ग्रामीण स्त्रीची प्रतिमा एके काळच्या ग्रामीण जीवनातले वास्तव होते. ते मागे पडूनही आता तीन-चार दशके उलटत आहेत. गेल्या पाच पंचवीस वर्षांत तर ग्रामीण जीवन पार बदलून गेले आहे. मग त्या जीवनातली स्त्री बदलली नसली तरच नवल. <br>{{gap}}तसे तर इंग्रज या देशात आले तेव्हाच इथल्या पिढ्यान्पिढ्यांच्या संथ-शांत जीवनाला पहिला तडा गेला. जमीन मोजणी करून सरकारच्या माणसांच्या सारावसुलीचा बडगा शेतकऱ्याला अगतीक करू लागला. यंत्रयुगाने आणलेल्या सुबक वस्तूंनी ग्रामीण जीवनातले सुतार, लोहार, कोष्टी, साळी बेकार होऊ लागले. मुंबईच्या गिरण्यांनी त्यांना रोजगाराची नवी दिशा दिली आणि खेड्यातील जमिनीशी बांधलेले शेतकरी आणि कारू-नारू जमिनीपासून तुटून शहराकडे धावू लागले. <br>{{gap}}"उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी" या म्हणीचा आशय नेमका उलटा झाला. "उत्तम नोकरी आणि कनिष्ट शेती"चा जमाना झपाट्याने आला. एकेकाळचा "शेतकरी राजा" इतका कंगाल झाला की अनेकांना जीव देण्याशिवाय गत्यंतर उरले नाही. {{gap}}शहरी जीवनातल्या झगमगाटाने, पोषाखीपणाने, यांत्रिक रंजन साधनांनी आणि पाठोपाठ येणाऱ्या व्यसनाधीनतेने तरुणांचा अलगद ताबा घेतला. शिक्षणाचा प्रसार खेड्यापर्यंत पोचला. गेल्या पंचवीस तीस वर्षांत साखर कारखानदारी<noinclude>{{center|५०}}</noinclude> 2rcsuszb1k65nxbusykmqxd13qx04vz 104 112463 237801 2026-10-10T06:32:19Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ क्षेत्रात तर महाविद्यालयेही झपाट्याने वाढली. लहानमोठे यांत्रिक उद्योगही खेड्यापाड्यापर्यंत पोचले. खेड्यांचे झपाट्याने शहरीकरण झाले. "खेड्याकडे चला" या महात्मा गांधीं..." 237801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ क्षेत्रात तर महाविद्यालयेही झपाट्याने वाढली. लहानमोठे यांत्रिक उद्योगही खेड्यापाड्यापर्यंत पोचले. खेड्यांचे झपाट्याने शहरीकरण झाले. "खेड्याकडे चला" या महात्मा गांधींच्या संदेशाचे अगदी विपरित रूप खेड्यांना प्राप्त झाले. या सगळ्या उलथापालथीत एकूण जीवनाचा अर्धा भाग असलेले स्त्री जीवन बदलले नसते तर आश्चर्य ! वाफेवर चालणाऱ्या पिठाच्या गिरण्या पन्नास वर्षापूर्वीच ग्रामीण भागात पोचल्या आणि जात्यावरची ओवी मुकी झाली. यात एक गोष्ट चांगली झाली की, उरी फुटेपर्यंत दगडी जाती ओढण्याचे बायकांचे कष्ट संपले. राना- शेतातही विहिरीवरचे पाण्याचे पंप आले त्यामुळे बाईला चिखलात जायची गरज कमी झाली. मोटेच्या जागी पुरुष माणसं यंत्र चालवू लागली. नांगर गेला ट्रॅक्टर आला, पेरणी, कापणी, मळणी सगळी कामं यंत्राची झाली. बैलांची, मजुराच्या गडी माणसांचीही गरज कमी होत गेली. त्यामुळं "घरधन्यासाठी भाकरी नेणारी कारभारीण'' ही जुन्या ग्रामीण कथा-कवितेतच शिल्लक