मिडियाविकी:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिस्रोत</sitename>
    <dbname>mrwikisource</dbname>
    <base>https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिस्रोत</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिस्रोत चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">साहित्यिक</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">साहित्यिक चर्चा</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">पान</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">पान चर्चा</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">अनुक्रमणिका</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">अनुक्रमणिका चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मिडियाविकी:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>147</id>
    <revision>
      <id>237937</id>
      <parentid>230395</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>1070</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>237937</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="37438" sha1="56je5jc554kvk3s71kp9fsf3pzk549j" xml:space="preserve">/* CSS placed here will be applied to all skins */
/* Always check with the [http://jigsaw.w3.org/css-validator/validator?uri=https%3A%2F%2Fmr.wikisource.org%2Fw%2Findex.php%3Ftitle%3DMediaWiki%3ACommon.css%26action%3Draw%26ctype%3Dtext%2Fcss&amp;usermedium=all W3C CSS Validation Service] after any changes. */
/*(In [[w:Mozilla|Mozilla]] and [[w:Opera (web browser)|Opera]], you can test style changes dynamically with the [http://www.squarefree.com/bookmarklets/webdevel.html test styles] bookmarklet from squarefree.com. It pops up a window for adding style rules, and updates the page as you type.)*/


/*
 * Dynamic Layouts
 */
#text-wrap { margin-left:3em; position:relative; }

/* sidenotes */
body.ns-104 .sidenote-left { position:absolute; left:0; width:6em; padding-right:1em; text-indent:0em; text-align:left;}
body.ns-104 .sidenote-right { position:absolute; right:0; width:6em; padding-left:1em; text-indent:0em; text-align:left;}


/* make user experience moar-kewl */
a:link,
a:visited
{
         transition: color 0.4s ease;
}

/*********
** Various tweaks
*********/

/* Fix copy&amp;paste formatting */
.verse pre
{
 margin: 0;
 padding-left: 2em;
 border: 0;
 background-color: #FFF;
 font-family: sans-serif;
 white-space: pre;
 line-height: 150%;
}
.verse p
{
 white-space: pre;
}

/* Short lines preferred by some editors */
.prose
{
 padding-left: 3em;
 max-width: 35em;
 margin: 0 auto;
}

/* Allow transcluded pages to display in lists rather than a table. Compatible in Firefox; incompatible in IE6. */
.listify td    { display: list-item; }
.listify tr    { display: block;     }
.listify table { display: block;     }

/* indent page text on screen out of the way of the page numbers */
@media screen, handheld, projection
{
 div.indented-page
 {
  margin-left:3em;
 }
 cite *.printonly
 {
  display: none;
 }
}

/* Dont display the URL onto the screen */
@media screen, handheld, projection
{
 cite *.printonly
 {
  display: none;
 }
}

/*********
** Most-used standard templates
*********/
/* TextInfo template */
.textinfo
{
 margin: 1px;
 padding: 1px;
 border: 1px solid #0E8605;
 background-color: #B0E0A0;
 text-align: left;
}
.textinfo th
{
 background-color: #0E8605;
 text-align: center;
 font-weight: normal;
 color: #FFF;
}
.textinfo td
{
 background-color: #C6FFC6;
}

/* Featured template */
#cornerbox
{
 position: absolute;
 top: 0.3em;
 right: 0.2em;
 border: 1px solid #BBB;
 font-size: 0.8em;
}

div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template
{
 width: 100%;
 float: left; /* containment ;) */
 padding: 0.5em 0; /* do any l/r padding on an inner element */
 text-align: center;
}
/* colours common to Template:Header and MediaWiki:Proofreadpage header template */
table.headertemplate,
table.footertemplate,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template
{
 border: 1px solid #ADA;
 background-color: #E4F2E4;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hAuthor
{
 padding-top: 0.5em;
 padding-bottom: 0.4em;
 font-size: 100%;
 font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hTitle
{
 padding-top: 0.4em;
 padding-bottom: 0.4em;
 font-size: 120%;
 font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hDetails
{
 padding-top: 0.4em;
 padding-bottom: 0.5em;
 font-size: 90%;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation
{
 width: 100%;
 float: left; /* containment ;) */
 padding: 0.2em 0; /* do any l/r padding on an inner element */
/* don't like this
 border-top: 1px solid #ADA;
 */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev
{
 float: left;
 text-align: left;  /* override ambient for containing element */
 padding-left: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext
{
 float: right;
 text-align: right; /* override ambient for containing element */
 padding-right: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavCurrent
{
 text-align: center; /* after floats in source order! */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext
{
 width: 20%; /* as in Header and Author templates */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev span,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext span
{
 color: #808080;
}

/* All header templates */
 
    .processheadertemplate,
    .portalheadertemplate,
    .authortemplate,
    .headertemplate,
    .footertemplate
    {
     width: 100%;
     margin-bottom: 5px;
    }
 
    /* Forward and backward link */
        .gen_header_backlink,
        .gen_header_forelink
        {
         width: 20%;
         font-size: 0.9em;
         line-height: normal;
        }
 
        .gen_header_backlink
        {
         text-align: left;
        }
 
        .gen_header_forelink
        {
         text-align: right;
        }
 
    /* Title field */
        .gen_header_title
        {
         width: 60%;
         text-align:center;
        }
 
    /* Notes field */
        .process_notes,
        .author_notes,
        .portal_notes,
        .header_notes
        {
         width: 100%;
         font-size: 0.9em;
         line-height: 1.4em;
         margin-bottom: 0.5em; /* a bit of space before body-text; 1em might be better... */
        }
 
/* Specific header templates */
    /* For Header template, see above with ProofreadPage code */

    /* Template:Header (footer) */
        .footertemplate
        {
         font-size: 0.9em;
         text-align: center;
        }
 
        .header_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FAFAFF;
        }
 
 
    /* Template:Author */
        .authortemplate
        {
         border: 1px solid #BEA2A2;
         background-color: #E4D8D8;
        }
 
        .author_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FFFBFC;
        }

        .author_seealso /* Remove this if we change to Plain_sister usage */
        {
         float: right;
         padding: 2px;
         margin: 0 0 0.5em 1em;
         border: 1px solid #CCC;
        }
 
 
    /* Process_header template */
        .processheadertemplate
        {
         border: 1px solid #966;
         background-color: #DCA;
        }
 
        .process_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #A88;
         background-color: #FFFBFC;
        }
 
    /* Portal_header template */
        .portalheadertemplate
        {
         border: 1px solid #36A;
         background-color: #DDE;
        }
 
        .portal_notes
        {
         border-bottom: 1px solid #88A;
         background-color: #FCFBFF;
        }

/*********
** Standard formatting classes
*********/
/* messagebox */
.messagebox
{
 width: 80%;
 margin: 0 auto 1em;
 padding: 0.2em;
 border: 1px solid #aaa;
 background-color: #f9f9f9;
 text-align: justify;
}
.messagebox.standard-talk
{
 border: 1px solid #C0C090;
 background-color: #F8EABA;
}

/* stylistic tables */
/* '''valign''' ; rows vertically aligned to top*/
/* '''table-c75vtop''' ; table centred, 75% width, rows vertically aligned to top*/
table.table-c75vtop
{
 width: 75%;
 margin-left: auto;
 margin-right: auto;
}
.table-c75vtop, .valign tr
{
 vertical-align: top;
}

/* tablecolhdborder; borders around table/columns/&lt;th&gt;; centre &lt;th&gt;; &lt;td&gt; align left with padding */
/* as used in [[Template:Hussey Churches table header]] */

table.tablecolhdborder
{
 border: 1px solid;
 margin: 0;
 border-collapse:collapse;
}
table.tablecolhdborder th
{
 border-bottom: 1px solid;
 border-left: 1px solid;
 text-align: center;
}
table.tablecolhdborder td
{
 border-left: 1px solid;
 padding-left: 5px;
}

/*Add a border to the bottom of a table row*/
tr.tablebtmborder td
{
 border-bottom: 1px solid;
}

/* '''valignb''' ; rows vertically aligned to bottom*/
.valignb tr
{
 vertical-align: bottom;
}

/* enable a standard means to insert a 1em padding in the first column of a table; Mostly used in book table of contents -- ab 20120122 */
.rpadCol1 td:first-child
{
 padding-right: 1.0em !important;
}

/* *********
 * Main page
 */
div.main_page
{
 position: static;
}
/* some new stuff for styling the main page header */
table.tblMain_page_header
{
 margin: 0 0 1em 0;
 /* border and background-color properties set in shared rules; see further down */
 width: 100%;
}
table.tblMain_page_header h1,
table.tblMain_page_header h2
{
 margin: 0 !important; /* insist on overriding #bodyContent h1 selector in main.css */
 border: 0;
 padding: 0;
}
table.tblMain_page_header div.divMPheading_wrapper
{
 float: left;
 padding-right: 7em;
}
table.tblMain_page_header h1
{
 font-size: 150%;
 padding-bottom: 0.15em;
}
table.tblMain_page_header h2
{
 font-size: 90%;
}
table.tblMain_page_header ul
{
 margin: 0; /* override margin-top to better align with h1-element; margin-left isn't applicable in this context */
}
table.tblMain_page_header hr
{
 color: #569BBB;
 background-color: #569BBB;
}
/* may want to loosen specificity a bit... and rename. more likely, it'll become floats... */
div.main_page table.subheader
{
 width: 100%;
 margin: -0.8em 0 -0.7em 0;
 background: none;
 font-size: 0.95em;
}
div.main_page table.subheader td
{
 padding: 10px 0;
}

/* some new stuff for styling the layout and look of the main page columns and modules */
div#divMain_page-ColumnWrapper
{
 float: left;
 width: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial
{
 float: left;
 width: 51%;
}
div#divMain_page-SecondaryMaterial
{
 float: right;
 width: 49%;
}
div#divMain_page-TertiaryMaterial
{
 float: left;
 width: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule
{
 width: 100%;
 background-color: transparent;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule td.tdMPmodule,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule td.tdMPmodule,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule td.tdMPmodule
{
 border: 1px solid #cedff2;
 padding: 1em 1em 0.5em;
 font-size: 100%;
}
div#divMain_page-PrimaryMaterial   table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2,
div#divMain_page-SecondaryMaterial table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2,
div#divMain_page-TertiaryMaterial  table.tblMPmodule td.tdMPmodule h2
{
 font-size: 135%;
 background-color: #569BBB;
 color: White;
 margin: 0 0 3px 0;
 padding: 1px 0 0 0;
 text-align: center;
 line-height: 1.3em;
}

/* common rule for main page header and for prettytables embedded in main page moldules  */
table.tblMain_page_header,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable th,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable td
{
 border: 1px solid #569BBB;
}

table.tblMain_page_header,
div#divMain_page-ColumnWrapper table.tblMPmodule table.prettytable th
{
 background-color: #f1f5fc;
}

/* When &lt;div class=&quot;nonumtoc&quot;&gt; is used on the table of contents,
   the ToC will display without numbers */
.nonumtoc .tocnumber { display: none; }
.nonumtoc #toc ul,
.nonumtoc .toc ul {
    line-height: 1.5em;
    list-style: none;
    margin: .3em 0 0;
    padding: 0;
}
.nonumtoc #toc ul ul, 
.nonumtoc .toc ul ul { 
    /* @noflip */
    margin: 0 0 0 2em; 
}

/* Deprecated - apply using the above definitions instead */
#hideTOCnumbers { display: none; }

/* main page stuff beyond here still to-review */
   .main_page h1
   {
    margin: 0 !important;
    padding: 0;
    border: 0;
    font-size: 1.75em;
   }
   .main_page .titlebox
   {
    width: 100%;
    padding-left: 2em;
    border: 1px solid #CCC;
    background-color: #FCFCFC;
   }
   .main_page .titlebox div
   {
    margin-left: 2em;
    font-size: 0.95em;
   }
   .main_page .portals
   {
    width: 11%;
    font-size: 0.95em;
   }
   .main_page th
   {
    padding-left: 0.4em;
    border: 1px solid #A3B0BF;
    background-color: #ECDCC8;
    text-align: left;
    font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;
    font-size: 1.2em;
   }
   .main_page .blurb
   {
    width: 60%;
    padding: 1em;
    border: 1px solid #68A;
    background-color: #FFE4C4;
   }
   .main_page .blurb img
   {
    float: left;
    margin: 0 .7em 0 .3em;
   }
   .main_page .mpsidebox
   {
    width: 30%;
    border: 1px solid #68A !important;
   }
   .main_page .featuredtext
   {
    border: 1px solid #68A;
   }
   .main_page .mpsidebox table,
   .main_page .featured_text table
   {
    width: 100%;
    vertical-align: top;
   }
   .main_page .sisterprojects
   {
    margin: 0 -8px;
    border-spacing: 8px;
   }
   .main_page .sisterprojects .sptd
   {
    padding: 10px;
    border: 1px solid #BBB;
    vertical-align: top;
   }
/* above main page stuff that is indented does not appear to be used these days; will review further and eventually remove */

/*********
** Template namespace
*********/
 
/*Template documentation*/
.template-documentation
{
 clear:both;
 margin:1em 0 0 0;
 border:1px solid #AAA;
 background:#ECFCF4;
 padding:5px;
}

/*********
** Page namespace
*********/
/* transcluded pages */
.lefttext p
{
 text-indent: 2em;
}
.lefttext .poem p
{
 text-indent: 0;
}
.lefttext .tiInherit p
{
 text-indent: inherit;
}
.lefttext
{
 width: 33em;
 text-align: justify;
 margin-left: 5em;
}

.leftoutdent
{
 padding-left: 2em;
 text-indent: -2em;
 max-width: 33em;
 margin-left: 5em;
}

/* similar to tiInherit, above; wrap something with a div of this class and set line-height; poem-tags, too */
.lhInherit p
{
 line-height: inherit;
}
.quote
{
 color: #2F4F4F; /* darkslategray (not a valid color name) */
 margin-left: 2em;
 margin-right: 2em;
}

/* Justify */
body.ns-104
{
 text-align: justify;
}

/* Paragraph markers (no IE6 support) */
body.ns-104 div.pagetext&gt;p
{
 background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Paragraph-mark.svg/6px-Paragraph-mark.svg.png) 0 .3em no-repeat;
 margin-left: -10px;
 padding-left: 10px;
}

/* ProofreadPage */
.quality4 { background-color: #90ff90; }
.quality3 { background-color: #ffe867; }
.quality2 { background-color: #b0b0ff; }
.quality1 { background-color: #ffa0a0; }
.quality0 { background-color: #ddd; }
.ns-104 .editsection { visibility:hidden; }
/* not in remarks */ 
div#remarks a.quality4 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality3 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality2 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality1 { background:#ffffff; }
div#remarks a.quality0 { background:#ffffff; }

/*********
** special formatting classes
*********/
/* ordered-list flavours; see [[History of the Rise, Progress, and Termination of the American Revolution/Chapter II]] for first deployment */
div.divRomanOL ol
{
 list-style-type: upper-roman;
}
div.divRomanOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-roman;
}
div.divAlphaOL ol
{
 list-style-type: upper-alpha; /* or upper-latin; q: which is better supported? */
}
div.divAlphaOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-alpha; /* or lower-latin...*/
}
div.divGreekOL-lower ol
{
 list-style-type: lower-greek;
}
div.divDecimalOL-leading-zero ol
{
 list-style-type: decimal-leading-zero;
}
div.divDecimalOL-normal ol
{
 list-style-type: decimal;     /* could be useful in nested situations - but computer says no... */
}
/* georgian &amp;&amp; armenian as needed... */

/*********
** tabber
*********/
/*
Generic defaults

Copied from http://www.barelyfitz.com/projects/tabber/example.css used under mit license
see http://www.barelyfitz.com/projects/tabber/
*/
/* $Id: example.css,v 1.5 2006/03/27 02:44:36 pat Exp $ */

/*--------------------------------------------------
  REQUIRED to hide the non-active tab content.
  But do not hide them in the print stylesheet!
  --------------------------------------------------*/
.tabberlive .tabbertabhide {
 display: none;
}

/*--------------------------------------------------
  .tabber = before the tabber interface is set up
  .tabberlive = after the tabber interface is set up
  --------------------------------------------------*/
.tabber {
}
.tabberlive {
 margin-top: 1em;
}

/*--------------------------------------------------
  ul.tabbernav = the tab navigation list
  li.tabberactive = the active tab
  --------------------------------------------------*/
ul.tabbernav
{
 margin: 0;
 padding: 3px 0;
 border-bottom: 1px solid #CCC;
 font: bold 12px Verdana, sans-serif;
}

ul.tabbernav li
{
 list-style: none;
 margin: 0;
 display: inline;
}

ul.tabbernav li a
{
 padding: 3px 0.5em;
 margin-left: 3px;
 border: 1px solid #ccc;
 border-bottom: none;
 background-color: #f2f7ff;
 text-decoration: none;
}

ul.tabbernav li a:link { color: #448; }
ul.tabbernav li a:visited { color: #667; }

ul.tabbernav li a:hover
{
 color: #000;
 background-color: #fff9f2;
 border-color: #CCC;
}

ul.tabbernav li.tabberactive a
{
 background-color: #fff;
 border-bottom: 1px solid #fff;
}

ul.tabbernav li.tabberactive a:hover
{
 color: #000;
 background-color: White;
 border-bottom: 1px solid White;
}

/*--------------------------------------------------
  .tabbertab = the tab content
  Add style only after the tabber interface is set up (.tabberlive)
  --------------------------------------------------*/
.tabberlive .tabbertab {
 padding: 5px;
 border: 1px solid #CCC;
 border-top: 0;

 /* If you don't want the tab size changing whenever a tab is changed
    you can set a fixed height */

 /* height: 200px; */

 /* If you set a fix height set overflow to auto and you will get a
    scrollbar when necessary */

 /* overflow: auto; */
}

/* If desired, hide the heading since a heading is provided by the tab */
.tabberlive .tabbertab h2 {
 display: none;
}
.tabberlive .tabbertab h3 {
 display: none;
}

/* Example of using an ID to set different styles for the tabs on the page */
.tabberlive#tab1 {
}
.tabberlive#tab2 {
}
.tabberlive#tab2 .tabbertab {
 height: 200px;
 overflow: auto;
}
/*--------------------------------------------------*/

/* Use for inputting Hebrew pointing in MediaWiki:Edittools */
span.nikud
{
 color: #002bb8;
 cursor: pointer;
}

/* International Phonetic Alphabet [[Template:IPA]] */
.IPA
{
 font-family: 'Arial Unicode MS', Code2000, Gentium, GentiumAlt, 'DejaVu Sans', 'Segoe UI', 'Lucida Grande', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'TITUS Cyberbit Basic', 'Lucida Sans Unicode', sans-serif;
 font-size: 110%;
}

/* typos */
.coquille
{
 border-bottom: 1px dashed #666;
}

/* poem tag : avoid extra margins between transcluded pages */
.poem
{
 margin-bottom: 0em;
 margin-top: 0em;
 line-height: 1.6em;
 text-indent: 0em;
}
.poem p
{
 margin-top: 0em ! important;
 margin-bottom: 0em ! important;
 text-indent: 0em !important;
}

/* highlights the anchor text obtained using Template:Anchor+ */
/* this relies on CSS3, and thus is not seen by many browsers, but it is only added-value eye-candy so that's OK. */
span.HighlightedAnchor:target
{
 background-color: #DEF;
} 

/* Messagebox templates */
.messagebox {
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background-color: #f8f9fa;
	width: 80%;
	margin: 0 auto 1em auto;
	padding: .2em;
}
.messagebox.merge {
	border: 1px solid #c0b8cc;
	background-color: #f0e5ff;
	text-align: center;
}
.messagebox.cleanup {
	border: 1px solid #9f9fff;
	background-color: #efefff;
	text-align: center;
}
.messagebox.standard-talk {
	border: 1px solid #c0c090;
	background-color: #f8eaba;
	margin: 4px auto;
}
/* For old WikiProject banners inside banner shells. */
.mbox-inside .standard-talk,
.messagebox.nested-talk {
	border: 1px solid #c0c090;
	background-color: #f8eaba;
	width: 100%;
	margin: 2px 0;
	padding: 2px;
}
.messagebox.small {
	width: 238px;
	font-size: 85%;
	/* @noflip */
	float: right;
	clear: both;
	/* @noflip */
	margin: 0 0 1em 1em;
	line-height: 1.25em;
}
.messagebox.small-talk {
	width: 238px;
	font-size: 85%;
	/* @noflip */
	float: right;
	clear: both;
	/* @noflip */
	margin: 0 0 1em 1em;
	line-height: 1.25em;
	background: #F8EABA;
}

/* Cell sizes for ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox message boxes */
th.mbox-text, td.mbox-text {   /* The message body cell(s) */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 0.25em 0.9em;     /* 0.9em left/right */
	width: 100%;               /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image {                /* The left image cell */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0 2px 0.9em;  /* 0.9em left, 0px right */
	text-align: center;
}
td.mbox-imageright {           /* The right image cell */
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0.9em 2px 0;  /* 0px left, 0.9em right */
	text-align: center;
}
td.mbox-empty-cell {           /* An empty narrow cell */
	border: none;
	padding: 0;
	width: 1px;
}

