Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 25623 330198 330122 2026-05-24T06:51:59Z Trigcly 17859 aġġornament 330198 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2002)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] f5vekdkjkui7g8e1qe3kop4gshljdol 330206 330198 2026-05-24T08:03:27Z Trigcly 17859 aġġornament 330206 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2003)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 6fzr2uti1s6zoaklo4gptui3acromk8 0 34303 330187 330120 2026-05-23T18:32:41Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl F'Radda_ta'_Salib_by_Edmond_Zarb.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Yann|Yann]] minħabba: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]] 330187 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Roadhouse musicians 1964]] [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Mużiċisti tar-Roadhouse 1964: Mro. Paul Arnand (klarinett), Sammy Galea (Pjanu), Edmond Zarb (bass), Eric Xuereb (drums)]] [[Stampa:Literature review of the book Nina by Edmond Zarb published in The Sunday Times 10 July 2005.jpg|daqsminuri|Artiklu dwar il-pubblikazzjoni tar-rumanz NINA ta' Edmond Zarb.]] Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. [[Stampa:Rumanz EMMA by edmond zarb.jpg|daqsminuri|Qoxra tar-rumanz EMMA ta' Edmond Zarb]] Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. [[Stampa:Tokyo World Popular Festival 1976 - Malta Song Entry.jpg|daqsminuri|Ir-rappreżentanti ta' Malta fil-Festival ta' Tokyo 1976]] [[Stampa:Piano Concert on Maltese radio of Edmond Zarb in the 1960s on Rediffusion Malta.jpg|daqsminuri|Kunċert tal-pjanu fuq ir-Rediffusion ta' Malta 1964]] Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ thi1vnn8f9gsbjyda69ah27ac5ihhzk 330188 330187 2026-05-23T18:32:44Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Tokyo_World_Popular_Festival_1976_-_Malta_Song_Entry.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Yann|Yann]] minħabba: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]] 330188 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Roadhouse musicians 1964]] [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Mużiċisti tar-Roadhouse 1964: Mro. Paul Arnand (klarinett), Sammy Galea (Pjanu), Edmond Zarb (bass), Eric Xuereb (drums)]] [[Stampa:Literature review of the book Nina by Edmond Zarb published in The Sunday Times 10 July 2005.jpg|daqsminuri|Artiklu dwar il-pubblikazzjoni tar-rumanz NINA ta' Edmond Zarb.]] Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. [[Stampa:Rumanz EMMA by edmond zarb.jpg|daqsminuri|Qoxra tar-rumanz EMMA ta' Edmond Zarb]] Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. [[Stampa:Piano Concert on Maltese radio of Edmond Zarb in the 1960s on Rediffusion Malta.jpg|daqsminuri|Kunċert tal-pjanu fuq ir-Rediffusion ta' Malta 1964]] Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ 4gxp2t42f0mk5gzoxm8baivm524767d 330189 330188 2026-05-23T18:32:48Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Rumanz_EMMA_by_edmond_zarb.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Yann|Yann]] minħabba: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]] 330189 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Roadhouse musicians 1964]] [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Mużiċisti tar-Roadhouse 1964: Mro. Paul Arnand (klarinett), Sammy Galea (Pjanu), Edmond Zarb (bass), Eric Xuereb (drums)]] [[Stampa:Literature review of the book Nina by Edmond Zarb published in The Sunday Times 10 July 2005.jpg|daqsminuri|Artiklu dwar il-pubblikazzjoni tar-rumanz NINA ta' Edmond Zarb.]] Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. [[Stampa:Piano Concert on Maltese radio of Edmond Zarb in the 1960s on Rediffusion Malta.jpg|daqsminuri|Kunċert tal-pjanu fuq ir-Rediffusion ta' Malta 1964]] Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ rta32bpjzlcx54tczc8osfox6y9qnw9 330190 330189 2026-05-23T18:32:51Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Literature_review_of_the_book_Nina_by_Edmond_Zarb_published_in_The_Sunday_Times_10_July_2005.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Yann|Yann]] minħabba: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licens 330190 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Roadhouse musicians 1964]] [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Mużiċisti tar-Roadhouse 1964: Mro. Paul Arnand (klarinett), Sammy Galea (Pjanu), Edmond Zarb (bass), Eric Xuereb (drums)]] Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. [[Stampa:Piano Concert on Maltese radio of Edmond Zarb in the 1960s on Rediffusion Malta.jpg|daqsminuri|Kunċert tal-pjanu fuq ir-Rediffusion ta' Malta 1964]] Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ f3l0qe68kz4lai23766i95b8nlt4vo2 0 34449 330191 330177 2026-05-23T21:14:20Z Trigcly 17859 /* Konservazzjoni */ 330191 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi. == [[Evoluzzjoni]] == === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti. Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === Il-ħut jikkomunika billi jittrażmetti sinjali akustiċi (ħsejjes) minn ħuta għal oħra. Spiss dan isir fil-kuntest tat-tmigħ, aggressjoni jew namra. Il-ħsejjes emessi jvarjaw skont l-ispeċijiet u l-istimoli involuti. Il-ħut jista' jipproduċi ħsejjes ta' twerżiq billi jċaqlaq komponenti mis-sistema tal-iskeletru, jew jista' jipproduċi ħsejjes mhux ta' twerżiq billi jimmanipola l-organi speċjalizzati bħall-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut jipproduċu ħsejjes billi jħokku jew ifaqqgħu l-għadam tagħhom ma' xulxin. Dawn il-ħsejjes huma ta' twerżiq. Il-''Haemulon flavolineatum'' tipproduċi ħoss qisu ta' nħir bit-theżżiż tas-snien ma' xulxin, speċjalment meta tkun fil-periklu. Dawn il-ħsejjes ikollhom frekwenza ta' madwar 700 Hz, u jdumu madwar 47 millisekonda. Iż-żiemel tal-baħar ta' geddumu twil, ''Hippocampus reidi'', jipproduċi żewġ kategoriji ta' ħsejjes, "klikkjaturi" u "ħanxriet", permezz tat-tħakkik tal-għadam tal-koronet mas-sezzjoni bit-trikkib tan-newrokranju tiegħu. Il-klikkjaturi jiġu prodotti waqt in-namra u t-tfittxija tal-ikel, u l-frekwenzi tal-klikkjaturi jkunu f'medda ta' 50 Hz-800 Hz. Il-frekwenzi jkunu iktar għoljin waqt il-fertilizzazzjoni, meta l-eżemplari femminili u maskili jkunu 'l bogħod minn xulxin inqas minn 15-il ċentimetru. Il-ħanxriet jiġu prodotti meta l-''H. reidi'' jħossu fil-periklu. Il-ħsejjes tal-ħanxriet jikkonsistu minn sensiela ta' pulsazzjonijiet ta' ħsejjes u jiġu emessi b'mod simultanju ma' vibrazzjonijiet tal-ġisem. Xi speċijiet ta' ħut joħolqu l-ħsejjes bil-kontrazzjoni ta' muskoli speċjalizzati u bil-vibrazzjonijiet tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospu jipproduċi nħir jgħajjat bil-kontrazzjoni ta' muskoli soniċi tul il-ġnub tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospi femminili u maskili jemettu nħir qasir, spiss bħala rispons għal qatgħa. Minbarra l-inħir qasir, il-pixxirospi maskili jipproduċu "tisfiriet". Dawn it-tisfiriet ikunu itwal, bi frekwenza iktar baxxa, u jintużaw primarjament biex jattiraw il-pixxirospi femminili. Id-diversi ħsejjes għandhom medda ta' frekwenzi ta' 140 Hz sa 260 Hz. Il-frekwenzi tal-ħsejjes jiddependu fuq ir-rata ta' kontrazzjoni tal-muskoli soniċi. L-i''Sciaenops ocellatus'' jipproduċi ħsejjes qishom ta' tanbur bil-vibrazzjoni tal-vexxiki tal-għawm. Il-vibrazzjonijiet isiru bil-kontrazzjoni rapida tal-muskoli soniċi madwar l-aspett dorsali tal-vexxiki tal-għawm. Dawn il-vibrazzjonijiet jirriżultaw fi ħsejjes ripetuti bi frekwenzi ta' bejn 100 u >200 Hz. L-i''S. ocellatus'' jipproduċi ħsejjes differenti skont l-istimoli involuti, bħan-namra jew attakk ta' predatur. L-eżemplari femminili ma jipproduċux ħsejjes, u ma jkollhomx muskoli (soniċi) li jipproduċu l-ħsejjes. == Konservazzjoni == Il-Lista l-Ħamra tal-2025 tal-IUCN telenka 2,367 speċi ta' ħut li huma fil-periklu jew fil-periklu kritiku ta' estinzjoni. Fosthom hemm il-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], il-pixxipupazz tal-Ħofra tax-Xitan, il-koelakanti u l-klieb il-baħar bojod. Minħabba li l-ħut jgħix taħt l-ilma, l-istudju tagħhom huwa iktar diffiċli mill-istudju tal-annimali terrestri u tal-[[Pjanta|pjanti]], u spiss l-informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tal-ħut tkun nieqsa. Il-ħut tal-ilma ħelu jidher partikolarment mhedded minħabba li spiss jgħix f'korpi tal-ilma relattivament żgħar. Pereżempju, il-pixxipupazzi tal-Ħofra tax-Xitan jokkupaw vaska unika ta' 3 metri b'6 metri (10 piedi b'20 pied). === Sajd eċċessiv === L-Organizzazzjoni tal-Ikel u tal-Agrikoltura tirrapporta li "fl-2017, 34 fil-mija tal-istokkijiet tal-ħut tas-sajd marittimu tad-dinja kienu kklassifikati bħala mistada b'mod eċċessiv". Is-sajd eċċessiv huwa theddida kbira għall-ħut li jittiekel bħall-merluzz u t-tonn. Eventwalment is-sajd eċċessiv jikkawża l-kollass tal-istokkijiet tal-ħut, peress li l-ħut li jibqa' ma jkunx jista' jipproduċi biżżejjed żgħar biex jissostitwixxu lill-ħut mistad. Tali estinzjoni kummerċjali ma tfissirx li l-ispeċi tkun estinta, sempliċement li ma tistax tibqa' tiġi mistada iktar. Fil-każ tas-sajd tas-sardini tal-Paċifiku lil hinn mill-kosta ta' California, il-qabdiet naqsu b'mod kostanti mill-ogħla punt fl-1937 ta' 800,000 tunnellata għal 24,000 tunnellata fl-1968 u b'hekk dan is-sajd ma baqax vijabbli ekonomikament. Fil-każ tal-merluzz tal-Majjistral tal-Atlantiku, is-sajd eċċessiv naqqas il-popolazzjoni tal-ħut għal 1 % tal-livell storiku tagħha sal-1992. Ix-xjenzati tas-sajd u l-industrija tas-sajd għandhom fehmiet ferm differenti minn ta' xulxin rigward tar-reżiljenza tas-sajd għas-sajd intensiv. F'bosta reġjuni kostali l-industrija tas-sajd hija impjegatur ewlieni, għaldaqstant il-gvernijiet ikun predisposti li jappoġġawha. Min-naħa l-oħra, ix-xjenzati u l-konservazzjonisti jagħfsu għal protezzjoni strinġenti, u jwissu li bosta stokkijiet jaf jinqerdu fi żmien 50 sena. === Theddidiet oħra === Theddida ewlenija għall-ekosistemi tal-ilma ħelu u tal-baħar hija d-degradazzjoni tal-ħabitats, inkluż it-tniġġis tal-ilma, il-kostruzzjoni tad-digi, it-tneħħija tal-ilma għall-użu mill-bnedmin, u l-introduzzjoni ta' speċijiet eżotiċi inkluż il-predaturi. Il-ħut tal-ilma ħelu, speċjalment jekk ikun endemiku għal reġjun (u ma jokkorri mkien iktar), jista' jiġi mhedded bl-estinzjoni għal dawn ir-raġunijiet kollha, bħal fil-każ ta' tliet speċijiet endemiċi ta' ħut. Id-digi tax-xmajjar, speċjalment skemi ewlenin bħad-Diga ta' Kariba (ix-xmara Zambezi) u d-Diga ta' Aswan (ix-xmara Nil), rigward sajd ekonomikament importanti, ikkawżaw tnaqqis kbir fil-qabdiet tal-ħut. It-tkarkir tal-qiegħ industrijali jista' jagħmel ħsara lill-ħabitats tal-qiegħ tal-baħar, bħalma seħħ ma' Georges Bank fit-Tramuntana tal-Atlantiku. L-introduzzjoni ta' speċijiet akkwatiċi invażiva hija mifruxa. Timmodifika l-ekosistemi, u tikkawża telf tal-bijodiversità, u tista' tagħmel ħsara lill-ħut. L-ispeċijiet li jagħmlu ħsara jinkludu l-ħut iżda mhux limitati għalihom; il-wasla ta' brama fil-[[Baħar l-Iswed]] għamlet ħsara lis-sajd tal-inċova hemmhekk. Il-ftuħ tal-[[Kanal ta' Suez]] fl-1869 għamilha possibbli li ssir il-migrazzjoni Lessepsjana, li tiffaċilita l-wasla ta' mijiet ta' speċijiet marittimi ta' ħut, algi u invertebrati tal-Indo-Paċifiku fil-[[Mediterran|Baħar Mediterran]], u b'hekk tħalli impatt kbir fuq il-bijodiversità u l-[[ekoloġija]] kumplessiva tagħha. Id-dott tan-Nil bħala predatur ġie introdott apposta fil-Lag ta' Vitorja fis-snin 60 tas-seklu 20 bħala ħut kummerċjali u sportiv. Il-lag kellu bijodiversità għolja, b'xi 500 speċi endemika tal-ħut ċiklid. Huwa altera l-ekoloġija tal-lag b'mod alterat, u ssimplifika s-sajd minn diversi speċijiet għal tlieta biss: id-dott tan-Nil, iċ-ċiprinid fiddien, u ħut introdott ieħor, bħat-tilapja tan-Nil. Il-popolazzjoni taċ-ċiklidi aplokromuri spiċċaw fix-xejn. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Throughout history, humans have used fish as a food source for dietary protein. Historically and today, most fish harvested for human consumption has come by means of catching wild fish. However, fish farming, which has been practiced since about 3,500 BCE in ancient China, is becoming increasingly important in many nations. In 2007, about one-sixth of the world's protein was estimated to be provided by fish. Fishing is a large global business which provides income for millions of people. As of 2020, over 65 million tonnes (Mt) of marine fish and 10 Mt of freshwater fish were captured, while some 50 Mt of fish, mainly freshwater, were farmed. Of the marine species captured in 2020, anchoveta represented 4.9 Mt, Alaska pollock 3.5 Mt, skipjack tuna 2.8 Mt, and Atlantic herring and yellowfin tuna 1.6 Mt each; eight more species had catches over 1 Mt. === Rikreazzjoni === Fish have been recognized as a source of beauty for almost as long as used for food, appearing in cave art, being raised as ornamental fish in ponds, and displayed in aquariums in homes, offices, or public settings. Recreational fishing is fishing primarily for pleasure or competition; it can be contrasted with commercial fishing, which is fishing for profit, or artisanal fishing, which is fishing primarily for food. The most common form of recreational fishing employs a rod, reel, line, hooks, and a wide range of baits. Recreational fishing is particularly popular in North America and Europe; government agencies often actively manage target fish species. === Kultura === Fish themes have symbolic significance in many religions. In ancient Mesopotamia, fish offerings were made to the gods from the very earliest times. Fish were also a major symbol of Enki, the god of water. Fish frequently appear as filling motifs in cylinder seals from the Old Babylonian (<abbr>c.</abbr> 1830 BC – <abbr>c.</abbr> 1531 BC) and Neo-Assyrian (911–609 BC) periods. Starting during the Kassite Period (<abbr>c.</abbr> 1600 BC – <abbr>c.