Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9978 330015 329922 2026-05-15T19:14:54Z ToniSant 4257 +nebbieta 330015 wikitext text/x-wiki {{Stub|arti}} '''Arti''' b'mod ġenerali, tinkludi kwalunkwe attività umana - magħmula b'mod singulari jew inkella kollettiv - li, permezz ta' teknika, kapaċitajiet innati u normi ta' mġiba miksuba mill-istudju u mill-esperjenzi, twassal għal forom kreattivi ta' espressjoni estetika. Illum-il ġurnata, l-arti hija strettament marbuta mal-emozzjonijiet, u għaldaqstant l-espressjonijiet artistiċi, avolja mmirati biex jitrażmettu "messaġġi", ma jiffurmawx lingwaġġ propju, għaliex m'għandhomx kodiċi inekwivokabbli li kulħadd juża u minflok, dawn jiġu interpretati b'mod soġġettiv għall-aħħar. Arti tista' tiġi kkunsidrata anki taħt l-aspett ta' professjoni bi tradizzjoni antika, żvolta taħt il-ħarsien ta' ċerti kanoni kodifikati maż-żmien. F'dan is-sens, il-professjoni artiġjanali - jiġifieri, dawk li għandhom x'jaqsmu mal-artiġjanat - spiss huma frott il-Medjuevu, meta b'xi mod żviluppaw bħala attivitajiet speċjalizzati u dawk li eżerċitawhom ġew miġbura f'korporazzjonijiet. Kull ''arti'' kellha t-tradizzjoni tagħhjja, liema kunċetti fundamentali kienu miġbura fir-''regola tal-arti'' u li magħhom kellu jkun konformi kull artist. [[Kategorija:Arti| ]] [[Kategorija:10 artikli essenzjali]] tfboimawf37yuplvh638ekk8jtm6uuo 330016 330015 2026-05-15T19:19:11Z ToniSant 4257 tindif ħafif 330016 wikitext text/x-wiki {{Stub|arti}} [[Stampa:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|250px|Il-[[Mona Lisa]], waħda mill-opri famużi ta' [[Leonardo da Vinci]]]] L-'''arti''', b'mod ġenerali, tinkludi kwalunkwe attività umana - magħmula b'mod singulari jew inkella kollettiv - li, permezz ta' teknika, kapaċitajiet innati u normi ta' mġiba miksuba mill-[[studju|istudju]] u mill-[[esperjenza|esperjenzi]], twassal għal forom [[kreattività|kreattivi]] ta' espressjoni [[estetika]]. Illum-il ġurnata, l-arti hija strettament marbuta mal-emozzjonijiet, u għaldaqstant l-espressjonijiet artistiċi, avolja mmirati biex jitrażmettu "messaġġi", ma jiffurmawx lingwaġġ propju, għaliex m'għandhomx kodiċi inekwivokabbli li kulħadd juża u minflok, dawn jiġu interpretati b'mod soġġettiv għall-aħħar. L-arti tista' tiġi kkunsidrata anki taħt l-aspett ta' [[professjoni]] bi [[tradizzjoni]] antika, żvolta taħt il-ħarsien ta' ċerti [[kanoni (arti)|kanoni]] kodifikati maż-żmien. F'dan is-sens, il-professjoni artiġjanali - jiġifieri, dawk li għandhom x'jaqsmu mal-[[artiġjanat]] - spiss huma frott il-Medjuevu, meta b'xi mod żviluppaw bħala attivitajiet speċjalizzati u dawk li eżerċitawhom ġew miġbura f'[[korporazzjoni]]jiet. Kull ''arti'' kellha t-tradizzjoni tagħhjja, liema kunċetti fundamentali kienu miġbura fir-''regola tal-arti'' u li magħhom kellu jkun konformi kull artist. {{Commons|Art}} [[Kategorija:Arti| ]] [[Kategorija:10 artikli essenzjali]] lfqpn0ayoc20o0gw1tje5m2igqexrk7 0 22615 329995 322692 2026-05-15T12:49:24Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 329995 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pharaoh Menhaure triad statue, Caire-Musée.jpg|thumb|200px|Il-Faragħun Menkaura, Mużew tal-Kajr]] '''Faragħun'''<ref>L-ortografija Maltija ġejja mit-traduzzjoni tal-Bibbja mill-Lhudi billi l-verżjoni Lhudija fiha l-ittra għ</ref> huwa l-isem bibliku (Lhudi: פרעה, Grieg: φαραώ) mogħti lir-re tal-Eġittu l-Antik. L-ewwel faragħun kien Narmer, imsejjaħ Menes minn Manetun<ref name="Manetun">'''Manetun''' (Μανέθων, ''Manethōn'',jew Μανέθως, ''Manethōs'') kien storiku u qassis Eġizzjan minn Sebennytos (Eġizzjan antik: ''Tjebnutjer'') li għex fl-epoka Tolemajka, bejn wieħed u ieħor matul it-tielet seklu QK. Manetun kiteb l-''Aigyptiaká'' (''L-istorja tal-Eġittu''). Dan ix-xogħol hu ta' interess kbir għall-Eġittoloġiċi, u spiss jużawha għall-kronoloġija tar-renji tal-faragħuni. L-eqdem referenza għall-''Aigyptiaká'' hi mill-istoriku Lhudi [[Josephus]] fix-xogħol tiegħu "Kontra Apjun".</ref>, li kien isaltan madwar is-sena 3050 QK. L-aħħar faragħun kienet mara ta' nisel Grieg, [[Kleopatra VII]] li saltnet mill-51 sat-30 QK. Madankollu, it-titlu ta' "Faragħun" bit-terminu terminu Eġizzjan '''pɛr ɑʔɑ'''<ref>Din hi l-pronunzja Eġittoloġika, jiġifieri kif l-Eġittoloġi jlissnu dan il-kliem illum. Din hi sistema vvintata għal kollox u m'għandhiex x'taqsam ma kif kienu jlissnu l-kliem l-Eġizzjani.</ref> li jfisser "Dar Kbira", strettament għandu jintuża biss, minn meta l-Eġittu estenda s-setgħa tiegħu 'il barra mit-territorju oriġinali, jiġifieri mill-Imperu l-Ġdid, jew b'mod aktar speċifiku, min-nofs tad-Dinastija XVIII, wara r-renju ta' [[Hatshepsut]].<ref name="DH">Dodson, Aidan u Hilton, Dyan. ''The Complete Royal Families of Ancient Egypt''. Thames & Hudson. 2004. ISBN 0-500-05128-3.</ref> Il-faragħuni kienu meqjusin bħala esseri kważi divini matul l-ewwel dinastiji u identifikati mal-alla [[Horus]]. Mid-dinastija V kienu wkoll "Ulied l-alla Ra". Normalment ma kinux deifikati matul ħajjiethom. Wara l-mewt il-Fargħun kien jingħaqad mal-alla [[Osiris]] u jikseb l-immortalità u kategorija divina, imbagħad l-aktar fit-tempji kien jitqiem bħala alla. == Etimoloġija == [[Stampa:Serekh.png|thumb|300px|right|Is-Serekh<ref>Fil-[[Ġeroglifiċi Eġizzjani]], '''serekh''' hu kaxxa rettangolari li tirrappreżenta il-faċċata tal-palazz bis-seqer ta' Horus fuqha, użata biex turi li t-test fiha hu isem irjali.</ref> li jirrappreżenta id-"Dar Kbira" jew palazz.]] Faragħun tfisser "Dar Kbira", ir-residenza tal-koppja rjali, li kienet akbar minn kull dar oħra fl-Eġittu l-Antika. Il-"pɛr" kien oriġinarjament l-art madwar it-tempju li kienet ta' iktar minn għaxart elef ettaru. Bil-mod it-terminu beda jintuża bħala titlu u fir-renju ta' [[Thutmose III]] (ca. 1479-1425 QK.) kien diġà jintuża bħala terminu ta' indirizz għall-persuna tar-re. <ref>Redmount, Carol A. "Bitter Lives: Israel in and out of Egypt." pp. 89-90. ''The Oxford History of the Biblical World.'' Michael D. Coogan, ed. [[Oxford University Press]]. 1998.</ref> It-terminu ''faragħun'' ġej mill-kelma komposta rrappreżentata minn ''pɛr ɑʔɑ'', miktuba biż-żewġ geroglifiċi bilaterali ''pɛr'' "dar" u ''ɑʔɑ'' "kolonna". Kien użat biss fi frażijiet itwal bħal ''smr pɛr ɑʔɑ'' "Membru tal-qorti tad-Dar l-Għolja", b'referenza speċifika għall-bini tal-qorti rjali jew il-palazz innifsu<ref>''Ancient Egyptian Grammar'' (Tielet ed.), A. Gardiner (1957) pp. 71-76</ref>, imma terġa' b'referenza għall-palazz biss u mhux għal persuna. L-eqdem eżempju fejn ''pɛr ɑʔɑ'' intużat speċifikament għar-re insibuh f'ittra lil Amenhotep IV (Akhenaten), li kien isaltan madwar l-1353-1336 QK, indirizzata lil faragħun, ''lilu l-ħajja, il-ġid u s-saħħa''.<ref>''Hieratic Papyrus from Kahun and Gurob'', F. LL. Griffith, 38, 17. Imma ara wkoll ''Temples of Armant'', R. Mond u O. Myers (1940), pl.93, 5 għal eżempju li jista' jkun mis-slatna ta' Thutmose III.</ref> Matul it-tmintax-il dinastija (seklu 16 sas-seklu 14 QK), it-tilu faragħun kien jintuża bħala isem ta' rispett għar-re. Tard fil-21 dinastija (seklu 10 QK), però, minflok li kien jintuża waħdu bħal qabel, bdew iżiduh mat-titli l-oħra għall-isem tar-re, u mill-ħmistax-il dinastija (seklu 8 sas-seklu 7 QK) kien, għall-inqas fl-użanza ordinarja, l-uniku epitetu quddiem l-appelattiv irjali.<ref>"Pharaoh." in ''[[Encyclopædia Britannica]]. Ultimate Reference Suite.'' Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.</ref> Mid-dsatax-il dinastija 'l hawn ''pɛr ɑʔɑ'' waħidha kienet tintuża regularment bħala ''hm.f''. 'Majestà'. It-terminu allura evolva minn kelma li kienet tirreferi speċifikament għal binja għal isem ta' qima għar-re, b'mod partikolari mit-tnejn u għoxrin dinastija. {| class="toccolours" width=150 cellpadding="1" cellspacing="1" align="right" style="margin: 0 0 0em 0em; border:2px; font-size: 90%;" style="border-bottom:2px; padding:5px; text-align:center;" ! colspan="4" |Rappreżentazzjoni bil-[[Ġeroglifiċi Eġizzjani|ġeroglifiċi]] |- | '''Pɛr''' | '''ɑʔɑ''' | '''Pɛr ɑʔɑ''' | '''smr''' |- | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>O1</hiero> | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>O29</hiero> | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>O1:O29</hiero> | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>s-U23-m-r-A21-A1</hiero> |- |- |} Pereżempju l-ewwel każ bid-data li nafu taż-żieda tat-titlu ta' faragħun mat-titlu ta' re ġeej mis-sena 17 ta' [[Siamun]] fuq framment tal-Annali Saċerdotali ta' Karnak. Fih insibu induzzjoni ta' individwu għas-saċerdozju ta' Amun li fid-data tirreferi speċifikamnet għas-saltna tal-Faragħun Siamun. Din l-użanza baqgħet taħt is-suċċessur tiegħu Psusennes II u r-rejiet tal-wieħed u għoxrin dinastija. Fl-istess ħin, l-użanza antika li biha kienu jirreferu għar-re sempliċement bħala ''Pɛr ɑʔɑ'' baqgħet sejra fir-rakkonti tradizzjonali Eġizzjani. Dak iż-żmien il-kelma Eġizzjana jaħsbu li kienet titlissen ''{{IPA|*par-ʕoʔ}}'' li minnha ġie l-Grieg antik φαραώ ''pharaō'' u l-Latin tat-tard ''pharaō''. Minnha ġie t-Taljan ''faraone'' u minnha l-Malti ''faraun''. Iktar tard l-studjużi tal-Bibbja żiedu l-għ billi l-Lhudi ''{{IPA|*par-ʕoʔ}}'' (פרעה) fih din l-ittra fil-kelma u saret ''faragħun''. == Storja == Is-suċċessjoni tal-faragħuni u l-istorja tal-Eġittu huma marbutin flimkien b'mod inseparabbli u huma tant komplementari ta' xulxin li impossibbli tkun espert fuq waħda u ma tkunx taf fuq l-ieħor. Tant hu hekk li anke l-perjodi l-aktar kritiċi meta l-anarkija kienet issaltan f'ħafna partijiet tal-pajjiż, dejjem kien hemm mill-inqas faragħun wieħed li afferma d-dritt tiegħu bħala ħakkiem leġittmu tan-nazzjon kaotika fit-totalità kollha tagħha. Il-qassis u storiku Eġizzjan Manetun <ref name="Manetun"></ref>, li għex fi żmien l-ewwel rejiet Tolomej (madwar it-300 QK) irċieva ordni rjali biex jikteb l-istorja tal-Eġittu. Billi kien hemm xi tliet mitt re, kienet ħaġa loġika li jiġborhom f'insla jew "dinastiji" li sallum għadhom jintużaw mill-istoriċi. Għalkemm, bi sfortuna kbira għall-istorjografi ix-xogħol ta' Manetun intilef, fortunatament għad hemm xi frammenti minn awturi ta' wara, fosthom l-istoriku Lhudi, Josephus, li jikkummentaw fuqu, u minnhom nistgħu nirrikonstriwixxu t-tletin dinastija li fihom Manetun qasam l-istorja twila ta' pajjiżu. Minn [[Menes]], 3100 QK sas-sena 2600 QK, il-monarkija għaddiet minn perjodi fejn kienet dagħjfa. L-organizzazzjoni tal-istat saret ikkomplikata b'mod partikolari bl-espansjoni tal-ħakma Eġizzjana fuq il-pajjiżi ġirien. Xi dmirijiet kellhom jiġu trasferiti lill-uffiċjali u dawn kienu jsiru ġeneralment permezz tal-tempji. Allura dawn l-uffiċjali kellhom jissorveljaw l-kunsinni tal-oġġetti u l-ħlas ta' taxxi lit-tempji u l-palazz. Kienu jieħdu ħsieb ukoll ċerti xogħlijiet (bħall-bini tal-piramidi u aktar tard tal-palazzi u l-fortifikazzjonijiet tal-fruntieri) li l-bdiewa kienu jagħmlu waqt li x-xmara Nil kienet tkun mgħargħra u għalhekk ma setgħux jaħdmu r-raba'. L-uffiċjali kienu jiġu ppremjati b'għotjiet ta' art. Maż-żmien dan beda jdgħajjef l-awtorità rjali ċentrali billi xi uffiċjali ġabru ħafna artijiet u fil-lokal setgħu jaġixxu bħala prinċpijiet indipendenti. Għalhekk ma niskantawx li fid-[[Dinastija II]] ir-rejiet tilfu ħafna poter u kellhom jiffaċċjaw xi irvellijiet perikolużi li heddu l-istabbiltà tal-pajjiż. ===Ir-Renju l-Antik=== Dam biss mill-2600 sal-2200 QK u matulu l-istituzzjoni ikkonsolidat ruħha u r-rejiet saru monarki assoluti bi dritt divin. Kienet l-epoka tad-deheb tal-monarkija Eġizzjana, magħrufa minn xi wħud bħala l-Imperu l-Antik (għalkemm fir-realtà l-isem ta' imperu japplika biss għall-Imperu l-Ġdid jew l-aktar għar-Renju tan-Nofs). Dan il-perjodu intemm, traġikament minħabba d-dgħjufija tal-aħħar rejiet tad-[[Dinastija VI]], meta għal darb'oħra n-nobbli u l-gvernaturi tan-''nomi''<ref>'''Nomu''' (mill-Grieg Νομός, “distrett”) kien reġjun amminstrattiv tal-Eġittu l-Antik. </ref> ħadu l-poter f'idejhom u twaqqfu prinċipalitajiet indipendenti. Herodotus jgħid: "Wara l-mewt ta' [[Nitocris]], il-pajjiż kien mgħarraq fi stat ta' instabbiltà, konfużjoni u kaos". Hekk beda l-hekk imsejjaħ l-Ewwel perjodu intermedju tal-Eġittu. === Ir-Renju tan-Nofs=== Is-sitwazzjoni tieħu aktar minn seklu u nofs biex tirkupra, u minkejja li għall-darb'oħra dinastija ta' rejiet, id-Dinastija XI, ħadet il-kontroll assolut tal-pajjiż, dejjem baqa' l-periklu ta' kolp ta' stat. Tant hu hekk li nafu b'għall-inqas, re wieħed li ġie assassinat, [[Amenemhat I]], li ġie maqtul minn wieħed nobbli ambizzjuż. L-istabbiltà fraġli tar-Renju tan-Nofs kienet simili għal dik tar-Renju l-Antik, id-dgħjufija tar-rejiet u l-qawwa dejjem tikber tal-klassi tal-mexxejja lokali, magħmula agħar mill-wasla fl-Eġittu tal-popli [[Kangħanin]] xi wħud minnhom vjolenti. === L-Imperu l-Ġdid === Il-perjodu ta' kalma u prosperità ta' wara dam ma ġie sal-1500 QK, bl-Imperu l-Ġgid, li fih irrenjaw il-faragħuni l-iżjed magħrufa, li ħolqu imperu kolonjali enormi fis-Sirja-Palestina ([[Kangħan]]) u [[Kux]] (Nubja) u ġew f'kuntatt mal-popli l-oħra tal-[[Lvant Nofsani]]. Madankollu, dawn ir-rejiet kellhom jiffaċċjaw periklu kbir li riegħed it-tron, ġej mill-qassisin ta' Amun li kienu saru qawwijin ħafna. It-tmexxija tal-belt kapitali għad-Delta fl-aħħar għenet biex il-Qassis l-Għoli ta' Amun isir kważi re indipendenti u jirrovina l-monarkija Eġizzjana. === il-Perjodu tat-tard === Wara din is-sitwazzjoni, l-Eġittu qatt ma seta jsir imperu kbir. Bejn meta l-qassisin ta' Amun ħadu l-poter f'idejhom u l-wasla ta' dinastija qawwija, id-Dinastija XXVI, kien hemm erba' snin kritiċi li fihom iggvernaw tnejn, tlieta u anke aktar faragħuni fl-istess ħin, u l-pajjiż invadewh il-Libjani, in-Nubjani u l-Assirjani. Id-Dinastija XXVI ppruvat tirkupra l-glorja tar-Renju l-Qadim, iżda l-konkwista Persjana ħassret kollox. Wara l-invażuri Akemenidi, Maċedoni u Tolemajċi (dawn tal-aħħar jappartjenu għad-dinastija msejħa Tolemajka) ippruvaw jadattaw għad-drawwiet tal-pajjiż u aċċettaw li jkunu deifikati matul ħajjithom. === Il-Perjodu Greko-Ruman === L-aħħar fargħun Eġizzjan kienet ir-reġina leġġendarja [[Kleopatra VII|Kleopatra]]. L-aħħar re nattiv, [[Nectanebo II]], kien jirrenja tliet mitt snin qabel, u l-faragħuni Tolemajċi, ta' nisel barrani, iżolaw ruħhom ġo [[Lixandra]] u għalkemm dawn irrispettaw it-tradizzjonijiet tal-antenati tal-poplu, ma damux ma għamluhom semi-skjavi. Għalhekk ma niskantawx li meta l-Eġittu sar parti mill-[[Imperu Ruman]], l-Eġizzjani ma tantx taw każ tal-bidla għax il-veru faragħuni kienu ilhom li telqu mill-pajjiż. == Is-simboli tal-faragħun == === Kuruni === [[Stampa:Tutanchamun Maske.jpg|thumb|200px|Maskra tal-Faragħun Tutankhamun, ir-Re-tifel liebes in-Nemes]] Mingħajr dubju l-element l-aħtar magħruf tal-ilbies tal-faragħuni Eġizzjani huma l-kuruni tagħhom, li kien hemm ħafna eżempji minnhom. L-aktar komuni u l-aktar magħrufa huma: [[Stampa:Sociedad egipcia FARAON.jpg|thumb|200px|lemin|Faragħun bil-Kuruna Doppja]] : * '''Il-Kuruna Hedjet''' jew '''il-Kuruna l-Bajda''' simbolu tal-Eġittu l-Għoli. : * ''' Il-Kuruna Desheret''' jew '''Il-Kuruna l-Ħamra''' simbolu tal-Eġittu l-Baxx. : * ''' Il-Kuruna Sekhemti''' jew '''il-Kuruna Doppja''', simbolu tal-Eġittu unifikat, is-soprapożizzjoni taż-żewġ kuruni preċedenti. : * ''' Il-Kuruna Atef''' jew '''Il-Kuruna Osirijana''', preżenti f'xi ritwali funebri. Il-kult funebri kien l-isfera tal-influwenza tal-alla [[Osiris]]. : * ''' Il-Kuruna Khepresh''' jew '''il-Kuruna l-Kaħla''', it-tifsira tagħha għadha mhux magħrufa, iżda kienet tintuża ħafna fl-Imperu l-Ġdid. : * '''Il-Kuruna Shuty''' jew '''Il-Kuruna bir-Rix''', li fl-aħħar saret tintuża min-Nisa Rjali Ewlenin u mill-Adoratriċi Divina ta' Amun. : * '''Il-Kuruna Hemhem''' jew '''l-Atef trippla''' magħmula minn tliet kuruni Atef u xi żidiet; jidher li kellha x'taqsam max-Xemx. === Xettri === [[Stampa:HekaNemesNechacha PioMs.svg|thumb|200px|Ix-Xettri Nejej (frosta) u Heka (baklu) u n-Nemes]] Kien hemm ukoll diversi varjetajiet ta' xettri, kull wieħed bi rwol sottili, kienu biss biex jenfasizzaw l-ħakma tal-faragħun fuq id-dinja ċivilizzata kollha. L-aktar komuni kienu: : * '''Ix-Xettru Nejej''', simbolu antikissmu tal-istat, kellu l-forma ta' frosta jew flaġell. Kien jintuża ħafna fil-ċerimonji, u jidher spiss assoċjat mal-alla Osiris. : * '''Ix-Xettru Heka''' fil-forma ta' ħatar tar-ragħaj jew baklu dejjem jidher man-Nejej. Il-funzjoni tiegħu kienet ċara: bħalma r-ragħaj imexxi l-bhejjem bil-ħatar, il-faragħun ''imexxi'' bil-heka lin-nies kollha tiegħu. Ir-re s-soltu jidher b'dirgħajh marbutin u f'kull waħda minnhom iżomm wieħed minn dawn iż-żewġ simboli tal-poter. Hekk isaħħaħ il-messaġġi: "Jiena l-mulej tal-artijiet u l-merħliet tal-Eġittu", "nirrappreżenta il-qawwa temporali u spiritwali." Ix-xettru Heka kien ukoll assoċjat ma' Osiris u b'poteri maġiċi kbar (l-kelma ''Heka'' tfisser maġija). : * '''Ix-Xettru Sejem''', użat kemm mir-rejiet kif ukoll min-nobbli, kien jissimbolizza l-qawwa u l-enerġija maġika ta' min ikollu dan fuqu. === It-tron === Fiċ-ċerimonja tal-inkurunazzjoni li kienet issir Memphis, l-ewwel belt kapitali tar-renju unit, l-eredi kien jiġi elevat għal-livell tal-allat bl-għoti tas-simboli tal-ħatar tar-ragħaj (Heka) u l-frosta (Nejej), l-attributi tal-poter. Wara kien jitlibbes il-kuruna l-bajda tal-Eġittu l-Għoli, imbagħad il-ħamra tal-Eġittu l-Baxx u fl-aħħar il-kuruna doppja, imbagħad joqgħod bilqiegħda fuq it-tron magħmul mill-papiru (simbolu tat-tramuntana) u l-lotus (simbolu ta' nofsinhar). === Simboli oħra tal-poter === Il-faragħun ma kienx magħruf biss għall-kuruna u x-xettru. Minħabba l-istorja twila u l-organizzazzjoni reliġjuża kumplessa u r-ritwali tal-Eġittu l-Antik żviluppaw ħafna lbies, tiżjin u kpiepel ornamentali rjali, kull wieħed b'funzjoni speċifika: : * '''Il-baffi falza''', użata mill-faragħuni f'okkażjonijiet kbar biex jerġgħu jiġu identifikati ma' Osiris, meqjus bħala l-ewwel monarka kbir Eġizzjan, u kien irrappreżentat b'baffi kbira bħal tas-suċċessuri tiegħu. : * '''L-Uraeus''' u l-avultun: Il-Kobra, annimal karatteristika tal-alla mara Uadyet, patruna tal-Eġittu l-Baxx. L-avultun kien l-annimal karatteristiku tal-alla mara Nejbet, patruna tal-Eġittu l-Għoli. Għalhekk iż-''Żewġ allat nisa'' jirrappreżentaw l-unifikazzjoni taż-Żewġ Artijiet taħt il-faragħun. : * '''Denb ta' barri jew ta' ljun''', jirrapreżenta l-poter kreattiv tal-monarka. Kien hemm ukoll għadd kbir ta' tipi ta' għenuq, imsielet, ċinturini, sandlijiet, ilbies ippjegat tal-għażel u tipi oħra ta' ġojjellerija biex isebbħu d-dehra tal-Faragħun fil-glorja kollha tiegħu u hekk jimpressjonaw l-abitanti tal-Wied tan-Nil. ==L-ambjent familjari== [[Stampa:Hatshepsut.jpg|thumb|225px|Skultura tar-reġina Hatshepsut, waħda mill-ftit nisa li ggvernaw bħala faragħun waħidhom]] Il-'''Mara Rjali Ewlenija''' , ekwivalenti għar-reġina fit-trasmissjoni tan-nisel irjali dejjem kienet toqgħod mal-faragħun. Il-pożizzjoni ta' '''Mara Rjali Ewlenija''' bl-Eġizzjan ''ueret nise Hemet'' ma kinitx biss pożizzjoni politika fil-qorti rjali, iżda wkoll pożizzjoni reliġjuża peress li l-Mara Rjali Ewlenija kienet tippresiedi f'diversi riti reliġjużi tal-festi. Kienu jeżistu varji riti mferrxin mal-pajjiż taż-'''Żewġ Artijiet''' li kienu jinvolvu l-faragħun u l-mara ewlenija tiegħu. Il-kulti li jiffurmaw terna bħal: [[Osiris]], [[Isis]] u [[Horus]]; [[Amun]], [[Mut]] u [[Jonsu]]; [[Shu (mitoloġija)|Shu]], [[Tefnut]] u [[Atum]], eċċ kull jinvolvu l-parteċipazzjoni tal-faragħun, il-mara ewlenija tiegħu u meta kien possibbli, l-eredi tiegħu. F'dawn riti, li kienu espressi f'għadd ta' festi bħall-festa ta' [[Opet]] f'Karnak, il-parteċipazzjoni tar-re u r-reġini kienu jfakkru l-eżistenza divina tal-allat rappreżentati. U mhux biss, minħabba li l-Eġizzjani kienu jemmnu li l-leġittimità tgħaddi biss mill-mara, il Mara Rjali Ewlenija kienet il-garanzija u l-aqwa appoġġ tal-faragħun matul saltnatu. Għalhekk ma niskantawx li l-fargħuni kienu jiżżewġu l-bint il-predeċessur tagħhom (f'ħafna każi din kienet tkun oħthom jew oħthom farsdieq) biex jitilgħu fuq it-tron. Matul l-istorja Eġizzjana kien hemm ukoll hemm irġejjen kbar, li wħud minnhom saħansitra ħadu l-poter assolut f'idejhom wara mewt żewġhom. Oħrajn kellhom rwol politiku jew reliġjuż deċiżiv, u ma nistgħux nifhmu sewwa l-istorja Eġizzjana mingħajr ma nħarsu lejn il-poter li kellhom dawn in-nisa fid-dell ta' żewġhom. Il-faragħun kien ikollu nisa ta' grad taħt il-Mara Rjali Ewlenija kemm irid, u jekk ried seta' wkoll itellagħhom għall-grad ta' Mara Rjali Ewlenija (għalkemm din kienet ħaġa rari). Fl-ewwel dinastiji kien ikollu għadd ta' nisa sekondarji u konkubini, u mill-bidu tal-Imperu l-Ġdid, ir-rejiet kienu jżommu ħaremijiet enormi li kien ikun fihom kull tipi ta' mara, fosthom prinċipessi barranin li kienu jmorru joqgħodu hemm. Hemm differenza kbira bejn il-ħaremijiet Fargħunin u l-ħaremijiet leġġendarju tal-kalifi u s-slaten Għarab; fl-Eġittu tal-qedem il-ħarem kien istituzzjoni aktar miftuħa, mhux ħabs mgħasses mill-ewnuki. Din is-sitwazzjoni bdiet tidher biss mal-wasla tal-Persjani u l-Griegi. Inkwantu l-familja rjali u s-suċċessjoni għat-tron, ir-regoli ma baqgħux immutabbli matuk l-eluf ta' snin tar-renu tal-faragħuni. Għalhekk, matul id-Dinastija, fil-bidu tal-Imperu l-Ġdid twaqqfet il-pożizzjoni qawwija ta' '''Bint Alla''', li rabtet ir-reġina mal-alla [[Amun (mitoloġija)|Amun]], u għamlitha l-'''Wellieda tal-Eredi''', l-unika waħda li setgħet twelled is-suċċessur tal-faragħuni renjanti, 'il fuq mill-irġejjen l-oħra tal-ħarem irjali. Madankollu, is-suċċessjoni normalment kien joħodha eredi maskili, anki jekk dan ma jkunx bin il-Mara Rjali Ewlenija, iżda bin reġina aktar baxxa. Jekk is-suċċessur ikun ġej minn reġina ta' grad aktar baxx, kien jiżżewweġ bint il-Mara Rjali Ewlenija tar-re li miet. Hekk ġara fil-każ ta' [[Hatshepsut]] u [[Thutmose II]], li nafu kien bin reġina ta' grad iżjed baxx. Dan ġara wkoll fil-każ ta' [[Tutankhamun]], li żżewweġ bint [[Akhenaten]] u l-Mara Rjali Ewlenija tiegħu [[Nefertiti]]. Il-futur tal-ulied bniet kienet tiddependi fuq il-grad ta' ommhom; bint reġina kienet tista' tiret il-pożizzjoni tagħha jew tgħix waħidha u bint mara sekondarja kienet tiżżewweġ xi raġel nobbli jew tibqa tgħix fil-ħarem. == Faragħuni famużi == Matul aktar minn tlett elef sena ta' ċivilizzazzjoni naturalment insibu kull tip ta' re fuq it-tron: konkwistaturi kbar, għażżenin u inkompetenti, megalomani u egotisti, despoti u tiranni, ħnien u onesti, paċifiċi u permissivi, tfal u anzjani, klubin u ġerrejja wara n-nisa ... Kien hemm ukoll xi faragħuni nisa. Dawn huma xi wħud mill-faragħuni l-aktar famużi: <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Narmer]] (Menes) * [[Djoser]] * [[Khufu]] (Keope) * [[Khafre]] * [[Menkaure]] * [[Pepi II Neferkare]] * [[Amenemhat I]] * [[Ahmose I]] * [[Thutmose III]] * [[Hatshepsut]] * [[Amenhotep III]] * [[Akhenaten]] * [[Tutankhamun]] * [[Seti I]] * [[Ramses II]] * [[Ramses III]] * [[Psamtik I]] * [[Alessandru Manju|Alessandru l-Kbir]] ([[de facto]]) * [[Tolomew I]] * [[Tolomew III]] * [[Kleopatra VII]] </div> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Pharaohs}} * [https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html Digital Egypt for Universities.] (bl-Ingliż) * [http://www.mummytombs.com/egypt/pharaohmummies.htm Mummies of the Pharaohs] ''Mummy Tombs'' ta' James M. Deem'. (bl-Ingliż) [[Kategorija:Eġittu l-Antik]] [[Kategorija:Monarkija]] av2uyl23pi18vq9vq8js6qnlbucqiho 2 25623 329983 329967 2026-05-15T12:25:12Z Trigcly 17859 aġġornament 329983 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1990)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] pmvnl9z9o28u8z211oy72uyta6yew5v 329997 329983 2026-05-15T13:49:58Z Trigcly 17859 aġġornament 329997 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1991)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] rf8tntr10xqht9sq2hrwweuhou7pyvw 330004 329997 2026-05-15T16:11:34Z Trigcly 17859 aġġornament 330004 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1992)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] aiistu5zluv9jlsz5a0bjed0g8rg2xx 330029 330004 2026-05-16T08:11:34Z Trigcly 17859 aġġornament 330029 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1993)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] pvvpl3y3lwlwavvvtvrq4pjio6n1d6l 0 31813 330033 324367 2026-05-16T11:04:38Z ~2026-29216-88 27997 330033 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Myriam Spiteri Debono''' jew '''Miriam Spiteri Debono''' (imwielda fil-25 ta' Ottubru 1952) hija l-[[President ta' Malta|President attwali ta' Malta]] . Hija l-ewwel mara [[Għawdex|Għawdxija]] li nħatret fil-kariga. Kienet ukoll l- [[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Ispeaker tal-Kamra tad-Deputati ta’ Malta]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|titlu=Parlament Ta' Malta|sit=www.parlament.mt|data-aċċess=4 June 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141213194920/http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|arkivju-data=13 December 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2013-02-24/news/parliaments-standing-orders-only-stencilled-papers-955809793/|titlu=Parliament's Standing Orders 'only stencilled papers' - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> mill-1996 sal-1998, u l-ewwel mara li okkupat dik il-kariga.