/* Article message box styles */
table.ambox {
	margin: 0 10%;                  /* 10% = Will not overlap with other elements */
	border: 1px solid #a2a9b1;
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #36c;  /* Default &quot;notice&quot; blue */
	background: #fbfbfb;
}
table.ambox + table.ambox {      /* Single border between stacked boxes. */
	margin-top: -1px;
}
.ambox th.mbox-text,
.ambox td.mbox-text {            /* The message body cell(s) */
	padding: 0.25em 0.5em;       /* 0.5em left/right */
}
.ambox td.mbox-image {           /* The left image cell */
	/* @noflip */
	padding: 2px 0 2px 0.5em;    /* 0.5em left, 0px right */
}
.ambox td.mbox-imageright {      /* The right image cell */
	/* @noflip */
	padding: 2px 0.5em 2px 0;    /* 0px left, 0.5em right */
}

table.ambox-notice {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #36c;    /* Blue */
}
table.ambox-speedy {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;                   /* Pink */
}
table.ambox-delete {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #b32424;    /* Red */
}
table.ambox-content {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ambox-style {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.ambox-move {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ambox-protection {
	/* @noflip */
	border-left: 10px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}

/* Image message box styles */
table.imbox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 3px solid #36c;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
	background: #fbfbfb;
}
.imbox .mbox-text .imbox {  /* For imboxes inside imbox-text cells. */
	margin: 0 -0.5em;       /* 0.9 - 0.5 = 0.4em left/right.        */
	display: block;         /* Fix for webkit to force 100% width.  */
}
.mbox-inside .imbox {       /* For imboxes inside other templates.  */
	margin: 4px;
}

table.imbox-notice {
	border: 3px solid #36c;    /* Blue */
}
table.imbox-speedy {
	border: 3px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.imbox-delete {
	border: 3px solid #b32424;    /* Red */
}
table.imbox-content {
	border: 3px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.imbox-style {
	border: 3px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.imbox-move {
	border: 3px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.imbox-protection {
	border: 3px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}
table.imbox-license {
	border: 3px solid #88a;       /* Dark gray */
	background: #f7f8ff;          /* Light gray */
}
table.imbox-featured {
	border: 3px solid #cba135;    /* Brown-gold */
}

/* Category message box styles */
table.cmbox {
	margin: 3px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background: #DFE8FF;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
}

table.cmbox-notice {
	background: #D8E8FF;    /* Blue */
}
table.cmbox-speedy {
	margin-top: 4px;
	margin-bottom: 4px;
	border: 4px solid #b32424;    /* Red */
	background: #FFDBDB;          /* Pink */
}
table.cmbox-delete {
	background: #FFDBDB;    /* Red */
}
table.cmbox-content {
	background: #FFE7CE;    /* Orange */
}
table.cmbox-style {
	background: #FFF9DB;    /* Yellow */
}
table.cmbox-move {
	background: #E4D8FF;    /* Purple */
}
table.cmbox-protection {
	background: #EFEFE1;    /* Gray-gold */
}

/* Other pages message box styles */
table.ombox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #a2a9b1;       /* Default &quot;notice&quot; gray */
	background: #f8f9fa;
}

table.ombox-notice {
	border: 1px solid #a2a9b1;       /* Gray */
}
table.ombox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.ombox-delete {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
}
table.ombox-content {
	border: 1px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ombox-style {
	border: 1px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.ombox-move {
	border: 1px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ombox-protection {
	border: 2px solid #a2a9b1;       /* Gray-gold */
}

/* Talk page message box styles */
table.tmbox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */
	background: #f8eaba;
}
.mediawiki .mbox-inside .tmbox { /* For tmboxes inside other templates. The &quot;mediawiki&quot; class ensures that */
	margin: 2px 0;               /* this declaration overrides other styles (including mbox-small above)   */
	width: 100%;                 /* For Safari and Opera */
}
.mbox-inside .tmbox.mbox-small { /* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when  */
	line-height: 1.5em;          /* also &quot;nested&quot;, so reset styles that are   */
	font-size: 100%;             /* set in &quot;mbox-small&quot; above.                */
}

table.tmbox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
	background: #fee7e6;             /* Pink */
}
table.tmbox-delete {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
}
table.tmbox-content {
	border: 2px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.tmbox-style {
	border: 2px solid #fc3;    /* Yellow */
}
table.tmbox-move {
	border: 2px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.tmbox-protection,
table.tmbox-notice {
	border: 1px solid #c0c090;    /* Gray-brown */
}

/* Disambig and set index box styles */
table.dmbox {
	clear: both;
	margin: 0.9em 1em;
	border-top: 1px solid #ccc;
	border-bottom: 1px solid #ccc;
	background: transparent;
}

/* Footer and header message box styles */
table.fmbox {
	clear: both;
	margin: 0.2em 0;
	width: 100%;
	border: 1px solid #a2a9b1;
	background: #f8f9fa;     /* Default &quot;system&quot; gray */
}
table.fmbox-system {
	background: #f8f9fa;
}
table.fmbox-warning {
	border: 1px solid #bb7070;  /* Dark pink */
	background: #ffdbdb;        /* Pink */
}
table.fmbox-editnotice {
	background: transparent;
}
/* Div based &quot;warning&quot; style fmbox messages. */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon,
div.titleblacklist-warning,
div.locked-warning {
	clear: both;
	margin: 0.2em 0;
	border: 1px solid #bb7070;
	background: #ffdbdb;
	padding: 0.25em 0.9em;
}

/* These mbox-small classes must be placed after all other
   ambox/tmbox/ombox etc classes. &quot;html body.mediawiki&quot; is so
   they override &quot;table.ambox + table.ambox&quot; above. */
html body.mediawiki .mbox-small {   /* For the &quot;small=yes&quot; option. */
	/* @noflip */
	clear: right;
	/* @noflip */
	float: right;
	/* @noflip */
	margin: 4px 0 4px 1em;
	box-sizing: border-box;
	width: 238px;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}
html body.mediawiki .mbox-small-left {   /* For the &quot;small=left&quot; option. */
	/* @noflip */
	margin: 4px 1em 4px 0;
	box-sizing: border-box;
	overflow: hidden;
	width: 238px;
	border-collapse: collapse;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}

/* Style for compact ambox */
/* Hide the images */
.compact-ambox table .mbox-image,
.compact-ambox table .mbox-imageright,
.compact-ambox table .mbox-empty-cell {
	display: none;
}
/* Remove borders, backgrounds, padding, etc. */
.compact-ambox table.ambox {
	border: none;
	border-collapse: collapse;
	background: transparent;
	margin: 0 0 0 1.6em !important;
	padding: 0 !important;
	width: auto;
	display: block;
}
body.mediawiki .compact-ambox table.mbox-small-left {
	font-size: 100%;
	width: auto;
	margin: 0;
}
/* Style the text cell as a list item and remove its padding */
.compact-ambox table .mbox-text {
	padding: 0 !important;
	margin: 0 !important;
}
.compact-ambox table .mbox-text-span {
	display: list-item;
	line-height: 1.5em;
	list-style-type: square;
	list-style-image: url(/w/skins/MonoBook/bullet.gif);
}
.skin-vector .compact-ambox table .mbox-text-span {
	list-style-type: disc;
	list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.svg);
	list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.png)\9;
}
/* Allow for hiding text in compact form */
.compact-ambox .hide-when-compact {
	display: none;
}


/* .pagenum_container:hover {background-color:#eeeeee; opacity:0.5; } */

/* Style for horizontal lists (separator following item) */
.skin-monobook .hlist dl,
.skin-modern .hlist dl,
.skin-vector .hlist dl {
    line-height: 1.5em;
}
/**
 * Style for horizontal lists (separator following item).
 * @source https://www.mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists
 * @revision 7 (2015-11-12)
 * @author [[User:Edokter]]
 */
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
    margin: 0;
    padding: 0;
}
/* Display list items inline */
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li {
    margin: 0;
    display: inline;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist.inline,
.hlist.inline dl,
.hlist.inline ol,
.hlist.inline ul,
.hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul,
.hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul,
.hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul {
    display: inline;
}
/* Hide empty list items */
.hlist .mw-empty-li {
    display: none;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
    content: &quot;: &quot;;
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
    content: &quot; · &quot;;
    font-weight: bold;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
    content: none;
}
/* Add parentheses around nested lists */
.hlist dd dd:first-child:before, .hlist dd dt:first-child:before, .hlist dd li:first-child:before,
.hlist dt dd:first-child:before, .hlist dt dt:first-child:before, .hlist dt li:first-child:before,
.hlist li dd:first-child:before, .hlist li dt:first-child:before, .hlist li li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot;;
    font-weight: normal;
}
.hlist dd dd:last-child:after, .hlist dd dt:last-child:after, .hlist dd li:last-child:after,
.hlist dt dd:last-child:after, .hlist dt dt:last-child:after, .hlist dt li:last-child:after,
.hlist li dd:last-child:after, .hlist li dt:last-child:after, .hlist li li:last-child:after {
    content: &quot;) &quot;;
    font-weight: normal;
}
/* Put ordinals in front of ordered list items */
.hlist ol {
    counter-reset: listitem;
}
.hlist ol &gt; li {
    counter-increment: listitem;
}
.hlist ol &gt; li:before {
    content: &quot; &quot; counter(listitem) &quot; &quot;;
    white-space: nowrap;
}
.hlist dd ol &gt; li:first-child:before,
.hlist dt ol &gt; li:first-child:before,
.hlist li ol &gt; li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot; counter(listitem) &quot; &quot;;
}

/* Unbulleted lists */
.plainlist ul {
    line-height: inherit;
    list-style: none none;
    margin: 0;
}
.plainlist ul li {
    margin-bottom: 0;
}

/* Default style for navigation boxes */
table.navbox {            /* Navbox container style */
    border: 1px solid #aaa;
    width: 100%; 
    margin: auto;
    clear: both;
    font-size: 88%;
    text-align: center;
    padding: 1px;
}
table.navbox + table.navbox {  /* Single pixel border between adjacent navboxes */
    margin-top: -1px;          /* (doesn't work for IE6, but that's okay)       */
}
.navbox-title,
.navbox-abovebelow,
table.navbox th {
    text-align: center;       /* Title and above/below styles */
    padding-left: 1em;
    padding-right: 1em;
}
.navbox-group {               /* Group style */
    white-space: nowrap;
    /* @noflip */
    text-align: right;
    font-weight: bold;
    padding-left: 1em;
    padding-right: 1em;
}
.navbox,
.navbox-subgroup {
    background: #fdfdfd;      /* Background color */
}
.navbox-list {
    border-color: #fdfdfd;    /* Must match background color */
}
.navbox-title,
table.navbox th {
    background: #ccccff;      /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
    background: #ddddff;      /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
    background: #e6e6ff;      /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
    background: #f7f7f7;      /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
    background: transparent;  /* Odd row striping */
}
.navbox .hlist dl,
.navbox .hlist ol,
.navbox .hlist ul {
    padding: 0.125em 0;       /* Adjust hlist padding in navboxes */
}
.navbox .hlist dd,
.navbox .hlist dt,
.navbox .hlist li {
    white-space: nowrap;      /* Nowrap list items in navboxes */
    white-space: normal !ie;  /* IE &lt; 8 no-wraps entire list, so disable it */
}
.navbox .hlist dd dl,
.navbox .hlist dt dl,
.navbox .hlist li ol,
.navbox .hlist li ul {
    white-space: normal;      /* But allow parent list items to be wrapped */
}
ol + table.navbox,
ul + table.navbox {
    margin-top: 0.5em;        /* Prevent lists from clinging to navboxes */
}

/* Default styling for Navbar template */
.navbar {
    display: inline;
    font-size: 88%;
    font-weight: normal;
    padding-right: 0.25em;
    word-spacing: -0.125em;
}
.navbar ul {
    display: inline;
    white-space: nowrap;
}
/* Navbar styling when nested in navbox */
.navbox .navbar {
    display: block;
    float: left;
    font-size: 100%;
    text-align: left;
    width: 6em;
}
.navbox .navbar ul {
    display: block;
}

/* 'show'/'hide' buttons created dynamically by the CollapsibleTables javascript
   in [[MediaWiki:Common.js]] are styled here so they can be customised. */
.collapseButton {       
    /* @noflip */
    float: right;
    font-weight: normal;
    /* @noflip */
    margin-left: 0.5em;
    /* @noflip */
    text-align: right;
    width: auto;
}
/* In navboxes, the show/hide button balances the v·d·e links
   from [[Template:Navbar]], so they need to be the same width. */
.navbox .collapseButton {
    width: 6em;
}

/* Styling for JQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */
.mw-parser-output .mw-collapsible-toggle {
    font-weight: normal;
    /* @noflip */
    text-align: right;
}
.navbox .mw-collapsible-toggle {
    width: 6em;
}

/* Standard Navigationsleisten, aka box hiding thingy
   from .de.  Documentation at [[Wikipedia:NavFrame]]. */
div.mw-collapsible,
div.NavFrame {
    margin: 0;
    padding: 4px;
    border: 1px solid #aaa;
    text-align: center;
    border-collapse: collapse;
    font-size: 95%;
}
div.mw-collapsible + div.mw-collapsible,
div.NavFrame + div.NavFrame {
    border-top-style: none;
    border-top-style: hidden;
}
div.NavPic {
    background-color: #fff;
    margin: 0;
    padding: 2px;
    /* @noflip */
    float: left;
}
div.mw-collapsible div.NavHead,
div.NavFrame div.NavHead {
    height: 1.6em;
    font-weight: bold;
    background-color: #ccf;
    position: relative;
}
div.mw-collapsible p,
div.mw-collapsible div.NavContent,
div.mw-collapsible div.NavContent p,
div.NavFrame p,
div.NavFrame div.NavContent,
div.NavFrame div.NavContent p {
    font-size: 100%;
}
div.NavEnd {
    margin: 0;
    padding: 0;
    line-height: 1px;
    clear: both;
}
a.NavToggle {
    position: absolute;
    top: 0;
    /* @noflip */
    right: 3px;
    font-weight: normal;
    font-size: 90%;
}

/* Infobox template style */
.infobox {
    border: 1px solid #aaa;
    background-color: #f9f9f9;
    color: black;
    margin: 0.5em 0.0em 0.5em 1.0em;
    padding: 0.2em;
    /* @noflip */
    float: right;
    /* @noflip */
    clear: right;
    text-align: left;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.5em;
}
.infobox caption {
    font-size: 125%;
    font-weight: bold;
}
.infobox td,
.infobox th {
    vertical-align: top;
}
.infobox.bordered {
    border-collapse: collapse;
}
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
    border: 1px solid #aaa;
}
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
    border: 0;
}

.infobox.sisterproject {
    width: 20em;
    font-size: 90%;
}

.infobox.standard-talk {
    border: 1px solid #c0c090;
    background-color: #f8eaba;
}
.infobox.standard-talk.bordered td,
.infobox.standard-talk.bordered th {
    border: 1px solid #c0c090;
}

/* styles for bordered infobox with merged rows */
.infobox.bordered .mergedtoprow td,
.infobox.bordered .mergedtoprow th {
    border: 0;
    border-top: 1px solid #aaa;
    border-right: 1px solid #aaa;
}

.infobox.bordered .mergedrow td,
.infobox.bordered .mergedrow th {
    border: 0;
    border-right: 1px solid #aaa;
}

/* Styles for geography infoboxes, eg countries,
   country subdivisions, cities, etc.            */
.infobox.geography {
    /* @noflip */
    text-align: left;
    border-collapse: collapse;
    line-height: 1.2em; 
    font-size: 90%;
}

.infobox.geography  td,
.infobox.geography  th {
    border-top: 1px solid #aaa;
    padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em;
}
.infobox.geography .mergedtoprow td,
.infobox.geography .mergedtoprow th {
    border-top: 1px solid #aaa;
    padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedrow td,
.infobox.geography .mergedrow th {
    border: 0;
    padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedbottomrow td,
.infobox.geography .mergedbottomrow th {
    border-top: 0;
    border-bottom: 1px solid #aaa;
    padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em;
}