</abbr> 1155 BC) and lasting until the early Persian Period (550–30 BC), healers and exorcists dressed in ritual garb resembling the bodies of fish. During the Seleucid Period (312–63 BC), the legendary Babylonian culture hero Oannes was said to have dressed in the skin of a fish. Fish were sacred to the Syrian goddess Atargatis and, during her festivals, only her priests were permitted to eat them. In the Book of Jonah, the central figure, a prophet named Jonah, is swallowed by a giant fish after being thrown overboard by the crew of the ship he is travelling on. Early Christians used the ''ichthys'', a symbol of a fish, to represent Jesus. Among the deities said to take the form of a fish are Ikatere of the Polynesians, the shark-god Kāmohoaliʻi of Hawaiʻi, and Matsya of the Hindus. The constellation Pisces ("The Fishes") is associated with a legend from Ancient Rome that Venus and her son Cupid were rescued by two fishes. Fish feature prominently in art, in films such as ''Finding Nemo'' and books such as ''The Old Man and the Sea''. Large fish, particularly sharks, have frequently been the subject of horror movies and thrillers, notably the novel ''Jaws'', made into a film which in turn has been parodied and imitated many times. Piranhas are shown in a similar light to sharks in films such as ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] axhg1tzgy6hvipscj124ifpbfx029qi 330192 330191 2026-05-24T03:21:32Z Trigcly 17859 /* Ekonomija */ 330192 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi. == [[Evoluzzjoni]] == === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti. Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === Il-ħut jikkomunika billi jittrażmetti sinjali akustiċi (ħsejjes) minn ħuta għal oħra. Spiss dan isir fil-kuntest tat-tmigħ, aggressjoni jew namra. Il-ħsejjes emessi jvarjaw skont l-ispeċijiet u l-istimoli involuti. Il-ħut jista' jipproduċi ħsejjes ta' twerżiq billi jċaqlaq komponenti mis-sistema tal-iskeletru, jew jista' jipproduċi ħsejjes mhux ta' twerżiq billi jimmanipola l-organi speċjalizzati bħall-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut jipproduċu ħsejjes billi jħokku jew ifaqqgħu l-għadam tagħhom ma' xulxin. Dawn il-ħsejjes huma ta' twerżiq. Il-''Haemulon flavolineatum'' tipproduċi ħoss qisu ta' nħir bit-theżżiż tas-snien ma' xulxin, speċjalment meta tkun fil-periklu. Dawn il-ħsejjes ikollhom frekwenza ta' madwar 700 Hz, u jdumu madwar 47 millisekonda. Iż-żiemel tal-baħar ta' geddumu twil, ''Hippocampus reidi'', jipproduċi żewġ kategoriji ta' ħsejjes, "klikkjaturi" u "ħanxriet", permezz tat-tħakkik tal-għadam tal-koronet mas-sezzjoni bit-trikkib tan-newrokranju tiegħu. Il-klikkjaturi jiġu prodotti waqt in-namra u t-tfittxija tal-ikel, u l-frekwenzi tal-klikkjaturi jkunu f'medda ta' 50 Hz-800 Hz. Il-frekwenzi jkunu iktar għoljin waqt il-fertilizzazzjoni, meta l-eżemplari femminili u maskili jkunu 'l bogħod minn xulxin inqas minn 15-il ċentimetru. Il-ħanxriet jiġu prodotti meta l-''H. reidi'' jħossu fil-periklu. Il-ħsejjes tal-ħanxriet jikkonsistu minn sensiela ta' pulsazzjonijiet ta' ħsejjes u jiġu emessi b'mod simultanju ma' vibrazzjonijiet tal-ġisem. Xi speċijiet ta' ħut joħolqu l-ħsejjes bil-kontrazzjoni ta' muskoli speċjalizzati u bil-vibrazzjonijiet tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospu jipproduċi nħir jgħajjat bil-kontrazzjoni ta' muskoli soniċi tul il-ġnub tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospi femminili u maskili jemettu nħir qasir, spiss bħala rispons għal qatgħa. Minbarra l-inħir qasir, il-pixxirospi maskili jipproduċu "tisfiriet". Dawn it-tisfiriet ikunu itwal, bi frekwenza iktar baxxa, u jintużaw primarjament biex jattiraw il-pixxirospi femminili. Id-diversi ħsejjes għandhom medda ta' frekwenzi ta' 140 Hz sa 260 Hz. Il-frekwenzi tal-ħsejjes jiddependu fuq ir-rata ta' kontrazzjoni tal-muskoli soniċi. L-i''Sciaenops ocellatus'' jipproduċi ħsejjes qishom ta' tanbur bil-vibrazzjoni tal-vexxiki tal-għawm. Il-vibrazzjonijiet isiru bil-kontrazzjoni rapida tal-muskoli soniċi madwar l-aspett dorsali tal-vexxiki tal-għawm. Dawn il-vibrazzjonijiet jirriżultaw fi ħsejjes ripetuti bi frekwenzi ta' bejn 100 u >200 Hz. L-i''S. ocellatus'' jipproduċi ħsejjes differenti skont l-istimoli involuti, bħan-namra jew attakk ta' predatur. L-eżemplari femminili ma jipproduċux ħsejjes, u ma jkollhomx muskoli (soniċi) li jipproduċu l-ħsejjes. == Konservazzjoni == Il-Lista l-Ħamra tal-2025 tal-IUCN telenka 2,367 speċi ta' ħut li huma fil-periklu jew fil-periklu kritiku ta' estinzjoni. Fosthom hemm il-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], il-pixxipupazz tal-Ħofra tax-Xitan, il-koelakanti u l-klieb il-baħar bojod. Minħabba li l-ħut jgħix taħt l-ilma, l-istudju tagħhom huwa iktar diffiċli mill-istudju tal-annimali terrestri u tal-[[Pjanta|pjanti]], u spiss l-informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tal-ħut tkun nieqsa. Il-ħut tal-ilma ħelu jidher partikolarment mhedded minħabba li spiss jgħix f'korpi tal-ilma relattivament żgħar. Pereżempju, il-pixxipupazzi tal-Ħofra tax-Xitan jokkupaw vaska unika ta' 3 metri b'6 metri (10 piedi b'20 pied). === Sajd eċċessiv === L-Organizzazzjoni tal-Ikel u tal-Agrikoltura tirrapporta li "fl-2017, 34 fil-mija tal-istokkijiet tal-ħut tas-sajd marittimu tad-dinja kienu kklassifikati bħala mistada b'mod eċċessiv". Is-sajd eċċessiv huwa theddida kbira għall-ħut li jittiekel bħall-merluzz u t-tonn. Eventwalment is-sajd eċċessiv jikkawża l-kollass tal-istokkijiet tal-ħut, peress li l-ħut li jibqa' ma jkunx jista' jipproduċi biżżejjed żgħar biex jissostitwixxu lill-ħut mistad. Tali estinzjoni kummerċjali ma tfissirx li l-ispeċi tkun estinta, sempliċement li ma tistax tibqa' tiġi mistada iktar. Fil-każ tas-sajd tas-sardini tal-Paċifiku lil hinn mill-kosta ta' California, il-qabdiet naqsu b'mod kostanti mill-ogħla punt fl-1937 ta' 800,000 tunnellata għal 24,000 tunnellata fl-1968 u b'hekk dan is-sajd ma baqax vijabbli ekonomikament. Fil-każ tal-merluzz tal-Majjistral tal-Atlantiku, is-sajd eċċessiv naqqas il-popolazzjoni tal-ħut għal 1 % tal-livell storiku tagħha sal-1992. Ix-xjenzati tas-sajd u l-industrija tas-sajd għandhom fehmiet ferm differenti minn ta' xulxin rigward tar-reżiljenza tas-sajd għas-sajd intensiv. F'bosta reġjuni kostali l-industrija tas-sajd hija impjegatur ewlieni, għaldaqstant il-gvernijiet ikun predisposti li jappoġġawha. Min-naħa l-oħra, ix-xjenzati u l-konservazzjonisti jagħfsu għal protezzjoni strinġenti, u jwissu li bosta stokkijiet jaf jinqerdu fi żmien 50 sena. === Theddidiet oħra === Theddida ewlenija għall-ekosistemi tal-ilma ħelu u tal-baħar hija d-degradazzjoni tal-ħabitats, inkluż it-tniġġis tal-ilma, il-kostruzzjoni tad-digi, it-tneħħija tal-ilma għall-użu mill-bnedmin, u l-introduzzjoni ta' speċijiet eżotiċi inkluż il-predaturi. Il-ħut tal-ilma ħelu, speċjalment jekk ikun endemiku għal reġjun (u ma jokkorri mkien iktar), jista' jiġi mhedded bl-estinzjoni għal dawn ir-raġunijiet kollha, bħal fil-każ ta' tliet speċijiet endemiċi ta' ħut. Id-digi tax-xmajjar, speċjalment skemi ewlenin bħad-Diga ta' Kariba (ix-xmara Zambezi) u d-Diga ta' Aswan (ix-xmara Nil), rigward sajd ekonomikament importanti, ikkawżaw tnaqqis kbir fil-qabdiet tal-ħut. It-tkarkir tal-qiegħ industrijali jista' jagħmel ħsara lill-ħabitats tal-qiegħ tal-baħar, bħalma seħħ ma' Georges Bank fit-Tramuntana tal-Atlantiku. L-introduzzjoni ta' speċijiet akkwatiċi invażiva hija mifruxa. Timmodifika l-ekosistemi, u tikkawża telf tal-bijodiversità, u tista' tagħmel ħsara lill-ħut. L-ispeċijiet li jagħmlu ħsara jinkludu l-ħut iżda mhux limitati għalihom; il-wasla ta' brama fil-[[Baħar l-Iswed]] għamlet ħsara lis-sajd tal-inċova hemmhekk. Il-ftuħ tal-[[Kanal ta' Suez]] fl-1869 għamilha possibbli li ssir il-migrazzjoni Lessepsjana, li tiffaċilita l-wasla ta' mijiet ta' speċijiet marittimi ta' ħut, algi u invertebrati tal-Indo-Paċifiku fil-[[Mediterran|Baħar Mediterran]], u b'hekk tħalli impatt kbir fuq il-bijodiversità u l-[[ekoloġija]] kumplessiva tagħha. Id-dott tan-Nil bħala predatur ġie introdott apposta fil-Lag ta' Vitorja fis-snin 60 tas-seklu 20 bħala ħut kummerċjali u sportiv. Il-lag kellu bijodiversità għolja, b'xi 500 speċi endemika tal-ħut ċiklid. Huwa altera l-ekoloġija tal-lag b'mod alterat, u ssimplifika s-sajd minn diversi speċijiet għal tlieta biss: id-dott tan-Nil, iċ-ċiprinid fiddien, u ħut introdott ieħor, bħat-tilapja tan-Nil. Il-popolazzjoni taċ-ċiklidi aplokromuri spiċċaw fix-xejn. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Matul l-istorja, il-bnedmin użaw il-ħut bħala sors tal-ikel għal proteini djetetiċi. Storikament u llum il-ġurnata, il-biċċa l-kbira tal-ħut li jinqabad għall-konsum uman ikun permezz tas-sajd tal-ħut selvaġġ. Madankollu, it-trobbija tal-ħut jew l-akkwakultura, li ilha tiġi pprattikata mill-ħabta tat-3,500 Q.K. fiċ-[[Ċina]] tal-qedem, kulma jmur qed issir iktar importanti f'bosta nazzjonijiet. Fl-2007 ġie stmat li madwar 0.17 % tal-proteini tad-dinja jiġu pprovduti mill-ħut. Is-sajd huwa negozju globali kbir li jipprovdi l-introjtu għal miljuni ta' nies. Sal-2020, inqabad iktar minn 65 miljun tunnellata (Mt) ta' ħut mill-baħar u 10 Mt ta' ħut mill-ilma ħelu, filwaqt li ġie mrobbi xi 50 Mt ta' ħut, prinċipalment mill-ilma ħelu. Mill-ispeċijiet tal-baħar li nqabdu fl-2020, l-inċova tirrappreżenta 4.9 Mt, il-merluzz tal-Alaska 3.5 Mt, il-palamit 2.8 Mt u l-aringa tal-Atlantiku u t-tonn tal-pinna safra 1.6 Mt; tmien speċijiet oħra jirrappreżentaw iktar minn 1 Mt kull waħda. === Rikreazzjoni === Il-ħut ilu rikonoxxut bħala sors ta' sbuħija għal kważi l-istess żmien li ilu jintuża għall-ikel, u deher fl-arti tal-għerien, trabba bħala ħut ornamentali fil-vaski, u ntwera fl-akkwarji fid-djar, fl-uffiċċji jew f'ambjenti pubbliċi. Is-sajd rikreattiv huwa tip ta' sajd primarjament għall-gost jew għall-kompetizzjoni; bħala kuntrast imbagħad hemm is-sajd kummerċjali, li huwa sajd għall-qligħ, jew is-sajd artiġjanali, li huwa sajd primarjament għall-ikel. L-iżjed forma komuni ta' sajd rikreattiv tuża l-qasba, l-irkiekel, ix-xlief, is-snanar u firxa wiesgħa ta' lixki. Is-sajd rikreattiv huwa partikolarment popolari fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u fl-Ewropa; l-aġenziji tal-gvern spiss jimmaniġġaw l-ispeċijiet tal-ħut fil-mira b'mod attiv. === Kultura === It-temi tal-ħut għandhom importanza simbolika f'bosta [[Reliġjon|reliġjonijiet]]. Fil-Mesopotamja tal-qedem kienu jingħataw offerti ta' ħut lill-allat l-iktar bikrin. Il-ħut kien simbolu ewlieni wkoll ta' Enki, l-alla tal-ilma. Il-ħut jidher spiss bħala tema fis-siġilli ċilindriċi tal-perjodi tal-Babiloniżi tal-Qedem (mill-ħabta tal-1830 Q.K. sal-ħabta tal-531 Q.K.) u tan-Neo-Assirjani (911–609 Q.K.). Minn żmien il-Kassiti (mill-ħabta tal-1600 Q.K. sal-ħabta tal-1155 Q.K.) u sal-aħħar tal-perjodu [[Persjani|Persjan]] bikri (550–30 Q.K.), il-fejjieqa u l-eżorċisti kienu jilbsu lbies tar-ritwali qisu ġisem il-ħut. Matul żmien is-Selewċidi (312–63 Q.K.), l-eroj leġġendarju tal-kultura Babiloniża Oannes jingħad li libes il-ġilda ta' ħuta. Il-ħut kien sagru għad-divinità [[Sirja|Sirjana]] Atargatis, u matul il-festivals tagħha, il-patrijiet tagħha biss kienu jitħallew jikluh. Fil-Ktieb ta' Jonah, il-figura ċentrali, profeta jismu Jonah, jinbela' minn ħuta ġganteska wara li ntefa' l-baħar mill-ekwipaġġ tal-vapur li kien qed jivvjaġġa fuqu. Il-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] bikrin użaw l-''ichthys'', simbolu ta' ħuta, biex jirrappreżentaw lil [[Ġesù]]. Fost id-divinitajiet li jingħad li kellhom forma ta' ħuta hemm Ikatere tal-Polineżjani, l-alla-kelb il-baħar Kāmohoaliʻi ta' Hawaiʻi, u Matsya tal-[[Ħinduiżmu|Induisti]]. Il-[[kostellazzjoni]] ''Pisces'' ("Il-Ħut") hija assoċjata ma' leġġenda minn [[Imperu Ruman|Ruma]] tal-Qedem li [[Venere (mitoloġija)|Venere]] u binha Kupidu ġew salvati minn żewġ ħutiet. Il-ħut jidher b'mod prominenti fl-[[arti]], fil-films bħal ''Finding Nemo'' u fil-kotba bħal ''The Old Man and the Sea''. Il-ħut il-kbir, b'mod partikolari l-klieb il-baħar, spiss kienu s-suġġett ta' films tal-orrur u thrillers, b'mod partikolari ir-rumanz ''Jaws'', li nħadem bħala film u li mbagħad inħadem bħala parodija u ġie imitat bosta drabi. Il-pirani jintwerew f'dawl simili f'films bħal ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] kgi5tld0pmq5idlvo5s74ur2ieuiesj 330193 330192 2026-05-24T05:54:48Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330193 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dwds.de/wb/Fisch|titlu=Fisch – Schreibung, Definition, Bedeutung, Etymologie, Synonyme, Beispiele|data=1967|sit=DWDS|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>Lehmann, Winfred Philipp; Hewitt, Helen-Jo J.; Feist, Sigmund (1986). ''A Gothic etymological dictionary''. BRILL. p. 118. ISBN <bdi>978-90-04-08176-5</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.oed.com/view/Entry/70646?|titlu=fish, n.1 : Oxford English Dictionary|sit=www.oed.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>Buck, Carl Darling (1949). "section 3.65". ''A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages''. University of Chicago Press. p. 184.</ref> == [[Evoluzzjoni]] == === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti.<ref>Shu, D. G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Zhang, Z. F.; Yasui, K.; Janvier, P.; et al. (2003). "Head and backbone of the Early Cambrian vertebrate ''Haikouichthys''". ''Nature''. '''421''' (6922): 526–529. Bibcode:2003Natur.421..526S. doi:10.1038/nature01264. <nowiki>PMID 12556891</nowiki>. S2CID 4401274.</ref><ref>Donoghue, Philip C. J.; Purnell, Mark A. (2009). "The Evolutionary Emergence of Vertebrates From Among Their Spineless Relatives". ''Evolution: Education and Outreach''. '''2''' (2): 204–212. doi:10.1007/s12052-009-0134-3.