Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12196 330175 327749 2026-05-22T13:17:53Z ~2026-30863-35 28063 /* Sigurtà */ 330175 wikitext text/x-wiki {{traduzzjoni|.NET Framework|FLSC=en|lingwa=Ingliża}} [[Stampa:Microsoft .NET logo.svg|250px|L-aħħar logo tal-Istruttura .NET|thumb]] L-'''Istruttura .NET tal-Microsoft''' hija [[struttura għas-softwer]] li hija disponibbli ma' ħafna mis-[[sistema operattiva|sistemi operattivi]] tal-[[Microsoft Windows]]. Din tinkludi librerija kbira ta' soluzzjonijiet kodifikati biex jiġu evitati problemi komuni tal-ipprogrammar kif ukoll magna virtwali li tmexxi t-twettieq ta' programmi miktubin speċifikament għal din l-istruttura għas-softwer. L-Istruttura .NET hija maħsuba biex tintuża' mill-maġġoranza tal-programmi ġodda maħluqa għall-pjattaforma Windows. Is-soluzzjonijiet kodifikati illi jiffurmaw il-[[Librerija ta' Klassijiet Bażi]] tal-Istruttura tkopri sensiela wiesgħa ta' bżonnijiet tal-ipprogrammar f'numru ta' oqsma, fosthom l-interfaċċa tal-utent, l-aċċess għad-data, il-konnessjoni mad-databażi, kriptografija, żvilupp tal-programmi għall-internet, algoritmi numeriċi, u netwerks tal-kompjuter. Il-librerija tal-klassi tintuża' mill-programmaturi, illi jikkumbinawha mal-kodiċi tagħhom biex jipproduċu il-programmi. Programmi miktubin għall-Istruttura .NET jitwettqu f'ambjent tas-softwer illi jmexxi il-bżonnijiet tal-runtime tal-programm. Ukoll parti mill-Istruttura .NET, dan l-ambjent tal-ħintwettieq hu ukoll magħruf bħala ir-[[Runtime tal-Lingwa Komuni]]. Is-CLR jipprovdi l-apparenza ta' magna virtwali biex il-programmaturi ,ma jkollhomx għalfejn jikkunsidraw il-kapaċitajiet tal-Unit tal-Ipproċessar Ċentrali speċifiku illi ser iwettaq il-programm. Is-CLR ukoll jipprovdi servizzi oħrajn importanti fosthom is-sigurtà, tmexxija tal-memorja, u kkontrollar tal-eċċezjonijiet. Il-Librerija tal-Klassijiet u s-CLR flimkien jagħmlu l-Istruttura .NET. Il-verżjoni 3.0 tal-Istruttura .NET hija inkluża ma Windows Server 2008 Windows Vista. Il-verżjoni kurrenti tal-Istruttura tista' tkun installata ukoll fuq is-sistemi operattivi Windows XP u Windows Server 2003. Verżjoni ridotta jew kumpatta tal-Istruttura .NET hija ukoll disponibbli fuq il-pjattaformi Windows Mobile, bl-ismartphones inklużi. == Karatteristiċi prinċipali fid-disinn == ; Interoperabilità : Minħabba l-operazzjoni bejn programmi ġodda u qodma hija sikwit meħtieġa, l-Istruttura .NET tipprovdi modi biex tiġi aċċeduta funzjonalità li hija implementata fi programmi li huma eżegwiti barra l-ambjent tal-Istruttura .NET. Aċċess għall-komponenti tal-Oġġett Mudell tal-Komponenti (bl-Ingliż Component Object Model (COM)) huwa provdut fin-namespaces System.Runtime.InteropServices u System.EnterpriseServices tal-istruttura; aċċess għall-funzjonalitaà oħra hija provduta bl-użu tal-karatteristika Platform Invocation Services(P/Invoke). ; Il-Magna tar-Runtime Komuni : Ir-[[Runtime tal-Lingwa Komuni]] (bl-Ingliż Common Language Runtime (CLR)) huwa l-komponent magna virtwali tal-istruttura .NET. Il-fatt illi il-programmi kollha tad-.NET huma eżegwiti taħt it-tmexxija tas-CLR, jiggarantixxi ċertu propjetajiet u komportamenti fl-erjas tal-immaniġjar tal-memorja, sigurtà, u fl-immaniġjar tal-eċċezjonijiet. ; Indipendenza Tal-Lingwa : L-Istruttura .NET tintroduċi [[Sistema Komuni tat-Tipi]] (bl-Ingliż Common Type System (CTS)). L-ispeċifikazzjoni tas-CTS tiddefinixxi it-tipi tad-data kollha li huma possibli u l-binjiet għall-ipprogrammar sapportjati mis-CLR u kif huma jkunu istgħu jew ma jistgħux jinteraġixxu ma xulxin. Minħabba f'din il-karatteristika,l-Istruttura .NET tissapportja t-tpartit ta' istanzi ta' tipi bejn programmi miktuba f'waħda mill-lingwi .NET. Dan hu diskuss f'aktar dettal fl-artiklu [[Lingwi CLI|Lingwi .NET]]. ; Librerija ta' Klassijiet Bażi : Il-[[Librerija ta' Klassijiet Bażi]] (bl-Ingliż Base Class Library (BCL)), parti mill-Librerija ta' Klassijiet tal-Istruttura(bl-Ingliż Framework Class Library (FCL)), hija librerija ta' funzjonalità disponibbli għal-lingwi kollha li jużaw l-Istruttura .NET. Il-BCL tipprovdi klassijiet illi jenkapsulaw numru ta' funzjonijiet komuni, fosthom il-qari u l-kitba tal-fajls, grafika, interazzjoni tad-databażijiet u l-manipulazzjoni tad-dokumenti XML. ; Tiftih Simplifikat : L-Istruttura .NET tinkludi karatteristiċi tad-disinn u għodod illi jgħinu fit-tmexxija tal-installazzjoni tas-ssoftwer tal-kompjuter biex jiżguraw illi ma jinterferix ma softwer installat qablu, u illi jikkonforma mal-bżonnijiet tas-sigurtà. ; Sigurtà : Id-disinn huwa magħmul biex jindirizza xi wħud mill-vulnerabbiltajiet, fosthom it-tfawwir tal-buffer, illi ġie użat minn softwer malizzjuż. Ukoll, .NET jipprovdi mudell komuni tas-sigurtà għall-programmi kollha. ; Portabilità : Id-disinn tal-Istruttura .NET jippermettilha illi teoretikament tkun pjattaforma agnostika, u allura tkun kumpatibbli bejn il-pjattaformi. Dan ifisser, illi programm miktub biex juża l-istruttura għandu jaħdem mingħajr tibdil fuq kwalsiasi sistema li għaliha hija implementata l-istruttura. L-implementazzjonijiet kummerċjali tal-Microsoft tal-istruutura jinkludu l-Windows, Windows CE, u l-Xbox 360. Ukoll, Microsoft tissottometti l-ispeċifikazzjonijiet għall-[[Infrastruttura tal-Lingwa Komuni]] (illi tinkludi il-librerija ta' klassijiet ta' ġewwa, is-[[Sistema Komuni tat-Tipi]], u l-[[Lingwa Komuni tan-Nofs]]), il-lingwa [[C Sharp (lingwa tal-ipprogrammar)|C#]], u l-lingwa [[C++/CLI]] lill-ECMA u lill-Organiżżazzjoni Internazzjonali tal-Istandardiżżazzjoni (ISO), li jagħmilhom disponibbli bħala standards miftuħa. Dan jagħmel possibli lill-partiti terzjarji li jikrejaw implementazzjonijiet tal-istruttura u l-lingwi tagħha fuq pjattaformi oħrajn. == Arkitettura == [[Stampa:Overview of the Common Language Infrastructure.svg|thumb|300px|Ħarsa viżwali tal-[[Infrastruttura tal-Lingwa Komuni]] (CLI)]] === Infrastruttura tal-Lingwa Komuni (CLI) === {{main|Infrastruttura tal-Lingwa Komuni}} L-aspetti ġewwinija tal-Istruttura .NET jinstabu ġol-Infrastruttura tal-Lingwa Komuni, jew CLI. L-iskop tas-CLI huwa illi jipprovdi pjattaforma newtrali għall-ftih u t-twettieq tal-programmi, fosthom funzjonijiet għall-kontrollar tal-eċċezjonijiet, ġbir tal-iskart, sigurtà, u interoperabbiltà. L-implementazzjoni tas-CLI tal-Microsoft jgħidulu r-[[Runtime tal-Lingwa Komuni]] jew CLR. === Assemblej === {{main|Assemblea .NET}} Il-kodiċi tan-nofs tal-[[Lingwa Komuni tan-Nofs]] jew CIL jinstab [[Assemblea .NET|Assemblej .NET]]. Kif meħtieġ mill-ispeċifikazzjoni, l-assemblej huma