राहिली; कारण साखर कारखान्याला ऊस घालणारा बागाईतदार शेतकरीही आता मोटारसायकलवरून जाऊ लागला. मोठ्या शेतकऱ्याच्या मालकाच्या हातालाच आता माती लागेनाशी झाली. तर घरच्या बायकांना त्याची गरज उरली नाही. दुसरीकडे लहान कोरडवाहू शेतकरी मात्र कंगाल होत चालला. मजुरीसाठी आता तो बायका-मुलांसह सरकारी रोजगार हमीचा कामगार झाला. ग्रामीण जीवनातले अर्थकारणही रोख पैशाभोवतीच फिरू लागले. जमिनीविषयीची आस्था ओसरत जाणारा एक तरुण वर्ग मोठ्या प्रमाणात वाढला. मोठ्या शेतकऱ्यांतून पुढे येणाऱ्या राजकीय पुढारीपणाच्या आकर्षणात तो अडकला कष्टापेक्षा पोषाखीपणात गुरफटला. थोड्याफार शिक्षणाने धड नोकरीची हमी राहत नाही. शहरी चटपटीत विद्यार्थ्यापुढे आपण कमी पडतो हा न्यूनगंडही आला. काम नाही, जमिनीचा संबंध तुटत चाललेला, तरुणपणाची रंग, ग्रामीण नेतृत्वाचे आकर्षण, म्हणून त्याच्या दुसऱ्या तिसऱ्या फळीत काम करताना वाढत जाणारी निराशा आणि परिणामतः सहज उपलब्ध असलेल्या व्यसनी वस्तूंची उपलब्धता त्यातून वाढणारी व्यसनाधीनता हेही चित्र दिसते. अशा स्तरातल्या ग्रामीण स्त्रीची ससेहोलपट वाढली. त्यातच ग्रामीण भागात पाण्याची अवस्था दिवसेंदिवस बिकट झाली. झाडीतोड इतकी झाली की, गावे उजाड आणि भकास होऊ लागली. पण पाणी आणि चुलीसाठी जळण हे बाईच्या दरदिवशीच्या निकडीचे प्रश्न अधिकाअधिक बिकट झाले. जळणासाठी आणि पाण्यासाठी मैलोन्मैलाची पायपीट करताना श्रमकरी बाई जिकिरीला निरगाठ सुरगाठ / ५१<noinclude></noinclude> tj7pnr9ajnbhtw7ftpm1ey9obll1esf 237805 237801 2026-10-10T11:48:35Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>क्षेत्रात तर महाविद्यालयेही झपाट्याने वाढली. लहानमोठे यांत्रिक उद्योगही खेड्यापाड्यापर्यंत पोचले. खेड्यांचे झपाट्याने शहरीकरण झाले. <br>{{gap}}"खेड्याकडे चला" या महात्मा गांधींच्या संदेशाचे अगदी विपरित रूप खेड्यांना प्राप्त झाले. या सगळ्या उलथापालथीत एकूण जीवनाचा अर्धा भाग असलेले स्त्री जीवन बदलले नसते तर आश्चर्य!<br> {{gap}}वाफेवर चालणाऱ्या पिठाच्या गिरण्या पन्नास वर्षापूर्वीच ग्रामीण भागात पोचल्या आणि जात्यावरची ओवी मुकी झाली. यात एक गोष्ट चांगली झाली की, उरी फुटेपर्यंत दगडी जाती ओढण्याचे बायकांचे कष्ट संपले. राना-शेतातही विहिरीवरचे पाण्याचे पंप आले त्यामुळे बाईला चिखलात जायची गरज कमी झाली. मोटेच्या जागी पुरुष माणसं यंत्र चालवू लागली. नांगर गेला ट्रॅक्टर आला, पेरणी, कापणी, मळणी सगळी कामं यंत्राची झाली. बैलांची, मजुराच्या गडी माणसांचीही गरज कमी होत गेली. त्यामुळं "घरधन्यासाठी भाकरी नेणारी कारभारीण" ही जुन्या ग्रामीण कथा-कवितेतच शिल्लक राहिली; कारण साखर कारखान्याला ऊस घालणारा बागाईतदार शेतकरीही आता मोटारसायकलवरून जाऊ लागला. मोठ्या