</ref><ref>Miller, James F.; Clark, D. L. (1984). "Cambrian and earliest Ordovician conodont evolution, biofacies, and provincialism". ''Geological Society of America Special Paper''. Geological Society of America Special Papers. '''196''' (196): 43–68. doi:10.1130/SPE196-p43. ISBN <bdi>978-0-8137-2196-5</bdi>.</ref> Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === Il-ħut jikkomunika billi jittrażmetti sinjali akustiċi (ħsejjes) minn ħuta għal oħra. Spiss dan isir fil-kuntest tat-tmigħ, aggressjoni jew namra. Il-ħsejjes emessi jvarjaw skont l-ispeċijiet u l-istimoli involuti. Il-ħut jista' jipproduċi ħsejjes ta' twerżiq billi jċaqlaq komponenti mis-sistema tal-iskeletru, jew jista' jipproduċi ħsejjes mhux ta' twerżiq billi jimmanipola l-organi speċjalizzati bħall-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut jipproduċu ħsejjes billi jħokku jew ifaqqgħu l-għadam tagħhom ma' xulxin. Dawn il-ħsejjes huma ta' twerżiq. Il-''Haemulon flavolineatum'' tipproduċi ħoss qisu ta' nħir bit-theżżiż tas-snien ma' xulxin, speċjalment meta tkun fil-periklu. Dawn il-ħsejjes ikollhom frekwenza ta' madwar 700 Hz, u jdumu madwar 47 millisekonda. Iż-żiemel tal-baħar ta' geddumu twil, ''Hippocampus reidi'', jipproduċi żewġ kategoriji ta' ħsejjes, "klikkjaturi" u "ħanxriet", permezz tat-tħakkik tal-għadam tal-koronet mas-sezzjoni bit-trikkib tan-newrokranju tiegħu. Il-klikkjaturi jiġu prodotti waqt in-namra u t-tfittxija tal-ikel, u l-frekwenzi tal-klikkjaturi jkunu f'medda ta' 50 Hz-800 Hz. Il-frekwenzi jkunu iktar għoljin waqt il-fertilizzazzjoni, meta l-eżemplari femminili u maskili jkunu 'l bogħod minn xulxin inqas minn 15-il ċentimetru. Il-ħanxriet jiġu prodotti meta l-''H. reidi'' jħossu fil-periklu. Il-ħsejjes tal-ħanxriet jikkonsistu minn sensiela ta' pulsazzjonijiet ta' ħsejjes u jiġu emessi b'mod simultanju ma' vibrazzjonijiet tal-ġisem. Xi speċijiet ta' ħut joħolqu l-ħsejjes bil-kontrazzjoni ta' muskoli speċjalizzati u bil-vibrazzjonijiet tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospu jipproduċi nħir jgħajjat bil-kontrazzjoni ta' muskoli soniċi tul il-ġnub tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospi femminili u maskili jemettu nħir qasir, spiss bħala rispons għal qatgħa. Minbarra l-inħir qasir, il-pixxirospi maskili jipproduċu "tisfiriet". Dawn it-tisfiriet ikunu itwal, bi frekwenza iktar baxxa, u jintużaw primarjament biex jattiraw il-pixxirospi femminili. Id-diversi ħsejjes għandhom medda ta' frekwenzi ta' 140 Hz sa 260 Hz. Il-frekwenzi tal-ħsejjes jiddependu fuq ir-rata ta' kontrazzjoni tal-muskoli soniċi. L-i''Sciaenops ocellatus'' jipproduċi ħsejjes qishom ta' tanbur bil-vibrazzjoni tal-vexxiki tal-għawm. Il-vibrazzjonijiet isiru bil-kontrazzjoni rapida tal-muskoli soniċi madwar l-aspett dorsali tal-vexxiki tal-għawm. Dawn il-vibrazzjonijiet jirriżultaw fi ħsejjes ripetuti bi frekwenzi ta' bejn 100 u >200 Hz. L-i''S. ocellatus'' jipproduċi ħsejjes differenti skont l-istimoli involuti, bħan-namra jew attakk ta' predatur. L-eżemplari femminili ma jipproduċux ħsejjes, u ma jkollhomx muskoli (soniċi) li jipproduċu l-ħsejjes. == Konservazzjoni == Il-Lista l-Ħamra tal-2025 tal-IUCN telenka 2,367 speċi ta' ħut li huma fil-periklu jew fil-periklu kritiku ta' estinzjoni. Fosthom hemm il-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], il-pixxipupazz tal-Ħofra tax-Xitan, il-koelakanti u l-klieb il-baħar bojod. Minħabba li l-ħut jgħix taħt l-ilma, l-istudju tagħhom huwa iktar diffiċli mill-istudju tal-annimali terrestri u tal-[[Pjanta|pjanti]], u spiss l-informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tal-ħut tkun nieqsa. Il-ħut tal-ilma ħelu jidher partikolarment mhedded minħabba li spiss jgħix f'korpi tal-ilma relattivament żgħar. Pereżempju, il-pixxipupazzi tal-Ħofra tax-Xitan jokkupaw vaska unika ta' 3 metri b'6 metri (10 piedi b'20 pied). === Sajd eċċessiv === L-Organizzazzjoni tal-Ikel u tal-Agrikoltura tirrapporta li "fl-2017, 34 fil-mija tal-istokkijiet tal-ħut tas-sajd marittimu tad-dinja kienu kklassifikati bħala mistada b'mod eċċessiv". Is-sajd eċċessiv huwa theddida kbira għall-ħut li jittiekel bħall-merluzz u t-tonn. Eventwalment is-sajd eċċessiv jikkawża l-kollass tal-istokkijiet tal-ħut, peress li l-ħut li jibqa' ma jkunx jista' jipproduċi biżżejjed żgħar biex jissostitwixxu lill-ħut mistad. Tali estinzjoni kummerċjali ma tfissirx li l-ispeċi tkun estinta, sempliċement li ma tistax tibqa' tiġi mistada iktar. Fil-każ tas-sajd tas-sardini tal-Paċifiku lil hinn mill-kosta ta' California, il-qabdiet naqsu b'mod kostanti mill-ogħla punt fl-1937 ta' 800,000 tunnellata għal 24,000 tunnellata fl-1968 u b'hekk dan is-sajd ma baqax vijabbli ekonomikament. Fil-każ tal-merluzz tal-Majjistral tal-Atlantiku, is-sajd eċċessiv naqqas il-popolazzjoni tal-ħut għal 1 % tal-livell storiku tagħha sal-1992. Ix-xjenzati tas-sajd u l-industrija tas-sajd għandhom fehmiet ferm differenti minn ta' xulxin rigward tar-reżiljenza tas-sajd għas-sajd intensiv. F'bosta reġjuni kostali l-industrija tas-sajd hija impjegatur ewlieni, għaldaqstant il-gvernijiet ikun predisposti li jappoġġawha. Min-naħa l-oħra, ix-xjenzati u l-konservazzjonisti jagħfsu għal protezzjoni strinġenti, u jwissu li bosta stokkijiet jaf jinqerdu fi żmien 50 sena. === Theddidiet oħra === Theddida ewlenija għall-ekosistemi tal-ilma ħelu u tal-baħar hija d-degradazzjoni tal-ħabitats, inkluż it-tniġġis tal-ilma, il-kostruzzjoni tad-digi, it-tneħħija tal-ilma għall-użu mill-bnedmin, u l-introduzzjoni ta' speċijiet eżotiċi inkluż il-predaturi. Il-ħut tal-ilma ħelu, speċjalment jekk ikun endemiku għal reġjun (u ma jokkorri mkien iktar), jista' jiġi mhedded bl-estinzjoni għal dawn ir-raġunijiet kollha, bħal fil-każ ta' tliet speċijiet endemiċi ta' ħut. Id-digi tax-xmajjar, speċjalment skemi ewlenin bħad-Diga ta' Kariba (ix-xmara Zambezi) u d-Diga ta' Aswan (ix-xmara Nil), rigward sajd ekonomikament importanti, ikkawżaw tnaqqis kbir fil-qabdiet tal-ħut. It-tkarkir tal-qiegħ industrijali jista' jagħmel ħsara lill-ħabitats tal-qiegħ tal-baħar, bħalma seħħ ma' Georges Bank fit-Tramuntana tal-Atlantiku. L-introduzzjoni ta' speċijiet akkwatiċi invażiva hija mifruxa. Timmodifika l-ekosistemi, u tikkawża telf tal-bijodiversità, u tista' tagħmel ħsara lill-ħut. L-ispeċijiet li jagħmlu ħsara jinkludu l-ħut iżda mhux limitati għalihom; il-wasla ta' brama fil-[[Baħar l-Iswed]] għamlet ħsara lis-sajd tal-inċova hemmhekk. Il-ftuħ tal-[[Kanal ta' Suez]] fl-1869 għamilha possibbli li ssir il-migrazzjoni Lessepsjana, li tiffaċilita l-wasla ta' mijiet ta' speċijiet marittimi ta' ħut, algi u invertebrati tal-Indo-Paċifiku fil-[[Mediterran|Baħar Mediterran]], u b'hekk tħalli impatt kbir fuq il-bijodiversità u l-[[ekoloġija]] kumplessiva tagħha. Id-dott tan-Nil bħala predatur ġie introdott apposta fil-Lag ta' Vitorja fis-snin 60 tas-seklu 20 bħala ħut kummerċjali u sportiv. Il-lag kellu bijodiversità għolja, b'xi 500 speċi endemika tal-ħut ċiklid. Huwa altera l-ekoloġija tal-lag b'mod alterat, u ssimplifika s-sajd minn diversi speċijiet għal tlieta biss: id-dott tan-Nil, iċ-ċiprinid fiddien, u ħut introdott ieħor, bħat-tilapja tan-Nil. Il-popolazzjoni taċ-ċiklidi aplokromuri spiċċaw fix-xejn. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Matul l-istorja, il-bnedmin użaw il-ħut bħala sors tal-ikel għal proteini djetetiċi. Storikament u llum il-ġurnata, il-biċċa l-kbira tal-ħut li jinqabad għall-konsum uman ikun permezz tas-sajd tal-ħut selvaġġ. Madankollu, it-trobbija tal-ħut jew l-akkwakultura, li ilha tiġi pprattikata mill-ħabta tat-3,500 Q.K. fiċ-[[Ċina]] tal-qedem, kulma jmur qed issir iktar importanti f'bosta nazzjonijiet. Fl-2007 ġie stmat li madwar 0.17 % tal-proteini tad-dinja jiġu pprovduti mill-ħut. Is-sajd huwa negozju globali kbir li jipprovdi l-introjtu għal miljuni ta' nies. Sal-2020, inqabad iktar minn 65 miljun tunnellata (Mt) ta' ħut mill-baħar u 10 Mt ta' ħut mill-ilma ħelu, filwaqt li ġie mrobbi xi 50 Mt ta' ħut, prinċipalment mill-ilma ħelu. Mill-ispeċijiet tal-baħar li nqabdu fl-2020, l-inċova tirrappreżenta 4.9 Mt, il-merluzz tal-Alaska 3.5 Mt, il-palamit 2.8 Mt u l-aringa tal-Atlantiku u t-tonn tal-pinna safra 1.6 Mt; tmien speċijiet oħra jirrappreżentaw iktar minn 1 Mt kull waħda. === Rikreazzjoni === Il-ħut ilu rikonoxxut bħala sors ta' sbuħija għal kważi l-istess żmien li ilu jintuża għall-ikel, u deher fl-arti tal-għerien, trabba bħala ħut ornamentali fil-vaski, u ntwera fl-akkwarji fid-djar, fl-uffiċċji jew f'ambjenti pubbliċi. Is-sajd rikreattiv huwa tip ta' sajd primarjament għall-gost jew għall-kompetizzjoni; bħala kuntrast imbagħad hemm is-sajd kummerċjali, li huwa sajd għall-qligħ, jew is-sajd artiġjanali, li huwa sajd primarjament għall-ikel. L-iżjed forma komuni ta' sajd rikreattiv tuża l-qasba, l-irkiekel, ix-xlief, is-snanar u firxa wiesgħa ta' lixki. Is-sajd rikreattiv huwa partikolarment popolari fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u fl-Ewropa; l-aġenziji tal-gvern spiss jimmaniġġaw l-ispeċijiet tal-ħut fil-mira b'mod attiv. === Kultura === It-temi tal-ħut għandhom importanza simbolika f'bosta [[Reliġjon|reliġjonijiet]]. Fil-Mesopotamja tal-qedem kienu jingħataw offerti ta' ħut lill-allat l-iktar bikrin. Il-ħut kien simbolu ewlieni wkoll ta' Enki, l-alla tal-ilma. Il-ħut jidher spiss bħala tema fis-siġilli ċilindriċi tal-perjodi tal-Babiloniżi tal-Qedem (mill-ħabta tal-1830 Q.K. sal-ħabta tal-531 Q.K.) u tan-Neo-Assirjani (911–609 Q.K.). Minn żmien il-Kassiti (mill-ħabta tal-1600 Q.K. sal-ħabta tal-1155 Q.K.) u sal-aħħar tal-perjodu [[Persjani|Persjan]] bikri (550–30 Q.K.), il-fejjieqa u l-eżorċisti kienu jilbsu lbies tar-ritwali qisu ġisem il-ħut. Matul żmien is-Selewċidi (312–63 Q.K.), l-eroj leġġendarju tal-kultura Babiloniża Oannes jingħad li libes il-ġilda ta' ħuta. Il-ħut kien sagru għad-divinità [[Sirja|Sirjana]] Atargatis, u matul il-festivals tagħha, il-patrijiet tagħha biss kienu jitħallew jikluh. Fil-Ktieb ta' Jonah, il-figura ċentrali, profeta jismu Jonah, jinbela' minn ħuta ġganteska wara li ntefa' l-baħar mill-ekwipaġġ tal-vapur li kien qed jivvjaġġa fuqu. Il-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] bikrin użaw l-''ichthys'', simbolu ta' ħuta, biex jirrappreżentaw lil [[Ġesù]]. Fost id-divinitajiet li jingħad li kellhom forma ta' ħuta hemm Ikatere tal-Polineżjani, l-alla-kelb il-baħar Kāmohoaliʻi ta' Hawaiʻi, u Matsya tal-[[Ħinduiżmu|Induisti]]. Il-[[kostellazzjoni]] ''Pisces'' ("Il-Ħut") hija assoċjata ma' leġġenda minn [[Imperu Ruman|Ruma]] tal-Qedem li [[Venere (mitoloġija)|Venere]] u binha Kupidu ġew salvati minn żewġ ħutiet. Il-ħut jidher b'mod prominenti fl-[[arti]], fil-films bħal ''Finding Nemo'' u fil-kotba bħal ''The Old Man and the Sea''. Il-ħut il-kbir, b'mod partikolari l-klieb il-baħar, spiss kienu s-suġġett ta' films tal-orrur u thrillers, b'mod partikolari ir-rumanz ''Jaws'', li nħadem bħala film u li mbagħad inħadem bħala parodija u ġie imitat bosta drabi. Il-pirani jintwerew f'dawl simili f'films bħal ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] 445b1jv1d88pngbn14374vkh87u2l9e 330196 330193 2026-05-24T06:16:16Z Trigcly 17859 żieda stampi u referenzi 330196 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coryphaena hippurus.png|daqsminuri|Il-mahi-mahi, ''Coryphaena hippurus''.]] '''Ħuta''' hija [[annimal]] vertebrat akkwatiku, anamnijotiku u bil-garġi bi kranju iebes biex jipproteġi l-moħħ, iżda mingħajr riġlejn bis-swaba'. Il-ħut jista' jiġi raggruppat f'ħut mingħajr xedaq iktar tal-qiegħ u ħut bix-xedaq iktar komuni, u dan tal-aħħar jinkludi l-ħut kartilaġinuż u bl-għadam ħaj kollu, kif ukoll il-plakodermi u l-akantodjani estinti. Għad-differenza tat-tradizzjoni twila tar-raggruppament tal-ħut kollu fi [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] unika (''Pisces''), il-filoġenetika moderna tħares lejn il-ħut bħala grupp parafiletiku li jinkludi l-vertebrati kollha għajr it-tetrapodi. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-plural ta' ħuta huwa ħut kemm b'referenza għal għadd ta' ħut individwali kif ukoll b'referenza għal għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' ħut. Il-biċċa l-kbira tal-ħut għandu [[Demm|demmu]] biered u t-temperatura ta' ġismu tvarja skont l-ilma ta' madwaru, għalkemm xi ħut kbir u attiv, bħall-kelb il-baħar abjad u t-tonn jista' jibqa' jkollu temperatura ogħla tal-ġisem. Ħafna ħut jista' jikkomunika b'mod akustiku ma' ħut ieħor, pereżempju waqt in-namra. L-istudju tal-ħut jissejjaħ ittjoloġija. Jeżistu iktar minn 33,000 speċi ta' ħut li għadu jeżisti, u b'hekk huwa faċilment l-ikbar grupp ta' vertebrati u iktar mill-ispeċijiet kollha tal-klassijiet tradizzjonali l-oħra, jiġifieri l-[[Anfibju|anfibji]], ir-[[Rettilu|rettili]], l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]], f'daqqa. Il-biċċa l-kbira tal-ħut jagħmel parti mill-klassi tal-attinotterigi jew tal-''Actinopterygii'', il-ħut tal-pinen mirfuda minn raġġi, li jirrappreżenta madwar nofs il-vertebrati ħajjin kollha. L-iżjed ħut bikri tfaċċa matul il-perjodu Kambrijan bħala wikkiela filtraturi żgħar; dawn komplew jevolvu matul il-perjodu Paleożojku, u ddiversifikaw f'bosta forom. L-iżjed ħut bikri b'garġi respiratorji apposta u par pinen, l-ostrakodermi, kellhom pjanċi tal-għadam tqal li kienu jservu bħala eżoskeletri protettivi kontra l-predaturi invertebrati. L-ewwel ħut bix-xedaq, il-plakodermi, tfaċċaw fil-perjodu Silurjan u ddiversifikaw ferm matul il-perjodu Devonjan, l-"Epoka tal-Ħut". Il-ħut bl-għadam, distint mill-preżenza ta' vexxiki tal-għawm u iktar 'il quddiem mill-preżenza ta' endoskeletri bl-għadam, feġġ bħala l-grupp dominanti ta' ħut wara li l-estinzjoni tal-aħħar tal-perjodu Devonjan qerdet il-predaturi ewlenin, il-plakodermi. Il-ħut bl-għadam huwa maqsum iktar f'ħut bil-pinen bil-lobi u l-ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi. Madwar 96 % tal-ispeċijiet kollha tal-ħut ħaj huma teleosti, jiġifieri grupp ewlieni ta' ħut bil-pinen mirfuda minn raġġi li jistgħu jestendu x-xedaq tagħhom. It-tetrapodi, fil-biċċa l-kbira grupp monofiletiku terrestri ta' vertebrati li ddominaw l-ogħla livelli trofiċi fl-ekosistemi akkwatiċi u terrestri mill-perjodu Paleożojku Aħħari, evolvew mill-ħut bil-pinen bil-lobi matul il-perjodu Karboniferu, u żviluppaw [[Pulmun|pulmuni]] għat-teħid tan-nifs omologi għall-vexxiki tal-għawm. Il-ħut ilu riżorsa naturali importanti għall-[[bniedem]] miż-żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]], speċjalment bħala ikel. Is-[[Sajjied|sajjieda]] kummerċjali u tas-sussistenza jaqbdu l-ħut permezz tas-sajd jew irabbuh f'għadajjar jew f'gaġeġ tat-tnissil fl-oċean. Il-ħut jinqabad għar-rikreazzjoni jew jitrabba minn dawk li jrabbu l-ħut bħala ornamenti għall-wiri privat u pubbliku f'akkwarji u f'vaski fil-ġonna. Il-ħut kellu rwol fil-[[kultura]] umana tul is-sekli u serva bħala divinitajiet, simboli [[Reliġjon|reliġjużi]] u bħala s-suġġetti tal-[[L-Arti|arti]], tal-kotba u tal-films. == [[Etimoloġija]] == Isem il-klassi ''Pisces'' ġej mil-Latin ''piscis'', mill-Proto-[[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniku]] ''fish'' relatat mal-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fisch'' u mal-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] Antik ''íasc'', għalkemm l-għerq preċiż mhux magħruf; xi awtoritajiet jagħmlu rikostruzzjoni ta' għerq Proto-Indo-[[Ewropa|Ewropew]] *''peysk-'', li huwa attestat biss fil-lingwi Italiċi, Ċeltiċi u Ġermaniċi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dwds.de/wb/Fisch|titlu=Fisch – Schreibung, Definition, Bedeutung, Etymologie, Synonyme, Beispiele|data=1967|sit=DWDS|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>Lehmann, Winfred Philipp; Hewitt, Helen-Jo J.; Feist, Sigmund (1986). ''A Gothic etymological dictionary''. BRILL. p. 118. ISBN <bdi>978-90-04-08176-5</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.oed.com/view/Entry/70646?