miżmuma fil-format tal-[[Eżegwibbli Portabbli]] (PE),komuni fuq il-pjattaforma Windows għall-fajls kollha DLL u EXE. L-assemblea tikkonsisti f'fajl wieħed jew aktar, li minnhom wieħed irid ikun fih il-manifest, li għandu l-metadata għall-assemblea. L-isem komplut tal-assemblea (ma jridx ikun konfuż mal-isem tal-fajl fuq id-diska) fih ismu sempiliċi, l-verżjoni, kultura, u t-token taċ-ċavetta komuni. Il-marka taċ-ċavetta komuni huwa kanċellett wieħed generat meta l-assemblea tiġi kompilata, allura żewġ assemblei bl-istess marka taċ-ċavetta komuni huma garantiti li jkunu identiċi mill-punto di vista tal-istruttura. Ċavetta privata tkun ukoll tkun speċifikata u tkun magħrufa biss lill-ħallieq tal-assemblea u tista' tkun użata biex tiġi msemmija qawwi u biex tiggarantixxi li l-assemblea hija mill-istess awtur meta verżjoni ġdida hija kompilata (hija bżonn biex l-assemblea tkun miżjuda fill-[[Cache Globali tal-Assemblej]]). === Metadata === {{main|Metadata .NET}} Il-Lingwa Komuni tan-Nofs (CIL) tiddeskrivi lilha nnifisha bl-użu tal-[[Metadata .NET]]. Ir-Runtime tal-Lingwa Komuni (CLR) jiċċekja l-metadata biex jiżgura illi l-proċedura korretta tiġi mgħajta. Il-metadata hija normalment iġġenerata mill-kompilaturi tal-lingwi imma l-iżviluppaturi jistgħu jikkrejaw il-metadata tagħhom bl-attributi tagħhom. Il-metadata jkun fiha informazzjoni fuq l-assemblea, u hija ukoll użata biex tiġi implemetata l-abilità tar-[[Riflessjoni(xjenza tal-kompjuter)|riflessjoni]] tal-Istruttura .NET. === Sigurtà === l-Istruttura .net għandha l-mekkaniżmu tas-sigurtà tagħha b'żewġ karatteristiċi generali: [[Sigurtà tal-Aċċess tal-Kodiċi]] (bl-Ingliż Code Access Security (CAS)), u l-validazzjoni u l-verifikazzjoni. Is-Sigurtà tal-Aċċess tal-Kodiċi hija bbażata fuq l-evidenza li hija assoċjata ma l-assembea. Tipikament l-evidenza hija s-sors tal-assemblea (tista tkun installata lokalment jew mniżżla mill-Intranet jew mill-Internet). Is-Sigurtà tal-Aċċess tal-Kowd tuża l-evidenza biex tiddetermina il-permessi mogħtija lill-kowd. Kowd ieħor jista' jsaqsi biex il-kowd li għajjatlu jiġi mgħoti permess speċifiku. Il-mistoqsija tikkawża s-CLR li jsaqsi għall-mixja tal-call stack: kull assemblea ta' kull proċedura fil-call stack hija ċċekjata għall-permess li hemm bżonn; jekk l-assemblea mhix mogħtija l-permess ikun hemm eċċezzjoni tas-sigurtà. Mrta assemblea hija llowdjata is-CLR jgħmel testijiet varji. Tnejn minnhom huma l-validazzjoni u l-verifikazzjoni. Waqt il-validazzjoni s-CLR jiċċekja illi l-assemblea fiha Metadata u Lingwa Komuniv tan-Nofs (bl-Ingliż Common Intermediate Language jew CIL) validi, u jekk it-tabelli interni hekk humiex korretti. Il-verifikazzjoni mhijiex eżatta ħafna. Il-mekkaniżmu tal-verifikazzjoni jiċċekja biex jara hekk il-kowd jagġmelx affarijiet li mhumiex siguri. L-algoritmu użat huwa konservattiv ħafna; allura ġieli kowd li huwa sigur ma jgħaddix. Kowd mhux sigur jiġi eżegwit biss jekk l-assemblea għandha l-permess biex tiġi mqabbża l-verifikazzjoni, illi ġenaralment tiġri b'kowd installat fuq il-magna lokali. L-Istruttura .NET tuża id-Dominji tal-Applikazzjonijiet (bl-Ingliż Application Domains jew appdomains) bħala mekkaniżmu t'iżolazzjoni tal-kowd li qed jiġi eżegwit fi proċess. L-appdomains jistgħu jiġi kreati u l-kowd illowdjat jew imneħħi minnhom b'mod indipendenti minn appdomains oħrajn. Dan jgħin biex tizdied it-tolleranza tal-iżbalji tal-programm, minħabba li żbalji f'appdomain wieħed ma ma jaffetwawx l-kumplament tal-programm. L-appdomains jistgħu ukoll jiġi ssetjati independenti bi privileġġi tas-sigurtà oħrajn. Dan jgħin biex tiżdied is-sigurtà tal-programm permezz tal-iżolazzjoni ta'kowd li huwa probabbilment mhux sigur. L-iżviluppatur, imma, għandu jaqsam il-programm f'dominji; dan mhux magħmul mis-CLR. === Librerija ta' Klassijiet === <div style="float:right; font-size:75%; border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !Namespaces fil- BCL |- |System |- |System. CodeDom |- |System. Collections |- |System. Diagnostics |- |System. Globalization |- |System. IO |- |System. Resources |- |System. Text |- |System. Text.RegularExpressions |- |}</div> {{main|Librerija ta' Klassijiet Bażi|Librerija ta' Klassijiet tal-Istruttura}} L-Istruttura .NET tinkludi sett ta' libreriji ta' klassijiet standard. Il-librerija ta' klassijiet hi organizzata f' ġerarkija ta' Namespaces. Ħafna mill-APIs li huma inklużi huma parti minn namespaces <code>System.*</code> jew <code>Microsoft.*</code>. Dawn il-libreriji ta' klassijiet jimplementaw numru ta' funzjonijiet komuni, bħall-kitba l-qari tal-fajls, grafika, interazzjoni ta' databażi, u l-manipulazzjoni ta' dokumenti XML, fost l-oħrajn. Il-libreriji ta' klassijiet .NET huma aċċessibli mill-[[Lingwi CLI|Lingwi .NET]] kollha. Il-librerija ta' klassijiet tal-Istruttura .NET hi maqsuma f'biċċtejn: il-Librerija ta' Klassijiet Bażi u l-Librerija ta' Klassijiet tal-Istruttura. Il-'''[[Librerija ta' Klassijiet Bażi]]''' jew BCL tinkludi sett zgħir mill-librerija ta' klassijiet kollha u hija s-sett fundamentali tal-klassijiet li jservu bħala l-API tal- [[Runtime tal-Lingwa Komuni]]. Il-klassijiet f' <code>mscorlib.dll</code> u xi wħud mill-klassijiet f' <code>System.dll</code> u <code>System.Core.dll</code> huma ikkunsidrati parti mill-BCL. Il-klassijiet tal-BCL huma proovduti fl-Istruttura .NET kif ukoll fl-implementazzjoniet alternattivi għalih fosthom l-I[[Struttura .NET Kumpatta]], Microsoft Silverlight u [[Mono (sofwer)|Mono]]. Il-'''[[Librerija ta' Klassijiet tal-Istruttura]]''' jew FCL huwa sett ikbar tal-klassijiet tal-BCL u jirreferi għall-librerija ta' klassijiet kollha illi tiġi mal-Istruttura .NET. Tinkludi sett ta' klassijiet espans, fosthom [[Windows Forms|WinForms]], [[ADO.NET]], [[ASP.NET]], [[Mistoqsija Integrata mal-Lingwa]], [[Fondazzjoni tal-Preżentazzjoni Windows]], [[Fondazzjoni tal-Komunikazzjoni Windows]] fost l-oħrajn. L-FCL hija ikbar fl-iskop mill-libreriji standard għall-lingwi bħas-[[C++]], u hija kumparabbli fl-iskop mal-libreriji ta' klassijiet standard tal-Java. === Immaniġjar tal-memorja === Is-CLR tal-Istruttura .NET jeħles l-iżviluppatur mill-ħsieb li jimmaniġja l-memorja (jallokaha u jilliberaha meta jkun lest); minflok timmaniġja l-memorja hi stess. Sa dan il-punt, il-memorja allokata għall-istantazzjoni tat-tipi .NET (oġġetti) huwa magħmul kontigwament mill-gozz immaniġjat, għadira tal-memorja immaniġjat mis-CLR. Sakemm hemm refernza għall-oġġett, li tista tkun referenza diretta lejn oġġett jew permezz ta' "graph" ta'oġġetti, l-oġġett huwa ikkunsidrat