शेतकऱ्याच्या मालकाच्या हातालाच आता माती लागेनाशी झाली. तर घरच्या बायकांना त्याची गरज उरली नाही. <br>{{gap}}दुसरीकडे लहान कोरडवाहू शेतकरी मात्र कंगाल होत चालला. मजुरीसाठी आता तो बायका-मुलांसह सरकारी रोजगार हमीचा कामगार झाला. ग्रामीण जीवनातले अर्थकारणही रोख पैशाभोवतीच फिरू लागले. जमिनीविषयीची आस्था ओसरत जाणारा एक तरुण वर्ग मोठ्या प्रमाणात वाढला. मोठ्या शेतकऱ्यांतून पुढे येणाऱ्या राजकीय पुढारीपणाच्या आकर्षणात तो अडकला कष्टापेक्षा पोषाखीपणात गुरफटला. थोड्याफार शिक्षणाने धड नोकरीची हमी राहत नाही. शहरी चटपटीत विद्यार्थ्यापुढे आपण कमी पडतो हा न्यूनगंडही आला. काम नाही, जमिनीचा संबंध तुटत चाललेला, तरुणपणाची रग, ग्रामीण नेतृत्वाचे आकर्षण, म्हणून त्याच्या दुसऱ्या तिसऱ्या फळीत काम करताना वाढत जाणारी निराशा आणि परिणामतः सहज उपलब्ध असलेल्या व्यसनी वस्तूंची उपलब्धता त्यातून वाढणारी व्यसनाधीनता हेही चित्र दिसते. {{gap}}अशा स्तरातल्या ग्रामीण स्त्रीची ससेहोलपट वाढली. त्यातच ग्रामीण भागात पाण्याची अवस्था दिवसेंदिवस बिकट झाली. झाडीतोड इतकी झाली की, गावे उजाड आणि भकास होऊ लागली. पण पाणी आणि चुलीसाठी जळण हे बाईच्या दरदिवशीच्या निकडीचे प्रश्न अधिकाअधिक बिकट झाले. जळणासाठी आणि पाण्यासाठी मैलोन्मैलाची पायपीट करताना श्रमकरी बाई जिकिरीला<noinclude>{{left|निरगाठ सुरगाठ / ५१}}</noinclude> jrk0vp6ev2efv152z8ced1z59whikxf 104 112464 237802 2026-10-10T06:32:50Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आली. अपरिमित झाडीतोड झालेल्या उजाड गावातून बायकांना देहधर्मासाठी आडोसे नाहीसे झाले; पण त्याप्रमाणात नवी बंदिस्त स्वच्छतागृहे न झाल्याने कुचंबणा वाढली. यंत्रामुळे शेत..." 237802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आली. अपरिमित झाडीतोड झालेल्या उजाड गावातून बायकांना देहधर्मासाठी आडोसे नाहीसे झाले; पण त्याप्रमाणात नवी बंदिस्त स्वच्छतागृहे न झाल्याने कुचंबणा वाढली. यंत्रामुळे शेतमजुरीतली तिची गरज उणावत गेली. पुरुषवर्गाची वाढती बेफिकीरी आणि व्यसनाधीनता यांचे सर्वात जास्त चटके या स्तरातल्या बाईलाच सहन करावे लागत आहेत. त्यात गेल्या काही वर्षांत आणखी एका संकटाने तिला ग्रासले आहे. तो म्हणजे एड्स हा रोग. ग्रामीण स्त्रीची काहीही चूक नसताना, अपराध नसताना कुटुंबातल्या पुरुषांच्या बाहेरख्यालीपणामुळे झालेली लागण स्त्रियांपर्यंत पोचते आहे. तिच्या मुलांना जन्मापासून या असाध्य आजाराचे बळी व्हावे लागते आहे. पुरुषाला लागण झाली तर बाई त्याला कशी का होईना सांभाळते; पण बाईला लागण झाली की कुटुंबही तिला झिडकारते आणि तिच्या नशिबी जिवंत नरकवास येतो. ग्रामीण भागातही एड्सचे लोण वाढत आहे. ग्रामीण जीवनातला