<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/32025/kristy-debono-to-chair-this-evening-s-plenary-session-20131203#.VGWK4snEiW8|titlu=Kristy Debono to chair this evening's plenary session|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> F'Jannar 2023, hija ġiet proposta għall-irwol ta' Kummissarju tal-Istandards mill- [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], madankollu, hija ċaħdet li titqies formalment għar-rwol billi sostniet li ma kinitx addattata għalih u lanqas ma kienet interessata li tieħu l-kariga. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/exlabour-speaker-interested-standard-commissioner-job.1005415|titlu=Ex-Labour speaker not interested in standard commissioner job|isem=Matthew|awtur=Xuereb|data=2023-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> == Edukazzjoni u karriera bikrija == Spiteri Debono twieldet bħala Miriam Zammit fir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]], lil Pawlu Zammit u martu.<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/watch-dont-put-your-trust-in-princes-maltas-new-president-shares-late-fathers-words-of-wisdom/|titlu=Watch: 'Don't Put Your Trust In Princes' - Malta's New President Shares Late Father's Words Of Wisdom|kunjom=Sciberras|isem=Clara|data=2024-04-05|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> Hija rċeviet l-edukazzjoni formali tat-tfulija tagħha f’Għawdex u wara attendiet l- [[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]], fejn studjat il-Letteratura u l-Lingwistika Ingliża, u gradwat fl-1973.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128416/who_is_myriam_spiteri_debono_the_former_speaker_set_to_become_the_next_president|titlu=Who is Myriam Spiteri Debono, the former Speaker set to become the next President?|isem=Nicole|awtur=Meilak|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> Studjat ukoll il-liġi u gradwat bħala Nutar fl-1980.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991|titlu=Parliament Unanimously Approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President|isem=Giulia|awtur=Magri|data=2024-03-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-27}}</ref><ref name=":5" /> L-ewwel ħatriet tagħha fil-kariga pubblika kienu jinkludu dik ta’ president tal-Bord tal-Koperattivi, u membru fundatur tal-Kummissjoni għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi.<ref name=":0" /> Kienet kandidata għall-[[Partit Laburista (Malta)|Malta Labour Party]] f’ħames elezzjonijiet ġenerali (1981, 1987, 1992, 1996, 2003), iżda qatt ma ġiet eletta.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/notary-myriam-spiteri-debono-is-maltas-third-female-president-and-our-third-gozitan-president/|titlu=Notary Myriam Spiteri Debono is Malta's third female President and third Gozitan president|isem=T. V. M.|awtur=Newsroom|data=2024-03-28|sit=TVMnews.mt|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Madankollu, hija ġiet eletta fl-eżekuttiv nazzjonali tal-partit fl-1982.<ref name=":5" /> Spiteri Debono serviet bħala president tas-sezzjoni tan-nisa tal [[Partit Laburista (Malta)|-Partit Laburista]] bejn l-1993 u l-1996.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131103/local/press-digest.493006|titlu=Press digest|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd|data=3 November 2013|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/what-think-myriam-spiteri-debono.1090174|titlu=What do they think of Myriam Spiteri Debono?|isem=Mark Lawrence|awtur=Zammit|data=2024-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> F'Settembru 1996 inħatret [[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tad-Deputati]] ta' Malta mill-Prim Ministru [[Alfred Sant]].<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://parlament.mt/8th-leg/political-groups/spiteri-debono-myriam/|titlu=Speaker of the House - Hon. Myriam Spiteri Debono, Eighth Legislature (1996 - 1998)|sit=Parlament.mt}}</ref> Kienet l-ewwel mara li serviet f’dan l-irwol f’Malta, warajha daħal fil-kariga ta' speaker [[Anton Tabone]] f’Ottubru 1998.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> == Presidenza == Fil-21 ta’ Marzu 2024, kienet irrapurtata li kienet l-ippreferuta biexbiex tinħatar [[President ta' Malta|president tar-Repubblika ta’ Malta]].<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/myriam-spiteri-debono-frontrunner-next-president-republic.1089583|titlu=Myriam Spiteri Debono is frontrunner to become next President of the Republic|isem=Herman|awtur=Grech|data=2024-03-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128225/myriam_spiteri_debono_could_be_the_next_president|titlu=Myriam Spiteri Debono could be the next president|isem=Kurt|awtur=Sansone|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dan kien ikkonfermat fi stqarrija konġunta maħruġa mill-uffiċji tal-Prim Ministru u tal-Kap tal-Oppożizzjoni.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/government-opposition-agreement-presidential-picks.1089912|titlu=Government and Opposition in agreement on Presidential picks|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-03-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-26}}</ref> Il-Kamra tad-Deputati ivvutat unanimament biex teleġġi lil Spiteri Debono bħala l-11-il President ta’ Malta fis-27 ta’ Marzu 2024. B'hekk saret l-ewwel president li ġie elett bl-użu tar-riforma kostituzzjonali l-ġodda tal-2020 li tindkudi ir-rekwiżit il-ġdid ta’ żewġ terzi tal-approvazzjoni tal-parlament għan-nominat presidenzjali.<ref name=":0" /> Spiteri Debono hija t-tielet mara li qed isservi bħala President ta’ Malta, wara [[Agatha Barbara]] u [[Marie Louise Coleiro Preca]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=27 March 2024|titlu=Id-deputati kollha tal-Parlament jivvutaw favur Myriam Spiteri Debono bħala President|url=https://newsbook.com.mt/mistenni-l-vot-unanimu-ghall-hatra-ta-myriam-spiteri-debono-bhala-president/}}</ref> Hija wkoll it-tielet persuna minn Għawdex li ġiet appuntata f'din il-kariga, wara [[Anton Buttigieg]] u [[Ċensu Tabone]].<ref name=":0" /> Hija ġiet inawgurata fl-4 ta’ April 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-myriam-spiteri-debono-arrives-sworn-11th-president-malta.1090397|titlu=Myriam Spiteri Debono is sworn in as 11th President of Malta|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-04-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-04}}</ref> L-għada li nħatret ammettiet li ma tużax email jew kompjuter, tippreferi tiddetta l-korrispondenza tagħha u tħalli l-emails f'idejn żewġha.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-president-we-re-slowly-losing-sense-right-wrong.1090592|titlu=Watch: President: ‘We’re slowly losing the sense of what’s right and wrong’|kunjom=Zammit|isem=Mark Lawrence|data=2024-04-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-07}}</ref> == Ħajja privata == Spiteri Debono għexet il-biċċa l-kbira ta’ ħajjitha adulta f’[[Birkirkara]]. Hija kienet miżżewġa lin-nutar [[Anthony Spiteri Debono]], li miet fl-24 ta’ Lulju 2025, fl-età ta’ 78 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-anthony-spiteri-debono-ir-ragel-tal-president/|titlu=Imut Anthony Spiteri Debono, ir-raġel tal-President|kunjom=|isem=|data=2025-07-24|lingwa=mt|data-aċċess=2025-07-27}}</ref> Flimkien kellhom tlett itfal, Elena, George u Maria Kristina, kif ukoll nanniet ta' erba' neputijiet: Alexandra, Paul, Pippa u Beppe.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-04/local-news/Biography-President-of-Malta-Myriam-Spiteri-Debono-6736259948|titlu=Biography: President of Malta Myriam Spiteri Debono - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Presidenti ta' Malta}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Spiteri Debono, Myriam}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1952]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Nutara]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Għawdxin]] 8to6v4wrmgkvwy616mjy3kuru69svde 330034 330033 2026-05-16T11:05:47Z ~2026-29216-88 27997 330034 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Myriam Spiteri Debono''' jew '''Miriam Spiteri Debono''' (imwielda fil-25 ta' Ottubru 1952) hija l-[[President ta' Malta|President attwali ta' Malta]]. Hija l-ewwel mara [[Għawdex|Għawdxija]] li nħatret fil-kariga. Kienet ukoll l-[[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Ispeaker tal-Kamra tad-Deputati ta’ Malta]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|titlu=Parlament Ta' Malta|sit=www.parlament.mt|data-aċċess=4 June 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141213194920/http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|arkivju-data=13 December 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2013-02-24/news/parliaments-standing-orders-only-stencilled-papers-955809793/|titlu=Parliament's Standing Orders 'only stencilled papers' - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> mill-1996 sal-1998 u l-ewwel mara li okkupat dik il-kariga.<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/32025/kristy-debono-to-chair-this-evening-s-plenary-session-20131203#.VGWK4snEiW8|titlu=Kristy Debono to chair this evening's plenary session|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> F'Jannar 2023, hija ġiet proposta għall-irwol ta' Kummissarju tal-Istandards mill-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], madankollu, hija ċaħdet li titqies formalment għar-rwol billi sostniet li ma kinitx addattata għalih u lanqas ma kienet interessata li tieħu l-kariga. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/exlabour-speaker-interested-standard-commissioner-job.1005415|titlu=Ex-Labour speaker not interested in standard commissioner job|isem=Matthew|awtur=Xuereb|data=2023-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> == Edukazzjoni u karriera bikrija == Spiteri Debono twieldet bħala Miriam Zammit fir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]], lil Pawlu Zammit u martu.<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/watch-dont-put-your-trust-in-princes-maltas-new-president-shares-late-fathers-words-of-wisdom/|titlu=Watch: 'Don't Put Your Trust In Princes' - Malta's New President Shares Late Father's Words Of Wisdom|kunjom=Sciberras|isem=Clara|data=2024-04-05|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> Hija rċeviet l-edukazzjoni formali tat-tfulija tagħha f’Għawdex u wara attendiet l- [[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]], fejn studjat il-Letteratura u l-Lingwistika Ingliża, u gradwat fl-1973.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128416/who_is_myriam_spiteri_debono_the_former_speaker_set_to_become_the_next_president|titlu=Who is Myriam Spiteri Debono, the former Speaker set to become the next President?|isem=Nicole|awtur=Meilak|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> Studjat ukoll il-liġi u gradwat bħala Nutar fl-1980.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991|titlu=Parliament Unanimously Approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President|isem=Giulia|awtur=Magri|data=2024-03-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-27}}</ref><ref name=":5" /> L-ewwel ħatriet tagħha fil-kariga pubblika kienu jinkludu dik ta’ president tal-Bord tal-Koperattivi, u membru fundatur tal-Kummissjoni għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi.<ref name=":0" /> Kienet kandidata għall-[[Partit Laburista (Malta)|Malta Labour Party]] f’ħames elezzjonijiet ġenerali (1981, 1987, 1992, 1996, 2003), iżda qatt ma ġiet eletta.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/notary-myriam-spiteri-debono-is-maltas-third-female-president-and-our-third-gozitan-president/|titlu=Notary Myriam Spiteri Debono is Malta's third female President and third Gozitan president|isem=T. V. M.|awtur=Newsroom|data=2024-03-28|sit=TVMnews.mt|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Madankollu, hija ġiet eletta fl-eżekuttiv nazzjonali tal-partit fl-1982.<ref name=":5" /> Spiteri Debono serviet bħala president tas-sezzjoni tan-nisa tal [[Partit Laburista (Malta)|-Partit Laburista]] bejn l-1993 u l-1996.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131103/local/press-digest.493006|titlu=Press digest|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd|data=3 November 2013|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/what-think-myriam-spiteri-debono.1090174|titlu=What do they think of Myriam Spiteri Debono?|isem=Mark Lawrence|awtur=Zammit|data=2024-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> F'Settembru 1996 inħatret [[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tad-Deputati]] ta' Malta mill-Prim Ministru [[Alfred Sant]].<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://parlament.mt/8th-leg/political-groups/spiteri-debono-myriam/|titlu=Speaker of the House - Hon. Myriam Spiteri Debono, Eighth Legislature (1996 - 1998)|sit=Parlament.mt}}</ref> Kienet l-ewwel mara li serviet f’dan l-irwol f’Malta, warajha daħal fil-kariga ta' speaker [[Anton Tabone]] f’Ottubru 1998.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> == Presidenza == Fil-21 ta’ Marzu 2024, kienet irrapurtata li kienet l-ippreferuta biexbiex tinħatar [[President ta' Malta|president tar-Repubblika ta’ Malta]].<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/myriam-spiteri-debono-frontrunner-next-president-republic.1089583|titlu=Myriam Spiteri Debono is frontrunner to become next President of the Republic|isem=Herman|awtur=Grech|data=2024-03-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128225/myriam_spiteri_debono_could_be_the_next_president|titlu=Myriam Spiteri Debono could be the next president|isem=Kurt|awtur=Sansone|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dan kien ikkonfermat fi stqarrija konġunta maħruġa mill-uffiċji tal-Prim Ministru u tal-Kap tal-Oppożizzjoni.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/government-opposition-agreement-presidential-picks.1089912|titlu=Government and Opposition in agreement on Presidential picks|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-03-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-26}}</ref> Il-Kamra tad-Deputati ivvutat unanimament biex teleġġi lil Spiteri Debono bħala l-11-il President ta’ Malta fis-27 ta’ Marzu 2024. B'hekk saret l-ewwel president li ġie elett bl-użu tar-riforma kostituzzjonali l-ġodda tal-2020 li tindkudi ir-rekwiżit il-ġdid ta’ żewġ terzi tal-approvazzjoni tal-parlament għan-nominat presidenzjali.<ref name=":0" /> Spiteri Debono hija t-tielet mara li qed isservi bħala President ta’ Malta, wara [[Agatha Barbara]] u [[Marie Louise Coleiro Preca]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=27 March 2024|titlu=Id-deputati kollha tal-Parlament jivvutaw favur Myriam Spiteri Debono bħala President|url=https://newsbook.com.mt/mistenni-l-vot-unanimu-ghall-hatra-ta-myriam-spiteri-debono-bhala-president/}}</ref> Hija wkoll it-tielet persuna minn Għawdex li ġiet appuntata f'din il-kariga, wara [[Anton Buttigieg]] u [[Ċensu Tabone]].<ref name=":0" /> Hija ġiet inawgurata fl-4 ta’ April 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-myriam-spiteri-debono-arrives-sworn-11th-president-malta.1090397|titlu=Myriam Spiteri Debono is sworn in as 11th President of Malta|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-04-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-04}}</ref> L-għada li nħatret ammettiet li ma tużax email jew kompjuter, tippreferi tiddetta l-korrispondenza tagħha u tħalli l-emails f'idejn żewġha.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-president-we-re-slowly-losing-sense-right-wrong.1090592|titlu=Watch: President: ‘We’re slowly losing the sense of what’s right and wrong’|kunjom=Zammit|isem=Mark Lawrence|data=2024-04-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-07}}</ref> == Ħajja privata == Spiteri Debono għexet il-biċċa l-kbira ta’ ħajjitha adulta f’[[Birkirkara]]. Hija kienet miżżewġa lin-nutar [[Anthony Spiteri Debono]], li miet fl-24 ta’ Lulju 2025, fl-età ta’ 78 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-anthony-spiteri-debono-ir-ragel-tal-president/|titlu=Imut Anthony Spiteri Debono, ir-raġel tal-President|kunjom=|isem=|data=2025-07-24|lingwa=mt|data-aċċess=2025-07-27}}</ref> Flimkien kellhom tlett itfal, Elena, George u Maria Kristina, kif ukoll nanniet ta' erba' neputijiet: Alexandra, Paul, Pippa u Beppe.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-04/local-news/Biography-President-of-Malta-Myriam-Spiteri-Debono-6736259948|titlu=Biography: President of Malta Myriam Spiteri Debono - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Presidenti ta' Malta}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Spiteri Debono, Myriam}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1952]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Nutara]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Għawdxin]] fheqylpaufpvca2aw5tuxsy108yngb5 330035 330034 2026-05-16T11:08:41Z ~2026-29216-88 27997 330035 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Myriam Spiteri Debono''' jew '''Miriam Spiteri Debono''' (imwielda fil-25 ta' Ottubru 1952) hija l-[[President ta' Malta|President attwali ta' Malta]]. Hija l-ewwel mara [[Għawdex|Għawdxija]] li nħatret fil-kariga. Kienet ukoll l-[[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Ispeaker tal-Kamra tad-Deputati ta’ Malta]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|titlu=Parlament Ta' Malta|sit=www.parlament.mt|data-aċċess=4 June 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141213194920/http://www.parlament.mt/settegiugno-commemoration|arkivju-data=13 December 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2013-02-24/news/parliaments-standing-orders-only-stencilled-papers-955809793/|titlu=Parliament's Standing Orders 'only stencilled papers' - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> mill-1996 sal-1998 u l-ewwel mara li okkupat dik il-kariga.<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/32025/kristy-debono-to-chair-this-evening-s-plenary-session-20131203#.VGWK4snEiW8|titlu=Kristy Debono to chair this evening's plenary session|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref> F'Jannar 2023, hija ġiet proposta għall-irwol ta' Kummissarju tal-Istandards mill-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], madankollu, hija ċaħdet li titqies formalment għar-rwol billi sostniet li ma kinitx addattata għalih u lanqas ma kienet interessata li tieħu l-kariga. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/exlabour-speaker-interested-standard-commissioner-job.1005415|titlu=Ex-Labour speaker not interested in standard commissioner job|isem=Matthew|awtur=Xuereb|data=2023-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> == Edukazzjoni u karriera bikrija == Spiteri Debono twieldet bħala Miriam Zammit fir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]], lil Pawlu Zammit u martu.<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/watch-dont-put-your-trust-in-princes-maltas-new-president-shares-late-fathers-words-of-wisdom/|titlu=Watch: 'Don't Put Your Trust In Princes' - Malta's New President Shares Late Father's Words Of Wisdom|kunjom=Sciberras|isem=Clara|data=2024-04-05|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> Hija rċeviet l-edukazzjoni formali tat-tfulija tagħha f’Għawdex u wara attendiet l- [[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]], fejn studjat il-Letteratura u l-Lingwistika Ingliża, u gradwat fl-1973.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128416/who_is_myriam_spiteri_debono_the_former_speaker_set_to_become_the_next_president|titlu=Who is Myriam Spiteri Debono, the former Speaker set to become the next President?|isem=Nicole|awtur=Meilak|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> Studjat ukoll il-liġi u gradwat bħala Nutar fl-1980.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991|titlu=Parliament Unanimously Approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President|isem=Giulia|awtur=Magri|data=2024-03-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-27}}</ref><ref name=":5" /> L-ewwel ħatriet tagħha fil-kariga pubblika kienu jinkludu dik ta’ president tal-Bord tal-Koperattivi, u membru fundatur tal-Kummissjoni għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi.<ref name=":0" /> Kienet kandidata għall-[[Partit Laburista (Malta)|Malta Labour Party]] f’ħames elezzjonijiet ġenerali (1981, 1987, 1992, 1996, 2003), iżda qatt ma ġiet eletta.