.infobox.geography .maptable td,
.infobox.geography .maptable th {
    border: 0;
    padding: 0;
}</text>
      <sha1>56je5jc554kvk3s71kp9fsf3pzk549j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनुक्रमणिका:सांगली आणि सांगलीकर.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>74682</id>
    <revision>
      <id>237914</id>
      <parentid>237891</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>237914</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1922" sha1="08b7kpimqia02p07rmp8c19qf2c7qux" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=सांगली आणि सांगलीकर
|Language=mr
|Volume=
|Author=अविनाश टिळक
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|School=
|Publisher=सांगली नगरवाचनालय
|Address=सांगली
|Year=2001
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=C
|Pages=&lt;pagelist 5=&quot;स्वागत&quot; 13=&quot;लेखनामागील भूमिका&quot; 17=&quot;प्रकाशकांचे मनोगत&quot; 18=&quot;ऋणनिर्देश&quot; 19=&quot;अनुक्रम&quot; 20=&quot;महिमा सांगलीचा&quot; 21=&quot;सांगलीचे आराध्य दैवत&quot; 22=&quot;फोटो&quot; 23=&quot;फोटो&quot; 24=&quot;फोटो&quot; 25=&quot;सांगली - एके काळची रम्य नगरी&quot; 35 =&quot;सांगलीचे लोकोत्तर राजेसाहेब
कै. चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन&quot; 46 =&quot;महाराष्ट्राचा आद्य नाटककार विष्णुदास भावे&quot; 55=&quot;नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल&quot; 67=&quot;कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर&quot; 79 =&quot;संत कोटणीस महाराज&quot; 91=&quot;आबासाहेब सांबारे&quot; 101 =&quot;साधुदास&quot; 111 =&quot;अुद्योगरत्न कै. दादासाहेब वेलणकर&quot; 123=&quot;प्रो. ग. ह.रानडे&quot; 131 =&quot;कवि काव्यविहारी&quot; 141=&quot;भालचंद्र म्हैसकर&quot; 149=&quot;कै. हरि नाना पवार&quot; 156=&quot;वि.स. खांडेकर आणि सांगली&quot; 164=&quot;नटवर्य मामा पेंडसे&quot; 176=&quot;श्री. गणपतराव मोहिते (मा. अविनाश )&quot; 191 =&quot;राजमतीबाई पाटील&quot; 197=&quot;श्री. दा. पानवलकर&quot; 204 =&quot;सय्यद अमीन&quot; 207=&quot;क्रिकेटपटू विजय हजारे&quot;/&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>08b7kpimqia02p07rmp8c19qf2c7qux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237933</id>
      <parentid>237914</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>237933</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="k24197mdymsdxo7wjx4scf7ej3fujdb" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=सांगली आणि सांगलीकर
|Language=mr
|Volume=
|Author=अविनाश टिळक
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|School=
|Publisher=सांगली नगरवाचनालय
|Address=सांगली
|Year=2001
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=C
|Pages=&lt;pagelist 5=&quot;स्वागत&quot; 13=&quot;लेखनामागील भूमिका&quot; 17=&quot;प्रकाशकांचे मनोगत&quot; 18=&quot;ऋणनिर्देश&quot; 19=&quot;अनुक्रम&quot; 20=&quot;महिमा सांगलीचा&quot; 21=&quot;सांगलीचे आराध्य दैवत&quot; 22=&quot;फोटो&quot; 23=&quot;फोटो&quot; 24=&quot;फोटो&quot; 25=&quot;सांगली - एके काळची रम्य नगरी&quot; 35 =&quot;सांगलीचे लोकोत्तर राजेसाहेब
कै. चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन&quot; 46 =&quot;महाराष्ट्राचा आद्य नाटककार विष्णुदास भावे&quot; 55=&quot;नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल&quot; 67=&quot;कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर&quot; 79 =&quot;संत कोटणीस महाराज&quot; 91=&quot;आबासाहेब सांबारे&quot; 101 =&quot;साधुदास&quot; 111 =&quot;अुद्योगरत्न कै. दादासाहेब वेलणकर&quot; 123=&quot;प्रो. ग. ह.रानडे&quot; 131 =&quot;कवि काव्यविहारी&quot; 141=&quot;भालचंद्र म्हैसकर&quot; 149=&quot;कै. हरि नाना पवार&quot; 156=&quot;वि.स. खांडेकर आणि सांगली&quot; 164=&quot;नटवर्य मामा पेंडसे&quot; 176=&quot;श्री. गणपतराव मोहिते (मा. अविनाश )&quot; 191 =&quot;राजमतीबाई पाटील&quot; 197=&quot;श्री. दा. पानवलकर&quot; 204 =&quot;सय्यद अमीन&quot; 207=&quot;क्रिकेटपटू विजय हजारे&quot; 217 =&quot;नंदू नाटेकर&quot; 225'&quot;फोटो&quot;/&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>k24197mdymsdxo7wjx4scf7ej3fujdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237936</id>
      <parentid>237933</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>237936</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="o1mp7tlvbj266hdos6we9posmm4nviw" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=book
|Title=सांगली आणि सांगलीकर
|Language=mr
|Volume=
|Author=अविनाश टिळक
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|School=
|Publisher=सांगली नगरवाचनालय
|Address=सांगली
|Year=2001
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=pdf
|Image=1
|Progress=C
|Pages=&lt;pagelist 5=&quot;स्वागत&quot; 13=&quot;लेखनामागील भूमिका&quot; 17=&quot;प्रकाशकांचे मनोगत&quot; 18=&quot;ऋणनिर्देश&quot; 19=&quot;अनुक्रम&quot; 20=&quot;महिमा सांगलीचा&quot; 21=&quot;सांगलीचे आराध्य दैवत&quot; 22=&quot;फोटो&quot; 23=&quot;फोटो&quot; 24=&quot;फोटो&quot; 25=&quot;सांगली - एके काळची रम्य नगरी&quot; 35 =&quot;सांगलीचे लोकोत्तर राजेसाहेब
कै. चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन&quot; 46 =&quot;महाराष्ट्राचा आद्य नाटककार विष्णुदास भावे&quot; 55=&quot;नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल&quot; 67=&quot;कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर&quot; 79 =&quot;संत कोटणीस महाराज&quot; 91=&quot;आबासाहेब सांबारे&quot; 101 =&quot;साधुदास&quot; 111 =&quot;अुद्योगरत्न कै. दादासाहेब वेलणकर&quot; 123=&quot;प्रो. ग. ह.रानडे&quot; 131 =&quot;कवि काव्यविहारी&quot; 141=&quot;भालचंद्र म्हैसकर&quot; 149=&quot;कै. हरि नाना पवार&quot; 156=&quot;वि.स. खांडेकर आणि सांगली&quot; 164=&quot;नटवर्य मामा पेंडसे&quot; 176=&quot;श्री. गणपतराव मोहिते (मा. अविनाश )&quot; 191 =&quot;राजमतीबाई पाटील&quot; 197=&quot;श्री. दा. पानवलकर&quot; 204 =&quot;सय्यद अमीन&quot; 207=&quot;क्रिकेटपटू विजय हजारे&quot; 217 =&quot;नंदू नाटेकर&quot; 225'&quot;फोटो&quot; 230=&quot;थोरले चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन&quot;/&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>o1mp7tlvbj266hdos6we9posmm4nviw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77738</id>
    <revision>
      <id>237911</id>
      <parentid>169768</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237911</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5314" sha1="lqqofwlzsgj2imkdojs3tpchzn2pzxt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{center|{{xx-larger|'''सय्यद अमीन - एक सालस व्यक्तिमत्व'''}}}}
{{rule|height=4px}}{{rule}}
{{gap}}बाबरी मशीद, मुंबईतील बाँबस्फोट मालिका, त्यावेळी अुसळलेल्या भयानक दंगली, हिंदु-मुसलमान समाजातील कधीच नष्ट होणार नाही असं वाटावयाला लावणारी तेढ, हे सारं बघितलं की सांगलीत होऊन गेलेल्या एका संत प्रवृत्तीच्या विभूतीची आठवण येते. हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा पुरस्कार, त्या व्यक्तीने आपल्या वाणीने आणि लेखणीने, आयुष्यभर केला. त्या सत्पुरुषाचे नाव सय्यद अमीन. पैगंबरवासी सय्यद अहंमद अमीन यांचा जन्म १९०५ सालचा. त्यांचे शालेय शिक्षण सांगली हायस्कूलमध्ये झाले. अमीनसाहेबांच्या भाषणात, लेखनात, अनेक संस्कृत अवतरणे येत. ठायीठायी त्यांचे संस्कृत भाषेतील प्रभुत्व दिसून येई त्याचे मूळ या शालेय शिक्षणात आढळते. त्या हायस्कूलमधील नामांकित संस्कृत शिक्षक कै. श्रीपादशास्त्री देवधर यांचे ते आवडते विद्यार्थी होते. अमीनसाहेबानी त्यांचे हे ऋण जागोजागी सांगितले आहे. आपले पुस्तक त्यांच्या स्मृतीस कृतज्ञतापूर्वक अर्पण केले आहे. पुढे कॉलेजशिक्षणासाठी अमीनसाहेब सांगलीच्या विलिंग्डन कॉलेजात दाखल झाले. तो काळ पारतंत्र्याचा होता. अितर अनेक तरुणांप्रमाणे त्यानाही स्वातंत्र्याची आस लागली होती. त्यापोटी अमीनसाहेबानी, शिक्षण अर्धवट सोडून स्वातंत्र्यसंग्रामात अुडी घेतली. शिक्षण अर्धवट राहिले तरी आयुष्यभर त्यांचा व्यासंग चालूच होता.&lt;br&gt;{{gap}}अमीनसाहेबांची सामाजिक कार्याची तळमळ बघून, संस्थानी काळात, त्याना सांगली म्युनिसिपालिटीचे लोकनियुक्त सदस्यत्व, १९३६ ते १९३९ या काळात दिले गेले होते. १९४९ ते १९५२ या काळात ते मुंबई लेजिस्लेटिव्ह असेंब्लीचे सदस्य होते. १९५४ ते १९६२ या दरम्यान ते पुणे विद्यापीठ कोर्टाचे सदस्य होते. मराठी साहित्य परिषदेचे ते कार्यकारी सदस्य होते तसे पी. ई. एन. (पेन) या आंतरराष्ट्रीय लेखक संघाचेही ते सभासद होते. अखिल भारतीय काँग्रेसचे ते २५ वर्षे क्रियाशील सदस्य होते. वसंतदादा पाटील यांच्याबरोबर त्यांचा चांगला स्नेह होता. तथापि त्यानी राजकारण फार कमी केले. त्यांचा अधिक ओढा समाजकारणाकडे होता. अनेक मानाची पदे भूषवूनही ते स्वतः कमलपत्राप्रमाणे राहिले. कोणत्याही गोष्टीचा वैयक्तिक लाभ अुठवावा ही त्यांची वृत्तीच नव्हती, अन्यथा अनेक संधी त्याना अुपलब्ध होत्या. लक्ष्मीची अुपासना करण्यापेक्षा, सरस्वतीची आराधना करण्यातच&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर.||१८०}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lqqofwlzsgj2imkdojs3tpchzn2pzxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०५</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77739</id>
    <revision>
      <id>237912</id>
      <parentid>169769</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237912</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6438" sha1="qymwoo4prvf16evvaveg6sd77vbkrmp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;त्यानी आनंद मानला. नेहरू सदरा, पायजमा आणि गांधी टोपी हा त्यांचा कायमस्वरूपी पोशाख असे. आपल्या साध्या, वाकून जावे लागणाऱ्या साध्या घरातच त्यानी संपूर्ण आयुष्य हसतखेळत व्यतीत केले.&lt;br&gt;{{gap}}तथापि त्यांनी फार मोठे वैभव प्राप्त केले ते साहित्यलक्ष्मीचे. साहित्यसेवेतून समाजकारण हे ब्रीदवाक्यच त्यानी बहुधा स्वतःच्या मनावर कोरले असावे. त्यांची एकूण १६ पुस्तके प्रकाशित झाली. संशोधनात्मक चरित्रे आणि चिंतनीय धार्मिक साहित्य अशी मराठी साहित्याला त्यांची मोलाची देणगी आहे. मुस्लिम म्हणवणाऱ्या अनेकांना अुर्दूचे ज्ञान नसते, तेव्हा इस्लाम धर्माची ओळख यथार्थपणे त्याना व्हावी, त्याचबरोबर रोजच्या रोज ज्यांच्यांशी संबंध येतो, त्या बिगर-मुस्लिमानाही व्हावी, या हेतूने त्यानी जाणीपूर्वक मराठी भाषेत आपले लेखन केले. 'इस्लाम', 'इस्लाम आणि नीतिशास्त्र' 'इस्लाम आणि संस्कृती' अशा त्यांच्या पुस्तकांमुळे, इस्लामधर्माची चांगली ओळख, त्यांच्या ज्ञातिबांधवांना, तशीच इतरजनांनाही झाली. त्यांच्या अवतीभोवती वावरणाऱ्या दोन्ही जमातीमधील समज-गैरसमज, अमीनसाहेबाना चांगले माहित असल्यामुळे, त्यानी, &quot;हिंदु मुस्लिमांचा सांस्कृतिक मिलाफ&quot; हा समतोल विचारांचा ग्रंथ लिहिला. अमीनसाहेब खऱ्या अर्थाने, एक सच्चे धार्मिक मुसलमान होते. आपल्या धर्माचा त्याना रास्त अभिमान होता. त्याचबरोबर हिंदू धर्मातील अच्च सांस्कृतिक मूल्यांचे त्याना प्रेम होते. असेच शुद्ध प्रेम आपल्या बांधवानाही वाटावे म्हणून 'प्राचीन भारतीय संस्कृति' हा ग्रंथ त्यानी लिहिला. या पुस्तकाचे विचारवंतांकडून खूप स्वागत झाले. शिवाजी विद्यापीठाने तर आपल्या अभ्यासक्रमात त्याचा अंतर्भाव केला. हिंदु-मुस्लिमाना, परस्परांमधील चांगल्या गोष्टी कळाव्यात म्हणून अमीनसाहेबानी, 'ऐतिहासिक हिंदी मुसलमान', 'प्रसिद्ध हिंदी मुसलमान,' 'भारतीय शूर स्त्रिया' अशी पुस्तके लिहिली. याव्यतिरिक्त त्यानी लिहिलेली 'अतातुर्क कमाल पाशा', 'हजरत महंमद पैगंबर’, ‘सम्राट अकबर' ही चरित्रे खूप लोकप्रिय झाली. याहून अमीनसाहेबांचे कौतुक म्हणजे त्यानी लिहिलेले 'महापुरुष छत्रपती शिवाजी' हे चरित्र! त्यांच्या थोरवीचा वेधक परिचय करुन देत, ज्या धर्मनिरपेक्षतेने त्यानी राज्य केले, दोन्ही, हिंदू-मुस्लिम जमातीना समान वागणूक दिली, मंदिराबरोबरच मशिदीला संरक्षण दिले, या गोष्टी अधिक परिणामकारकतेने अमीनसाहेबानी सांगितल्या आहेत. साधी पण वेधक, रसाळ भाषा, समतोल विचारसरणी, अभ्यासू वृत्ती ही अमीनसाहेबांची लेखन-वैशिष्ट्ये होती. त्यांच्या अनेक पुस्तकांना पारितोषिके मिळाली. त्यांचे आणखी कौतुक म्हणजे ही सगळी पुस्तके त्यानी कुणा प्रकाशकाच्या मागे न लागता, स्वतः कष्टपूर्वक प्रकाशित केली. वरील सर्व पुस्तकांची निर्मिती विशिष्ट ध्येयाने केली. याव्यतिरिक्त त्यानी 'अबला' नावाची एक कादंबरी लिहिली. त्या पुस्तकाला भारत&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८१}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qymwoo4prvf16evvaveg6sd77vbkrmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०६</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77740</id>
    <revision>
      <id>237913</id>
      <parentid>169770</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237913</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="eynf3hopc8r9xywssdbozb0u9nuaqh7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;सरकारकडून ॲवॉर्ड मिळाले.&lt;br&gt;{{gap}}त्यांच्या लेखनाप्रमाणे त्यांचे वक्तृत्वही प्रभावी होते. आयुष्यभर हिंदू-मुस्लिम सलोख्याचा ध्यास घेणाऱ्या या सत्पुरुषाचा मृत्यू, अपघाती मृत्यू, सर्वाना चटका लावून गेला. एस. टी. महामंडळात काम केलेल्या अमीनसाहेबानी, काळाची गरज ओळखून, अनेकांचा विरोध असतानाही सांगली-मिरज, सिटी बस सर्व्हिसचा आग्रह धरला होता. त्या कल्पनेची गोड फळे आपण चाखत आहोतच. (ही योजना सर्वाना सोयीची तर झालीच झाली, पण सरकारलाही अतिशय फायद्याची ठरली.) पण खुद्द अमीनसाहेबाना मात्र ती कल्पना चांगलीच भोवली. कारण ज्या सांगली-मिरज सिटी बस-सर्व्हिस कल्पनेचा त्यानी पाठपुरावा केला, त्याच सिटी बसचा धक्का लागून १७ डिसेंबर १९७३ रोजी त्यांचे ६८ व्या वर्षी आकस्मिक निधन झाले. किती विचित्र हा देवाघरचा न्याय ?&lt;br&gt;{{gap}}आजच्या स्फोटक परिस्थितीत अमीनसाहेबांसारख्या राष्ट्रीय बाण्याच्या व्यक्तिमत्वाची नितांत आवश्यकता आहे.&lt;br&gt;
{{center|■ ■ ■}}{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८२}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eynf3hopc8r9xywssdbozb0u9nuaqh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०७</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77741</id>
    <revision>
      <id>237915</id>
      <parentid>169771</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237915</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4563" sha1="fn72ckumxuhm0iisy3ocqshpxe3pwbb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|'''क्रिकेटपटू विजय हजारे'''}}}}
{{rule|height=4px}}{{rule}}
{{gap}}जुन्या जमान्यात षटकारांचे बादशहा म्हणून प्रख्यात असलेले कर्नल सी. के. नायडू कर्णधार असतानाची गोष्ट.&lt;br&gt;{{gap}}एक सामना चालू असताना, संध्याकाळी एक समारंभ होता. सी.के.नी आपल्या सर्व खेळाडूंची ओळख करुन दिली. पण एका खेळाडूची ओळख करुन द्यायची राहिली. सर्वानी गिल्ला केला. तेव्हा त्यानी एक गोष्ट सांगितली. ते म्हणाले की &quot;माझा एक मित्र इंग्लंडमध्ये आहे. त्याचे मोठे दुकान आहे. पण दुकानावर नावाची पाटी नाही. लोकांनी अनेकवेळा विचारलं की, दुकानावर नावाची पाटी का नाही? तो प्रत्येक वेळा अुत्तर देई, 'पाटी लावायची गरजच नाही. न लावताच माझं दुकान सर्वाना माहीत आहे.' तसं मी 'ओळख' करुन न दिलेल्या खेळाडूचं आहे. 
{{center|&quot;त्या खेळाडूचं नाव होतं, 'विजय हजारे'!}}
{{gap}}हजारेनी हातातून बॅट ठेवून दिली, त्या गोष्टीला आता जवळजवळ चाळीस वर्षं अुलटून गेली. पण आजच्या घडीला सुद्धा त्या विक्रमवीराचं नाव निघालं की आजचे बुजुर्ग खेळाडू कानाला हात लावून कुर्निसात करतात! त्यांच्या खेळातील विलक्षण एकाग्रतेबद्दल आणि फलंदाजीतील नैपुण्याबद्दल आदरानं बोलतात. एके काळी विजय हजारे ही एक दंतकथा बनली होती. विजय हजारे हे एक विशेषणच बनलं होतं. गजाननराव वाटवे म्हणजे भावगीत क्षेत्रातील 'विजय हजारे' आहेत असं म्हटलं जाई. प्रा. ना. सी. फडके तर बालगंधर्वांशिवाय स्वयंवर नाटक म्हणजे विजय हजारेंशिवाय क्रिकेट मॅच असं म्हणत असत.&lt;br&gt;{{gap}}असे हे विजय हजारे सांगलीचे सुपुत्र आहेत. ज्यांच्यामुळं सांगलीचं नाव जगभर गाजलं, त्या विजय हजारेंचा जन्म ११ मार्च १९१५ रोजी सांगली गावात झाला. त्यांचे वडील सॅम्युअल हजारे हे सांगलीच्या मिशन स्कूलमध्ये शिक्षक होते. एकूण आठ भावंडांमध्ये विजय आणि त्यांचे धाकटे बंधू विवेक या दोघानाच क्रिकेटची आवड लागली. (त्या दोघांची मूळ नावे विजयानंद आणि विवेकानंद अशी लांबलचक होती.) सिटी पोस्टाच्या समोरील सिव्हील हॉस्पिटलच्या आवारात त्यांचं बालपण गेलं. 'गल्ली' क्रिकेटचे पहिले वहिले धडे त्यांनी तिथंच गिरवले.&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८३}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fn72ckumxuhm0iisy3ocqshpxe3pwbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०८</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77742</id>
    <revision>
      <id>237916</id>
      <parentid>169772</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237916</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5801" sha1="8f3861lo4ico2ahiv13r9uzakxvr46v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;आज कुणाला सांगितलं तर आश्चर्य वाटेल पण विजय हजारे अुत्तम फुटबॉल खेळत असत. फुटबॉलपटू म्हणून पुढील आयुष्यात चांगलं नाव कमावलं असतं. पण करीअर करायचा प्रश्न आला तेव्हा त्यानी क्रिकेटची निवड केली. कारण ज्या सांगली हायस्कूलमध्ये ते शिकत होते तिथं हणमंतराव भोसले (सुप्रसिद्ध क्रिकेटपटू विजय भोसले यांचे वडील) नावाचे क्रीडा शिक्षक होते. त्यानी हजारेंचे सुप्त गुण अचूक हेरले. त्यानी सुरुवातीपासूनच हजारेंच्या खेळाकडे लक्ष पुरवले. क्रिकेटमधील अनेक बारकावे शिकवले. “तुझ्याकडून माझ्या फार अपेक्षा आहेत” असं ते म्हणत. खुद्द हजारेंचे वडील क्रिकेटप्रेमी होते. त्यामुळे हजारे फुटबॉलऐवजी क्रिकेटकडेच वळले. एका स्थानिक सामन्यात एक खेळाडू कमी पडत होता. हजारे प्रेक्षक म्हणून आपल्या सवंगड्यांबरोबर तेथे होते. आयत्या वेळेला त्याना संघात घेण्यात आले. त्या सामन्यात त्यानी शतकच ठोकले. त्या पराक्रमाचं कौतुक म्हणून वडिलानी एक बॅट हजारेना घेऊन दिली. पुढे आयुष्यात पदकांची, सन्मानांची रासच्या रास लागली, पण वडिलानी केलेल्या पहिल्या-वहिल्या सन्मानाचं आणि प्रोत्साहनाचं अप्रूप काही विलक्षणच होतं.&lt;br&gt;{{gap}}सुदैवाने हजारेंचं क्रिकेट- नैपुण्य देवास संस्थानचे युवराज विक्रमसिंह यांच्या लक्षात आलं. ते स्वतः त्यावेळी कोल्हापुरात राजाराम हायस्कूलमध्ये शिकत होते. त्यानी आग्रहाने हजारेंना आपल्या समवेत नेलं आणि पुढं देवासचे अधिपती बनल्यावर त्यानी हजारेना आपलं ए. डी. सी. बनवून टाकलं. आर्थिक विवंचनेतून मुक्त झाल्यामुळे हजारेना क्रिकेटवर संपूर्ण लक्ष केंद्रित करता आलं.&lt;br&gt;{{gap}}लौकरच प्रथम श्रेणीच्या क्रिकेट सामन्यात खेळण्याची संधी हजारेना प्राप्त झाली. एम्. सी. सी. चा अधिकृत संघ जॉर्डिनच्या (होय, तोच बॉडीलाईनवाला प्रकरणातील कुप्रसिद्ध जॉर्डिन) नेतृत्वाखाली १९३३- ३४ साली आला. पुणे येथे होणाऱ्या दोन दिवसाच्या सामन्याकरता तरुण हजारेंची निवड झाली. त्यावेळी सांगली- कोल्हापूर भागात ही घटना एवढी अपूर्व मानली गेली की हजारे पुण्याला जायला निघाले तेव्हा त्याना शुभेच्छा देण्यासाठी अलोट गर्दी जमली! आश्चर्य म्हणजे पुढे जगविख्यात फलंदाज म्हणून गाजलेले हजारे, पहिल्या सामन्यात गोलंदाज म्हणून गाजले. प्रत्येक षटकात एक बळी असा खाक्या ठेवीत त्यानी चार षटकांत चार विकेट्स घेतल्या.&lt;br&gt;{{gap}}१९३३ मध्ये विश्वविख्यात क्रिकेटपटू रणजी यांचे निधन झाले. त्यांचे चिंरतन स्मारक म्हणून रणजी करंडक मॅचेस सुरु झाल्या. विजय हजारेना महाराष्ट्रातर्फे खेळण्याची संधी मिळाली. त्यावेळी त्यानी ६५ धावा काढल्या आणि ६ विकेट्स&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८४}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8f3861lo4ico2ahiv13r9uzakxvr46v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२०९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77743</id>
    <revision>
      <id>237917</id>
      <parentid>169773</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237917</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5618" sha1="d3l90ckyekp30vi0geru9vspahh6f5k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;घेऊन अष्टपैलू कामगिरी केली. भारतीय क्रिकेटचे महर्षी प्रो. दि. ब. देवधर यांजबरोबर त्याना शतकी भागी करायला मिळाले. पुढच्याच वर्षी आणखी एका महान खेळाडूसमवेत खेळण्याचा हजारेना योग आला! ते म्हणजे सी. के. नायडू. देवासच्या महाराजांबरोबर देवासला गेल्यावर, पुढील पाच वर्षे ते त्यावेळच्या मध्य-भारत संघाकडून खेळले. कर्णधार होते कर्नल सी. के. नायडू. सी. के. ना हजारेंचा खेळ अतिशय आवडला. राजपुताना संघाविरुद्धच्या रणजी सामन्यात, बाकी लोकांचा विरोध असतानासुध्दा त्यानी हजारेना चौथ्या क्रमांकावर बढती देऊन पाठवलं. हजारेनी सी.के.चा विश्वास सार्थ ठरवत रणजीमधील आपले पहिले शतक झळकावले. रणजीमधील पुढील २२ शतकांची ही पायाभरणी होती!&lt;br&gt;{{gap}}या शतकाने हजारे खऱ्या अर्थाने फलंदाज म्हणून प्रकाशझोतात आले. अितके की क्रिकेट कंट्रोल बोर्डाचे सचिव डिमेलो यानी इंग्लडला जाणाऱ्या भारतीय संघासाठी त्यांच्या नावाची शिफारस केली. मात्र एका सभासदाने विरोध करताना म्हटले की हजारे अद्याप चौरंगी सामन्यात खेळलेले नाहीत! वस्तुस्थिती अशी होती की चौरंगी सामने जातीय तत्वावर खेळले जात. हिंदु, मुसलमान, पार्शी आणि युरोपिअन अशी धर्माप्रमाणे वर्गवारी होती. 'न हिंदु, न यवन' अशी हजारेंची अवस्था. भारतीय ख्रिश्चन असल्याने युरोपिअन टीममध्येहि त्यांचा अंतर्भाव होत नव्हता !&lt;br&gt;{{gap}}या 'त्रिशंकू' अवस्थेमुळे इंग्लडला जाणाऱ्या भारतीय संघात हजारेंचा समावेश होऊ शकला नाही, ही मोठी दुर्दैवाची गोष्ट होती. इंग्लंडमध्ये खेळल्याशिवाय कोणताहि खेळाडू परिपक्व होत नाही. तेथील ओलसर हिरव्या खेळपट्टीवर खेळण्याचा हजारेना अनुभव मिळाला असता तर संघाला त्याचा फायदा झाला असता. १९३६ साली त्यांचे वय २१ वर्षाचे होते म्हणजे क्रिकेटच्या दृष्टीने ऐन तारुण्यात असताना त्याना कसोटी सामने खेळायला मिळाले असते, पण...&lt;br&gt;{{gap}}पहिली कसोटी खेळण्यासाठी, आणखी तब्बल १० वर्षे त्याना वाट पहावी लागली. म्हणजे तिशी अुलटेपर्यंत!&lt;br&gt;{{gap}}कारण मधली वर्षे दुसऱ्या महायुद्धाच्या धामधुमीत गेली. विजय हजारे यांची २१ ते ३१ अशी ऐन अुमेदीची वर्षे जरी कसोटी क्रिकेटच्या दृष्टीने वाया गेली तरी रणजी सामने आणि नंतर सुरु झालेले पंचरंगी सामने यामध्ये त्यांची क्रिकेट प्रतिभा पूर्णपणे बहरुन आली. सुरुवातीला म्हणजे १९३९-४० च्या मोसमात ते महाराष्ट्राकडून खेळले आणि १५४ च्या विलक्षण सरासरीने ६१९ धावा काढून, महाराष्ट्राला त्यानी पहिल्यांदाच प्रतिष्ठेचा रणजी करंडक मिळवून दिला. पुढील वर्षी त्याचीच पुनरावृत्ती&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८५}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d3l90ckyekp30vi0geru9vspahh6f5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77744</id>
    <revision>
      <id>237918</id>
      <parentid>169774</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237918</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="mbz2ccmhzlnxul3g8tr9h8jh77m6eix" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;झाली. प्रो. दि. ब. देवधरांच्या आग्रहाने हजारे महाराष्ट्राकडून खेळले. पण नंतर अचानक नोकरीनिमित्ताने त्याना बडोदा येथे जायला लागले. नोकरीची सोय महाराष्ट्रात मनासारखी न झाल्याने त्याना बडोद्याला जाणे भाग पडले. प्रो. देवधराना जितकं वाईट वाटलं तितकंच हजारेना महाराष्ट्र सोडताना वाईट वाटले. एका मुलाखतीमध्ये त्यावेळी त्यानी हताशपणाने म्हटलं होतं की, “मी कोठे रहावयाचे व कुणाकडून खेळायचे हे माझ्या परावलंबी परिस्थितीवर अवलंबून राहिल.&quot;&lt;br&gt;{{gap}}त्यानंतर बडोद्यात त्यानी अनेक रणजी सामने आपल्या फलंदाजीने गाजविले. त्याकाळात विजय मर्चंट आणि विजय हजारे फलंदाजीत एकमेकांवर कुरघोडी करण्याचे जिद्दीने प्रयत्न करीत. दोघांची स्पर्धा निकोप होती. वर्तमानपत्रवाले मात्र निष्कारण मर्चंट श्रेष्ठ? की हजारे श्रेष्ठ? असे वादंग मुद्दाम माजवून देत. १९३९ च्या बडोद्याविरुध्दच्या रणजी सामन्यात विजय हजारे यानी नाबाद ३१६ धावा काढल्या. यावर विजय मर्चंट यानी ३५९ नाबाद असा डोंगर रचून हजारेंचा विक्रम मोडला. १९४३ च्या पंचरंगी सामन्यात हजारेनी २४८ धावा काढल्या. पुढच्याच सामन्यात २५० धावा काढून मर्चंटनी सरस जवाब दिला. अशा चकमकी सतत दोघात झडत; त्यामुळे दोघांचाहि खेळ अुंचावला ही भारताच्या दृष्टीने भाग्याची गोष्ट.&lt;br&gt;{{gap}}रणजी करंडक सामन्यात हजारेनी एकूण ६३१२ धावा काढल्या. त्यात तब्बल २२ शतके आहेत. हजारे वयाच्या १८व्या वर्षापासूनच क्रिकेटमधील प्रथमश्रेणीचे सामने खेळले. एकूण ३२९ डावांमध्ये ५६.२२ च्या अभिमानास्पद सरासरीने त्यानी १६१९४ धावा फटकावल्या.&lt;br&gt;{{gap}}'युद्धस्य कथा रम्य' तशा क्रिकेटमधील पराक्रमांच्या कथा विलक्षण रोमांचकारी आहेत. हजारेंच्या क्रिकेट जीवनात अशा खूप कथा आहेत. त्यातील १९४३-४४ च्या मोसमातील पराक्रम विलक्षणच.&lt;br&gt;{{gap}}पंचरंगी सामन्यातील लढतीमधला हिंदू विरुद्ध रेस्ट असा सामना मुंबईला चालला होता. हिंदू संघ बलाढ्य ताकदीचा होता. जवळ जवळ टेस्ट टीम ठरावी असा तो संघ. अपेक्षेप्रमाणे त्यानी ५ बाद ५८१ धावा केल्या. हजारेंचा या आधीचा २४८ धावांचा विक्रम मोडायचा, या निर्धाराने विजय मर्चंटनी तो मोडून स्वतःच्या २५० धावा झाल्यावर आपल्या संघाचा डाव घोषित केला. आता रेस्ट संघ कसा टिकाव धरतो याकडे सर्वांचे लक्ष होते. पण रेस्ट संघाच्या अवघ्या १३३ धावा झाल्या. त्यात हजारेंच्या होत्या ५९. फॉलोऑननंतर रेस्ट संघाचा दुसरा डाव असाच गडगडला. ५ बाद ६०. म्हणजे आता डावाचा पराभव अटळ होता. एका बाजूने विजय हजारे 'चिकटून' खेळत होते आणि हताशपणे दुसऱ्या बाजूला पडणाऱ्या&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८६}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mbz2ccmhzlnxul3g8tr9h8jh77m6eix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२११</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77745</id>
    <revision>
      <id>237919</id>
      <parentid>169775</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237919</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4893" sha1="cnl2ac1a6e3v8al1wnkwmnusgrv3qa7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;विकेट्स बघत होते. पाचवी विकेट पडल्यावर दुसऱ्या बाजूला त्यांचे धाकटे बंधू विवेक हजारे खेळण्यास आले. वास्तविक ते काही मान्यवर फलंदाज नव्हते.&lt;br&gt;{{gap}}पण त्यानी 'टिकून' रहाण्याचा निश्चयच केला असावा. आपल्या भावाची हिंमत पाहून विजय हजारेना चेव आला. त्यानी दुसरी बाजू 'सुरक्षित' आहे याची खात्री पटल्यावर चौफेर टोलेबाजी सुरु केली.&lt;br&gt;{{gap}}विकेट पडता पडत नव्हती.&lt;br&gt;{{gap}}दोघेहि बंधू नेटाने खेळत होते. एकाने गोलंदाजीवर हल्ला चढवायचा आणि दुसऱ्याने फक्त चेंडू थटवायचा.&lt;br&gt;{{gap}}एक नाही, दोन नाही, तब्बल साडे पाच तास दोन्ही बंधू सयामी जुळ्यांसारखे चिकटून बसले होते! आणि या अवधीत त्यानी ३०० धावांची भागीदारी केली. टेकू देणाऱ्या विवेकचा 'वाटा' केवढा असेल? फक्त २१ धावांचा! पण किती बहुमोल ! त्या केवळ २१ धावा, विजय हजारेंच्या २६६ धावाना भक्कम 'संरक्षण' देऊन गेल्या. रेस्ट संघाची एकूण धावसंख्या झाली ३८७. आणि त्यातील ३०९ धावा एकट्या हजारेंच्या. म्हणजे एकूण धावसंख्येच्या ८० टक्के धावा एकट्याच्या; आणि अरलेल्या ७८ धावा अितर दहाजणांच्या मिळून!&lt;br&gt;{{gap}}आणखी एक गंमत म्हणजे शेवटचा गडी खेळायला आला तेव्हा हजारेंच्या धावा होत्या २९५. त्रिशतकाला ५ कमी. शेवटचा गडी (रोच) कोणत्याही क्षणी 'गारद' होण्याची शक्यता. एरवी संथ मानल्या जाणाऱ्या हजारेनी त्रिशतक गाठलं ते चक्क षटकार मारुन! २९५ वरुन ३०१!&lt;br&gt;{{gap}}रणजी सामन्यातील आणि अितर प्रथम श्रेणीच्या सामन्यांमधील त्यांचे अनेक डाव असे चित्तथरारक आहेत. कसोटी सामन्यांमधील ७ शतके धरुन प्रथमश्रेणीच्या सामन्यातून त्यांची ५७ शतके आहेत तर ६६ अर्धशतके आहेत. दोन वेळा त्रिशतके आणि ८ वेळा द्विशतके ठोकणारे ते एकमेव भारतीय खेळाडू. गुलमहमद या खेळाडूच्या भागीदारीत त्यानी तब्बल ५७७ धावा कुटून जागतिक विक्रमच केला. नुसत्या ३०० च्या वर भागीदाऱ्या त्यानी ९ वेळा केल्या.&lt;br&gt;{{gap}}एवढं कमी पडलं म्हणून की काय या 'ऑल टाईम ग्रेट' क्रिकेटवीरानं, रणजीमधील २९१ विकेट्स धरुन, एकूण ५०६ विकेट्स प्रथमश्रेणीच्या सामन्यात घेतल्या.&lt;br&gt;{{gap}}एवढा जबदस्त आवाका असलेल्या या वीराला कसोटी क्रिकेटला मात्र अशी प्रचंड आकडेवारी देता आली नाही याची कोणत्याहि क्रिकेटप्रेमीला हळहळ वाटेल.&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८७}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cnl2ac1a6e3v8al1wnkwmnusgrv3qa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१२</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77746</id>
    <revision>
      <id>237920</id>
      <parentid>169776</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237920</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="9bcnj2qs6ouz88o78rtgr0q88rbxlog" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;त्यांच्या क्रिकेट जीवनात त्याना अवघे ३०च कसोटी सामने खेळायला मिळाले. तेवढ्यातहि त्यानी सात शतके आणि नऊ अर्धशतके फडकावली; आणि ४७.६५ च्या सरासरीने २१९२ धावा काढल्या.&lt;br&gt;{{gap}}आणि हे सर्व केव्हा? तर वयाची एकतिशी अुलटल्यानंतर! तेव्हा मनात सहजच विचार डोकावतो की कसोटी सामने जर हजारेना ऐन बहरात असताना आणि २१ ते ३१ या क्रिकेटमधील 'तारुण्यात' मिळाले असते तर चित्र किती वेगळे दिसले असते?&lt;br&gt;{{gap}}पण गंमत म्हणजे कसोटी क्रिकेटची आकडेवारी तुलनात्मक दृष्ट्या कमी असूनहि सगळं क्रिकेटजगत् त्याना एक अव्वल दर्जाचे फलंदाज मानते. ते कशामुळे?&lt;br&gt;{{gap}}त्यांचं खेळण्याचं तंत्र विलक्षण शास्त्रशुद्ध होतं. काही तरी वेडेवाकडे फटके मारुन विकेट फेकलीय असं दृष्य त्यांच्या २२ वर्षांच्या क्रिकेट कारकीर्दीत एकही सांपडणार नाही. सर्व प्रकारचे फटके त्यांच्या भात्यात होते. कट, पुल, क्वचित प्रसंगी हुक, असले शॉटस् मारणाऱ्या विजय हजारेंचे खरं वैशिष्टय होतं ते त्यांच्या नजाकतदार कव्हर ड्राईव्हज् आणि ऑन ड्राइव्हज्मध्ये!&lt;br&gt;{{gap}}पण क्रिकेट कसोटीमध्ये ते ओळखले जातात ते त्यांच्या विलक्षण एकाग्रतेबद्दल ! त्याना Mr. Concentration म्हणूनच ओळखले जायचे.&lt;br&gt;{{gap}}त्यांच्या Concentration, Dedicaton आणि Determination या तीन वैशिष्ट्यांची ओळख करुन घेण्यासाठी त्यांची कसोटी कारकीर्दच पहावयास हवी.&lt;br&gt;{{gap}}वर अुल्लेख केल्याप्रमाणे हजारेना वयाच्या ३१ व्या वर्षी म्हणजे १९४६ मध्ये पहिली कसोटी खेळायला मिळाली आणि ती सुद्धा अिंग्लंडमध्ये. क्रिकेटच्या मक्केतच. खुद्द लॉर्डस्च्या मैदानावर. पण इतर सामन्यात, म्हणजे भारतातील, धावांचा धो धो पाऊस पाडणारा हा वीर, तिन्ही कसोटी सामन्यात नेत्रदीपक कामगिरी करु शकला नाही. इंग्लडमधील ओलसर हवामानात आणि बेभरवंशाच्या खेळपट्ट्यांवर खेळण्याचे तंत्र त्याना जमले नाही हे खरे! त्याना गोलंदाजीचा मोठाच भार वहायला लागला आणि स्वाभाविकच त्याचा परिणाम त्यांच्या फलंदाजीवर झाला.&lt;br&gt;{{gap}}पण अिंग्लंडमध्ये कसोटी सामन्यात शतक झळकवता आले नाही हे शल्य कायमचे त्यांच्या मनात राहिले ते राहिलेच. (दुर्दैव म्हणजे १९५२ मध्ये झालेल्या दौऱ्यात पण त्याना ते जमलं नाही!)&lt;br&gt;{{gap}}पण त्याचे सव्याज अुट्टे, त्याना १९४७ च्या ऑस्ट्रेलियन दौऱ्यात काढायला मिळाले.{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८८}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9bcnj2qs6ouz88o78rtgr0q88rbxlog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१३</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77747</id>
    <revision>
      <id>237921</id>
      <parentid>169777</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237921</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5463" sha1="5lnd19naj9rgvss0oy4itn3ivmueece" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}क्रिकेटच्या दुनियेचा अनभिषिक्त सम्राट असं ज्याचं वर्णन करता येईल अशा ब्रॅडमनच्या ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध खेळणं म्हणजे वाघाबरोबर शेळीची झुंज असाच प्रकार होता. ब्रॅडमन, पान्सफोर्ड, हॅसेट असे जगद्विख्यात फलंदाज. ताशी ९० मैलाच्या भन्नाट वेगाने अंगावर धावून येणारी लिंडवाल- मिलर ही तुफानी गोलंदाजांची जोडगोळी. जॉन्स्टन, टोरॉक यासारखे मंदगती गोलंदाज. अशा ताफ्यासमोर अुभं राहण्याचीच मारामार. अपेक्षेप्रमाणे भारतीय संघाने सपाटून मार खाल्ला. पण या पराभवातील रुपेरी किनार म्हणजे हजारेंची ॲडेलड कसोटीमधील एकाच मॅचमधील दोन डावातील दोन शतके. आजच्यासारखी हेलमेट्स, थाय- पॅड्स, रिस्ट बँड्स असे 'संरक्षक' अुपाय नसताना, लिंडवाल- मिलरच्या बंपर्सपुढे, विजय हजारेनी वयाच्या ३२ व्या वर्षी ११६ धावा काढून पहिलंवहिलं कसोटी शतक ठोकलं! अमरनाथ, मनकड यासारखे प्रथितयश खेळाडू नामोहरम होत असताना आणि डोळ्यासमोर ऑस्ट्रेलियाने दोन दिवस दमवून ६७४ धावांचा डोंगर अभा केला असताना, कुणीहि गर्भगळीत झाला असता तर ते स्वाभाविकच होते. त्यातून हजारेंच्या मनाचे दडपण वाढवणारी आणखी एक गोष्ट म्हणजे प्रेक्षकांमध्ये त्यांचे क्रिकेटमधील दुसरे गुरू ग्रिमेट सामना बघत प्रेक्षकांत अुपस्थित असल्याची जाणीव! अशा परिस्थितीत त्याना धीर मिळाला, स्फूर्ती मिळाली ती त्यावेळी क्रिकेट कसोटीत नव्यानेच पदार्पण करत असणाऱ्या दत्ता फडकर या तरुण आणि दमदार खेळाडूकडून फडकरांचा हा पहिलाच परदेश-दौरा आणि तिसराच कसोटी सामना. लिंडवाल- मिलरसमोरच्या त्यांच्या बेडर खेळाने हजारेना नव्याने अुमेद आली. सहाव्या विकेटसाठी फडकरबरोबर १८८ धावांची भागीदारी करुन हजारेनी आपलं पहिलं शतक (११६) झळकावलं. पाठोपाठ फडकरानी पण आपलं शतक (१२३) साजरं केलं. अर्थात् तरीसुद्धा फॉलोऑनची नामुष्की टळली नव्हतीच. दुसऱ्या डावात सात भारतीय खेळाडूना तर भोपळाहि फोडता आला नव्हता! खेळपट्टी झिजत जाऊन गोलंदाजाना अनुकूल बनत चालली होती.&lt;br&gt;{{gap}}पण यशासारखं यश नाही हेच खरं!&lt;br&gt;{{gap}}पहिल्या डावातील शतकामुळे हजारेंचे हात शिवशिवत होते. आणि भारतीय क्रिकेट कसोटीच्या अितिहासामधील एक सोनेरी पान अघडलं!&lt;br&gt;{{gap}}हजारेनी त्याच सामन्यातील, फॉलोऑननंतरच्या, दुसऱ्या डावात पुन्हा शतक (१४५) झळकावलं!&lt;br&gt;{{gap}}कसोटी सामन्यातील प्रत्येक डावात शतक! आणि ते सुद्धा सर्वथैव प्रतिकूल परिस्थितीत. अशी घटना कसोटी क्रिकेटमध्ये एरवीसुद्धा दुर्मिळ. भारतीय क्रिकेटमध्ये&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१८९}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5lnd19naj9rgvss0oy4itn3ivmueece</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77748</id>