एक सुस्थितीतला स्तर साखर कारखानदारी, सहकारी सोसायट्या, त्यातून आलेली राजकारणातली प्रतिष्ठा आणि सधनता यांचा लाभकरी आहे. या स्तरातल्या स्त्रियांना मात्र काही अपवाद वगळता फारसे स्वतंत्र स्थान मिळाले नाही. अनेकदा पुरुषांच्या आर्थिक सुबत्तेमुळे प्रथम विवाहाच्या स्त्रियांच्या कपाळी परित्यक्तेचे (प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष) जिणे येते. सांगली जिल्ह्यातच काही कार्यकर्त्यांनी केलेल्या पहाणीत ग्रामीण भागातल्या स्त्रियांच्या परित्यक्ततेचे प्रमाण भयावह रीतीने वाढत आहे, असे आढळले आहे. गेल्या काही वर्षांत एकूणच अर्थकेंद्री जीवनाकडे समाज इतक्या वेगाने ओढला जातो आहे की, ग्रामीण जीवनातही पैशासाठी कोणताही विधिनिषेध न बाळगणाऱ्यांचा वर्ग वाढतो आहे. स्त्रियांच्या हुंडाबळींची, जळितांची, आत्महत्येला भाग पडणारींची संख्या इतकी वाढत आहे की, ती जणु समाजाच्या अंगवळणी पडणारी बाब झाली आहे. वर्तमानपत्रातल्या अशा बातम्यांचे कोणाला काही वाटेनासे झाले आहे. लग्न करून घरात आणलेली तरुण स्त्री हे पैसे मिळवण्याचे सोपे साधन वाटते आहे. तिचा छळ करण्यात सासरघरची सर्व स्त्रीपुरुष मंडळी सहभागी असतात. ग्रामीण माणसे म्हणजे साधीभोळी सरळ पापभिरू माणसे हा एकेकाळचा समज अत्यंत भीषणपणे मागे पडला आहे. स्त्रीला मुलगा किंवा मुलगी होण्यात तिचा काही दोष नसतो हे वैज्ञानिक सत्य माहीत असूनही मुलगा होत नाही म्हणून स्त्रीचाच छळ होण्याच्या पारंपरिक मनोधारणेत काहीही बदल झालेला नाही. वैज्ञानिक संशोधनाचा उपयोग पारंपरिक मन नेमक्या विपरितपणे करून घेताना दिसते. ग्रामीण भागात स्त्री-पुरुष शिक्षणाचे महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल ! / ५२<noinclude></noinclude> he5s9x6sjkefwjlpxyazwuuho12pnz9 237806 237802 2026-10-10T11:51:49Z JayashreeVI 4058 237806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>आली. अपरिमित झाडीतोड झालेल्या उजाड गावातून बायकांना देहधर्मासाठी आडोसे नाहीसे झाले; पण त्याप्रमाणात नवी बंदिस्त स्वच्छतागृहे न झाल्याने कुचंबणा वाढली. यंत्रामुळे शेतमजुरीतली तिची गरज उणावत गेली. पुरुषवर्गाची वाढती बेफिकीरी आणि व्यसनाधीनता यांचे सर्वात जास्त चटके या स्तरातल्या बाईलाच सहन करावे लागत आहेत. <br>{{gap}}त्यात गेल्या काही वर्षांत आणखी एका संकटाने तिला ग्रासले आहे. तो म्हणजे एड्स हा रोग. ग्रामीण स्त्रीची काहीही चूक नसताना, अपराध नसताना कुटुंबातल्या पुरुषांच्या बाहेरख्यालीपणामुळे झालेली लागण स्त्रियांपर्यंत पोचते आहे. तिच्या मुलांना जन्मापासून या असाध्य आजाराचे बळी व्हावे लागते आहे. पुरुषाला लागण झाली तर बाई त्याला कशी का होईना सांभाळते; पण बाईला लागण झाली की कुटुंबही तिला झिडकारते