bħala wieħed li qed jiġi użat mis-CLR. Meta m'hemmx referenza lejn oġġett, u ma jistax jintlaħaq jew uzat, isir skart. Imma, xorta jżomm il-memorja allokata lilu. L-istruttura .NET fiha kollettur tal-iskart illi jaħdem perjodikament, fuq proċess separat mill-proċess tal-applikazzjoni, illi jenumera l-oġġetti kollha mhuż użati u jillibera l-memorja kollha allokata għalihom. Il-kollettur tal-iskart .NET (bl-Ingliż Garbage Collector jew GC) huwa kolletur tal-iskart non deterministiku, li jikkumpatta, jimmarka u jiġbor. il-GC jaħdem biss meta ċertu ammont ta'memorja ġiet użata jew hemm biżżejjed pressa għall-memorja fuq is-sistema. Minħabba li mhux iggarantit meta l-kundizzjonijiet għall-ġbir tal-memorja ser jintlaħqu, ix-xogħol tal-GC huwa non deterministiku. Kull programm .NET għandu sett ta' għeruq, illi jindikaw oġġetti fuq il-gozz immaniġjat (''oġġetti immaniġjati''). Dan jinkludi r-referenzi lejn oġġetti statiċi u oġġetti iddefiniti bħala varijabli lokali jew parametri tal-metodu kurrentament fl-iskop, kif ukoll oġġetti irreferenzjati mir-reġistri tas-CPU. Meta l-GC jaħdem, iwaqqaf l-applikazzjoni, u għall-kull oġġett irreferenzjat fl-għerq, jenumera l-oġġetti li jistgħu jintlaħqu mill-għerq u jimmarkahom bħala li jistgħu jintlaħqu. Juża l-metadata .NET u r-riflessjoni biex jiskopri l-oġġetti enkapsulati minn oġġett, u mbagħad jimxihom rekursivament. Imbagħad jenumera l-oġġetti fuq il-gozz (illi inizjalment kienu allokati kontigwament) permezz tar-riflessjoni. L-oġġetti mhuz immarkati bħala li jistgħu jintlaħqu huma skart. Din hi l-fażi tal-''immarkar''. Minħabba li l-memorja okkupata mill-iskart mhi tal-ebda konsegwenza, hija ikkunsidrata bħala spazju vojt. Imma, dan iħalli ħafna spazju vojt bejn l-oġġetti illi inizjalment kienu kontigwi. L-oġġettu imbagħad jiġu ''ikkumpattati'' flimkien, permezz tal-<code>memcpy</code> biex jiġi ikkupjati lejn l-ispazju vojt biex jerġgħu isiru kontigwi. Kwalsiasi referenza lejn oġġett invalidata mit-tmexxija tal-oġġett hija rranġata biex tirrifletti l-post il-ġdid mill-GC. Meta l-ġbir tal-iskart ikun lest l-applikazzjoni tkompli. Il-GC użat mill-Istruttra .NET huwa ''ġenerazzjonali''. L-Oġġetti huma assenjati ''ġenerazzjoni''; l-oġġetti li għadhom kif inħolqu huma parti minn ''Ġenerazzjoni 0''. L-oġġetti li jibqgħu ħajjin wara l-ġbir tal-iskart huma mmarkati ''Ġenerazzjoni 1'', u l-oġġetti ta' Ġenerażżjoni 1 illi jibqgħu ħajjin wara ġbir ieħor huma ''Ġenerazzjoni 2''. L-Istruttura .NET tuża sa oġġetti ta' Ġenerazzjoni 2. Ġenerazzjonijiet għola huma skart miġbur inqas regolarment minn oġġetti ta' ġenerazzjonijiet aktar l-isfel. Dan iżid l-effiċjenza tal-ġbir tal-iskart, għax oġġetti li huma eqdem għandhom ħajja itwal minn oġġetti iġded. Allura, permezz tat-tneħħija tal-oġġetti l-qodma (u allura aktar faċli li jibqgħu ħajjin wara ġabra) oġġetti mill-iskop ta' ġabra li saret, inqas oġġetti ikollhom bżonnn li jiġu iċċekjati u kumpatti. == Standardizzazzjoni u liċenzjar == F' Awwissu 2000, [[Microsoft]], [[Hewlett-Packard]], u [[Intel]] ħadmu biex jistandardizzaw is-CLI u lingwa tal-ipprogrammar, [[C Sharp (lingwa tal-ipprogrammar)|C#]]. Sa Diċembru 2001, it-tnejn kienu ratifikati bħala standards tal-[[Ecma International|ECMA]] ([http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-335.htm ECMA 335] u [http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-334.htm ECMA 334]). L-[[Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni|ISO]] segwiethom f'April 2003 - il-verżjonijiet kurrenti tal-istandards ISO huma ISO/IEC 23271:2006 u ISO/IEC 23270:2006. Il-Microsoft u l-imseħbin tagħha għandhom il-brevetti għas-CLI u s-C#, waqt li l-ECMA u l-ISO għandhom bżonn illi l-brevetti essenzjali għall-implementazzjoni ikunu magħmula disponibbli taħt "[[Liċenzjar Raġonevoli u Non Diskriminatorju|termini raġonevoli u non-diskriminatorji]]". Imbarra r-rispettar ta' dawn it-termini, il-kumpaniji qablu biex jagħmlu l-brevetti disponibbli minajr regalità. Imma, dan ma japplikax għal parti tal-Istruttura .NET illi mhix koperta mill-istandard ECMA/ISO , illi jinkludi [[Windows Forms]], [[ADO.NET]], u [[ASP.NET]]. Il-brevetti illi żżomm il-Microsoft f'dawn is-sezzjonijiet jistgħu iwaqqfu implementazzjonijiet tal-istruttura kollha mhux magħmulin mill-Microsoft. Fit-3 t'Ottubru 2007, Microsoft avżat illi ħafna mil-[[kodiċi fonti]] tal-Istruttura .NET [[Librerija ta' Klassijiet Bażi]] (li tinkludi l-[[ASP.NET]], l-[[ADO.NET]], u l-[[Fondazzjoni tal-Preżentazzjoni Windows]]) kien ser ikun disponibbli mal-aħħar verżjoni tal-[[Microsoft Visual Studio|Visual Studio 2008]] lejn l-aħħar ta' l-2007 taħt [[fonti maqsum]] [[Liċenzja tar-Referenza Microsoft]]. Il-kodiċi fonti għall-libreriji l-oħrajn fosthom [[Fondazzjoni tal-Komunikazzjoni Windows]] (WCF), [[Fondazzjoni tal-Workflow Windows]] (WF), and [[Mistoqsija Integrata mal-Lingwa]] (LINQ) kienu ser jiġi inkluż ma verżjonijiet futuri. Minħabba li ġie maħruġ taħt il-liċenzja Fonti-Miftuħ tar-Referenza Microsoft ifisser illi dan il-kodiċi fonti huwa disponibbli għall-skopijiet tat-tneħħija tal-iżbalji biss, primarjament biex jiżdied support għat-tneħħija tal-iżbalji integrat tal-BCL fil-[[Microsoft Visual Studio]]. == Verżjonijiet == Il-Microsoft bdiet l-iżvilupp fuq l-Istruttura .NET fl-aħħar tas-snin disgħin oriġinarjament taħt l-isem ta'Servizzi Windows tal-Ġenerazzjoni li Jmiss (bl-Ingliż Next Generation Windows Services (NGWS)). Lejn l-aħħar tas-sena 2000 l-ewwel verżjonijiet beta ta' .NET 1.0 kienu maħruġa. <!--probably best not to use wiki links for dates to ensure consistent ISO date format for table readability--> [[Stampa:DotNet.svg|thumb|right|250px|L-istack tal-Istruttura .NET.]] {| class="wikitable" !Verżjoni!!Numru tal-Verżjoni!!Data tal-Ħruġ!!Visual Studio!!Default fil-Windows <!