    <revision>
      <id>237922</id>
      <parentid>169778</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237922</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5586" sha1="pn0c45mj6ygckuxorw5c06azfwl8en8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;तर पहिल्यांदाच. हजारेना लेगब्रेक, गुगली, पवित्रा (stance) याबाबत बहुमोल धडे देणारे त्यांचे गुरु ग्रिमेट म्हणाले, “विजय, आज तू मला धन्य केलंस.” हजारेना त्याच वेळी सांगलीत क्रिकेटचे पहिलेवहिले धडे देणारे गुरु हणमंतराव भोसले यांची प्रकर्षाने आठवण झाली.&lt;br&gt;{{gap}}हा त्यांचा विक्रम भारतीय क्रिकेटमध्ये, पुढे २५ वर्षानंतर, विश्वनाथने मोडेपर्यंत अबाधित होता!&lt;br&gt;{{gap}}यानंतर भारताच्या दौऱ्यावर आलेल्या बलाढ्य वेस्ट इंडिज विरुध्द आणि त्यानंतर १९५१-५२ मध्ये इंग्लड- पाकिस्तानविरुद्ध मिळून आणखी पाच शतके हजारेनी झळकावली. पण तरीसुद्धा क्रिकेटच्या माहेरघरी म्हणजे खुद्द अिग्लंडमध्ये शतक झळकवण्याची त्यांची महत्वाकांक्षा अपुरीच राहिली! पण वस्तुस्थिती अशी होती की आयुष्यातील आठवावेत, नव्हे सतत आठवावेत असे काही संस्मरणीय डाव, हजारे याच अिंग्लंडच्या १९५२ च्या दौऱ्यावर खेळले. खऱ्या अर्थाने 'कॅप्टन्स इंनिग्ज'! आता ते खाजगी जीवनातही बडोदे संस्थानात कॅप्टनच्या हुद्यावर होते आणि भारतीय टीमचेहि ते कॅप्टन होते! आणि दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे अिंग्लंडमधील त्यांचे शतक हुकले ते फक्त ११ धावानी! पहिल्याच लॉर्ड्सवरील कसोटीत भारताची पहिल्या डावात घसरगुंडी अुडाली. तीन विकेट्स् चाळीशीतच गेल्यावर हजारेना, नवीन तरुण खेळाडू विजय मांजरेकरची जोड मिळाली. बेडसर, टूमन आणि लेकर बहरात असताना अत्यंत सावधगिरीने खेळून दोघानी २२२ धावांची भर घातली. मांजरेकरचे शतक(१३३) लागले; दुर्दैवाने हजारे ८९ धावावरच बाद झाले. पण केविलवाण्या दिसणाऱ्या धावसंख्येला त्यानी आपल्या झुंझार खेळीने बऱ्यापैकी आकार दिला होता.&lt;br&gt;{{gap}}पण खरी नामुष्की त्याच कसोटीच्या दुसऱ्या डावात झाली होती. धावफलकावर शून्य धावा असं दृष्य असताना पहिला गडी बाद झाला. दुसरा गेला. तिसरा गेला. आणि चौथी विकेटहि गेली. पहिल्या डावातील प्रदीर्घ इनिंग हजारेंची खेळून झाली होती. त्यामुळे पायाला जखम झाली होती. ड्रेसिंगरुममध्ये पायाला मसाज चालू होता. नेहमीच्या चौथ्या क्रमांकाऐवजी, हजारे पायाच्या जखमेमुळे सहाव्या क्रमांकावर खेळणार होते. ४ बाद शून्य अशा अत्यंत लाजिरवाण्या स्कोअरवर खेळायला जाणे कोणत्या कर्णधाराला आवडेल? अलेक बेडसर आणि फ्रेडी टूमन, ही इंग्लिश शीघ्रगती गोलंदाजांची जोडी, मैदानावर धुमाकुळ घालत होती. हजारेनी आपला मसाज आवरला. दुसऱ्या पायावर पॅड्स बांधले. टूमन हातात चेंडू घेऊन 'स्वागताला' अुभा होता तो स्वतःची हॅटट्रिक पुरी करण्यासाठी. हो हॅटट्रिक! पहिल्या डावात&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९०}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pn0c45mj6ygckuxorw5c06azfwl8en8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१५</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77749</id>
    <revision>
      <id>237923</id>
      <parentid>169779</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237923</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5719" sha1="ep8zntmlxwat4g6lr04clmkz3ad43q2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;शतक झळकवणारा विजय मांजरेकर आणि माधव मंत्री लागोपाठच्या चेंडूवर बाद झाले होते. हजारेनी गार्ड घेतला तेंव्हा टूमन आपल्या 'भक्ष्याकडं' बघावं तसं त्यांच्याकडं पहात होता. त्याच्यामागं लॉर्ड्सवरील भला मोठा स्कोअरबोर्ड भारताचा धावफलक दाखवत होता ४ बाद शून्य! भारताला 'कसोटी' सामने खेळण्याचा दर्जा दिलाच का म्हणून आग ओकणारी वृत्तपत्रे 'अुद्या' काय लिहितील याची हजारेना कठोर जाणीव झाली. अबोल वृत्तीचे हजारे तोंडाने काय बोलणार? म्हणून ते 'बॅट'नेच बोलले!&lt;br&gt;{{gap}}पहिला 'हॅटट्रिक' च्या अुद्देशाने टाकलेला टूमनचा चेंडू भोवतालच्या क्षेत्ररक्षकांच्या कोंडाळ्यातून, हजारेनी आपल्या सणसणीत ऑन ड्राईव्हने असा काही भिरकावला की सारे क्षेत्ररक्षक बघतच राहिले! त्यांची हिंमत बघून त्यांचा जुना सहकारी दत्तू फडकर यालाही स्फुरण चढले. आपल्या झुंझार खेळीने त्यानी 'ॲडलेड' कसोटीच्या पराक्रमाची सर्वाना आठवण करुन दिली. ४ बाद ० चा धावफलक दोघानी १६५ वर पोचवला. त्यात हजारेंचा स्कोअर होता ५६!&lt;br&gt;{{gap}}पण हजारेना स्वतःला याहून संस्मरणीय इनिंग आठवते ती त्यांच्या अडतीस धावांची! ओव्हलवरील शेवटच्या सामन्यात भारताच्या ५ बाद ६ अशा 'स्कोअर'वर ते खेळत होते. इंग्लंडमधील विचित्र हवामान, बेताचा अुजेड, खराब खेळपट्टी, चेंडूचा अंदाज येणं मुष्किल, वेगवान टूमन, बेडसर यांच्याबरोबर लेकर-लॉक या फिरकी जोडीला साथ देणारी हिरवळ! अशा प्रतिकूल परिस्थितीत एक एक धाव काढणे अवघड जात होतं तिथं या हजारेनी ३८ धावा काढल्या. समीक्षकांच्या मताने सुद्धा हजारेंची ही सर्वोत्कृष्ट खेळी होती. खुद्द हजारेनी लिहून ठेवलंय की या ३८ धावा मला एखाद्या शतकापेक्षाहि अधिक मोलाच्या वाटतात!&lt;br&gt;{{gap}}असे त्यांचे अनेक डाव सांगता येतील. पण हजारेंच्या कसोटी क्रिकेट- कारकीर्दीची मौज अशी की बव्हंशी सर्व डाव ते आपल्या संघाला वाचविण्यासाठी खेळले. एका बाजूला धडाधड विकेट्स पडत असताना दुसऱ्या बाजूला ते नांगर टाकून बसलेले असत! (म्हणून कौतुकाने त्याना 'रॉक ऑफ जिब्राल्टर' असे म्हणत) पण गंमत म्हणजे ज्यावेळी दोन्ही डावात ते 'फेल्युअर' झाले त्यावेळी नेमका भारतीय संघाने आपल्या कसोटी जीवनातला पहिला वहिला सामना जिंकला! कसोटी क्रिकेट खेळण्याला भारताला मान्यता मिळाल्यापासून तब्बल २५ सामने मार खाण्यात किंवा कशीबशी अनिर्णित राखण्यात गेल्यानंतर, विजय हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली, मद्रासला अिंग्लंडविरुद्ध भारताने प्रथमच विजयश्री प्राप्त केली. हजारेंची स्वतःची 'कॉन्ट्रिब्युशन' काही नसताना. आजवर प्रत्येक पडझडीच्या वेळी भारताची बाजू&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९१}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ep8zntmlxwat4g6lr04clmkz3ad43q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१६</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77751</id>
    <revision>
      <id>237924</id>
      <parentid>169780</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237924</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="f01dhz9xr0f0bjwh6ne9s8wptz8pmtp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;सावरण्यासाठी हजारेनी जे असीम कष्ट केले, त्या कष्टांना जणू 'मानवंदना' द्यावी म्हणूनच त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आपल्या विजयभाईला हा विजयाचा नजराणा दिला! राष्ट्रपती, पंतप्रधान यापासून तो सर्वसामान्य रसिकांपर्यंत सर्वानी त्यांचे अभिनंदन केले. खरोखरच तो ऐतिहासिक प्रसंग होता.&lt;br&gt;{{gap}}विजय हजारेंच्या आयुष्यात हा मोठा गौरवाचाच क्षण होता. असे असले तरी १४ सामन्यात भारताचे नेतृत्व करताना त्यानी खास कल्पकता अशी कधीच दाखवली नाही. त्याना नेहमीच ‘हरणाऱ्या' संघासाठी खेळावे लागलं. द्रुतगती गोलंदाजांचा ताफा, आक्रमक फलंदाज त्यांच्या हाताशी नव्हते या गोष्टी खऱ्या असल्या तरी कर्णधार म्हणून त्यांच्याकडे कोणतेच डावपेच नव्हते. ते जात्या अत्यंत अबोल असल्याने मैदानात काय किंवा मैदानाबाहेर काय, आपल्या सहकाऱ्यांबरोबर त्यांचा ‘संवाद' असा नव्हताच. त्यामुळे ते नम्र, निगर्वी असले तरी नेता म्हणून त्यांची छाप पडत नसे. त्यांची कारकीर्द जवळून पहाणाऱ्या विजय मर्चंट यानी फार मार्मिकपणे त्यांच्या कर्णधारपदाची मीमांसा करताना म्हटलय, ते असं:&lt;br&gt;{{gap}}'I wish Hajare had never captained India. He was never a leader of men. He was always a disciplined soldier, never a commander.&quot;&lt;br&gt;{{gap}}विजय हजारे याना 'पद्मश्री' देऊन भारत सरकारने त्यांच्या क्रिकेटसेवेचा गौरव केला होता. एम्. सी. सी. ने त्याना सन्माननीय सदस्यत्व देऊन त्यांचा सन्मान केला. भारतीय क्रिकेट निवड समितीचे ते काही काळ चेअरमन होते.&lt;br&gt;{{gap}}असा हा सांगलीकर क्रिकेटपटू आता बडोदा येथे शांतपणे, आयुष्याचे 'शतक' गाठण्याच्या प्रतीक्षेत आहे.
{{center|नाबाद '८५' या धावसंख्येवर !}}&lt;br&gt;
{{center|●●●}}{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९२}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f01dhz9xr0f0bjwh6ne9s8wptz8pmtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१७</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77752</id>
    <revision>
      <id>237925</id>
      <parentid>169781</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237925</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="b7h8et62c9s6qf2x1xk2a9ys0848bgz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|'''बॅडमिंटन युग निर्मिणारे नंदू नाटेकर'''}}}}
{{rule|height=4px}}{{rule}}
{{gap}}१९५१-५२मधली गोष्ट. मुंबईच्या प्रख्यात क्रिकेट क्लब ऑफ इंडियाच्या टेनिस कोर्टावर मॅच चालली होती. ऑल इंडिया हार्ड कोर्ट टेनिसच्या मॅचेसमधील ती फायनल मॅच होती. दोन्ही तरुण मोठ्या जिद्दीने खेळत होते. अर्थात् कोणीतरी एक जिंकणार आणि एक हरणार. शेवटी एकजण जिंकला. त्याने पुढे टेनिसमध्ये भारताचे नाव गाजवले. त्याचं नाव रामनाथन् कृष्णन. पण गंमत म्हणजे जो तरुण हरला त्याचं नाव तर साऱ्या जगात अधिकच दुमदुमलं. पण टेनिसमध्ये नाही तर बॅडमिंटनमध्ये. त्याचं नाव नंदू नाटेकर!&lt;br&gt;{{gap}}हे नंदू नाटेकर सांगलीचे सुपुत्र. १२ मे १९३३ रोजी त्यांचा जन्म सांगलीत झाला. नंदकुमार महादेव नाटेकर असं कागदोपत्री नाव असलेले नाटेकर लहानपणापासून ते विश्वविख्यात खेळाडू होईपर्यंत गाजले ते 'नंदू नाटेकर' म्हणून; अगदी कृष्णाकाठच्या सांगलीपासून ते टेम्सतीरी असलेल्या लंडनपर्यंत.&lt;br&gt;{{gap}}सांगली, बॅडमिंटन आणि नंदू नाटेकर यांचं अतूट नातं दर्शविणारी एक बोलकी घटना आहे.&lt;br&gt;{{gap}}सांगलीचे प्रख्यात नेत्रतज्ञ डॉ. शेखर परांजपे शिक्षणासाठी १९८७-८८ च्या सुमारास अिंग्लंडमध्ये होते. केंब्रिजला शिकत असताना आपली बॅडमिंटन रॅकेट दुरुस्त करायला ते बाहेर पडले. आवडीचा खेळ म्हणून फावल्या वेळात ते बॅडमिंटन खेळत. ज्या स्पोर्टस्च्या दुकानात ते गेले त्याचा मालक एक ब्रिटीश माणूस होता. परांजपे आशियायी देशातील अशा कल्पनेने त्याने सहज 'कुठले?' म्हणून विचारले तेव्हा परांजपे यानी सांगितले की, 'मी सांगलीचा आहे.' सांगलीचे नाव ऐकताच तो ब्रिटीश मालक एकदम आनंदाने म्हणाला &quot;ओह, यू आर फ्रॉम नंदू नाटेकर्स प्लेस!&quot; बॅडमिंटन रॅकेटचे गटिंग करता करता त्याने इंग्लंडमधील, बॅडमिंटन टूर्नामेंट्स मध्ये नाटेकरांचा जो सुरेख खेळ बघितला होता, त्याचं रसभरीत वर्णन ऐकवलेच पण बॅडमिंटन दुरुस्तीची एक पैसुध्दा घेतली नाही! नाटेकरांचा गाववाला. मग पैसे कसले घ्यायचे? अशी त्याची कौतुकाची भावना.{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९३}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b7h8et62c9s6qf2x1xk2a9ys0848bgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१८</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77753</id>
    <revision>
      <id>237926</id>
      <parentid>169782</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237926</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="lx6u0v17srf0dgbbwkjtlj17i9jv7ge" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}नाटेकरांच्या बॅडमिंटनमुळे ही अनोखी 'शट्ल सर्व्हिस' थेट अिंग्लंडमधील केंब्रिजपासून सांगलीपर्यंत सुरु झाली.&lt;br&gt;{{gap}}नाटेकरांचं शालेय जीवन सांगलीत गेलं. सांगली हायस्कूलमध्ये त्यांचं शिक्षण झालं. विजय हजारे यांचे गुरु, हणमंतराव भोसले हे तेथे क्रीडाशिक्षक होते. अर्थात त्यामुळे क्रिकेटची मोठी चलती होती. पण नाटेकरांना खेळाचं खरं बाळकडू घरातच मिळालं. त्यांचे आजोबा डॉ. व्ही. एन. देसाई म्हणजे सांगलीतील एक महनीय व्यक्तिमत्व होतं. बॅडमिंटन, टेबल-टेनिस, टेनिस अशा खेळांना त्यानी फार अुत्तेजन दिलं. सांगली जिमखाना म्हणजे डॉ. देसाई असं एक समीकरणच होतं, अितकं त्यानी जिमखान्याला वाहून घेतलं होतं. अितकंच काय पण बुद्धिबळासारखा घराघरातून बंदिस्त असणाऱ्या बैठ्या खेळाला सुध्दा त्यानीच व्यासपीठ मिळवून दिलं. त्यांच्यामुळे नंदू आणि त्यांचा मामेभाऊ मधू देसाई याना फार लहानपणापासून सांगली जिमखान्यात सर्व प्रकारचे खेळ खेळायला मिळायचे. त्याकाळी सांगली हायस्कूलची क्रिकेट टीम मोठी नावाजलेली होती. सांगली हायस्कूल आणि सांगली इलेव्हनतर्फे वयाच्या १४- १५ वर्षीच नाटेकर क्रिकेट मॅचेस खेळले आणि त्यात त्यानी आपले नैपुण्य दाखवले. टेनिस, टेबल-टेनिस, बॅडमिंटन, क्रिकेट असे सर्वच खेळ नाटेकर सारख्याच कुशलतेने खेळत. त्यांचं विलक्षण क्रीडानैपुण्य पाहून वयाची अट त्यांच्या बाबतीत शिथिल करुन त्याना सांगली जिमखान्याचं सदस्यत्व देण्यात आलं. त्यांच्या कौशल्यपूर्ण खेळामुळे डॉ. देसाईनी आपल्या नातवाच्या बाबतीत जिमखाना सदस्यत्व देण्यात पक्षपातीपणा दाखवला असं कुणीच म्हणू शकत नव्हता आणि ही गोष्ट किती सुयोग्य होती हे नाटेकरानी ताबडतोब, सांगली जिमखान्याची ज्युनिअर चँपियनशिप जिंकून सिद्धही केलं. ही घटना अवघ्या १४ व्या वर्षीची (१९४७). त्यांच्या खेळातील पारंगतता बघून घरच्या मंडळींनी ठरविलं की या 'जोनाथन' ला अुडण्यासाठी सांगलीचं आकाश फारच ‘लहान' पडतय! याला मुंबईच्या विशाल अवकाशातच पाठवायला हवं.&lt;br&gt;{{gap}}त्यामुळे मॅट्रिक झाल्यावर नंदू नाटेकराना सांगलीतून मुंबईत पाठवण्यात आलं. त्यांचे मामा राजाभाऊ देसाई यांची बोरीबंदरजवळ जागा होतीच. त्यांचा क्रीडापटू मुलगा आणि नाटेकरांचा मामेभाऊ मधू देसाई शिक्षणासाठी आधीच तिथं गेला होता. दोघांच्या खेळाचा दर्जा बघून हिंदू जिमखान्याचं सदस्यत्व मिळण्यात त्या दोघांना कोणतीच आडकाठी आली नाही.&lt;br&gt;{{gap}}आता नाटेकरांपुढे प्रश्न होता, करीअर करायची तर कोणत्या खेळात करायची? कारण क्रिकेट, टेनिस, बॅडमिंटन, असे सर्वच खेळ ते अुत्तम खेळत. एखादा रंगभूमीवरील नट नाटकातील प्रत्येक भूमिका तितक्याच ताकदीने करणारा असला&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९४}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lx6u0v17srf0dgbbwkjtlj17i9jv7ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२१९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77754</id>
    <revision>
      <id>237927</id>
      <parentid>169783</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237927</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="hpel4b9gnztwdb0lkvx8azsxde2snl3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;तरी प्रत्यक्ष नाटक रंगभूमीवर अवतरताना एकच भूमिका त्याला करायला मिळते. तसं नाटेकरांचं झालं होतं. त्यात १९५१ सालच्या टेनिस मॅचमध्ये (नॅशनल हार्ड कोर्ट टूर्नामेंट) रामनाथन कृष्णनबरोबर एकेरी, दुहेरी सामन्यात नाटेकर अुपविजेते होऊन मुंबईच्या क्रीडा-जीवनात एकदम प्रकाशात आले होते. त्यांचा स्वतःचा कल टेनिस खेळण्याकडे होता. त्यांचे वडील टेनिस खेळत. आई सुमतीबाई यांच्यासह नाटेकर रत्नागिरीला १२-१३ व्या वर्षीच बॅडमिंटन- मिश्र दुहेरी सामना खेळले होते. नाटेकरांसमोर टेनिस का बॅडमिंटन असा प्रश्न अुभा होता. एका म्यानात दोन तलवारी राहात नाहीत असं जाणकारांचं म्हणणं होतं.&lt;br&gt;{{gap}}मग सर्वानुमते नंदू नाटेकरांनी बॅडमिंटनवरच सर्व लक्ष केंद्रित करावं, टेनिसला सोडचिठ्ठी द्यावी असं ठरलं. एक कारण असं होतं की त्यावेळच्या बॉम्बे स्टेट बॅडमिंटन असोसिएशनचे पदाधिकारी श्री. आगासकर आणि सुशिलकुमार रुईया याना हा खेळाडू बॅडमिंटनपासून दूर रहावा हे अजिबात पटत नव्हतं. म्हणून त्यानी नंदूच्या वडिलाना घरी जाऊन तसा आग्रह केला होता.&lt;br&gt;{{gap}}अर्थात ही बाब सर्वस्वी खरी नव्हती. एक योगायोग असा घडला की त्याच सुमारास नंदू नाटेकरानी जागतिक कीर्तीचा बॅडमिंटनपटू वाँग पेंग सून याचा खेळ मुंबईत पाहिला आणि 'चमत्कार' पाहिल्यासारखी नाटेकरांची अवस्था झाली. बॅडमिंटनच्या खेळातील सारी सौदर्यस्थळे त्याना एकदम नव्यानेच दिसावीत अशी प्रतीत झाली आणि तेव्हापासून बॅडमिंनवर त्यांचं जसं काही नव्यानंच प्रेम जडलं!&lt;br&gt;{{gap}}एकदा निर्णय झाल्यावर बॅडमिंटनवर त्यानी कसून मेहनत घेण्यास सुरुवात केली. पुढील वर्षीच्या म्हणजे १९५२ सालच्या वेगवेगळ्या कॉलेजातील टूर्नामेंट्स त्यानी जिंकल्या. पण बॅडमिंटन रसिकांचं लक्ष त्यानी वेधून घेतलं ते देविंदर मोहनबरोबर झालेल्या चुरशीच्या सामन्यामुळं. कारण देविंदर मोहन हा त्यावेळचा सर्वोत्कृष्ट बॅडमिंटनपटू होता. १९४९-५० चा नॅशनल चँपियन होता. बॉम्बे प्रेसिडन्सी ओपन चँपियनशिप्स (नंतरच्या महाराष्ट्र स्टेट) मध्ये त्यानी देविंदरचा पराभव करुन सर्वत्र खळबळ माजवून दिली. हिंदू जिमखान्यावर झालेल्या या सामन्यात सुरवातीला दोघांनी एक एक गेम जिंकला. त्यामुळे तिसऱ्या गेमविषयी अुत्सुकता निर्माण झाली. तिसऱ्या गेममध्ये देविंदरचे ८ तर नाटेकरांचे ४ पॉईंटस् झाले. नाटेकरानी जोर करुन १४ पॉईंटसपर्यंत मजल मारली तेव्हा आता शेवटचा मॅच पॉईंट जिंकून नाटेकर मॅच खिशात टाकतील असं वाटत असतानाच, देविंदरने अुचल खाल्ली. आणखी चार पॉईंटस् मिळवून आता स्कोअर १४ - १२ झाला. आता नाटेकरांच्या हातातून देविंदर मॅच खेचून घेतो की काय असं वाटत असतानाच, एक पॉईंट मिळवून नाटेकरानी&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९५}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hpel4b9gnztwdb0lkvx8azsxde2snl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77756</id>
    <revision>
      <id>237928</id>
      <parentid>169784</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237928</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5856" sha1="lemcgx0giycycifxf7zm5i3e14tkjd8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;रोमांचकारी मॅच जिंकली. पुढची मॅच रमेश देसाईंबरोबर (१५ - ६, १५ - २) अशा मोठ्या फरकाने जिंकून नाटेकरानी त्या वर्षीची चँपियनशिप आरामात जिंकली.&lt;br&gt;{{gap}}यापुढील आयुष्यात अनेक चित्तथरारक सामने नाटेकरानी जिंकले असले तरी देविंदरवर मिळवलेल्या विजयामुळे नाटेकराना प्रथमच स्वतःची 'ओळख' मिळाली! साऱ्या रसिकांना, समीक्षकांना कळून चुकले की काहीतरी 'अद्भुत' असं काळाच्या अुदरात लपलेलं आहे. वृत्तपत्रांनी आवर्जून या घटनेची नोंद घेतली.&lt;br&gt;{{gap}}यानंतर मात्र नाटेकरांनी मागे वळून बघितलंच नाही. त्रिलोकनाथ सेठचा पराभव करुन, १९५३ साली म्हणजे अवघ्या विशीतच त्यानी राष्ट्रीय विजेतेपद मिळविलं. यानंतर जवळजवळ ८-१० वर्षे त्यानी अनेक मानसन्मान मिळवले. या काळातील त्यांचा खेळ सतत अुंचावत गेला. अितका की कौतुकाने सर्व क्रीडाशौकीन, समीक्षक या काळाला 'नाटेकर युग' असेच संबोधायचे. या कालावधीतील त्यांची आकडेवारी या कौतुकाची साक्षी आहे. त्यानी महत्त्वाच्या अशा १३४ स्पर्धा जिंकल्या. त्यात त्यानी ५३ एकेरी सामने, ४३ दुहेरी तर ३८ मिश्र सामने जिंकले. काही सामने अगदी थोड्या फरकानेच त्यांच्या हातून निसटले आणि अुपविजेते पदावर त्यांना समाधान मानावं लागलं. असं अुपविजेतेपद (Runner-up) एकेरी सामन्यात १३ वेळा, दुहेरी सामन्यात १४ वेळा तर मिश्र दुहेरी सामन्यात ७ वेळा त्याना मिळालं. १९५३ ते १९६५ या दरम्यान त्यानी राष्ट्रीय स्पर्धेतील ६ एकेरी अजिंक्यपदे मिळविली. सहावेळा दुहेरी स्पर्धांमध्ये तर ३ वेळा मिश्र स्पर्धांमध्ये अजिंक्यपदे मिळविली. त्यातही कौतुक म्हणजे या सर्व सामन्यात ८ वेळा त्याना अुपविजेतेपद मिळालं. याचा दुसरा अर्थ असा की ८ अजिंक्यपदे त्यांची थोडक्यात हुकली! परदेशात मोठी चँपियनशिप मिळवणारे ते पहिलेच भारतीय बॅडमिंटनपटू होते. १९५६ मध्ये मलायातील सेनेगर येथे झालेल्या सिंगल्स त्यानी मोठ्या दिमाखात जिंकल्या आणि मॅडेंका कप जिंकला. १९६३ मध्ये तर त्यानी कॅरॉन वॉट्टनसिनला धूळ चारून प्रतिष्ठेची किंग्ज कप चँपियनशिप जिंकली. १९५४ ते १९६३च्या दरम्यान अिंग्लंडमधील थॉमस कप टूर्नामेंट्स खेळताना १६ पैकी १२ सिंगल्स आणि १६पैकी ८ डबल्स जिंकल्या. ज्यांच्या नावे हा थॉमस कप ठेवलेला आहे ते जॉर्ज थॉमस, नाटेकरांचा खेळ पाहून अतिशय प्रभावित झाले. ते म्हणाले की, &quot;Natekar of India is real artist of the game.........One of the very best I have seen. &quot;जगातील सर्वोत्तम अशा पाच बॅडमिंटनपटूंमध्ये नाटेकरांचं तेव्हा चौथं स्थान होतं. (१९५४-५५ च्या मलेशियातील थॉमस कपच्या वेळी) अितर चार दिग्गजांची नावे वाचली तरच त्यांच्या या महानतेची किंमत कळेल. अितर चौघांपैकी एडी चुंग, वांग पेंग सून, ऑग पॉ हिम हे तिघे&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९६}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lemcgx0giycycifxf7zm5i3e14tkjd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२१</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77757</id>
    <revision>
      <id>237929</id>
      <parentid>169785</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237929</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5754" sha1="b733lhgtrhqi0sxbb26k6wo1iiszj1z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;मलेशियाचे होते तर कॉबरो डेन्मार्कचे होते. १९६१मध्ये नाटेकरानी राष्ट्रीय तिहेरी मुकुट जिंकला तेव्हा ती एक मोठी कामगिरी गणली गेली. कारण १९३८-३९ नंतर २०-२२ वर्षामध्ये असा पराक्रम कोणी केला नव्हता!&lt;br&gt;{{gap}}अशी देदिप्यमान कामगिरी नोंदवत असताना आणि जिकडे-तिकडे 'नाटेकर, नाटेकर' असं नाव दुमदुमत असतानाच २९ जानेवारी १९६६ ला मोठ्या स्पर्धांमधील एकेरी सामन्यांमधील निवृत्ती त्यानी जाहीर केली.&lt;br&gt;{{gap}}अर्थात मिश्र सामने, दुहेरी सामने आणि व्हेटरन्स मॅचेस ते खेळत राहिले. १९६५ मध्ये जमैकामधील (वेस्ट इंडिज) कॉमनवेल्थ मॅचेसमध्ये ते खेळले. १९८०, ८१, आणि १९८४ मध्ये त्यानी ऑल इंग्लंड व्हेटरन्स डबल्स ची अजिंक्यपदे मिळवली. कॅनडामध्ये वर्ल्ड मास्टर्स बॅडमिंटन चँपियनशिप १९८५ मध्ये प्रथमच सुरु झाली, तेव्हा नाटेकराना सिल्व्हर मेडल मिळाले. तसंच डेन्मार्कमध्ये १९८९ साली व्हेटरन्स डबल्समध्ये सिल्व्हर मेडल मिळालं. बॅडमिंटन खेळण्यासाठी वरील देशांखेरीज अमेरिका, कॅनडा, न्यूझीलंड अशा विविध देशांमध्ये त्याना खेळायला मिळाले.&lt;br&gt;{{gap}}१९६१मध्ये राष्ट्रीय बॅडमिंटन स्पर्धेत, नाटेकरानी अनेक वर्षांचा विक्रम मोडून तिहेरी मुकुट मिळवला, तेव्हा भारत सरकारने 'अर्जुन ॲवार्ड' द्यायला सुरुवात केली होती. सुरुवातीचं पहिलंच 'अर्जुन' नाटेकराना देण्यात आलं. देशात आणि परदेशात त्याना अनेक सन्मान लाभले.&lt;br&gt;{{gap}}नाटेकरानी गाजवलेल्या मॅचेसच्या, आजहि प्रसंगा-प्रसंगाने बॅडमिंटन रसिकांमध्ये आठवणी निघतात. अटळ पराभव समोर दिसत असतानासुद्धा त्यानी अनेक मॅचेस आश्चर्यकारकरीत्या फिरवून विजयश्री संपादन केली आहे. पाकिस्तानचा शमशाद अली, थायलंडचा वाट्टाना सिन यांच्याबरोबर त्यांचे काही संस्मरणीय सामने झाले आहेत. १९५८ साली सी. सी. आय. ला, डेन्मार्कच्या एरलंड कॉपसबरोबर झालेल्या मॅचच्या आठवणी अजून जाणकार रसिक काढत असतात. अगदी प्रतिस्पर्ध्याच्या घशात गेलेली मॅच परत खेचून आणण्याचा चमत्कार त्यानी अनेक वेळा केलेला आहे. अशावेळी त्यांची त्रिलोकनाथ सेठबरोबरची रंगलेली एक झुंज कोण विसरू शकेल? पहिला गेम नाटेकरानी १५-८ असा जिंकला होता. पण दुसरा गेम सुरु झाला तेव्हा सेठने स्वतःला खूप सावरले. भराभर नऊ पॉईंट्स त्याने मिळवले तेव्हा नाटेकरांच्या खात्यात अवघा एक पॉईंट होता! दमदारपणे खेळत नाटेकरानी सेठला दहा पॉईंटवर गाठले. दोघेही दहावर होते. अशीच अटीतटीची झुंज चालू राहिली. आणि दोघांचे प्रत्येकी १५ गुण (फिप्टीन ऑल) झाले. आता मात्र खेळणारे खेळाडूच काय पण सगळे प्रेक्षकच घामाघूम झाले. संपूर्ण कोर्टभर स्मशान शांतता&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९७}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b733lhgtrhqi0sxbb26k6wo1iiszj1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२२</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77758</id>
    <revision>
      <id>237930</id>
      <parentid>169786</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237930</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6039" sha1="fmwr0u7emlm7obhlu9oiaubv5gjdlxi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;पसरली. आणि अशा आणिबाणीच्या वेळीच नाटेकरांचं खरं कसब बघायला मिळतं. त्यानी आपलं सर्वस्व पणाला लावलं आणि नंतर मात्र सेठला एकही पॉईंट न मिळवू देता त्यानी १८ - १५ अशी मॅच जिंकली.&lt;br&gt;{{gap}}नाटेकरांच्या खेळाची वैशिष्ट्ये म्हणजे त्यांच्या भात्यात सर्व प्रकारचे फटके होते. अत्युत्तम पवित्रा, अचूक ड्रॉप्स, ठणठणीत स्मॅश अशी अनेक वैशिष्ट्ये त्यांच्या खेळात असली तरी त्यांचं अमोघ अस्त्र म्हणजे त्यांचा लाजवाब बॅकहँड! ज्याच्या खेळामुळे, टेनिस का बॅडमिंटन? असा नाटेकरांचा 'हॅम्लेट' झालेला यक्षप्रश्न सुटला, तो मलायाचा वांग पेंग सेन सा हा नाटेकरांचा आदर्श होता. तसा बॅकहँड आत्मसात करण्यासाठी नाटेकरानी प्रचंड मेहनत घेतली. मुंबईत शिकत असताना आपल्या खोलीतल्या भिंतीवर ते जोराने बॅडमिंटन शटल मारून आपटत आणि ते वळून परत यायच्या क्षणी भर्रकन वळून त्याला बॅकहँडचा टोला लगावत! यामुळे अचूक टायमिंग साधण्याचे कौशल्य त्यांच्या अंगी आले. त्याचबरोबर त्यांचा स्वतःचा डिफेन्स भक्कम होता. इंग्रजीत 'वॉटर-टाईट डिफेन्स' म्हणतात तसा. कुणाचंहि कोचिंग न मिळालेले नाटेकर खऱ्या अर्थाने स्वयंभू होते! हॅमरगार्ड हॅनसेन या डॅनिश खेळाडूचे स्मॅशेस् अितके जोरदार असत की बॅडमिंटन फुलाचे पंख फटक्यात गळून पडत! असे जोरदार स्मॅशेस नाटेकर अगदी सहजपणे परतवून टाकत. त्यांच्या स्वतःच्या खेळात आक्रस्ताळेपणा किंवा अुगाच शक्तिप्रदर्शन कधीच नसे. त्यांचा खेळ हा चातुर्याचा, बुद्धिचा खेळ असे. स्मॅश अुगाच जोरात मारायचा नाही, जेव्हा केव्हा स्मॅशचा अुपयोग करायचा तेव्हा तो अगदी नेमकेपणाने आणि अचूक टायमिंग साधून करत. त्यामुळे त्यांचा स्मॅश, बरोबर प्रतिस्पर्ध्याच्या खेळणाऱ्या हाताच्या, छाती आणि कंबर याच्यामधल्या शरीराच्या भागात जाई आणि प्रतिस्पर्धी गोंधळून जाई. स्मॅश परतवून लावणं त्याला अशक्य होई. हमखास पॉईंट नाटेकराना मिळून जाई. त्यांच्या अशा भेदक नेमकेपणामुळे मोठमोठे खेळाडू त्यांच्यासमोर केविलवाणे भासत! अुगाच जीव काढून खेळलेला खेळ हा 'निर्गुणी' असतो! अशा अर्थाने की त्या खेळाला गुण (पॉईंट) मिळत नाही! त्या दृष्टीने नाटेकरांचा खेळ 'गुणवान' होता. ऐन अुमेदीतील त्यांचा खेळ पहाणारे रसिक त्यांच्या खेळातील 'डेलिकसी' बघून त्यांच्या खेळाला 'पोअेट्री' म्हणत असत. फूल, मग ते बागेतील असो किंवा बॅडमिंटनचे असो, ते कसं नाजूकपणानेच हाताळायला हवं! ती नाजुकता, कलात्मकता त्यांच्या खेळात होती. त्यांचं बॅडमिंटन कोर्टावरचं फूटवर्क म्हणजे एखाद्या स्वर्गीय नर्तिकेचा पदन्यास भासावा, असं होतं. विलक्षण चापल्य त्यात होतं. त्यांचं सुंदर पदलालित्य आणि खेळातील नजाकत बघूनच रसिकजन त्यांच्या खेळाला मूर्तिमंत 'काव्य' म्हणत असत.{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९८}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fmwr0u7emlm7obhlu9oiaubv5gjdlxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२३</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77759</id>
    <revision>
      <id>237931</id>
      <parentid>169787</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237931</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6238" sha1="oqwjb5zi820kn16dne9i9w5suyv70xw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}प्रस्तुत लेखकाला नाटेकरांच्या अुतारवयातील का होईना, पण त्यांचे चांगले खेळ बघायला मिळाले हे भाग्यच. अर्थात शब्दांनी कितीही वर्णन केलं तरी कुणाच्याही खेळाला 'न्याय' देता येत नाही! दोन्ही डोळ्यानी 'प्रत्यक्ष' बघणं हेच खरं!&lt;br&gt;{{gap}}ज्या १९५० च्या दशकात नाटेकर क्रीडाक्षेत्रात आले तेव्हा आजच्यासारखी पैशाची प्रलोभने नव्हती. (आजसुद्धा क्रिकेट, टेनिसच्या तुलनेत बॅडमिंटनमध्ये कमीच) निव्वळ खेळण्याची अनिवार हौस हीच गोष्ट नाटेकराना खेळात घेऊन आली. पण बॅडमिंटन काही आयुष्यभर पुरणारी गोष्ट नाही. तशी व्यावसायिकता त्या काळी तर नजरेच्या टप्प्यातसुद्धा नव्हती. म्हणून तर नाटेकरांच्या वडिलानी सूज्ञपणे, त्याना कॉलेजात असताना, वर्षाच्या वर्षाला पास होण्याची सक्ती केली होती. त्या सूज्ञपणामुळे नाटेकर, बॅडमिंटनच्या रणधुमाळीतून बी.ए. झाले. स्टॅनव्हॅक कंपनीत नोकरीला लागले. आता ते हिंदुस्थान पेट्रोलियममधून निवृत्त होऊन निवांतपणे पुण्यात स्थायिक झाले आहेत. हा एक चांगला योगायोगच म्हणायचा. कारण बॅडमिंटन खेळाचा जन्मच मुळी पुण्यात झाला! आज ६६-६७व्या वर्षीसुध्दा गोल्फ खेळताना तास न् तास ते स्वतःला हरवून बसतात. त्यांची अलीकडेच प्रत्यक्ष भेट घेतल्यावर, प्रस्तुत लेखकाच्या लक्षात आलं, ते हे की बॅडमिंटन 'वजा' करुनहि त्यांच्या लोभस व्यक्तिमत्वामध्ये अनेक सुंदर गोष्टींचा मिलाफ आहे. ते अभिजात रसिक आहेत. मराठी वाङ्मयाचे ते जाणकार वाचक आहेत. त्यामुळे साहित्यिक वर्तुळात त्यांची अुठ-बस आहे. जागतिक मराठी परिषद मॉरिशसला भरली, तेव्हा नाटेकरांचा हृद्य सत्कार करण्यात आला होता. त्यापेक्षाही अधिक म्हणजे अभिजात शास्त्रोक्त संगीताचे ते मोठे दर्दी आहेत. श्रवणभक्त आहेत. कुमार गंधर्वांशी त्यांची घनिष्ट मैत्री होती. एखाद्या मैफलीला नाटेकर चुकून जरा अुशिरा पोचले तर कुमार त्याना हाक मारुन समोर बसवून घेत असत आणि वर अितराना समजावून सांगत की या रसिकाची जागा माझ्याजवळ बसण्याची आहे म्हणून. भीमसेन जोशी, पं. रविशंकर यांच्याशी त्यांची अशीच खास जानपहचान आहे आणि या साऱ्या बुजुर्गांच्या मैत्रीचा नाटेकराना खास अभिमान आहे. एका संगीतकाराने सांगितले की जसं निर्जीव तबल्यातून झकीर जिवंत 'बोल' काढतो, रविशंकरची सतार आपल्याशी 'बोलत' आहे, संवाद साधत आहे असं रसिकाला वाटतं तसंच आम्हा संगीतकारांना नाटेकरांचा खेळ पहाताना, एखादी मैफल ऐकल्याचा भास होतो! बॅडमिंटनचं निर्जीव फूल जिवंत होऊन मजेत झोके घेतय असं वाटतं! हा संगीताचा 'कान' नाटेकरांना सांगलीतच मिळाला. त्यांच्या बहिणीला, नलूताई देसाईना, सांगलीचे प्रख्यात हार्मोनियम वादक बाळकृष्णबुवा मोहिते शिकवायला येत तेव्हाच अनेक सुरावटी ऐकून त्यांचा कान तयार झाला आणि संगीताची आवड वाढीस लागली ती आजोळच्या डॉ. देसाईंच्या घरामुळे.&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||१९९}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oqwjb5zi820kn16dne9i9w5suyv70xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77760</id>
    <revision>
      <id>237932</id>
      <parentid>169788</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237932</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="rka5ebpa6lry8pbv4xrzi3sl54zx8at" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;सांगलीत त्याकाळी संगीताचे जलसे, मैफली फक्त सांगली जिमखान्यातच होत असत आणि गाणारी मंडळी डॉ. देसाई यांच्या घरीच अुतरत. त्यामुळे हिराबाई बडोदेकर, गंगूबाई हनगल, मोगूबाई कुर्डीकर, मा. कृष्णा अशा अनेकांचे प्रत्यक्ष गाणं नाटेकरानी ऐकलचं पण अितर कुणाला मिळणार नाही अशी त्यांचा रियाझ ऐकण्याची संधी पण त्याना मिळाली. भविष्यकाळात ज्या लता मंगेशकरांच्या हस्ते त्यानी बक्षिसे घेतली त्या लताचं गाणं त्यानी लहानपणी सांगली जिमखान्यात ऐकलं. त्यावेळी सांगलीत राहाणाऱ्या लताबाई अवघ्या १२।१३ वर्षाच्या होत्या. या संगीताच्या प्रेमापोटीच नाटेकरानी आपल्या मुलीचं नाव 'संगीता' ठेवलं असावं!&lt;br&gt;{{gap}}त्यांच्या मनात आजच्या क्षणीही सांगलीच्या आठवणी सजग असतात. सांगलीचं बालपण आठवतं. न्यूयॉर्कच्या रस्त्यातून हिंडताना, गगनचुंबी - स्कायस्क्रेपर्स बघून त्यांना सांगलीच्या श्रीगजानन मिलचा अुंच टॉवर आठवे आणि असे किती टॉवर्स म्हणजे ही न्यूयॉर्कची स्कायस्क्रेपर होईल? या अुंचीचे गणित ते मनातल्या मनात मांडून बघत. (कारण लहानपणी जास्तीत जास्त अंचीची कल्पना म्हणजे गजानन मिलचा टॉवर!)&lt;br&gt;{{gap}}आपल्या खेळाने बॅडमिंटनमध्ये एक 'युग' निर्माण करणाऱ्या आणि सांगलीचं नाव साऱ्या जगतात अुज्ज्वल करणाऱ्या नंदू नाटेकर यांच्याविषयी सांगलीकरांच्या मनात सदैव अभिमानाचीच भावना राहील यात काय शंका?&lt;br&gt;
{{center|●●●}}{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|सांगली आणि सांगलीकर||२००}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rka5ebpa6lry8pbv4xrzi3sl54zx8at</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:सांगली आणि सांगलीकर.pdf/२२९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>77767</id>
    <revision>
      <id>237934</id>
      <parentid>169795</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237934</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="oor2scmgq913iqqjy99oqb4p40ly2m1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
{{center|{{xxx-larger|'''सांगली'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;}}}}
{{xxx-larger|{{block center|&quot;चिंतामणराये वसविली&lt;br&gt;
वसंतराये विकसविली।&quot;}}}}
&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oor2scmgq913iqqjy99oqb4p40ly2m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237935</id>
      <parentid>237934</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कल्पनाशक्ती</username>
        <id>3813</id>
      </contributor>
      <origin>237935</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="4ejbywi6caadllh2i7ev1kxtgl604z5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;कल्पनाशक्ती&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
{{center|{{xxx-larger|'''सांगली'''&lt;br&gt;}}}}
{{xxx-larger|{{block center|&quot;चिंतामणराये वसविली&lt;br&gt;
वसंतराये विकसविली।&quot;}}}}
&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ejbywi6caadllh2i7ev1kxtgl604z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/५९</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112486</id>
    <revision>
      <id>237900</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  असुरक्षिततेची भयभावना नष्ट करणारी अनेकानेक 'सुफलीकरण' विधी-विधाने बायकांच्या आयुष्याला व्यापून राहिली. त्यांची व्रते झाली. ती एकीकडे कलात्मक निर्मितीद्वारे भयकोशाला...&quot;</comment>
      <origin>237900</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5616" sha1="gxq3i4rzboce30w1dh7owahprvjvljv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