आणि तिच्या नशिबी जिवंत नरकवास येतो. ग्रामीण भागातही एड्सचे लोण वाढत आहे. <br>{{gap}}ग्रामीण जीवनातला एक सुस्थितीतला स्तर साखर कारखानदारी, सहकारी सोसायट्या, त्यातून आलेली राजकारणातली प्रतिष्ठा आणि सधनता यांचा लाभकरी आहे. या स्तरातल्या स्त्रियांना मात्र काही अपवाद वगळता फारसे स्वतंत्र स्थान मिळाले नाही. अनेकदा पुरुषांच्या आर्थिक सुबत्तेमुळे प्रथम विवाहाच्या स्त्रियांच्या कपाळी परित्यक्तेचे (प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष) जिणे येते. सांगली जिल्ह्यातच काही कार्यकर्त्यांनी केलेल्या पहाणीत ग्रामीण भागातल्या स्त्रियांच्या परित्यक्ततेचे प्रमाण भयावह रीतीने वाढत आहे, असे आढळले आहे. <br>{{gap}}गेल्या काही वर्षांत एकूणच अर्थकेंद्री जीवनाकडे समाज इतक्या वेगाने ओढला जातो आहे की, ग्रामीण जीवनातही पैशासाठी कोणताही विधिनिषेध न बाळगणाऱ्यांचा वर्ग वाढतो आहे. स्त्रियांच्या हुंडाबळींची, जळितांची, आत्महत्येला भाग पडणारींची संख्या इतकी वाढत आहे की, ती जणु समाजाच्या अंगवळणी पडणारी बाब झाली आहे. वर्तमानपत्रातल्या अशा बातम्यांचे कोणाला काही वाटेनासे झाले आहे. लग्न करून घरात आणलेली तरुण स्त्री हे पैसे मिळवण्याचे सोपे साधन वाटते आहे. तिचा छळ करण्यात सासरघरची सर्व स्त्रीपुरुष मंडळी सहभागी असतात. ग्रामीण माणसे म्हणजे साधीभोळी सरळ पापभिरू माणसे हा एकेकाळचा समज अत्यंत भीषणपणे मागे पडला आहे. {{gap}}स्त्रीला मुलगा किंवा मुलगी होण्यात तिचा काही दोष नसतो हे वैज्ञानिक सत्य माहीत असूनही मुलगा होत नाही म्हणून स्त्रीचाच छळ होण्याच्या पारंपरिक मनोधारणेत काहीही बदल झालेला नाही. वैज्ञानिक संशोधनाचा उपयोग पारंपरिक मन नेमक्या विपरितपणे करून घेताना दिसते. ग्रामीण भागात स्त्री-पुरुष शिक्षणाचे<noinclude>{{right|महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल! / ५२}}</noinclude> cpouv48ljvm8xevd3jbqxhb985azzx9 237807 237806 2026-10-10T11:55:24Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 237807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>आली. अपरिमित झाडीतोड झालेल्या उजाड गावातून बायकांना देहधर्मासाठी आडोसे नाहीसे झाले; पण त्याप्रमाणात नवी बंदिस्त स्वच्छतागृहे न झाल्याने कुचंबणा वाढली. यंत्रामुळे शेतमजुरीतली तिची गरज उणावत गेली. पुरुषवर्गाची वाढती बेफिकीरी आणि व्यसनाधीनता यांचे सर्वात जास्त चटके या स्तरातल्या बाईलाच सहन करावे लागत आहेत. <br>{{gap}}त्यात गेल्या काही वर्षांत आणखी एका संकटाने तिला ग्रासले आहे. तो म्हणजे एड्स हा रोग. ग्रामीण स्त्रीची काहीही चूक नसताना, अपराध नसताना कुटुंबातल्या पुरुषांच्या बाहेरख्यालीपणामुळे झालेली लागण स्त्रियांपर्यंत पोचते आहे. तिच्या