--please do not add more than one row per version. See the .NET Framework version list article for a more complete listing--> |- |[[#Struttura .NET 1.0|1.0]]||1.0.3705.0||2002-02-13||Visual Studio .NET|| |- |[[#Struttura .NET 1.1|1.1]]||1.1.4322.573||2003-04-24||Visual Studio .NET 2003||Windows Server 2003 |- |[[#Struttura .NET 2.0|2.0]]||2.0.50727.42||2005-11-07||Visual Studio 2005|| |- |[[#Struttura .NET 3.0|3.0]]||3.0.4506.30||2006-11-06||||Windows Vista, Windows Server 2008 |- |[[#Struttura .NET 3.5|3.5]]||3.5.21022.8||2007-11-19||Visual Studio 2008||Windows 7, Windows Server 2008 R2 |- |[[#Struttura .NET 4.0|4.0 Beta 1]]|| ||2009-05-20||Visual Studio 2010|| |} Lista aktar kompluta tal-ħarġiet tal-Istruttura .NET tinsab fil-[[Lista tal-verżjonijet tal-Istruttura .NET]]. === Struttura .NET 1.0 === Din hi l-ewwel ħarġa tal-Istruttura .NET, maħruġa nhar it-13 ta'Frar 2002 u disponibbli għall-Windows 98, Me, NT 4.0, 2000, u XP. Għajnuna mill-[[Microsoft]] għal din il-verżjoni waqfet nhar l-10 ta'Lulju 2007, u l-għajnuna estiża waqfet nhar l-14 ta'Lulju 2009. === Struttura .NET 1.1 === Dan hija l-ewwel reviżjoni maġġuri tal-Istruttura .NET. Hija disponibbli għalijha bħala pakkett li jista' jiġi distribwit b'xejn jew f'kit tal-iżvilupp tas-softwer, u ġie ippublikat nhar it-3 t'April 2003. Huwa ukoll parti tat-tieni ħarġa tal-[[Microsoft Visual Studio]].NET (maħruġ bħala Visual Studio .NET 2003). Din hi l-ewwel verżjoni tal-Istruttura .NET inkluża bħala parti mis-sistema operattiva Windows, parti mil-[[Windows Server 2003]]. Għajnuna għall-Istruttura .NET Framework 1.1 waqfet nhar l-14 t'Ottubru 2008, u l-għajnuna estiża ser tieqaf nhar it-8 t'Ottubru 2013. Sa minn .NET 1.1 hu komponent tal-Windows Server 2003, għajnuna estiża għal-.NET 1.1 fuq Server 2003 ser tieqaf ma dik tas-sistema operattiva stess - l-14 ta'Lulju 2015. ==== Tibdiliet f' 1.1 meta kumparat ma 1.0 ==== * Għajnuna għall-kontrolli [[ASP.NET]] mobbli. Qabel add-in għall-istruttura, issa parti minnha. * Tibdiliet f-sigurtà - assemblei Windows Forms mħallija jiġu eżegwiti b-mod semi-għafdat mill-Internet, u s-[[Sigurtà tal-Aċċess tal-Kodiċi]] f' applikazzjonijet ASP.NET. * Għajnuna għall-ODBC u databażijiet Oracle. Qabel add-in għall-Istruttura .NET 1.0, issa parti mill-istruttura. * [[Struttura .NET Kumpatta]] - verżjoni kumpatta tal-Istruttura kumpatta għall-kompjuters żgħar. * Support għall-Protokoll tal-Internet verżjoni 6 ([[IPv6]]). * Tibdiliet numeruza fl-API. === Struttura .NET 2.0 === Maħruġa ma [[Microsoft Visual Studio#Visual Studio 2005|Visual Studio 2005]], [[Microsoft SQL Server#SQL Server 2005|Microsoft SQL Server 2005]], u [[BizTalk]] 2006. * Il-pakkett distribwibbli 2.0 jista' jiġi mniżżell b'xejn minn [http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyID=0856eacb-4362-4b0d-8edd-aab15c5e04f5&DisplayLang=en Microsoft], u ġie ippublikat nhar it-22 ta'Jannar 2006. * Il-Kit tal-Iżvilupp tas-Softwer 2.0 (SDK) jista' jiġi mniżżel b'xejn minn [http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyID=fe6f2099-b7b4-4f47-a244-c96d69c35dec&DisplayLang=en Microsoft]. * Huwa inkluż bħala parti minn [[Microsoft Visual Studio#Visual Studio 2005|Visual Studio 2005]] u [[Microsoft SQL Server#SQL Server 2005|Microsoft SQL Server 2005]]. * Il-Verżjoni 2.0 mingħajr Pakkett tas-Servizz hija l-aħħar verzjoni li għandha support għall- [[Windows 98]] u [[Windows Me]]. Il-Verżjoni 2.0 bil-Pakkett tas-Servizz 2 hija l-aħħar verżjoni b'support uffiċjali għall-[[Windows 2000]] għalkemm kien hemm xi workarounds mhux uffiċjali ippublikati online li jużaw parti mill-funzjonalità minn Verżjoni 3.5 fil-Windows 2000. Il-Verżjoni 2.0 bil-Pakkett tas-Servizz 2 għandha bżonn ta'[[Windows 2000]] b'SP4 kif ukoll ir-reviżjoni KB835732 jew KB891861, [[Windows XP]] b'SP2 jew wara u [[Windows Installer]] 3.1 (KB893803-v2). * Ħarget ma [[Windows Server 2003#Windows Server 2003 R2|Windows Server 2003 R2]] (mhux installat waħdu). ==== Tibdiliet f' 2.0 meta kumparat ma 1.1 ==== * Tibdiliet numerużi fl-API. * API ġdid għall-hosting għall-applikazzjonijiet nattivi li jixtiequ jiħħostjaw partijiet tar-runtime .NET. L-API il-ġdid jagħti kontroll fin tal-komportament tar-runtime fil-każ tal-multithreading, allokazzjoni tal-memorja,illowdjar tal-assemblei u aktar ([https://web.archive.org/web/20051119145053/http://winfx.msdn.microsoft.com/library/en-us/dv_fxunmanref/html/703b8381-43db-4a4d-9faa-cca39302d922.asp referenza dettaljata]). Inizjalment ġiet żviluppata biex tiħħostja b'mod effiċjenti r-runtime f'[[Microsoft SQL Server]], illi jimplementa li-skedatur u l-maniġer tal-memorja tiegħu. * Support sħiħ 64-bit għall-pjattaformi tal-ħardwer x64 u IA64. * Support tal-lingwa għall-[[Programmar Ġeneriku|tprogrammar ġeneriku]] mibni direttament fis-CLR. * Ħafna kontrolli oħrajn u irranġata għall-ASP.NET. * Kontrolli ġodda għad-data b'irbit tad-data deklarattiva. * Funzjonijiet ġodda tal-personalizzazzjoni għall-ASP.NET, bħas-support għat-temi, skins u partijiet web. * [[Mikro Struttura .NET]] - verżjoni tal-Istruttura .NET relata mal-inizzjattiva[[Teknoloġija tal-Oġġetti Personali Intelliġenti]]. * Klassijiet parzjali * Metodi anonimi * Tabelli tad-data === Struttura .NET 3.0 === '''Struttura .NET 3.0''', qabel magħrufa bħala '''WinFX''', ġiet maħruġa nhar il-21 ta'Novembru 2006. Tinkludi sett ġdid ta' APIs għall-kodiċi immaniġjat illi huma parti integrali tas-sistemi operattivi [[Windows Vista]] u [[Windows Server 2008]]. Huwa ukoll disponibbli għall-[[Windows XP]] SP2 u [[Windows Server 2003]] bħala download. M'hemm l-ebda tibdil arkitettoniku maġġuri inkluż ma din il-ħarġa; L-Istruttura .NET 3.0 tuża r-[[Runtime tal-Lingwa Komuni]] tal-Istruttura .NET 2.0. Ma kien hemm l-ebda ħarġa tal-Istruttura .NET Kumpatta marbuta ma din il-ħarġa bħal ma kien hemm ma ta' qabilha. L-Istruttura .NET 3.0 tikkonsisti f'4 komponenti maġġuri: * '''[[Fondazzjoni tal-Preżentazzjoni Windows]]''' (WPF), li qabel kellha isem kodiċi '''Avalon'''; sistema tal-interfaċċa ġdida u [[Interfaċċa tal-Ipprogrammar għall-Applikazzjonijiet|API]] ibbażata fuq l-[[XML]] u l-grafika vettorjali, illi tuża it-teknoloġiji tal-ħardwer tal-grafika 3D u [[Direct3D]]. ara [http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms754130.aspx WPF SDK] għal-artikli u dokumentazzjobi għall-iżviluppaturi fuq il-WPF. * '''[[Fondazzjoni tal-Komunikazzjoni Windows]]''' (WCF), li qabel kellha l-isem kodiċi '''Indigo'''; sistema ta' messaġġar orjentata lejn is-servizzi illi tippermetti lill-programmi jinteroperaw lokalment u remotament b'mod simili għas-servizzi web. * '''[[Fondazzjoni tal-Workflow Windows]]''' (WF) tippermetti il-bibi tal-awtomazzjoni tax-xogħol u tranżazzjonijiet integrati bl-użu tal-workflows. * '''[[Windows CardSpace]]''', li qabel kellu l-isem kodiċi '''InfoCard'''; komponent tas-softwer illi b'mod sigur jaħżen l-identitajiet diġitali ta' persuna u jipprovdi interfaċċa unifikata għall-għażla ta' identità għal-tranżazzjoni partikulari, pereżempju l-aċċess għall-websites. === Struttura .NET 3.5 === Il-verżjoni 3.5 otal-Istruttura .NET inħarġet nhar id-19 ta'Novembru 2007, imma mhix inkluża mal-[[Windows S0erver 2008]]. Bħal ma għamlet l-Istruttura .NET 3.0, il-verżjoni 3.5 tuża s-CLR tal-verżjoni 2.0. Ukoll, tinstalla '''Struttura .NET 2.0 SP1''', ('''tinstalla Struttura .NET 