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/notary-myriam-spiteri-debono-is-maltas-third-female-president-and-our-third-gozitan-president/|titlu=Notary Myriam Spiteri Debono is Malta's third female President and third Gozitan president|isem=T. V. M.|awtur=Newsroom|data=2024-03-28|sit=TVMnews.mt|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Madankollu, hija ġiet eletta fl-eżekuttiv nazzjonali tal-partit fl-1982.<ref name=":5" /> Spiteri Debono serviet bħala president tas-sezzjoni tan-nisa tal [[Partit Laburista (Malta)|-Partit Laburista]] bejn l-1993 u l-1996.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131103/local/press-digest.493006|titlu=Press digest|isem=Allied Newspapers|awtur=Ltd|data=3 November 2013|pubblikatur=|data-aċċess=4 June 2017}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/what-think-myriam-spiteri-debono.1090174|titlu=What do they think of Myriam Spiteri Debono?|isem=Mark Lawrence|awtur=Zammit|data=2024-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> F'Settembru 1996 inħatret [[Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tad-Deputati]] ta' Malta mill-Prim Ministru [[Alfred Sant]].<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://parlament.mt/8th-leg/political-groups/spiteri-debono-myriam/|titlu=Speaker of the House - Hon. Myriam Spiteri Debono, Eighth Legislature (1996 - 1998)|sit=Parlament.mt}}</ref> Kienet l-ewwel mara li serviet f’dan l-irwol f’Malta, warajha daħal fil-kariga ta' speaker [[Anton Tabone]] f’Ottubru 1998.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> == Presidenza == Fil-21 ta’ Marzu 2024, kienet irrapurtata li kienet l-ippreferuta biexbiex tinħatar [[President ta' Malta|president tar-Repubblika ta’ Malta]].<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/myriam-spiteri-debono-frontrunner-next-president-republic.1089583|titlu=Myriam Spiteri Debono is frontrunner to become next President of the Republic|isem=Herman|awtur=Grech|data=2024-03-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/128225/myriam_spiteri_debono_could_be_the_next_president|titlu=Myriam Spiteri Debono could be the next president|isem=Kurt|awtur=Sansone|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-21}}</ref> Il-ġimgħa ta’ wara, dan kien ikkonfermat fi stqarrija konġunta maħruġa mill-uffiċji tal-Prim Ministru u tal-Kap tal-Oppożizzjoni.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/government-opposition-agreement-presidential-picks.1089912|titlu=Government and Opposition in agreement on Presidential picks|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-03-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-26}}</ref> Il-Kamra tad-Deputati ivvutat unanimament biex taħtar lil Spiteri Debono bħala l-11-il President ta’ Malta fis-27 ta’ Marzu 2024. B'hekk saret l-ewwel president li nħatret wara r-riforma kostituzzjonali l-ġdida tal-2020 li ġabet magħha l-ħtieġa l-ġdida tal-approvazzjoni ta’ żewġ terzi tal-parlament għall-ħatra presidenzjali.<ref name=":0" /> Spiteri Debono hija t-tielet mara li qed isservi bħala President ta’ Malta, wara [[Agatha Barbara]] u [[Marie Louise Coleiro Preca]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=27 March 2024|titlu=Id-deputati kollha tal-Parlament jivvutaw favur Myriam Spiteri Debono bħala President|url=https://newsbook.com.mt/mistenni-l-vot-unanimu-ghall-hatra-ta-myriam-spiteri-debono-bhala-president/}}</ref> Hija wkoll it-tielet persuna minn Għawdex li nħatret f'din il-kariga, wara [[Anton Buttigieg]] u [[Ċensu Tabone]].<ref name=":0" /> Bdiet taqdi dan ir-rwol nhar l-4 ta’ April 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-myriam-spiteri-debono-arrives-sworn-11th-president-malta.1090397|titlu=Myriam Spiteri Debono is sworn in as 11th President of Malta|isem=Jessica|awtur=Arena|data=2024-04-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-04}}</ref> L-għada li nħatret ammettiet li ma tużax email jew kompjuter, tippreferi tiddetta l-korrispondenza tagħha u tħalli l-emails f'idejn żewġha.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-president-we-re-slowly-losing-sense-right-wrong.1090592|titlu=Watch: President: ‘We’re slowly losing the sense of what’s right and wrong’|kunjom=Zammit|isem=Mark Lawrence|data=2024-04-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-07}}</ref> == Ħajja privata == Spiteri Debono għexet il-biċċa l-kbira ta’ ħajjitha adulta f’[[Birkirkara]]. Hija kienet miżżewġa lin-nutar [[Anthony Spiteri Debono]], li miet fl-24 ta’ Lulju 2025, fl-età ta’ 78 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-anthony-spiteri-debono-ir-ragel-tal-president/|titlu=Imut Anthony Spiteri Debono, ir-raġel tal-President|kunjom=|isem=|data=2025-07-24|lingwa=mt|data-aċċess=2025-07-27}}</ref> Flimkien kellhom tlett itfal, Elena, George u Maria Kristina, kif ukoll nanniet ta' erba' neputijiet: Alexandra, Paul, Pippa u Beppe.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-04/local-news/Biography-President-of-Malta-Myriam-Spiteri-Debono-6736259948|titlu=Biography: President of Malta Myriam Spiteri Debono - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-06}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Presidenti ta' Malta}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Spiteri Debono, Myriam}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1952]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Nutara]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Għawdxin]] 40ngyms0hf9ibfx7a7d1qyfckpbfu9p 0 34089 330008 329978 2026-05-15T18:58:47Z ToniSant 4257 /* Mejju */ +ref 330008 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] gq4zsybcne7j4ozouob1pm4tnnvyojn 330032 330008 2026-05-16T10:53:32Z ToniSant 4257 /* Mejju */ +ref 330032 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] sg79j98n9paqeirzypc4n55j05p67ox 4 34234 329994 329963 2026-05-15T12:39:10Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329994 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]], [[Frosta tal-Għid]], [[Lokša]], [[Zivana]], [[Mehmet Ali Ağca]], [[Thoros ta' Edessa]], [[Arthur Schnitzler]] |xejn |184 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] mnopvfxkvjsu4grt0kqerhra95qu35f 330031 329994 2026-05-16T08:12:56Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 330031 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]], [[Frosta tal-Għid]], [[Lokša]], [[Zivana]], [[Mehmet Ali Ağca]], [[Thoros ta' Edessa]], [[Arthur Schnitzler]], [[Riżerva Naturali ta' Darwin]] |xejn |189 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] p5vykeqpmybj8cn7vzvj6ctl650ctwh 0 34292 330022 329219 2026-05-15T19:22:35Z ToniSant 4257 removed [[Category:Awstrija]]; added [[Category:Nies Awstrijaċi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330022 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kiki Kogelnik''' (twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 – mietet fl-1 ta' Frar 1997) kienet pittriċi, skultriċi u tipografa [[Awstrija|Awstrijakka]]-[[Stati Uniti|Amerikana]]. Hija marret tgħix fi [[Belt ta' New York|New York]] minn [[Vjenna]] fl-1962. Kogelnik titqies bħala artista popolari importanti, minkejja li huwa magħruf li ma tantx kienet tieħu pjaċir li titqies bħala parti mill-moviment tal-arti popolari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/05/29/kiki-kogelnik-the-secret-austrian-pop-star-who-made-out-of-this-world-art|titlu=Kiki Kogelnik: the 'secret' Austrian Pop artist who made out-of-this-world art|kunjom=McGivern|isem=Hannah|data=2024-05-29|sit=The Art Newspaper - International art news and events|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>Wilson, Sarah (2016-01-01). "Kiki Kogelnik". ''Artforum''. ISSN 0004-3532.</ref><ref>Hadler, Mona; Minioudaki, Kalliopi (2022-02-24). ''Pop Art and Beyond: Gender, Race, and Class in the Global Sixties''. Bloomsbury Publishing. p. 304. ISBN <bdi>978-1-350-19754-1</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u [[edukazzjoni]] == Kiki Kogelnik twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 fi [[Graz]], l-Awstrija. Hija studjat fl-Akkademja tal-Belle Arti ta' Vjenna. Kogelnik marret tgħix fil-Belt ta' New York fl-1962.<ref>Ingried Brugger, Lisa Ortner-Kreil (eds.), Kiki Kogelnik: Now Is the Time, Heidelberg: Kehrer Verlag, p. 262. ISBN 978-3-96900-107-3</ref> == Ħajja u xogħol: is-snin 60 tas-seklu 20 == Kogelnik bdiet il-karriera tagħha fil-Gallerija ta' Nächst St. Stephan fi Vjenna fl-1961, fejn tellgħet għall-wiri xogħlijiet astratti. Dak iż-żmien kienet influwenzata minn [[Serge Poliakoff]] tal-École de Paris, iżda iktar 'il quddiem sabet il-ġeneru uniku tagħha meta kienet imdawra mill-moviment tal-arti popolari fi New York. Kien hemm żmien partikolari wkoll meta kienet involuta mal-artist espressjonist astratt Awstrijakk [[Arnulf Rainer]]. Kogelnik kienet qrib espressjonist astratt ieħor, l-artist Amerikan [[Sam Francis]], u qattgħet xi żmien miegħu fl-1961 fi New York u f'Santa Monica, California. Kogelnik imbagħad marret tgħix fi New York fl-1962 fejn ingħaqdet mill-qrib ma' grupp ta' artisti, fosthom [[Roy Lichtenstein]], [[Claes Oldenburg]], [[Andy Warhol]], [[Larry Rivers]], [[Tom Wesselmann]], [[Joan Mitchell]], [[Robert Rauschenberg]] u [[Jasper Johns]]. L-arti popolari kienet stil ta' ħajja, u bil-kpiepel u bl-ilbies stravaganti tagħha, Kogelnik kienet tispikka kull fejn kienet tmur. Ix-xogħol tagħha matul dak iż-żmien kien influwenzat ferm mill-[[Lewn|ilwien]] tal-arti popolari u mill-materjali ta' dak iż-żmien, u pproduċiet bosta [[Pittura|pitturi]] spazjali ewforiċi b'ilwien jgħajtu. Għad-differenza tal-artisti popolari, hija evitat iċ-ċelebrazzjoni tal-kummerċ jew tal-oġġetti ta' kuljum, għalkemm kienet magħrufa għall-oġġetti plastiċi fuq quddiem u l-prevalenza tal-oġġetti artifiċjali fuq in-natura. Matul il-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, Kogelnik bdiet tuża l-forom tal-karti b'daqs reali tal-ħbieb tagħha biex tipproduċi l-pitturi tagħha. Fl-1965 dawn il-forom prototipi saru pitturi tal-vinil, ippreżentati mdendlin fuq l-istess spallieri tal-ilbies fuq armar bir-roti li kienet tara hi stess jiġu ttrasportati tul it-toroq qrib l-istudjo tagħha fid-distrett tal-ħwejjeġ ta' New York. Meta Kogelnik kienet [[Londra]] fl-1966, l-ispazju tal-istudjo tagħha fi New York ħa n-nar. Għalkemm Kogelnik ma kinitx preżenti, il-ġar tagħha li kien jgħix taħtha, l-artisti Amerikan [[Alfred Leslie]], tilef ix-xogħol artistiku kollu tiegħu. F'dik l-istess sena, Kogelnik iżżewġet mal-onkologu tar-radjazzjoni Dr. George Schwarz f'Londra, u flimkien kellhom lil binhom Mono fl-1967, qabel ma reġgħu lura New York ftit wara. Fl-1969, Kogelnik ħolqot ''Moonhappening'' matul l-inżul il-[[Qamar]] tal-[[Apollo 11]] fil-Gallerija Nächst St. Stephan fi Vjenna, u pproduċiet sensiela ta' opri fuq il-ħarir b'temi lunari matul ix-xandira diretta tal-inżul. == Snin 70 tas-seklu 20 u wara == Fis-snin 70 tas-seklu 20, Kogelnik xeħtet l-enfasi tagħha fuq dawk li iktar 'il quddiem saru magħrufa bħala x-xogħlijiet tagħha tan-''Nisa'', u indirizzat speċifikament ir-rwol femminili fir-reklamar kummerċjali. Ix-xogħol ta' Kogelnik matul dan iż-żmien kien uniku għax b'mod indirett kien jittratta kwistjonijiet [[Femminiżmu|femministi]] b'ironija, umoriżmu u estetika popolari mill-aqwa. Fl-1974 hija bdiet taħdem ukoll okkażjonalment biċ-ċeramika, u użajt il-forom [[Skultura|skulturali]] bħala estensjoni tal-pittura. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Kogelnik stabbiliet spazji dedikati fl-istudjos tagħha fi New York u fi Bleiburg għaċ-ċeramika. Fl-1982, [[Christian Michelides]] ippreżenta ċ-ċeramika tagħha fil-Villa Vojcsik fl-XIV-il distrett ta' Vjenna. Fis-snin 80 tas-seklu 20, il-persuni, is-sinjali u s-simboli frammentati bdew jimlew ix-xogħol ta' Kogelnik u fis-sensiela ''Espansjonijiet'' tagħha hija użat moduli taċ-ċeramika li ntwerew flimkien mal-pitturi tagħha. Hija pproduċiet u ddiriġiet ukoll film qasir ta' 16 mm iswed u abjad, imsejjaħ ''CBGB,'' fl-1978, b'Jim Carroll protagonist. F'xogħlijiet iktar 'il quddiem, il-ġisem [[Bniedem|uman]] jintwera f'forma kulma jmur frammentata u manipolata, sa meta fis-snin 90 tas-seklu 20 il-biċċa l-kbira tax-xogħol tagħha esprima wċuħ astratti ferm iżda xorta waħda espressivi. Matul dan iż-żmien, Kogelnik ħolqot sensiela ta' skulturi tal-[[ħġieġ]], tpinġijiet u tipografiji relatati, fejn riedet tikkummenta fuq it-temi dekorattivi u kummerċjali fil-produzzjoni tal-[[arti]]. == [[Mewt]] u legat == Kiki Kogelnik mietet b'kanċer fl-1 ta' Frar 1997 fi Vjenna. Hija ndifnet fi Bleiburg, l-Awstrija. Il-Mużew tal-Belvedere fi Vjenna organizza wirja rispettiva kbira tax-xogħol tagħha fis-sena ta' mewtha. Fl-1998 Kogelnik ingħatat wara mewtha l-ogħla medalja f[[L-Arti|l-arti]] tal-Awstrija, is-Salib tal-Unur tal-Awstrija għax-[[Xjenza]] u l-Arti. Fl-1995 ingħatat ukoll il-Premju tal-Belt ta' Vjenna għall-Arti Viżiva. Minn żmien il-mewt tal-artista, il-Fondazzjoni ta' Kiki Kogelnik, ġiet stabbilita organizzazzjoni bla profitt tal-Istati Uniti, b'uffiċċji fi Vjenna u fil-Belt ta' New York. Il-missjoni tal-fondazzjoni hi li tipproteġi, tiddokumenta, tirriċerka u tipperpetwa l-legat kreattiv ta' Kiki Kogelnik. Mill-2009 il-fondazzjoni qed tkompli tieħu ħsieb u tkabbar bażi tad-data komprensiv li ġiet stabbilita fil-Belt ta' New York tax-xogħlijiet ta' Kogelnik għar-riċerka tal-istorja tal-arti, u eventwalment se toħloq Catalogue Raisonné. Fl-2003, l-uffiċċju postali tal-Awstrija ħareġ [[Bolla postali|bolla]] ta' 55 ewroċentiżmu bil-pittura ta' Kogelnik tal-1973, ''Prenez Le Temps d’Aimer''. Kogelnik iddisinjat ukoll żewġ funtani, waħda fi Bleiburg, l-Awstrija u oħra fi Klagenfurt, l-Awstrija, fejn hemm triq imsemmija għalihom. Fl-2015, Kogelnik ġiet inkluża f'The World Goes Pop, wirja li ġiet organizzata fit-Tate Modern. Il-wirja żvelat viżjoni alternattiva tal-Arti Popolari, li wriet li ma kienx moviment Amerikan biss, iżda fil-fatt kellu ambitu internazzjonali. Internazzjonalment, l-Arti Popolari kienet tintuża spiss ukoll bħala lingwaġġ sovversiv ta' protesta minflok sempliċi ċelebrazzjoni ta' konsumeriżmu tal-Punent. Il-wirja saret mis-17 ta' Settembru 2015 sal-24 ta' Jannar 2016. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kogelnik, Kiki}} [[Kategorija:Artisti]] [[Kategorija:Nies Awstrijaċi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] [[Kategorija:Mietu fl-1997]] 8zzt42aeo4wyn52btf9fvsvq15jps6u 0 34417 330018 329955 2026-05-15T19:20:33Z ToniSant 4257 added [[Category:Ikel]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330018 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180214202821/http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|arkivju-data=2018-02-14|url-status=dead}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru.<ref>Petrakis, Panos; Touris, Ioannis; Liouni, Maria; Zervou, Maria; Kyrikou, Ioanna; Kokkinofta, Rebecca; Theocharis, Charis R.; Mavromoustakos, Thomas M. (2005). "Authenticity of the Traditional Cypriot Spirit "Zivania" on the Basis of¹H NMR Spectroscopy Diagnostic Parameters and Statistical Analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''53''' (13): 5293–5303. doi:10.1021/jf0495800.</ref><ref>Kokkinofta, R.; Petrakis, P. V.; Mavromoustakos, T.; Theocharis, C. R. (2003). "Authenticity of the traditional cypriot spirit "zivania" on the basis of metal content using a combination of coupled plasma spectroscopy and statistical analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''51''' (21): 6233–6239. doi:10.1021/jf034476o. <nowiki>PMID 14518949</nowiki>.</ref> == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Ikel]] t1c76su6iw5ne7p58b3m615em89y1pj 330019 330018 2026-05-15T19:20:45Z ToniSant 4257 added [[Category:Ċipru]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330019 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180214202821/http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|arkivju-data=2018-02-14|url-status=dead}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru.<ref>Petrakis, Panos; Touris, Ioannis; Liouni, Maria; Zervou, Maria; Kyrikou, Ioanna; Kokkinofta, Rebecca; Theocharis, Charis R.; Mavromoustakos, Thomas M. (2005). "Authenticity of the Traditional Cypriot Spirit "Zivania" on the Basis of¹H NMR Spectroscopy Diagnostic Parameters and Statistical Analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''53''' (13): 5293–5303. doi:10.1021/jf0495800.</ref><ref>Kokkinofta, R.; Petrakis, P. V.; Mavromoustakos, T.; Theocharis, C. R. (2003). "Authenticity of the traditional cypriot spirit "zivania" on the basis of metal content using a combination of coupled plasma spectroscopy and statistical analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''51''' (21): 6233–6239. doi:10.1021/jf034476o. <nowiki>PMID 14518949</nowiki>.</ref> == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Ikel]] [[Kategorija:Ċipru]] 1ufmjje3reio0tmn1e5l7c06mnav03u 0 34419 330013 329952 2026-05-15T19:12:53Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies ħajjin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330013 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060710034338/http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|arkivju-data=2006-07-10|url-status=dead}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604160310/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|arkivju-data=2011-06-04|url-status=dead}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201107224055/https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|arkivju-data=2020-11-07|url-status=dead}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ağca, Mehmet Ali}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Kriminali]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] meq9cr3fcw1bd5iwt8y4tqvqwkrxr59 330014 330013 2026-05-15T19:13:08Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies mit-Turkija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330014 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060710034338/http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|arkivju-data=2006-07-10|url-status=dead}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604160310/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|arkivju-data=2011-06-04|url-status=dead}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201107224055/https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|arkivju-data=2020-11-07|url-status=dead}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ağca, Mehmet Ali}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Kriminali]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Nies mit-Turkija]] 62qit0az372indveay9dyvseqkkzz9i 0 34421 330012 329950 2026-05-15T19:12:14Z ToniSant 4257 removed [[Category:Komunikazzjoni]]; added [[Category:Telekomunikazzjoni]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330012 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ.<ref>Abbate, Janet (1999). ''Inventing the Internet''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN <bdi>978-0-262-01172-3</bdi>. p .3.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|titlu=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet {{!}} SRI International|sit=www.sri.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|arkivju-data=2019-03-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|titlu=How the Internet Came to Be|sit=elk.informatik.hs-augsburg.de|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|arkivju-data=2017-09-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=HowStuffWorks "Who owns the Internet?"|url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Telekomunikazzjoni]] [[Kategorija:Teknoloġija]] [[Kategorija:Informatika]] 1lmx3no8huevyitmwez38uese6rf23w 0 34422 330009 329964 2026-05-15T19:10:51Z ToniSant 4257 added [[Category:Armenja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330009 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095).<ref>''Armenia and the Crusades, Tenth to Twelfth Centuries: The Chronicle of Matthew of Edessa''. Translated by Ara E. Dostourian. Lanham: University Press of America, 1993, p. 163.</ref> Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]].<ref>Runciman, Steven (1951). ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 75. ISBN <bdi>0-521-06161-X</bdi>.</ref> Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. [[Stampa:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|daqsminuri|Baldwin ta' Boulogne dieħel f'Edessa fi Frar 1098. F'din il-[[pittura]] jidher qed jintlaqa' mill-membri tal-kleru Armeni, li kienu ħerqana biex jeħilsu mill-obbligi fil-konfront ta' [[Kostantinopli]].<ref>Lebédel, Claude. ''Les Croisades: Origines et consequences''. Éditions Ouest-France, 2006, p. 50.</ref>]] Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa.<ref>Runciman. ''A History of the Crusades'', vol. 1, pp. 206–207.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] [[Kategorija:Mietu fl-1098]] [[Kategorija:Armenja]] m9gm9vowen4u33kdi73gq6mec3vyqj2 330010 330009 2026-05-15T19:11:00Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Armeni]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330010 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095).<ref>''Armenia and the Crusades, Tenth to Twelfth Centuries: The Chronicle of Matthew of Edessa''. Translated by Ara E. Dostourian. Lanham: University Press of America, 1993, p. 163.</ref> Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]].<ref>Runciman, Steven (1951). ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 75. ISBN <bdi>0-521-06161-X</bdi>.</ref> Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. [[Stampa:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|daqsminuri|Baldwin ta' Boulogne dieħel f'Edessa fi Frar 1098. F'din il-[[pittura]] jidher qed jintlaqa' mill-membri tal-kleru Armeni, li kienu ħerqana biex jeħilsu mill-obbligi fil-konfront ta' [[Kostantinopli]].<ref>Lebédel, Claude. ''Les Croisades: Origines et consequences''. Éditions Ouest-France, 2006, p. 50.</ref>]] Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa.<ref>Runciman. ''A History of the Crusades'', vol. 1, pp. 206–207.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] [[Kategorija:Mietu fl-1098]] [[Kategorija:Armenja]] [[Kategorija:Nies Armeni]] 4eumw1xmfrna9n0068i1ymnth7itw4d 330011 330010 2026-05-15T19:11:04Z ToniSant 4257 removed [[Category:Armenja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330011 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095).<ref>''Armenia and the Crusades, Tenth to Twelfth Centuries: The Chronicle of Matthew of Edessa''. Translated by Ara E. Dostourian. Lanham: University Press of America, 1993, p. 163.</ref> Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]].<ref>Runciman, Steven (1951). ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 75. ISBN <bdi>0-521-06161-X</bdi>.</ref> Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. [[Stampa:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|daqsminuri|Baldwin ta' Boulogne dieħel f'Edessa fi Frar 1098. F'din il-[[pittura]] jidher qed jintlaqa' mill-membri tal-kleru Armeni, li kienu ħerqana biex jeħilsu mill-obbligi fil-konfront ta' [[Kostantinopli]].