असुरक्षिततेची भयभावना नष्ट करणारी अनेकानेक 'सुफलीकरण' विधी-विधाने बायकांच्या आयुष्याला व्यापून राहिली. त्यांची व्रते झाली. ती एकीकडे कलात्मक निर्मितीद्वारे भयकोशाला वाट देत राहिली. आनंद निर्माण करीत राहिली.
काही मानवी भयांवर (बाळजन्म) वैज्ञानिक उपाय निघाल्याने त्याप्रमाणात व्रतवैकल्याच्या मुळाचे भय कमी झाले. ती सोडण्याची मानसिकता आली, हे चांगलेच झाले. तरी अनाम भयाची एक पेशीं मनाच्या तळाशी असते. त्यासाठी माणूस मार्ग शोधतो. कलात्मक सृजन आणि समूहात्मक उत्सव हे त्यासाठी अधिक निरामय मार्ग असतात. म्हणूनच सण-उत्सव होतच राहतात त्यात स्त्रिया अग्रेसर असतात. त्यांनी आपली भयभावना अधिक सृजनात्मक, उपयुक्त कलात्मक माध्यमातून मुक्त करावी, ही अपेक्षा!
नव्या शतकात ती वाढली पाहिजे. तशी ती वाढली की पारंपरिक मृत कर्मकांडांना रजा मिळत जाईल.
जन्म आणि विवाह या घटनांशी संबद्ध ते सर्व सृजनोत्सव ! पण मृत्यूचाही उत्सवच असतो. थोडे औदासिन्याचे पटल असतेच, चिरविरहाची कासाविशी असतेच, पण हे 'जाणे' दुसऱ्या 'येण्यासाठी' आहे, हे 'नसणे' दुसऱ्या कोणत्यातरी 'असण्या'साठी आहे, हा भावात्मक दिलासा असतो. म्हणून तर मरणाचाही 'सोहळा' होतो! सर्वच समाजात होतो. पुन्हा तपशीलात फरक असेल, तत्त्व कायम! त्यापोटीची कर्मकांडे नव्या जीवनाला अनुरूप बदल घडवीत आहेत. अडचण कोठे होते की, या प्राकृतिक उत्साहाला जेव्हा विशिष्ट सामाजिक हितसंबंधांची चौकट जखडून ती जाच करू लागते तेव्हा! त्याला व्यावहारिक हेतूंच्या गाठी बांधून प्राकृतिक उत्साह बंदिस्त केला जातो तेव्हा! तेव्हा उत्सवी आनंदाच्या विकासाला, मतलबाचे बांध घातले जातात. काही 'विशिष्टां'च्या लाभासाठी बाकीच्यांची मने भावना बंदिस्त केल्या जातात तेव्हा !
सृष्टीच्या सृजनाचा स्वाभाविक आनंद मातीचे सुफलित होणे आणि मातेचे सुफलित होणे निर्मळपणे परस्पररूपात अनुभवण्यासाठी केलेल्या उत्सवी प्रतीकात्मक कृती (नृत्य, गीत इ.) आनंददायकच असतात. घटात बीज उगवलेले पाहण्यात प्रतीकात्मक सृजनाचा आनंद असतो; पण तो जेव्हा पातिव्रत्याच्या काचात आवळला जातो तेव्हा निखळ मातृत्व गुदमरण्याची शक्यता निर्माण होते. तो केवळ बाळाच्या जन्माचा आनंद रहात नाही तर बाळाच्या जन्माला कारण होणाऱ्या पुरुषाच्या प्रतिष्ठेचा भाग होतो आणि त्या पुरुषाची मान्यता विशिष्ट पद्धतीने असेल तरच ते मातृत्व, तो जन्म आनंददायी होतो आणि तेव्हा हे काच प्राकृतिक आनंद बंदिस्त करतात. मातेचे मन सृजनापेक्षा एका मानवनिर्मित नवसहस्रक परंपरा आणि परिवर्तन! / ५८
:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxq3i4rzboce30w1dh7owahprvjvljv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237901</id>
      <parentid>237900</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <origin>237901</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="g412qxk17vi4h0sborp4gtnv8duft3o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿असुरक्षिततेची भयभावना नष्ट करणारी अनेकानेक 'सुफलीकरण' विधी-विधाने बायकांच्या आयुष्याला व्यापून राहिली. त्यांची व्रते झाली. ती एकीकडे कलात्मक निर्मितीद्वारे भयकोशाला वाट देत राहिली. आनंद निर्माण करीत राहिली.
&lt;br&gt;{{gap}}काही मानवी भयांवर (बाळजन्म) वैज्ञानिक उपाय निघाल्याने त्याप्रमाणात व्रतवैकल्याच्या मुळाचे भय कमी झाले. ती सोडण्याची मानसिकता आली, हे चांगलेच झाले. तरी अनाम भयाची एक पेशीं मनाच्या तळाशी असते. त्यासाठी माणूस मार्ग शोधतो. कलात्मक सृजन आणि समूहात्मक उत्सव हे त्यासाठी अधिक निरामय मार्ग असतात. म्हणूनच सण-उत्सव होतच राहतात त्यात स्त्रिया अग्रेसर असतात. त्यांनी आपली भयभावना अधिक सृजनात्मक, उपयुक्त कलात्मक माध्यमातून मुक्त करावी, ही अपेक्षा!
&lt;br&gt;{{gap}}नव्या शतकात ती वाढली पाहिजे. तशी ती वाढली की पारंपरिक मृत कर्मकांडांना रजा मिळत जाईल.
&lt;br&gt;{{gap}}जन्म आणि विवाह या घटनांशी संबद्ध ते सर्व सृजनोत्सव! पण मृत्यूचाही उत्सवच असतो. थोडे औदासिन्याचे पटल असतेच, चिरविरहाची कासाविशी असतेच, पण हे 'जाणे' दुसऱ्या 'येण्यासाठी' आहे, हे 'नसणे' दुसऱ्या कोणत्यातरी 'असण्या'साठी आहे, हा भावात्मक दिलासा असतो. म्हणून तर मरणाचाही 'सोहळा' होतो! सर्वच समाजात होतो. पुन्हा तपशीलात फरक असेल, तत्त्व कायम! त्यापोटीची कर्मकांडे नव्या जीवनाला अनुरूप बदल घडवीत आहेत. अडचण कोठे होते की, या प्राकृतिक उत्साहाला जेव्हा विशिष्ट सामाजिक हितसंबंधांची चौकट जखडून ती जाच करू लागते तेव्हा! त्याला व्यावहारिक हेतूंच्या गाठी बांधून प्राकृतिक उत्साह बंदिस्त केला जातो तेव्हा! तेव्हा उत्सवी आनंदाच्या विकासाला, मतलबाचे बांध घातले जातात. काही 'विशिष्टां'च्या लाभासाठी बाकीच्यांची मने भावना बंदिस्त केल्या जातात तेव्हा!
{{gap}}सृष्टीच्या सृजनाचा स्वाभाविक आनंद मातीचे सुफलित होणे आणि मातेचे सुफलित होणे निर्मळपणे परस्पररूपात अनुभवण्यासाठी केलेल्या उत्सवी प्रतीकात्मक कृती (नृत्य, गीत इ.) आनंददायकच असतात. घटात बीज उगवलेले पाहण्यात प्रतीकात्मक सृजनाचा आनंद असतो; पण तो जेव्हा पातिव्रत्याच्या काचात आवळला जातो तेव्हा निखळ मातृत्व गुदमरण्याची शक्यता निर्माण होते. तो केवळ बाळाच्या जन्माचा आनंद रहात नाही तर बाळाच्या जन्माला कारण होणाऱ्या पुरुषाच्या प्रतिष्ठेचा भाग होतो आणि त्या पुरुषाची मान्यता विशिष्ट पद्धतीने असेल तरच ते मातृत्व, तो जन्म आनंददायी होतो आणि तेव्हा हे काच प्राकृतिक आनंद बंदिस्त करतात. मातेचे मन सृजनापेक्षा एका मानवनिर्मित नवसहस्रक परंपरा आणि परिवर्तन! / ५८
:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g412qxk17vi4h0sborp4gtnv8duft3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237902</id>
      <parentid>237901</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <origin>237902</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5643" sha1="i9jwz0tkwsszx3jhlqc4zstg15a3j6h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿असुरक्षिततेची भयभावना नष्ट करणारी अनेकानेक 'सुफलीकरण' विधी-विधाने बायकांच्या आयुष्याला व्यापून राहिली. त्यांची व्रते झाली. ती एकीकडे कलात्मक निर्मितीद्वारे भयकोशाला वाट देत राहिली. आनंद निर्माण करीत राहिली.
&lt;br&gt;{{gap}}काही मानवी भयांवर (बाळजन्म) वैज्ञानिक उपाय निघाल्याने त्याप्रमाणात व्रतवैकल्याच्या मुळाचे भय कमी झाले. ती सोडण्याची मानसिकता आली, हे चांगलेच झाले. तरी अनाम भयाची एक पेशीं मनाच्या तळाशी असते. त्यासाठी माणूस मार्ग शोधतो. कलात्मक सृजन आणि समूहात्मक उत्सव हे त्यासाठी अधिक निरामय मार्ग असतात. म्हणूनच सण-उत्सव होतच राहतात त्यात स्त्रिया अग्रेसर असतात. त्यांनी आपली भयभावना अधिक सृजनात्मक, उपयुक्त कलात्मक माध्यमातून मुक्त करावी, ही अपेक्षा!
&lt;br&gt;{{gap}}नव्या शतकात ती वाढली पाहिजे. तशी ती वाढली की पारंपरिक मृत कर्मकांडांना रजा मिळत जाईल.
&lt;br&gt;{{gap}}जन्म आणि विवाह या घटनांशी संबद्ध ते सर्व सृजनोत्सव! पण मृत्यूचाही उत्सवच असतो. थोडे औदासिन्याचे पटल असतेच, चिरविरहाची कासाविशी असतेच, पण हे 'जाणे' दुसऱ्या 'येण्यासाठी' आहे, हे 'नसणे' दुसऱ्या कोणत्यातरी 'असण्या'साठी आहे, हा भावात्मक दिलासा असतो. म्हणून तर मरणाचाही 'सोहळा' होतो! सर्वच समाजात होतो. पुन्हा तपशीलात फरक असेल, तत्त्व कायम! त्यापोटीची कर्मकांडे नव्या जीवनाला अनुरूप बदल घडवीत आहेत. अडचण कोठे होते की, या प्राकृतिक उत्साहाला जेव्हा विशिष्ट सामाजिक हितसंबंधांची चौकट जखडून ती जाच करू लागते तेव्हा! त्याला व्यावहारिक हेतूंच्या गाठी बांधून प्राकृतिक उत्साह बंदिस्त केला जातो तेव्हा! तेव्हा उत्सवी आनंदाच्या विकासाला, मतलबाचे बांध घातले जातात. काही 'विशिष्टां'च्या लाभासाठी बाकीच्यांची मने भावना बंदिस्त केल्या जातात तेव्हा!
{{gap}}सृष्टीच्या सृजनाचा स्वाभाविक आनंद मातीचे सुफलित होणे आणि मातेचे सुफलित होणे निर्मळपणे परस्पररूपात अनुभवण्यासाठी केलेल्या उत्सवी प्रतीकात्मक कृती (नृत्य, गीत इ.) आनंददायकच असतात. घटात बीज उगवलेले पाहण्यात प्रतीकात्मक सृजनाचा आनंद असतो; पण तो जेव्हा पातिव्रत्याच्या काचात आवळला जातो तेव्हा निखळ मातृत्व गुदमरण्याची शक्यता निर्माण होते. तो केवळ बाळाच्या जन्माचा आनंद रहात नाही तर बाळाच्या जन्माला कारण होणाऱ्या पुरुषाच्या प्रतिष्ठेचा भाग होतो आणि त्या पुरुषाची मान्यता विशिष्ट पद्धतीने असेल तरच ते मातृत्व, तो जन्म आनंददायी होतो आणि तेव्हा हे काच प्राकृतिक आनंद बंदिस्त करतात. मातेचे मन सृजनापेक्षा एका मानवनिर्मित&lt;noinclude&gt;{{right|नवसहस्रक परंपरा आणि परिवर्तन! / ५८}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9jwz0tkwsszx3jhlqc4zstg15a3j6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237903</id>
      <parentid>237902</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237903</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5643" sha1="p5himwqm8v3xmn0b7msoxsoe15e4s7w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿असुरक्षिततेची भयभावना नष्ट करणारी अनेकानेक 'सुफलीकरण' विधी-विधाने बायकांच्या आयुष्याला व्यापून राहिली. त्यांची व्रते झाली. ती एकीकडे कलात्मक निर्मितीद्वारे भयकोशाला वाट देत राहिली. आनंद निर्माण करीत राहिली.
&lt;br&gt;{{gap}}काही मानवी भयांवर (बाळजन्म) वैज्ञानिक उपाय निघाल्याने त्याप्रमाणात व्रतवैकल्याच्या मुळाचे भय कमी झाले. ती सोडण्याची मानसिकता आली, हे चांगलेच झाले. तरी अनाम भयाची एक पेशीं मनाच्या तळाशी असते. त्यासाठी माणूस मार्ग शोधतो. कलात्मक सृजन आणि समूहात्मक उत्सव हे त्यासाठी अधिक निरामय मार्ग असतात. म्हणूनच सण-उत्सव होतच राहतात त्यात स्त्रिया अग्रेसर असतात. त्यांनी आपली भयभावना अधिक सृजनात्मक, उपयुक्त कलात्मक माध्यमातून मुक्त करावी, ही अपेक्षा!
&lt;br&gt;{{gap}}नव्या शतकात ती वाढली पाहिजे. तशी ती वाढली की पारंपरिक मृत कर्मकांडांना रजा मिळत जाईल.
&lt;br&gt;{{gap}}जन्म आणि विवाह या घटनांशी संबद्ध ते सर्व सृजनोत्सव! पण मृत्यूचाही उत्सवच असतो. थोडे औदासिन्याचे पटल असतेच, चिरविरहाची कासाविशी असतेच, पण हे 'जाणे' दुसऱ्या 'येण्यासाठी' आहे, हे 'नसणे' दुसऱ्या कोणत्यातरी 'असण्या'साठी आहे, हा भावात्मक दिलासा असतो. म्हणून तर मरणाचाही 'सोहळा' होतो! सर्वच समाजात होतो. पुन्हा तपशीलात फरक असेल, तत्त्व कायम! त्यापोटीची कर्मकांडे नव्या जीवनाला अनुरूप बदल घडवीत आहेत. अडचण कोठे होते की, या प्राकृतिक उत्साहाला जेव्हा विशिष्ट सामाजिक हितसंबंधांची चौकट जखडून ती जाच करू लागते तेव्हा! त्याला व्यावहारिक हेतूंच्या गाठी बांधून प्राकृतिक उत्साह बंदिस्त केला जातो तेव्हा! तेव्हा उत्सवी आनंदाच्या विकासाला, मतलबाचे बांध घातले जातात. काही 'विशिष्टां'च्या लाभासाठी बाकीच्यांची मने भावना बंदिस्त केल्या जातात तेव्हा!
{{gap}}सृष्टीच्या सृजनाचा स्वाभाविक आनंद मातीचे सुफलित होणे आणि मातेचे सुफलित होणे निर्मळपणे परस्पररूपात अनुभवण्यासाठी केलेल्या उत्सवी प्रतीकात्मक कृती (नृत्य, गीत इ.) आनंददायकच असतात. घटात बीज उगवलेले पाहण्यात प्रतीकात्मक सृजनाचा आनंद असतो; पण तो जेव्हा पातिव्रत्याच्या काचात आवळला जातो तेव्हा निखळ मातृत्व गुदमरण्याची शक्यता निर्माण होते. तो केवळ बाळाच्या जन्माचा आनंद रहात नाही तर बाळाच्या जन्माला कारण होणाऱ्या पुरुषाच्या प्रतिष्ठेचा भाग होतो आणि त्या पुरुषाची मान्यता विशिष्ट पद्धतीने असेल तरच ते मातृत्व, तो जन्म आनंददायी होतो आणि तेव्हा हे काच प्राकृतिक आनंद बंदिस्त करतात. मातेचे मन सृजनापेक्षा एका मानवनिर्मित&lt;noinclude&gt;{{right|नवसहस्रक परंपरा आणि परिवर्तन! / ५८}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p5himwqm8v3xmn0b7msoxsoe15e4s7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/६०</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112487</id>
    <revision>
      <id>237904</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237904</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5573" sha1="hsyvn4gpmnu9blf1ap30m92syd5yeds" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;सामाजिक भयाला जन्म देतात. सृजनाला कारण होणाऱ्याशीच जखडून टाकतात. ते रूढ व्यवस्थेला मान्य नसेल तर तिला माणसातून उठवतात. रूढी बलवान ठरते आणि अशा अनेक रूढी मग अनेक घटकांच्या प्राकृतिक बंदिस्तीवर उभ्या राहतात. (शास्त्रात रूढीर्बलीयसि). त्या रूढी मग बळजबरी करतात. मग ते उत्सव, व्रते अनेकदा जाचक ठरतात आणि बहुधा स्त्रिया त्यांच्या बळी ठरतात. प्राकृतिक उत्सवी घटकांना धर्ममार्तंड आणि पुरोहितशाही आपल्या विशिष्ट हेतूंशी बांधून टाकते आणि अर्थशून्य कर्मकांडांच्या पसाऱ्यालाच महत्त्व प्राप्त होते. त्याची ही मग सवय होते. आता स्त्री हे 'राजकारण' समजून घेऊ लागली आहे. त्यातून ती बाहेर पडू पाहत आहे.
&lt;br&gt;{{gap}}अठराव्या शतकापर्यंत हे जगभरच झाले; पण पुन्हा त्याविरोधी विचार जागृती झाली. स्त्रियांबाबत भारतात विसाव्या शतकात नवभान आले. व्रत-उत्सवांच्या नावावर स्त्रियांचे स्वतंत्र अस्तित्व, त्यांची सर्जनशीलता मोठ्या प्रमाणावर बंदिस्त झाल्याची जाणीव झाली. स्त्रीचे सगळे मानसिक विश्व पुरुषावलंबित्वाने बंदिस्त झाल्याची जाणीव झाल्यामुळे मग सर्वच पारंपरिक व्रतांचा पुनर्विचार करण्याची गरज भासली.
&lt;br&gt;{{gap}}आता लक्षात आले असेल की, स्वाभाविक सृजनानंद हा उत्सवाचा गाभा असतो; पण या निमित्ताने येणारी मानसिक बंदिस्ती बायकांनी झुगारायला हवी. कालबाह्य कर्मकांडे बायका झुगारू लागल्या आहेतच! सर्जनशील आनंदाला मात्र नवे मार्ग देणे आवश्यक आहे. महत्त्वाची बाब म्हणजे उंबरठ्याबाहेर पडलेल्या स्त्रीला केवळ देहाने सृजन करणे (अपत्य जन्माला घालणे) हेच आपल्या अस्तित्वाचे गौरी-शंकर मानण्याची गरज नाही. स्त्री म्हणजे केवळ देह नव्हे. मन बुद्धीसह देह म्हणजे पूर्ण अस्तित्व होय! म्हणूनच सर्व कलात्मक सृजनाचे दरवाजे तिला मुक्त असताना केवळ एकाच अवयवाशी संबंधित सृजनात तिने का गुंतून रहावे? ते तिने वैकल्पिक का ठेवू नये? किंवा एखाद्या वेळी प्रकृतीची काही अडचण असेल तर त्या स्त्री-पुरुषांनी जीवनातील तेवढा भाग सहज बाजूला ठेवून आपल्या उर्वरित सृजनशक्ती का फुलवू नयेत? अशी भूमिका अधिक उन्नत म्हणून पुढे येत आहे. स्वाभाविकच मग पारंपरिक पद्धतींच्या कर्मकांडाचा त्याग किंवा काळानुसार, सोयीनुसार नवे वळण का देऊ नये? तसे ते दिले जातच असते.
{{gap}}पण अशा वेळी परंपराशील मने थोडी धास्तावतात. ती अधिक स्थितीशील राहू पाहतात. पारंपरिक कर्मकांड स्त्रीने सोडले तर जणु काही ती आपल्या 'हाताबाहेर' चालल्याची भीती वाटते. सध्या नव्हे तर नेहमीच पुरुषप्रधान&lt;noinclude&gt;{{left|निरगाठस-सुरगाठ / ५९}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hsyvn4gpmnu9blf1ap30m92syd5yeds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>237905</id>
      <parentid>237904</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <origin>237905</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5570" sha1="3wndxb34hovii6477smo8vg7z42vl5i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;सामाजिक भयाला जन्म देतात. सृजनाला कारण होणाऱ्याशीच जखडून टाकतात. ते रूढ व्यवस्थेला मान्य नसेल तर तिला माणसातून उठवतात. रूढी बलवान ठरते आणि अशा अनेक रूढी मग अनेक घटकांच्या प्राकृतिक बंदिस्तीवर उभ्या राहतात. (शास्त्रात रूढीर्बलीयसि). त्या रूढी मग बळजबरी करतात. मग ते उत्सव, व्रते अनेकदा जाचक ठरतात आणि बहुधा स्त्रिया त्यांच्या बळी ठरतात. प्राकृतिक उत्सवी घटकांना धर्ममार्तंड आणि पुरोहितशाही आपल्या विशिष्ट हेतूंशी बांधून टाकते आणि अर्थशून्य कर्मकांडांच्या पसाऱ्यालाच महत्त्व प्राप्त होते. त्याची ही मग सवय होते. आता स्त्री हे 'राजकारण' समजून घेऊ लागली आहे. त्यातून ती बाहेर पडू पाहत आहे.
&lt;br&gt;{{gap}}अठराव्या शतकापर्यंत हे जगभरच झाले; पण पुन्हा त्याविरोधी विचार जागृती झाली. स्त्रियांबाबत भारतात विसाव्या शतकात नवभान आले. व्रत-उत्सवांच्या नावावर स्त्रियांचे स्वतंत्र अस्तित्व, त्यांची सर्जनशीलता मोठ्या प्रमाणावर बंदिस्त झाल्याची जाणीव झाली. स्त्रीचे सगळे मानसिक विश्व पुरुषावलंबित्वाने बंदिस्त झाल्याची जाणीव झाल्यामुळे मग सर्वच पारंपरिक व्रतांचा पुनर्विचार करण्याची गरज भासली.
&lt;br&gt;{{gap}}आता लक्षात आले असेल की, स्वाभाविक सृजनानंद हा उत्सवाचा गाभा असतो; पण या निमित्ताने येणारी मानसिक बंदिस्ती बायकांनी झुगारायला हवी. कालबाह्य कर्मकांडे बायका झुगारू लागल्या आहेतच! सर्जनशील आनंदाला मात्र नवे मार्ग देणे आवश्यक आहे. महत्त्वाची बाब म्हणजे उंबरठ्याबाहेर पडलेल्या स्त्रीला केवळ देहाने सृजन करणे (अपत्य जन्माला घालणे) हेच आपल्या अस्तित्वाचे गौरी-शंकर मानण्याची गरज नाही. स्त्री म्हणजे केवळ देह नव्हे. मन बुद्धीसह देह म्हणजे पूर्ण अस्तित्व होय! म्हणूनच सर्व कलात्मक सृजनाचे दरवाजे तिला मुक्त असताना केवळ एकाच अवयवाशी संबंधित सृजनात तिने का गुंतून रहावे? ते तिने वैकल्पिक का ठेवू नये? किंवा एखाद्या वेळी प्रकृतीची काही अडचण असेल तर त्या स्त्री-पुरुषांनी जीवनातील तेवढा भाग सहज बाजूला ठेवून आपल्या उर्वरित सृजनशक्ती का फुलवू नयेत? अशी भूमिका अधिक उन्नत म्हणून पुढे येत आहे. स्वाभाविकच मग पारंपरिक पद्धतींच्या कर्मकांडाचा त्याग किंवा काळानुसार, सोयीनुसार नवे वळण का देऊ नये? तसे ते दिले जातच असते.
{{gap}}पण अशा वेळी परंपराशील मने थोडी धास्तावतात. ती अधिक स्थितीशील राहू पाहतात. पारंपरिक कर्मकांड स्त्रीने सोडले तर जणु काही ती आपल्या 'हाताबाहेर' चालल्याची भीती वाटते. सध्या नव्हे तर नेहमीच पुरुषप्रधान&lt;noinclude&gt;{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ५९}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wndxb34hovii6477smo8vg7z42vl5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/६१</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112488</id>
    <revision>
      <id>237906</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुद्रितशोधन */</comment>
      <origin>237906</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5307" sha1="jw596ggvexemhdpa1d8xjxp2dt4png3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;व्यवस्थेला (ती व्यवस्था मानणाऱ्या स्त्रियांनाही) भीती वाटते. खरे तर तो त्या व्यवस्थेतील पोकळणपणाचाच आविष्कार असतो. जणु काही सर्व स्त्रिया आता घरे सोडून जातील आणि &quot;कुटुंबव्यवस्था उध्वस्त होईल.&quot; या भयगंडाने ते पछाडतात. गेली सुमारे दोनशे वर्षे आधुनिक युग आल्यापासून हा भयगंड डोके वर काढताना दिसतो.
&lt;br&gt;{{gap}}खरे तर कुटुंबव्यवस्थेत जे काही बरे-वाईट बदल झाले त्याला एकटी स्त्रीच जवाबदार कशी? बदलती अर्थव्यवस्था, समाजव्यवस्था या व्यवस्थेतला कर्ताकरविता पुरुष घटक जबाबदार नाही का? तसा तो असू शकतो, असा विचारही एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर असतानाही का निर्माण होऊ नये? कुटुंबव्यवस्था सुरळीत चालविण्याची जबाबदारी सर्वच घटकांवर असणार आहे. असायला हवी. केवळ स्त्रीवर जबाबदारीचे ओझे टाकून नामानिराळे राहता येणार नाही. काळाबरोबर येणारे अनेक बदल, सोयी आम्हाला हव्या असतील, त्या मिळविण्यासाठी स्त्रींचे अर्थार्जनासह सर्व सहभाग हवा असेल तर मग जे काही बदल होतील त्याची जबाबदारीही उभय घटकांची असणार आहे. त्यासाठी पारंपरिक व्रतवैकल्ये वा रूढी या आता स्त्रीला पुरेशा नाहीत.
&lt;br&gt;{{gap}}मात्र याचा अर्थ जीवनातला आनंद आणि उत्सव संपणार आहेत असा नाही उलट ते वाढत आहेत. त्यांचे स्वरूप बदलत आहे. ते अधिक वैश्विक (युनिव्हर्सल) होत जाणार आहेत. आजही आपण नाताळ आणि नववर्ष, स्वातंत्र्योत्सव हे नवे उत्सव स्वीकारले आहेत. वाढदिवसाचे केक आणि मेणबत्त्या सार्वत्रिक झाल्या आहेत. त्याचेच मोठे आविष्कार म्हणजे विवाहासारखे समारंभ! या समारंभात धार्मिक विधींच्या गांभीर्यापेक्षा उत्सवी देखाव्यांनाच महत्त्व येत आहे. तसे तर ते आधीही होतेच. आता ते अधिक उघडपणे होते इतकेच! अखेर विवाह हा 'समारंभ'च असतो. 'मानसिक बांधिलकी असेल तर केवळ विधी कितपत गरजेचा आहे?' असाही विचार नवीन स्त्री-पुरुषांनी केला तर गडबडून जायचे कारण नाही. नाहीतरी 'विवाह समारंभ' समाज मान्यतेसाठीच (Social Sanction) असतो. जाहीर समारंभ झाला की ती मान्यता मिळतेच. त्या थाटामाटाचे स्वरूप ते करणाराच्या ऐपतीवर मात्र अवलंबून असावे. अन्यथा नोंदणी विवाहाचा पर्यायही आहे. तरी स्वागतोत्सवाचा आनंद सोहळा राहतोच.
{{gap}}नवसहस्त्रकात अनंत वाटांनी कल्पकता, सर्जनशीलता कार्य करणार असेल, माणसाला विकसित करीत भयमुक्ततेकडे नेणार असेल तर आनंद सोहळे अधिक व्यापक निरामय, वैश्विक व्हायला हवेत.&lt;noinclude&gt;{{right|नवसहस्रक परंपरा आणि परिवर्तन! / ६०}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jw596ggvexemhdpa1d8xjxp2dt4png3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/६२</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112489</id>
    <revision>
      <id>237907</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  चिंताजनक परिवर्तन सालाबादप्रमाणे नुकतीच ज्येष्ठी पौर्णिमा वटपौर्णिमा झाली. पारंपरिक पद्धतीने अनेक स्त्रियांनी हे सौभाग्यव्रत म्हणून साजरे केले. त्यात शिक्षित, अर्धश...&quot;</comment>
      <origin>237907</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="865y4wuls4azay9rnk26076ksvx2rnn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