2.0 SP2 mal-verżjoni 3.5 SP1)''' u '''Struttura .NET 3.0 SP1''' ('''tinstalla Struttura .NET 3.0 SP2 ma 3.5 SP1'''), illi jżid xi metodi u propjetajiet mal-klassijiet tal-BCL mal-verżjoni 2.0 illi hemm bżonnhom fil-verżjoni 3.5. Fosthom insibu [[Mistoqsija Integrata mal-Lingwa|Mistoqsija Integrata mal-Lingwa (LINQ)]]. Dawn it-tibdiliet ma jaffetwawx programmi miktuba għall-verżjoni 2.0. Bħal ma ġara ma' verżjonijiet preċedenti, ħarġet ukoll l-'''Istruttura .NET Kumpatta 3.5''' ma din ir-reviżjoni biex tipprovdi support għall-fetures extra fuq il-Windows Mobile u l-makkinarju lu juża [[Windows Embedded CE]]. Il-kodiċi fonti tal-[[Librerija ta' Klassijiet Bażi]] ta' din il-verżjopni ġie parzjalment maħruġ (bħala refernza għat-tneħħija tal-iżbalji biss) taħt il-Liċenzja tar-Referenza Microsoft (Ms-RSL) ==== Tibdiliet mil-verżjoni 3.0 ==== * Karatteristiċi ġodda fill-lingwi [[C Sharp (lingwa tal-ipprogrammar)|C#]] 3.0 u [[Visual Basic .NET|VB.NET]] 9.0 * Iżid support għas-siġar tal-espressjoni u l-[[Kalkolu Lambda|metodi lambda]] * Metodi tal-Estenjoni * Siġar tal-Espressjoni biex jirraprezentaw il-kodiċi fonti ta' livell għoli waqt il-ħin tal-eżekuzzjoni * Tipi anonimi b'inferenza tat-tipi statiċi * [[Mistoqsija Integrata mal-Lingwa|Mistoqsija Integrata mal-Lingwa (LINQ)]] flimkien mal-providenzjaturi tagħha: ** LINQ għall-Oġġetti ** LINQ għall-XML ** LINQ għall-SQL * Support għall-paġinar fl-[[Ado.net|ADO.NET]] * APi tas-sinkronizzar ADO.NET biex jissinkronizza d-data lokali ma' dik ta' fuq is-servers * APi għall-I/O tan-netwerk asinkronu. * Munzell tan-Netwerkjar Peer-to-peer, risolvitur [[PNRP]] immaniġjat inkluż * Wrappers immaniġjati għall-i[[Strumentazzjoni għall-Immaniġjar Windows]] u [[Interfaċċa tal-Ipprogrammar għall-Applikazzjonijiet|API]] għad-[[Direttorju Attiv]] * Verżjoni aħjar tar-runtimes tal-[[Fondazzjoni tal-Komunikazzjoni Windows|WCF]] u l-[[Fondazzjoni tal-Workflow Windows|WF]], illi jħalli lill-WCF taħdem mal-[[POX]] u l-[[JSON]] , kif ukoll tesponi l-workflows WF bħala servizzi WCF. Servizzi WCF jistgħu jiġu magħmula statevoli permezz tal-mudell tal-persistenza WF. * Support għall-[[piplining HTTP]] u għall-fontijiet tas-sindikazzjoni. * [[ASP.NET AJAX]] jiġi inkluż * Namespace <code>System.CodeDom</code> ġdid. ==== Pakkett tas-Sevizz 1 ==== Il-Pakkett tas-Servizz 1 tal-Istruttura .NET inħareġ nhar il-11 t'Awwissu 2008. din il-ħarġa izid funzjonijiet ġodda u tipprovdi titjib taħt ċerti kundizzjonijiet, speċjalment mal-WPF fejn titijib ta' 20-45% hu mistenni. Żewġ komponenti tad-data ġodda ġew miżjuda , l-[[Struttura tal-Entitajiet ADO.NET]] u s-[[Servizzi tad-Data ADO.NET]]. Żewġ assemblej ġodda għall-iżvilupp web, System.Web.Abstraction u System.Web.Routing, ġew miżjuda; dawn huma użati fl-i[[Struttura ASP.NET MVC]] u, ser jintużaw f'ħargiet futuri tal-applikazzjonijiet ASP.NET Forms. il-pakkett tas-servizz 1 hu inkluż ma'[[SQL Server 2008]] u [[Microsoft Visual Studio#Visual Studio 2008|Visual Studio 2008 Pakkett tas-Servizz 1]]. Hemm ukoll varjant ġdid tal-Istruttura .NET, msemmija "Profil tal-Klijent tal-Istruttura .NET", illi għandu daqs ta'28 MB u huwa iżgħar mill0-istruttura sħiħa u tinstalla biss il-komponenti li huma l-aktar rilevanti għall-applikazzjonijiet tad-desktop. Imma, il-profil tal-klijent jammonta għal-dan id-daqs biss jekk jintuża l-installatur web. Meta tuża l-installatur off-line, id-daqs xorta jibqa 250 MB. == Ħoloq Esterni == * [https://web.archive.org/web/20090312022014/http://www.uxpassion.com/2008/10/new-microsoft-net-logo-and-branding/ Il-logo il-ġdid tal-Istruttura .NET] * [http://msdn.microsoft.com/netframework/ Ċentru tal-Iżvillupaturi għall-Istruttura .NET] * [https://web.archive.org/web/20090227043007/http://vb.net-informations.com/framework/framework_tutorials.htm Tutorial fuq l-Istruttura .NET] * [http://msdn.microsoft.com/windowsvista/default.aspx Ċentru tal-Iżvillupaturi għall-Windows Vista] * [http://blogs.msdn.com/bclteam/ BCL Team Blog] * [https://web.archive.org/web/20090304052753/http://wm.microsoft.com/ms/msnse/0607/28210/WinFXRename_MBR.wmv Interview] fuq Channel 9 ma [http://blogs.msdn.com/jasonz/ Jason Zander], managar tat-tijm tal-Istruttura .NET, fuq .NET Fx 3.5;fajl Windows Media Video(wmv). {{DotNET}} [[Kategorija:Informatika]] [[Kategorija:.NET]] 9wnf3yrflqjoj63vz6hub77nvmdml04 0 34449 330176 330133 2026-05-23T05:36:25Z Trigcly 17859 /* Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja */ 330176 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi. == [[Evoluzzjoni]] == === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti. Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === Fish communicate by transmitting acoustic signals (sounds) to each other. This is most often in the context of feeding, aggression or courtship. The sounds emitted vary with the species and stimulus involved. Fish can produce either stridulatory sounds by moving components of the skeletal system, or can produce non-stridulatory sounds by manipulating specialized organs such as the swimbladder. Some fish produce sounds by rubbing or grinding their bones together. These sounds are stridulatory. In ''Haemulon flavolineatum'', the French grunt fish, as it produces a grunting noise by grinding its teeth together, especially when in distress. The grunts are at a frequency of around 700 Hz, and last approximately 47 milliseconds. The longsnout seahorse, ''Hippocampus reidi'' produces two categories of sounds, 'clicks' and 'growls', by rubbing their coronet bone across the grooved section of their neurocranium. Clicks are produced during courtship and feeding, and the frequencies of clicks were within the range of 50 Hz-800 Hz. The frequencies are at the higher end of the range during spawning, when the female and male fishes were less than fifteen centimeters apart. Growls are produced when the ''H. reidi'' are stressed. The 'growl' sounds consist of a series of sound pulses and are emitted simultaneously with body vibrations. Some fish species create noise by engaging specialized muscles that contract and cause swimbladder vibrations. Oyster toadfish produce loud grunts by contracting sonic muscles along the sides of the swim bladder. Female and male toadfishes emit short-duration grunts, often as a fright response. In addition to short-duration grunts, male toadfishes produce "boat whistle calls". These calls are longer in duration, lower in frequency, and are primarily used to attract mates. The various sounds have frequency range of 140 Hz to 260 Hz. The frequencies of