<ref>Lebédel, Claude. ''Les Croisades: Origines et consequences''. Éditions Ouest-France, 2006, p. 50.</ref>]] Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa.<ref>Runciman. ''A History of the Crusades'', vol. 1, pp. 206–207.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] [[Kategorija:Mietu fl-1098]] [[Kategorija:Nies Armeni]] ai5hwnvvzatsl2t5j1qalchmgmhy7g0 0 34425 329982 2026-05-15T12:22:52Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329982 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == 1u4r1mblmoafshdl55nhfg7n434ktip 329984 329982 2026-05-15T12:33:09Z Trigcly 17859 added [[Category:Kittieba]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329984 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] 38p1u1se7425z2giocm6t8eemvu3nxk 329985 329984 2026-05-15T12:33:18Z Trigcly 17859 added [[Category:Drammaturgi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329985 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] d0jl1vv46zxlvw7ak8ompy4so0fiqxq 329986 329985 2026-05-15T12:33:24Z Trigcly 17859 added [[Category:Awstralja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329986 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstralja]] mmuqdj4lfgol4tx1zzteya4mqdcx9r2 329987 329986 2026-05-15T12:33:31Z Trigcly 17859 removed [[Category:Awstralja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329987 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] d0jl1vv46zxlvw7ak8ompy4so0fiqxq 329988 329987 2026-05-15T12:33:40Z Trigcly 17859 added [[Category:Awstrija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329988 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstrija]] 2whindhq4y2pp13gdsmv2vk3uhkg9pm 329989 329988 2026-05-15T12:33:53Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1862]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329989 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1862]] 99g070mxd4as3l6aeq2edzxizgpw1ol 329990 329989 2026-05-15T12:34:02Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-1931]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329990 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1862]] [[Kategorija:Mietu fl-1931]] smwa6zydygpm1xvor7k8vakl1ycyg27 329991 329990 2026-05-15T12:34:28Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 329991 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959. == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900". == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom. == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Schnitzler, Arthur}} [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1862]] [[Kategorija:Mietu fl-1931]] 0ksqiu6ghquceyd3507kafuqb7qf3uu 329992 329991 2026-05-15T12:36:23Z Trigcly 17859 /* Xogħlijiet letterarji */ 329992 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959.<ref>{{Ċita web|url=http://www.regenwald.at/de/project-information/who-is-michael-schnitzler.html|titlu=Rainforest of the Austrians,Osa,Costa Rica: project director Michael Schnitzler|kunjom=Author|sit=www.regenwald.at|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-15}}</ref> == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku.<ref>Barker, Andrew (2001). "Race, Sex and Character in Schnitzler's ''Fräulein Else''." ''German Life and Letters''. v. 54(1):1–9.</ref> Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900".<ref>Nicholas., Parsons (2009). ''Vienna : a cultural history''. Oxford: Oxford University Press. ISBN <bdi>978-0-19-537606-7</bdi>. OCLC 221155367.</ref> == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom.<ref>{{Ċita web|url=https://kurier.at/kultur/fall-schnitzler-aufgewuehlte-nachfahren/108.698.700|titlu=Fall Schnitzler: "Aufgewühlte" Nachfahren|kunjom=ttrenkler|data=2015-01-18|sit=kurier.at|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-15}}</ref> == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Schnitzler, Arthur}} [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1862]] [[Kategorija:Mietu fl-1931]] mupxgt806wj0fk1d4jx87r7e99pfwca 330021 329992 2026-05-15T19:22:08Z ToniSant 4257 removed [[Category:Awstrija]]; added [[Category:Nies Awstrijaċi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330021 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Arthur Schnitzler''' (pronunzja bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: [ˈʃnɪtslɐ]; twieled fil-15 ta' Mejju 1862 – miet fil-21 ta' Ottubru 1931) kien awtur u drammaturgu [[Awstrija|Awstrijakk]]. Huwa jitqies bħala wieħed mill-iżjed rappreżentanti sinifikanti tal-Moderniżmu ta' [[Vjenna]]. Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler, li jinkludu drammi u narrattivi psikoloġiċi li analizzaw il-[[ħajja]] tal-borgeżija ta' Vjenna mal-bidla tas-sekli 19 u 20, jagħmluh kronista mirqum u konxju stilistikament tas-soċjetà ta' Vjenna għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. It-trawwim [[Lhud|Lhudi]] ta' Schnitzler u l-kontenut sesswali tax-xogħlijiet tiegħu wasslu biex jitqiesu kontroversjali jew ipprojbiti fi żmienu u lil hinn. == Ħajja == Arthur Schnitzler twieled f'Praterstrasse 16, Leopoldstadt, Vjenna, il-[[belt kapitali]] tal-[[Imperu Awtrijakk]] (mill-1867, parti mill-monarkija doppja tal-Awstrija u tal-[[Ungerija]]). Huwa kien l-iben ta' laringologu Ungeriż prominenti, [[Johann Schnitzler]] (1835–1893) u [[Luise Markbreiter]] (1838–1911), bint it-[[tabib]] minn Vjenna [[Philipp Markbreiter]]. Il-ġenituri tiegħu t-tnejn li huma kienu minn familji Lhud. Fl-1879 Schnitzler beda jistudja l-[[mediċina]] fl-Università ta' Vjenna u fl-1885 kiseb id-dottorat fil-mediċina. Huwa beda jaħdem fl-Isptar Ġenerali ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: ''Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien''), iżda fl-aħħar mill-aħħar abbanduna l-prattika tal-mediċina favur il-kitba. Fis-26 ta' Awwissu 1903, Schnitzler iżżewweġ lil [[Olga Gussmann]] (1882–1970), attriċi u [[Kantant|kantanta]] aspiranta ta' 21 sena minn familja Lhudija tal-klassi medja. Flimkien kellhom iben, Heinrich (1902–1982), li twieled fid-9 ta' Awwissu 1902. Fl-1909 kellhom bint, Lili, li għamlet [[suwiċidju]] fl-1928. Arthur u Olga sseparaw fl-1921. Schnitzler miet fil-21 ta' Ottubru 1931 fi Vjenna b'emorraġija ċerebrali. Fl-1938, wara l-Anschluss, ibnu Heinrich mar jgħix fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ma reġax lura l-Awstrija qabel l-1959; hu missier il-mużiċista u l-membru tal-konservatorju Awstrijakk [[Michael Schnitzler]], li twieled fl-1944 f'Berkeley, California, u li mar jgħix Vjenna mal-ġenituri tiegħu fl-1959.<ref>{{Ċita web|url=http://www.regenwald.at/de/project-information/who-is-michael-schnitzler.html|titlu=Rainforest of the Austrians,Osa,Costa Rica: project director Michael Schnitzler|kunjom=Author|sit=www.regenwald.at|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-15}}</ref> == Xogħlijiet letterarji == Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler spiss kienu kontroversjali, kemm fid-deskrizzjoni franka tas-sesswalità (f'ittra lil Schnitzler, [[Sigmund Freud]] qerr li "kellu l-impressjoni li inti tgħallimt bl-intuwizzjoni – għalkemm effettivament wara introspezzjoni sensittiva – dak kollu li jien kelli nikxef bix-xogħol iebes fuq persuni oħra") kif ukoll għall-pożizzjoni b'saħħitha tagħhom kontra l-antisemitiżmu, irrappreżentati b'xogħlijiet bħad-dramm tiegħu ''Il-Professur Bernhardi'' u r-rumanz tiegħu ''Der Weg ins Freie''. Madankollu, għalkemm Schnitzler kien Lhudi, il-Professor Bernhardi u Fräulein Else huma fost il-ftit protagonisti identifikati b'mod ċar bħala Lhud fix-xogħol tiegħu. Schnitzler ġie ttikkettat bħala pornografu wara li rrilaxxa d-dramm tiegħu ''Reigen'', fejn 10 pari ta' karattri jintwerew qabel u wara l-att sesswali, u jibda u jispiċċa bi prostituta. L-għagħa li nqala' minħabba dan id-dramm spiss ġie deskritt b'termini antisemitiċi. ''Reigen'' ġie prodott bħala film bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] fl-1950 mir-reġista mwieled [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Max Ophüls]] bit-titlu ''La Ronde''. Il-film kiseb suċċess konsiderevoli fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], u b'hekk id-dramm ta' Schnitzler huwa magħruf iktar bit-titlu bil-Franċiż. Il-film ta' [[Richard Oswald]] ''The Merry-Go-Round'' (1920), il-film ta' [[Roger Vadim]] ''Circle of Love'' (1964) u l-film ta' [[Otto Schenk]] ''Der Reigen'' (1973) huma bbażati wkoll fuq id-dramm. Adattament iktar reċenti huwa l-film ta' [[Fernando Meirelles]] ''360''. Fin-novella ''Fräulein Else'' (1924), Schnitzler jaf qed jirribatti kritika kontenzjuża tal-karattru Lhudi ta' Otto Weininger (1903) billi jippożizzjona s-sesswalità tal-protagonista żagħżugħa. Il-ġrajja fl-ewwel persuna hija narrattiva tal-kuxjenza ta' [[mara]] aristokratika żagħżugħa, u tiżvela dilemma morali li tintemm fi traġedja. B'rispons għal intervistatur li staqsa lil Schnitzler x'kien jaħseb dwar il-kritika li x-xogħlijiet kollha tiegħu donnhom kienu jittrattaw l-istess suġġetti, huwa wieġeb, "Jien nikteb dwar l-imħabba u l-[[mewt]]. X'suġġetti oħra hemm?". Minkejja s-serjetà tal-iskop tiegħu, Schnitzler spiss jittratta l-farsa tal-kamra tas-sodda fid-drammi tiegħu. ''Il-Professur Bernhardi'', dramm dwar tabib Lhudi li jkeċċi patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] sabiex il-pazjent tiegħu ma tindunax li waslet fl-aħħar, huwa l-uniku xogħol drammatiku ewlieni tiegħu mingħajr tema sesswali. Schnitzler kien membru tal-grupp avant-garde Vjenna Żagħżugħa (''Jung-Wien''), u kien jogħxa jaqleb bejn id-drawwiet formali u soċjali. Bin-novella tiegħu tal-1900 ''Il-Logutenent Gustl'', huwa kien l-ewwel wieħed li kiteb fizzjoni Ġermaniża bin-narrazzjoni mqanqla mill-kuxjenza. Il-ġrajja hija ritratt deskrittiv mhux daqstant pożittiv tal-protagonist u tal-kodiċi ossessjonanti tal-unur formali tal-armata. Din l-opra swiet lil Schnitzler il-kummissjoni tiegħu bħala uffiċjal ta' riżerva fil-korp mediku. Huwa speċjalizza f'xogħlijiet iktar qosra bħan-novelli u d-dramm b'att wieħed. Fl-istejjer qosra tiegħu bħal "L-Ingravata Ħadra" ("Die grüne Krawatte") huwa wera lilu nnifsu bħala wieħed mill-ewwel [[Kittieb|kittieba]] tal-mikrofizzjoni. Madankollu huwa kiteb ukoll żewġ rumanzi twal: ''Der Weg ins Freie'' dwar [[kompożitur]] żagħżugħ mhux motivat, u ''Therese'' li ma tantx kienet daqstant sodisfaċenti artistikament. Minbarra d-drammi u l-fizzjoni tiegħu, Schnitzler żamm djarju b'mod metikoluż mill-età ta' 17-il sena sa jumejn qabel mewtu. Il-manuskritt, li fih madwar 8,000 paġna, huwa notevoli l-iktar għad-deskrizzjonijiet każwali tas-sesswalità ta' Schnitzler; spiss kellu relazzjonijiet ma' diversi nisa f'daqqa u għal perjodu ta' xi snin żamm rekord ta' kull orgażmu. Id-djarji ġew ippubblikati bejn l-1981 u s-sena 2000 f'10 volumi mill-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi u ilhom disponibbli b'format diġitali mill-2019. Il-ġabriet tal-ittri ta' Schnitzler ġew ippubblikati wkoll. Il-korrispondenzi ewlenin ma' Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr, Sigmund Freud, Otto Brahm u Richard Beer-Hofmann ġew stampati, flimkien ma' żewġ volumi estensivi li jippreżentaw għażla rappreżentattiva tal-ittri tiegħu. Mill-2018, l-Akkademja Awstrijakka tax-Xjenzi ħejjiet edizzjoni għall-istudjużi tal-korrispondenzi ta' Schnitzler ma' kittieba oħra, li tinkludi iktar minn 50 skambju u iktar minn 4,000 ittra sa issa. Minħabba li l-ħajja ta' Schnitzler hija ddokumentata sew permezz ta' sorsi awtobijografiċi, hemm bażi tad-data li telenka iktar minn 47,000 soġġorn irreġistrat fi kważi 5,000 post li ġiet ippubblikata online fl-2025. Din titqies bħala l-iżjed rekord komprensiv aċċessibbli b'xejn fid-dinja tal-postijiet assoċjati ma' individwu storiku.<ref>Barker, Andrew (2001). "Race, Sex and Character in Schnitzler's ''Fräulein Else''." ''German Life and Letters''. v. 54(1):1–9.</ref> Ix-xogħlijiet ta' Schnitzler kienu msejħa "ħmieġ Lhudi" minn [[Adolf Hitler]] u ġew ipprojbiti min-[[Nażiżmu|Nażisti]] fl-Awstrija u fil-Ġermanja. Fl-1933, meta [[Joseph Goebbels]] organizza l-ħruq tal-kotba f'[[Berlin]] u fi bliet oħra, ix-xogħlijiet ta' Schnitzler intefgħu fil-fjammi flimkien ma' xogħlijiet oħra ta' Lhud oħra, inkluż [[Albert Einstein|Einstein]], [[Karl Marx|Marx]], [[Franz Kafka|Kafka]], Freud u [[Stefan Zweig]]. In-novella tiegħu ''Fräulein Else'' ġiet adattata diversi drabi, inkluż fil-film silenzjuż Ġermaniż ''Fräulein Else'' (1929), b'[[Elisabeth Bergner]] bħala protagonista, u l-film [[Arġentina|Arġentin]] tal-1946 ''The Naked Angel'', b'Olga Zubarry bħala l-protagonista. Fl-1973, ħames stejjer qosra ta' Schnitzler ġew adattati bħala s-sensiela televiżiva tal-[[BBC]] "Vienna 1900".<ref>Nicholas., Parsons (2009). ''Vienna : a cultural history''. Oxford: Oxford University Press. ISBN <bdi>978-0-19-537606-7</bdi>. OCLC 221155367.</ref> == Arkivju == Il-biċċa l-kbira tal-arkivju ta' Schnitzler, li jikkonsisti minn 40,000 paġna ta' dokumenti, ġie salvat min-Nażisti minn [[raġel]] Brittaniku, Eric A. Blackall. F'isem l-armla ta' Schnitzler, Olga (effettivament l-eks mara tiegħu), Blackall irranġa biex id-dokumenti jiġu ttrasportati b'mod sigriet lejn l-Università ta' Cambridge taħt siġill diplomatiku. Wara l-gwerra, dan ħoloq sitwazzjoni [[Dritt|legali]] diffiċli, peress li l-eks mara ta' Schnitzler, Olga, ma kellhiex id-dritt legali li tagħti d-dokumenti b'donazzjoni. Fil-fatt, Schnitzler kien ħallihom lil ibnu, Heinrich, li ma kienx fi Vjenna dak iż-żmien. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u wara, Heinrich Schnitzler ipprova jerġa' jikseb id-dokumenti iżda ma rnexxilux. [[Thomas Trenkler]] kiteb fil-gazzetta ''Kurier'' li l-akkwiżizzjoni tad-dokumenti mill-Brittaniċi ma kinitx leġittima u li d-dokumenti kellhom jingħataw lill-kumplament tal-familja ta' Schnitzler fl-2015. In-neputijiet ta' Schnitzler, Michael u Peter, ħabbru li tabilħaqq riedu li d-dokumenti jingħataw lilhom.<ref>{{Ċita web|url=https://kurier.at/kultur/fall-schnitzler-aufgewuehlte-nachfahren/108.698.700|titlu=Fall Schnitzler: "Aufgewühlte" Nachfahren|kunjom=ttrenkler|data=2015-01-18|sit=kurier.at|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-15}}</ref> == Għażla ta' xogħlijiet == === Drammi === * ''Anatol'' (1893), sensiela ta' seba' atti rigward ġigolo tal-borgeżija u r-relazzjonijiet immaturi tiegħu; * ''Flirtation'' (''Liebelei'' – 1895), magħruf ukoll bħala ''The Reckoning'', li nqaleb f'film minn Max Ophüls fl-1933, u minn Pierre Gaspard-Huit fl-1958 (''Christine''), u li ġie adattat ukoll bħala ''Dalliance'' minn Tom Stoppard (1986) u ''Sweet Nothings'' minn David Harrower għal Young Vic fl-2010; * ''Fair Game'' (''Freiwild'' – 1896); * ''Light-'O-Love'' (1896); * ''Reigen'' (1897), magħruf l-iktar bħala ''La Ronde'' u għadu jiġi ppreżentat spiss. Max Ophüls idderieġa l-ewwel adattament f'film tad-dramm fl-1950; Roger Vadim idderieġa t-tieni verżjoni fl-1964, u Otto Schenk idderieġa t-tielet verżjoni fl-1973. Fl-1998, ġie maħdum mill-ġdid mid-drammaturgu Brittaniku David Hare bħala ''The Blue Room''. Ġie adattat ukoll mill-kompożitur teatrali Michael John LaChiusa f'musical ta' Off-Broadway imsejjaħ ''Hello Again'' fl-1994. Suzanne Bachner għamlet adattament modern imsejjaħ "Circle" dwar il-morali sesswali tas-seklu 21 fl-2002. Il-kompożitur Awstrijakk Bernhard Lang kiteb opra, ''Der Reigen'', fl-2012; u ttellgħet għall-ewwel darba fl-2014 fil-Festival ta' Schwetzingen; * ''Die Gefährtin'' (1899); * ''Paracelsus '' (1899); * ''The Green Cockatoo'' (''Der grüne Kakadu'' – 1899). Fl-1954–1956, il-kompożitur Richard Mohaupt adatta d-dramm fl-opra b'att wieħed ''Der grüne Kakadu'', li ttellgħet għall-ewwel darba fl-Opra Statali ta' [[Amburgu]] fis-16 ta' Settembru 1958; * ''The Lonely Way'' (''Der einsame Weg'' – 1904); * ''Intermezzo'' (''Zwischenspiel'' – 1904); * ''Der Ruf des Lebens '' (1906); * ''Countess Mizzi or the Family Reunion '' (''Komtesse Mizzi oder Der Familientag'' – 1907); * ''Living Hours '' (1911); * ''Young Medardus'' (''Der junge Medardus'' – 1910); * ''The Vast Domain '' (''Das weite Land'' – 1911). Id-dramm ġie adattat bħala ''Undiscovered Country'' minn Tom Stoppard (1979). Saru tliet verżjonijiet ta' dan id-dramm f'films, l-ewwel minn Ernst Lothar fl-1960 b'Attila Hörbiger bħala Hofreiter, it-tieni minn Peter Beauvais fl-1970 b'O. W. Fischer, u t-tielet ''The Distant Land'' fl-1986 minn Luc Bondy, b'Michel Piccoli bħala protagonista; * ''Il-Professur Bernhardi'' (1912); * ''The Comedy of Seduction '' (''Komödie der Verführung'' – 1924); * ''Comedies of Words and Other Plays'' (1917). === Rumanzi === * ''The Road into the Open'' (''Der Weg ins Freie'' – 1908); * ''Therese. Chronik eines Frauenlebens'' (1928). === Stejjer qosra u novelli === * ''Dying'' (''Sterben'' – 1895); * ''None but the Brave '' (''Leutnant Gustl'' – 1900); * ''Berta Garlan '' (1900); * ''Blind Geronimo and his Brother '' (''Der blinde Geronimo und sein Bruder'' – 1902); * ''The Prophecy'' (''Die Weissagung'' – 1905); * ''Casanova's Homecoming '' (''Casanovas Heimfahrt'' – 1918); * ''Fräulein Else'' (1924); * ''Rhapsody'' – ippubblikata wkoll bħala ''Dream Story'' (''Traumnovelle'' – 1925/26), u iktar 'il quddiem adattata bħala l-''Eyes Wide Shut'' tar-reġista Amerikan [[Stanley Kubrick]]; * ''Night Games'' (''Spiel im Morgengrauen'' – 1926); * ''Flight into Darkness ''; (''Flucht in die Finsternis'' – 1931); * ''The Death of a Bachelor '' (''Der Tod des Junggesellen'' – 1917); * ''Late Fame'' (2014, miktuba għall-ħabta tal-1894-1895), u iktar 'il quddiem adattata f'film bl-istess isem mir-reġista Amerikan Kent Jones. === Mhux fizzjoni === * ''My Youth in Vienna '' (''Jugend in Wien''), awtobijografija ppubblikata wara mewtu fl-1968; * ''Diary, 1879–1931.'' == Iktar qari == * J. G. Huneker, ''Ivory, Apes, and Peacocks'' (New York, 1915). * Ludwig Lewisohn, ''The Modern Drama'' (New York, 1915). * Theodor Reik, ''Arthur Schnitzler als Psychologe'' (Minden, 1913). * H. B. Samuel, ''Modernities'' (Londra, 1913). * Wolpaw, Frances Rickel (1979). Studies in obsession Otto Weininger, Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer (Thesis). New Haven: Yale University. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Schnitzler, Arthur}} [[Kategorija:Kittieba]] [[Kategorija:Drammaturgi]] [[Kategorija:Nies Awstrijaċi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1862]] [[Kategorija:Mietu fl-1931]] 06kia53hf9qk9q3y9dnlccnscf4grq9 1 34426 329993 2026-05-15T12:37:24Z Trigcly 17859 mudellCEE 329993 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Awstrija}} 8pwymx7seuakwx3uksk2yhzmay00rp6 0 34427 329996 2026-05-15T13:47:44Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329996 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu. Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre. Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen. Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll. == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650. Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre. === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid. == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru. Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == == Referenzi == ojkvhgsnbu4d3zghyd45wcyod7yn1rf 329998 329996 2026-05-15T13:50:31Z Trigcly 17859 added [[Category:Faragħuni]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329998 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu. Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre. Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen. Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll. == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650. Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre. === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid. == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru. Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Faragħuni]] igv2wtk8kt48vzhdviumhme9s1b7z9i 329999 329998 2026-05-15T13:57:30Z Trigcly 17859 /* Renju */ 329999 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu. Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre. Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen. Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll. [[Stampa:Abydos KL 04-04 n23.jpg|daqsminuri|Il-kitba mnaqqxa ta' isem il-faragħun.]] == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650. Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre. [[Stampa:Khafre.jpg|daqsminuri|L-Isfinġi u l-Piramida ta' Khafre.]] === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid. == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == [[Stampa:Taltempel des Chephren 2019-11-07b.jpg|daqsminuri|Id-depressjonijiet tal-istatwi fit-tempju mortwarju tar-Re Khafre f'Giza.]] L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru. Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Faragħuni]] f68prybrzzmlxa6n0drcacmt4mix2xe 330000 329999 2026-05-15T13:59:00Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 330000 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu. Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre. Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen. Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll. [[Stampa:Abydos KL 04-04 n23.jpg|daqsminuri|Il-kitba mnaqqxa ta' isem il-faragħun.]] == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650. Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre. [[Stampa:Khafre.jpg|daqsminuri|L-Isfinġi u l-Piramida ta' Khafre.]] === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid. == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == [[Stampa:Taltempel des Chephren 2019-11-07b.jpg|daqsminuri|Id-depressjonijiet tal-istatwi fit-tempju mortwarju tar-Re Khafre f'Giza.]] L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru. Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == <gallery widths="190" heights="250"> File:Khafra - Quefrén.jpg|Colossal alabaster statue of Khafre in the Cairo Egyptian Museum File:GEM, December 22nd, 2025, by Dyolf77, ZVE07664.jpg|Statue of Khafre at the [[Grand Egyptian Museum]] File:Ägyptisches Museum Leipzig 039.jpg|Statue head of Khafre with the [[Deshret|Red crown]] (''deshret'') of [[Lower Egypt]], in the Ägyptisches Museum, Leipzig File:Khafre, ca. 2510-2485 BCE, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen (2) (36284256661).jpg|Fragment of statue of Khafre, {{circa}} 2510-2485 BCE, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen File:Fragmentary Face of King Khafre.jpg|Fragment of statue of Khafre, [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Ägyptisches Museum Leipzig 049.jpg|Fragment of statue of Khafre In Ägyptisches Museum, [[Leipzig]] File:Statue of king Khafra - Nubian Museum - front.jpg|Headless statue of Khafre in the [[Nubian Museum]], [[Aswan]] File:Chephren CG 14.jpg|[[Khafre Enthroned]], from his valley temple at Giza, now in the Egyptian Museum, Cairo (CG 14) File:Chephren CG 15.jpg|Intact statue of Khafre from his valley temple at Giza, previously in the Egyptian Museum, Cairo (CG 15); has since been relocated to the Grand Egyptian Museum File:Chephren CG 41.jpg|Alabaster statue of Khafre from Memphis, previously in the Egyptian Museum, Cairo (CG 41); has since been relocated to the Grand Egyptian Museum File:المتحف المصري الكبير 43.jpg|Headless statues of Khafre from his valley temple at Giza, now in the Grand Egyptian Museum </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Faragħuni]] osottmwzn8etie7diggrv0ujox4a1d0 330001 330000 2026-05-15T14:05:15Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 330001 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu. Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre. Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen. Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll. [[Stampa:Abydos KL 04-04 n23.jpg|daqsminuri|Il-kitba mnaqqxa ta' isem il-faragħun.]] == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650. Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre. [[Stampa:Khafre.jpg|daqsminuri|L-Isfinġi u l-Piramida ta' Khafre.]] === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid. == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == [[Stampa:Taltempel des Chephren 2019-11-07b.jpg|daqsminuri|Id-depressjonijiet tal-istatwi fit-tempju mortwarju tar-Re Khafre f'Giza.]] L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru. Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == <gallery widths="190" heights="250"> File:Khafra - Quefrén.jpg|Statwa kolossali tal-alabastru ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr. File:GEM, December 22nd, 2025, by Dyolf77, ZVE07664.jpg|Statwa Ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:Ägyptisches Museum Leipzig 039.jpg|Statwa ta' ras Khafre bil-kuruna l-ħamra (''deshret'') tal-Eġittu t'Isfel, fil-Mużew Eġizzjan ta' [[Leipzig]]. File:Khafre, ca. 2510-2485 BCE, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen (2) (36284256661).jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre, 2510-2485 Q.K., Ny Carlsberg Glyptotek, [[Kopenħagen|Copenhagen]]. File:Fragmentary Face of King Khafre.jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre, il-Mużew Metropolitan tal-[[Arti]], il-[[Belt ta' New York]]. File:Ägyptisches Museum Leipzig 049.jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan ta' Leipzig. File:Statue of king Khafra - Nubian Museum - front.jpg|Statwa bla ras ta' Khafre fil-Mużew Nubjan ta' Aswan. File:Chephren CG 14.jpg|Khafre fuq it-tron mit-tempju tal-wied f'Giza, issa fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 14). File:Chephren CG 15.jpg|Statwa intatta ta' Khafre mit-tempju tal-wied f'Giza, li qabel kien fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 15); issa ġie rilokat lejn il-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:Chephren CG 41.jpg|Statwa tal-alabastru ta' Khafre minn [[Memphis]], li qabel kien fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 41); issa ġie rilokat lejn il-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:المتحف المصري الكبير 43.jpg|Statwi bla ras ta' Khafre mit-tempju tal-wied tiegħu f'Giza, issa fil-Mużew Eġizzjan Grandjuż. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Faragħuni]] nryrtzzwoaiyr6nwxcc52yybczzvpq9 330002 330001 2026-05-15T14:09:37Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330002 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Khafre''' jew '''Chephren''' (li miet għall-ħabta tal-2532 [[Ante Christum natum|Q.K]].) kien monarka [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjan tal-qedem]] li kien ir-raba' [[faragħun]] tar-Raba' Dinastija, matul l-ewwel nofs tal-perjodu tar-Renju l-Antik (<abbr>għall-ħabta</abbr> tal-2700–2200 Q.K.). Huwa kien iben ir-re [[Khufu]], u kien is-suċċessur ta' ħuh [[Djedefre]] fuq it-tron. Il-piramide enormi ta' Khafre f'Giza, il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' Khafre, it-tieni l-ikbar wara l-piramida ta' missieru (il-Piramida l-Kbira). L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza nbena għalih ukoll, skont xi Eġittologi, għalkemm dan baqa' ma ġiex ikkonfermat. Ma tantx nafu wisq dwar Khafre apparti r-rapporti ta' [[Erodotu]], storiku [[Greċja|Grieg]] li kiteb 2,000 sena ilu. == Familja == Khafre kien iben ir-re Khufu u ħu Djedefre u s-suċċessur tiegħu.<ref name=":0">Dodson, Aidan and Hilton, Dyan. The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. (2004). ISBN <bdi>0-500-05128-3</bdi>.</ref> Uħud jaħsbu li Khafre kien iben ir-Reġina [[Meritites I]] minħabba kitba mnaqqxa fejn jingħad li jonora l-memorja tagħha:<blockquote>Il-mara tar-re, il-maħbuba tiegħu, devota ta' Horus, Meritites. Il-mara tar-re, il-maħbuba tal-Ippreferut taż-Żewġ Allat Femminili; dik li ma tgħid xejn jiġrilha x'jiġrilha. Kbira ffavurita ta' Snefr[u]; kbira ffavurita ta' Khuf[u], devota ta' Horus, onorata taħt Khafre. Merti[tit]es. [Bl-isdra; Rekords tal-Qedem].</blockquote>Oħrajn jargumentaw li l-kitba mnaqqxa tissuġġerixxi biss li din ir-reġina mietet matul ir-renju ta' Khafre.<ref>Grajetzki, ''Ancient Egyptian Queens: A Hieroglyphic Dictionary'', Golden House Publications, [[Londra]], (2005), ISBN <bdi>978-0-9547218-9-3</bdi>.</ref> Khafre jaf minflok kien iben ir-Reġina Henutsen.<ref>Tyldesley, Joyce. ''Chronicle of the Queens of Egypt''. Thames & Hudson. (2006). ISBN <bdi>0-500-05145-3</bdi>.</ref> Khafre kellu diversi nisa u kellhom mill-inqas 12-il iben u 3 jew 4 bniet. === Ulied ma' Meresankh III === Ir-Reġina Meresankh III kienet bint Kawab u Hetepheres II u b'hekk kienet neputija ta' Khafre. * Nebemakhet; * Duaenre; * Niuserre; * Khentetka; * Shepsetkau. === Ulied ma' Hekenuhedjet === * Sekhemkare. === Ulied possibbli ma' Khamerernebty I === * Menkaure; * Khamerernebty II. Persenet jaf kienet il-mara ta' Khafre abbażi tal-pożizzjoni tal-qabar tagħha. Hija kienet omm Nikaure. Huma magħrufa tfal oħra ta' Khafre, iżda l-ebda omm ma ġiet identifikata. Iktar ulied subien jinkludu lil Ankhmare, Akhre, Iunmin u Iunre. Bint jisimha Rekhetre hija magħrufa u Hemetre jaf kienet bint jew neputija wkoll.<ref name=":0" /> [[Stampa:Abydos KL 04-04 n23.jpg|daqsminuri|Il-kitba mnaqqxa ta' isem il-faragħun.]] == Renju == Ma hemm l-ebda qbil dwar id-data tar-renju tiegħu. Xi awturi jsostnu li kienet bejn l-2558 Q.K. u l-2532 Q.K. Filwaqt li t-tul tal-Lista tar-Rejiet ta' [[Turin|Torino]] għar-renju tiegħu huwa vojt, u Manetho jesaġera li r-renju tiegħu kien 66 sena, il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jemmnu li kien bejn 24 u 26 sena, abbażi tad-data tat-testment tal-Prinċep Nekure li tnaqqxet mal-ħitan tal-qabar ta' dan il-Prinċep. It-testment huwa datat b'mod anonimu għas-Sena tat-12-il Konti u huwa maħsub li kien ta' Khafre peress li Nekure kien ibnu. L-iktar data għolja hija s-"Sena tat-13-il okkorrenza" li hija data mpittra man-naħa ta' wara ta' ġebla tal-mastaba G 7650.<ref>Spalinger, Anthony. ''Dated Texts of the Old Kingdom'', SAK '''21''' (1994), p. 287.</ref> Dan jimplika renju ta' 24–25 sena għal dan ir-re jekk l-għadd ta' bhejjem kien biannwali matul ir-Raba' Dinastija. == Kumpless tal-piramidi == Khafre bena t-tieni l-ikbar piramida f'Giza. L-isem Eġizzjan tal-piramida kien ''Wer(en)-Khafre'' li jfisser "Khafre l-Kbir". Il-piramida għandha piramida sussidjarja, immarkata bħala G2-a. Mhux ċar min kien midfun hemmhekk. Instabu siġilli tal-ikbar iben ta' re fuq il-katavru tiegħu u l-isem ta' Horus u ta' Khafre.<ref>Porter, Bertha and Moss, Rosalind, Topographical Bibliography of Ancient Egyptian Hieroglyphic Texts, Statues, Reliefs and Paintings Volume III: Memphis, Part I Abu Rawash to Abusir. 2nd edition (revised and augmented by Dr Jaromir Malek, 1974.</ref> [[Stampa:Khafre.jpg|daqsminuri|L-Isfinġi u l-Piramida ta' Khafre.]] === Tempju tal-Wied === It-temp tal-wied ta' Khafre kien jinsab eqreb għan-[[Nil]] u kien jinsab eżatt qrib it-tempju tal-Isfinġi. Il-kitbiet imnaqqxin mid-daħla nstabu u jsemmu lil Hathor u lil Bubastis. Instabu blokok bil-fdalijiet parzjali ta' kitba mnaqqxa b'isem Horus u ta' Khafre (Weser-ib). Mariette skopra l-[[Statwa|istatwi]] ta' Khafre fl-1860. Diversi minnhom instabu mal-art u kienu bla ras. Iżda nstabu statwi sħaħ oħra wkoll. === Tempju Mortwarju === It-tempju mortwarju kien jinsab qrib ħafna tal-piramida. Mit-tempju mortwarju nstabu frammenti tan-naħa ta' fuq ta' mazez imnaqqxin b'isem Khafre kif ukoll xi reċipjenti tal-ġebel. === L-Isfinġi l-Kbir u t-tempju tal-Isfinġi === L-isfinġi jingħad li jmur lura għal żmien Khafre. Dan huwa appoġġat mill-prossimità tal-isfinġi mal-kumpless tat-tempji u tal-piramida ta' Khafre, u ċertu xebħ (minkejja l-ħsara) mal-istruttura tal-wiċċ preżenti fl-istatwi tiegħu. L-Isfinġi l-Kbir ta' Giza jaf tnaqqax bħala gwardjan tal-piramida ta' Khafre, u bħala simbolu tas-setgħa rjali. Sar divinizzat fi żmien ir-Renju l-Ġdid.<ref>Markowitz, Haynes, Freed (2002). ''Egypt in the Age of the Pyramids''.</ref> == Khafre fit-tradizzjonijiet tal-Greċja antika == [[Stampa:Taltempel des Chephren 2019-11-07b.jpg|daqsminuri|Id-depressjonijiet tal-istatwi fit-tempju mortwarju tar-Re Khafre f'Giza.]] L-istoriku tal-Eġittu tal-qedem Manetho sejjaħ lil Khafre "''Sûphis II''" u kkreditah b'renju ta' 66 sena, iżda ma għamilx kummenti oħra dwaru.<ref>Siegfried Morenz: ''Traditionen um Cheops''. In: ''Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde'', vol. 97, Berlin 1971, ISSN 0044-216X, pp. 111–118.</ref><ref>Dietrich Wildung: Die Rolle ägyptischer Könige im Bewußtsein ihrer Nachwelt. Band 1: Posthume Quellen über die Könige der ersten vier Dynastien (= Münchener Ägyptologische Studien. Bd. 17). Hessling, Berlin 1969, pp. 152–192.</ref><ref>Wolfgang Helck: ''Geschichte des Alten Ägypten'' (= ''Handbuch der Orientalistik'', vol. 1.; ''Chapter 1: Der Nahe und der Mittlere Osten'', vol 1.). BRILL, Leiden 1968, ISBN <bdi>9004064974</bdi>, pp. 23–25 & 54–62.</ref><ref>Aidan Dodson: ''Monarchs of the Nile''. American University in Cairo Press, (2000), ISBN <bdi>9774246004</bdi>, pp. 29–34.</ref> Għad-differenza tal-Eġittologi moderni u tas-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-istoriċi Griegi Dijodoru u Erodotu, li kitbu iktar minn 2,000 sena wara r-Re Khafre, u pinġewh bħala tirann li laħaq wara missieru ''Khêops'' fuq it-tron. Erodotu u Dijodoru jgħidu li Khafre rrenja għal 56 sena. Huma jiddeskrivu lir-re [[Menkaure]] (li jsejħulu "Mykerînós") li laħaq wara Khafre u li dan ir-re kien il-kontroparti taż-żewġ predeċessuri tiegħu: Erodotu jiddeskrivi lil Menkaure bħala xi ħadd li ġab il-paċi u l-hena lura fl-Eġittu. Mill-mexxejja kollha tar-Renju l-Antik, Khafre għandu l-ikbar għadd ta' statwi tiegħu. Kważi kollha ġejjin minn Giza, parzjalment min-nekropoli uffiċjali hemmhekk, iżda b'mod prinċipali miż-żona madwar il-kumplessi tat-tempju tal-piramida ta' Khafre. F'sala kbira tat-tempju tal-wied, saru 23 depressjoni fl-art, u fihom oriġinarjament kienu hemm statwi ta' daqs ta' [[bniedem]]. Waħda minn dawn id-depressjonijiet hija usa' mill-oħrajn, u jaf kien hemm żewġ statwi hemmhekk. Ġie ssuġġerit li dawn l-24 statwa huma relatati mas-sigħat tal-jum. Dawn l-istatwi kollha tneħħew mill-pożizzjoni tagħhom f'xi żmien wara r-renju ta' Khafre. Auguste Mariette sab disa' minnhom waqt l-iskavi fl-1860 (Inv. Nri CG 9 sa CG 17) u frammenti tal-għaxar statwa (CG 378) f'foss fi ħdan it-tempju tal-wied. Dawn l-istatwi issa jinsabu fil-[[Mużew Eġizzjan]] fil-[[Kajr]]. == Gallerija == <gallery widths="190" heights="250"> File:Khafra - Quefrén.jpg|Statwa kolossali tal-alabastru ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr. File:GEM, December 22nd, 2025, by Dyolf77, ZVE07664.jpg|Statwa Ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:Ägyptisches Museum Leipzig 039.jpg|Statwa ta' ras Khafre bil-kuruna l-ħamra (''deshret'') tal-Eġittu t'Isfel, fil-Mużew Eġizzjan ta' [[Leipzig]]. File:Khafre, ca. 2510-2485 BCE, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen (2) (36284256661).jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre, 2510-2485 Q.K., Ny Carlsberg Glyptotek, [[Kopenħagen|Copenhagen]]. File:Fragmentary Face of King Khafre.jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre, il-Mużew Metropolitan tal-[[Arti]], il-[[Belt ta' New York]]. File:Ägyptisches Museum Leipzig 049.jpg|Framment ta' statwa ta' Khafre fil-Mużew Eġizzjan ta' Leipzig. File:Statue of king Khafra - Nubian Museum - front.jpg|Statwa bla ras ta' Khafre fil-Mużew Nubjan ta' Aswan. File:Chephren CG 14.jpg|Khafre fuq it-tron mit-tempju tal-wied f'Giza, issa fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 14). File:Chephren CG 15.jpg|Statwa intatta ta' Khafre mit-tempju tal-wied f'Giza, li qabel kien fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 15); issa ġie rilokat lejn il-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:Chephren CG 41.jpg|Statwa tal-alabastru ta' Khafre minn [[Memphis]], li qabel kien fil-Mużew Eġizzjan tal-Kajr (CG 41); issa ġie rilokat lejn il-Mużew Eġizzjan Grandjuż. File:المتحف المصري الكبير 43.jpg|Statwi bla ras ta' Khafre mit-tempju tal-wied tiegħu f'Giza, issa fil-Mużew Eġizzjan Grandjuż. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Faragħuni]] 2bk072l6scv4hwewafanvztb7vvbndc 0 34428 330003 2026-05-15T16:10:15Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 330003 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]]. Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] Observational astronomy is a division of the astronomical science that is concerned with recording and interpreting data, in contrast with theoretical astrophysics, which is mainly concerned with finding out the measurable implications of physical models. It is the practice of observing celestial objects by using telescopes and other astronomical apparatus. Most astrophysical observations are made using the electromagnetic spectrum. * Radio astronomy studies radiation with a wavelength greater than a few millimeters. Example areas of study are radio waves, usually emitted by cold objects such as interstellar gas and dust clouds; the cosmic microwave background radiation which is the redshifted light from the Big Bang; pulsars, which were first detected at microwave frequencies. The study of these waves requires very large radio telescopes. * Infrared astronomy studies radiation with a wavelength that is too long to be visible to the naked eye but is shorter than radio waves. Infrared observations are usually made with telescopes similar to the familiar optical telescopes. Objects colder than stars (such as planets) are normally studied at infrared frequencies. * Optical astronomy was the earliest kind of astronomy. Telescopes paired with a charge-coupled device or spectroscopes are the most common instruments used. The Earth's atmosphere interferes somewhat with optical observations, so adaptive optics and space telescopes are used to obtain the highest possible image quality. In this wavelength range, stars are highly visible, and many chemical spectra can be observed to study the chemical composition of stars, galaxies, and nebulae. * Ultraviolet, X-ray and gamma ray astronomy study very energetic processes such as binary pulsars, black holes, magnetars, and many others. These kinds of radiation do not penetrate the Earth's atmosphere well. There are two methods in use to observe this part of the electromagnetic spectrum—space-based telescopes and ground-based imaging air Cherenkov telescopes (IACT). Examples of Observatories of the first type are RXTE, the Chandra X-ray Observatory and the Compton Gamma Ray Observatory. Examples of IACTs are the High Energy Stereoscopic System (H.E.S.S.) and the MAGIC telescope. Other than electromagnetic radiation, few things may be observed from the Earth that originate from great distances. A few gravitational wave observatories have been constructed, but gravitational waves are extremely difficult to detect. Neutrino observatories have also been built, primarily to study the Sun. Cosmic rays consisting of very high-energy particles can be observed hitting the Earth's atmosphere. Observations can also vary in their time scale. Most optical observations take minutes to hours, so phenomena that change faster than this cannot readily be observed. However, historical data on some objects is available, spanning centuries or millennia. On the other hand, radio observations may look at events on a millisecond timescale (millisecond pulsars) or combine years of data (pulsar deceleration studies). The information obtained from these different timescales is very different. The study of the Sun has a special place in observational astrophysics. Due to the tremendous distance of all other stars, the Sun can be observed in a kind of detail unparalleled by any other star. Understanding the Sun serves as a guide to understanding of other stars. The topic of how stars change, or stellar evolution, is often modeled by placing the varieties of star types in their respective positions on the Hertzsprung–Russell diagram, which can be viewed as representing the state of a stellar object, from birth to destruction. == Astrofiżika teorika == Theoretical astrophysicists use a wide variety of tools which include analytical models (for example, polytropes to approximate the behaviors of a star) and computational numerical simulations. Each has some advantages. Analytical models of a process are generally better for giving insight into the heart of what is going on. Numerical models can reveal the existence of phenomena and effects that would otherwise not be seen. Theorists in astrophysics endeavor to create theoretical models and figure out the observational consequences of those models. This helps allow observers to look for data that can refute a model or help in choosing between several alternate or conflicting models. Theorists also try to generate or modify models to take into account new data. In the case of an inconsistency, the general tendency is to try to make minimal modifications to the model to fit the data. In some cases, a large amount of inconsistent data over time may lead to total abandonment of a model. Topics studied by theoretical astrophysicists include stellar dynamics and evolution; galaxy formation and evolution; magnetohydrodynamics; large-scale structure of matter in the universe; origin of cosmic rays; general relativity and physical cosmology, including string cosmology and astroparticle physics. Relativistic astrophysics serves as a tool to gauge the properties of large-scale structures for which gravitation plays a significant role in physical phenomena investigated and as the basis for black hole physics and the study of gravitational waves. Some widely accepted and studied theories and models in astrophysics, now included in the Lambda-CDM model, are the Big Bang, cosmic inflation, dark matter, dark energy and fundamental theories of physics. === Storja u astronomija teorika === Historically, when astronomy was limited by astrometry and observational astronomy, the field of celestial mechanics (CM) was referred to as '''theoretical astronomy'''. Hipparchus made foundational contributions to the field through the development of a numerical observation geometry system. However, Isaac Newton is considered the founder of the field through his development of calculus and the law of universal gravitation and the majority of the field is based on Kepler's laws of planetary motion. Theodor von Oppolzer expanded the work on CM and geodetic astronomy within the field at the University of Vienna in the late 19th century. Soon after the discovery of Cepheid variable stars, theorists shifted from CM and geodesy to the development of theoretical mechanisms for the composition and internal physics of stars. The field then expanded into other areas such as cosmology, plasma physics, and hydrodynamics. In Sweden in the early 1930s, Svein Rosseland funded the Institute of Theoretical Astrophysics, which opened in 1934, to advance what he said had developed into a separate science. In 1966, a small group of astronomers led by Fred Hoyle established the Institute of Theoretical Astronomy at the University of Cambridge to allow theorists to focus entirely on computational research without any teaching responsibilities. Despite that theoretical astronomy and astrophysics were being used interchangeably throughout the 20th century, university courses titled "theoretical astronomy" exclusively taught CM. In 1985, the University of Virginia, which had been home to the largest refractor in the world and used primarily by the United States Naval Observatory, opened the Virginia Institute of Theoretical Astronomy to host research in both theoretical astronomy and astrophysics. Modern theoretical astronomy is the use of mathematical and computational tools to model and predict the motions of astronomical objects. In astronomy curriculum, theoretical astronomy is used in conjunction with observational techniques, and unpaired, the field would not be considered a science. It is foundational in the field of planetary science. == Popolarizzazzjoni == The roots of astrophysics can be found in the seventeenth century emergence of a unified physics, in which the same laws applied to the celestial and terrestrial realms. There were scientists who were qualified in both physics and astronomy who laid the firm foundation for the current science of astrophysics. In modern times, students continue to be drawn to astrophysics due to its popularization by the Royal Astronomical Society and notable educators such as prominent professors Lawrence Krauss, Subrahmanyan Chandrasekhar, Stephen Hawking, Hubert Reeves, Carl Sagan and Patrick Moore. The efforts of the early, late, and present scientists continue to attract young people to study the history and science of astrophysics. The television sitcom show ''The Big Bang Theory'' popularized the field of astrophysics with the general public, and featured some well known scientists like Stephen Hawking and Neil deGrasse Tyson. == Referenzi == bfctoxbwh9zj1f7p403bwfeu2y2ywpz 330005 330003 2026-05-15T16:11:56Z Trigcly 17859 added [[Category:Fiżika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330005 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]]. Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] Observational astronomy is a division of the astronomical science that is concerned with recording and interpreting data, in contrast with theoretical astrophysics, which is mainly concerned with finding out the measurable implications of physical models. It is the practice of observing celestial objects by using telescopes and other astronomical apparatus. Most astrophysical observations are made using the electromagnetic spectrum. * Radio astronomy studies radiation with a wavelength greater than a few millimeters. Example areas of study are radio waves, usually emitted by cold objects such as interstellar gas and dust clouds; the cosmic microwave background radiation which is the redshifted light from the Big Bang; pulsars, which were first detected at microwave frequencies. The study of these waves requires very large radio telescopes. * Infrared astronomy studies radiation with a wavelength that is too long to be visible to the naked eye but is shorter than radio waves. Infrared observations are usually made with telescopes similar to the familiar optical telescopes. Objects colder than stars (such as planets) are normally studied at infrared frequencies. * Optical astronomy was the earliest kind of astronomy. Telescopes paired with a charge-coupled device or spectroscopes are the most common instruments used. The Earth's atmosphere interferes somewhat with optical observations, so adaptive optics and space telescopes are used to obtain the highest possible image quality. In this wavelength range, stars are highly visible, and many chemical spectra can be observed to study the chemical composition of stars, galaxies, and nebulae. * Ultraviolet, X-ray and gamma ray astronomy study very energetic processes such as binary pulsars, black holes, magnetars, and many others. These kinds of radiation do not penetrate the Earth's atmosphere well. There are two methods in use to observe this part of the electromagnetic spectrum—space-based telescopes and ground-based imaging air Cherenkov telescopes (IACT). Examples of Observatories of the first type are RXTE, the Chandra X-ray Observatory and the Compton Gamma Ray Observatory. Examples of IACTs are the High Energy Stereoscopic System (H.E.S.S.) and the MAGIC telescope. Other than electromagnetic radiation, few things may be observed from the Earth that originate from great distances. A few gravitational wave observatories have been constructed, but gravitational waves are extremely difficult to detect. Neutrino observatories have also been built, primarily to study the Sun. Cosmic rays consisting of very high-energy particles can be observed hitting the Earth's atmosphere. Observations can also vary in their time scale. Most optical observations take minutes to hours, so phenomena that change faster than this cannot readily be observed. However, historical data on some objects is available, spanning centuries or millennia. On the other hand, radio observations may look at events on a millisecond timescale (millisecond pulsars) or combine years of data (pulsar deceleration studies). The information obtained from these different timescales is very different. The study of the Sun has a special place in observational astrophysics. Due to the tremendous distance of all other stars, the Sun can be observed in a kind of detail unparalleled by any other star. Understanding the Sun serves as a guide to understanding of other stars. The topic of how stars change, or stellar evolution, is often modeled by placing the varieties of star types in their respective positions on the Hertzsprung–Russell diagram, which can be viewed as representing the state of a stellar object, from birth to destruction. == Astrofiżika teorika == Theoretical astrophysicists use a wide variety of tools which include analytical models (for example, polytropes to approximate the behaviors of a star) and computational numerical simulations. Each has some advantages. Analytical models of a process are generally better for giving insight into the heart of what is going on. Numerical models can reveal the existence of phenomena and effects that would otherwise not be seen. Theorists in astrophysics endeavor to create theoretical models and figure out the observational consequences of those models. This helps allow observers to look for data that can refute a model or help in choosing between several alternate or conflicting models. Theorists also try to generate or modify models to take into account new data. In the case of an inconsistency, the general tendency is to try to make minimal modifications to the model to fit the data. In some cases, a large amount of inconsistent data over time may lead to total abandonment of a model. Topics studied by theoretical astrophysicists include stellar dynamics and evolution; galaxy formation and evolution; magnetohydrodynamics; large-scale structure of matter in the universe; origin of cosmic rays; general relativity and physical cosmology, including string cosmology and astroparticle physics. Relativistic astrophysics serves as a tool to gauge the properties of large-scale structures for which gravitation plays a significant role in physical phenomena investigated and as the basis for black hole physics and the study of gravitational waves. Some widely accepted and studied theories and models in astrophysics, now included in the Lambda-CDM model, are the Big Bang, cosmic inflation, dark matter, dark energy and fundamental theories of physics. === Storja u astronomija teorika === Historically, when astronomy was limited by astrometry and observational astronomy, the field of celestial mechanics (CM) was referred to as '''theoretical astronomy'''. Hipparchus made foundational contributions to the field through the development of a numerical observation geometry system. However, Isaac Newton is considered the founder of the field through his development of calculus and the law of universal gravitation and the majority of the field is based on Kepler's laws of planetary motion. Theodor von Oppolzer expanded the work on CM and geodetic astronomy within the field at the University of Vienna in the late 19th century. Soon after the discovery of Cepheid variable stars, theorists shifted from CM and geodesy to the development of theoretical mechanisms for the composition and internal physics of stars. The field then expanded into other areas such as cosmology, plasma physics, and hydrodynamics. In Sweden in the early 1930s, Svein Rosseland funded the Institute of Theoretical Astrophysics, which opened in 1934, to advance what he said had developed into a separate science. In 1966, a small group of astronomers led by Fred Hoyle established the Institute of Theoretical Astronomy at the University of Cambridge to allow theorists to focus entirely on computational research without any teaching responsibilities. Despite that theoretical astronomy and astrophysics were being used interchangeably throughout the 20th century, university courses titled "theoretical astronomy" exclusively taught CM. In 1985, the University of Virginia, which had been home to the largest refractor in the world and used primarily by the United States Naval Observatory, opened the Virginia Institute of Theoretical Astronomy to host research in both theoretical astronomy and astrophysics. Modern theoretical astronomy is the use of mathematical and computational tools to model and predict the motions of astronomical objects. In astronomy curriculum, theoretical astronomy is used in conjunction with observational techniques, and unpaired, the field would not be considered a science. It is foundational in the field of planetary science. == Popolarizzazzjoni == The roots of astrophysics can be found in the seventeenth century emergence of a unified physics, in which the same laws applied to the celestial and terrestrial realms. There were scientists who were qualified in both physics and astronomy who laid the firm foundation for the current science of astrophysics. In modern times, students continue to be drawn to astrophysics due to its popularization by the Royal Astronomical Society and notable educators such as prominent professors Lawrence Krauss, Subrahmanyan Chandrasekhar, Stephen Hawking, Hubert Reeves, Carl Sagan and Patrick Moore. The efforts of the early, late, and present scientists continue to attract young people to study the history and science of astrophysics. The television sitcom show ''The Big Bang Theory'' popularized the field of astrophysics with the general public, and featured some well known scientists like Stephen Hawking and Neil deGrasse Tyson. == Referenzi == [[Kategorija:Fiżika]] nm0u3lrx9l4mw11btq7fgdserw7h7x9 330006 330005 2026-05-15T16:12:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Astronomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330006 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]]. Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] Observational astronomy is a division of the astronomical science that is concerned with recording and interpreting data, in contrast with theoretical astrophysics, which is mainly concerned with finding out the measurable implications of physical models. It is the practice of observing celestial objects by using telescopes and other astronomical apparatus. Most astrophysical observations are made using the electromagnetic spectrum. * Radio astronomy studies radiation with a wavelength greater than a few millimeters. Example areas of study are radio waves, usually emitted by cold objects such as interstellar gas and dust clouds; the cosmic microwave background radiation which is the redshifted light from the Big Bang; pulsars, which were first detected at microwave frequencies. The study of these waves requires very large radio telescopes. * Infrared astronomy studies radiation with a wavelength that is too long to be visible to the naked eye but is shorter than radio waves. Infrared observations are usually made with telescopes similar to the familiar optical telescopes. Objects colder than stars (such as planets) are normally studied at infrared frequencies. * Optical astronomy was the earliest kind of astronomy. Telescopes paired with a charge-coupled device or spectroscopes are the most common instruments used. The Earth's atmosphere interferes somewhat with optical observations, so adaptive optics and space telescopes are used to obtain the highest possible image quality. In this wavelength range, stars are highly visible, and many chemical spectra can be observed to study the chemical composition of stars, galaxies, and nebulae. * Ultraviolet, X-ray and gamma ray astronomy study very energetic processes such as binary pulsars, black holes, magnetars, and many others. These kinds of radiation do not penetrate the Earth's atmosphere well. There are two methods in use to observe this part of the electromagnetic spectrum—space-based telescopes and ground-based imaging air Cherenkov telescopes (IACT). Examples of Observatories of the first type are RXTE, the Chandra X-ray Observatory and the Compton Gamma Ray Observatory. Examples of IACTs are the High Energy Stereoscopic System (H.E.S.S.) and the MAGIC telescope. Other than electromagnetic radiation, few things may be observed from the Earth that originate from great distances. A few gravitational wave observatories have been constructed, but gravitational waves are extremely difficult to detect. Neutrino observatories have also been built, primarily to study the Sun. Cosmic rays consisting of very high-energy particles can be observed hitting the Earth's atmosphere. Observations can also vary in their time scale. Most optical observations take minutes to hours, so phenomena that change faster than this cannot readily be observed. However, historical data on some objects is available, spanning centuries or millennia. On the other hand, radio observations may look at events on a millisecond timescale (millisecond pulsars) or combine years of data (pulsar deceleration studies). The information obtained from these different timescales is very different. The study of the Sun has a special place in observational astrophysics. Due to the tremendous distance of all other stars, the Sun can be observed in a kind of detail unparalleled by any other star. Understanding the Sun serves as a guide to understanding of other stars. The topic of how stars change, or stellar evolution, is often modeled by placing the varieties of star types in their respective positions on the Hertzsprung–Russell diagram, which can be viewed as representing the state of a stellar object, from birth to destruction. == Astrofiżika teorika == Theoretical astrophysicists use a wide variety of tools which include analytical models (for example, polytropes to approximate the behaviors of a star) and computational numerical simulations. Each has some advantages. Analytical models of a process are generally better for giving insight into the heart of what is going on. Numerical models can reveal the existence of phenomena and effects that would otherwise not be seen. Theorists in astrophysics endeavor to create theoretical models and figure out the observational consequences of those models. This helps allow observers to look for data that can refute a model or help in choosing between several alternate or conflicting models. Theorists also try to generate or modify models to take into account new data. In the case of an inconsistency, the general tendency is to try to make minimal modifications to the model to fit the data. In some cases, a large amount of inconsistent data over time may lead to total abandonment of a model. Topics studied by theoretical astrophysicists include stellar dynamics and evolution; galaxy formation and evolution; magnetohydrodynamics; large-scale structure of matter in the universe; origin of cosmic rays; general relativity and physical cosmology, including string cosmology and astroparticle physics. Relativistic astrophysics serves as a tool to gauge the properties of large-scale structures for which gravitation plays a significant role in physical phenomena investigated and as the basis for black hole physics and the study of gravitational waves. Some widely accepted and studied theories and models in astrophysics, now included in the Lambda-CDM model, are the Big Bang, cosmic inflation, dark matter, dark energy and fundamental theories of physics. === Storja u astronomija teorika === Historically, when astronomy was limited by astrometry and observational astronomy, the field of celestial mechanics (CM) was referred to as '''theoretical astronomy'''. Hipparchus made foundational contributions to the field through the development of a numerical observation geometry system. However, Isaac Newton is considered the founder of the field through his development of calculus and the law of universal gravitation and the majority of the field is based on Kepler's laws of planetary motion. Theodor von Oppolzer expanded the work on CM and geodetic astronomy within the field at the University of Vienna in the late 19th century. Soon after the discovery of Cepheid variable stars, theorists shifted from CM and geodesy to the development of theoretical mechanisms for the composition and internal physics of stars. The field then expanded into other areas such as cosmology, plasma physics, and hydrodynamics. In Sweden in the early 1930s, Svein Rosseland funded the Institute of Theoretical Astrophysics, which opened in 1934, to advance what he said had developed into a separate science. In 1966, a small group of astronomers led by Fred Hoyle established the Institute of Theoretical Astronomy at the University of Cambridge to allow theorists to focus entirely on computational research without any teaching responsibilities. Despite that theoretical astronomy and astrophysics were being used interchangeably throughout the 20th century, university courses titled "theoretical astronomy" exclusively taught CM. In 1985, the University of Virginia, which had been home to the largest refractor in the world and used primarily by the United States Naval Observatory, opened the Virginia Institute of Theoretical Astronomy to host research in both theoretical astronomy and astrophysics. Modern theoretical astronomy is the use of mathematical and computational tools to model and predict the motions of astronomical objects. In astronomy curriculum, theoretical astronomy is used in conjunction with observational techniques, and unpaired, the field would not be considered a science. It is foundational in the field of planetary science. == Popolarizzazzjoni == The roots of astrophysics can be found in the seventeenth century emergence of a unified physics, in which the same laws applied to the celestial and terrestrial realms. There were scientists who were qualified in both physics and astronomy who laid the firm foundation for the current science of astrophysics. In modern times, students continue to be drawn to astrophysics due to its popularization by the Royal Astronomical Society and notable educators such as prominent professors Lawrence Krauss, Subrahmanyan Chandrasekhar, Stephen Hawking, Hubert Reeves, Carl Sagan and Patrick Moore. The efforts of the early, late, and present scientists continue to attract young people to study the history and science of astrophysics. The television sitcom show ''The Big Bang Theory'' popularized the field of astrophysics with the general public, and featured some well known scientists like Stephen Hawking and Neil deGrasse Tyson. == Referenzi == [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Astronomija]] jqdh2jw332wk9pugozi3pdzqoaodz4t 330007 330006 2026-05-15T17:06:05Z Trigcly 17859 /* Astrofiżika osservazzjonali */ 330007 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]]. Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] L-astronomija osservazzjonali hija diviżjoni tax-xjenza astronomika li hija għandha x'taqsam mar-reġistrazzjoni u mal-interpretazzjoni tad-data, b'kuntrast mal-astrofiżika teorika, li b'mod prinċipali għandha x'taqsam mas-sejbien tal-implikazzjonijiet li jistgħu jitkejlu tal-mudelli fiżiċi. Hija l-prattika tal-osservazzjoni tal-oġġetti ċelestjali bl-użu tat-teleskopji u apparati astronomiċi oħra. L-iżjed osservazzjonijiet astrofiżiċi jsiru bl-użu tal-ispettru elettromanjetiku. * Ir-radjoastronomija tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ akbar minn ftit millimetri. Eżempji ta' oqsma ta' studju huma l-mewġ tar-radju, li normalment jiġu emessi minn oġġetti kesħin bħall-gass interstellari u s-sħab tat-trab; ir-radjazzjoni tal-isfond tal-mikromewġ kożmiku li hija d-dawl spostat lejn l-aħmar mill-[[Big Bang]]; il-[[Pulsar|pulsars]], li ġew individwati għall-ewwel darba fil-frekwenzi tal-mikromewġ. L-istudju ta' dan il-mewġ jirrikjedi radjoteleskopji kbar ħafna. * L-astronimija tar-raġġi infraħomor tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ li huwa twil wisq biex ikun viżibbli bl-għajnejn biss iżda iqsar mill-mewġ tar-radju. L-osservazzjonijiet tar-raġġi infraħomor normalment isiru b'teleskopji simili għat-teleskopji ottiċ familjari. L-oġġetti iktar kesħin mill-istilel (bħall-pjaneti) normalment jiġu studjati fil-frekwenzi infraħomor. * L-astronomija ottika kienet l-iżjed tip bikri ta' astronomija. It-teleskopji flimkien ma' apparat akkoppjat b'karga jew spettroskopji huma l-iżjed strumenti komuni li jintużaw. L-atmosfera tad-Dinja tinterferixxi kemxejn mal-osservazzjonijiet ottiċi, għaldaqstant jintużaw ottiċi adattivi u teleskopji spazjali biex tinkiseb l-ogħla kwalità possibbli ta' immaġnijiet. F'din il-medda tat-tul tal-mewġ, l-istilel huma viżibbli ferm, u bosta spettri kimiċi jistgħu jiġu osservati biex tiġi studjata l-kompożizzjoni kimika tal-istilel, tal-galassji u tan-nebuli. * L-astronomija ultravjola, tar-raġġi X u tar-raġġi gamma tistudja proċessi enerġetiċi ħafna bħall-pulsars binarji, il-ħofor suwed, il-manjetars u bosta oħrajn. Dawn it-tipi ta' radjazzjoni ma jippenetrawx l-atmosfera tad-Dinja sew. Hemm żewġ metodi li jintużaw għall-osservazzjoni ta' din il-parti tal-ispettru elettromanjetiku — it-teleskopji bbażati fl-ispazju u t-teleskopji Cherenkov tal-immaġnijiet ibbażati fuq l-art (IACT). Xi eżempji ta' osservatorji tal-ewwel tip huma l-RXTE, l-Osservatorju Chandra tar-Raġġi X u l-Osservatorju Compton tar-Raġġi Gamma. L-eżempji tal-IACTs huma s-Sistema Sterjoskopika b'Enerġija Kbira (H.E.S.S.) u t-teleskopju MAGIC. Apparti r-radjazzjoni elettromanjetika, ftit affarijiet jistgħu jiġu osservati mid-Dinja li joriġinaw minn distanzi kbar. Inbnew ftit osservatorji tal-mewġ gravitazzjonali, iżda l-mewġ gravitazzjonali diffiċli ħafna biex jiġu individwati. L-osservatorji Neutrino nbnew ukoll, primarjament għall-istudju tax-xemx. Ir-raġġi kożmiċi li jikkonsistu minn partikoli ta' enerġija kbira ħafna jistgħu jiġu osservati meta jolqtu l-atmosfera tad-Dinja. L-osservazzjonijiet jistgħu jvarjaw ukoll fl-iskala tal-ħin tagħhom. Il-biċċa l-kbira tal-osservazzjonijiet ottiċi jdumu minuti sa sigħat, għaldaqstant fenomeni li jinbidlu iktar malajr minn hekk ma jistgħux jiġu osservati. Madankollu, id-data storika dwar xi oġġetti hija disponibbli, u tmur lura sekli jew millenji. Min-naħa l-oħra, l-osservazzjonijiet bir-radju jistgħu jħarsu lejn avvenimenti fuq skala tal-ħin tal-millisekondi (pulsars tal-millisekondi) jew jikkombinaw snin ta' data (l-istudji tad-deċellerazzjoni tal-pulsars). L-informazzjoni li tinkiseb minn dawn l-iskali tal-ħin differenti hija differenti ħafna. The study of the Sun has a special place in observational astrophysics. Due to the tremendous distance of all other stars, the Sun can be observed in a kind of detail unparalleled by any other star. Understanding the Sun serves as a guide to understanding of other stars. The topic of how stars change, or stellar evolution, is often modeled by placing the varieties of star types in their respective positions on the Hertzsprung–Russell diagram, which can be viewed as representing the state of a stellar object, from birth to destruction. == Astrofiżika teorika == Theoretical astrophysicists use a wide variety of tools which include analytical models (for example, polytropes to approximate the behaviors of a star) and computational numerical simulations. Each has some advantages. Analytical models of a process are generally better for giving insight into the heart of what is going on. Numerical models can reveal the existence of phenomena and effects that would otherwise not be seen. Theorists in astrophysics endeavor to create theoretical models and figure out the observational consequences of those models. This helps allow observers to look for data that can refute a model or help in choosing between several alternate or conflicting models. Theorists also try to generate or modify models to take into account new data. In the case of an inconsistency, the general tendency is to try to make minimal modifications to the model to fit the data. In some cases, a large amount of inconsistent data over time may lead to total abandonment of a model. Topics studied by theoretical astrophysicists include stellar dynamics and evolution; galaxy formation and evolution; magnetohydrodynamics; large-scale structure of matter in the universe; origin of cosmic rays; general relativity and physical cosmology, including string cosmology and astroparticle physics. Relativistic astrophysics serves as a tool to gauge the properties of large-scale structures