चिंताजनक परिवर्तन
सालाबादप्रमाणे नुकतीच ज्येष्ठी पौर्णिमा वटपौर्णिमा झाली. पारंपरिक पद्धतीने अनेक स्त्रियांनी हे सौभाग्यव्रत म्हणून साजरे केले. त्यात शिक्षित, अर्धशिक्षित, अशिक्षित सर्वच जणी होत्या. हेही तसे नेहमीचेच !
त्याच्या थोडे आधी बरोबरीची एक मैत्रीण भेटली होती. दिवसेंदिवस समाजात कर्मकांड आणि देवताळेपणा वाढत चालल्याची तेव्हा चर्चा झाली. हेही तसे नेहमीचेच !
माझ्या पिढीतल्या अनेक शिक्षित स्त्रियांना पारंपरिक व्रतवैकल्ये, कर्मकांड यातील वैफल्य विचाराअंती पटले म्हणून त्यांनी या बाबी सोडून दिल्या होत्या. त्या सर्वजणी पूर्ण नास्तिक होत्या असेही नाही. आपल्या स्वतःपुरत्या त्या काही वैयक्तिक कौटुंबिक उपासनाही करीत होत्या; पण त्यासाठी आटापिटा मात्र करीत नव्हत्या. त्यांच्या मागच्या पिढीतल्या बायकांना चाकोरीचा धबडगा सोसताना होणारी ओढाताण आणि तरीही कर्मकांडाबाबतचा हटवादीपणा यातून या बायका बाहेर आल्या होत्या.
-
मध्यमवर्गीय बायकांची घराबाहेर पडून नोकरी करणारी पहिली दुसरी पिढी भूतकाळाच्या काचातून आणि हटवादी वडिलधाऱ्यांच्या धाकातून सर्व कर्मकांडेही करीत होती; पण त्यांची ओढाताणच झाली म्हणून ज्यांना मोकळीकीची संधी मिळाली त्यांनी आपल्या विवेकाचा कौल अमलात आणला होता.
भारतीय स्त्रीचे मानसविश्व अखंड दडपणाने आणि भयगंडाने ग्रासलेले असते. त्याची दोन मुख्य कारणे! एक आधी लग्न लवकर होऊन मुलगा जन्माला घालणे आणि दुसरे 'अहेव' मरण मरणे! म्हणजे नवऱ्याच्या आधी मरणे. ह्यापैकी खरे तर स्त्रीच्याच काय पण कोणाच्याही हाती काही उपाय नसतो; पण तिच्या दुर्दैवाने यापैकी काही घडले तर काय करायचे? येथील कुटुंबव्यवस्थेत आणि समाजव्यवस्थेत तिच्या हालांना पारावार रहात नाही. हे झाले तर काय ?
६१&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>865y4wuls4azay9rnk26076ksvx2rnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/६३</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112490</id>
    <revision>
      <id>237908</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  या भयाची एक अनामिक टांगती तलवार सतत तिच्या डोक्यावर असते; कारण स्त्रीजीवनाचे सगळे अस्तित्व आणि सार्थक्यच असे पुरुष घटकांशी बद्ध असते. अशात काल्पनिक सुरक्षितता देणारे क...&quot;</comment>
      <origin>237908</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5624" sha1="1cqv4uqz8bxtrm44qypctwcja2a269o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