मुलांना जन्मापासून या असाध्य आजाराचे बळी व्हावे लागते आहे. पुरुषाला लागण झाली तर बाई त्याला कशी का होईना सांभाळते; पण बाईला लागण झाली की कुटुंबही तिला झिडकारते आणि तिच्या नशिबी जिवंत नरकवास येतो. ग्रामीण भागातही एड्सचे लोण वाढत आहे. <br>{{gap}}ग्रामीण जीवनातला एक सुस्थितीतला स्तर साखर कारखानदारी, सहकारी सोसायट्या, त्यातून आलेली राजकारणातली प्रतिष्ठा आणि सधनता यांचा लाभकरी आहे. या स्तरातल्या स्त्रियांना मात्र काही अपवाद वगळता फारसे स्वतंत्र स्थान मिळाले नाही. अनेकदा पुरुषांच्या आर्थिक सुबत्तेमुळे प्रथम विवाहाच्या स्त्रियांच्या कपाळी परित्यक्तेचे (प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष) जिणे येते. सांगली जिल्ह्यातच काही कार्यकर्त्यांनी केलेल्या पहाणीत ग्रामीण भागातल्या स्त्रियांच्या परित्यक्ततेचे प्रमाण भयावह रीतीने वाढत आहे, असे आढळले आहे. <br>{{gap}}गेल्या काही वर्षांत एकूणच अर्थकेंद्री जीवनाकडे समाज इतक्या वेगाने ओढला जातो आहे की, ग्रामीण जीवनातही पैशासाठी कोणताही विधिनिषेध न बाळगणाऱ्यांचा वर्ग वाढतो आहे. स्त्रियांच्या हुंडाबळींची, जळितांची, आत्महत्येला भाग पडणारींची संख्या इतकी वाढत आहे की, ती जणु समाजाच्या अंगवळणी पडणारी बाब झाली आहे. वर्तमानपत्रातल्या अशा बातम्यांचे कोणाला काही वाटेनासे झाले आहे. लग्न करून घरात आणलेली तरुण स्त्री हे पैसे मिळवण्याचे सोपे साधन वाटते आहे. तिचा छळ करण्यात सासरघरची सर्व स्त्रीपुरुष मंडळी सहभागी असतात. ग्रामीण माणसे म्हणजे साधीभोळी सरळ पापभिरू माणसे हा एकेकाळचा समज अत्यंत भीषणपणे मागे पडला आहे. {{gap}}स्त्रीला मुलगा किंवा मुलगी होण्यात तिचा काही दोष नसतो हे वैज्ञानिक सत्य माहीत असूनही मुलगा होत नाही म्हणून स्त्रीचाच छळ होण्याच्या पारंपरिक मनोधारणेत काहीही बदल झालेला नाही. वैज्ञानिक संशोधनाचा उपयोग पारंपरिक मन नेमक्या विपरितपणे करून घेताना दिसते. ग्रामीण भागात स्त्री-पुरुष शिक्षणाचे<noinclude>{{right|महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल! / ५२}}</noinclude> ikr43sc1beqx7s367hyio9af4lfc0ac 104 112465 237803 2026-10-10T06:33:19Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ प्रमाण निश्चित वाढले आहे. प्रसार माध्यमांनीही वैज्ञानिक सत्य लोकांपर्यंत पोचवण्याचा प्रयत्न केला आहे. तरीही गर्भजल परीक्षेसारख्या नव्या शोधांचा उपयोग केवळ स्त्रीगर्..." 