for which gravitation plays a significant role in physical phenomena investigated and as the basis for black hole physics and the study of gravitational waves. Some widely accepted and studied theories and models in astrophysics, now included in the Lambda-CDM model, are the Big Bang, cosmic inflation, dark matter, dark energy and fundamental theories of physics. === Storja u astronomija teorika === Historically, when astronomy was limited by astrometry and observational astronomy, the field of celestial mechanics (CM) was referred to as '''theoretical astronomy'''. Hipparchus made foundational contributions to the field through the development of a numerical observation geometry system. However, Isaac Newton is considered the founder of the field through his development of calculus and the law of universal gravitation and the majority of the field is based on Kepler's laws of planetary motion. Theodor von Oppolzer expanded the work on CM and geodetic astronomy within the field at the University of Vienna in the late 19th century. Soon after the discovery of Cepheid variable stars, theorists shifted from CM and geodesy to the development of theoretical mechanisms for the composition and internal physics of stars. The field then expanded into other areas such as cosmology, plasma physics, and hydrodynamics. In Sweden in the early 1930s, Svein Rosseland funded the Institute of Theoretical Astrophysics, which opened in 1934, to advance what he said had developed into a separate science. In 1966, a small group of astronomers led by Fred Hoyle established the Institute of Theoretical Astronomy at the University of Cambridge to allow theorists to focus entirely on computational research without any teaching responsibilities. Despite that theoretical astronomy and astrophysics were being used interchangeably throughout the 20th century, university courses titled "theoretical astronomy" exclusively taught CM. In 1985, the University of Virginia, which had been home to the largest refractor in the world and used primarily by the United States Naval Observatory, opened the Virginia Institute of Theoretical Astronomy to host research in both theoretical astronomy and astrophysics. Modern theoretical astronomy is the use of mathematical and computational tools to model and predict the motions of astronomical objects. In astronomy curriculum, theoretical astronomy is used in conjunction with observational techniques, and unpaired, the field would not be considered a science. It is foundational in the field of planetary science. == Popolarizzazzjoni == The roots of astrophysics can be found in the seventeenth century emergence of a unified physics, in which the same laws applied to the celestial and terrestrial realms. There were scientists who were qualified in both physics and astronomy who laid the firm foundation for the current science of astrophysics. In modern times, students continue to be drawn to astrophysics due to its popularization by the Royal Astronomical Society and notable educators such as prominent professors Lawrence Krauss, Subrahmanyan Chandrasekhar, Stephen Hawking, Hubert Reeves, Carl Sagan and Patrick Moore. The efforts of the early, late, and present scientists continue to attract young people to study the history and science of astrophysics. The television sitcom show ''The Big Bang Theory'' popularized the field of astrophysics with the general public, and featured some well known scientists like Stephen Hawking and Neil deGrasse Tyson. == Referenzi == [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Astronomija]] 50kufcsn4tlumi9uhkfmbdfq6juiyiv 330023 330007 2026-05-16T07:15:13Z Trigcly 17859 /* Astrofiżika osservazzjonali */ 330023 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]]. Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] L-astronomija osservazzjonali hija diviżjoni tax-xjenza astronomika li hija għandha x'taqsam mar-reġistrazzjoni u mal-interpretazzjoni tad-data, b'kuntrast mal-astrofiżika teorika, li b'mod prinċipali għandha x'taqsam mas-sejbien tal-implikazzjonijiet li jistgħu jitkejlu tal-mudelli fiżiċi. Hija l-prattika tal-osservazzjoni tal-oġġetti ċelestjali bl-użu tat-teleskopji u apparati astronomiċi oħra. L-iżjed osservazzjonijiet astrofiżiċi jsiru bl-użu tal-ispettru elettromanjetiku. * Ir-radjoastronomija tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ akbar minn ftit millimetri. Eżempji ta' oqsma ta' studju huma l-mewġ tar-radju, li normalment jiġu emessi minn oġġetti kesħin bħall-gass interstellari u s-sħab tat-trab; ir-radjazzjoni tal-isfond tal-mikromewġ kożmiku li hija d-dawl spostat lejn l-aħmar mill-[[Big Bang]]; il-[[Pulsar|pulsars]], li ġew individwati għall-ewwel darba fil-frekwenzi tal-mikromewġ. L-istudju ta' dan il-mewġ jirrikjedi radjoteleskopji kbar ħafna. * L-astronimija tar-raġġi infraħomor tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ li huwa twil wisq biex ikun viżibbli bl-għajnejn biss iżda iqsar mill-mewġ tar-radju. L-osservazzjonijiet tar-raġġi infraħomor normalment isiru b'teleskopji simili għat-teleskopji ottiċ familjari. L-oġġetti iktar kesħin mill-istilel (bħall-pjaneti) normalment jiġu studjati fil-frekwenzi infraħomor. * L-astronomija ottika kienet l-iżjed tip bikri ta' astronomija. It-teleskopji flimkien ma' apparat akkoppjat b'karga jew spettroskopji huma l-iżjed strumenti komuni li jintużaw. L-atmosfera tad-Dinja tinterferixxi kemxejn mal-osservazzjonijiet ottiċi, għaldaqstant jintużaw ottiċi adattivi u teleskopji spazjali biex tinkiseb l-ogħla kwalità possibbli ta' immaġnijiet. F'din il-medda tat-tul tal-mewġ, l-istilel huma viżibbli ferm, u bosta spettri kimiċi jistgħu jiġu osservati biex tiġi studjata l-kompożizzjoni kimika tal-istilel, tal-galassji u tan-nebuli. * L-astronomija ultravjola, tar-raġġi X u tar-raġġi gamma tistudja proċessi enerġetiċi ħafna bħall-pulsars binarji, il-ħofor suwed, il-manjetars u bosta oħrajn. Dawn it-tipi ta' radjazzjoni ma jippenetrawx l-atmosfera tad-Dinja sew. Hemm żewġ metodi li jintużaw għall-osservazzjoni ta' din il-parti tal-ispettru elettromanjetiku — it-teleskopji bbażati fl-ispazju u t-teleskopji Cherenkov tal-immaġnijiet ibbażati fuq l-art (IACT). Xi eżempji ta' osservatorji tal-ewwel tip huma l-RXTE, l-Osservatorju Chandra tar-Raġġi X u l-Osservatorju Compton tar-Raġġi Gamma. L-eżempji tal-IACTs huma s-Sistema Sterjoskopika b'Enerġija Kbira (H.E.S.S.) u t-teleskopju MAGIC. Apparti r-radjazzjoni elettromanjetika, ftit affarijiet jistgħu jiġu osservati mid-Dinja li joriġinaw minn distanzi kbar. Inbnew ftit osservatorji tal-mewġ gravitazzjonali, iżda l-mewġ gravitazzjonali diffiċli ħafna biex jiġu individwati. L-osservatorji Neutrino nbnew ukoll, primarjament għall-istudju tax-xemx. Ir-raġġi kożmiċi li jikkonsistu minn partikoli ta' enerġija kbira ħafna jistgħu jiġu osservati meta jolqtu l-atmosfera tad-Dinja. L-osservazzjonijiet jistgħu jvarjaw ukoll fl-iskala tal-ħin tagħhom. Il-biċċa l-kbira tal-osservazzjonijiet ottiċi jdumu minuti sa sigħat, għaldaqstant fenomeni li jinbidlu iktar malajr minn hekk ma jistgħux jiġu osservati. Madankollu, id-data storika dwar xi oġġetti hija disponibbli, u tmur lura sekli jew millenji. Min-naħa l-oħra, l-osservazzjonijiet bir-radju jistgħu jħarsu lejn avvenimenti fuq skala tal-ħin tal-millisekondi (pulsars tal-millisekondi) jew jikkombinaw snin ta' data (l-istudji tad-deċellerazzjoni tal-pulsars). L-informazzjoni li tinkiseb minn dawn l-iskali tal-ħin differenti hija differenti ħafna. L-istudju tax-xemx għandu post speċjali fl-astrofiżika osservazzjonali. Minħabba d-distanza enormi tal-istilel l-oħra kollha, ix-xemx tista' tiġi osservata b'dettall uniku meta mqabbel ma' kwalunkwe stilla oħra. Il-fehim tax-xemx iservi bħala gwida għall-fehim ta' stilel oħra. Is-suġġett ta' kif l-istilel jinbidlu, jew l-evoluzzjoni stellari, spiss huwa mmudellat bit-tqegħid ta' varjetajiet ta' tipi ta' stilel fil-pożizzjonijiet rispettivi tagħhom fid-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell, li tista' titqies bħala r-rappreżentazzjoni tal-istat ta' oġġett stellari, mit-twelid sal-qerda. == Astrofiżika teorika == L-astrofiżiċi teoriċi jużaw varjetà wiesgħa ta' għodod li jinkludu l-mudelli analitiċi (pereżempju, il-politropi għall-approssimizzazzjoni tal-imġiba ta' stilla) u s-simulazzjonijiet numeriċi komputazzjonali. Kull għodda għandha xi vantaġġi. Il-mudelli analitiċi ta' proċess ġeneralment ikunu aħjar biex jagħtu ħjiel dwar il-qalba ta' x'inhu jiġri. Il-mudelli numeriċi jistgħu jiżvelaw l-eżistenza ta' fenomeni u ta' effetti li kieku ma jkunux viżibbli mod ieħor. It-teoriċi fl-astrofiżika jagħmlu ħilithom biex joħolqu mudelli teoriċi u jifhmu l-konsegwenzi osservazzjonali ta' dawk il-mudelli. Dan jgħid biex l-osservaturi jfittxu d-data li tkun tista' tirrifjuta mudell jew tgħin fl-għażla bejn diversi mudelli differenti jew kunfliġġenti. It-teoriċi jippruvaw ukoll jiġġeneraw jew jimmodifikaw mudelli biex iqisu data ġdida. Fil-każ ta' inkonsistenza, it-tendenza ġenerali hi li jippruvaw jagħmlu modifiki minimi fil-mudell skont id-data. F'xi każijiet, ammont kbir ta' data inkonsistenti maż-żmien jaf twassal għall-abbandun totali ta' mudell. Is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi jinkludu d-dinamika u l-evoluzzjoni stellari, il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika, l-istruttura fuq skala kbira tal-materja fl-univers, l-oriġini tar-raġġi kożmiċi, ir-relattività ġenerali u l-kożmoloġija fiżika, inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. L-astrofiżika relattivistika sservi bħala għodda biex jitkejlu l-proprjetajiet tal-istrutturi fuq skala kbira li għalihom il-gravitazzjoni taqdi rwol sinifikanti fil-fenomeni fiżiċi investigati u sservi bħala l-bażi għall-fiżika tal-ħofor suwed u għall-istudju tal-mewġ gravitazzjonali. Xi teoriji u mudelli studjati u aċċettati b'mod wiesa' fl-astrofiżika, issa inklużi fil-mudell ta' Lambda-CDM, huma l-Big Bang, l-inflazzjoni kożmika, il-materja skura, l-enerġija skura u t-teoriji fundamentali tal-fiżika. === Storja u astronomija teorika === Storikament, meta l-astronomija kienet limitat għall-astrometrija u għall-astronomija osservazzjonali, il-qasam tal-mekkanika ċelestjali (MĊ) kien imsejjaħ astronomija teorika. [[Hipparchus]] ta kontributi fundamentali lill-qasam permezz tal-iżvilupp ta' sistema [[Ġeometrija|ġeometrika]] tal-osservazzjoni numerika. Madankollu, Isaac Newton jitqies bħala l-fundatur tal-qasam permezz tal-iżvilupp tal-kalkolu u tal-liġi tal-gravitazzjoni universali, u l-biċċa l-kbira tal-qasam huwa bbażat fuq il-liġijiet ta' Kepler taċ-ċaqliq planetarju. [[Theodor von Oppolzer]] wessa' x-xogħol fuq il-MĊ u l-astronomija ġeodetika fi ħdan il-qasam fl-Università ta' [[Vjenna]] fl-aħħar tas-seklu 19. Ftit wara l-iskoperta tal-istilel varjabbli ta' Cepheid, it-teoriċi xeħtu l-attenzjoni tagħhom mill-MĊ u l-ġeodeżija għall-iżvilupp ta' mekkaniżmi teoriċi għall-kompożizzjoni u għall-fiżika interna tal-istilel. Il-qasam imbagħad twessa' biex jinkludi oqsma oħra bħall-kożmoloġija, il-fiżika tal-plażma u l-idrodinamika. Fl-[[Żvezja|Iżvezja]] fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20, [[Svein Rosseland]] iffinanzja l-Istitut tal-Astrofiżika Teorika, li fetaħ fl-1934, biex javvanza dak li skontu kien żviluppa fi xjenza separata. Fl-1966, grupp żgħir ta' astronomi mmexxija minn [[Fred Hoyle]] stabbilixxa l-Istitut tal-Astronomija Teorika fl-Università ta' Cambridge biex it-teoriċi jkunu jistgħu jiffukaw għalkollox fuq ir-riċerka komputazzjonali mingħajr l-ebda responsabbiltà ta' tagħlim. Minkejja li l-astronomija teorika u l-astrofiżika teorika kienu qed jintużaw b'mod interskambjabbli matul is-seklu 20, il-korsijiet tal-università msejħa "astronimija teorika" kien jgħallmu l-MĊ b'mod esklużiv. Fl-1985, l-Università ta' Virginia, li kienet tospita l-ikbar refrattur fid-dinja li kien jintuża primarjament mill-Osservatorju Navali tal-Istati Uniti, fetħet l-Istitut tal-Astronomija Teorika ta' Virginia biex jospita r-riċerka kemm fl-astronomija teorika kif ukoll fl-astrofiżika teorika. L-astronomija teorika moderna hija l-użu ta' għodod [[Matematika|matematiċi]] u komputazzjonali għall-immudellar u għat-tbassir taċ-ċaqliq tal-oġġetti astronomiċi. Fil-kurrikulu tal-astronomija, l-astronomija teorika tintuża flimkien ma' tekniki osservazzjonali, u mingħajr ma jitqiesu flimkien, il-qasam kieku ma jitqiesx xjenza. Dan kien fundamentali fil-qasam tax-xjenza planetarja. == Popolarizzazzjoni == L-għeruq tal-astrofiżika jmorru lura għas-seklu 17 meta feġġet il-fiżika unifikata, fejn l-istess liġijiet kienu japplikaw għall-isferi ċelestjali u terrestri. Kien hemm xjenzati li kienu kkwalifikati fil-fiżika u fl-astronomija li stabbilew pedamenti soda għax-xjenza attwali tal-astrofiżika. Fiż-żminijiet moderni, l-istudenti għadhom jiġu attirati lejn l-astrofiżika bis-saħħa tal-popolarizzazzjoni tagħha mis-Soċjetà Astronomika Rjali u edukaturi notevoli bħall-professuri prominenti [[Lawrence Krauss]], [[Subrahmanyan Chandrasekhar]], [[Stephen Hawking]], [[Hubert Reeves]], [[Carl Sagan]] u [[Patrick Moore]]. L-isforzi tax-xjenzati bikrin, tal-imgħoddi u tal-preżent għadhom jattiraw liż-żagħżagħ għall-istudju tal-istorja u tax-xjenza tal-astrofiżika. L-ispettaklu televiżiv ''The Big Bang Theory'' popolarizza l-qasam tal-astrofiżika mal-pubbliku ġenerali, u kien jinkludi xi xjenzati magħrufa sew bħal Stephen Hawking u [[Neil deGrasse Tyson]]. == Referenzi == [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Astronomija]] 7cfze9a6pxt4avtytk21w93hrbiwkb8 330024 330023 2026-05-16T07:16:21Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330024 wikitext text/x-wiki [[Stampa:NIEdot362.jpg|daqsminuri|Tqabbil tal-bidu tas-seklu 20 tal-ispettri elementari, solari u stellari.]] L-'''astrofiżika''' hija [[xjenza]] li tapplika l-metodi u l-prinċipji tal-[[fiżika]] u tal-[[kimika]] fl-istudju tal-oġġetti u tal-fenomeni [[Astronomija|astronomiċi]] inkluż l-[[univers]].<ref>Maoz, Dan (2016). ''Astrophysics in a Nutshell''. Princeton University Press. p. 272. ISBN <bdi>978-1400881178</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics|titlu=Definition of ASTROPHYSICS|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-16}}</ref> Bħala wieħed mill-fundaturi tad-dixxiplina, [[James Keeler]] qal li l-astrofiżika "tipprova taċċerta n-natura tal-korpi tas-smewwiet, iktar milli l-pożizzjonijiet jew iċ-ċaqliq tagħhom fl-ispazju — x'inhuma, iktar milli fejn jinsabu", xi ħaġa li tiġi studjata fil-mekkanika ċelestjali. Fost is-suġġetti studjati hemm ix-[[xemx]] (fiżika solari), [[Stilla|stilel]] oħra, [[Galassja|galassji]], [[Pjaneta|pjaneti]] ekstrasolari, il-mezz interstellari u l-isfond tal-mikromewġ kożmiku. L-emissjonijiet minn dawn l-oġġetti jiġu eżaminati fil-partijiet kollha tal-ispettru elettromanjetiku, u l-proprjetajiet eżaminati jinkludu l-luminożità, id-densità, it-temperatura u l-kompożizzjoni kimika. Peress li l-astrofiżika hija suġġett wiesa' ħafna, l-astrofiżiċi japplikaw kunċetti u metodi minn bosta dixxiplini tal-fiżika, fosthom il-mekkanika klassika, l-elettromanjetiżmu, il-mekkanika statistika, it-termodinamika, il-mekkanika kwantistika, ir-[[Relattività ġenerali|relattività]], il-fiżika nukleari u tal-partikoli, u l-fiżika atomika u molekolari. Fil-prattika, ir-riċerka astronomika moderna spiss tinvolvi xogħol sostanzjali fl-oqsma tal-fiżika teorika u osservazzjonali. Xi oqsma ta' studju għall-astrofiżiċi jinkludu l-proprjetajiet tal-materja skura, l-enerġija skura, il-[[Ħofra sewda|ħofor suwed]] u korpi ċelestjali oħra; u l-oriġini u d-destin aħħari tal-univers. Fost is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi hemm ukoll il-formazzjoni u l-[[evoluzzjoni]] tas-[[Sistema Solari]]; id-dinamika u l-evoluzzjoni stellari; il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika; l-istruttura tal-materja fuq skala kbira fl-univers; ir-raġġi kożmiċi; ir-relattività ġenerali, ir-relattività speċjali u l-kożmoloġija kwantistika u fiżika (l-istudju fiżiku tal-istrutturi bl-ikbar skala tal-univers), inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. == [[Storja]] == L-astronomija hija xjenza tal-qedem, li ilha sseparata mill-istudju tal-fiżika terrestri. Skont il-viżjoni tad-[[Id-Dinja|dinja]] ta' [[Aristotli]], il-korpi fis-sema dehru qishom sferi li ma jinbidlux, b'ċaqliq uniformi f'ċirku, filwaqt li d-dinja terrestri kienet il-post fejn kienu jseħħu t-tkabbir u d-deterjorament u li fiha ċ-ċaqliq naturali kien f'linja dritta u kien jintemm meta l-oġġett li kien ikun qed jiċċaqlaq kien jasal sad-destinazzjoni tiegħu. B'hekk, kien maħsub li r-reġjun ċelestjali kien magħmul minn tip ta' materja differenti għalkollox minn dik fl-isfera terrestri; jew in-nar kif sostna [[Platun]], jew l-''Aether'' kif sostna Aristotli. Matul is-[[seklu 17]], filosfi naturali bħal [[Galileo Galilei|Galileo]], [[René Descartes|Descartes]] u [[Isaac Newton|Newton]] bdew isostnu li r-reġjuni ċelestjali u terrestri kienu magħmulin minn tipi simili ta' materjal u kienu soġġetti għall-istess liġijiet naturali. L-isfida tagħhom kienet li l-għodod kienu għadhom ma ġewx ivvintati sabiex bihom imbagħad setgħu juru bil-provi dawn il-ħsibijiet. Għall-biċċa l-kbira tas-seklu 19, ir-riċerka astronomika kienet iffukati fuq ix-xogħol ta' rutina tal-kejl tal-pożizzjonijiet u tal-kejl taċ-ċaqliq tal-oġġett astronomiċi. Astronomija ġdida, li f'qasir żmien bdiet tissejjaħ astrofiżika, bdiet tfeġġ meta [[William Hyde Wollaston]] u [[Joseph von Fraunhofer]] skoprew b'mod indipendenti li bid-dekompożizzjoni tad-dawl tax-xemx, għadd ta' linji skuri (reġjuni fejn kien hemm inqas dawl jew l-ebda dawl) ġew osservati fl-ispettru. Sal-1860 il-fiżiku [[Gustav Kirchhoff]] u l-kimiku [[Robert Bunsen]] kienu wrew li l-linji skuri fl-ispettru solari kienu jikkorrispondu għal linji jgħajtu fl-ispettri tal-gassijiet magħrufa, jiġifieri linji speċifiċi li jikkorrispondu għal [[Elementi Kimiċi|elementi kimiċi]] uniċi. Kirchhoff iddeduċa li l-linji skuri fl-ispettru solari huma kkawżati mill-assorbiment mill-elementi kimiċi fl-[[atmosfera]] solari. B'dan il-mod intwera bil-provi li l-elementi kimiċi fix-xemx u fl-istilel kienu jinsabu fid-Dinja wkoll. Fost dawk li estendew l-istudju tal-ispettri solari u stellari kien hemm [[Norman Lockyer]], li fl-1868 individwa linji radjanti kif ukoll skuri fl-ispettri solari. Flimkien mal-kimiku [[Edward Frankland]] investiga l-ispettri tal-elementi f'diversi temperaturi u pressjonijiet, u ma setax jassoċja linja [[Isfar|safra]] fl-ispettru solari ma' xi elementi magħrufa. B'hekk sostna li l-linja kienet tirrappreżenta element ġdid, li sejjaħ [[elju]], għax-xemx ippersonifikata Griega ''Helios''. Fl-1885, [[Edward C. Pickering]] wettaq programm ambizzjuż ta' klassifikazzjoni spettrali stellari fl-Osservatorju tal-Kulleġġ ta' Harvard, fejn tim ta' komputazzjonisti femminili, b'mod partikolari [[Williamina Fleming]], [[Antonia Maury]] u [[Annie Jump Cannon]], ikklassifikaw l-ispettri rreġistrati fuq pjanċi fotografiċi. Sal-1890 kien tħejja katalogu ta' iktar minn 10,000 stilla raggruppati fi 13-il tip spettrali. Wara l-viżjoni ta' Pickering, sal-1924 Cannon espandiet il-katalogu għal disa' volumi u iktar minn kwart ta' miljun stilla, u żviluppat l-Iskema tal-Klassifikazzjoni ta' Harvard li ġiet aċċettata għall-użu dinji fl-1922. Fl-1895, [[George Ellery Hale]] u [[James E. Keeler]], flimkien ma' grupp ta' għaxar editur mill-[[Ewropa]] u mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], stabbilew ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''. Kien maħsub li l-ġurnal kien se jimla l-vojt bejn il-ġurnali fl-astronomija u l-fiżika, u jipprovdi lok għall-pubblikazzjoni ta' artikli dwar l-applikazzjonijiet astronomiċi tal-ispettroskopju; għar-riċerka tal-laboratorju alleata mill-qrib mal-fiżika astronomika, inkluż id-determinazzjoni tat-tul tal-mewġ tal-ispettri metalliċi u gassużi u l-esperimenti dwar ir-radjazzjoni u l-assorbiment; għat-teoriji dwar ix-xemx, il-[[qamar]], il-[[Kometa|kometi]], il-pjaneti, il-meteori u n-nebuli; u għall-istrumentazzjoni għat-teleskopji u l-laboratorji. Għall-ħabta tal-1920, wara l-iskoperta tad-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell li għadha tintuża bħala l-bażi għall-klassifikazzjoni tal-istilel u l-evoluzzjoni tagħhom, [[Arthur Eddington]] antiċipa l-iskoperta u l-mekkaniżmu tal-proċessi tal-fużjoni nukleari fl-istilel, fis-saġġ tiegħu ''Il-Kostituzzjoni Interna tal-Istilel''. Dak iż-żmien, is-sors tal-enerġija stellari kien misteru assolut; Eddington spekula sew li s-sors kienet il-fużjoni tal-[[idroġenu]] fl-elju, li kienet tillibera enerġija enormi skont l-ekwazzjoni ta' [[Albert Einstein|Einstein]] ''E = mc²''. Dan kien żvilupp partikolarment notevoli peress li dak iż-żmien il-fużjoni tal-ħin u l-enerġija termonukleari, u anke li l-istilel huma komposti fil-biċċa l-kbira mill-idroġenu, kienu skoperti li kienu għadhom ma sarux. Fl-1925 [[Cecilia Helena Payne]] (iktar 'il quddiem Cecilia Payne-Gaposchkin) kitbet teżi influwenti tad-dottorat fil-Kulleġġ ta' Radcliffe, fejn applikat it-teorija tal-jonizzazzjoni ta' Saha għall-atmosferi stellari biex torbot il-klassijiet spettrali mat-temperatura tal-istilel. L-iktar ħaġa sinifikanti kienet li skopriet li l-idroġenu u l-elju kienu l-komponenti prinċipali tal-istilel, u mhux il-kompożizzjoni tad-Dinja. Minkejja s-suġġeriment ta' Eddington, l-iskoperta tant ma kinitx mistennija li l-qarrejja tat-teżi tagħha (inkluż Russell) ikkonvinċewha timmodifika l-konklużjoni qabel il-pubblikazzjoni. Madankollu, ir-riċerka li saret iktar 'il quddiem ikkonfermat l-iskoperta tagħha. Sal-aħħar tas-seklu 20, l-istudji tal-ispettri astronomiċi kienu espandew biex ikopru t-tul tal-mewġ mill-mewġ tar-radju sal-mewġ ottiku, ir-raġġi X u l-mewġ gamma. Fis-seklu 21, espandew iktar biex jinkludu l-osservazzjonijiet abbażi tal-mewġ gravitazzjonali. == Astrofiżika osservazzjonali == [[Stampa:N 63A- Chandra and Hubble - Heic0507f.tif|daqsminuri|Il-fdal tas-[[supernova]] LMC N 63A b'immaġni bir-raġġi X ([[Ikħal|blu]]), bil-mewġ ottiku ([[aħdar]]) u bil-mewġ tar-radju ([[aħmar]]). Id-dija tar-raġġi X ġejja minn materjal imsaħħan sa madwar 10 miljun grad Ċelsju permezz ta' mewġa ta' xokk iġġenerata mill-isplużjoni tas-supernova.]] L-astronomija osservazzjonali hija diviżjoni tax-xjenza astronomika li hija għandha x'taqsam mar-reġistrazzjoni u mal-interpretazzjoni tad-data, b'kuntrast mal-astrofiżika teorika, li b'mod prinċipali għandha x'taqsam mas-sejbien tal-implikazzjonijiet li jistgħu jitkejlu tal-mudelli fiżiċi. Hija l-prattika tal-osservazzjoni tal-oġġetti ċelestjali bl-użu tat-teleskopji u apparati astronomiċi oħra. L-iżjed osservazzjonijiet astrofiżiċi jsiru bl-użu tal-ispettru elettromanjetiku. * Ir-radjoastronomija tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ akbar minn ftit millimetri. Eżempji ta' oqsma ta' studju huma l-mewġ tar-radju, li normalment jiġu emessi minn oġġetti kesħin bħall-gass interstellari