या भयाची एक अनामिक टांगती तलवार सतत तिच्या डोक्यावर असते; कारण स्त्रीजीवनाचे सगळे अस्तित्व आणि सार्थक्यच असे पुरुष घटकांशी बद्ध असते. अशात काल्पनिक सुरक्षितता देणारे कर्मकांड हा सोपा दिलासा तिला जवळचा वाटतो.
आपल्या कुटुंबातील घटकांविषयी प्रेम, आदर, आस्था असणे हे सुसंस्कृतपणाचे लक्षण आहे हे खरे! पण आपल्या हाती नसलेल्या एखाद्या कारणामुळे एखाद्या कुटुंबियाचा विशेषतः पतीचा वियोग झाला तर स्त्रीजीवनाचे वाळवंट होते. अशी येथील मानसिकता आहे. प्रत्यक्षात तिची उपेक्षाच होते. विशेषत: तरुणपणात वैधव्य आले तर तीच 'पांढऱ्या पायाची' ठरते. उलट झाले तर पुरुष मात्र दोषाचा धनी होत नाही. पुरुषप्रधान व्यवस्थेतून पुरुष (पुत्र वा पती) विरहित जगणे हे भौतिक (आर्थिक स्तरावर) आणि मानसिक स्तरावर दुःसह होते. तिचे निराधारत्व हे तिचे पूर्वजन्मीचे पाप ठरते. तरुण विधवेला तर देह सुरक्षित ठेवणे कुटुंबातही कठीण होते. खरे तर पती असला तरी स्त्री त्या पातळीवर सुरक्षित असतेच असे नव्हे. अगदी पुराणातल्या अहल्येपासूनची उदाहरणे समोर आहेत; पण पती हा 'संरक्षक' तोही स्त्रीच्या 'शीला'चा (यात भाऊही संरक्षक असतो) संरक्षक हे गृहीत असते. ते वास्तवात आल्याचा मात्र फारसा अनुभव नाही आणि तरीही कुटुंबातले पुरुष घटक हे रक्षक ही प्रतिमा अगदी अंतर्मनात पिढ्यान्पिढ्या रूजली आहे. म्हणूनच अर्थार्जन करणारीलाही आपले अस्तित्व पुत्र पतीशिवाय कल्पिणेही असह्य व्हावे अशी मानसिकता असते. अखंड या भयाचे सुप्त दडपण असते.
स्त्रियांच्या भोवती जो पारंपरिक व्रतवैकल्यांचा पसारा पूर्वापार आहे, तो सगळा कोणत्या ना कोणत्या नात्याने (भाऊ, पती, पुत्र इत्यादी) पुरुष घटकांची सुरक्षितता राखण्यासाठी आहे. व्रतसंबद्ध देवतेने ती सुरक्षितता राखावी म्हणून एकीकडे विविध कर्मकांडे आणि उपवासादि आचरणातून आत्मक्लेश (सेल्फ टॉर्चरिंग ) असे थोडक्यात व्रताचरणांचे स्वरूप असते.
ज्येष्ठ ते अश्विनाअखेरपर्यंतची सर्व व्रते ही प्रामुख्याने सृष्टीच्या निर्मितीकाळातल्या विविध टप्प्यांशी संबंधित असलेली 'सुफलन व्रते' (fertil- ity rite) आहेत. पर्जन्यकाळातील सृष्टीचे सुफलित होणे ही माणसाच्या अस्तित्वाची मूलभूत गरज आहे. या अपेक्षेतून आदिम अवस्थेपासूनच्या 'यातुक्रिया' (magical rite) हे या व्रतांचे मूळ रूप आहे. नंतर ते स्त्रीच्या सर्जनशीलतेशी जोडले गेले. जेव्हा विवाहसंस्था दृढ होत गेली तेव्हा त्याचे नाते स्त्रीच्या स्वतंत्र सर्जनशीलतेपासून तोडले गेले. ते पतीशी दृढ केले गेले आणि स्त्रीच्या चिंताजनक परिवर्तन / ६२&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1cqv4uqz8bxtrm44qypctwcja2a269o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान:निरगाठ सुरगाठ.pdf/६४</title>
    <ns>104</ns>
    <id>112491</id>
    <revision>
      <id>237909</id>
      <timestamp>2026-10-14T12:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayashreeVI</username>
        <id>4058</id>
      </contributor>
      <comment>/* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान &quot;﻿________________  सर्जनशीलतेवर सर्वार्थाने पुरुषसत्तेचे शिक्कामोर्तब झाले. सर्व व्रताचरणात एक उत्सवी उत्साहाचा भाग असतो. तो स्त्रीच्या (खरे तर सर्वांच्या) कलात्मक निर्मितीला वाट देत ति...&quot;</comment>
      <origin>237909</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="sstn1g5yvesgypematjbek9qd7vrv6y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;JayashreeVI&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