237803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ प्रमाण निश्चित वाढले आहे. प्रसार माध्यमांनीही वैज्ञानिक सत्य लोकांपर्यंत पोचवण्याचा प्रयत्न केला आहे. तरीही गर्भजल परीक्षेसारख्या नव्या शोधांचा उपयोग केवळ स्त्रीगर्भाची हत्या करण्यासाठीच केला जात आहे. वस्तुतः हा कायद्याने गुन्हा असूनही समाजातले सर्व घटक त्यात सहभागी आहेत. परिणामत: स्त्री-पुरुषांची समाजातली संख्या झपाट्याने विषम होत आहे. एक हजार मुले जन्माला आले तर मुलींचे प्रमाण फक्त ९३३ असल्याची ताजी आकडेवारी आहे. म्हणजे दिवसेंदिवस स्त्रियांची संख्या कमी होत जाणार शिवाय हुंडाबळी, बालमृत्यू, मुलींची अधिक हेळसांड झाल्याने होणारे मृत्यू, बाळंतपणात तरुण स्त्रियांचे होणारे मृत्यू यामुळे स्त्रियांची संख्या आणखीनच उणावते आहे. म. फुले, आगरकर, धोंडो केशव कर्वे, सावित्रीबाई फुले, आनंदीबाई जोशी अशा स्त्रियांविषयी पुरोगामी विचार आचार असलेल्या लोकोत्तर महामानवांच्या महाराष्ट्रात स्त्रियांविषयी इतकी तुच्छता असावी हा या सुधारकांच्या भूमीचा करंटेपणा म्हणायचा ! स्त्रियांच्या बाबतीत विषमतेची वागणूक ही या देशाला नवी नाही; पण कालमानानुसार हे प्रमाण कमी होण्याऐवजी वाढते आहे ही चिंतेची बाब आहे. पण तरीही आशेला जागा आहे. 'बाईची जात हरळीसारखी चिवट आणि जिवट असते.' अशी जुनी लोकोक्ती आहे. ती भारतातल्या ग्रामीण स्त्रीच्या बाबतीत अनुभवाला येते आहे. बदलत्या वातावरणाचे भान तिलाही आले आहे. ग्रामीण भागात झालेल्या शिक्षणसंस्थांमुळे मुलींचे शिक्षणाचे प्रमाण वाढते आहे. वाचन, प्रसिद्धीमाध्यमे यातून तिच्या विचारांची कवाडे मोकळी होत आहेत. ग्रामीण भागात नोकरी करणाऱ्या स्त्रियांची आणि मुलींची संख्याही लक्षणीयरित्या वाढते आहे. शिक्षकी पेशात नगरपालिकांच्या प्राथमिक शाळा, माध्यमिक शाळातून ग्रामीण स्त्रियांची संख्या डोळ्यांत भरेल अशी आहे. एखाद दुसरी प्राध्यापक पेशाही स्वीकारते आहे. संगणक शिक्षणाकडे मुलींचा ओढा वाढतो आहे. पालकांची प्रतिकूल परिस्थिती असेल तर लहानमोठे कामे ( शिकवण्या, शिवणकाम, अर्धवेळ नोकन्या) करीत जिद्दीने शिक्षण पूर्ण करून अर्थार्जन करण्याची उमेद वाढते आहे. सरकारी धोरणांमुळे ग्रामपंचायतीत स्त्रियांसाठी राखीव जागा आल्यानंतर स्त्रियांच्या आणि पुरुषांच्या पुरुषप्रधान मानसिकतेला प्रथम थोडे कठीण गेले तरी उपजत जिद्द असलेल्या अनेकींनी घरात आणि बाहेर संघर्ष करीत आपली पात्रता सिद्ध केली आहे. अनेक सत्ताकांक्षी पुरुष बायकांच्या नथीतून तीर मारीत बायकोच्या पदाचा कारभार आपल्याच हाती घेत आहेत. काही जण आपल्याच घरातल्या निरगाठ २ - सुरगाठ / ५३<noinclude></noinclude> sprmpi4hvb5c27zlylqcjtun0i6gr58 104 112466 237804 2026-10-10T06:34:24Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ बायकांना स्थानापन्न करण्याची 'राजकारणे' करीत आहेत. अनेक सरपंच स्त्रियांवर अविश्वासाचे ठराव आणून त्यांना पदच्युत केले जात आहे. स्त्री वरचढ होणे अजून पुरुषप्रधान व्यवस्थ..." 237804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ बायकांना