|titlu=fish, n.1 : Oxford English Dictionary|sit=www.oed.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>Buck, Carl Darling (1949). "section 3.65". ''A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages''. University of Chicago Press. p. 184.</ref> == [[Evoluzzjoni]] == [[Stampa:Dunkleosteus profile.jpg|daqsminuri|Id-''Dunkleosteus'' kien plakoderm ġgantesk bil-korazza tal-perjodu Devonjan li għex madwar 400 miljun sena ilu.]] === [[Storja]] tal-fossili === Madwar 530 miljun sena ilu waqt l-isplużjoni tal-perjodu Kambrijan, fir-rekords tal-fossili tfaċċaw annimali qishom ħut b'notokord u bl-għajnejn fin-naħa ta' quddiem tal-ġisem, bħall-''Haikouichthys''. Matul l-aħħar tal-perjodu Kambrijan tfaċċaw ukoll forom oħra ta' ħut mingħajr xedaq bħall-konodonti.<ref>Shu, D. G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Zhang, Z. F.; Yasui, K.; Janvier, P.; et al. (2003). "Head and backbone of the Early Cambrian vertebrate ''Haikouichthys''". ''Nature''. '''421''' (6922): 526–529. Bibcode:2003Natur.421..526S. doi:10.1038/nature01264. <nowiki>PMID 12556891</nowiki>. S2CID 4401274.</ref><ref>Donoghue, Philip C. J.; Purnell, Mark A. (2009). "The Evolutionary Emergence of Vertebrates From Among Their Spineless Relatives". ''Evolution: Education and Outreach''. '''2''' (2): 204–212. doi:10.1007/s12052-009-0134-3.</ref><ref>Miller, James F.; Clark, D. L. (1984). "Cambrian and earliest Ordovician conodont evolution, biofacies, and provincialism". ''Geological Society of America Special Paper''. Geological Society of America Special Papers. '''196''' (196): 43–68. doi:10.1130/SPE196-p43. ISBN <bdi>978-0-8137-2196-5</bdi>.</ref> Il-vertebrati bix-xedaq tfaċċaw fil-perjodu Silurjan, bi plakodermi ġganteski bl-armatura bħad-''Dunkleosteus''. Il-ħut bix-xedaq ukoll tfaċċa fil-perjodu Silurjan: il-''Chondrichthyes'' bil-qarquċa u l-''Osteichthyes'' bl-għadam. Matul il-perjodu Devonjan, id-diversità tal-ħut żdiedet sew, inkluż fost il-plakodermi, il-ħut bil-pinen bil-lobi u l-klieb il-baħar bikrin, u b'hekk il-perjodu Devonjan tlaqqam bħala "l-Epoka tal-Ħut". === Filoġenija === Il-ħut huwa grupp parafiletiku, peress li kwalunkwe grupp monofiletiku li jinkludi l-ħut kollu bix-xedaq (''Gnathostomata'') jew il-ħut kollu bl-għadam (''Osteichthyes'') fih ukoll il-grupp monofiletiku tat-tetrapodi (vertebrati b'erba' riġlejn, l-iktar terrestri), li normalment ma jitqisux bħala ħut. Xi tetrapodi, bħaċ-ċetaċji u l-ittjosawri, sekondarjament kisbu għamla tal-ġisem qisha tal-ħut permezz tal-evoluzzjoni konverġenti. Min-naħa l-oħra, ''Fishes of the World'' tikkummenta li "kulma jmur huwa iktar aċċettat b'mod wiesa' li t-tetrapodi, inkluż aħna stess, huma sempliċement ħut bl-għadam immodifikat, għaldaqstant ninsabu komdi li nużaw it-[[takson]] ''Osteichthyes'' bħala grupp monofiletiku, li issa jinkludi t-tetrapodi kollha". Il-[[bijodiversità]] tal-ħut eżistenti mhix mifruxa b'mod uniformi fost id-diversi gruppi; it-teleosti, il-ħut bl-għadam li kapaċi jestendi x-xedaq tiegħu, jirrappreżentaw sa 96 % tal-ispeċijiet tal-ħut. It-tabella ta' hawn taħt turi r-relazzjonijiet evoluzzjonarji tal-gruppi kollha tal-ħut ħaj (bid-diversità rispettiva tiegħu) u tat-tetrapodi. Il-gruppi estinti huma mmarkati b'salib (†); il-gruppi b'kollokazzjoni inċerta huma mmarkati b'punt interrogattiv (?) u bis-singijiet (- - - - -). Il-gruppi b'iktar minn 25,000 speċi huma mmarkati b'tipa grassa. {| class="wikitable" |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ċiklostomi (118-il speċi: missini u qlafat) |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Thelodonti'', †''Conodonta'', †''Anaspida''   |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Galeaspida'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†''Osteostraci'' |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |†Plakodermi |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |? | rowspan="2" |†''Acanthodii'' |- | |- | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrichthyes'' | rowspan="2" |(>1,100 speċi: klieb il-baħar, rajja, kimeri) |- | |- |''Osteichthyes'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |Ħut bil-pinen bil-lobi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Actinistia'' | rowspan="2" |(2 speċijiet: ċelakanti) |- | |- |''Rhipidistia'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Dipnoi'' (6 speċijiet: ċeratodiformi) |- | |- | | rowspan="2" |'''''Tetrapoda''''' (>38,000 speċi terrestri, li ma jitqisux bħala ħut) |- | |} |- | |} |- | |- |Ħut bil-pinen mirfuda bir-raġġi | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Cladistia'' | rowspan="2" |(14-il speċi: bichirs) |- | |- |''Actinopteri'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Chondrostei'' | rowspan="2" |(27 speċi: sturjuni, pixxipaletti) |- | |- |''Neopterygii'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" | {| class="wikitable" |''Holostei'' | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |''Ginglymodi'' (7 speċijiet: imsell) |- | |- | | rowspan="2" |''Halecomorphi'' (2 speċijiet: amija) |- | |} |- | |- |'''''Teleostei''''' | rowspan="2" |(>32,000 speċi) |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} |- |bix-xedaq |} |- | |} |- | |} |- | |} |- | |} === Tassonomija === Il-ħut (mingħajr it-tetrapodi) huwa grupp parafiletiku u għal din ir-raġuni, il-klassi ''Pisces'' li ġieli tidher f'xogħlijiet referenzjarji iktar antiki ma għadhiex tintuża fil-klassifikazzjonijiet formali. Il-klassifikazzjoni tradizzjonali taqsam il-ħut fi tliet klassijiet eżistenti (''Agnatha'', ''Chondrichthyes'' u ''Osteichthyes''), u xi kultant b'forom estinti kklassifikati fi ħdan dawk il-gruppi bħala l-klassijiet tagħhom stess. Il-ħut jirrappreżenta iktar minn nofs l-ispeċijiet vertebrati. Sal-2016 kien hemm iktar minn 32,000 speċi deskritta ta' ħut bl-għadam, iktar minn 1,100 speċi ta' ħut bil-qarquċa, u iktar minn 100 missina u qalfat. Terz minn dawn jagħmlu parti mill-ikbar disa' [[Familja (bijoloġija)|familji]]; mill-ikbar għall-iżgħar, dawn huma ''Cyprinidae'', ''Gobiidae'', ''Cichlidae'', ''Characidae'', ''Loricariidae'', ''Balitoridae'', ''Serranidae'', ''Labridae'' u ''Scorpaenidae''. Madwar 64 familja huma monotipiċi u fihom speċi waħda biss. === Diversità === [[Stampa:Rhincodon typus fgbnms.jpg|daqsminuri|Il-kelb il-baħar baliena, l-ikbar ħuta fid-dinja.]] Id-daqs tal-ħut ivarja mill-kelb il-baħar baliena enormi ta' 16-il metru (52 pied) għal teleosti twal 8 millimetri (0.3 pulzieri) biss, bħaċ-ċiprinid ''Paedocypris progenetica'' u l-''Gobiidae'' ''Schindleria brevipinguis''. Il-prestazzjoni tal-għawm tvarja minn ħut bħat-tonn, is-salamun u l-luċċju li jistgħu jkopru 10–20 darba t-tul ta' ġisimhom kull sekonda, għal speċijiet bħas-sallura u r-rajja li jgħumu b'mhux iktar minn nofs it-tul ta' ġisimhom kull sekonda. Il-ħut tipiku jkollu demmu biered, ikollu ġisem razzjonalizzat għall-għawm rapidu, jieħu l-[[ossiġenu]] mill-ilma permezz tal-garġi, ikollu żewġ pari pinen, pinna dorsali waħda jew tnejn, pinna anali u pinna tad-denb, xedaq, il-ġilda miksija bil-qxur, u jbid il-bajd. Kull kriterju fih eċċezzjonijiet, u b'hekk dan joħloq diversità wiesgħa ta' għamliet tal-ġisem u ta' stili ta' għajxien. Pereżempju, xi ħut li jgħum b'mod rapidu għandu demmu sħun, filwaqt li xi ħut li jgħum bil-mod abbanduna r-razzjonalizzazzjoni tal-ġisem favur għamliet oħra tal-ġisem. == [[Ekoloġija]] == [[Stampa:Paedocypris progenetica 001.jpg|daqsminuri|Il-''Paedocypris progenetica'', l-iżgħar ħut fid-dinja.]] === Ħabitats === L-ispeċijiet tal-ħut huma bejn wieħed u ieħor maqsumin b'mod indaqs bejn l-ekosistemi tal-ilma ħelu u l-ekosistemi tal-baħar (oċeaniċi); hemm xi 15,200 speċi tal-ilma ħelu u madwar 14,800 speċi tal-baħar. L-iskolli tal-qroll fl-Indo-Paċifiku jikkostitwixxu ċ-ċentru tad-diversità għall-ħut tal-baħar, filwaqt li l-ħut tal-ilma ħelu kontinentali għandhom l-ikbar diversità fil-baċiri tax-xmajjar il-kbar tal-foresti pluvjali tropikali, speċjalment il-baċiri tal-Amażonja, tal-Kongo u tal-Mekong. Iktar minn 5,600 speċi ta' ħut jgħixu fl-ilma ħelu Neotropikali biss, u b'hekk il-ħut Neotropikali jirrappreżenta madwar 10 % tal-ispeċijiet vertebrati kollha fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. [[Stampa:Salmo salar.jpg|daqsminuri|Is-salamun huwa l-iżjed ħut veloċi fid-dinja.]] Il-ħut huwa abbundanti fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma. Jista' jinstab f'kważi l-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] akkwatiċi kollha, minn nixxigħat għoljin fil-muntanji (eż. salvelini u gobbjuni) sal-fond abissali tal-iżjed oċeani fondi (eż. sallura tal-qiegħ u ħut li jgħix fil-qxur), għalkemm l-ebda ħut ma nstab fl-iżjed 25 % fondi tal-oċeani. Il-ħut ħaj li jgħix l-iktar fil-fond fl-oċeani sa issa huwa s-sallura tal-qiegħ, ''Abyssobrotula galatheae'', li ġiet irreġistrata fil-qiegħ tat-Trunċiera ta' [[Puerto Rico]] f'fond ta' 8,370 [[metru]] (27,460 pied). [[Stampa:Anguilla japonica 1856.jpg|daqsminuri|Is-sallura hija l-inqas ħuta veloċi fid-dinja.]] F'termini ta' temperatura, il-ħut tas-silġ ta' Jonah jgħix fl-ilmijiet kesħin tal-Oċean tan-Nofsinhar, inkluż taħt ix-Xatt tas-Silġ ta' Filchner–Ronne f'latitudni ta' 79°S, filwaqt li l-pupazzi tad-deżert jgħixu fil-fawwariet tad-deżert, fin-nixxigħat u fl-imraġ, xi kultant b'kontenut għoli ta' melħ u b'temperaturi għoljin sa 36 °C. Ftit ħut jgħix l-iktar fuq l-art jew ibid il-bajd tiegħu fuq l-art qrib l-ilma. Il-perjoftalmi jieklu u jinteraġixxu ma' xulxin fl-artijiet imtajna ċatti u jinżlu taħt l-ilma biex jistaħbew fil-moħbiet tagħhom. Speċi unika mhux deskritta ta' ''Phreatobius'' ġiet imsejħa "ħuta tal-art" reali peress li dan il-pixxigatt qisu dudu jgħix rigorożament qalb il-weraq imxarrab bl-ilma. Il-ħut tal-għerien ta' diversi familji jgħix fil-lagi ta' taħt l-art, fix-xmajjar ta' taħt l-art jew fl-akwifers. === Parassiti u predaturi === [[Stampa:Icone projet Abysses.jpg|daqsminuri|Petriċa kbira tal-qiegħ, predatur li kapaċi jaħsad lill-priża tiegħu.]] Bħall-annimali l-oħra, il-ħut ibati mill-parassitiżmu. Xi speċijiet jużaw pixxinaddafa biex ineħħu l-parassiti esterni. L-iżjed magħrufa fosthom huma l-pixxinaddafa tal-faxx blu tal-iskolli tal-qroll fl-[[Oċean Indjan]] u fl-[[Oċean Paċifiku]]. Dan il-ħut żgħir inaddaf fejn jinġema' ħut ieħor u jagħmel ċaqliq speċifiku biex jiġbed l-attenzjoni tal-pixxinaddafa. L-imġiba tat-tindif ġiet osservata f'għadd ta' gruppi tal-ħut, inkluż każ interessanti bejn żewġ ċiklidi tal-istess [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]], l-''Etroplus maculatus'', il-pixxinaddaf, u l-''E. suratensis'' ferm akbar. Il-ħut jokkupa bosta livelli trofiċi fil-katina tal-ikel tal-ilma ħelu u tal-baħar. Il-ħut fil-livelli l-iktar għoljin huwa predatorju, u parti sostanzjali tal-priża tiegħu jikkonsisti minn ħut ieħor. Barra minn hekk, il-mammiferi bħad-dniefel u l-foki jieklu l-ħut, flimkien mal-għasafar bħas-suli u l-marguni. == [[Anatomija]] u fiżjoloġija == [[Stampa:Hippocampus hippocampus (on Ascophyllum nodosum).jpg|daqsminuri|Żiemel tal-baħar juża denbu biex ma jinġarrx mill-kurrent.]] === Ċaqliq === Il-ġisem ta' ħuta tipika huwa adattat għall-għawm effiċjenti bl-alternanza tal-kontrazzjoni ta' pari ta' muskoli fuq kull naħa tas-sinsla. Dawn il-kontrazzjonijiet jiffurmaw kurvaturi b'għamla tal-ittra S li jiċċaqilqu 'l isfel tul il-ġisem. Malli kull kurvatura tilħaq il-pinna tad-denb, tiġi applikata forza fl-ilma, u l-ħuta tiċċaqlaq 'il quddiem. Il-pinen l-oħra jaġixxu bħala superfiċi tal-kontroll bħall-flaps ta' inġenju tal-ajru, u b'hekk il-ħut ikun jista' jdur fi kwalunkwe direzzjoni. Peress li t-tessuti tal-ġisem huma iktar densi mill-ilma, il-ħut irid jikkumpensa għad-differenza għax inkella jegħreq. Ħafna ħut bl-għadam għandu organu intern imsejjaħ vexxiki tal-għawm li permezz tiegħu jkun jista' jirregola l-kapaċità ta' żamma f'wiċċ l-ilma biż-żieda jew bit-tnaqqis tal-ammont ta' gass li jkun hemm fih. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut jipprovdu protezzjoni mill-predaturi minkejja li jżidu r-riġidità u l-piż. Il-qxur mal-ġilda tal-ħut spiss ikunu jirriflettu sew; dan il-[[lewn]] fiddien jipprovdi mimetizzazzjoni fl-oċeani. Peress li l-ilma tal-madwar huwa tal-istess kulur, ir-riflessjoni tal-ilma toffri kważi inviżibbiltà. === Ċirkolazzjoni === Il-ħut għandu sistema ċirkolatorja b'ċiklu magħluq. Il-[[qalb]] tippompja d-demm f'ċiklu uniku mal-ġisem kollu; bħala paragun, il-qalb tal-mammiferi għandha żewġ ċikli, wieħed biex il-pulmuni jiksbu l-ossiġenu, u ieħor biex il-ġisem iqassam l-ossiġenu. Fil-ħut, il-qalb tippompja d-demm permezz tal-garġi. Id-demm rikk bl-ossiġenu mbagħad jiċċirkola mingħajr il-ħtieġa ta' iktar ippompjar, għad-differenza tal-mammiferi, lejn it-tessuti tal-ġisem. Finalment, id-demm bi ftit ossiġenu jirritorna lejn il-qalb. === Respirazzjoni === ==== Garġi ==== Il-ħut jiskambja l-gassijiet permezz tal-garġi fuq kull naħa tal-farinġi. Il-garġi jikkonsistu minn strutturi qishom is-snien ta' moxt imsejħa filamenti. Kull filament fih network kapillari li jipprovdi erja kbira għall-iskambju tal-ossiġenu u tad-[[diossidu tal-karbonju]]. Il-ħut jiskambja l-gassijiet billi jiġbed l-ilma mimli ossiġenu minn ħalqu u jippompjah lejn il-garġi tiegħu. Id-demm kapillari fil-garġi fid-direzzjoni opposta tal-ilma, jirriżulta fi skambju effiċjenti kontra l-kurrent. Il-garġi jimbottaw l-ilma bi ftit ossiġenu 'l barra permezz ta' fetħiet fl-ġnub tal-farinġi. Il-ħut bil-qarquċa jkollu diversi fetħiet tal-garġi: il-klieb il-baħar normalment ikollhom ħames pari u xi kultant ikollhom sitta jew seba' pari; spiss ikollhom jgħumu biex jossiġenaw il-garġi tagħhom. Il-ħut bl-għadam ikollu fetħa waħda tal-garġi fuq kull naħa, li tkun moħbija taħt għata protettiva tal-għadam jew operkulu. Dan il-ħut kapaċi jossiġena l-garġi tiegħu bl-użu tal-muskoli f'rasu. ==== Teħid tan-nifs ==== [[Stampa:Lampanyctodes hectoris (Hector's lanternfish).svg|daqsminuri|L-anatomija ta' ħuta tipika: 1) l-għata tal-garġi; 2) il-linja laterali; 3) il-pinna dorsali; 4) il-pinna ħoxna;5) il-pedunkulu kawdali; 6) il-pinna kawdali; 7) il-pinna anali; 8) il-fotofori; 9) il-pinen pelviċi; 10) il-pinen pettorali.]] Xi 400 speċi ta' ħut f'50 familja jista' jieħu n-nifs, u b'hekk jista' jgħix f'ilma bi ftit ossiġenu jew ifeġġ fuq l-art. Il-kapaċità li l-ħut jagħmel dan potenzjalment hija limitata miċ-ċirkolazzjoni b'ċiklu uniku, peress li d-demm ossiġenat mill-organu tat-teħid tan-nifs tagħhom jitħallat mad-demm deossiġenat li jirritorna lejn il-qalb mill-bqija tal-ġisem. Iċ-ċeratodiformi, il-bichirs, il-pixxiħabel, l-amiji, il-pixxisriep u l-pixxisikkina [[Afrika|Afrikani]] evolvew biex inaqqsu dan it-taħlit, u b'hekk inaqqsu t-telf ta' ossiġenu mill-garġi fl-ilma mingħajr wisq ossiġenu. Il-bichirs u ċ-ċetatodiformi għandhom par pulmuni bħal tat-tetrapodi, u b'hekk ikollhom jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs. Bosta ħut ieħor, inkluż l-abitanti tal-għadajjar fil-blat u fiż-żona intermareali, jieħu n-nifs meta jrid, peress li kapaċi jieħu n-nifs meta jkun barra mill-ilma, pereżempju kuljum meta l-marea tkun baxxa, u juża l-garġi tiegħu meta jkun fl-ilma. Xi ħut kostali bħall-ballottri tal-ħama u l-perjoftalmi jagħżlu li jitilqu mill-ilma biex imorru jieklu f'ħabitats li jkunu temporanjament esposti għall-arja. Xi pixxigatt jassorbi l-arja mill-apparat diġestiv tiegħu. === Diġestjoni === Is-sistema diġestiva tal-ħut tikkonsisti minn tubu, l-imsaren, mill-ħalq sal-anu. Il-ħalq tal-biċċa l-kbira tal-ħut ikun fih is-snien biex jaħtaf il-priża, jigdem jew iqaċċat il-[[Pjanta|pjanti]] akkwatiċi, jew ikisser l-ikel. Esofagu jġorr l-ikel lejn l-istonku fejn jista' jinħażen u jiġi diġestit parzjalment. Muskolu kostrittur, il-piloru, jeħles l-ikel lejn l-intestini f'intervalli. Ħafna ħut ikollu boroż b'għamla ta' swaba', imsejħa ''caeca'' piloriċi, madwar il-piloru, b'funzjoni dubjuża. Il-frixa tirrilaxxa enżimi fl-intestinti għad-diġestjoni tal-ikel; enżimi oħra jiġu rilaxxati direttament mill-intestinti stess. Il-fwied jipproduċi l-bili biex jgħin fit-tkissir tax-xaħam f'emulsjoni li tkun tista' tiġi assorbita mill-intestini. === Eskrezzjoni === Il-biċċa l-kbira tal-ħut jirrilaxxa l-ħmieġ [[Nitroġenu|nitroġenuż]] tiegħu bħala ammonijaka. Din tiġi rrilaxxata bl-eskrezzjoni permezz tal-garġi jew tiġi ffiltrata mill-kliewi. L-eskrezzjoni tal-melħ issir permezz tal-glandola rektali. Il-ħut tal-baħar għandu t-tendenza li jitlef l-ilma permezz tal-ożmożi; il-kliewi tiegħu jirritorna l-ilma lejn il-ġisem, u jipproduċu awrina kkonċentrata. Dan jiġri bil-kontra fil-ħut tal-ilma ħelu: dan għandu t-tendenza li jikseb l-ilma bl-ożmożi, u jipproduċi awrina dilwita. Xi ħut għandu kliewi li kapaċi joperaw kemm fl-ilma ħelu kif ukoll fl-ilma baħar. === Moħħ === Il-ħut għandu moħħ żgħir meta mqabbel mad-daqs tal-ġisem u ma' vertebrati oħra, tipikament 0.07 % tal-massa tal-moħħ ta' għasfur jew mammiferu b'daqs simili. Madankollu, xi speċijiet ta' ħut għandhom moħħ relattivament kbir, b'mod partikolari l-mormiridi u l-klieb il-baħar, li għandhomm moħħ kbir kważi daqs il-piż ta' ġisimhom bħall-għasafar u l-marsupjali. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-moħħ għandhom lobi tax-xamm, par strutturi li jirċievu u jipproċessaw is-sinjali minn kull minħar permezz taż-żewġ nervituri tax-xamm. Il-ħut li jikkaċċja primarjament permezz tax-xamm, bħall-missini u l-klieb il-baħar, ikollu lobi tax-xamm kbar ħafna. Warajhom ikun hemm it-telenċefalu, li fil-ħut għandu x'jaqsam l-iktar max-xamm. Kollha f'daqqa dawn l-istrutturi jiffurmaw in-naħa ta' quddiem tal-moħħ. Id-diċenċefalu jikkollega n-naħa ta' quddiem tal-moħħ man-naħa tan-nofs; dan jaħdem bl-ormoni u bl-omeostażi. Il-korp pineali jinsab eżatt fuq id-dienċenfalu; dan jieħu ħsieb id-detezzjoni tad-dawl, iż-żamma tar-ritmi ċirkadjani u l-kontroll tat-tibdil tal-kuluri. In-naħa tan-nofs tal-moħħ fiha żewġ lobi ottiċi. Dawn ikunu kbar ħafna fl-ispeċijiet li jikkaċċjaw bil-vista, bħaċ-ċiklidi u t-trota qawsalla. In-naħa ta' wara tal-moħħ jikkontrolla l-għawm u l-bilanċ. Iċ-ċerebellum jew iċ-ċervellett b'lobu uniku huwa l-ikbar parti tal-moħħ; dan ikun żgħir fil-missini u fil-qlafat, iżda jkun kbir ħafna fil-mormiridi, u jipproċessa s-sens elettriku tagħhom. Iz-zokk enċefaliku jew il-mielenċefalu jikkontrolla xi muskoli u organi tal-ġisem, u jirregola r-respirazzjoni u l-ożmoregolazzjoni. === Sistemi sensorji === Is-sistema tal-linja laterali hija network ta' sensuri fil-ġilda meħtieġa għad-detezzjoni tal-iċken kurrenti u vibrazzjonijiet, u għad-detezzjoni taċ-ċaqliq tal-ħut tal-madwar, kemm jekk ikunu predaturi kif ukoll jekk ikunu priża. Din tista' titqies kemm bħala sens ta' mess kif ukoll ta' smigħ. Il-ħut għami tal-għerien jiċċaqilqu kważi għalkollox permezz tas-sensazzjonijiet mis-sistema tal-linja laterali tagħhom. Xi ħut, bħall-pixxigatt u l-klieb il-baħar, għandhom l-ampulli ta' Lorenzini, li huma elettroriċetturi għad-detezzjoni tal-kurrenti elettriċi dgħajfin fil-livell ta' millivolt. Il-vista hija sistema sensorja importanti fil-ħut. L-għajnejn tal-ħut huma simili għal dawk tal-vertebrati terrestri bħall-għasafar u l-mammiferi, iżda jkollhom lenti iktar sferika. Ir-retini tagħhom ġeneralment ikollhom kemm vireg kif ukoll koni (għall-vista skotopika u fotopika); bosta speċijiet li għandhom vista bil-kulur, spiss ikollhom tliet tipi ta' koni. It-teleosti jistgħu jaraw id-dawl polarizzat; xi ħut bħaċ-ċiprinidi għandhom ir-raba' tip ta' kon għad-detezzjoni tar-raġġi ultravjola. Fost il-ħut mingħajr xedaq, il-qlafat għandhom għajnejn żviluppati sew, filwaqt li l-missini għandhom għajnejn primittivi biss. Is-smigħ ukoll huwa sistema sensorja importanti fil-ħut. Il-ħut jisimgħu l-ħsejjes billi jużaw il-linji laterali u l-otoliti f'widnejhom, fi ħdan rashom. Xi speċijiet jistgħu jisimgħu l-ħsejjes permezz tal-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut, inkluż is-salamun, għandhom il-kapaċità tal-manjetoriċezzjoni; meta l-assi ta' kamp manjetiku jinbidel madwar tank ċirkolari ta' ħut li jkun għadu qed jikber, dan jerġa' jorjenta ruħu skont il-kamp. Il-mekkaniżmu tal-manjetoriċezzjoni fil-ħut għadu mhux magħruf; xi esperimenti fl-għasafar jimplikaw mekkaniżmu tal-par radikali kwantistiku. === Konjizzjoni === Il-ħiliet konjittivi tal-ħut jinkludu l-kapaċità li jkun konxju tiegħu nnifsu, kif wieħed jista' jara fit-testijiet bil-mirja. Ir-rajja manta u l-għarajjes li jitpoġġew quddiem mera, kemm-il darba jaraw jekk l-imġiba tar-riflessjoni tagħhom hijiex l-istess bħaċ-ċaqliq ta' ġisimhom. It-tirdi ''Choerodon'', il-pixxiarċieri u l-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] kapaċi jsolvu l-problemi u jivvintaw l-għodod. Iċ-ċiklid monogamu ''Amatitlania siquia'' juri mġiba pessimistika meta ma jitħalliex f'par. Il-ħut jorjenta ruħu bl-użu ta' għeliem; jaf juża mapep mentali bbażati fuq diversi għeliem. Il-ħut kapaċi jitgħallem isib triqtu fil-labirinti, u b'hekk dan juri li għandu memorja spazjali u diskriminazzjoni viżiva. Ir-riċerka komportamentali tissuġġerixxi li l-ħut iħoss u kapaċi jesperjenza l-uġigħ. === Elettroġenesi === Il-ħut elettriku bħall-pixxiiljunfanti, il-pixxisikkina Afrikan u s-sallura elettrika għandhom uħud mill-muskoli tagħhom adattati għall-ġenerazzjoni tal-kampi elettriċi. Dawn jużaw il-kamp biex isibu u jidentifikaw il-priża fl-ilmijiet ta' madwarhom, li jaf ikunu mdardrin jew mudlama. Barra minn hekk, il-ħut elettriku ħafna bħas-sallura elettrika jista' juża l-organi elettriċi tiegħu biex jiġġenera xokkijiet tant qawwijin li "jipparalizzaw" il-priża tagħhom. === Endotermija === Il-biċċa l-kbira tal-ħut huwa esklużivament demmu biered jew ektotermiku. Madankollu, l-i''Scombroidei'' għandhom demmhom sħun (endotermiċi), inkluż il-marlin u t-tonn. Il-pixxiqamar, tip ta' lampriform, juża l-endotermija f'ġismu kollu, u jiġġenera s-sħana bil-muskoli tal-għawm tiegħu biex isaħħan ġismu, filwaqt li l-iskambju kontra l-kurrent inaqqas it-telf tas-sħana. Fost il-ħut bil-qarquċa, il-klieb il-baħar tal-familji ''Lamnidae'' (bħall-kelb il-baħar abjad) u ''Alopiidae'' (il-pixxivolpi) huma endotermiċi. Il-livell ta' endotermija jvarja mill-marlin, li jsaħħan l-għajnejn u l-moħħ biss, għat-tonn tal-pinna blu u l-pixxiplamtu, li jżommu temperatura tal-ġisem ta' iktar minn 20 °C (68 °F) 'il fuq mill-ilma ta' madwarhom. === Riproduzzjoni u ċiklu tal-ħajja === L-organi riproduttivi primarji huma par testikoli u ovarji. Il-bajdiet jiġu rrilaxxati mill-ovarju għall-ovidotti. Iktar minn 97 % tal-ħut, inkluż is-salamun u l-goldfish, huwa oviparu, li jfisser li l-bajdiet jinħelsu fl-ilma u jiżviluppaw 'il barra mill-ġisem tal-omm. Normalment il-bajdiet jiġu ffertilizzati 'l barra mill-ġisem tal-omm, u l-ħut maskil u femminil jeħilsu l-gameti tagħhom fl-ilma ta' madwarhom. Fi ftit ħut oviparu, bħall-ħamiem tal-baħar, il-fertilizzazzjoni hija interna: il-ħut maskil juża organu intromettenti biex iwassal l-isperma fil-fetħa ġenitali tal-ħut femminil. Il-ħut tal-baħar jirrilaxxa għadd kbir ta' bajdiet żgħar fl-ilma. Il-ħut oviparu l-ewwel ifaqqas bħala larva planktonika. Din ikollha borża kbir tal-isfar tal-bajd u ma tkunx tixbah lill-ħut adult jew żgħir. Il-perjodu fi stat ta' larva tal-ħut oviparu normalment idum xi ftit ġimgħat biss, u l-larva tikber malajr u tibdel l-istruttura tagħha biex issir ħut żgħir. Matul din it-tranżizzjoni, il-larva trid taqleb mill-borża tal-isfar tal-bajd tagħha u ssostni ruħha abbażi taż-żooplankton bħala priża. Xi ħut bħas-sargu, l-akropomatidi u l-klieb il-baħar tal-qiegħ huma vivipari, li jfisser li l-omm iżżomm il-bajdiet u titma l-embrijuni permezz ta' struttura analoga għall-plaċenta li tikkollega d-demm tal-omm ma' dak tal-embrijuni. === Tiswija tad-DNA === L-embrijuni tal-ispeċijiet ta' ħut iffertilizzati esternament ikunu esposti direttament matul l-iżvilupp tagħhom għall-kundizzjonijiet ambjentali li jistgħu jagħmlu ħsara lid-DNA tagħhom, pereżempju sustanzi niġġiesa, dawl ultravjola u speċijiet reattivi għall-ossiġenu. Sabiex tiġi indirizzata l-ħsara lid-DNA, varjetà ta' modi differenti tat-tiswija tad-DNA jintużaw mill-embrijuni tal-ħut matul l-iżvilupp tagħhom. F'dawn l-aħħar snin, iż-żebri (ħut) saru mudell utli għall-valutazzjoni tas-sustanzi niġġiesa ambjentali li jaf ikunu ġenotossiċi, jiġifieri jikkawżaw ħsara lid-DNA. === Difiżi kontra l-mard === Il-ħut għandu difiżi mhux speċifiċi u difiżi immunitarji kontra l-mard. Id-difiżi mhux speċifiċi jinkludu l-ġilda u l-qxur tal-ġilda, kif ukoll is-saff tal-muku li joħroġ mill-epidermide u li jwaħħal il-mikroorganiżmi u li jnaffar it-tkabbir tagħhom. Jekk il-patoġeni jegħlbu dawn id-difiżi, is-sistema immunitarja innata jista' jkollha rispons infjammatorju li jżid il-fluss tad-demm lejn ir-reġjun infettat u li jwassal iċ-ċelloli tad-demm bojod li jippruvaw jeqirdu l-patoġeni, għalkemm mhux b'mod speċifiku. Id-difiżi speċifiċi jirrispondu għal antiġeni partikolari, bħal proteini fuq il-wiċċ ta' batterji patoġeniċi, li jiġu rikonoxxuti mis-sistema immunitarja adattiva. Is-sistemi immunitarji evolvew f'dewterostomi kif muri hawn taħt. {| class="wikitable" |Dewterostomi | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ekinodermi, emikordati, ċefalokordati, urokordati |- | |- |Vertebrati | rowspan="2" | {| class="wikitable" | | rowspan="2" |Ħut mingħajr xedaq |- |'''immunità adattiva VLR''' |- | | rowspan="2" |Ħut bix-xedaq u tetrapodi |- |'''immunità adattiva V(D)J''' |} |- | |} |- |'''immunità innata''' |} L-organi immuni jvarjaw skont it-tip ta' ħut. Il-ħut mingħajr xedaq ikollu tessuti linfojdi fi ħdan il-kliewi ta' quddiem, u granuloċiti fl-imsaren. Dan ikollu s-sistema immunitarja adattiva tiegħu stess; juża riċetturi varjabbli tal-linfoċiti (VLR) biex jiġġeneraw l-immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Ir-riżultat huwa simili ħafna għal dak tal-ħut bix-xedaq u tat-tetrapodi, għalkemm jaf kien hemm evoluzzjoni separata. Il-ħut kollu bix-xedaq għandu sistema immunitarja adattiva bil-linfoċiti B u T bl-immunoglobulini u riċetturi taċ-ċelloli T rispettivament. Din tuża r-riarranġament varjabbli–tad-diversità–tat-tgħaqqid (V(D)J) għall-ħolqien ta' immunità għal