सर्जनशीलतेवर सर्वार्थाने पुरुषसत्तेचे शिक्कामोर्तब झाले.
सर्व व्रताचरणात एक उत्सवी उत्साहाचा भाग असतो. तो स्त्रीच्या (खरे तर सर्वांच्या) कलात्मक निर्मितीला वाट देत तिची सर्जनशीलता वृद्धिंगत करतो. फुला-फळांचे सुशोभन रांगोळ्या, विविध आकृत्या, पाणवठ्यांवर, झाडावेलींसमवेत समूहाने नृत्यगायनादि आविष्कार करणे हा सगळा सृष्टिसंवादी सर्जनशीलतेतून मुक्त आनंद भोगण्याचा भाग असतो.
पण याच व्रतांची बांधिलकी केवळ पुरुष घटकांच्या अस्तित्वाशी आणि त्यापोटीच्या भयाशी जेव्हा संबद्ध होते, तेव्हा स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा संकोचही होतो. तिच्या मनावरच्या भयाच्या दडपणाशी तो बांधलेला असतो. मुक्त आनंद व समाधानापेक्षा 'हे व्रताचरण मी केले नाही तर पुरुष घटकाच्या वियोगाने, माझे जीवन निरर्थक तर होणार नाही ना!' हे भय असते; कारण पतिविरहित स्त्रीला चांगले वस्त्रालंकार, अन्न, नृत्य, संगीतादि आनंददायी कलाविष्कार सगळेच वर्ज्य केले जाते. पुरुष केंद्राशी व्रताचरणांची सांगड घातल्याने सर्वच पातळ्यांवर स्त्रीची सर्जनशीलता बंदिस्त होत गेल्याचे अनेक दुष्परिणाम झाले आहेत. जेव्हा जेव्हा स्त्रीने विवेकातून स्वतः ला या भयगंडातून मोकळे केले तेव्हा तेव्हा तिची सर्जक ऊर्जा अधिक कलात्मकतेकडे वळलेली दिसते. त्याच्या उदाहरणांना प्रस्तुत अवकाश नाही.
एरव्ही पती 'कसाही असला तरी केवळ 'कुंकवाचा धनी' म्हणून त्याच्यासाठी आत्मक्लेशयुक्त कर्मकांडे स्त्रिया करीत राहतात. या जन्मी नाही तर पुढच्या जन्मी तरी त्याला सद्बुद्धी मिळावी ही एक भाबडी आशा ! यात जन्मोजन्मी हाच पती अभिप्रेत आहेच.
व्रताचरणामागचा सर्जनशील उत्सवीपणा आणि भयगंडाचे दडपण यापैकी नक्की कोणत्या घटकाचे अधिक आकर्षण आधुनिक म्हणवणाऱ्या स्त्रीला वाटते ! हा खरे तर समाजमानसशास्त्रीय संशोधनाचा विषय आहे. कारण अनेकदा असे दिसते की, ज्यांच्या आईची पिढी कर्मकांडयुक्त आचरणातून विवेकाने बाहेर आली होती, त्याच घरातील मुले-मुली पारंपरिक कर्मकांडाकडे वेगाने ओढले जात आहेत. कधी त्यात गंमत वाटते, हौस वाटते असे सांगितले जाते.
यातली गंमत आणि हौस हा उत्सवी सर्जक आनंदाचा भाग असतो. नवरात्रीच्या गरबा प्रकरणात त्याचेही भीषण बाजारीकरण होताना दिसते. पण 'बरे वाटणे' हा मुळात 'बरे वाटत नाही'शी संबंधित असतो. मानसिक-भावनिक अस्वस्थतेशी, असुरक्षिततेशी संबद्ध असतो. नवयुगातील अनेक ज्ञान-विज्ञानांना कवेत घेऊ पाहणारी नवी पिढी ही अनेक पातळ्यांवर (केवळ पती पुत्र वियोगभय निरगाठ सुरगाठ / ६३&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sstn1g5yvesgypematjbek9qd7vrv6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:JDCSPSL</title>
    <ns>3</ns>
    <id>112492</id>
    <revision>
      <id>237910</id>
      <timestamp>2026-10-14T14:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वागत आणि साहाय्य चमू</username>
        <id>815</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>237910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="dgkxcjz3m5z6uokaq3mzf0rdhu8p4pq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=JDCSPSL}}

-- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:३३, १४ ऑक्टोबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>dgkxcjz3m5z6uokaq3mzf0rdhu8p4pq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>