u s-sħab tat-trab; ir-radjazzjoni tal-isfond tal-mikromewġ kożmiku li hija d-dawl spostat lejn l-aħmar mill-[[Big Bang]]; il-[[Pulsar|pulsars]], li ġew individwati għall-ewwel darba fil-frekwenzi tal-mikromewġ. L-istudju ta' dan il-mewġ jirrikjedi radjoteleskopji kbar ħafna. * L-astronimija tar-raġġi infraħomor tistudja r-radjazzjoni b'tul tal-mewġ li huwa twil wisq biex ikun viżibbli bl-għajnejn biss iżda iqsar mill-mewġ tar-radju. L-osservazzjonijiet tar-raġġi infraħomor normalment isiru b'teleskopji simili għat-teleskopji ottiċ familjari. L-oġġetti iktar kesħin mill-istilel (bħall-pjaneti) normalment jiġu studjati fil-frekwenzi infraħomor. * L-astronomija ottika kienet l-iżjed tip bikri ta' astronomija. It-teleskopji flimkien ma' apparat akkoppjat b'karga jew spettroskopji huma l-iżjed strumenti komuni li jintużaw. L-atmosfera tad-Dinja tinterferixxi kemxejn mal-osservazzjonijiet ottiċi, għaldaqstant jintużaw ottiċi adattivi u teleskopji spazjali biex tinkiseb l-ogħla kwalità possibbli ta' immaġnijiet. F'din il-medda tat-tul tal-mewġ, l-istilel huma viżibbli ferm, u bosta spettri kimiċi jistgħu jiġu osservati biex tiġi studjata l-kompożizzjoni kimika tal-istilel, tal-galassji u tan-nebuli. * L-astronomija ultravjola, tar-raġġi X u tar-raġġi gamma tistudja proċessi enerġetiċi ħafna bħall-pulsars binarji, il-ħofor suwed, il-manjetars u bosta oħrajn. Dawn it-tipi ta' radjazzjoni ma jippenetrawx l-atmosfera tad-Dinja sew. Hemm żewġ metodi li jintużaw għall-osservazzjoni ta' din il-parti tal-ispettru elettromanjetiku — it-teleskopji bbażati fl-ispazju u t-teleskopji Cherenkov tal-immaġnijiet ibbażati fuq l-art (IACT). Xi eżempji ta' osservatorji tal-ewwel tip huma l-RXTE, l-Osservatorju Chandra tar-Raġġi X u l-Osservatorju Compton tar-Raġġi Gamma. L-eżempji tal-IACTs huma s-Sistema Sterjoskopika b'Enerġija Kbira (H.E.S.S.) u t-teleskopju MAGIC. Apparti r-radjazzjoni elettromanjetika, ftit affarijiet jistgħu jiġu osservati mid-Dinja li joriġinaw minn distanzi kbar. Inbnew ftit osservatorji tal-mewġ gravitazzjonali, iżda l-mewġ gravitazzjonali diffiċli ħafna biex jiġu individwati. L-osservatorji Neutrino nbnew ukoll, primarjament għall-istudju tax-xemx. Ir-raġġi kożmiċi li jikkonsistu minn partikoli ta' enerġija kbira ħafna jistgħu jiġu osservati meta jolqtu l-atmosfera tad-Dinja. L-osservazzjonijiet jistgħu jvarjaw ukoll fl-iskala tal-ħin tagħhom. Il-biċċa l-kbira tal-osservazzjonijiet ottiċi jdumu minuti sa sigħat, għaldaqstant fenomeni li jinbidlu iktar malajr minn hekk ma jistgħux jiġu osservati. Madankollu, id-data storika dwar xi oġġetti hija disponibbli, u tmur lura sekli jew millenji. Min-naħa l-oħra, l-osservazzjonijiet bir-radju jistgħu jħarsu lejn avvenimenti fuq skala tal-ħin tal-millisekondi (pulsars tal-millisekondi) jew jikkombinaw snin ta' data (l-istudji tad-deċellerazzjoni tal-pulsars). L-informazzjoni li tinkiseb minn dawn l-iskali tal-ħin differenti hija differenti ħafna. L-istudju tax-xemx għandu post speċjali fl-astrofiżika osservazzjonali. Minħabba d-distanza enormi tal-istilel l-oħra kollha, ix-xemx tista' tiġi osservata b'dettall uniku meta mqabbel ma' kwalunkwe stilla oħra. Il-fehim tax-xemx iservi bħala gwida għall-fehim ta' stilel oħra. Is-suġġett ta' kif l-istilel jinbidlu, jew l-evoluzzjoni stellari, spiss huwa mmudellat bit-tqegħid ta' varjetajiet ta' tipi ta' stilel fil-pożizzjonijiet rispettivi tagħhom fid-dijagramma ta' Hertzsprung–Russell, li tista' titqies bħala r-rappreżentazzjoni tal-istat ta' oġġett stellari, mit-twelid sal-qerda. == Astrofiżika teorika == L-astrofiżiċi teoriċi jużaw varjetà wiesgħa ta' għodod li jinkludu l-mudelli analitiċi (pereżempju, il-politropi għall-approssimizzazzjoni tal-imġiba ta' stilla) u s-simulazzjonijiet numeriċi komputazzjonali. Kull għodda għandha xi vantaġġi. Il-mudelli analitiċi ta' proċess ġeneralment ikunu aħjar biex jagħtu ħjiel dwar il-qalba ta' x'inhu jiġri. Il-mudelli numeriċi jistgħu jiżvelaw l-eżistenza ta' fenomeni u ta' effetti li kieku ma jkunux viżibbli mod ieħor. It-teoriċi fl-astrofiżika jagħmlu ħilithom biex joħolqu mudelli teoriċi u jifhmu l-konsegwenzi osservazzjonali ta' dawk il-mudelli. Dan jgħid biex l-osservaturi jfittxu d-data li tkun tista' tirrifjuta mudell jew tgħin fl-għażla bejn diversi mudelli differenti jew kunfliġġenti. It-teoriċi jippruvaw ukoll jiġġeneraw jew jimmodifikaw mudelli biex iqisu data ġdida. Fil-każ ta' inkonsistenza, it-tendenza ġenerali hi li jippruvaw jagħmlu modifiki minimi fil-mudell skont id-data. F'xi każijiet, ammont kbir ta' data inkonsistenti maż-żmien jaf twassal għall-abbandun totali ta' mudell. Is-suġġetti studjati mill-astrofiżiċi teoriċi jinkludu d-dinamika u l-evoluzzjoni stellari, il-formazzjoni u l-evoluzzjoni tal-galassji, il-manjetoidrodinamika, l-istruttura fuq skala kbira tal-materja fl-univers, l-oriġini tar-raġġi kożmiċi, ir-relattività ġenerali u l-kożmoloġija fiżika, inkluż il-kożmoloġija lineari u l-fiżika tal-astropartikoli. L-astrofiżika relattivistika sservi bħala għodda biex jitkejlu l-proprjetajiet tal-istrutturi fuq skala kbira li għalihom il-gravitazzjoni taqdi rwol sinifikanti fil-fenomeni fiżiċi investigati u sservi bħala l-bażi għall-fiżika tal-ħofor suwed u għall-istudju tal-mewġ gravitazzjonali. Xi teoriji u mudelli studjati u aċċettati b'mod wiesa' fl-astrofiżika, issa inklużi fil-mudell ta' Lambda-CDM, huma l-Big Bang, l-inflazzjoni kożmika, il-materja skura, l-enerġija skura u t-teoriji fundamentali tal-fiżika. === Storja u astronomija teorika === Storikament, meta l-astronomija kienet limitat għall-astrometrija u għall-astronomija osservazzjonali, il-qasam tal-mekkanika ċelestjali (MĊ) kien imsejjaħ astronomija teorika. [[Hipparchus]] ta kontributi fundamentali lill-qasam permezz tal-iżvilupp ta' sistema [[Ġeometrija|ġeometrika]] tal-osservazzjoni numerika. Madankollu, Isaac Newton jitqies bħala l-fundatur tal-qasam permezz tal-iżvilupp tal-kalkolu u tal-liġi tal-gravitazzjoni universali, u l-biċċa l-kbira tal-qasam huwa bbażat fuq il-liġijiet ta' Kepler taċ-ċaqliq planetarju. [[Theodor von Oppolzer]] wessa' x-xogħol fuq il-MĊ u l-astronomija ġeodetika fi ħdan il-qasam fl-Università ta' [[Vjenna]] fl-aħħar tas-seklu 19. Ftit wara l-iskoperta tal-istilel varjabbli ta' Cepheid, it-teoriċi xeħtu l-attenzjoni tagħhom mill-MĊ u l-ġeodeżija għall-iżvilupp ta' mekkaniżmi teoriċi għall-kompożizzjoni u għall-fiżika interna tal-istilel. Il-qasam imbagħad twessa' biex jinkludi oqsma oħra bħall-kożmoloġija, il-fiżika tal-plażma u l-idrodinamika. Fl-[[Żvezja|Iżvezja]] fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20, [[Svein Rosseland]] iffinanzja l-Istitut tal-Astrofiżika Teorika, li fetaħ fl-1934, biex javvanza dak li skontu kien żviluppa fi xjenza separata. Fl-1966, grupp żgħir ta' astronomi mmexxija minn [[Fred Hoyle]] stabbilixxa l-Istitut tal-Astronomija Teorika fl-Università ta' Cambridge biex it-teoriċi jkunu jistgħu jiffukaw għalkollox fuq ir-riċerka komputazzjonali mingħajr l-ebda responsabbiltà ta' tagħlim. Minkejja li l-astronomija teorika u l-astrofiżika teorika kienu qed jintużaw b'mod interskambjabbli matul is-seklu 20, il-korsijiet tal-università msejħa "astronimija teorika" kien jgħallmu l-MĊ b'mod esklużiv. Fl-1985, l-Università ta' Virginia, li kienet tospita l-ikbar refrattur fid-dinja li kien jintuża primarjament mill-Osservatorju Navali tal-Istati Uniti, fetħet l-Istitut tal-Astronomija Teorika ta' Virginia biex jospita r-riċerka kemm fl-astronomija teorika kif ukoll fl-astrofiżika teorika. L-astronomija teorika moderna hija l-użu ta' għodod [[Matematika|matematiċi]] u komputazzjonali għall-immudellar u għat-tbassir taċ-ċaqliq tal-oġġetti astronomiċi. Fil-kurrikulu tal-astronomija, l-astronomija teorika tintuża flimkien ma' tekniki osservazzjonali, u mingħajr ma jitqiesu flimkien, il-qasam kieku ma jitqiesx xjenza. Dan kien fundamentali fil-qasam tax-xjenza planetarja. == Popolarizzazzjoni == L-għeruq tal-astrofiżika jmorru lura għas-seklu 17 meta feġġet il-fiżika unifikata, fejn l-istess liġijiet kienu japplikaw għall-isferi ċelestjali u terrestri. Kien hemm xjenzati li kienu kkwalifikati fil-fiżika u fl-astronomija li stabbilew pedamenti soda għax-xjenza attwali tal-astrofiżika. Fiż-żminijiet moderni, l-istudenti għadhom jiġu attirati lejn l-astrofiżika bis-saħħa tal-popolarizzazzjoni tagħha mis-Soċjetà Astronomika Rjali u edukaturi notevoli bħall-professuri prominenti [[Lawrence Krauss]], [[Subrahmanyan Chandrasekhar]], [[Stephen Hawking]], [[Hubert Reeves]], [[Carl Sagan]] u [[Patrick Moore]]. L-isforzi tax-xjenzati bikrin, tal-imgħoddi u tal-preżent għadhom jattiraw liż-żagħżagħ għall-istudju tal-istorja u tax-xjenza tal-astrofiżika. L-ispettaklu televiżiv ''The Big Bang Theory'' popolarizza l-qasam tal-astrofiżika mal-pubbliku ġenerali, u kien jinkludi xi xjenzati magħrufa sew bħal Stephen Hawking u [[Neil deGrasse Tyson]]. == Referenzi == [[Kategorija:Fiżika]] [[Kategorija:Astronomija]] iv8xeyx1dlpkh14j8u4e2pvc7kq0co2 14 34429 330017 2026-05-15T19:19:55Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 330017 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r23splak7oo8jtz6q8gbua1n3akiqn9 14 34430 330020 2026-05-15T19:21:40Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 330020 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r23splak7oo8jtz6q8gbua1n3akiqn9 0 34431 330025 2026-05-16T08:09:06Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 330025 wikitext text/x-wiki Ir-'''Riżerva Naturali ta' Darwin''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Darvinsky Zapovednik, Дарвинский заповедник) hija riżerva naturali (bir-Russu: ''zapovednik'') fit-Tramuntana tar-[[Russja]], li tinsab fid-Distrett ta' Cherepovetsky tal-Oblast ta' Vologda u fid-Distrett ta' Breytovsky tal-Oblast ta' [[Yaroslavl]], max-xtut tal-Ġibjun ta' Rybinsk tax-xmara Volga. Ġiet stabbilita fit-18 ta' Lulju 1945 sabiex jiġu studjati l-effetti taż-żieda fil-livell tal-ilma ħelu fuq l-ambjent u ngħatat kunjom [[Charles Darwin]]. == [[Storja]] == Fl-1941 tlesta x-xogħol kollu ta' tħejjija għall-kostruzzjoni tal-Ġibjun ta' Rybinsk, u l-livell tal-ilma beda jogħla. Il-ġibnjun imtela fl-1947. Peress li kienet ippjanata kostruzzjoni ulterjuri dak iż-żmien, kienet meħtieġa riċerka dwar l-effett tal-ħolqien tal-ġibjun fuq l-ambjent. Sabiex titwettaq din ir-riċerka, inħolqot ir-riżerva naturali fit-18 ta' Lulju 1945. Fl-1952, P. A. Petrov, id-Direttur tar-Riżerva Naturali ta' Darwin, irrapporta l-persunal tar-riżerva naturali u implika lil Aleksandr Malinovskii, il-kap tal-amministrazzjoni prinċipali tar-riżerva naturali. Dan wassal għal investigazzjoni fir-Riżerva Naturali ta' Darwin li skaġunat lil Malinovskii u b'hekk umiljat lil Petrov. Mill-1963, ir-riżerva naturali twettaq riċerka wkoll fuq il-gallozzi tal-muntanji sabiex jiġi ffaċilitat it-tnissil ta' dawn l-[[Għasfur|għasafar]]. == [[Ġeografija]] == Ir-riżerva naturali tokkupa l-parti tal-Majjistral tal-ġibjun. Mill-erja totali ta' 1,126.3 kilometru kwadru (434.9 mi²), 671.8 kilometru kwadru (259.4 mi²) huma okkupati bl-art, u l-kumplament huma okkupati bl-ilma. Madwar żewġ terzi tar-riżerva jinsabu fl-Oblast ta' Vologda u terz jinsab fl-Oblast ta' Yaroslavl. Il-parti l-kbira tar-riżerva li tagħmel mal-Oblast ta' Vologda hija [[peniżola]] fil-Ġibjun ta' Rybinsk. Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin tinsab fil-Pjanura ta' Sheksna-Mologa u hija ċatta. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva hija miksija b'foresti koniferi (''taiga'') u artijiet bassasa. Fix-xitwa, l-artijiet bassasa, ix-xmajjar u l-Ġibjun ta' Rybinsk jibqgħu ffriżati għal diversi xhur. Iż-żieda tal-ġibjun mal-pajsaġġ biddlet il-klima b'mod konsiderevoli. B'mod partikolari, l-irjieħ prinċipali jonfħu attwalment mill-Majjistral, meta mqabbla mal-irjieħ tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ li kienu dominanti qabel. Fost il-karatteristiċi l-oħra relatati mal-attività tal-[[bniedem]] hemm il-gżejjer tal-pit fil-Ġibjun ta' Rybinsk, li ġew iffurmati bħala konsegwenza tal-erożjoni tal-qiegħ tal-ġibjun. Il-pit, li ġie ddepożitat taħt il-ħamrija, iżomm f'wiċċ l-ilma u jifforma l-gżejjer. Karatteristika oħra huma l-bjar li kienu jintużaw biex jinħaraq il-faħam fis-seklu 18. Għadd ta' villaġġi spiċċaw taħt l-ilma meta l-ġibjun imtela, u xi villaġġi għadhom immarkati minn gżejjer b'għadd ta' siġar. == [[Annimal|Fawna]] == Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] l-kbar li huma residenti fir-riżerva naturali hemm l-ors kannella, il-lupu griż, l-alċi u ċ-ċingjal. == Referenzi == m4bbzj8w8eugcgs0j4841q6231pqkbs 330026 330025 2026-05-16T08:09:47Z Trigcly 17859 żieda stampa 330026 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Darwin nature reserve.jpg|daqsminuri|Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin.]] Ir-'''Riżerva Naturali ta' Darwin''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Darvinsky Zapovednik, Дарвинский заповедник) hija riżerva naturali (bir-Russu: ''zapovednik'') fit-Tramuntana tar-[[Russja]], li tinsab fid-Distrett ta' Cherepovetsky tal-Oblast ta' Vologda u fid-Distrett ta' Breytovsky tal-Oblast ta' [[Yaroslavl]], max-xtut tal-Ġibjun ta' Rybinsk tax-xmara Volga. Ġiet stabbilita fit-18 ta' Lulju 1945 sabiex jiġu studjati l-effetti taż-żieda fil-livell tal-ilma ħelu fuq l-ambjent u ngħatat kunjom [[Charles Darwin]]. == [[Storja]] == Fl-1941 tlesta x-xogħol kollu ta' tħejjija għall-kostruzzjoni tal-Ġibjun ta' Rybinsk, u l-livell tal-ilma beda jogħla. Il-ġibnjun imtela fl-1947. Peress li kienet ippjanata kostruzzjoni ulterjuri dak iż-żmien, kienet meħtieġa riċerka dwar l-effett tal-ħolqien tal-ġibjun fuq l-ambjent. Sabiex titwettaq din ir-riċerka, inħolqot ir-riżerva naturali fit-18 ta' Lulju 1945. Fl-1952, P. A. Petrov, id-Direttur tar-Riżerva Naturali ta' Darwin, irrapporta l-persunal tar-riżerva naturali u implika lil Aleksandr Malinovskii, il-kap tal-amministrazzjoni prinċipali tar-riżerva naturali. Dan wassal għal investigazzjoni fir-Riżerva Naturali ta' Darwin li skaġunat lil Malinovskii u b'hekk umiljat lil Petrov. Mill-1963, ir-riżerva naturali twettaq riċerka wkoll fuq il-gallozzi tal-muntanji sabiex jiġi ffaċilitat it-tnissil ta' dawn l-[[Għasfur|għasafar]]. == [[Ġeografija]] == Ir-riżerva naturali tokkupa l-parti tal-Majjistral tal-ġibjun. Mill-erja totali ta' 1,126.3 kilometru kwadru (434.9 mi²), 671.8 kilometru kwadru (259.4 mi²) huma okkupati bl-art, u l-kumplament huma okkupati bl-ilma. Madwar żewġ terzi tar-riżerva jinsabu fl-Oblast ta' Vologda u terz jinsab fl-Oblast ta' Yaroslavl. Il-parti l-kbira tar-riżerva li tagħmel mal-Oblast ta' Vologda hija [[peniżola]] fil-Ġibjun ta' Rybinsk. Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin tinsab fil-Pjanura ta' Sheksna-Mologa u hija ċatta. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva hija miksija b'foresti koniferi (''taiga'') u artijiet bassasa. Fix-xitwa, l-artijiet bassasa, ix-xmajjar u l-Ġibjun ta' Rybinsk jibqgħu ffriżati għal diversi xhur. Iż-żieda tal-ġibjun mal-pajsaġġ biddlet il-klima b'mod konsiderevoli. B'mod partikolari, l-irjieħ prinċipali jonfħu attwalment mill-Majjistral, meta mqabbla mal-irjieħ tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ li kienu dominanti qabel. Fost il-karatteristiċi l-oħra relatati mal-attività tal-[[bniedem]] hemm il-gżejjer tal-pit fil-Ġibjun ta' Rybinsk, li ġew iffurmati bħala konsegwenza tal-erożjoni tal-qiegħ tal-ġibjun. Il-pit, li ġie ddepożitat taħt il-ħamrija, iżomm f'wiċċ l-ilma u jifforma l-gżejjer. Karatteristika oħra huma l-bjar li kienu jintużaw biex jinħaraq il-faħam fis-seklu 18. Għadd ta' villaġġi spiċċaw taħt l-ilma meta l-ġibjun imtela, u xi villaġġi għadhom immarkati minn gżejjer b'għadd ta' siġar. == [[Annimal|Fawna]] == Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] l-kbar li huma residenti fir-riżerva naturali hemm l-ors kannella, il-lupu griż, l-alċi u ċ-ċingjal. == Referenzi == 5gju3eey85s9t84nak2stqayj6pgs1t 330027 330026 2026-05-16T08:09:53Z Trigcly 17859 added [[Category:Riżervi naturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330027 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Darwin nature reserve.jpg|daqsminuri|Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin.]] Ir-'''Riżerva Naturali ta' Darwin''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Darvinsky Zapovednik, Дарвинский заповедник) hija riżerva naturali (bir-Russu: ''zapovednik'') fit-Tramuntana tar-[[Russja]], li tinsab fid-Distrett ta' Cherepovetsky tal-Oblast ta' Vologda u fid-Distrett ta' Breytovsky tal-Oblast ta' [[Yaroslavl]], max-xtut tal-Ġibjun ta' Rybinsk tax-xmara Volga. Ġiet stabbilita fit-18 ta' Lulju 1945 sabiex jiġu studjati l-effetti taż-żieda fil-livell tal-ilma ħelu fuq l-ambjent u ngħatat kunjom [[Charles Darwin]]. == [[Storja]] == Fl-1941 tlesta x-xogħol kollu ta' tħejjija għall-kostruzzjoni tal-Ġibjun ta' Rybinsk, u l-livell tal-ilma beda jogħla. Il-ġibnjun imtela fl-1947. Peress li kienet ippjanata kostruzzjoni ulterjuri dak iż-żmien, kienet meħtieġa riċerka dwar l-effett tal-ħolqien tal-ġibjun fuq l-ambjent. Sabiex titwettaq din ir-riċerka, inħolqot ir-riżerva naturali fit-18 ta' Lulju 1945. Fl-1952, P. A. Petrov, id-Direttur tar-Riżerva Naturali ta' Darwin, irrapporta l-persunal tar-riżerva naturali u implika lil Aleksandr Malinovskii, il-kap tal-amministrazzjoni prinċipali tar-riżerva naturali. Dan wassal għal investigazzjoni fir-Riżerva Naturali ta' Darwin li skaġunat lil Malinovskii u b'hekk umiljat lil Petrov. Mill-1963, ir-riżerva naturali twettaq riċerka wkoll fuq il-gallozzi tal-muntanji sabiex jiġi ffaċilitat it-tnissil ta' dawn l-[[Għasfur|għasafar]]. == [[Ġeografija]] == Ir-riżerva naturali tokkupa l-parti tal-Majjistral tal-ġibjun. Mill-erja totali ta' 1,126.3 kilometru kwadru (434.9 mi²), 671.8 kilometru kwadru (259.4 mi²) huma okkupati bl-art, u l-kumplament huma okkupati bl-ilma. Madwar żewġ terzi tar-riżerva jinsabu fl-Oblast ta' Vologda u terz jinsab fl-Oblast ta' Yaroslavl. Il-parti l-kbira tar-riżerva li tagħmel mal-Oblast ta' Vologda hija [[peniżola]] fil-Ġibjun ta' Rybinsk. Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin tinsab fil-Pjanura ta' Sheksna-Mologa u hija ċatta. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva hija miksija b'foresti koniferi (''taiga'') u artijiet bassasa. Fix-xitwa, l-artijiet bassasa, ix-xmajjar u l-Ġibjun ta' Rybinsk jibqgħu ffriżati għal diversi xhur. Iż-żieda tal-ġibjun mal-pajsaġġ biddlet il-klima b'mod konsiderevoli. B'mod partikolari, l-irjieħ prinċipali jonfħu attwalment mill-Majjistral, meta mqabbla mal-irjieħ tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ li kienu dominanti qabel. Fost il-karatteristiċi l-oħra relatati mal-attività tal-[[bniedem]] hemm il-gżejjer tal-pit fil-Ġibjun ta' Rybinsk, li ġew iffurmati bħala konsegwenza tal-erożjoni tal-qiegħ tal-ġibjun. Il-pit, li ġie ddepożitat taħt il-ħamrija, iżomm f'wiċċ l-ilma u jifforma l-gżejjer. Karatteristika oħra huma l-bjar li kienu jintużaw biex jinħaraq il-faħam fis-seklu 18. Għadd ta' villaġġi spiċċaw taħt l-ilma meta l-ġibjun imtela, u xi villaġġi għadhom immarkati minn gżejjer b'għadd ta' siġar. == [[Annimal|Fawna]] == Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] l-kbar li huma residenti fir-riżerva naturali hemm l-ors kannella, il-lupu griż, l-alċi u ċ-ċingjal. == Referenzi == [[Kategorija:Riżervi naturali]] ilwrvv8twcnow9j16668jhz2k4rex9u 330028 330027 2026-05-16T08:09:59Z Trigcly 17859 added [[Category:Russja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330028 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Darwin nature reserve.jpg|daqsminuri|Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin.]] Ir-'''Riżerva Naturali ta' Darwin''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Darvinsky Zapovednik, Дарвинский заповедник) hija riżerva naturali (bir-Russu: ''zapovednik'') fit-Tramuntana tar-[[Russja]], li tinsab fid-Distrett ta' Cherepovetsky tal-Oblast ta' Vologda u fid-Distrett ta' Breytovsky tal-Oblast ta' [[Yaroslavl]], max-xtut tal-Ġibjun ta' Rybinsk tax-xmara Volga. Ġiet stabbilita fit-18 ta' Lulju 1945 sabiex jiġu studjati l-effetti taż-żieda fil-livell tal-ilma ħelu fuq l-ambjent u ngħatat kunjom [[Charles Darwin]]. == [[Storja]] == Fl-1941 tlesta x-xogħol kollu ta' tħejjija għall-kostruzzjoni tal-Ġibjun ta' Rybinsk, u l-livell tal-ilma beda jogħla. Il-ġibnjun imtela fl-1947. Peress li kienet ippjanata kostruzzjoni ulterjuri dak iż-żmien, kienet meħtieġa riċerka dwar l-effett tal-ħolqien tal-ġibjun fuq l-ambjent. Sabiex titwettaq din ir-riċerka, inħolqot ir-riżerva naturali fit-18 ta' Lulju 1945. Fl-1952, P. A. Petrov, id-Direttur tar-Riżerva Naturali ta' Darwin, irrapporta l-persunal tar-riżerva naturali u implika lil Aleksandr Malinovskii, il-kap tal-amministrazzjoni prinċipali tar-riżerva naturali. Dan wassal għal investigazzjoni fir-Riżerva Naturali ta' Darwin li skaġunat lil Malinovskii u b'hekk umiljat lil Petrov. Mill-1963, ir-riżerva naturali twettaq riċerka wkoll fuq il-gallozzi tal-muntanji sabiex jiġi ffaċilitat it-tnissil ta' dawn l-[[Għasfur|għasafar]]. == [[Ġeografija]] == Ir-riżerva naturali tokkupa l-parti tal-Majjistral tal-ġibjun. Mill-erja totali ta' 1,126.3 kilometru kwadru (434.9 mi²), 671.8 kilometru kwadru (259.4 mi²) huma okkupati bl-art, u l-kumplament huma okkupati bl-ilma. Madwar żewġ terzi tar-riżerva jinsabu fl-Oblast ta' Vologda u terz jinsab fl-Oblast ta' Yaroslavl. Il-parti l-kbira tar-riżerva li tagħmel mal-Oblast ta' Vologda hija [[peniżola]] fil-Ġibjun ta' Rybinsk. Ir-Riżerva Naturali ta' Darwin tinsab fil-Pjanura ta' Sheksna-Mologa u hija ċatta. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva hija miksija b'foresti koniferi (''taiga'') u artijiet bassasa. Fix-xitwa, l-artijiet bassasa, ix-xmajjar u l-Ġibjun ta' Rybinsk jibqgħu ffriżati għal diversi xhur. Iż-żieda tal-ġibjun mal-pajsaġġ biddlet il-klima b'mod konsiderevoli. B'mod partikolari, l-irjieħ prinċipali jonfħu attwalment mill-Majjistral, meta mqabbla mal-irjieħ tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ li kienu dominanti qabel. Fost il-karatteristiċi l-oħra relatati mal-attività tal-[[bniedem]] hemm il-gżejjer tal-pit fil-Ġibjun ta' Rybinsk, li ġew iffurmati bħala konsegwenza tal-erożjoni tal-qiegħ tal-ġibjun. Il-pit, li ġie ddepożitat taħt il-ħamrija, iżomm f'wiċċ l-ilma u jifforma l-gżejjer. Karatteristika oħra huma l-bjar li kienu jintużaw biex jinħaraq il-faħam fis-seklu 18. Għadd ta' villaġġi spiċċaw taħt l-ilma meta l-ġibjun imtela, u xi villaġġi għadhom immarkati minn gżejjer b'għadd ta' siġar. == [[Annimal|Fawna]] == Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] l-kbar li huma residenti fir-riżerva naturali hemm l-ors kannella, il-lupu griż, l-alċi u ċ-ċingjal. == Referenzi == [[Kategorija:Riżervi naturali]] [[Kategorija:Russja]] eo5fezwixkvb5puvbqaqqhvzyk61yx1 1 34432 330030 2026-05-16T08:12:08Z Trigcly 17859 mudellCEE 330030 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Russja}} ei9t4xd0dc1ec0khwvgivaygb9friv9