firxa wiesgħa ta' antiġeni. Din is-sistema evolviet darba u hija bażika għall-grupp monofiletiku tal-vertebrati bix-xedaq. Il-ħut bil-qarquċa għandu tliet organi speċjalizzati li fihom ċelloli tas-sistema immunitarja: l-organi epigonali madwar il-gonadi, l-organu ta' Leydig fi ħdan l-esofagu, u valv spirali fl-intestini, filwaqt li t-timu u l-milza tiegħu għandhom funzjonijiet simili għal dawk tal-istess organi fis-sistemi immunitarji tat-tetrapodi. It-teleosti għandhom linfoċiti fit-timu, u ċelloli immunitarji oħra fil-milza u f'organi oħra. == Imġiba == === Ġliba ħut === [[Stampa:Fish habitat diversity.svg|daqsminuri|L-ispeċijiet differenti ta' ħut huma adattati għal varjetà wiesgħa ta' ħabitats tal-ilma ħelu u tal-baħar.]] Ġliba hija grupp organizzat ta' ħut fejn kull ħuta tgħum u titma lilha nnifisha b'mod indipendenti iżda tiġi attirata lejn membri oħra tal-grupp u taġġusta l-imġiba tagħha, bħall-veloċità tal-għawm, sabiex tibqa' qrib il-membri l-oħra tal-grupp. Ġliba tista' tkun ukoll grupp organizzat ħafna, b'għawn sinkronizzat sabiex il-ħut kollu jiċċaqlaq bl-istess veloċità u fl-istess direzzjon. Xi kultant il-formazzjoni ta' ġliba tkun adattament għal kontra l-predaturi, u toffri viġilanza mtejba kontrihom. Spiss ikun iktar effiċjenti li l-ikel jinkiseb permezz tal-ħidma fi grupp, u l-ħut individwali jottimizza l-istrateġiji tiegħu billi jagħżel li jingħaqad fi ġliba jew jitlaq minnha. Meta predatur jiġi nnutat, il-priża tirrispondi b'mod difensiv, u b'hekk ikun hemm imġiba kollettiva tal-ġliba bħaċ-ċaqliq sinkronizzat. Ir-risponsi ma jikkonsistux biss f'tentattivi biex il-ħut jistaħba jew jaħrab; it-tattiki kontra l-predaturi jinkludu pereżempju li l-ħut jisparpalja u jerġa' jinġemgħa. Il-ħut jista' jinġabar fi ġliba għall-fertilizzazzjoni. Il-kapelin iwettaq migrazzjoni kull sena fi ġlejjeb kbar bejn iż-żoni tal-ikel tiegħu u ż-żoni tal-fertilizzazzjoni tiegħu. === Komunikazzjoni === [[Stampa:Banco de peces trompeta (Macroramphosus scolopax), islas Azores, Portugal, 2020-07-27, DD 40.jpg|daqsminuri|Ġliba ħut.]] Il-ħut jikkomunika billi jittrażmetti sinjali akustiċi (ħsejjes) minn ħuta għal oħra. Spiss dan isir fil-kuntest tat-tmigħ, aggressjoni jew namra. Il-ħsejjes emessi jvarjaw skont l-ispeċijiet u l-istimoli involuti. Il-ħut jista' jipproduċi ħsejjes ta' twerżiq billi jċaqlaq komponenti mis-sistema tal-iskeletru, jew jista' jipproduċi ħsejjes mhux ta' twerżiq billi jimmanipola l-organi speċjalizzati bħall-vexxiki tal-għawm. Xi speċijiet ta' ħut jipproduċu ħsejjes billi jħokku jew ifaqqgħu l-għadam tagħhom ma' xulxin. Dawn il-ħsejjes huma ta' twerżiq. Il-''Haemulon flavolineatum'' tipproduċi ħoss qisu ta' nħir bit-theżżiż tas-snien ma' xulxin, speċjalment meta tkun fil-periklu. Dawn il-ħsejjes ikollhom frekwenza ta' madwar 700 Hz, u jdumu madwar 47 millisekonda. Iż-żiemel tal-baħar ta' geddumu twil, ''Hippocampus reidi'', jipproduċi żewġ kategoriji ta' ħsejjes, "klikkjaturi" u "ħanxriet", permezz tat-tħakkik tal-għadam tal-koronet mas-sezzjoni bit-trikkib tan-newrokranju tiegħu. Il-klikkjaturi jiġu prodotti waqt in-namra u t-tfittxija tal-ikel, u l-frekwenzi tal-klikkjaturi jkunu f'medda ta' 50 Hz-800 Hz. Il-frekwenzi jkunu iktar għoljin waqt il-fertilizzazzjoni, meta l-eżemplari femminili u maskili jkunu 'l bogħod minn xulxin inqas minn 15-il ċentimetru. Il-ħanxriet jiġu prodotti meta l-''H. reidi'' jħossu fil-periklu. Il-ħsejjes tal-ħanxriet jikkonsistu minn sensiela ta' pulsazzjonijiet ta' ħsejjes u jiġu emessi b'mod simultanju ma' vibrazzjonijiet tal-ġisem. Xi speċijiet ta' ħut joħolqu l-ħsejjes bil-kontrazzjoni ta' muskoli speċjalizzati u bil-vibrazzjonijiet tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospu jipproduċi nħir jgħajjat bil-kontrazzjoni ta' muskoli soniċi tul il-ġnub tal-vexxiki tal-għawm. Il-pixxirospi femminili u maskili jemettu nħir qasir, spiss bħala rispons għal qatgħa. Minbarra l-inħir qasir, il-pixxirospi maskili jipproduċu "tisfiriet". Dawn it-tisfiriet ikunu itwal, bi frekwenza iktar baxxa, u jintużaw primarjament biex jattiraw il-pixxirospi femminili. Id-diversi ħsejjes għandhom medda ta' frekwenzi ta' 140 Hz sa 260 Hz. Il-frekwenzi tal-ħsejjes jiddependu fuq ir-rata ta' kontrazzjoni tal-muskoli soniċi. L-i''Sciaenops ocellatus'' jipproduċi ħsejjes qishom ta' tanbur bil-vibrazzjoni tal-vexxiki tal-għawm. Il-vibrazzjonijiet isiru bil-kontrazzjoni rapida tal-muskoli soniċi madwar l-aspett dorsali tal-vexxiki tal-għawm. Dawn il-vibrazzjonijiet jirriżultaw fi ħsejjes ripetuti bi frekwenzi ta' bejn 100 u >200 Hz. L-i''S. ocellatus'' jipproduċi ħsejjes differenti skont l-istimoli involuti, bħan-namra jew attakk ta' predatur. L-eżemplari femminili ma jipproduċux ħsejjes, u ma jkollhomx muskoli (soniċi) li jipproduċu l-ħsejjes. == Konservazzjoni == Il-Lista l-Ħamra tal-2025 tal-IUCN telenka 2,367 speċi ta' ħut li huma fil-periklu jew fil-periklu kritiku ta' estinzjoni. Fosthom hemm il-merluzz tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], il-pixxipupazz tal-Ħofra tax-Xitan, il-koelakanti u l-klieb il-baħar bojod. Minħabba li l-ħut jgħix taħt l-ilma, l-istudju tagħhom huwa iktar diffiċli mill-istudju tal-annimali terrestri u tal-[[Pjanta|pjanti]], u spiss l-informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tal-ħut tkun nieqsa. Il-ħut tal-ilma ħelu jidher partikolarment mhedded minħabba li spiss jgħix f'korpi tal-ilma relattivament żgħar. Pereżempju, il-pixxipupazzi tal-Ħofra tax-Xitan jokkupaw vaska unika ta' 3 metri b'6 metri (10 piedi b'20 pied). === Sajd eċċessiv === [[Stampa:Trawlers overfishing cod.jpg|daqsminuri|Is-sajd eċċessiv tal-merluzz bit-tartarun tal-borża.]] L-Organizzazzjoni tal-Ikel u tal-Agrikoltura tirrapporta li "fl-2017, 34 fil-mija tal-istokkijiet tal-ħut tas-sajd marittimu tad-dinja kienu kklassifikati bħala mistada b'mod eċċessiv". Is-sajd eċċessiv huwa theddida kbira għall-ħut li jittiekel bħall-merluzz u t-tonn. Eventwalment is-sajd eċċessiv jikkawża l-kollass tal-istokkijiet tal-ħut, peress li l-ħut li jibqa' ma jkunx jista' jipproduċi biżżejjed żgħar biex jissostitwixxu lill-ħut mistad. Tali estinzjoni kummerċjali ma tfissirx li l-ispeċi tkun estinta, sempliċement li ma tistax tibqa' tiġi mistada iktar. Fil-każ tas-sajd tas-sardini tal-Paċifiku lil hinn mill-kosta ta' California, il-qabdiet naqsu b'mod kostanti mill-ogħla punt fl-1937 ta' 800,000 tunnellata għal 24,000 tunnellata fl-1968 u b'hekk dan is-sajd ma baqax vijabbli ekonomikament. Fil-każ tal-merluzz tal-Majjistral tal-Atlantiku, is-sajd eċċessiv naqqas il-popolazzjoni tal-ħut għal 1 % tal-livell storiku tagħha sal-1992. Ix-xjenzati tas-sajd u l-industrija tas-sajd għandhom fehmiet ferm differenti minn ta' xulxin rigward tar-reżiljenza tas-sajd għas-sajd intensiv. F'bosta reġjuni kostali l-industrija tas-sajd hija impjegatur ewlieni, għaldaqstant il-gvernijiet ikun predisposti li jappoġġawha. Min-naħa l-oħra, ix-xjenzati u l-konservazzjonisti jagħfsu għal protezzjoni strinġenti, u jwissu li bosta stokkijiet jaf jinqerdu fi żmien 50 sena. === Theddidiet oħra === Theddida ewlenija għall-ekosistemi tal-ilma ħelu u tal-baħar hija d-degradazzjoni tal-ħabitats, inkluż it-tniġġis tal-ilma, il-kostruzzjoni tad-digi, it-tneħħija tal-ilma għall-użu mill-bnedmin, u l-introduzzjoni ta' speċijiet eżotiċi inkluż il-predaturi. Il-ħut tal-ilma ħelu, speċjalment jekk ikun endemiku għal reġjun (u ma jokkorri mkien iktar), jista' jiġi mhedded bl-estinzjoni għal dawn ir-raġunijiet kollha, bħal fil-każ ta' tliet speċijiet endemiċi ta' ħut. Id-digi tax-xmajjar, speċjalment skemi ewlenin bħad-Diga ta' Kariba (ix-xmara Zambezi) u d-Diga ta' Aswan (ix-xmara Nil), rigward sajd ekonomikament importanti, ikkawżaw tnaqqis kbir fil-qabdiet tal-ħut. It-tkarkir tal-qiegħ industrijali jista' jagħmel ħsara lill-ħabitats tal-qiegħ tal-baħar, bħalma seħħ ma' Georges Bank fit-Tramuntana tal-Atlantiku. L-introduzzjoni ta' speċijiet akkwatiċi invażiva hija mifruxa. Timmodifika l-ekosistemi, u tikkawża telf tal-bijodiversità, u tista' tagħmel ħsara lill-ħut. L-ispeċijiet li jagħmlu ħsara jinkludu l-ħut iżda mhux limitati għalihom; il-wasla ta' brama fil-[[Baħar l-Iswed]] għamlet ħsara lis-sajd tal-inċova hemmhekk. Il-ftuħ tal-[[Kanal ta' Suez]] fl-1869 għamilha possibbli li ssir il-migrazzjoni Lessepsjana, li tiffaċilita l-wasla ta' mijiet ta' speċijiet marittimi ta' ħut, algi u invertebrati tal-Indo-Paċifiku fil-[[Mediterran|Baħar Mediterran]], u b'hekk tħalli impatt kbir fuq il-bijodiversità u l-[[ekoloġija]] kumplessiva tagħha. Id-dott tan-Nil bħala predatur ġie introdott apposta fil-Lag ta' Vitorja fis-snin 60 tas-seklu 20 bħala ħut kummerċjali u sportiv. Il-lag kellu bijodiversità għolja, b'xi 500 speċi endemika tal-ħut ċiklid. Huwa altera l-ekoloġija tal-lag b'mod alterat, u ssimplifika s-sajd minn diversi speċijiet għal tlieta biss: id-dott tan-Nil, iċ-ċiprinid fiddien, u ħut introdott ieħor, bħat-tilapja tan-Nil. Il-popolazzjoni taċ-ċiklidi aplokromuri spiċċaw fix-xejn. == Importanza għall-bnedmin == === Ekonomija === Matul l-istorja, il-bnedmin użaw il-ħut bħala sors tal-ikel għal proteini djetetiċi. Storikament u llum il-ġurnata, il-biċċa l-kbira tal-ħut li jinqabad għall-konsum uman ikun permezz tas-sajd tal-ħut selvaġġ. Madankollu, it-trobbija tal-ħut jew l-akkwakultura, li ilha tiġi pprattikata mill-ħabta tat-3,500 Q.K. fiċ-[[Ċina]] tal-qedem, kulma jmur qed issir iktar importanti f'bosta nazzjonijiet. Fl-2007 ġie stmat li madwar 0.17 % tal-proteini tad-dinja jiġu pprovduti mill-ħut. Is-sajd huwa negozju globali kbir li jipprovdi l-introjtu għal miljuni ta' nies. Sal-2020, inqabad iktar minn 65 miljun tunnellata (Mt) ta' ħut mill-baħar u 10 Mt ta' ħut mill-ilma ħelu, filwaqt li ġie mrobbi xi 50 Mt ta' ħut, prinċipalment mill-ilma ħelu. Mill-ispeċijiet tal-baħar li nqabdu fl-2020, l-inċova tirrappreżenta 4.9 Mt, il-merluzz tal-Alaska 3.5 Mt, il-palamit 2.8 Mt u l-aringa tal-Atlantiku u t-tonn tal-pinna safra 1.6 Mt; tmien speċijiet oħra jirrappreżentaw iktar minn 1 Mt kull waħda. === Rikreazzjoni === Il-ħut ilu rikonoxxut bħala sors ta' sbuħija għal kważi l-istess żmien li ilu jintuża għall-ikel, u deher fl-arti tal-għerien, trabba bħala ħut ornamentali fil-vaski, u ntwera fl-akkwarji fid-djar, fl-uffiċċji jew f'ambjenti pubbliċi. Is-sajd rikreattiv huwa tip ta' sajd primarjament għall-gost jew għall-kompetizzjoni; bħala kuntrast imbagħad hemm is-sajd kummerċjali, li huwa sajd għall-qligħ, jew is-sajd artiġjanali, li huwa sajd primarjament għall-ikel. L-iżjed forma komuni ta' sajd rikreattiv tuża l-qasba, l-irkiekel, ix-xlief, is-snanar u firxa wiesgħa ta' lixki. Is-sajd rikreattiv huwa partikolarment popolari fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u fl-Ewropa; l-aġenziji tal-gvern spiss jimmaniġġaw l-ispeċijiet tal-ħut fil-mira b'mod attiv. === Kultura === [[Stampa:Bartolomeo Passerotti - The Fishmonger's Shop - WGA17072.jpg|daqsminuri|Għand tal-Ħut, [[pittura]] ta' [[Bartolomeo Passerotti]]. ]] It-temi tal-ħut għandhom importanza simbolika f'bosta [[Reliġjon|reliġjonijiet]]. Fil-Mesopotamja tal-qedem kienu jingħataw offerti ta' ħut lill-allat l-iktar bikrin. Il-ħut kien simbolu ewlieni wkoll ta' Enki, l-alla tal-ilma. Il-ħut jidher spiss bħala tema fis-siġilli ċilindriċi tal-perjodi tal-Babiloniżi tal-Qedem (mill-ħabta tal-1830 Q.K. sal-ħabta tal-531 Q.K.) u tan-Neo-Assirjani (911–609 Q.K.). Minn żmien il-Kassiti (mill-ħabta tal-1600 Q.K. sal-ħabta tal-1155 Q.K.) u sal-aħħar tal-perjodu [[Persjani|Persjan]] bikri (550–30 Q.K.), il-fejjieqa u l-eżorċisti kienu jilbsu lbies tar-ritwali qisu ġisem il-ħut. Matul żmien is-Selewċidi (312–63 Q.K.), l-eroj leġġendarju tal-kultura Babiloniża Oannes jingħad li libes il-ġilda ta' ħuta. Il-ħut kien sagru għad-divinità [[Sirja|Sirjana]] Atargatis, u matul il-festivals tagħha, il-patrijiet tagħha biss kienu jitħallew jikluh. Fil-Ktieb ta' Jonah, il-figura ċentrali, profeta jismu Jonah, jinbela' minn ħuta ġganteska wara li ntefa' l-baħar mill-ekwipaġġ tal-vapur li kien qed jivvjaġġa fuqu. Il-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] bikrin użaw l-''ichthys'', simbolu ta' ħuta, biex jirrappreżentaw lil [[Ġesù]]. Fost id-divinitajiet li jingħad li kellhom forma ta' ħuta hemm Ikatere tal-Polineżjani, l-alla-kelb il-baħar Kāmohoaliʻi ta' Hawaiʻi, u Matsya tal-[[Ħinduiżmu|Induisti]]. Il-[[kostellazzjoni]] ''Pisces'' ("Il-Ħut") hija assoċjata ma' leġġenda minn [[Imperu Ruman|Ruma]] tal-Qedem li [[Venere (mitoloġija)|Venere]] u binha Kupidu ġew salvati minn żewġ ħutiet. Il-ħut jidher b'mod prominenti fl-[[arti]], fil-films bħal ''Finding Nemo'' u fil-kotba bħal ''The Old Man and the Sea''. Il-ħut il-kbir, b'mod partikolari l-klieb il-baħar, spiss kienu s-suġġett ta' films tal-orrur u thrillers, b'mod partikolari ir-rumanz ''Jaws'', li nħadem bħala film u li mbagħad inħadem bħala parodija u ġie imitat bosta drabi. Il-pirani jintwerew f'dawl simili f'films bħal ''Piranha''. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] kih495wfpxkisuefg30nliipb1uaoyn 0 34456 330194 2026-05-24T06:03:40Z ~2026-30937-00 28084 Paġna ġdida: * Qormi * Birżebbuġa * Marsaskala * 330194 wikitext text/x-wiki * Qormi * Birżebbuġa * Marsaskala * lq1xm4518bv909hm54smegp814yqrgn 330195 330194 2026-05-24T06:07:02Z ~2026-30937-00 28084 330195 wikitext text/x-wiki * Għaxaq * Qormi * Birżebbuġa * Marsaskala *Marsaxlokk *Luqa *Gudja *Żejtun *Santa Luċija *Santa Venera *Marsa *Ħamrun a5uotmcmwgfgqtu9ioefoe0f86u088z 0 34457 330197 2026-05-24T06:51:10Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, kwotazzjonijiet u ħoloq 330197 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == dhi8r0o80den01k4frtr8p6tyktvxzh 330199 330197 2026-05-24T06:53:38Z Trigcly 17859 added [[Category:Imprendituri Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330199 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] dee9gys3ivziqtm2x2oxawi0hgrhxnu 330200 330199 2026-05-24T06:53:59Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1982]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330200 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1982]] 44d1jk2n5srsx7azhywgqlt6dcdeigr 330201 330200 2026-05-24T06:56:17Z Trigcly 17859 defaultsort 330201 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Wang, Chun}} [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1982]] s10wuefagn5bzv0l57ymfgz9uderuz4 330202 330201 2026-05-24T06:57:20Z Trigcly 17859 /* Ħajja u karriera */ 330202 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu="First Space Force orbit data for Fram-2 out , showing it in a 202 x 413 km x 90.01 deg orbit"|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Wang, Chun}} [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1982]] 69uig8gl89yex3t3e6wlgsl6tjyridn 0 34458 330203 2026-05-24T07:11:55Z Tonycamenzuli 28085 Paġna ġdida: '''[https://remendagrech.com/ Remenda Grech] hija ħaddiema soċjali b’aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet mill-qrib ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Tul il-karriera tagħha dejjem kienet impenjata biex tagħti vuċi lil min għandu bżonn u taħdem għal aktar ġustizzja soċjali fis-soċjetà tagħna. B’esperjenza fil-politika u fil-policy making, Remenda ħadmet sabiex tikkontribwixxi għal bidliet konkreti, b’mod partikolari fil-... 330203 wikitext text/x-wiki '''[https://remendagrech.com/ Remenda Grech] hija ħaddiema soċjali b’aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet mill-qrib ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Tul il-karriera tagħha dejjem kienet impenjata biex tagħti vuċi lil min għandu bżonn u taħdem għal aktar ġustizzja soċjali fis-soċjetà tagħna. B’esperjenza fil-politika u fil-policy making, Remenda ħadmet sabiex tikkontribwixxi għal bidliet konkreti, b’mod partikolari fil-protezzjoni tat-tfal u l-appoġġ lill-familji. Illum hija wkoll medjatur tal-familja u qed tistudja l-liġi, bil-għan li tkompli sservi lis-soċjetà b’aktar impenn u dedikazzjoni. Bħala omm u persuna li temmen fil-qawwa tal-komunità, Remenda temmen f’Malta aktar ġusta u inklussiva, fejn kulħadd ikollu opportunità u vuċi. Issa tinsab lesta biex iġġib din l-esperjenza u l-enerġija tagħha fil-Parlament''' '''sabiex tkompli taħdem favur il-familji, il-benesseri u komunitajiet aktar b’saħħithom.''' https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Remenda_Grech.jpg dlue7uvcvm3iycbe2l2de7net8ak4fa 330207 330203 2026-05-24T09:59:31Z Tonycamenzuli 28085 330207 wikitext text/x-wiki [[File:Remenda_Grech.jpg|thumb|Remenda Grech]] '''Remenda Grech''' hija ħaddiema soċjali, medjatur tal-familja u kandidata politika Maltija. Għandha aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Grech ħadmet ukoll fil-qasam tal-policy making, partikolarment fil-protezzjoni tat-tfal u l-appoġġ lill-familji. Hija serviet bħala direttur tal-Alternative Care fi ħdan il-Foundation for Social Welfare Services.<ref>{{Cite web |title=520 children growing up outside biological families |url=https://www.independent.com.mt/articles/2025-04-20/local-news/520-children-growing-up-outside-biological-families-Director-for-Alternative-Care-Remenda-Grech-6736269490 |website=The Malta Independent}}</ref> == Referenzi == <references /> https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Remenda_Grech.jpg 80vqp2ygqeb4dtztos12b8s5u7y3als 330208 330207 2026-05-24T10:07:32Z Tonycamenzuli 28085 Added References and formatting 330208 wikitext text/x-wiki [[File:Remenda_Grech.jpg|thumb|Remenda Grech]] '''Remenda Grech''' hija ħaddiema soċjali, medjatur tal-familja u kandidata politika Maltija. Għandha aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Grech ħadmet ukoll fil-qasam tal-policy making, partikolarment fil-protezzjoni tat-tfal u l-appoġġ lill-familji. Hija serviet bħala direttur tal-Alternative Care fi ħdan il-Foundation for Social Welfare Services.<ref>{{Cite web |title=520 children growing up outside biological families |url=https://www.independent.com.mt/articles/2025-04-20/local-news/520-children-growing-up-outside-biological-families-Director-for-Alternative-Care-Remenda-Grech-6736269490 |website=The Malta Independent}}</ref> == Referenzi == <references /> sd4r4o4nlh8g3vk1ccbxru6twk68vn2 330209 330208 2026-05-24T10:15:40Z Tonycamenzuli 28085 References and formatting 330209 wikitext text/x-wiki [[File:Remenda_Grech.jpg|thumb|Remenda Grech]] '''Remenda Grech''' hija ħaddiema soċjali, medjatur tal-familja u kandidata politika Maltija. Għandha aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Grech ħadmet ukoll fil-qasam tal-policy making, partikolarment fil-protezzjoni tat-tfal u l-appoġġ lill-familji. Hija serviet bħala direttur tal-Alternative Care fi ħdan il-Foundation for Social Welfare Services.<ref>{{Cite web |title=520 children growing up outside biological families |url=https://www.independent.com.mt/articles/2025-04-20/local-news/520-children-growing-up-outside-biological-families-Director-for-Alternative-Care-Remenda-Grech-6736269490 |website=The Malta Independent |date=20 April 2025 }}</ref> F’intervista ma’ MaltaToday, Grech tkellmet dwar il-ħarsien tat-tfal u s-sistema tal-foster care f’Malta.<ref>{{Cite web |title=WATCH | Remenda Grech: 'A day in the life of a child is a long time to wait' |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/140471/watch__remenda_grech_a_day_in_the_life_of_a_child_is_a_long_time_to_wait |website=MaltaToday |date=22 March 2026 }}</ref> Fl-2026 ġiet intervistata wkoll bħala kandidata politika minn MaltaToday.<ref>{{Cite web |title=WATCH | Meet Your Candidate - Remenda Grech |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/141762/watch__meet_your_candidate__remenda_grech_ |website=MaltaToday |date=13 May 2026 }}</ref> == Referenzi == <references /> [[Category:Ħaddiema soċjali Maltin]] [[Category:Politiċi Maltin]] [[Category:Nies ħajjin]] apdyjy44pphzujfulzpgpwpt53k763k 0 34459 330204 2026-05-24T07:59:25Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 330204 wikitext text/x-wiki [[Stampa:BirdLife International logo.svg|daqsminuri|Il-logo ta' BirdLife International.]] '''BirdLife International''' hija partenarjat globali ta' organizzazzjonijiet mhux governattivi li jistinka favur il-konservazzjoni tal-[[Għasfur|għasafar]] u tal-ħabitats tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=BirdLife Partners|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/birdlife-partners|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-prijoritajiet ta' BirdLife International jinkludu l-prevenzjoni tal-estinzjoni tal-[[Speċi|ispeċijiet]] tal-għasafar, l-identifikazzjoni u s-salvagwardja tas-siti importanti għall-għasafar, iż-żamma u r-restawr tal-ħabitats ewlenin tal-għasafar, u l-għoti tas-setgħa lill-konservazzjonisti madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Għandha membri li jammontaw għal 2.5 miljun ruħ imsieħba minn madwar 116-il organizzazzjoni nazzjonali, inkluż il-[[BirdLife Malta]], is-Soċjetà Rjali għall-Protezzjoni tal-Għasafar, is-Soċjetà tal-Għasafar Selvaġġi tal-[[Ġappun]], is-Soċjetà Nazzjonali ta' Audubon, u l-Entità Amerikana għall-Konservazzjoni tal-Għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/news/|titlu=News|data=2026-05-20|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> [[Stampa:ICBP warden La Digue Seychelles 1970s.jpg|daqsminuri|Uffiċjal tal-għassa tal-ICBP f'La Digue, is-[[Seychelles]].]] BirdLife International identifikat 13,000 Żona Importanti għall-Għasafar u għall-[[Bijodiversità]] u hija l-awtorità uffiċjali tal-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni fuq il-Lista l-Ħamra tan-Natura għall-għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/our-projects/|titlu=Our Projects|data=2026-04-02|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Sal-2015, BirdLife International stabbiliet li 1,375 speċi ta' għasafar (13 % tat-total) huma mhedda bl-estinzjoni (f'periklu kritiku, fil-periklu jew vulnerabbli).<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2025 BirdLife International adottat it-tassonomija globali tal-għasafar magħrufa bħala AviList.<ref>{{Ċita web|url=https://datazone.birdlife.org/about-our-science/taxonomy|titlu=Taxonomy|sit=BirdLife DataZone|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> BirdLife International tippubblika rivista li toħroġ kull 3 xhur, ''BirdLife: The Magazine'', bl-aħbarijiet reċenti u b'artikli awtorevoli dwar l-għasafar u l-konservazzjoni tagħhom,<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/world-bird-club/join-us/|titlu=Join Us - World Bird Club|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/magazine/|titlu=Magazine|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u tippubblika l-ġurnal uffiċjali tagħha magħruf bħala ''Bird Conservation International'' flimkien mal-Istamperija tal-Università ta' Cambridge.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/bird-conservation-international/information/about-this-journal|titlu=About this journal|sit=Cambridge Core|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == [[Storja]] == BirdLife International ġiet stabbilita fl-1922 bħala l-''Kunsill Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Għasafar'' mill-ornitologi [[Stati Uniti|Amerikani]] [[T. Gilbert Pearson]] u [[Jean Theodore Delacour]]. Il-grupp ingħata l-isem ġdid ''Kumitat Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1928, ''Kunsill Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1960 u ''BirdLife International'' fl-1993.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=Our History|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/our-history|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Programmi globali == BirdLife International għandha disa' programmi ta' konservazzjoni implimentati madwar l-[[Afrika]], l-Amerki, l-[[Asja]], l-[[Ewropa]] u l-Asja Ċentrali, il-Lvant Nofsani u l-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/regions-and-partners/|titlu=Regions and Partners Landing Map|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-programmi jipprovdu l-qafas għall-ippjanar, għall-implimentazzjoni, għall-monitoraġġ u għall-evalwazzjoni tax-xogħol ta' konservazzjoni, u jinkludu l-Programm taż-Żoni Importanti għall-Għasafar u għall-Bijodiversità,<ref>Donald, Paul F.; Fishpool, Lincoln D. C.; Ajagbe, Ademola; Bennun, Leon A.; Bunting, Gill; Burfield, Ian J.; Butchart, Stuart H. M.; Capellan, Sofia; Crosby, Michael J.; Dias, Maria P.; Diaz, David (June 2019). "Important Bird and Biodiversity Areas (IBAs): the development and characteristics of a global inventory of key sites for biodiversity". ''Bird Conservation International''. '''29''' (2): 177–198. doi:10.1017/S0959270918000102. ISSN 0959-2709.</ref> il-Programm tal-Baħar,<ref>{{Ċita web|url=https://en.mercopress.com/2020/04/28/new-research-shows-sustainable-fishing-and-conservation-can-coexist|titlu=New research shows sustainable fishing and conservation can coexist|sit=MercoPress|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> il-Programm tal-Prevenzjoni tal-Estinzjonijiet,<ref>{{Ċita web|url=https://www.scientificamerican.com/blog/extinction-countdown/nextinction-ralph-steadman/|titlu=Nextinction: Ralph Steadman Goes Gonzo for Endangered Birds|kunjom=Platt|isem=John R.|sit=Scientific American|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://conservationfrontlines.org/2019/07/new-partnership-to-protect-underdog-species-from-direct-threats-four-leading-ngos-have-joined-forces-through-restore-species-to-tackle-illegal-and-unsustainable-hunting-trade-as-well-as-poisoning/|titlu=New Partnership To Protect Underdog Species From Direct Threats - Four leading NGOs have joined forces through Restore Species to tackle illegal and unsustainable hunting & trade as well as poisoning of animal species worldwide.|kunjom=Frontlines|isem=Conservation|data=2019-07-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u l-Programm tar-Rotot tal-Passa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.arabnews.com/node/1495416/middle-east|titlu=What Saudi Arabia, neighbors are doing to protect bird migratory routes in the Middle East|data=2019-05-11|sit=Arab News|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Kontroversji == === Tismija mill-ġdid tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-[[Tajwan]] === Fl-2008, l-isem tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan ingħata l-isem ġdid ta' Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi sabiex ikun hemm konformità mat-talba ta' BirdLife International, li rriżultat mill-pressjoni mir-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/09/14/2003423161|titlu=Chinese manipulation goes to the birds - Taipei Times|data=2008-09-14|sit=www.taipeitimes.com|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wara t-tneħħija tal-organizzazzjoni minn BirdLife International fl-2020, l-isem inbidel għal Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (TWBF).