स्थानापन्न करण्याची 'राजकारणे' करीत आहेत. अनेक सरपंच स्त्रियांवर अविश्वासाचे ठराव आणून त्यांना पदच्युत केले जात आहे. स्त्री वरचढ होणे अजून पुरुषप्रधान व्यवस्थेला सहन होत नाही. ती एक स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून मान्यता देणे जड जात आहे, अशी सगळी प्रतिकूलतेची काटेरी वाट तुडवीत अनेकजणी जिद्दीने कर्तृत्व गाजवीत आहेत. जिथे त्यांना गावकऱ्यांचा, सहकाऱ्यांचा पाठिंबा मिळतो तिथे पुरुष सहकाऱ्यांपेक्षाही त्या सरस कामे करीत आहेत. विशेषतः गावाचे पाण्याचे प्रश्न, स्वच्छतागृहाचे प्रश्न अग्रक्रमाने हाती घेत आहेत. म्हणून त्यांचा पाठिंबाही वाढत आहे. नुकत्याच सुरू झालेल्या ग्रामस्वच्छता अभियानातील पुरस्कारविजेत्या गावातील स्त्रियांचा वाटा सर्वाधिक आहे. याचा पुन्हा पुन्हा उल्लेख केला जात आहे. स्त्रियांना एखादी गोष्ट मनापासून पटली की त्या जिद्दीने तिचा पिच्छा पुरवतात. ग्रामस्वच्छतेमुळे पाणीप्रश्न, रोगराई दूर होणे, पर्यावरण रक्षण अशा चिरस्थायी वृत्तींची रुजवण ग्रामीण भागात होत आहे. महात्मा गांधींनी खेडे हे केंद्र मानून विकासाची जी कल्पना मांडली होती ती स्त्रियांच्या पुढाकारानेच यशस्वी होऊ शकेल अशी प्रसादचिन्हे दिसत आहेत. स्त्रियांना थोडे अनुकूल वातावरण मिळाले, थोडे आर्थिक सहकार्य मिळाले, योग्य मार्गदर्शन मिळाले तर ग्रामीण भागात शेतीशी संबंधित असे अनेक व्यवसाय समर्थपणे करून त्या आपल्या कुटुंबाची पर्यायाने अभावग्रस्त ग्रामजीवनाची नव्याने पुनर्उभारणी करू शकतात असेही अनुभव वारंवार येत आहेत. स्त्रियांना प्रपंच चालविण्याचा पिढ्यान् पिढ्यांचा अनुभव असल्याने जीवनातल्या मूलभूत प्रश्नांची सोडवणूक करण्यास त्या प्रामाणिकपणे झटतात असा अनुभव येतो. समाजाने आपली जुनी पुरुषकेंद्री पुरुषसत्ताक मानसिकता बदलण्याची मात्र गरज आहे. ग्रामीण स्त्रियांना भेडसावणारी आणखी एक समस्या म्हणजे कुटुंबातील पुरुषांची वाढती व्यसनाधीनता ! विशेषत: दारू! पौरुषाचे अत्यंत सोपे आणि पलायनवादी साधन म्हणजे दारू. अशा पुरुषी वृत्तीचा सर्वाधिक त्रास निरनिराळ्या नात्यांनी स्त्रियांना होतो. पुरुषवर्गाचा आळशीपणा, स्त्रियांनी कष्टाने मिळवलेल्या पैशाच्या जोरावर व्यसनात बुडणे, स्त्रियांनाच मारहाण करणे, छळ करणे ही सार्वत्रिक बाब दिसते. त्यामुळे गावातून दारू हद्दपार करण्यासाठी स्त्रियांनाच संघटितपणे चळवळी कराव्या लागतात. जेथे त्या करतात तेथे त्यांना यशही येते. मात्र गुत्तेवाले, पोलीस आणि सरकारी कायदे यांचा फार मोठा अडथळा येतो. पुरुषांची व्यसने ही स्त्रियांची समस्या बनणे ही पुरुषसत्ताक व्यवस्थेच्या रोगट महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल ! / ५४<noinclude></noinclude> 6f5sveizgl8nuqqwag89byq4ywe2eq0