the calls depend on the rate at which the sonic muscles contract. The red drum, ''Sciaenops ocellatus'', produces drumming sounds by vibrating its swimbladder. Vibrations are caused by the rapid contraction of sonic muscles that surround the dorsal aspect of the swimbladder. These vibrations result in repeated sounds with frequencies from 100 to >200 Hz. ''S. ocellatus'' produces different calls depending on the stimuli involved, such as courtship or a predator's attack. Females do not produce sounds, and lack sound-producing (sonic) muscles. == Konservazzjoni == The 2025 IUCN Red List names 2,367 fish species that are endangered or critically endangered. Included are species such as Atlantic cod, Devil's Hole pupfish, coelacanths, and great white sharks. Because fish live underwater they are more difficult to study than terrestrial animals and plants, and information about fish populations is often lacking. Freshwater fish seem particularly threatened because they often live in relatively small water bodies. For example, the Devil's Hole pupfish occupies only a single 3 by 6 metres (10 by 20 ft) pool. === Sajd eċċessiv === The Food and Agriculture Organization reports that "in 2017, 34 percent of the fish stocks of the world's marine fisheries were classified as overfished". Overfishing is a major threat to edible fish such as cod and tuna. Overfishing eventually causes fish stocks to collapse, because the survivors cannot produce enough young to replace those removed. Such commercial extinction does not mean that the species is extinct, merely that it can no longer sustain a fishery. In the case of the Pacific sardine fishery off the California coast, the catch steadily declined from a 1937 peak of 800,000 tonnes to an economically inviable 24,000 tonnes in 1968. In the case of the Atlantic northwest cod fishery, overfishing reduced the fish population to 1% of its historical level by 1992. Fisheries scientists and the fishing industry have sharply differing views on the resiliency of fisheries to intensive fishing. In many coastal regions the fishing industry is a major employer, so governments are predisposed to support it. On the other hand, scientists and conservationists push for stringent protection, warning that many stocks could be destroyed within fifty years. === Theddidiet oħra === A key stress on both freshwater and marine ecosystems is habitat degradation including water pollution, the building of dams, removal of water for use by humans, and the introduction of exotic species including predators. Freshwater fish, especially if endemic to a region (occurring nowhere else), may be threatened with extinction for all these reasons, as is the case for three of Spain's ten endemic freshwater fishes. River dams, especially major schemes like the Kariba Dam (Zambezi river) and the Aswan Dam (River Nile) on rivers with economically important fisheries, have caused large reductions in fish catch. Industrial bottom trawling can damage seabed habitats, as has occurred on the Georges Bank in the North Atlantic. Introduction of aquatic invasive species is widespread. It modifies ecosystems, causing biodiversity loss, and can harm fisheries. Harmful species include fish but are not limited to them; the arrival of a comb jelly in the Black Sea damaged the anchovy fishery there. The opening of the Suez Canal in 1869 made possible Lessepsian migration, facilitating the arrival of hundreds of Indo-Pacific marine species of fish, algae and invertebrates in the Mediterranean Sea, deeply impacting its overall biodiversity and ecology. The predatory Nile perch was deliberately introduced to Lake Victoria in the 1960s as a commercial and sports fish. The lake had high biodiversity, with some 500 endemic species of cichlid fish. It drastically altered the lake's ecology, and simplified the fishery from multi-species to just three: the Nile perch, the silver cyprinid, and another introduced fish, the Nile tilapia. The haplochromine cichlid populations have collapsed. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Throughout history, humans have used fish as a food source for dietary protein. Historically and today, most fish harvested for human consumption has come by means of catching wild fish. However, fish farming, which has been practiced since about 3,500 BCE in ancient China, is becoming increasingly important in many nations. In 2007, about one-sixth of the world's protein was estimated to be provided by fish. Fishing is a large global business which provides income for millions of people. As of 2020, over 65 million tonnes (Mt) of marine fish and 10 Mt of freshwater fish were captured, while some 50 Mt of fish, mainly freshwater, were farmed. Of the marine species captured in 2020, anchoveta represented 4.9 Mt, Alaska pollock 3.5 Mt, skipjack tuna 2.8 Mt, and Atlantic herring and yellowfin tuna 1.6 Mt each; eight more species had catches over 1 Mt. === Rikreazzjoni === Fish have been recognized as a source of beauty for almost as long as used for food, appearing in cave art, being raised as ornamental fish in ponds, and displayed in aquariums in homes, offices, or public settings. Recreational fishing is fishing primarily for pleasure or competition; it can be contrasted with commercial fishing, which is fishing for profit, or artisanal fishing, which is fishing primarily for food. The most common form of recreational fishing employs a rod, reel, line, hooks, and a wide range of baits. Recreational fishing is particularly popular in North America and Europe; government agencies often actively manage target fish species. === Kultura === Fish themes have symbolic significance in many religions. In ancient Mesopotamia, fish offerings were made to the gods from the very earliest times. Fish were also a major symbol of Enki, the god of water. Fish frequently appear as filling motifs in cylinder seals from the Old Babylonian (<abbr>c.</abbr> 1830 BC – <abbr>c.</abbr> 1531 BC) and Neo-Assyrian (911–609 BC) periods. Starting during the Kassite Period (<abbr>c.</abbr> 1600 BC – <abbr>c.