<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/602|titlu=Statement on Taiwan Wild Bird Federation Name Change and Clarifications on Removal from BirdLife International|data=2020-09-24|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=British charity flagged separatism concerns in Taiwan-China bird flap|url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/british-charity-flagged-separatism-concerns-in-taiwan-china-bird-flap-idUSKCN26G0O3|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> === Tneħħija tal-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan === F'Diċembru 2019, BirdLife International talbet lill-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (CWBF) biex tindirizza l-kwistjonijiet li ġejjin biex ma tissograx it-tneħħija mill-programm ta' partenarjat:<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/585|titlu=Statement on the Removal of the Chinese Wild Bird Federation from BirdLife International|data=2020-09-15|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> # L-isem Ċiniż tal-organizzazzjoni (biċ-Ċiniż: 中華民國野鳥學會, <abbr>lit</abbr><abbr>teralment</abbr> "Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tar-Repubblika taċ-Ċina") joħloq riskju operazzjonali għal BirdLife International u għandu jinbidel. # Is-CWBF kellha tiffirma dokument u timpenja ruħha formalment biex ma tippromwovix jew titkellem favur il-leġittimità tar-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan). # BirdLife International ma kinitx se tibqa' tipparteċipa f'xi avveniment relatat jew iffinanzjat, parzjalment jew kollu, mill-gvern tat-Tajwan jew mill-aġenziji tiegħu, u ma kinitx se tħalli l-użu tal-logo tagħha jiġi assoċjat ma' tali avvenimenti. # BirdLife International ma kinitx se tħalli l-użu tal-isem jew tal-logo tagħha fi kwalunkwe dokument li fih il-bandiera, is-simboli jew l-emblemi tat-Tajwan. Madankollu, BirdLife International iddikjarat li anke jekk is-CWBF tindirizza t-talbiet kollha tagħha, xorta waħda setgħet titneħħa mill-programm ta' partenarjat ta' BirdLife International. Fis-7 ta' Settembru 2020, qabel ma s-CWBF kellha l-opportunità li tiddiskuti t-talbiet ta' BirdLife International fil-laqgħa tal-Assemblea Ġenerali, il-Kunsill Globali ta' BirdLife International ivvota li jneħħi lis-CWBF mill-programm ta' partenarjat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://qz.com/1903623/bird-conservation-ngo-boots-taiwan-group-over-china-relationship|titlu=China’s micro-aggressions against Taiwan have reached the world of birding|data=2020-09-15|sit=Quartz|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=Taiwan conservationists say kicked out of global bird group in China row|url=https://uk.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/taiwan-conservationists-say-kicked-out-of-global-bird-group-in-china-row-idUSKBN2661G4|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-Kap Eżekuttiv ta' BirdLife International [[Patricia Zurita]] sussegwentement ħarġet dak li [[Reuters]] iddeskriva bħala "sarima", bi struzzjonijiet biex il-persunal tagħha ma jikkummentax fil-pubbliku dwar "l-istqarrija sfurtunatament pubblika" tas-CWBF. Zurita kitbet, "Jekk tirċievu kwalunkwe mistoqsija rigward din il-kwistjoni, jekk jogħġobkom TIKKUMMENTAWX u minflok irreferu l-kwistjoni lili direttament". Il-korrispondenza bejn is-CWBF u BirdLife International ġiet irrilaxxata mis-CWBF fid-19 ta' Settembru 2020 biex turi li s-CWBF kienet innegozjat b'rieda tajba qabel it-tneħħija tagħha u kienet lesta tiddiskuti t-tibdil tal-isem.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davidson|isem=Helen|data=2020-09-25|titlu=Hawk or dove? Birdwatching world's feathers ruffled over Taiwan independence|url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/25/hawk-or-dove-birdwatching-worlds-feathers-ruffled-over-taiwan-independence|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == hf0cihw40in0wn1rhpm2v2jkp2hk4vt 330205 330204 2026-05-24T07:59:56Z Trigcly 17859 added [[Category:Organizzazzjonijiet internazzjonali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330205 wikitext text/x-wiki [[Stampa:BirdLife International logo.svg|daqsminuri|Il-logo ta' BirdLife International.]] '''BirdLife International''' hija partenarjat globali ta' organizzazzjonijiet mhux governattivi li jistinka favur il-konservazzjoni tal-[[Għasfur|għasafar]] u tal-ħabitats tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=BirdLife Partners|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/birdlife-partners|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-prijoritajiet ta' BirdLife International jinkludu l-prevenzjoni tal-estinzjoni tal-[[Speċi|ispeċijiet]] tal-għasafar, l-identifikazzjoni u s-salvagwardja tas-siti importanti għall-għasafar, iż-żamma u r-restawr tal-ħabitats ewlenin tal-għasafar, u l-għoti tas-setgħa lill-konservazzjonisti madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Għandha membri li jammontaw għal 2.5 miljun ruħ imsieħba minn madwar 116-il organizzazzjoni nazzjonali, inkluż il-[[BirdLife Malta]], is-Soċjetà Rjali għall-Protezzjoni tal-Għasafar, is-Soċjetà tal-Għasafar Selvaġġi tal-[[Ġappun]], is-Soċjetà Nazzjonali ta' Audubon, u l-Entità Amerikana għall-Konservazzjoni tal-Għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/news/|titlu=News|data=2026-05-20|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> [[Stampa:ICBP warden La Digue Seychelles 1970s.jpg|daqsminuri|Uffiċjal tal-għassa tal-ICBP f'La Digue, is-[[Seychelles]].]] BirdLife International identifikat 13,000 Żona Importanti għall-Għasafar u għall-[[Bijodiversità]] u hija l-awtorità uffiċjali tal-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni fuq il-Lista l-Ħamra tan-Natura għall-għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/our-projects/|titlu=Our Projects|data=2026-04-02|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Sal-2015, BirdLife International stabbiliet li 1,375 speċi ta' għasafar (13 % tat-total) huma mhedda bl-estinzjoni (f'periklu kritiku, fil-periklu jew vulnerabbli).<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2025 BirdLife International adottat it-tassonomija globali tal-għasafar magħrufa bħala AviList.<ref>{{Ċita web|url=https://datazone.birdlife.org/about-our-science/taxonomy|titlu=Taxonomy|sit=BirdLife DataZone|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> BirdLife International tippubblika rivista li toħroġ kull 3 xhur, ''BirdLife: The Magazine'', bl-aħbarijiet reċenti u b'artikli awtorevoli dwar l-għasafar u l-konservazzjoni tagħhom,<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/world-bird-club/join-us/|titlu=Join Us - World Bird Club|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/magazine/|titlu=Magazine|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u tippubblika l-ġurnal uffiċjali tagħha magħruf bħala ''Bird Conservation International'' flimkien mal-Istamperija tal-Università ta' Cambridge.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/bird-conservation-international/information/about-this-journal|titlu=About this journal|sit=Cambridge Core|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == [[Storja]] == BirdLife International ġiet stabbilita fl-1922 bħala l-''Kunsill Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Għasafar'' mill-ornitologi [[Stati Uniti|Amerikani]] [[T. Gilbert Pearson]] u [[Jean Theodore Delacour]]. Il-grupp ingħata l-isem ġdid ''Kumitat Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1928, ''Kunsill Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1960 u ''BirdLife International'' fl-1993.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=Our History|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/our-history|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Programmi globali == BirdLife International għandha disa' programmi ta' konservazzjoni implimentati madwar l-[[Afrika]], l-Amerki, l-[[Asja]], l-[[Ewropa]] u l-Asja Ċentrali, il-Lvant Nofsani u l-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/regions-and-partners/|titlu=Regions and Partners Landing Map|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-programmi jipprovdu l-qafas għall-ippjanar, għall-implimentazzjoni, għall-monitoraġġ u għall-evalwazzjoni tax-xogħol ta' konservazzjoni, u jinkludu l-Programm taż-Żoni Importanti għall-Għasafar u għall-Bijodiversità,<ref>Donald, Paul F.; Fishpool, Lincoln D. C.; Ajagbe, Ademola; Bennun, Leon A.; Bunting, Gill; Burfield, Ian J.; Butchart, Stuart H. M.; Capellan, Sofia; Crosby, Michael J.; Dias, Maria P.; Diaz, David (June 2019). "Important Bird and Biodiversity Areas (IBAs): the development and characteristics of a global inventory of key sites for biodiversity". ''Bird Conservation International''. '''29''' (2): 177–198. doi:10.1017/S0959270918000102. ISSN 0959-2709.</ref> il-Programm tal-Baħar,<ref>{{Ċita web|url=https://en.mercopress.com/2020/04/28/new-research-shows-sustainable-fishing-and-conservation-can-coexist|titlu=New research shows sustainable fishing and conservation can coexist|sit=MercoPress|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> il-Programm tal-Prevenzjoni tal-Estinzjonijiet,<ref>{{Ċita web|url=https://www.scientificamerican.com/blog/extinction-countdown/nextinction-ralph-steadman/|titlu=Nextinction: Ralph Steadman Goes Gonzo for Endangered Birds|kunjom=Platt|isem=John R.|sit=Scientific American|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://conservationfrontlines.org/2019/07/new-partnership-to-protect-underdog-species-from-direct-threats-four-leading-ngos-have-joined-forces-through-restore-species-to-tackle-illegal-and-unsustainable-hunting-trade-as-well-as-poisoning/|titlu=New Partnership To Protect Underdog Species From Direct Threats - Four leading NGOs have joined forces through Restore Species to tackle illegal and unsustainable hunting & trade as well as poisoning of animal species worldwide.|kunjom=Frontlines|isem=Conservation|data=2019-07-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u l-Programm tar-Rotot tal-Passa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.arabnews.com/node/1495416/middle-east|titlu=What Saudi Arabia, neighbors are doing to protect bird migratory routes in the Middle East|data=2019-05-11|sit=Arab News|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Kontroversji == === Tismija mill-ġdid tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-[[Tajwan]] === Fl-2008, l-isem tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan ingħata l-isem ġdid ta' Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi sabiex ikun hemm konformità mat-talba ta' BirdLife International, li rriżultat mill-pressjoni mir-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/09/14/2003423161|titlu=Chinese manipulation goes to the birds - Taipei Times|data=2008-09-14|sit=www.taipeitimes.com|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wara t-tneħħija tal-organizzazzjoni minn BirdLife International fl-2020, l-isem inbidel għal Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (TWBF).<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/602|titlu=Statement on Taiwan Wild Bird Federation Name Change and Clarifications on Removal from BirdLife International|data=2020-09-24|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=British charity flagged separatism concerns in Taiwan-China bird flap|url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/british-charity-flagged-separatism-concerns-in-taiwan-china-bird-flap-idUSKCN26G0O3|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> === Tneħħija tal-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan === F'Diċembru 2019, BirdLife International talbet lill-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (CWBF) biex tindirizza l-kwistjonijiet li ġejjin biex ma tissograx it-tneħħija mill-programm ta' partenarjat:<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/585|titlu=Statement on the Removal of the Chinese Wild Bird Federation from BirdLife International|data=2020-09-15|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> # L-isem Ċiniż tal-organizzazzjoni (biċ-Ċiniż: 中華民國野鳥學會, <abbr>lit</abbr><abbr>teralment</abbr> "Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tar-Repubblika taċ-Ċina") joħloq riskju operazzjonali għal BirdLife International u għandu jinbidel. # Is-CWBF kellha tiffirma dokument u timpenja ruħha formalment biex ma tippromwovix jew titkellem favur il-leġittimità tar-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan). # BirdLife International ma kinitx se tibqa' tipparteċipa f'xi avveniment relatat jew iffinanzjat, parzjalment jew kollu, mill-gvern tat-Tajwan jew mill-aġenziji tiegħu, u ma kinitx se tħalli l-użu tal-logo tagħha jiġi assoċjat ma' tali avvenimenti. # BirdLife International ma kinitx se tħalli l-użu tal-isem jew tal-logo tagħha fi kwalunkwe dokument li fih il-bandiera, is-simboli jew l-emblemi tat-Tajwan. Madankollu, BirdLife International iddikjarat li anke jekk is-CWBF tindirizza t-talbiet kollha tagħha, xorta waħda setgħet titneħħa mill-programm ta' partenarjat ta' BirdLife International. Fis-7 ta' Settembru 2020, qabel ma s-CWBF kellha l-opportunità li tiddiskuti t-talbiet ta' BirdLife International fil-laqgħa tal-Assemblea Ġenerali, il-Kunsill Globali ta' BirdLife International ivvota li jneħħi lis-CWBF mill-programm ta' partenarjat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://qz.com/1903623/bird-conservation-ngo-boots-taiwan-group-over-china-relationship|titlu=China’s micro-aggressions against Taiwan have reached the world of birding|data=2020-09-15|sit=Quartz|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=Taiwan conservationists say kicked out of global bird group in China row|url=https://uk.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/taiwan-conservationists-say-kicked-out-of-global-bird-group-in-china-row-idUSKBN2661G4|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-Kap Eżekuttiv ta' BirdLife International [[Patricia Zurita]] sussegwentement ħarġet dak li [[Reuters]] iddeskriva bħala "sarima", bi struzzjonijiet biex il-persunal tagħha ma jikkummentax fil-pubbliku dwar "l-istqarrija sfurtunatament pubblika" tas-CWBF. Zurita kitbet, "Jekk tirċievu kwalunkwe mistoqsija rigward din il-kwistjoni, jekk jogħġobkom TIKKUMMENTAWX u minflok irreferu l-kwistjoni lili direttament". Il-korrispondenza bejn is-CWBF u BirdLife International ġiet irrilaxxata mis-CWBF fid-19 ta' Settembru 2020 biex turi li s-CWBF kienet innegozjat b'rieda tajba qabel it-tneħħija tagħha u kienet lesta tiddiskuti t-tibdil tal-isem.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davidson|isem=Helen|data=2020-09-25|titlu=Hawk or dove? Birdwatching world's feathers ruffled over Taiwan independence|url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/25/hawk-or-dove-birdwatching-worlds-feathers-ruffled-over-taiwan-independence|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Organizzazzjonijiet internazzjonali]] 4qf88u11t9orlx3a6630cvtl5f2rd1w