</abbr> 1155 BC) and lasting until the early Persian Period (550–30 BC), healers and exorcists dressed in ritual garb resembling the bodies of fish. During the Seleucid Period (312–63 BC), the legendary Babylonian culture hero Oannes was said to have dressed in the skin of a fish. Fish were sacred to the Syrian goddess Atargatis and, during her festivals, only her priests were permitted to eat them. In the Book of Jonah, the central figure, a prophet named Jonah, is swallowed by a giant fish after being thrown overboard by the crew of the ship he is travelling on. Early Christians used the ''ichthys'', a symbol of a fish, to represent Jesus. Among the deities said to take the form of a fish are Ikatere of the Polynesians, the shark-god Kāmohoaliʻi of Hawaiʻi, and Matsya of the Hindus. The constellation Pisces ("The Fishes") is associated with a legend from Ancient Rome that Venus and her son Cupid were rescued by two fishes. Fish feature prominently in art, in films such as ''Finding Nemo'' and books such as ''The Old Man and the Sea''. Large fish, particularly sharks, have frequently been the subject of horror movies and thrillers, notably the novel ''Jaws'', made into a film which in turn has been parodied and imitated many times. Piranhas are shown in a similar light to sharks in films such as ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] l5qnptsgtao37pls3ll9w454s56hqwx 330177 330176 2026-05-23T08:12:37Z Trigcly 17859 /* Komunikazzjoni */ 330177 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi. == [[Evoluzzjoni]] == === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti. Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === Il-ħut jikkomunika billi jittrażmetti sinjali akustiċi (ħsejjes) minn ħuta għal oħra. Spiss dan isir fil-kuntest tat-tmigħ, aggressjoni jew namra. Il-ħsejjes emessi jvarjaw skont l-ispeċijiet u l-istimoli involuti. Il-ħut jista' jipproduċi ħsejjes ta' twerżiq billi jċaqlaq komponenti mis-sistema tal-iskeletru, jew jista' jipproduċi ħsejjes mhux ta' twerżiq billi jimmanipola l-organi speċjalizzati bħall-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut jipproduċu ħsejjes billi jħokku jew ifaqqgħu l-għadam tagħhom ma' xulxin. Dawn il-ħsejjes huma ta' twerżiq. Il-''Haemulon flavolineatum'' tipproduċi ħoss qisu ta' nħir bit-theżżiż tas-snien ma' xulxin, speċjalment meta tkun fil-periklu. Dawn il-ħsejjes ikollhom frekwenza ta' madwar 700 Hz, u jdumu madwar 47 millisekonda. Iż-żiemel tal-baħar ta' geddumu twil, ''Hippocampus reidi'', jipproduċi żewġ kategoriji ta' ħsejjes, "klikkjaturi" u "ħanxriet", permezz tat-tħakkik tal-għadam tal-koronet mas-sezzjoni bit-trikkib tan-newrokranju tiegħu. Il-klikkjaturi jiġu prodotti waqt in-namra u t-tfittxija tal-ikel, u l-frekwenzi tal-klikkjaturi jkunu f'medda ta' 50 Hz-800 Hz. Il-frekwenzi jkunu iktar għoljin waqt il-fertilizzazzjoni, meta l-eżemplari femminili u maskili jkunu 'l bogħod minn xulxin inqas minn 15-il ċentimetru. Il-ħanxriet jiġu prodotti meta l-''H. reidi'' jħossu fil-periklu. Il-ħsejjes tal-ħanxriet jikkonsistu minn sensiela ta' pulsazzjonijiet ta' ħsejjes u jiġu emessi b'mod simultanju ma' vibrazzjonijiet tal-ġisem. Xi speċijiet ta' ħut joħolqu l-ħsejjes bil-kontrazzjoni ta' muskoli speċjalizzati u bil-vibrazzjonijiet tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospu jipproduċi nħir jgħajjat bil-kontrazzjoni ta' muskoli soniċi tul il-ġnub tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospi femminili u maskili jemettu nħir qasir, spiss bħala rispons għal qatgħa. Minbarra l-inħir qasir, il-pixxirospi maskili jipproduċu "tisfiriet". Dawn it-tisfiriet ikunu itwal, bi frekwenza iktar baxxa, u jintużaw primarjament biex jattiraw il-pixxirospi femminili. Id-diversi ħsejjes għandhom medda ta' frekwenzi ta' 140 Hz sa 260 Hz. Il-frekwenzi tal-ħsejjes jiddependu fuq ir-rata ta' kontrazzjoni tal-muskoli soniċi. L-i''Sciaenops ocellatus'' jipproduċi ħsejjes qishom ta' tanbur bil-vibrazzjoni tal-vexxiki tal-għawm. Il-vibrazzjonijiet isiru bil-kontrazzjoni rapida tal-muskoli soniċi madwar l-aspett dorsali tal-vexxiki tal-għawm. Dawn il-vibrazzjonijiet jirriżultaw fi ħsejjes ripetuti bi frekwenzi ta' bejn 100 u >200 Hz. L-i''S. ocellatus'' jipproduċi ħsejjes differenti skont l-istimoli involuti, bħan-namra jew attakk ta' predatur. L-eżemplari femminili ma jipproduċux ħsejjes, u ma jkollhomx muskoli (soniċi) li jipproduċu l-ħsejjes. == Konservazzjoni == The 2025 IUCN Red List names 2,367 fish species that are endangered or critically endangered. Included are species such as Atlantic cod, Devil's Hole pupfish, coelacanths, and great white sharks. Because fish live underwater they are more difficult to study than terrestrial animals and plants, and information about fish populations is often lacking. Freshwater fish seem particularly threatened because they often live in relatively small water bodies. For example, the Devil's Hole pupfish occupies only a single 3 by 6 metres (10 by 20 ft) pool. === Sajd eċċessiv === The Food and Agriculture Organization reports that "in 2017, 34 percent of the fish stocks of the world's marine fisheries were classified as overfished". Overfishing is a major threat to edible fish such as cod and tuna. Overfishing eventually causes fish stocks to collapse, because the survivors cannot produce enough young to replace those removed. Such commercial extinction does not mean that the species is extinct, merely that it can no longer sustain a fishery. In the case of the Pacific sardine fishery off the California coast, the catch steadily declined from a 1937 peak of 800,000 tonnes to an economically inviable 24,000 tonnes in 1968. In the case of the Atlantic northwest cod fishery, overfishing reduced the fish population to 1% of its historical level by 1992. Fisheries scientists and the fishing industry have sharply differing views on the resiliency of fisheries to intensive fishing. In many coastal regions the fishing industry is a major employer, so governments are predisposed to support it. On the other hand, scientists and conservationists push for stringent protection, warning that many stocks could be destroyed within fifty years. === Theddidiet oħra === A key stress on both freshwater and marine ecosystems is habitat degradation including water pollution, the building of dams, removal of water for use by humans, and the introduction of exotic species including predators. Freshwater fish, especially if endemic to a region (occurring nowhere else), may be threatened with extinction for all these reasons, as is the case for three of Spain's ten endemic freshwater fishes. River dams, especially major schemes like the Kariba Dam (Zambezi river) and the Aswan Dam (River Nile) on rivers with economically important fisheries, have caused large reductions in fish catch. Industrial bottom trawling can damage seabed habitats, as has occurred on the Georges Bank in the North Atlantic. Introduction of aquatic invasive species is widespread. It modifies ecosystems, causing biodiversity loss, and can harm fisheries. Harmful species include fish but are not limited to them; the arrival of a comb jelly in the Black Sea damaged the anchovy fishery there. The opening of the Suez Canal in 1869 made possible Lessepsian migration, facilitating the arrival of hundreds of Indo-Pacific marine species of fish, algae and invertebrates in the Mediterranean Sea, deeply impacting its overall biodiversity and ecology. The predatory Nile perch was deliberately introduced to Lake Victoria in the 1960s as a commercial and sports fish. The lake had high biodiversity, with some 500 endemic species of cichlid fish. It drastically altered the lake's ecology, and simplified the fishery from multi-species to just three: the Nile perch, the silver cyprinid, and another introduced fish, the Nile tilapia. The haplochromine cichlid populations have collapsed. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Throughout history, humans have used fish as a food source for dietary protein. Historically and today, most fish harvested for human consumption has come by means of catching wild fish. However, fish farming, which has been practiced since about 3,500 BCE in ancient China, is becoming increasingly important in many nations. In 2007, about one-sixth of the world's protein was estimated to be provided by fish. Fishing is a large global business which provides income for millions of people. As of 2020, over 65 million tonnes (Mt) of marine fish and 10 Mt of freshwater fish were captured, while some 50 Mt of fish, mainly freshwater, were farmed. Of the marine species captured in 2020, anchoveta represented 4.9 Mt, Alaska pollock 3.5 Mt, skipjack tuna 2.8 Mt, and Atlantic herring and yellowfin tuna 1.6 Mt each; eight more species had catches over 1 Mt. === Rikreazzjoni === Fish have been recognized as a source of beauty for almost as long as used for food, appearing in cave art, being raised as ornamental fish in ponds, and displayed in aquariums in homes, offices, or public settings. Recreational fishing is fishing primarily for pleasure or competition; it can be contrasted with commercial fishing, which is fishing for profit, or artisanal fishing, which is fishing primarily for food. The most common form of recreational fishing employs a rod, reel, line, hooks, and a wide range of baits. Recreational fishing is particularly popular in North America and Europe; government agencies often actively manage target fish species. === Kultura === Fish themes have symbolic significance in many religions. In ancient Mesopotamia, fish offerings were made to the gods from the very earliest times. Fish were also a major symbol of Enki, the god of water. Fish frequently appear as filling motifs in cylinder seals from the Old Babylonian (<abbr>c.</abbr> 1830 BC – <abbr>c.</abbr> 1531 BC) and Neo-Assyrian (911–609 BC) periods. Starting during the Kassite Period (<abbr>c.</abbr> 1600 BC – <abbr>c.</abbr> 1155 BC) and lasting until the early Persian Period (550–30 BC), healers and exorcists dressed in ritual garb resembling the bodies of fish. During the Seleucid Period (312–63 BC), the legendary Babylonian culture hero Oannes was said to have dressed in the skin of a fish. Fish were sacred to the Syrian goddess Atargatis and, during her festivals, only her priests were permitted to eat them. In the Book of Jonah, the central figure, a prophet named Jonah, is swallowed by a giant fish after being thrown overboard by the crew of the ship he is travelling on. Early Christians used the ''ichthys'', a symbol of a fish, to represent Jesus. Among the deities said to take the form of a fish are Ikatere of the Polynesians, the shark-god Kāmohoaliʻi of Hawaiʻi, and Matsya of the Hindus. The constellation Pisces ("The Fishes") is associated with a legend from Ancient Rome that Venus and her son Cupid were rescued by two fishes. Fish feature prominently in art, in films such as ''Finding Nemo'' and books such as ''The Old Man and the Sea''. Large fish, particularly sharks, have frequently been the subject of horror movies and thrillers, notably the novel ''Jaws'', made into a film which in turn has been parodied and imitated many times. Piranhas are shown in a similar light to sharks in films such as ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] o7dqnxbj9xwiyp2zkumjs7h983508p5 0 34455 330178 2026-05-23T09:43:38Z ToniSant 4257 +nebbieta 330178 wikitext text/x-wiki '''Nenu Borg''' huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. gjftivn7mhhd7yfwtf1ouly86rvvusc 330179 330178 2026-05-23T09:44:28Z ToniSant 4257 +nebbieta 330179 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. f78pt7fzkmqf72ad8w42hbol18awhm3 330180 330179 2026-05-23T09:45:10Z ToniSant 4257 +dob 330180 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. fymm7aodjjspo8izdu7pry0lrmq0bwz 330181 330180 2026-05-23T09:45:31Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fid-1943]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330181 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fid-1943]] rncf1uo6q9t13a2g894ezzs5hvluh45 330182 330181 2026-05-23T09:45:39Z ToniSant 4257 removed [[Category:Twieldu fid-1943]]; added [[Category:Twieldu fl-1943]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330182 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] cr83ndldd3xwu8vcvhm8mxm5aagz9sg 330183 330182 2026-05-23T09:45:48Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies ħajjin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330183 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] kd1doh2ix1p6n5dpxamu2pmp85z24dy 330184 330183 2026-05-23T09:46:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Kantanti Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330184 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Kantanti Maltin]] qrr9su0r9bqbw553l3giwk7rpmtc34l 330185 330184 2026-05-23T09:46:19Z ToniSant 4257 added [[Category:Atturi Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330185 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Kantanti Maltin]] [[Kategorija:Atturi Maltin]] tq4he203srhxej6t8uvkherod0t2y9h 330186 330185 2026-05-23T09:46:49Z ToniSant 4257 +infobox 330186 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}} '''Nenu Borg''' (6 ta' Dicembru 1943) huwa [[Għana|għannej Malti]] magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fil-film Żejtune. [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Kantanti Maltin]] [[Kategorija:Atturi Maltin]] kbh24w2s0ydgesb6gijxvzxkbkqyhd5